مشخصات کتاب

سرشناسه : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066 - 1130ق.

عنوان قراردادی : [ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. فارسی]

عنوان و نام پدیدآور : ریاض العلماء و حیاض الفضلاء جلد اول / تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1389 -

مشخصات ظاهری : 6ج.

شابک : 52000 ریال: ج.1(چاپ دوم) : 978-964-971-290-1 ؛ دوره : 978-964-971-349-6 ؛ 42000 ریال : ج. 6 ، چاپ اول : 9789649710044 ؛ 114000 ریال: ج.7: 978-600-06-0033-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(چاپ دوم/برون سپاری)

یادداشت : نام ناشر از سال 1372 به بنیاد پژوهشهای اسلامی تغییر یافته است

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.7(چاپ اول: 1394).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066؟ - 1130ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : شیعه -- سرگذشتنامه و کتابشناسی

شناسه افزوده : ساعدی خراسانی، محمدباقر، 1306 - ، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP55/2/الف 7ر9041 1389

رده بندی دیویی : 297/996

شماره کتابشناسی ملی : م 66-539

اشاره

ریاض العلماء و حیاض الفضلاء

تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی

فهرست مطالب

سخن ناشر 13

شرح حال و آثار میرزا عبد اللّه افندی 17

متن کتاب ریاض العلماء 65

«حرف الف»

آدم بن یونس نسفی 67

ابراهیم حسینی نیشابوری 67

ابراهیم بن ابراهیم عاملی 68

ابراهیم بن احمد موسوی رومی 71

ابو اسحاق بن احمد مقری 71

ابراهیم بن جعفر عاملی 71

ابراهیم بن حسن عاملی شقیفی 72

ابراهیم بن حسن عاملی عیناثی 72

ابراهیم بن حسین همدانی 72

ابراهیم بن حسین آملی 77

ابراهیم بن خلیل قوهدی 79

ابراهیم بن سلیمان قطیفی 79

ابراهیم بن علی عاملی جبعی 85

ابراهیم بن علی عاملی شامی 86

ابراهیم بن علی عاملی میسی 86

ابراهیم بن علی عاملی کفعمی 88

ابراهیم بن علی مقری رازی 93

ابراهیم بن علی خوانساری 93

ابراهیم بن محمّد شیرازی 94

ابراهیم بن محمّد بن احمد 95

ابراهیم بن محمّد حسینی کیسکی 95

ابراهیم بن محمّد موسوی عاملی 95

ابراهیم بن محمّد بن سالم 95

ابراهیم بن محمّد حرفوشی 95

ابراهیم بن میرزا همدانی 95

ابراهیم بن یحیی احسائی 96

احمد سبعی 96

احمد بن ابراهیم بن احمد حسینی 96

احمد بن ابراهیم بن سلام اللّه حسینی 96

احمد بن ابی جامع عاملی 97

احمد بن ابی علی حسینی 97

احمد بن ابی علی بن ابی المعالی حسینی 97

احمد بن ابی محمّد حسینی 98

احمد بن ابی المعالی 98

احمد بن احمد عاملی 98

احمد بن تاج الدّین عاملی 98

احمد بن جعفر بزوفری 99

احمد بن حسن اسباط 99

احمد بن حسن حسینی مرعشی 99

احمد بن حسن طوسی 99

احمد بن حسن عاملی مشغری 99

احمد بن حسن مشغری جبعی 100

احمد بن حسین نیشابوری 100

احمد بن حسین دلّه قمی 101

احمد بن حسین موسوی عاملی 101

احمد بن حسین مهرانی 101

احمد بن حسین غضائری 101

احمد بن حسین عاملی نباطی 102

احمد بن حسین حمدانی 103

احمد بن حسین همدانی 103

احمد بن خاتون عاملی،ابو العباس 107

احمد بن خاتون عاملی عیناثی 107

احمد بن خلیل قزوینی 108

احمد بن زین العابدین حسینی 108

احمد بن سلام جزائری 108

احمد بن سلیمان عاملی نباطی 108

احمد بن عباس نجاشی 108

احمد بن عبد الصمد حسینی 111

احمد بن عبد العالی عاملی 111

احمد بن عبد القاهر قمی 111

احمد بن عبد اللّه بکری 112

احمد بن عبد اللّه جعفری 113

احمد بن عبد اللّه بحرانی 113

احمد بن عبد الواحد بزاز 115

احمد بن علی بلخی 116

احمد بن علی رازی 116

احمد بن علی شبلی 116

احمد بن علی شنوی 118

احمد بن علی عاملی عیناثی 118

احمد بن علی مهابادی 119

احمد بن علی طبرسی 119

احمد بن علی حسینی 123

احمد بن علی زینوآبادی 123

احمد بن علی کاقوسی 123

احمد بن علی قاضی قمی 123

احمد بن علی بحرانی 123

احمد بن علی کفرحونی 124

احمد بن علی سیرافی 124

احمد بن علی طبرسی قمی 125

احمد بن علی فخر الدّین حسینی 125

احمد بن علی بن قدامه 125

احمد بن علی بن نحاس 126

احمد بن عیسی خشاب حلبی 126

احمد بن فضل اللّه راوندی 126

احمد بن فهد مقری احسائی 126

احمد بن قاسم حسینی 126

احمد بن ماصوری 127

احمد بن مجتبی حسینی موردی 127

احمد بن محمّد اردبیلی 127

احمد بن محمّد تونی 130

احمد بن محمّد موسوی 130

احمد بن محمّد وهرکیسی 130

احمد بن محمّد خزاعی 130

احمد بن محمّد قمی 131

احمد بن محمّد حسینی 131

احمد بن محمّد مصباح الدّین 131

احمد بن محمّد ابو علی صولی 131

احمد بن محمّد حلی 132

احمد بن محمّد بن حدّاد 132

احمد بن محمّد حسینی حلبی 132

احمد بن محمّد بن حسن 132

احمد بن محمّد طالقانی 132

احمد بن شمس الدّین محمّد عاملی عیناثی 133

احمد بن محمّد بن داود 133

احمد بن محمّد ابو غالب زراری 134

احمد بن محمّد سبعی 134

احمد بن محمّد علوی 135

احمد بن محمّد اربلی 135

احمد بن محمّد،ابن جندی 135

احمد بن محمّد بن فهد حلی 136

احمد بن محمّد معصوم حسینی 138

احمد بن محمّد بن مکی شهیدی 138

احمد بن محمّد بن موسی،ابن الصلت 139

احمد بن محمّد،ابو العباس سیرافی 139

احمد بن محمّد زوزنی 139

احمد بن محمّد بن یحیی 139

احمد بن محمّد بحرانی 140

احمد بن مرتضی حسینی مرعشی 140

احمد بن مسعود اسدی حلی 140

احمد بن منیر عاملی طرابلسی،عین الزمان 141

احمد بن موسی عاملی نباطی 146

احمد بن موسی علوی حسنی،سید بن طاوس 147

احمد بن نصر باهلی،ابن ابی هراسه 151

احمد بن نعمة اللّه بن خاتون 151

احمد بن یوسف عریضی 152

اردشیر بن ابو ماجد کابلی 152

اسحاق بن امیر کابن کرامی 152

اسحاق بن امین الدّین 152

اسحاق بن محمّد بن حسن بن حسین بن بابویه 156

اسعد بن ابراهیم مقری 156

اسعد بن حمد کاشانی 156

اسعد بن سعد حمامی رازی 157

اسعد بن عبد القاهر اصفهانی، ابو السعادات 157

اسعد بن علی بن هبة اللّه 158

اسفندیار بن ابو الخیر سیری 158

اسکندر بن دربیس ورشیدی 158

اسماعیل بن حسن بن محمّد،نقیب نیشابور 159

اسماعیل بن شرف الدّین عودی عاملی 159

اسماعیل بن حیدر علوی عباسی 159

اسماعیل بن سعید حسینی حویزی 159

اسماعیل بن عباد طالقانی 160

اسماعیل بن علی عاملی کفرحونی 172

اسماعیل بن علی سمان 172

اسماعیل بن محمّد بن حسن 172

اسماعیل بن محمود جبلی 173

اشرف بن حسین جعفری 173

الیاس بن محمّد 173

الیاس بن هشام 173

امیر کابن ابی اللحیم عجلی 173

امیرة بن شرفشاه حسینی 174

انوشیروان بن خالد 174

ایوب بن حسن 174

«حرف باء»

بابا بن محمّد صالح قزوینی 175

بابا بن محمّد علوی حسینی 175

بابویه بن سعد 175

بختیار بن حسن شنشنی 175

بدر بن سیف بن بدر عربی 176

بدر الدّین بن احمد حسینی 176

بدر الدّین بن محمّد عاملی کرکی 177

بدران بن شریف حسینی موسوی 177

بدل کیا بن شرفشاه حسینی 178

برکة بن محمّد اسدی 178

بکار بن احمد بن زیاد 178

بهاء الدّین بن علی عاملی 178

«حرف تاء»

تاج الدّین بن طالب کیا حسینی 179

تاج الدّین بن علی حسینی عاملی 179

تاج الدّین بن محمّد حسینی کیسکی 179

تقی بن ابی طاهر حسینی نقیب رازی 180

تقی بن داب 180

تقی الدّین بن نجم حلبی،ابو الصلاح 180

تواب بن حسن خشاب بصری 182

«حرف ثاء»

الثائر باللّه بن مهتدی حسینی 183

ثابت بن احمد حلبی 183

ثابت بن عبد اللّه یشکری 184

«حرف جیم»

جابر بن عباس نجفی 185

جار اللّه بن عبد العباس جزائری 185

جعفر بن حسام عاملی 185

جعفر بن حسن حلّی،محقق حلّی 186

جعفر بن حسین بن حسکه 194

جعفر بن صالح بحرانی 195

جعفر بن علی حسینی 195

جعفر بن علی دار الصخر حسینی 195

جعفر بن علی عاملی 195

جعفر بن علی جعفری دبیسی 195

جعفر بن علی مشهدی 196

جعفر بن علی حلی 196

جعفر بن کمال الدّین بحرانی 196

جعفر بن محمّد بن احمد 196

جعفر بن محمّد دوریستی 197

جعفر بن محمّد حلی 198

جعفر بن محمّد بحرانی 199

جعفر بن محمّد بن محمّد 199

جعفر بن محمّد حسینی واعظ 199

جعفر بن محمّد بن معیه 199

جعفر بن محمّد بن موسی 199

جعفر بن ملیک حلبی 201

جعفر بن نما 201

جلال الدّین حسینی 201

جمال الدّین بن حسین خوانساری 201

جمال الدّین بن عبد القادر حسینی 202

جمال الدّین بن نور الدّین موسوی 203

جمال الدّین بن یوسف عاملی 209

جواد بن سعید کاظمی 209

«حرف حاء»

حاجب بن لیث بن سراج 211

حاجی بن حسین یزدی 211

حمدانی تغلبی 212

حارث بن علی بن زهره حسینی 212

حافظ زواری 213

حبیب بن اوس حورانی،ابو تمام 213

حبیب اللّه بن زین الدّین جرجانی 231

حبیب اللّه کاشانی 231

حبیب اللّه تویسرکانی 231

حرز الدّین اوابلی 232

حسام الدّین بن جمال الدّین نجفی 232

حسام الدّین درویش علی چلبی 232

حرز بن حسین بحرانی 233

حسکا بن بابویه 233

حسن بن ابی عقیل 234

حسن بن سلیمان 234

حسکة بن بابویه 234

حسن بن ابراهیم جزوی 235

حسن بن ابراهیم عاملی 236

حسن بن ابی بکر جیروی 236

حسن بن ابی جامع عاملی 237

حسن بن ابی جعفرک نیشابوری 237

حسن بن ابی الحسن ورامینی 237

حسن بن ابی الحسن دیلمی 237

حسن اصفهانی،قوام الدّین 237

حسن بن شمس الدّین استرآبادی 238

حسن بن ابی علی سبزواری 239

حسن بن ابی حمزه حسینی 241

حسن بن زبیب الدّین یوسفی 241

حسن بن ابی العز حسینی 243

حسن بن ابی عقیل عمانی 243

حسن بن ابی علی سبزواری 243

حسن بن ابی الفتح دهان 245

حسن بن ابی الهیجاء اربلی 245

حسن بن احمد بن ابراهیم 245

حسن بن احمد بن ابراهیم بن شاذان 246

حسن بن عماد الدّین حسینی 246

حسن بن احمد فارسی 246

حسن بن احمد همدانی 246

حسن بن احمد خطیب 247

حسن بن احمد ساکت 247

حسن بن احمد علوی محمّدی 247

حسن بن احمد حمدون ربعی 249

حسن بن احمد جاوابی 250

حسن بن احمد عجلی 252

حسن بن احمد بن میثم 252

حسن بن احمد بن مظاهر 252

حسن بن احمد بن محمّد 253

حسن استرآبادی 254

حسن بن اسحاق بن ابراهیم 255

حسن بن اسحاق رازی 255

حسن بن اسماعیل 255

حسن بن اسماعیل،ابن حمامی 255

حسن بن اشناس 255

حسن اصفهانی شفائی 256

حسن بن انوشیروان 257

حسن بن ایوب اطراوی 257

حسن بن ایوب اعرج 258

حسن بن تاج الدّین حسینی 260

حسن بن جعفر عاملی 260

حسن بن جعفر دوریستی 263

حسن بن حسین بن بابویه 265

حسن بن حسن مشهدی 265

حسن بن حسین قمی 265

حسکا بن حسین قمی،شمس الاسلام 266

حسن بن حسین حلبی 269

حسن بن حسین سراینوی 270

حسن بن حسین بن حسن 271

حسن حسینی طبسی 271

حسن بن حسین شیعی 271

حسن بن حسین مقدادی 273

حسن بن حسین بن علی قمی 274

حسن بن حسین دوریستی 275

حسن بن حسین حمدانی 275

حسن بن حسین اسدی 275

حسن بن حسین جزائری 276

حسن بن حمزه حلبی 276

حسن بن حمزه موسوی 277

حسن بن حمزه هاشمی 278

حسن بن حیدر گرگانی 279

حسن بن داود حلی 279

حسن بن دربی 279

حسن دیلمانی 280

حسن بن راشد حلی 281

حسن رضوی قاینی 283

حسن بن زید بیهقی 284

حسن بن زید بن محمّد 284

حسن بن زید حسینی 286

حسن بن زین الدّین بن علی 286

حسن بن زین الدّین عاملی 287

حسن بن سبتی 287

حسن بن سبره بغدادی 287

حسن سرابشنوی 288

حسن بن سعید حلی 288

حسن بن سلام گیلانی 288

حسن بن سلیمان عاملی 290

حسن بن سلیمان حلی 290

حسن سمنانی 293

حسن بن سندی 293

حسن بن شدقم 293

حسن شیعی سبزواری 293

حسن مطوع جروانی 294

حسن بن طارق 294

حسن بن طاهر صوری 294

حسن بن طحال 295

حسن بن عباس رستمی 295

حسن بن عبد اللّه حسینی 296

حسن بن عبد الکریم فتال 296

حسن بن عبد اللّه علوی 296

حسن بن عبد اللّه بن سعید 297

حسن بن عبد اللّه فتال 298

حسن بن عبد الملک مسجدی 298

حسن بن عشره 298

حسن بن عبد النبی عاملی 298

حسن بن علی عمانی 299

حسن بن عبد الرزاق لاهیجی 303

حسن بن عبد العزیز قمی 304

حسن بن عبد العزیز جیهانی 304

حسن بن عشره،ابو المکارم 304

حسن بن علی فرزادی هموسه 305

حسن بن علی حذاء 305

حسن بن علی فارسی 308

حسن بن علی ماهابادی 322

حسن بن علی بن اشناس 323

حسن بن عبد اللّه حسینی 323

حسن بن علی،ابو محمّد 323

حسن بن علی بن ابی جامع 323

حسن بن علی بن ابی طالب هموسه 324

حسن بن علی عاملی حانینی 324

حسن بن زین الدّین عاملی،صاحب معالم 326

حسن بن علی بن اشناس بزّاز 342

حسن بن علی نجار 342

حسن بن علی قمی 342

حسن بن علی حسینی 342

حسن بن علی دستگردی 342

حسن بن زهره حلبی 343

حسن بن علی مدنی 343

حسن بن علی ظهیری 351

حسن بن علی،ابن شعبه 351

حسن بن علی ورامینی 354

حسن بن علی مرعشی همدانی 354

حسن بن علی علوی اقساسی 354

حسن بن علی عیناثی 356

حسن بن علی،ابن شدقم مدنی 356

حسن بن علی بن داود 361

حسن بن علی حلی 362

حسن بن علی بن دربی 370

حسن بن علی بن زیرک 370

حسن بن علی بن سلمان 371

حسن بن علی بن شدقم 371

حسن بن علی کرکی 371

حسن بن علی طبری 373

حسن علی بن عبد اللّه شوشتری 373

حسن بن علی علوی 375

حسن بن علی بن عبیده 376

حسن بن علی بن فضل 376

حسن بن علی بن عثمان 376

حسن بن علی،ابن عشره 376

حسن بن علی مشغری 379

حسن بن علی،ابن ابزر حسینی 380

حسن بن علی طبرسی 381

حسن بن علی بن محمّد حسینی 390

حسن بن علی بن محمّد کاتب 390

حسن بن علی،ابو محمّد اطروش شهید.392

حسن بن علی بن محمود عاملی 418

حسن عیناثی عاملی 418

حسن بن عیسی نعمانی 418

حسن بن غیاث الدّین جرجانی 419

حسن،ابو محمّد 419

حسن بن فادار 419

حسن فتونی عاملی 419

حسن بن فضل طبرسی 420

حسن بن فضل،عزّ الدّین 422

حسن بن فقیه 423

حسن بن کبش حسینی 423

حسن کیا بن قاسم حسینی 423

حسن بن متویه سندی 424

حسن بن محمّد 425

حسن بن محمّد عاملی دمشقی 427

حسن بن محمّد آوی 427

حسن بن محمّد همدانی سکاکینی 428

حسن بن محمّد عاملی 428

حسن بن محمّد اربلی 429

حسن بن کاشی 435

حسن بن محمّد حسینی حلبی 438

حسن بن محمّد استرآبادی 439

حسن بن محمّد بزاز 440

حسن بن محمّد تمیمی 443

حسن بن محمّد حدیقی 444

حسن بن محمّد عمی 444

حسن بن محمّد قمی 448

حسن بن محمّد نجفی 450

حسن بن محمّد دوریستی 450

حسن بن محمّد گرگانی موصلی 451

حسن بن محمّد بن حسن حسینی 452

حسن بن محمّد بن علی حسینی 452

حسن بن محمّد بن نصر 452

حسن بن ناصر حدّاد 453

حسن بن محمّد مهلبی 453

حسن بن محمّد حلی 454

حسن بن فضل مسکنی 456

حسن بن محمّد آوی حسینی 456

حسن بن محمّد نوبختی 457

حسن بن محمّد بن یحیی 458

حسن بن محمّد سرمن رآیی 458

حسن بن مطهر حلی 460

حسن بن مطهر اسدی 460

حسن معلم همدانی 460

حسن بن محمود استرآبادی 460

حسن بن معالی بقلاوی 461

حسن بن معمر رقی 461

حسن موسوی حسینی 462

حسن بن موسی نوبختی 462

حسن بن مهدی،ابو علی 462

حسن بن مهدی 462

حسن بن مهدی سیلقی 463

حسن بن مهدی مامطیری 463

حسن بن مهریز عاملی 464

حسن بن محمّد طوسی 464

حسن بن محمّد،نجیب الدّین 468

حسن بن محمّد،موفق الدّین 468

حسن بن ابی الحسن دیلمی 469

حسن بن محمّد قمی 471

حسن بن محمّد نجفی،کمال الدّین 472

حسن بن محمّد بن راشد 473

حسن بن محمّد صیرفی 474

حسن بن محمّد مشغری جبعی 474

حسن بن محمّد تمیمی مقری 474

حسن بن محمّد سکونی 475

حسن بن محمّد بن مکی عاملی 475

حسن بن محمّد بن علی،ابن نوبخت 475

حسن بن محمّد مکتب 476

حسن بن مکی عاملی 477

حسن بن ناصر عاملی 477

حسن بن نجم الدّین،بدر الدّین 478

حسن بن نجم الدّین اطراوی 478

حسن بن نجم الدّین علوی عبیدلی 479

حسن بن نما حلی 479

حسن بن نور الدّین حسینی 479

حسن بن جمال الدّین سوراوی 479

حسن بن هدیة 481

حسن بن یحیی بن حسن 482

حسن بن یحیی بن ضریس 483

حسن بن یزید سورائی 483

حسن بن هانی،ابو نواس 483

حسن بن یوسف بن احمد 489

حسن بن یوسف،ابن العشرة 490

حسن بن یوسف حلی 492

درآمد

بسم اللّه الرحمن الرحیم الحمد للّه ربّ العالمین،و الصّلاة و السّلام علی محمّد أفضل النبیّین، و عترته الغرّ المیامین،إلی یوم الدّین در میان سرگذشت نامه های دانشمندان و بزرگان علوم و معارف اسلامی کمتر محقّقی است که با ریاض العلماء و حیاض الفضلاء تألیف میرزا عبد اللّه افندی(متولد حدود 1067 و متوفای بین سال های 1120-1130) آشنا نباشد؛زیرا نه تنها شیوه تدوین کتاب-که مرتب به حروف معجم است-آن را مطلوب گردانیده است،بلکه اطلاعات ارزنده و مفیدی که منحصر به این کتاب است و در دیگر نگاشته های رجالی عصر وی دیده نمی شود بر ارزش آن افزوده است.مثلا از جمله فوائدی که از مراجعه به ریاض العلماء به دست می آید آشنایی با نسخه ها و مخطوطات موجود از مؤلفات عربی و فارسی است که در عصر افندی در کتابخانه های عمومی و خصوصی نگهداری می شده و مؤلف آنها را رؤیت نموده و از مشخصات کتاب شناسی و نسخه شناسی آن ها در کتابش یاد کرده است. ازاین رو ریاض العلماء را می توان به عنوان مأخذ و مصدری ارزشمند و متقن در خصوص مباحث مربوط به کتاب شناسی و نسخه شناسی تلقّی کرد؛زیرا در واقع نگاشته مورد بحث می تواند از جهتی فهرستی از نسخه های خطی کتابخانه های عمومی و خصوصی عصر مؤلف باشد.مجموع این نسخه ها که افندی معرفی کرده است بیش از هزار و اندی است که در پایان دوره

ترجمه ریاض،تحت عنوان«فهرست نسخه های خطی»که وصف آن ها در این کتاب آمده،معرفی خواهد شد.

در همین زمینه گفتنی است که افندی از نسخه های مقابله شده و تصحیح شده نیز با دقت تمام یاد کرده که این نکته هم در تاریخ کتاب شناسی و نسخه شناسی مخطوطات عربی و فارسی حائز اهمیت تواند بود.از جمله بنگرید به معالم العلماء ابن شهرآشوب که توسط حسن بن علی بن حسن حسینی مدنی تصحیح شده است ⁽¹⁾.

دیگر از فوائد ریاض العلماء که قابل توجّه و تتبّع می نماید نکاتی است که مؤلف پیرامون اعلام جغرافیایی(بلدان)ضبط کرده.افندی در این خصوص،گاه از کتاب های پیشینیان مانند فتوح البلدان بلاذری و معجم البلدان یاقوت و صورة الأرض ابن حوقل و...استفاده کرده و گاهی نیز اطلاعات عصری و مشهودات خود را نوشته است که از نظرگاه مطالعات جغرافیای تاریخی ایران قابل توجّه و تأمّل است.

چنانچه درباره«ورامین»می نویسد:«شهرکی است معروف از شهرهای ری که تا تهران یک منزل فاصله دارد و من به آنجا رفته ام و اکنون آباد است» ⁽²⁾.

از دیگر فوائد عدیده ای که از ریاض العلماء دستیاب می شود و لازم است که در این مختصر ذکر کنیم اجازه نامه های محدثان و فقیهان است.

گفتنی است که تحقیقی گسترده در خصوص اجازه نامه ها و نیز تدوین «فهرست اجازات»که هم اکنون در بنیاد پژوهش های اسلامی در دست اقدام است در عصر ما که انقلاب فرهنگ اسلامی آغاز شده ضرور می نماید.

کتاب ریاض نیز یکی از منابع موثّق و با ارزش در این زمینه است که متن صدها اجازه فقهی و علمی به لفظ مجیز در آن نقل شده،و نیز از صدها اجازه دیگر در آن یاد گردیده است.

به هرحال اهمیّت ریاض العلماء بیش از آن است که بتوان در این یادداشت به آن پرداخت.همین نکته برای نشان دادن ارزش این کتاب کافی است که می بینیم کتاب مزبور مأخذی موثّق از برای مرحوم خوانساری در تألیف روضات الجنات بوده،و نیز صاحب اعیان الشیعة به کرّات از آن نقل کرده،و علامه آقا بزرگ طهرانی در الذریعة بسیار بسیار به آن توجّه داشته،و کنتوری در کشف الحجب و علامه نوری در خاتمة المستدرک الوسائل(جلد سوم)مطالب زیادی از آن گرفته اند ⁽¹⁾.

باری،براثر اهمیت و فوائد بی شماری که در ریاض العلماء مشهود است بنیاد پژوهش های اسلامی به ترجمه و تحشیه و تعلیق آن به زبان فارسی دست یازید و از حجة الاسلام و المسلمین آقای محمّد باقر ساعدی که تجربه ترجمه روضات الجنات را نیز دارند تقاضای انجام دادن این کار فرهنگی را کرد.قرار است که ترجمه مجلّدات متن عربی ریاض براساس چاپ مصحّح دانشمند محترم آقای سید احمد حسینی(اشکوری)با شماره مسلسل منتشر شود و در مجلدی جداگانه تعلیقاتی پیرامون لغزش های

تاریخی،رجالی و کتاب شناسی مؤلف فراهم آید و همراه با فهرست های هشت گانه تقدیم پژوهندگان گردد.

شایسته است از تلاش مخلصانه آقای عبد الحسین یداللّهی به خاطر ویرایش و ارائه متنی منقح از جلد اوّل و دوم قدردانی شود.

گفتنی است استاد محمّد باقر ساعدی در سال 1383 رخت به علم باقی کشید و با کمال تأسف امکان تحقق وعده یادشده در چاپ اوّل فراهم نیامد.

روحش شاد

بنیاد پژوهش های اسلامی

مرداد 1389

مقدمه مترجم

اشارة

بسم اللّه الرحمن الرحیم شرح حال و آثار میرزا عبد اللّه افندی رحمه اللّه مؤلف ریاض العلماء اللهم سهل و تمم الحمد للّه و سلام علی عباده الذین اصطفی و بعد:مدت سی سال است با کتاب ریاض العلماء و حیاض الفضلاء تألیف منیف عالم جلیل و مورخ نبیل مرحوم مغفور میرزا عبد اللّه افندی قدّس سرّه آشنایی دارم و گاهی در بعضی از مکتبات از آن کتاب جلیل بهره وری،و با علاقه ای که به تراجم اعلام داشتم از آن استفاده می کردم و همواره از خدای منّان تمنا می کردم که نسخه ای از آن کتاب مرز و قم بشود تا اینکه در این اواخر پنج مجلد آنکه مربوط به اعلام شیعه رضوان اللّه علیهم اجمعین بود به طبع رسید و ازآنجاکه شوق وافری به مطالعه آن داشتم و آرزوی چندین ساله ام برآورده شده بود به منظور اینکه بیشتر و بهتر از زحمات آن عالم جلیل برخوردار شوم و دیگر از دوستداران این بخش از آثار نیز بهره ور شوند بعون اللّه و تأییداته تصمیم عزم کردم تا کتاب ریاض را در حد بی بضاعتی که دارم از عربی به پارسی برگردانم بدین منظور به ترجمه آن پرداختم و مجلد اوّل آن را به یاری حق تعالی و اولیای گرامی او صلواته علیهم اجمعین به پایان آوردم.

پس از ترجمه مجلد اوّل آن در اندیشه ام گذشت که به جای مقدمه کتاب که معمول ارباب قلم است،به ترجمه احوال مؤلف کتاب قدّس سرّه در حد توانایی

خویش اقدام،و توضیحات لازم را ذیل معرفی کتاب ریاض در بخش آثار مؤلف،ایراد کنم.

قبلا باید بگویم شرح حال کاملی از سوی حضرت آیة اللّه العظمی السید شهاب الدّین مرعشی دام ظلّه که اینجانب را در سال 1398 هجری به اجازه مفصلی به خط شریف خویش مفتخر فرموده اند به نام«زهر الریاض» در ترجمه صاحب ریاض مرقوم فرموده اند و منضم به مجلد اوّل به طبع رسیده است.

اینجانب رساله مزبور را که به عربی بوده اصل کار خویش قرار داده و مطالبی را که خود تهیه کرده ام با اجازه از مقام والای ایشان دام ظلّه بدان افزودم و کتاب خود را که ترجمه ریاض العلماست از برکات قلم ایشان زیب و زینت دادم.

و در ضمن،از مقدمه عالمانه و پاورقی های ارزنده ای که فاضل معظم جناب آقای آقا سید احمد حسینی اشکوری نجفی دامت اعزازه و تأییداته که از افاضل اهل قلم اند و بر اصل کتاب نوشته اند استفاده کامل برده،و مطالبی را علاوه بر آنچه که خودم به مناسبت هایی در ذیل پاره ای از ترجمه ها آورده ام از ایشان هم در پاورقی این ترجمه به عنوان«پاورقی» یادآور شده ام و نیز از زحمات ایشان کمال امتنان و شکرگزاری را دارم.

اکنون به اصل مقصود که ترجمه مؤلف ریاض العلماست می پردازیم.

نام و نسب:مؤلف ریاض در مجلد سوم در آغاز شرح حال خویش خود را بدین نام و نسب معرفی کرده است.

عبد اللّه بن عیسی بیک بن محمّد صالح بیک بن حاج ولی بیک بن حاج میر محمّد بیک بن خضر بیک تبریزی اصفهانی.

در زهر الریاض در ردیف نیاکان او،حاج ولی بیک نام برده نشده است و خضر بیک را بنا به نسخه ای،جعفر بیک مرقوم داشته است.

شهرت:در کتاب ها و تراجم پس از او که به شرح حال وی پرداخته اند صاحب ریاض را به عنوان میرزا و افندی و جیرانی و صاحب ریاض و تبریزی و اصفهانی یاد کرده اند و به تناسب هریک از آن ها وی را بدان ویژگی ها شهرت داده اند چنان که میرزا بدان اعتبار بوده که خاندانش از مردمان علم و وزارت و دیگر شئون عالیه بوده اند و ما پس از این بدانها اشاره خواهیم کرد و می توان گفت میرزا مخفف امیرزاده است.

و صاحب ریاض به اعتبار کتاب ارزنده و معروف اوست که ما به یاری خدا به ترجمه آن موفّق خواهیم شد.

و تبریزی بدان جهت است که اصل او از شهر تبریز بوده است.

و اصفهانی بدان اعتبار است که به گفته خود،در آنجا متولد شده و در آنجا زیست داشته است و حداکثر کمالات خود را در آنجا به دست آورده است و هم در آن سرزمین درگذشته و آثار خیری در آنجا از خود بجای گذارده است.

و جیرانی به فتح جیم بنا بر آنچه در زهر الریاض آمده است بدان جهت بوده که منتسب به جیران محله،یکی از محلات قدیم تبریز و یا بدان سبب بوده که جدش علاقه ویژه ای به شکار آهو داشته است و جیران در واژه ترکی به معنای آهو است.

در زهر الریاض نوشته برخی از مؤلفان،کلمه جیرانی را«جسرانی» نوشته و نادرست است.

آری،در تذکرة القبور یا بزرگان اصفهان کلمه جسرانی آورده شده است و از اینکه مؤلف آن کتاب جناب آقای مهدوی در زندگی نامه علامه مجلسی،جیرانی با«یا»مرقوم داشته پیداست که کلمه جسرانی با«سین» اشتباه چاپی بوده است.

جزری در اللباب می نویسد:جیران«به فتح جیم و سکون یا»نام یکی از دهکده هایی است که در دو فرسخی اصفهان واقع شده است و بعضی از علمای منتسب به آن دیه را نام برده است.

آقای رفیعی مهرآبادی در آثار ملی اصفهان ذیل محلات اصفهان می نویسد اکنون جیران که از دیه های جی بوده باقی است و از خلال اخبار مربوط به گذشته اصفهان برمی آید که محله ای هم،مجاور آن دیه بوده که جیران خوانده می شده است.

و عده ای از محدثان و دانشمندان بدان محله منتسب بوده اند و در پاورقی همان بخش به یازده تن از معاریف آن محله اشاره کرده است از جمله صاحب ریاض و پدرش میرزا عیسی بیک که پس از این،به یاری خدا به شرح حالش اشاره خواهیم کرد.

و افندی تقریبا شهرت عمومی اوست که همگان او را بدین شهرت معرفی کرده اند و نیز بدین لقب موسوم می دارند.

زهر الریاض می نویسد افندی لفظ ترکی جغتایی یا مغولی است و این کلمه را به فتح همزه و فتح فا و نون ساکن ضبط کرده اند و بعضی هم آن کلمه را با الف ممدوده یعنی آفندی گفته اند و لیکن مشهور همان ضبط اوّلی است.

ریحانه اوّل می نویسد:افندی ترکی عثمانی است و به معنای سید و مولا و صاحب و مالک و اهل قلم و قاضی و حاکم شرع می باشد و کلمه تعظیم و احترام است که در موقع آقا و جناب و حضرت بکار می برند.

باری تمام معانی که برای لفظ افندی ذکر شد در خور صاحب ریاض بوده است و شیخ محمّد علی حزین در تذکره خود علت شهرت وی را به لفظ افندی چنین می نویسد:آن گاه که میرزا عبد اللّه به بلاد روم افتاد علمای

آنجا به دانش او آگاه شدند و به قاعده خود وی را افندی خطاب کردند و به این لقب معروف شده بود و با من الفت تمام داشت.

زهر الریاض می نویسد میرزا عبد اللّه در پیشگاه پادشاه عثمانی از جلالت قدر و رفعت منزلت برخوردار بود،آن چنان که در شهر اسلامبول کرسی ویژه ای برای او مقرر داشته بود که وی در مواقع ملاقات با آن پادشاه بر آن کرسی قرار می گرفت و ازآنجاکه در حضور سلطان از کمال تعظیم و تکریم برخوردار بود سلطان عثمانی او را افندی خطاب می کرد و در نتیجه لقب مشهور او شد و موقعیت او از نظر سلطان عثمانی بدانجا رسید که پس از بازگشت از مکه مکرمه براثر تنافری که میان او و شریف مکه اتفاق افتاد توانست وی را از منصب و مقامش عزل و بنا به پیشنهادی که به سلطان کرد دیگری را به جای او نصب کند.

کلمات اعلام:ازآن پس که ستاره علم و دانش و اطلاعات عمیق و وسیع میرزا عبد اللّه در آسمان بینش و کمال درخشندگی پیدا کرد دانشوران و اعلام پس از او که متکفل احوال و آثار بزرگان می شدند به چشم عظمت و بزرگی به وی می نگریستند و او را به علم و دانش و بینش و خبرویت و بصارت و بی نظیری و استادی می ستودند و او را امامی همام و متبحّری عالی مقام و نقادی عظیم یاد می کردند و نام و نشان و آثار علمی و فنی او را در کتاب های تراجم و برخی از اجازات و تذکره های خویش ایراد می کردند از آن جمله علامه خوانساری در روضات الجنات و علامه نوری در فیض القدسی و علامه عاملی در اعیان الشیعة و علامه تهرانی در الذریعة و علامه شوشتری در اجازه کبیره و دانشمند جلیل خیابانی در ریحانة الادب و سراینده به نام در تذکره حزین و فاضل معاصر جزائری در نابغه فقه و حدیث و نویسنده فاضل در دانشمندان آذربایجان و فاضل قمقام کشمیری در نجوم السماء و محدث قمی در فوائد الرضویه و الکنی و الالقاب و فاضل برومند آقای مهدوی دام عزّه در زندگی نامه مجلسی و تذکرة القبور

علمای اصفهان و سید صدیق حسن در شمع انجمن به مقام و موقعیت او اشارات لطیفی کرده اند و خود مؤلف هم در ریاض،شرح حال نسبتا مفصلی از زندگی خویش نگاشته است.

اخیرا حضرت آیة اللّه العظمی مرعشی دام ظلّه،رساله ای به نام زهر الریاض که مشتمل بر فوائد ارزنده ای است و پیش از این هم اشاره شد در شرح حال او تدوین فرموده اند و به ضمیمه مجلد اوّل ریاض به طبع رسیده است و از جمله مدارک ایشان مجموعه متفرقه ای از خود صاحب ریاض و مسموعات و مرویاتی بوده است که از پدرشان و دیگر اساتیدشان و نیز از پاره ای از مجامع متفرقه به دست آورده اند.

اینک به نقل برخی از نظریات مؤلفان یاد شده که درباره صاحب ریاض اظهار داشته اند می پردازیم.

صاحب روضات می نویسد:الفاضل الخبیر و العالم البصیر و له بصیرة عجیبة بحقیقة احوال علماء الاسلام و معرفة تامة بتصانیف مصنفیهم.

سید عبد اللّه شوشتری،در اجازه مفصل و معروفش ⁽¹⁾می نویسد:کان فاضلا علامة محقّقا متبحّرا کثیر الحفظ و التتبّع مستحضر الأحکام و المسائل العقلیة و النقلیة.

فیض القدسی می نویسد:العالم المتبحّر النقّاد المضطلع الخبیر البصیر الذی لم یر مثله فی الاطلاع علی احوال العلماء و مؤلفاتهم بدلیل و لا نظیر.

زهر الریاض می نویسد:الهمام المقدام ضرغام غابات الفضائل العلامة فی العلوم العقلیة و النقلیة راویة صنوف العلم و الکمال السائح الجوّال فی اقطار الدنیا سیّما الممالک الاسلامیة فی جمع تراجم علماء الاسلام الثقة المؤتمن الثبت المجید.

سال میلاد و آغاز تحصیل صاحب ریاض

سال میلاد و آغاز تحصیل:در حدود 338 سال قبل از این به مقایسه با تاریخ حاضر که 1405 هجری است فرزند پاک نهادی که بعدها در میان ارباب تراجم و رجال،شهرت بسزایی پیدا کرد و در ردیف مورّخان هنگامه عامی به وجود آورد و در شاهراه فقیهان و حکیمان و دیگر از فنون، موقعیت ویژه ای حایز شد و به عناوین مختلفی از قبیل صاحب ریاض و افندی شناخته شد در خانواده علم و عمل و دیگر ویژگی هایی که در خور مردم سرشناس هر روزگاری است از مادر پاکیزه گوهری که از مردم دین دار و متشرع بود پای به این جهان گذارده است.

سال میلاد او کاملا معلوم نیست و بنابراین که شصت و چهار سال عمر کرده باشد،چنان که ریحانه اوّل و بعضی دیگر هم بدان اشاره کرده اند سال میلاد او حدود 1066 هجری می باشد و به طوری که خود او در شرح حال والد دانشورش می نویسد سال 1607 هجری متولد شده است و نیز ضمن شرح حالش می نویسد:آن گاه که سنین هفت سالگی را پشت سر گذارده بودم و مصادف با سال 1074 هجری بود پدرم در اصفهان درگذشت.

صاحب ریاض در شرح حال خود می نویسد:در اصفهان متولد شده ام و مولد و محتدم همان سرزمین است.

صاحب ریاض دوران طفولیت و خردسالی را با یتیمی به سرآورد چنان که خود در شرح حالش می نویسد:در سن هفت ماهگی مادرم وفات یافت و در سنین هفت سالگی پدرم عیسی بیک را که از اعلام روزگارش بود و به شرح حال او اشاره خواهد شد از دست دادم.

بنابراین،اکنون که دوران هفت سالگی را طی می کند فرزندی است یتیم که نه پدری داشته است و نه مادری،و در همان اوقات بوده است که آتش شوق و شور تحصیل علم و کمال،هرآن در درون او شعله ور می شود چنان که در شش سالگی به قرائت شاطبیه که در فنون قرائت و تجوید تألیف شده است،می پردازد همچنان که خود گوید:در نهایت خردسالی زمانی که سنین عمرم به شش سالگی رسیده بود و به قرائت شاطبیه پرداختم.

او اگر چه پدر و مادر را از دست داده بود لیکن خداوند مهربان برادر بزرگ ترش میرزا محمّد جعفر را که از فضلا و اجلای وقت بود به نگهداری و تربیت علمی و عملی او برگمارده بود و همچنین برای دیگر کارها و احتیاجاتش،دایی اش را که از سرشناسان آن عهد بود-هرچند که از مراتب علمی بهره ای نداشت-به حضانت و نگهداری او برگماشت.

اساتید:با همه این احوال دامن همت به کمر زد و به تحصیل علم و دانش پرداخت نخست بخش مهمی از مقدمات علوم را از برادرش فرا گرفت.

از ظاهر ریاض پیداست که صاحب ریاض مراتب مقدماتی را در اصفهان از برادرش فرا گرفته باشد لیکن زهر الریاض می نویسد:آن گاه که میرزا جعفر در تبریز به سر می برده برادرش میرزا عبد اللّه بدانجا کوچ کرده و مراتب مقدماتی را از او آموخته است و در خلال این مدّت،به درس دیگر اساتیدی که در مراتب مختلفی مهارت داشته بودند،حضور پیدا می کرده و با جدیت تمام به اخذ علوم معموله می پرداخته است تا در نتیجه شایستگی، بتواند به درس های عالیه دیگر اساتید بزرگ و سرشناس آن عصر،حاضر بشود چنان که خود گوید:

ازآن پس که مقدمات تحصیلی را فرا گرفتم تصمیم گرفتم تا دروس بالاتر را بیاموزم بدین منظور حداکثر کتب اربعه حدیث(کافی،من لا

یحضره الفقیه،تهذیب و استبصار)و قواعد علامه حلی رحمه اللّه را از محضر استاد استناد کرده و برخی از تهذیب شیخ طوسی و شرح اشارات و مقداری از الهیات شفا و امثال آن را از استاد فاضل رضی اللّه و از علامه جلیل میرزا علی نواب فرزند سید جلیل خلیفه سلطان که شیخ اجازه اش هم بوده است و بخشی از حاشیه قدیم ملا جلال را که بر شرح تجرید نوشته و مقداری از شرح اشارات را از استاد محقق قدّس سرّه و بخشی از تهذیب و شرح مختصر الاصول و شرح اشارات و اصول کافی و دیگر کتاب های متداول را از استاد علامه فراگرفته و آموختم.

از جمله اساتید او که در زهر الریاض آمده است علامه آقا جمال الدّین خوانساری فرزند بزرگوار آقا حسین خوانساری مؤلف تعلیقه مشهور بر شرح لمعه و دیگری علامه موفق ملا محمّد بن تاج الدّین حسن،مشهور به فاضل هندی مؤلف کشف اللثام است که گاهی به تناسب نام برداری از پاره ای از کتاب ها در ریاض،از وی نام برده است.

و از اساتید او که در زندگی نامه مجلسی آمده امیر خلیل اللّه تونی اصفهانی است.

اساتید اربعه:مؤلف ریاض در میان اساتید خود از چهار تن اساتید خود به چهار صفت مخصوص نام می برد و ممکن است آنها را به نام یاد نکند و این اوصاف حاکی از آن است که مؤلف ریاض حقیقت آن صفات را در حق آنان معتقد بوده است،چنان که از علامه ملا محمّد باقر مجلسی رحمه اللّه به استاد استناد تعبیر می کند.

زهر الریاض می نویسد:این کلمه(استاد استناد)دلیل بر آن است که افندی کمال استفاده را از محضر پربرکت علامه مجلسی کرده است برای آن که از وی تعبیر به استناد که مصدر است،کرده است و از قبیل زید عدل که دال بر مبالغه می باشد.

روضات می نویسد:افندی از جمله فضلای حضرت مقدسه علامه مجلسی بوده است و از مجلسی و مدرس او دوری نمی کرده و خازن کتب او بوده است و خود مجلسی در عنوان نامه ای که افندی به او نوشته(و پس از این ترجمه می شود)از وی تعبیر به،بعض الازکیاء من تلامذتنا کرده است.

و از آقا حسین خوانساری رحمه اللّه تعبیر به استاد محقق،و از ملا محمّد باقر فاضل سبزواری تعبیر به استاد فاضل،و از ملا میرزای شیروانی تعبیر به استاد علامه کرده است.

روضات می نویسد:از اینکه از ملا میرزا،تعبیر به استاد علامه کرده استفاده می شود که پایه علمی معظّم له از دیگر اساتیدش برتر و بالاتر بوده است و در تأیید نظریه خود از شیخ حسن بلاغی نقل کرده وی در تنقیح المقال پس از توصیف زیادی که از ملا میرزا کرده پایان مقال خود را در حق او به این شعر خاتمه داده است.

هیهات إن یأتی الزمان بمثله ان الزمان بمثله لبخیل

مشایخ اجازه:زهر الریاض می نویسد:مشایخ اجازات و روایات او بسیارند از جمله آن ها اساتید او می باشند که پیش از این نام برده شدند و دیگر مشایخ او عبارت اند از:ملا محمّد صالح مازندرانی مؤلف شرح اصول کافی که در 9 مجلد به طبع رسیده است دیگری علامه محدث تحریر شیخ حر عاملی مؤلف کتاب وسائل الشیعة و امل الآمل که مؤلف ریاض،مدار کتاب خود را بر محور آن قرار داده است.دیگری علامه ملا کمال الدّین فسائی مؤلف شرح شافیه صرف که از دامادهای مجلسی اوّل بوده است.

دیگری علامه سید محمّد موسوی مشهور به میرلوحی سبزواری اصفهانی، دیگری علامه ملا شمس الدّین مشهور به ملا شمسا کشمیری اصفهانی که از شاگردان شیخ بهایی بوده است.دیگری علامه ملا نظام الدّین ساوجی که از

اجلای شاگردان شیخ بهایی نیز بوده است،دیگری علامه سید میرزای جزائری نجفی مؤلف کتاب جوامع الکلم در احادیث صحاح و حسان و از مشایخ او که در زهر الریاض نیامده،لیکن خود مؤلف در ریاض از او اسم برده است.علامه جلیل میرزا علی نواب فرزند خلیفه سلطان است.

زهر الریاض می نویسد،افندی از گروه زیادی از دانشوران عامه روایت می کرده و من اسامی ایشان را به خاطر ندارم،لیکن اجازاتی را که آنان به وی داده اند دیده ام و یا به این جمله برخورد کرده ام که ملا افندی از فلان عالم و نیز از مشایخ زیدیه نیز روایت می کرده است از جمله از امام زیدیه یمن که در روزگار وی می زیسته اجازه روایت داشته است و آن گاه که به بلاد یمن رفته در شهر صنعاء با وی ملاقات به عمل آورده و تصریح کرده که از وی و دیگر اعلام یمنی استجازه کرده است.

استجازه:صاحب ریاض به دنبال همه مراتب علمی و حدیثی و دیگر فنونی که به دست آورده است یکی از مشایخ اجازه به شمار آمده است.

سید عبد اللّه جزائری در اجازه مفصله اش در فصل مراتب اجازه ذیل مرتبه رابعه که مربوط به متاخران از شهید ثانی تا عصر خودش بوده نام صاحب ریاض را در ذیل مشایخ روایت این طبقه آورده است و می نویسد:

«و المیرزا عبد اللّه بن عیسی الاصفهانی التبریزی الافندی».

زهر الریاض جمعی را که از وی استجازه کرده اند به شرح زیر نام برده است:

علامه میرزا حیدر علی بن مدقق شیروانی و علامه ملا محمّد صادق نواده علامه مجلسی،علامه ملا محمّد بن علامه ملا عبد اللّه تونی مؤلف الوافیه در اصول،علامه میر محمّد حسین حسینی خاتون آبادی اصفهانی نواده علامه مجلسی،علامه شیخ محمّد علی حزین،علامه سید نور الدّین جزائری.

علامه مرعشی دام ظله در پایان این بخش مرقوم فرموده است:ما هم به طرق مختلفی سند اجازه خود را به صاحب ریاض منتهی می سازیم پس از این به یکی از طرق خویش به شرح زیر اشاره فرموده است.

از پدرم علامه شرف عترت طاهره و جمال اسرت باهره سید شمس الدّین محمود حسینی مرعشی نجفی متوفی 1338 هجری از استاد و پدر ارجمندش علامه سید شرف الدّین علی مشهور به:سید الحکماء و سید الاطباء و متوفی 1316 هجری،از استاد و پدر بزرگوارش علامه سید نجم الدّین محمّد حسینی مرعشی متوفی 1249 هجری،از استاد علامه اش میرزا محمّد مهدی شهرستانی حائری،از استاد علامه اش شیخ یوسف بحرانی مؤلف حدائق از پدر علامه اش شیخ احمد بحرانی،از علامه سید نور الدّین جزائری فرزند برومند سید نعمة اللّه جزائری مؤلف فروق اللغات از علامه افندی قدس اللّه اسرارهم.

و این جانب هم از سوی حضرت آیة اللّه العظمی مرعشی دام ظله افتخار ارتباط و انتهای سند خویش را به صاحب ریاض دارم.

پیش از این اشاره شد حضرت علامه مرعشی دام ظله اجازه مفصلی به خط شریف خویش برای این جانب مرقوم،و این بی بضاعت را مفتخر به این موهبت عظمی داشته اند و اجازه حضرت معظم له مشتمل بر نام برداری نود تن از مشایخ گرامی شان بوده و تاریخ تحریر آن نیمه ماه محرم الحرام سال 1398 هجری است.و در ختام آن نام جمعی از مشایخ خویش را از اهل سنت و اعلام شیعه زیدی اضافه فرموده و این ناتوان را مجاز از هر دو فریق شیعه و سنی ساخته است.حفظه اللّه و ابقاه و ادام تأییداته.

و این فیض عظیم از ناحیه حضرت آیة اللّه آقای حاج سید مصطفی صفائی خوانساری دام عمره که شیخ روایت اینجانب هم می باشند و وساطت آن وجود مبارک بوده و تاریخ وصول آن اجازه از طرف آیة اللّه

خوانساری در 25 صفر سال 1398 هجری است ادام اللّه افاضاته ⁽¹⁾نصیب این فقیر شده است.

آثار قلمی:به طوری که همگان نوشته اند صاحب ریاض،عالمی متتبع و کثیر الحفظ بوده و شوق فراوانی به کتابت و تحقیق در مبانی علمی داشته و نستوهی در مطالعه و تحقیقات علمی و رجالی بوده است.

زهر الریاض نوشته مؤلف ریاض احاطه تام و تبحر ما لا کلامی به فنون حدیث و امثال آن داشته است چنانچه در ضمن نامه ای که ما پس از این به ترجمه آن می پردازیم می نویسد:مناسب آن است که این حدیث را در فلان باب و آن حدیث را در فلان باب از بحار ذکر کنید.

و من خود بعضی از مجلدات بحار را دیدم که پیدا بود علامه مجلسی، بحار الانوار را تحت نظر این مولای جلیل و حبر نبیل تألیف داده است.

سید عبد اللّه جزائری می نویسد:صاحب ریاض توجه خاصی به مطالعه و بهره گیری از تحقیقات اعلام هر زمان را داشت چنانچه از نوشتن و خواندن و مطالعه کردن اظهار سیرایی و احساس خستگی نمی کرد و همین حرص بی اندازه او به مطالعه و نوشتن بود که آثار ارزنده ای به ویژه کتاب حاضر یعنی،ریاض العلماء را به جای گذارد،انتهی.

و اسامی آثار وی به طوری که خود او در مجلد سوم ریاض ذیل نام برداری از آثارش مرقوم داشته به شرح زیر است:

آثار صاحب ریاض

1-رساله وجوب نماز جمعه،این رساله را در آغاز بلوغش و به عنوان رد بر رساله ملا خلیل قزوینی تألیف کرده است و برخلاف انتظار در اولین

سفری که به حج بیت اللّه مشرف شده در ضمن دیگر آثارش مفقود شده است.

2-شرح فارسی بر شافیه ابن حاجب که ناتمام مانده و مفقود شده است.

3-شرح بزرگی بر الفیه ابن مالک که ناتمام مانده است و در این شرح به یادآوری از مناقشاتی که با ملا جامی داشته است،پرداخته و نیز مفقود شده است.

4-شرح متوسط دیگری بر الفیه ابن مالک،این شرح را در اوایل بلوغش تدوین کرده است و در هنگام مراجعت از اولین سفر حجش همراه با کتاب ها و پاره ای از مؤلفات و تعلیقاتش که جمعا یک صد مجلد کتاب می شد به انضمام اموالی که همراه داشته،مفقود شده است.

5-حواشی بر شرح مختصر الاصول و متعلقات آنکه ناتمام مانده است.

6-حواشی بر تهذیب الحدیث که به اتمام نرسیده است.

7-حواشی بر مختلف علامه که ناتمام مانده است.

8-حواشی بر من لا یحضره الفقیه که برخی از این حواشی به طور مجزا جمع آوری شده و بعضی از آن ها بر حواشی کتاب باقی مانده است.

9-حواشی بر آیات الاحکام شیخ جواد کاظمی شاگرد شیخ بهایی.

10-تعلیقاتی بر حاشیه قدیمه جلالیه.

11-تفسیر فارسی سوره واقعه که در ضمن تفسیر این سوره به بخشی از اخبار وارده مربوط به آن سوره اشاره کرده است.

12-بساتین الخطباء که به نام عونة الخطیب و یا ریاض الازهار و یا ریاحین القدس نامیده می شود این کتاب در سه مجلد تألیف شده است و

مؤلف،نزدیک به هزار فقره خطبه که در نماز جمعه و اعیاد و امثال آن ها قرائت می کرده در آن گرد آورده است و این کتاب مشتمل بر یک مقدمه و یک خاتمه و دوازده باب و باب اوّل آن مشتمل بر دوازده فصل است و دیگر ابواب آن کتاب مشتمل بر فصل های معدودی است و در مقدمه آن به آداب خطیب و خطبه ای که از سوی او انشا می شود اشاره کرده است و در خاتمه آنکه از ملحقات کتاب به شمار می آید اکثری از خطبه های ارزنده رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و ائمه هدی صلوات اللّه علیهم اجمعین را متعرض شده است و در ضمن آن به نقل عده ای از خطبه هایی که علما انشا کرده اند پرداخته است.

زهر الریاض می نویسد:بخشی از این خطبه ها را در روزگار اقامتش در اسلامبول انشا کرده و در پایان آن اشاره به نام پادشاه عثمانی کرده است و نسخه ای از آن کتاب در کتابخانه ما موجود است.

13-روضة الشهداء مشتمل بر دوازده باب است و به سه زبان عربی و فارسی و ترکی تدوین شده است.

14-حاشیه کتاب وافی ملا محسن فیض کاشانی.

15-حاشیه الهیات شفای ابو علی سینا(ناتمام است).

16-حاشیه بر شرح اشارات و متعلقات آنکه نیز ناتمام مانده است.

17-حاشیه بر مقدمه اصولیه ملا محمّد طاهر قمی از کتاب حجة الاسلام فی شرح تهذیب الاحکام او.

18-حاشیه بر صحیفه کامله سجادیه علی منشأها آلاف الثناء و التحیة.

19-شرح اختلافات وقوع شکل العروس از تحریر اقلیدس.

20-شرح مصادرات پنجمین از تحریر اقلیدس.

21-رساله فارسی در ترسیم خطهای ساعات بر سطوح دایره های متداول آسمانی و نصف النهار و افق و امثال این ها.

22-ثمار المجالس و نثار العرائس که به سبک کشکول شیخ بهایی رحمه اللّه نوشته شده و مشتمل بر دوازده باب است و اشعار نادره و امور عجیبه و مسأله های تازه و حکایات بی سابقه و اکثری از واژه های مردمی و فایده های دیگر و تفسیر بخشی از آیات و توضیح روایات مشکله و حل مشکلات متفرقه و امثال این ها در آن ایراد شده است.

در زندگی نامه مجلسی مرقوم داشته است که آقای جواهر کلام در مجله باختر شماره 7،سال اوّل،مقاله مبسوطی راجع به شرح احوال صاحب ریاض نوشته است و در ضمن آثار او ثمار المجالس،را که با ثای مثلثه است،«سمار المجالس»با سین مهمله یاد کرده و حال آنکه نام صحیح آن اثر«ثمار المجالس»با ثای مثلثه است.

نگارنده گوید:آری همچنان که از خود ریاض نقل کردیم و زهر الریاض هم متعرض شده،با ثای مثلثه است؛زیرا«سمر»به معنای افسانه شب است و جمع آن«اسمار»است و سمار به فتح سین،شیری است که با آب زیادی مخلوط شده باشد.

23-وثیقة النجاة من ورطة الهلکات،در ضمن چندین مجلد ضخیم تدوین شده و مشتمل بر پنج قسم بوده است.اوّل در الهیات دوم در نبوات سوم در امامیات چهارم در معادیات پنجم در فقهیات،قسم اوّل آن مصدر به مقدمه ای است در منطق و قسم پنجم آن مصدر بر مقدمه ای است در اصول از قبیل معالم شیخ حسن رحمه اللّه.در قسم اوّل با همه ملت های کفر و ارباب دیانت های مختلف گفت وگو داریم و در این قسم دلیل هایی از کتاب های مورد اعتمادشان از قبیل تورات و انجیل و زبور و دیگر کتاب های آسمانی

ایراد کرده ایم و در قسم امامیات با همگی ارباب مذاهب هفتاد و دو ملت (فرقه)به مباحثه نشسته ایم.

جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه

چون ندیدند حقیقت،ره افسانه زدند

در کتاب ریاض گاهی پیش آمده است که مطالبی را بدان کتاب ارجاع داده است چنان که در شرح حال شیخ عز الدّین حسن معروف به ابن الفضل که به بخشی از فتواهای او اشاره کرده است اظهار می دارد،شرح این مسائل به عهده کتاب ماست که به نام وثیقة النجاة موسوم می باشد.

24-لسان الواعظین و جنان المتّعظین این کتاب هم در چندین مجلد تدوین شده است در این کتاب به دستورهای اعمال سال و عبادات و دعاهای ارزشمند و مطالب دیگری که مناسب با آن ها بوده پرداخته ایم و پیش آمدهای اکثر روزهای ماه و سال را متعرض شده ایم.

25-الامان من النیران در تفسیر قرآن در این کتاب در ذیل آیات شریفه به حداکثر اخباری که از ائمه طاهرین صلوات اللّه علیهم اجمعین روایت شده اشاره کرده ایم.

مؤلف ریاض در پایان آثار قلمی خویش اظهار می دارد که بر بسیاری از کتاب های درسی که در انحای علوم متداوله بوده تعلیقاتی نوشته است مع الاسف این عده از کتاب ها یا فروخته شده،یا به یغما رفته و یا مفقود شده است و هم اکنون جز اندکی از آن ها باقی نمی باشد.و نیز اظهار می دارد:در نظر است هرگاه،اجل موعود مهلت بدهد کتاب های دیگری از قبیل شرح پارسی بر حدیث اربعین که در خصال صدوق آمده است«من حفظ علی امتی اربعین حدیثا»بنویسم و چهل حکم از حلال و حرام در آن ایراد کنم.

و جای نام دو کتاب دیگر که یکی شرح فارسی بر حدیث فلان باشد که در اصل مطبوع خالی مانده،از آثار اوست که در زهر الریاض آمده است.

26-رساله خراجیه در احکام اراضی خراجیه.

27-الاجازات یا مجموعة الاجازات یا مجمع الاجازات است در این کتاب صورت اجازات قدما و متأخران و اجازات مشایخش و اجازاتی که خود به دیگران داده،آورده شده است.

28-الرسالة الانفعالیة در بیان اینکه آب قلیل به مجرد ملاقات با نجس یا متنجس نجس می شود.

29-ترجمه جاماسب نامه.

30-صحیفه علویه ثانویه.

31-رساله فارسی در اخصای کودکان و بردگان و این عمل فجیع و دردناک در روزگاران گذشته در دربار پادشاهان و ثروتمندان معمول بوده است و از شخص خصی به(خواجه یا اخته)یاد می کردند.

32-تعلیقه بر شرح تجرید ملا علی قوشچی.

33-تعلیقه بر نقد الرجال میر مصطفی تفریشی.

34-تعلیقه بر امل الآمل که حواشی ای چند بر امل نوشته است و نسخه اش نزد ما موجود می باشد،انتهی.

سید عبد اللّه شوشتری رحمه اللّه در اجازه مفصله اش مرقوم داشته است آن گاه که مؤلف ریاض به خانه ما میهمان بود حواشی چندی بر کتاب امل الآمل که نسخه خود ما بود به خط خود نوشته است و هم اکنون آن کتاب با همان تعلیقات در کتابخانه ما موجود می باشد.

35-صحیفه ثالثه سجادیه که مشتمل بر فوائد بسیاری است که در دیگر صحیفه های معموله وجود ندارد و دومرتبه به طبع رسیده است و صحیفه مطبوع وی در حال حاضر نزد ما موجود است و در مقدمه آن اشاره ای به صحیفه سجادیه معروفه به سندهای دیگر کرده است و در ضمن آن،از

صحیفه دوم که گردآوری شده شیخ حرّ عاملی رحمه اللّه می باشد یاد کرده است و نیز مطالبی که لازم می دانسته تذکر داده است.

و سید عبد اللّه در اجازه خویش اشاره ای به این صحیفه کرده است و می نویسد:و از آثار او به صحیفه ثالثه اش دست یافتم که ادعیه حضرت سیدنا السجاد علیه السّلام را از آنچه بیرون از صحیفه مشهوره و صحیفه ثانیه که شیخ محمّد حر عاملی گرد آورده است،در آن ایراد کرده است،انتهی.

صحیفه سجادیه:نگارنده گوید صحیفه سجادیه از آثار بس ارزنده شیعه امامیه و وسیله افتخار ارادتمندان به حضرات معصومین صلوات اللّه علیهم اجمعین است.

در جلد 15 الذریعة آمده است:این اثر زرین و این درّ ثمین را به عنوان اخت القرآن و انجیل اهل بیت و زبور آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله و صحیفه کامله معرفی می کنند و اصحاب امامیه عنایت خاصی بدان دارند و در اجازات خود از آن نام می برند و شروحی بر آن نوشته اند و ششمین اثر شیعه است که در جهان اسلام ظاهر شده است ⁽¹⁾.

علامه مرعشی دام ظله در مقدمه صحیفه کامله مرقوم می دارد،به طوری که از مکتبه ها به دست می آید نزدیک به چهل شرح و تعلیقه برای صحیفه نوشته شده است ⁽²⁾.

و مهم ترین شروح آن شرح سید علی خان مدنی است که به نام ریاض السالکین موسوم است که به طبع هم رسیده و تازگی هم گراور شده است.

علامه مرعشی در مقدمه صحیفه مرقوم داشته اند که جمعی از علما مستدرکاتی بر صحیفه نوشته اند:1-شیخ حر عاملی که صحیفه ثانیه است 2-میرزا عبد اللّه افندی صاحب ریاض العلماء 3-حاج میرزا حسین نوری 4-سید محسن عاملی 5-حاج شیخ محمّد باقر بیرجندی 6-شیخ هادی آل کاشف الغطا 7-حاج میرزا علی حسینی مرعشی 8-ملحقات صحیفه شیخ محمّد بن مظفر زیابادی قزوینی.

در 15 الذریعة از این دو صحیفه نام برده شده است.9-شیخ محمّد بن علی حرفوشی 10-شیخ محمّد صالح علامه مازندرانی رحمه اللّه.

و از آثار افندی که در زندگی نامه مجلسی آمده است.

36-تحفه حسنیه در شرح صحیفه ادریسیه،این کتاب را به دستور سلطان حسین صفوی نوشته است.

37-حاشیه بر تمهید القواعد شهید اوّل.

38-حاشیه بر مجدی در انساب.

39-حاشیه بر مشارق محقق خوانساری.

40-حاشیه بر منهج المقال که ناتمام مانده است.

41-ریاض العلماء:معروف ترین اثر او کتاب رجال و تراجم اوست که به نام ریاض العلماء و حیاض الفضلاء موسوم است و خود او در ذیل آثارش می نویسد:ریاض العلماء مشتمل بر دو بخش است و در دو مجلد کلی که منقسم بر ده مجلد بوده تدوین شده است و به شرح احوال دانشمندان از خاصه و عامه پرداخته ایم.

به طوری که از ذیل احوال ملا حسن گیلانی تیمجانی که در همین مجلد اوّل از وی نام برده است و می نویسد:اکنون که نزدیک بیست سال است عهده دار مقام شیخ الاسلامی اصفهان می باشد و اینک که سال 1106 هجری است،به شصت و هفت سالگی رسیده،به دست می آید که افندی سال 1106 هجری به تألیف ریاض العلماء پرداخته و همان زمان مصادف با سن سی و نه سالگی او بوده است.

ازآن پس که کتاب ریاض العلماء تألیف شد همواره مورد استفاده اکابر علما و مؤلفان قرار گرفت و با جدیت هرچه تمام تر برای تهیه آن بر یکدیگر سبقت می گرفتند و مجلدات آن را با کوشش فراوانی به دست می آوردند و دقت کاملی در مطالعه و بهره برداری از آن به ظهور می رسانیدند.

روضات الجنات می نویسد:در پشت یکی از مجلدات ریاض،که به خط خود مؤلف بود،خط آقا محمّد علی کرمانشاهی فرزند آقا محمّد باقر وحید بهبهانی رحمه اللّه را دیدم و پیدا بود که نسخه مزبور به عنوان امانت نزد او بوده و دقت نظر در مطالب آن داشته و نیز از گوهرهای نهفته در آن استفاده کرده است و به همین مناسبت از قول شاگردش شیخ ابو علی رجالی نقل شده است که آقا محمّد علی کرمانشاهی اظهار می کرده که مؤلف ریاض نام و نشان علمای ما را از روزگار غیبت صغری تا زمان خود که سال 1119 هجری بوده،متذکر شده است ⁽¹⁾و این نظریه حاکی از آن است که آقا محمّد علی کاملا به چگونگی کتاب ریاض توجه داشته است.

و به طوری که مؤلف روضات قدّس سرّه در شرح حال ملا عبد اللّه افندی می نویسد،مجلدات ریاض در هنگام تألیف کتاب روضات،در اختیار او

نبوده است تا شرح حال او را از کتاب خودش نقل کند به همین مناسبت آنچه مربوط به شرح حال صاحب ریاض بوده از اجازه سید عبد اللّه شوشتری استفاده کرده است.

علامه مرعشی مد ظله العالی در اهمیت ریاض و موقعیت تحقیقی آن در زهر الریاض مرقوم می دارد:از بهترین آثار و ارزنده ترین کتاب های ترجمه و شرح حال دانشوران هر دیار،کتاب ریاض العلماء و حیاض الفضلاء است که مؤلف ارجمندش،آن را در اختیار مستفیدان و بهره گیران از این سنخ کتاب ها گذارده و در حقیقت منّتی بر ایشان نهاده است و کتاب ریاض سرچشمه تشنه کامان و کعبه قاصدان است که مردم از اطراف و اکناف به سوی آن هجوم می آورند و عطش علمی خود را برطرف می سازند و مؤلفان توانا با همه اطلاعاتی که دارند از بهره گیری از آن بی نیاز نمی باشند و از اندیشه های مؤلف عظیم آن استفاده و استمداد می کنند و زبان من از ادای حق این اثر ارزنده کوتاه است و به راستی باید بگویم این اثر گران بها مشتمل بر فوائد بی شماری است که همانند آن ها در کتاب های دیگر دیده نمی شود به ویژه که مؤلف بزرگوار آن در امانت داری و ضبط و نقل اقوال، کمال رعایت لازم و احتیاط را کرده است.

جناب آقا سید احمد اشکوری نجفی که از فضلای معاصرند و پیش از این هم نام برده شدند در مقدمه ریاض مطبوع می نویسد:مؤلف بزرگوار، کتاب خود را به دو بخش متمایز از یکدیگر و به ترتیب حروف الفبا تألیف کرده است.بخش اوّل آن ویژه علمای خاصه و مشتمل بر احوال رجال شیعه امامی و آثار علمیه و اجتماعیه ایشان می باشد که مؤلف به دست آورده است و بخش دوم آن مخصوص علمای عامه و آثار علمی و اجتماعی ایشان است و هریک از دو بخش به حسب تقسیمی که مؤلف کرده،در پنج جزء تدوین شده است.

و با اندوه فراوانی که داریم پنج جزء از اجزای ده گانه ریاض که دو جزء آن ویژه شیعه و سه جزء آن خاصه عامه بوده است،مفقود شده است.

و امتیازی که این کتاب از دیگر کتاب های هم سنخش دارد آن است که مؤلف در تدوین این اثر وزین،به نقل تنها از مصادر رجالیه و تراجم اکتفا نکرده بلکه،نیمی از عمر خویش را(چنان که خواهد آمد)برای تهیه آن،به مسافرت شهرها و ملاقات با دانشمندان و مطالعات طاقت فرسای کتب و آثار ایشان گذرانیده است.بلکه،برای تهیه این اثر نفیس به دهکده های دوردست هم سفر کرده است،و هرگاه مطلبی را نقل کرده،مطالعه کنندگان آن را به مصدر آن ارجاع داده است و هرآنچه را که از شخصی شنیده یا در کتابی دیده و یا دلیل عقلی بر صحت آن داشته اشاره کرده است و بسیار اتفاق افتاده است که در ضمن شرح حالی به موضوعات فقهیه یا ادبیه و یا تاریخی توجه داشته است.

گفتیم اصل ریاض در دو مجلد و در ضمن ده جزء تدوین شده است و همگی آن بنا به نقل الذریعة جلد یازدهم،به خط مؤلف بوده است و در اختیار سید کاظم،مشهور به حاج آقا میرزا اصفهانی که علاقه بسیاری به گردآوری کتب داشت،درآمد و برخلاف انتظار پنج مجلد آن در راه اصفهان مفقود شد و پنج مجلد باقی مانده آن در دست او برقرار ماند.

و همچنان که نوشتیم از مجلدات خاصه،قسم اوّل و چهارم آن مفقود شده است،بنابراین از بخش خاصه حروف«ا،ب،ت،ج»از مجلد اوّل و حرف میم از بخش چهارم آن به دست فقدان گرفتار شده است و آقای اشکوری دام عزّه که این کتاب را به امر و پیشنهاد علامه مرعشی دام ظله به طبع رسانیده حروف مفقوده الف تا جیم را از کتاب امل الآمل محدث بزرگوار شیخ حر عاملی رحمه اللّه که در ملک افندی بوده و حواشی بر آن نوشته

بخش های مفقوده آن را تکمیل کرده است و با افزودن بخش هایی از کتاب امل الآمل می توان تا اندازه ای نقیصه کتاب ریاض را جبران کرد.

و گاهی که مؤلف برخی از افراد را به اوایل کتاب ارجاع می دهد و در محال مزبور نامی از آن ها وجود ندارد به خاطر همان نقیصه است.

علامه مرعشی دام ظله در زهر الریاض ضمن تأسف از فقدان برخی از مجلدات و نادر الوجود بودن نسخه های مخطوطه اش اظهار می دارد،همه کتابخانه ها از وجود این کتاب بهره ور نمی باشند بلکه،بعضی از اعیان و دانشمندان که ذیلا به نام هایشان اشاره می شود از این اثر مهم بهره ور شده اند.

از جمله سه مجلد آن در کتابخانه استاد علامه ابو محمّد حسن صدر الدّین موسوی کاظمینی متوفی 1354 هجری مؤلف کتاب تأسیس الشیعة الکرام لفنون الاسلام موجود بوده است و نظیر همان مجلدات هم در کتابخانه استاد علامه شیخ میرزا محمّد طهرانی مؤلف کتاب مستدرک البحار و ساکن در سامرا(سرمن رأی )وجود داشته و نظیر آنها در کتابخانه علامه سید محسن امین حسینی عاملی ساکن در دمشق شام بوده است و نیز نظیر آن ها نزد علامه شیخ محمّد محسن مشهور به شیخ آقا بزرگ طهرانی مؤلف کتاب الذریعة،و همچنین در کتابخانه مورخ شهیر میرزا عباس خان اقبال آشتیانی موجود بوده است و دو مجلد آن هم در کتابخانه علامه حاج سید علی ایروانی در تبریز،و نظیر آن در کربلا در کتابخانه علامه شیخ عبد الحسین شیخ العراقین بانی مسجد و مدرسه معروف در تهران موجود بوده است و چندین مجلد آن در کتابخانه عالم تحریر شیخ محمّد باقر اصفهانی مشهور به الفت فرزند علامه شیخ محمّد تقی معروف به آقا نجفی اصفهانی فرزند علامه شیخ محمّد باقر بن علامه شیخ محمّد تقی مؤلف کتاب هدایة

المسترشدین در شرح معالم موجود بوده است.در کتابخانه مجلس شورای اسلامی تهران هم وجود داشته است و امثال این ها از نسخه های دیگر.

نگارنده گوید:مؤلف الذریعة در مجلد یازدهم می نویسد،از مجلدات ریاض از حرف حا تا آخر حرف لام را به طور کامل که راجع به احوال خاصه است،دارم و اضافه کرده است که تمام پنج مجلد ریاض که به خط خود مؤلف است در کتابخانه عباس اقبال آشتیانی مورخ و نویسنده معاصر، موجود بوده است.

و می نویسد:نسخه ای از آن در تبریز در کتابخانه حاج محمّد صادق قاضی وجود داشته و نسخه ای از آن نیز در کتابخانه میر حامد حسین هندی مؤلف عبقات موجود بوده است.

و نیز می نویسد:مجلدات ریاض در کمال تشویش بود و مرحوم حاج میرزا حسین نوری قدّس سرّه مؤلف مستدرک الوسائل پس از رنج شدیدی آنها را مبیضه کرد و هر پنج جلد را در دو جلد قرار داد و هر دو مجلد که از روی نسخه مؤلف استنساخ شده است،نزد علامه نوری بوده و اکنون در اصفهان در کتابخانه شیخ محمّد باقر الفت نواده حاج شیخ محمّد تقی اصفهانی مؤلف حاشیه معالم وجود دارد.

نگارنده در تذکره باقریه که ویژه اعلام باقر نام از هر طبقه است می نویسم از جمله کتب کتابخانه الفت،جلدین ریاض العلماء است که آن را اخیرا در اختیار کتابخانه آقای حاج حسین آقا ملک قرار داده است این کتاب را بنده در آن کتابخانه دیده ام و مزایایی علاوه بر اصل کتاب دارد از جمله حواشی چندی است که علامه نوری و علامه سید حسن صدر قدّس سرّهما به خط خود بر آن نوشته اند.

مرحوم الفت در پشت همان کتاب به خط خود می نویسد:پس از آنکه خدای متعال این اثر نفیس را روزی من کرد چند تن از فضلا که از چنان

نعمتی که به من ارزانی شده بود اطلاع یافتند اشعار زیر را به رسم تبریک سرودند.

یکی از آن ها گفته بود:

یا باقرا صعب العلوم بفکرة برئت بها بعد السقام مراضها

مذ کنت للعلماء غیث کمالها جاءتک تستسقی بذاک ریاضها

فاسلم فدیتک للعلوم مؤیدا فلانت جوهرها و هم اعراضها

دیگری گفته است:

الا یا باقرا للعلم اضحی له حکم علی الحکماء ماض

تطلبت الریاض و ما سمعنا بغیث جد فی طلب الریاض

دیگری سروده است:

یا باقرا ما دق عن نظر الوری من مضمحلات العلوم الدارسه

اعلامها منک استود قد انطوت و ریاضها اخضرت و کانت یابسه

مرحوم الفت در جمعه 28 ربیع الأول یا چهارشنبه 26 همان ماه سال 1384 هجری در اصفهان درگذشت و در مقبره والد علامه اش مرحوم حاج شیخ محمّد تقی آقا نجفی رضوان اللّه علیه مدفون شد.

و از کسانی که کتاب مزبور را دارا بودند،مرحوم حاج ملا علی خیابانی رحمه اللّه مؤلف وقایع الأیام و علمای معاصر است وی در پایان مجلد صیام از وقایع الأیام ضمن نام برداری از آثار اعلامی که در اختیارش بوده در پاسخ مرحوم مغفور آقا سید مهدی سبزواری متوفی 1350 هجری می نویسد:ریاض العلماء و حیاض الفضلاء در ده مجلد در شرح احوال علمای خاصه و عامه تدوین شده است و من به چهار مجلد از قسمت اوّل آن به انضمام خاتمه قسم اوّل و خاتمه قسم دوم دست یافته ام و در صفحه 68 همان کتاب به شرح حال نسبتا مفصلی از صاحب ریاض پرداخته است.

از کسانی که ریاض العلماء را در اختیار داشته سید نصر اللّه حائری بوده است که از علمای قرن دوازدهم هجری به شمار می آید.

شیخ یوسف بحرانی رحمه اللّه در مجلد اوّل کشکولش می نویسد:در بخشی از کتاب های سید اجل اواه سید نصر اللّه حسینی حائری افاض اللّه تعالی علیه رواشح افضاله به کتابی دست یافتم که یکی از شاگردان علامه مجلسی رحمه اللّه تألیف کرده و شرح حال علمای شیعه را در آن کتاب گرد آورده است و این کتاب که به حروف الفبا تدوین شده است پاک نویس نشده بود و جز برخی از حروف الف،نام های دیگر را نداشته است و ما به ذکر آن قسمت از نام ها در این کتاب(کشکول)می پردازیم.

بدیهی است این بخش از حروف را که شیخ یوسف بحرانی در کشکول آورده است کمکی به بخش مفقود شده از ریاض کرده است و آقای اشکوری دام عمره آنچه را از کشکول به کتاب ریاض اضافه کرده در پاورقی به عنوان کشکول یاد کرده است.

مدارک ریاض العلماء

مدارک ریاض العلماء:تا بدینجا آنچه مناسب با این وجیزه بود راجع به معرفی از کتاب ریاض و اهمیت آن نگارش یافت.اینک به نام برداری از مدارک جلد اوّل آنکه فعلا ترجمه شده و مؤلف،از بعضی از آن ها یک مطلب و از بسیاری از آن ها مطالبی ایراد کرده است می پردازیم و چنان می پنداریم،همین مدارک هم در مجلدات دیگر،مطمح نظر مؤلف معظم بوده است و هرگاه به یاری خدا به ترجمه مجلدات دیگر آن توفیق یافتیم و مدارک دیگری هم بوده باشد در آغاز هریک از مجلدات ترجمه شده تذکر خواهیم داد اینک مدارک ریاض:

1-اثبات الهداة شیخ حر عاملی 2- اثنی عشریه در مواعظ عددیه ابن قاسم عاملی 3-اجازه ابن مؤذن به شیخ علی میسی 4-اجازه شمس الدّین جزینی 5-اجازه شهید اوّل به ابن خازن حائری 6-اجازه شیخ ابراهیم

قطیفی 7-اجازه شیخ احمد بیضایی به شیخ احمد بن ابی جامع عاملی 8-اجازه شیخ نعمة اللّه بن خاتون به ابن شدقم 9-اجازه فخر المحققین به عز الدّین حسن دمشقی 10-اجازه محقق کرکی به شیخ علی میسی(هو) 11-احادیث خمسة عشر حسن بن ذکروان فارسی 12-احتجاج طبرسی 13-اربعین شهید اوّل 14-اربعین شیخ حسین والد شیخ بهایی 15-اربعین شیخ منتجب الدّین 16-اربعین علامه مجلسی رحمه اللّه 17-استبصار در نص ائمه اطهار کراچکی 18-استبصار شیخ طوسی رحمه اللّه 19-اسرار الامامة عماد الدّین طبری 20-اعلام الوری طبرسی 21-امالی ابن الشیخ 22-امالی شیخ طوسی 23-امان الاخطار سید ابن طاوس 24-امل الآمل شیخ حر عاملی 25-انساب السادات 26-انموذج العلوم میرزا ابراهیم همدانی 27-الانوار البدریة عز الدّین حسن حلی 28-ایجاز المقال شیخ فرج اللّه حویزی 29-ایضاح الاشتباه علامه حلی 30-بحار الانوار علامه مجلسی 31-بشارة المصطفی طبری 32-تاریخ ابن خلکان 33-تاریخ ابن شحنه 34-تاریخ بناکتی 35-تاریخ جهان آرا قاضی احمد غفاری قزوینی 36-تاریخ عالم آرای عباسی میرزا اسکندر بیک منشی 37-تاریخ قم حسن قمی 38-تاریخ قم میر منشی 39-تأویل الآیات الظاهرة شیخ شرف الدّین نجفی 40-تحفة المؤمنین سلطان حسین استرآبادی 41-تذکره تحفه سامی سام میرزا صفوی 42-تذکرة الشعراء دولت شاه سمرقندی 43-تعلیقات سید نعمة اللّه جزائری بر امل الآمل 44-تعلیقات شیخ بهایی بر خلاصة الرجال علامه حلی 45-تفسیر حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام 46-تفسیر مثنوی مولوی،(مؤلفش را نام نبرده است) 47-تقویم البلدان عماد الدّین ایوبی یا بلخی(در اصل کتاب به مؤلفش اشاره نشده)48-التمییز و الفصل اسماعیل موصلی 49-الجامع نجیب الدّین یحیی حلی 50-جمال الاسبوع سید ابن طاوس 51-جواهر

نظام شاهیه سید ابن شدقم مدنی 52-حاشیه چلبی 53-حاشیه خطائی بر مختصر 54-حبیب السیر خواند میر 55-حجة الاسلام ملا محمّد طاهر قمی 56-حواشی الفیه پدر شیخ بهایی رحمه اللّه 57-حواشی فروع معالم از صاحب معالم 58-حواشی کفعمی از کفعمی 59-خرایج قطب راوندی 60-خط شیخ محمّد علی جبایی جد شیخ بهایی 61-الدرر الکامنه ابن حجر عسقلانی 62-دفع المناواة سید حسین مجتهد کرکی 63-ذکری،شهید اوّل 64-رجال ابن داود 65-رجال سید علی بن عبد الحمید نجفی(اللّه) 66-رجال شیخ طوسی 67-رجال علامه حلی 68-رجال کبیر میرزا محمّد استرآبادی 69-رجال میر مصطفی تفریشی 70-رجال نجاشی 71-رجال وسیط استرآبادی 72-رساله اسامی مشایخ،تألیف یکی از شاگردان محقق کرکی 73-رساله قاضی زاده کره رودی 74-سرائر ابن ادریس حلی 75-شرح اربعین شیخ بهایی خاتون آبادی 76-شرح شافیه جاربردی 77-شرح صحیفه سید علی خان مدنی 78-شرح نهج البلاغة ابن ابی الحدید 79-صحاح اللغة جوهری 80-صحیفه سجادیه علی منشأها آلاف الثناء و التحیة 81-طبقات الادباء،یاقوت حموی 82-طبقات النحاة سیوطی 83-العدد القویه رضی الدّین علی برادر علامه حلی 84-عزیزی مهلبی 85-علم الیقین ملا محسن فیض کاشانی 86-عمدة الطالب جمال الدّین احمد داودی 87-عیون اخبار الرضا صدوق 88-غوالی اللآلئ ابن ابی جمهور احسائی 89-فائق زمخشری 90-فتح الابواب سید ابن طاوس 91-فرائد السمطین حموینی(محمّد)92-فرحة الغری سید احمد بن طاوس 93-فروع المعالم از صاحب معالم 94-الفوائد المدنیه میرزا محمّد امین اخباری 95-فهرست شیخ طوسی 96-فهرست منتجب الدّین 97-قصص الانبیاء قطب راوندی 98-کامل ابن اثیر 99-کتاب الطوال 100-کشف الریبة شهید ثانی 101-کنوز النجاح

طبرسی 102-اللباب جزری 103-لسان الخواص آقا رضی قزوینی 104-مجالس المؤمنین قاضی نور اللّه شهید 105-المجدی شریف علوی 106-المجلی ابن ابی جمهور احسائی 107-مجمع البیان طبرسی 108-مجمع الفوائد مقدس اردبیلی 109-المجموع الرائق سید هبة اللّه موسوی(علی)مجموعه از یکی از علمای جبل عامل که در سال 1063 هجری تألیف شده 110-مجموعه ورام 111-المحتضر شیخ حسن ابن سلیمان 112-المحجّة البیضاء فیض کاشانی 113-المحکم ابن سیده لغوی 114-مختار الصحاح 115-مختصر ابن خلکان 116-مروج الذهب مسعودی 117-مزار کبیر محمّد بن مشهدی 118-المسائل الناصریات سید مرتضی 119-مشارق الانوار شیخ رجب برسی 120-مشترک یاقوت 121-مشکاة الانوار علی بن حسن طبرسی 122-مصباح شیخ ابراهیم کفعمی 123-مطول تفتازانی 124-معارج الوصول کمال الدّین حسین نجفی 125-معالم العلماء ابن شهرآشوب 126-معجم البلدان یاقوت حموی 127-مکارم الاخلاق حسن طبرسی 128-مناقب ابن شهرآشوب 129-مناقب سید محمّد طبری 130-منتهی المقال میرزا محمّد استرآبادی 131-میزان الاعتدال ذهبی 132-نظام الاقوال ملا نظام الدّین ساوجی 133-النفحات القدسیة امیر سید حسین مجتهد کرکی 134-وسائل الشیعة شیخ حر عاملی 135-هفت اقلیم امین احمد رازی 136-یتیمة الدهر ثعالبی.

تا بدینجا تقریبا 136 کتاب از مدارک مجلد اوّل ریاض را که در هنگام ترجمه آن به دست آوردیم فهرست وار نگاشتیم ممکن است بیشتر از آنچه ما گزارش دادیم بوده باشد چنانچه از قرینه پیداست بیشتر هم بوده است؛ زیرا به طوری که پیش از این نوشتیم از مجلد اوّل آن حروف الف تا حاء

مفقود شده و از کتاب هایی که در ذیل آن حروف،مورد توجه و استفاده مؤلف بوده است اطلاعی نداریم.

استنساخ:مؤلف ریاض تنها به تألیف و نگارش آثار خویش نمی پرداخته بلکه علاوه بر آن ها به استنساخ آثار دیگران هم اشتغال می ورزیده است.

زهر الریاض می نویسد:در کتابخانه ها،به عده ای از کتاب ها در فنون مختلفه می رسیم که مؤلف ریاض آن ها را از کتاب های مؤلفانش استنساخ کرده است.و برخی از آن ها در کتابخانه ما موجود می باشد از آن جمله است:

تلخیص رجال شیخ که از سوی محقق حلی خلاصه شده و دیگری تلخیص فهرست شیخ است که آن هم به دست محقق مغفورله تلخیص شده و کتاب عدة الداعی ابن فهد حلی و امثال آنها که استنساخ شده صاحب ریاض است انتهی.

از جمله نسخه برداریهای او استنساخ برخی از مجلدات بحار الانوار مرحوم مجلسی است و در چاپ اخیر بحار حداکثر کتاب اجازات بحار که به خط مؤلف ریاض بوده در آخر مجلدات بحار گراور شده است.

سید عبد اللّه در اجازه خود ذیل اجازه سید نصر اللّه حائری رحمه اللّه که از دانشوران اوایل قرن دوازدهم هجری بوده است می نویسد:سید نصر اللّه کتاب های ارزنده زیادی داشت،از جمله تمام مجلدات بحار بوده است.

با آنکه بغیر از مجلدات معروف آن از قبیل کتاب عقل و علم و توحید و عدل و نبوت و امامت و معاد و احتجاج و فتن و سما و عالم و طهارت و صلات و مزار،دیگر از مجلدات آن از قبیل دعا و قرآن و زی و تجمل و عشرت و اجازات و تتمه فروع آن از سواد به بیاض نیامده و پاکنویس نشده و در اختیار همگان نبوده است و علت آن را از سید نصر اللّه جویا شده، اظهار داشت:

میرزا عبد اللّه بن عیسی افندی با یکی از ورثه مجلسی که همین اجزای اخیری در هنگام تقسیم کتاب های مجلسی در سهم الارث او قرار گرفته بود ارتباط نزدیکی داشت اجزای یادشده را از وی عاریه گرفت و آن ها را که کاملا مغشوش و ناخوان بود و هر کاتبی قدرت استنساخ آن ها را نداشت از سواد به بیاض آورد و پاکنویس کرد و تا زنده بود نسخه های استنساخ شده خود را پنهان می داشت و به همین جهت مجلدات یادشده نسخه برداری نشد و شهرت پیدا نکرد.

و پس از درگذشت میرزا عبد اللّه،کتاب های وی در میان وارثانش تقسیم شد و من با یکی از ورثه وی که این عده از مجلدات در سهم الارث او قرار گرفته بود ارتباط پیدا کردم نخست از وی درخواست کردم تا مجلدات مزبور را به من بفروشد،از فروش آن ها امتناع ورزید در ثانی تقاضا کردم تا آن ها را به من عاریه بدهد تا استنساخ کنم وی با پیشنهاد ثانوی من موافقت کرد از اتفاقات،در آن هنگام پولی حاضر نداشتم که به مصرف استنساخ آن ها برسانم خدای تعالی یکی از ثروتمندان را به من مهربان فرمود و از وجوهی که می پرداخت از فرصت استفاده کردم و به تمام آن مجلدات پرداختم.

از ترجمه نوشته های سید عبد اللّه به دست آمد که تمام مجلدات بحار در اختیار سید نصر اللّه بوده است و پس از رحلت سید،آثار نفیسی که داشته از جمله مجلدات بحار به دست وارثانش افتاد و بالاخره مفقود شدند.

زهر الریاض می نویسد:از اجازه کبیره علامه سید عبد اللّه جزائری استفاده می شود که اصل کتاب بحار و مجلداتی را که به خط علامه مجلسی بوده در هنگامی که افندی به عنوان میهمانی به خانه سید وارد شده در دست افندی دیده است و حال آنکه خود سید عبد اللّه از حائری نقل کرده است که افندی کتاب های باقی مانده بحار را پس از استنساخ از دیگران

پنهان می داشت بنابراین کتاب های بحار را همراه نداشته که به مشاهده سید عبد اللّه رسانیده باشد.

گذشته از این،در اجازه خود ذیل احوال میرزا عبد اللّه می نویسد:آن گاه که من خردسال بودم و میرزا عبد اللّه به خانه ما وارد شده بود متوجه بودم که پدرم و دیگر علما بلاد ما از میرزا سؤالاتی می کردند و بهره مند می شدند، از جمله کتاب های کهنه و جزوه های مندرسی داشتیم که اوائل و اواخر آن ها به گذشت زمان از میان رفته بود و ما نام آن ها و مؤلفاتشان را نمی دانستیم وی اسامی کتاب ها و مؤلفان آن ها را به پدرم می گفت و حتی مقداری که از اوّل و آخر آن ها ساقط شده بود به پدرم گوشزد می کرد.

و در همان اوقات اشتباهاتی که مؤلف امل الآمل در کتاب خود داشت در حاشیه نسخه ای که حاضر داشتیم به خط خود می نوشت و من خود گاهی کتاب هایی را برای مطالعه او می بردم،خرسند می شد و مرا به خود نزدیک می ساخت و برای توفیقات بیشتر من دعا می کرد.

سفرها:مؤلف ریاض برای تدوین و تبویب آثار خویش،به ویژه برای تهیه مدارک لازم کتاب ریاض،سال هایی را به مسافرت های دور و نزدیک برگزار می کرده است.

زهر الریاض می نویسد:مورّخان درباره مسافرت ها و سیاحت های مؤلف ریاض،اختلاف کرده اند بعضی سفرهای او را در ظرف سی سال و عده ای بیست سال و جمعی،نیمی از عمر او را تعیین کرده اند.

و از جمله سرزمین هایی که وی به طور تحقیق بدانجا سفر کرده است، شهرهای مصر و حجاز و یمن و عراق و لبنان و سوریه و ایران و افغانستان و ترکستان و هند و سند و حضرموت و اندونزی و ترکیه و گرجستان و ارمنستان و تاشکند و کشمیر و امثال این ها بوده است.

صاحب ریاض در این شهرها با علمای آن سرزمین ها که اختلاف مذهب و مرام هم با وی داشته و رأی هایی ابراز می داشتند بدون توجه به این گونه اختلافات با آن ها ملاقات می کرد و به افاده به آن ها و استفاده از ایشان می پرداخت انتهی.

نگارنده گوید:صاحب ریاض در شرح احوال خود می نویسد،سفرهای زیادی برای من اتفاق افتاد چنانچه نیمی از عمر من در سفر گذشت و به بسیاری از شهرهای ایران و روم مسافرت کردم و دریا و صحرا را پشت سر گذاردم و شهرهای آذربایجان و خراسان و عراق و فارس و قسطنطنیه و دیار شام و مصر را از نزدیک مشاهده کردم و به بسیاری از شهرها چندین بار سفر کردم و تا امروز که سنین هجرت به 1106 هجری رسیده و مدت عمرم نزدیک به چهل سال است سه مرتبه به حج بیت اللّه و سه بار به شرف آستانه رضویه و سه مرتبه به عتبات عالیات مشرف شده ام.

پیش از این نوشتیم،در بازگشت از اولین سفر حجش بود که صد مجلد از کتاب ها را که آن جمله برخی از آثار خودش بوده است از دست داده است و همچنین در بازگشت یکی از سفرهای حجش بود که از پادشاه روم درخواست کرد تا شریف مکه را عزل کند.

و در ضمن شرح حال خود می نویسد از اوان کودکی که سنین عمرم به پنج سالگی رسیده بوده آغاز سفر کردم و همان اوقات دایی بزرگم که سمت وزارت کاشان را به عهده داشت به اتفاق جده ام به کاشان رفتم و مدت یک سال یا بیشتر در آنجا ماندگار شدم.

و چندی از آغاز جوانی ام را در اصفهان که زادگاهم بود اقامت گزیدم، پس از آن به تبریز هجرت،و سال هایی را در آنجا زیست کردم و همان جا با یکی از بستگانم که از مردم ثروتمند به شمار می آمد ازدواج کردم و همین همسری،موجبات گرفتاری و ناراحتی مرا فراهم آورد انتهی.

نگارنده گوید:افندی در سراسر مجلد اوّل نام های شهرهایی را که بدانجا سفر کرده و کتاب هایی را به دست آورده و مدرک کتاب ارزنده خویش قرار داده،به اسامی ذیل یادآوری کرده است.

آمل،آمار،احساء،ادرقه روم،اردبیل،استرآباد،اصفهان،ایروان، بارفروش،بغداد،تبریز،تیمجان گیلان،تهران،دهخوارقان،رشت،زرکان شیراز،ساری،سیستان،شبستر،شوشتر،صنعاء،طسوج،عمان،فراه، قسطنطنیه،کاشان،کوبان،مازندران،مشهد،ورامین،هرات،همدان.

نامه افندی:مرحوم مجلسی در خاتمه مجلد بیست و پنجم بحار الانوار می نویسد:مناسب است این مجلد را به برخی از مطالبی که به خط یکی از هوشمندان شاگردان ما می باشد(مرادش صاحب ریاض است)پایان داده و اثر خویش را به آخر رسانیم.

افندی در آغاز آن نامه پس از تیمّن به نام خدای بزرگ بدین خلاصه می نویسد:ناچیزترین دعاگویان که شبانه روز به دعاگویی شما می پردازد و آرزومند است همواره در این سرای و سرای دیگر شکافنده دانش های دادار بزرگ باشید می گوید به فرمان خود شما بود که نام های کتاب هایی را که شایسته است به بحار الانوار ملحق سازید فهرست وار به خاطر شما می رساند.

پس از این به نام برداری برخی از کتاب ها که از المزار آغاز و به ارشاد الطالبین پایان می پذیرد پرداخته است و به دنبال آن اشاره می کند که چه کتابی را باید در مجلدات بحار بیاورند و یا از کدام کتاب باید مطالب لازم را نقل فرمایند و نیز اضافه می کند،کدام کتاب در فلان کتابخانه وجود دارد و یا در اختیار کدام دانشور است و گاهی از نام های آنان به رمز یاد می کند همچنان که از بهاء الدّین فاضل هندی به بهایی،و از ملا محمّد شفیع به

شفیعی،و از شیخ حر عاملی به حری یاد کرده و در پایان آن به پاره ای از کتاب های اهل سنت اشاره کرده است.

پس از نام بری از کتاب های فریقین اظهار می دارد،در طی این عریضه که به حضور عالی تقدیم می شود حاجتی دارم و حاجتم آن است که شما با علو همتی که دارید و همواره مؤمنان را از همت عالی خویش برخوردار می سازید در دیباچه بحار الانوار تصریح کرده اید که شرح کبیری بر بحار تدوین فرمایید و حال آنکه می بینم شرح برخی از اخبار و تحقیقات و فوائد و بحث ها و پاسخ از کتبی را که در فهرست کتاب ها یادآوری کرده اید از قبیل الصراط المستقیم بیاضی و سعد السعود بن طاوس از خاطر برده اید و چنان می پندارم که آنچه را از نظر انداخته اید استدراک خواهید کرد و اخبار کتاب های دیگر را که پس از این به دست خواهید آورد بدان خواهید افزود.

و در ذیل برخی از اخبار بحار و بیانات آن،خوانندگان را به شرح بحار ارجاع داده اید.مثلا پس از ایراد بعضی از اخبار در یکی از باب های مربوط به خودش می نویسد،تمام اخبار وارده در این معنی را با تمام تحقیقات لازم در ضمن شرحی که برای بحار تدوین خواهیم کرد می نگاریم تا به حدی که از وعده خود فراخاطر کرده و به الحاق کتاب مستدرکی تصمیم گرفته اید و حال آنکه مستدرک مزبور با ترتیب ابواب بحار سازگار نخواهد بود.

باری از نعمت های ارزنده خداست که هرگاه خوانندگان بحار به همگی اخبار وارده مربوط به یک مطلب دست پیدا کنند و مطالب علمیه و عملیه آن را که به طور کلی در باب مخصوصش گردآوری شده است استفاده کنند و به تواتر آن و دیگر از مطالب مربوط به آن مطلع شوند.

به همین مناسبت بعضی از شاگردان شما اظهار می داشت بهتر آن بود کتب اربعه را نیز در بحار یا شرح آن مداخله بدهید و حال آنکه این نظریه بجا نبوده؛زیرا کتاب تهذیب نیازمند به تهذیب است و مشتمل بر باب های زیادی بوده که براثر تهذیبی که در آن به عمل بیاید آن ها را می توان مجزا ساخت و همین نیازمندی به تهذیب بود که شهید در ذکری و دیگران اظهار بدارند نصی در باب مزبور نسبت به فلان حکم وجود ندارد از طرفی جمع بین کتب اربعه که برخی از مشاهیر از قبیل فیض کاشانی در الوافی و حر عاملی در تفصیل وسائل الشیعة متحمل شده اند کافی نبوده برای اینکه تهذیب کامل هم بدین وسیله حاصل نشده و مراد معصوم علیه السّلام از آنچه آن ها درک کرده اند به دست نیامده است.

و هرگاه شما به شرح کتاب بحار اشتغال بورزید هرچند هم به شرح جلد اوّل آن اقدام کنید و کتاب بحار را به این اسم سامی که(شرح بحار باشد)بنامید تشنگان آن را از شراب طهور آن دریای دانش سیراب کرده و طالبان اکسیر اعظم را از حوض کوثر شاداب فرموده و از بهترین بخشش ها و شایسته ترین نعمت ها برخوردار ساخته اید و در ضمن آن دیباچه کتاب خویش را به اسامی کتاب های موافقان و دیگران که ازاین پس دسترسی به آن ها را خدای متعال برای شما آسان می سازد و در سال های آینده در اختیار شما قرار می گیرد مزین خواهید ساخت و منافاتی ندارد که اصل و شرح شما مشتمل بر اخبار باشد چنانچه مقنعه شیخ مفید و تهذیب شیخ که شرح آن کتاب است مشتمل بر اخبار بوده است.

از طرف دیگر الحاق کتاب ها به مجلدات پانزده گانه از بیست و پنج مجلد بحار که از سوی شما تفسیر و تبیین شده و در اختیار همگان قرار گرفته است،مناسبتی ندارد به این معنی که کتاب های مزبور را به این پانزده جلد ملحق کنید و به ده کتاب دیگر از مجلدات بحار که شهرتی ندارد و

توضیح و تبیین نشده است،از قبیل مجلد مکارم الاخلاق و حدود و روضه و قرآن و دعا و اعمال سنه و حج و سه مجلد از مجلدات باقیه بحار ملحق نکنید.

و شکی نیست جمع احادیث مقدم بر تبیین و توضیح آن است و اینکه گفتم الحاق کتاب ها به بعضی دون بعضی تناسبی ندارد برای آن است که آن هایی که از کتاب شما بهره گیری می کنند و خدای متعال نعمت اثر شما را روزی آن ها قرار داده است شما را به عجز و ناتوانی و کمی تتبع نسبت ندهند.

برای اینکه شما-که خدای متعال بردباری شما را نسبت به نادانی من و امثال من زیاده فرماید-در دیباچه بحار مرقوم فرموده اید که کتاب بحار به سرحدی تألیف شده که خوانندگان آن را از دیگر کتاب های اخبار بی نیاز می سازد بنابراین لازم است که هیچ کتاب و رساله ای در فن احادیث نباشد مگر اینکه شما در حال یا آینده آن را به کتاب بحار ملحق ساخته باشید.

و از ویژگی های بحار آن است که شهرت و اعتبار آن روزافزون است و موقعیت و اهمیت آن همیشگی خواهد بود به ویژه هرگاه قائم آل محمّد عجل اللّه قیام فرماید از آغاز تا انجام آن را مطمح نظر شریف خود قرار خواهد داد بلکه مضامین آن در عالم برزخ و عقبات آخرت و در بهشت برین و در بهترین روضات آن،مورد انتفاع خواهد بود و آن ها که در ریاض بهشت از لذات جسمانی بهره ورند از لذات روحانی این کتاب شریف هم استفاده خواهند کرد.

و اینک با همه پوزش هایی که در باطن معروض می دارم نامه خود را به پایان می برم چه آنکه من از دیگر ارادتمندان سزاوارترم که جمله إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ را در حقم پذیرا گردید.

در خاتمه شما را به خون مظلوم و به بزرگواری و مراتب عزّت حضرت علی اصغر که شهادت دلخراش آن شهید آزاده حضرت سید الشهداء علیه السّلام را سخت آزرده خاطر و دردمند ساخت و به پدران و فرزندان آن مقام مقدس سوگند می دهم که نیاز مرا که معروض خاطر داشتم(شرح کتاب بحار و دیگر الحاقات)هرگاه به خیر و صلاح شما باشد برآورده سازید و از لغزش های من درگذرید و از آزاری که از ناحیه من تحمل کرده اید و دور از ادب نسبت به شخصیت مقام شما بوده و برخلاف انتظار از من به ظهور رسیده است،به دیده عفو،چشم پوشی کنید تا خدا هم که رب الارباب است از شما درگذرد و آیا نمی خواهید که خدا شما را ببخشاید؟

آثار خیریه: به طوری که از احوال مؤلف ریاض برمی آید معظم له از خاندان با شخصیت و با اهمیت و ریاست و وزارت بوده است و با توجه به این موقعیت بایستی از آثار خیری که پس از او باقی بماند بی نصیب نباشد لیکن از آثار خیریه او اطلاعی نداریم.

تنها شیخ محمّد علی حزین لاهیجی که پیش از این یاد کردیم،شاگرد اجازه مؤلف ریاض بوده است در تذکره خویش ضمن شرح حال خود و نام برداری از معاشران فاضل و اعیان می نویسد:از آن جمله مولانای فاضل آمیرزا عبد اللّه مشهور به افندی است،که به فنون متداوله ماهر و به غایت متتبع بود و در اصفهان در جوار منزل خود مدرسه ای عمارت کرده به افاده اشتغال و روزگاری مهنا داشت.

سال درگذشت صاحب ریاض

سال درگذشت:سال درگذشت صاحب ریاض کاملا معلوم نیست چنانچه مرحوم آقای آقا شیخ بزرگ رحمه اللّه در الذریعة در ذیل معرفی از ریاض العلماء و در مصفی المقال از آن یاد نکرده و شیخ علی حزین که معاصر و معاشر با او بوده است در تذکره خود می نویسد،میرزا عبد اللّه با من الفت تمام داشت تا چندی پیش از آشوب اصفهان،رحلت کرد و تاریخ آشوب اصفهان را سال 1134 می نویسد و ممکن است سال رحلت او که

زهر الریاض نوشته و بعض دیگر نیز بدان اشاره کرده اند و از احتمال تذکره هم برمی آید همان 1130 هجری باشد که چهار سال پیش از آشوب اصفهان بوده است.

سید عبد اللّه جزائری رحمه اللّه در اجازه نوشته است میرزا عبد اللّه در عشر ثلاثین درگذشته است.

روضات می نویسد:مرادش از عشر ثلاثین سی سال پس از 1100 هجری است که نزدیک به اوائل قرن دوازدهم هجری می باشد یعنی 1130 هجری.

ریحانه اوّل نوشته است،صاحب ریاض در سال 1120 و اندی درگذشته است.

آثار ملی اصفهان از مصفی المقال مرحوم علامه تهرانی رحمه اللّه نقل کرده است که وی در سال 1110 درگذشته است و این دو تاریخ به جهاتی درست نیست به ویژه اینکه در مصفی المقال علامه تهرانی محل تاریخ وفات او را خالی گذارده و تنها از اجازه سید عبد اللّه عشر ثلاثین را یاد کرده است.

مدفن:در اینکه صاحب ریاض در اصفهان که زادگاهش بوده دفن شده است شکی نیست،لیکن با وجود این،برخلاف انتظار مدفن او(دقیقا) معلوم نمی باشد.

زهر الریاض می نویسد:در سفری که به اصفهان رفتم در صدد تحقیق مقبره صاحب ریاض برآمدم اثری از مزار او نیافتم و برخی از موثقان اظهار می داشتند که آرامگاه او در اطراف مقبره فاضل هندی است.و مقبره فاضل هندی در مشرق تخت پولاد واقع شده و رحلت او سال 1137 هجری بوده است.

فوائد الرضویه نیز همین سال را سال وفات صاحب ریاض دانسته و اشتباه است و در روضات،ذیل احوال میرزا عبد اللّه پس از بیان عشر ثلاثین می نویسد در همین سال فاضل هندی ارتحال کرده است و حال آنکه در شرح حال فاضل می نویسد سال 1137 درگذشته و گویا مرادش آن بوده که در دهه سوم از سال های بعد از 1100 که از سی سال تجاوز می کند فاضل درگذشته است.

باری تذکرة القبور و یا دانشمندان اصفهان می نویسد مقبره فاضل به نام مقبره فاضلان مشهور است؛زیرا در آن مقبره،فاضل هندی و حاج ملا محمّد نائینی دفن شده اند.

بازماندگان:پیش از این در ذیل سفرهای صاحب ریاض نوشتیم، صاحب ریاض در تبریز با یکی از ثروتمندان بستگانش ازدواج کرده است و معلوم نیست از این ازدواجش فرزندی داشته است یا خیر.همچنان که زهر الریاض می نویسد در معاجم علما و تذکره های فضلا فرزندی برای صاحب ریاض نام برده نشده است.

آری از پدرم(علامه سید شمس الدّین محمود مرعشی)شنیدم که نوادگان او در تبریز و اصفهان بوده اند و پدرم اظهار می داشت که مرد فاضلی را از بازماندگان صاحب ریاض ملاقات کردم که به نام جدش میرزا عبد اللّه خوانده می شد.

خاندان:خاندان پدری صاحب ریاض از مردمان دانشور و از اعلام و از سرشناسان وقت خویش بوده اند و خاندان مادری او نیز از مردمان با اعتبار و صاحب منصبان روزگار خود به شمار می آمده اند و چنان که پیش از این نوشتیم دایی بزرگ او سمت وزارت کاشان را عهده دار بوده و کارهای حکومتی را از طرف سلطان انجام می داده و به عنوان وزیر شناخته می شده و صاحب ریاض مدت یک سال دوران خردسالی را در دار الوزاره او به سر

برده است.و خاندان همسرش چنان که خود اظهار داشته است از مردمان ثروتمند و با اعتبار بوده اند.

پدر صاحب ریاض:والد ماجد میرزا عبد اللّه از اعلام وقت و از اجلای زمان بوده است و ما مختصری از شرح حال او را به طوری که خود او در مجلد چهارم ریاض مرقوم داشته است در این وجیزه یادآور می شویم،وی می نویسد:

میرزا عیسی بن محمّد صالح بیک از افاضل عصر و از اعاظم دهر بوده است مقدمات علوم را از ملا محمود بن میرزا علی اصفهانی شاگرد شیخ بهایی و میرداماد فراگرفته است،و پس از آن به اتفاق جمعی از فضلا از جمله سید امیر عبد الرزاق کاشی به درس خلیفه سلطان که مقام وزارت کبرا را هم داشته حضور می یافته است و در آن به درس ملا محمّد تقی مجلسی و ملا حسن علی فرزند ملا عبد اللّه شوشتری و سید میرزا رفیع الدّین نائینی و آقا حسین خوانساری و ملا محمّد باقر فاضل سبزواری حضور پیدا می کرده و در بسیاری از درس ها هم مرحوم علامه ملا محمّد باقر مجلسی و ملا میرزا شیروانی و میرزا علاء الدّین گلستانه و ملا محمّد صادق کرباسی با وی شریک درس و هم مباحثه بوده اند.

در ضمن نام برداری از اساتید میرزا عیسی پیداست که میرزا عیسی در فنون معقول و منقول و رجال و حدیث مهارت داشته است.

پیش از این نوشتیم خانواده صاحب ریاض از اجلا و سرشناسان وقت خود بوده اند در تأیید همین موضوع است که صاحب ریاض می نویسد:

پدرم از خاندان عزیز و از مردم ثروتمند بوده و دین و دنیای خود را با کمال جلالت و عظمت به پایان رسانیده است چنان که جدم محمّد صالح بیک از مقربان حضور شاه عباس کبیر بوده و عموی پدرم علی بیک نظارت بیوتات سلطانی را به عهده داشته و شاه عباس نیز نهایت بزرگواری را نسبت به او مرعی می داشته است و پس از او در پیشگاه شاه صفی و شاه عباس

ثانی نیز از کمال عظمت برخوردار بوده است.و دختر عمویش به همسری وزیر کبیر سید میرزا مهدی مفتخر بوده است.

پدرم در آغاز جوانی که نزدیک به بیست سال داشت پدر پیر خود را از دست داد و همان زمان به درس اساتید آن روزگار حضور پیدا می کرد و با آنکه با کمال اندوهناکی به سر می برد از شرکت در جلسات درس غفلت نمی کرد و بر همه همدرسان و همسالان خویش برتری داشت و در میدان دانشوری گوی سبقت را از همگان می ربود.

و آن گاه که من به سنین هفت سالگی رسیده بودم و دوران خردسالی را پشت سر می گذاردم پدرم که مرد چهل ساله بود در سنه 1074 هجری در اصفهان درگذشت.

باری پدرم مردی فاضل و عالم و جلیل القدر و اندیشمند و محققی مدقق و جامع و در انواع علوم عقلی و نقلی و ادبی و ریاضی و طبی و امثال این ها از علوم متداوله مهارت داشت و در نهایت پرهیزکاری و پارسایی و دین داری و آراستگی و زهد از دنیا به سر می برد و با آنکه از ثروتمندان و دولت مردان عصر خویش به شمار می رفت و شهرت همگانی داشت هیچ گاه علاقه مندی به مال و جاه از خود نشان نمی داد و با کمال سادگی و بی آلایشی در اجتماع مردم از خواص و عوام ظاهر می شد و با توجه به اینکه شایسته برای سمت داوری و شیخ الاسلامی بود از پذیرش هر دو منصب که به وی پیشنهاد شده بود خودداری کرد و از پذیرش آن ها پوزش خواست.

میرزا عیسی عاشق وار به فرا گرفتن علم و دانش می پرداخت و با آنکه شب و روز از آمد و رفتنش اظهار فتور و سستی می کرد از نوشتن و مطالعه کردن اظهار خستگی و سستی در خود احساس نمی کرد.

و در عین حالی که از ثروت کاملی برخوردار بود و می توانست کتاب های مورد نظرش را از راه خریداری به دست آورد از خرید آن ها

صرف نظر می کرد و به خط خودش آن ها را نسخه برداری می کرد و از این راه کتب زیادی را استنساخ کرد ⁽¹⁾و از برکت وجودش بسیاری از خویشاوندان بلکه خادمان و یاران نزدیکش و بالاتر اهل محله اش نیز به فراگیری علم و دانش پرداختند و هریک به نوبه خود در ردیف فضلا قرار گرفتند تا به جایی که یکی از ظرفا گفته بود استر آمیرزا عیسی هم از فضلاست.

باری تشویقات میرزا عیسی به اندازه ای جالب و مؤثر در بستگانش بوده که یکی از خدمتکارانش که در ردیف فضلا قرار گرفته بود به شرح تجرید خواجه نصیر و امثال آن اشتغال می ورزیده است.

میرزا عیسی دانشوری موفق بود و حداکثر شب ها را به عبادت و مطالعه و نوشتن می گذرانید و از بسیاری از معاصران به ویژه همدرسان او شنیدم که آنان همانند او را در کوشش و مطالعه و قوه حافظه و جدیت در تحصیل علم و همت گماری به نوشتن و تصحیح کتب و تصنیف علوم و علاقه مندی به تدریس و مذاکره و بهره گیری از اساتید و قرائت نزد آن ها کمتر دیده بودند و به اندازه ای در این ویژگی ها مواظبت داشت که اوّل و آخر شب را به قرائت و فرادادن می پرداخت و قصه ها و حکایات عجیبی از او نقل کرده اند.میرزا عیسی شش فرزند داشت.

یکی از آن ها مرحوم میرزا محمّد جعفر است و چنانچه پیش از این نوشتیم،وی فاضلی جلیل القدر بوده و پس از فوت پدرش به تربیت و تهذیب اخلاق و مراتب علمی برادرش صاحب ریاض پرداخته است.

میرزا عیسی ثروت و مکنت و زمین های زراعی و دهکده ها و اثاثه ها و خانه های زیادی داشت و کتابخانه اش مشتمل بر هزار جلد کتاب بود و اکثر

آن ها به جهاتی که در حال حاضر جای بیان آن ها نمی باشد مفقود شده و بیشتر آن ها را میرزا عیسی مورد مطالعه و تصحیح قرار داده و تعلیقات و افاداتی بر آن ها نگاشته بود.

میرزا خطش در نهایت خوبی بوده و از نوشتن اقسام خطوط به خوبی برمی آمد و در هنگام نگارش سرعت قلم داشت و علاوه بر آثار دیگران که به استنساخ آن ها اقبال تامی داشت آثاری هم از خود به یادگار گذارده است که پاره ای از آن ها تدوین شده و بخشی از آن ها از سواد به بیاض نیامده است.

آثار تدوین شده او بدین قرار است:

شرح دروس شهید اوّل در فقه که ناتمام مانده است.رساله ای در کیفیت تحلیف و سوگند دادن ذمی ها و دیگر کفار.رساله ای در رؤیت هلال پیش از زوال خورشید.رساله ای در مسأله نماز جمعه.تعلیقاتی بر تفسیر کلام اللّه مجید و کتب اربعه حدیث و دیگر کتاب های فقهی و اصولی و عربی.

میرزا در محله شیخ یوسف بنا می زیسته است.

صاحب ریاض می نویسد:محله شیخ یوسف از محلات بیرون از شهر اصفهان و متصل به اصفهان است و مردم اصفهان عموما آن محله را به عنوان«شیخ حسن بنا»می خوانند و شیخ یوسف از بزرگان مشایخ صوفیه بوده و به کار بنایی اشتغال می ورزیده است و فرزندانش نیز به شغل پدر ادامه می دادند.

شیخ یوسف نیز در همان محل زندگی می کرده و هنگامی که در گذشته وی را در آن محل دفن کردند و بقعه و مزارش هم اکنون معروف است و آن محل را به نام وی نامیدند.

آقای مهرآبادی در آثار ملی اصفهان در ضمن افراد سرشناس محله جیران اصفهان می نویسد:شیخ یوسف بنا از بزرگان عرفای اصفهان بوده است و

مقبره اش در مجاورت چهارسوق نقاشی در محله جیران واقع،و در زمان ریاست هیئت علمیه مسجد شاهیان در اصفهان از بین رفت.

ببین که دست ریاست چو ز آستین به درآید

نه قبر بر سر جا می نهد نه صاحب قبرش

و در ضمن محلات اصفهان می نویسد:محله شیخ سبنا یا شیخ یوسف بنا این محله در خواجو واقع،و در قدیم آن را دوشاباد یا روشاباد می نامیده اند و مقبره شیخ یوسف بنا در این محله بوده است.

آقای مهدوی دام عزّه در دانشمندان و بزرگان اصفهان می نویسد:

قبرستان شیخ یوسف بنا که عارف معروفی است در محله قصر منشی (منشی الممالک)واقع،و این گورستان به امر شاه عباس تسطیح،و در آن مسجد و مدرسه و حمام و بازارچه و خانه و قصر بنیان شده است و بدین ترتیب از صورت گورستان بیرون آمده است و این مقبره را در گذشته دوشاباد یا روشاباد می گفتند.

تا بدینجا به یاری خدای متعال شرح حال مرحوم صاحب ریاض را نوشتیم و تاریخ اتمام آن روز پنج شنبه 23 جمادی الاولی سال 1405 هجری مطابق با 25 بهمن ماه 1363 شمسی می باشد و انا الحقیر محمّد باقر ساعدی.

در خاتمه این شرح حال،به منظور حدیث نعمت به نام برداری از مشایخ بزرگوارم که در آغاز ترجمه سفینة البحار متذکر شده ام می پردازم و پس از آن به نام برداری آثاری که از این فقیر به طبع رسیده است اشاره می کنم و له الحمد و المنه.

مشایخ اجازه:1-والدم حجة الاسلام شیخ حسین مقدس دام ظله العالی 2-علامه حاج شیخ محمّد رضا کلباسی متوفی 1383 هجری 3-علامه میرزا محمّد علی اوردبادی متوفی 1380 هجری 4-علامه شیخ آقا بزرگ

تهرانی متوفی 1388 هجری 5-علامه شیخ محمّد صالح حائری مازندرانی متوفی 1391 6-علامه سید فخر الدّین امامت کاشانی متوفی 1392 هجری 7-علامه مولانا علی علیاری دام ظله 8-علامه میرزا محمّد علی معلم حبیب آبادی متوفی 1396 هجری 9-محدث جلیل حاج شیخ علی اکبر مروج متوفی 1401 هجری 10-علامه حاج شیخ محمّد حسین آیتی متوفی 1391 هجری 11-علامه حاج سید محمّد رضا بروجردی متوفی 1405 هجری 12-علامه شیخ ابو الحسن شریف عسکری دام ظله 13-علامه حاج سید مصطفی خوانساری صفائی دام ظله 14-علامه حاج شیخ نصر اللّه شبستری دام ظله 15-آیة اللّه العظمی حاج سید شهاب الدّین مرعشی دام ظله(که پیش از این هم بدان اشاره کردم)16-آیة اللّه العظمی حاج سید ابو القاسم الخویی دام ظله 17-آیة اللّه العظمی حاج سید عبد اللّه شیرازی متوفی 1405 هجری 18-علامه حاج شیخ مجتبی حاتمی لنکرانی دو اجازه اخیر کتبی نبوده است در مشهد و اصفهان بدان مفتخر گردیده ام ⁽¹⁾.

اما آثاری که اعم از ترجمه و تألیف به طبع رسیده است:1-پیشوای هشتم شیعیان 2-هشتمین پیشوای شیعه 3-خورشید بطحا 4-رجال معاصر شیخ طوسی 5-مجمع الزیارات 6-نهمین پیشوا 7-پسر بختگان 8- به سوی مدینه 9-شهید راه حق 10-ذیل تاریخ علمای خراسان 11-ترجمه منیة المرید 12-ترجمه حقایق فیض 13-ترجمه مصباح الشریعة 14-ترجمه التحصین ابن فهد حلی 15-ترجمه مناقب محیی الدّین 16-ترجمه ارشاد مفید 17-ترجمه عیون اخبار الرضا 18-ترجمه روضات الجنات در هشت مجلد 19-شرح حال خواجه ربیع 20-ماده و خدا 21-ترجمه کشکول شیخ بهایی 22-شرح مخمس

23-اخلاق حسنه 24-ترجمه سفینة البحار دو جزء آن طبع شده است.

عده از آثار این فقیر تدوین شده و برخی هم از آن ها بحمد اللّه تحت طبع است از قبیل شرح عرفان الحق و کشکول و ترجمه قسمتی از ترجمه تفسیر صافی و مشارق الانوار و شرح حال محقق حلی و ترجمه فوائح الجمال و تحفة الابرار شرح نور الانوار در منطق و شرح تحفة الحکیم در حکمت و ترجمه نفس الرحمن مرحوم محدث نوری.اللّهم وفّقنی لما تحب و ترضی بحق محمّد و آله الاطهار.

محمّد باقر ساعدی

ریاض العلماء و حیاض الفضلاء

«حرف الف»

1-آدم بن یونس بن مهاجر نسفی

شیخ منتجب الدّین در فهرست خود گوید وی،از فقها و از ثقات عدول دانشوران بوده و همگی آثار شیخ ابو جعفر طوسی را نزد وی قرائت کرده است.

نسفی منسوب به نسف است که شهری بوده از شهرهای ماوراءالنهر .

2-سید میرزا ابراهیم حسینی نیشابوری طوسی مشهدی

سید،دانشوری فاضل و عالمی محقق بود و در علوم ریاضی مهارتی بسزا داشت و از مدرسان روضه مقدس رضوی به شمار می آمد و سال 1012 هجری در مشهد مقدس رضوی درگذشت و در آستانه مبارکه مدفون شد.

آثار او عبارت است از رساله ای راجع به مسأله نماز جمعه که به پارسی نگاشته و رساله مولودیه در تحقیق اینکه روز میلاد با سعادت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله هفدهم ربیع الأول بوده نه روز دوازدهم آن،آن چنان که برخی گفته اند.و رساله نوروزیه درباره اینکه نوروز همان هنگامی است که خورشید از برج حوت وارد برج حمل می شود و مشهور میان ستاره شناسان نیز همین قول می باشد و این رساله را به پارسی تألیف کرده است.

مسأله نوروز از جمله مسائلی است که اندیشه فضلا را به خود جلب کرده و معرکه عظیمی بدین مناسبت در میان آنان به وجود آورده تا بدانجا

که مولانا آقا رضی قزوینی رساله ای تألیف کرده و در آن رساله بر آن است که نوروز همان هنگامی که فعلا مشهور است،نیست و نیز میرزا محمّد حسین بن میرزا ابو الحسن قاینی رساله ای در درستی نظریه آقا رضی تألیف کرد،و همچنین میرزا رضی الدّین محمّد«مستوفی اراضی خالصه اصفهان»رساله ای راجع به نوروز تألیف کرد و نظریه آقا رضی را اثبات نمود ⁽¹⁾.

3-شیخ ابراهیم بن ابراهیم بن فخر الدّین عاملی بازوری

بازوری،فاضلی درستکار و شایسته ای سراینده و ادیب از معاصران است.

مراتب علم و ادب و دیگر فنون را از محضر پرفیض شیخ بهایی و شیخ محمّد بن شیخ حسن بن شهید ثانی و دیگران فرا گرفت.

بازوری در روزگار ما،در مشهد مقدس درگذشت لیکن ما به دیدار او نایل نیامدیم وی دیوان شعر مختصری دارد که در حال حاضر به خط او در اختیار ما می باشد و دیوان مزبور از جمله کتاب هایی است که ما آن را به همراه دیگر کتاب های خریداری کردیم و از آثار او رساله ای است به نام رحلة المسافر و غنیته عن المسامر عده ای از جمله سید محمّد بن محمّد حسینی عاملی عیناثی آن را از آثار او دانسته و به اطلاع ما رسانیده اند.

از سروده های او چکامه ای است که در سوگ شیخ بهاء الدّین محمّد بن حسین عاملی سروده و در ضمن ابیاتی چنین گفته است.

شیخ الانام بهاء الدّین لا برحت سحائب العفو ینشیها له الباری

مولی به اتضحت سبل الهدی و غدا لفقده الدّین فی ثوب من القار

و المجد اقسم لا تبدو نواجذه حزنا و شق علیه فضل أطمار

و العلم قد درست آیاته و عفت عنه رسوم احادیث و اخبار

کم بکر فکر غدت للکفو فاقدة ما دنستها الوری یوما بانظار

کم خر لما قضی للعلم طود علا ما کنت احسبه یوما بمنهار

و کم بکته محاریب المساجد اذ کانت تضیء دجی منه بانوار

فاق الکرام و لم تبرح سجیته اطعام ذی سغب مع کسوة العاری

جل الذی اختار فی طوس له جدثا فی ظل حام حماها نجل اطهار

الثامن الضامن الجنات اجمعها یوم القیامة من جود لزوار

روح شیخ بهایی که رهبر مردمان است همواره از ابرهای رحمت خداوند سیراب باد.شیخ بهایی بزرگی است که راه های هدایت به وسیله او هویدا می شد و اکنون که درگذشته همه جا از رحلت او سیاه پوش شده است.

به دنبال آن بزرگواری و مجد،سوگند یاد کرده براثر اندوهی که از درگذشت او دارد،نخندد و پیراهن صبرش را در رحلت او چاک بزند.

نشانه های دانش براثر اندوهی که از درگذشت او به وجود آمده کهنه شده و از پای درآمده و آثار احادیث و اخبار از میان برچیده شده است.چه بسیار فکرهای بکر و اندیشه های بی سابقه ای که در کانون قلب او وجود داشت و فروریخت و گمان نمی کنم چنین پیش آمدی در روز مرگ دیگری از بزرگان به وقوع پیوسته باشد و یا خیال نمی کنم تا به حال چنین شکافی در دریای ژرف علم،اتفاق افتاده باشد.چه بسیار محراب های مسجدها در رحلت او گریستند؛زیرا آن ها بودند که براثر نورانیت او در دل شب ها می درخشیدند.او با طبیعت کرم خدادادی که داشت بر همه کریمان برتری یافت تا به جایی که همواره گرسنگان از کنار سفره او سیر برمی خاستند و برهنگان از عنایت او جامه عزت بر اندام خویش می آراستند.آری بزرگ است خدایی که آرامگاه او را در طوس زیر سایه نواده رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله قرار داد آن بزرگی که هشتمین پیشوای آل رسول بوده و برای زایران خود بهشت را تضمین فرموده است.

و از اشعار او چکامه ای است در ستایش گری از شیخ زین الدّین بن محمّد بن حسن بن شهید ثانی رحمة اللّه علیهم اجمعین.

کمولای زین الدّین لا زال راکبا سوابق مجد فی یدیه زمامها

اذا انقض منکم کوکب لاح کوکب به ظلمات الجهل یجلی ظلامها

فما نال مجدا نلتم من سواکم و لا انفک منکم للبرایا أمامها

مطایا العلی ما انقدن یوما لغیرکم و موضعکم دون البرایا سنامها

حللتم بفرق الفرقدین و شدتم رسوم علی قد طال منها انهدامها

محط رحال الطالبین جنابکم و ما ضربت الا لدیکم خیامها

اذا تلیت فی الناس آیات ذکرکم لها سجدت أخیارها و طغامها

مانند آقای من زین الدّین که همواره بر اسب های مسابقه سوار می شود و دهانه آن ها را به کف باکفایت خود می گیرد هرگاه ستاره ای از شما افول کند ستاره دیگری از شما می درخشد و تاریکی های نادانی را برطرف می سازد.دیگری جز شما نیست که بر اسب بزرگواری سوار شود و دهانه آن هم از دست شما دور نمی گردد.مرکب بزرگواری که برای شما رام نمی گردد و جای شما بر فراز کوهان شتر دانش است.

بر بالای ستاره فرقدین دانش جای گرفتید و آیین دانش را که رو به انهدام گذارده بود تجدید کردید.از همه طرف قافله طالبان دانش به سوی شما گسیل می شود و شتران خود را در کنار خیمه های دانش شما پابند می زنند.هرگاه آیات دانش شما بر مردم فراخوانده شود همگی در برابر عظمت آن ها به سجده درمی آیند.

و از آثار منظوم او چکامه ای است در ستایش از سید حسین بن سید محمّد بن ابی الحسن موسوی عاملی:

للّه آیة شمس للعلی طلعت من أفق سعد بها للحائرین هدی

و ای بدر کمال فی الوری طلعت انواره فانجلت سحب العمی أبدا

قد اصبحت کعبة العافین حضرته تطوف من حولها آمال من وفدا

لا زلت انسان عین الدهر ما رشفت شمس الضحی من ثغور الزهر ریق ندا

خدا داناست چگونه خورشید از سوی افق نیک بختی درخشید و افراد سرگردان را رهبری کرد.و چگونه ماه شب چهارده کمال در میان مردم طلوع کرد و از برکت نورهای خود ابر کوری را برای همیشه منجلی ساخت و بیچارگی را برطرف نمود.

مقام ارجمند او قبله نیازمندان است و آرزوها گرداگرد آن در طوافند.تو همانا مردمک چشم روزگاری و مادام که خورشید از لابلای شکوفه های رنگین گل شبنم سحری را می چشد این حیثیت درخور تو و برای تو پایدار خواهد بود.بازوریه قریه ای است که شیخ ابراهیم بدان انتساب دارد و ازآنجا برخاسته است ⁽¹⁾.

4-سید تاج الدّین ابراهیم بن احمد بن محمّد الحسینی الموسوی

الرومی

منتجب الدّین گفته است وی در دار النقابه ری می زیسته و از فضلا و قاری ها بوده است.

5-ابو اسحاق بن احمد بن محمّد المقرئ

محمّد بن علی بن شهرآشوب در معالم العلماء می نویسد،وی از عدول علوی ها بوده و کتابی از او به یادگار است ⁽²⁾.

6-شیخ ابراهیم بن جعفر بن عبد الصمد عاملی کرکی

فاضلی عالم و فقیهی محدث و ثقه ای محقق و پارسا بود کتابی ارزنده و رساله های چندی تألیف کرده و در شهرهای فراه از نواحی خراسان می زیسته و از معاصران است.

7-شیخ ابراهیم بن حسن عاملی شقیفی

شقیفی از فضلا و فقها و صلحای عهد خود بود کتاب تحریر علامه حلی را در فقه به خط او مشاهده کردم و در ظهر آن اجازه ای به خط شیخ محمّد بن محمّد بن داود عاملی جزینی است که به وی اعطا کرده است.

شیخ محمّد در این اجازه از وی به خوبی یاد کرده و او را ستوده است و تاریخ آن سال 868 هجری است و اجازه دیگری از سوی شیخ محمّد بن حسام عاملی به وی داده شده و در آن اجازه آمده است«قرأ علی الشیخ العالم الفاضل الورع الکامل برهان الدّین ابراهیم ولد الشیخ المرحوم الحسن الشقیفی»پس از این تعریف آثاری را که شیخ ابراهیم در نزد او قرائت کرده متذکر شده است و اجازه نقل آن ها را به وی داده و به دنبال آن اجازه عمومی که از کتب دیگر،حق روایت دارد به او عنایت کرده است.

مؤلف قدّس سرّه گوید،ممکن است رساله سهویه از آثار او باشد و من بخشی از آن رساله را که مربوط به شرح عبارت قواعد باشد یعنی،(و لو کان...من طهارتین أعادهما)در شهر بارفروش دیده ام.

8-شیخ ابراهیم بن حسن بن خاتون عاملی عیناثی

عیناثی از فضلا و صلحا و از نیکوکاران روزگار ما بود.

9-سید میرزا ابراهیم ظهیر الدّین یا رفیع الدّین،ابن میرزا حسین بن

حسن حسینی همدانی

ظهیر الدّین،فاضلی عالم و حکیمی فقیه و صوفی مشرب و محققی مدقق بود و از معاصران شیخ بهایی و سید داماد قدّس سرّهما بوده و در روزگار شاه عباس می زیسته است.

آثار چندی داشته است از جمله شرح الهیات شفای ابن سینا است که در دو مجلد بزرگ به تألیف و تدوین آن اشتغال ورزیده است.

ظهیر الدّین در دیباچه انموذج علومش گوید،مجلد اوّل از شرح الهیاتش در سفر حج مفقود شد و از آثار دیگرش حاشیه شرح اشارات و حاشیه ای بر شرح جدید تجرید حاشیه ای بر کشاف و رساله الانموذج الابراهیمیة است که در فوق بدان اشاره شد و علاوه بر این ها رساله هایی هم در علم کلام تألیف کرده است.ظهیر الدّین در سال 1025 هجری در روزگار شاه عباس درگذشت.

وی فنون عقلیات را از امیر فخر الدّین سماکی فرا گرفت امیر اجازه ای برای او نوشت و در آن اجازه وی را ستوده است.

از امور شگفت آوری که به وی نسبت داده شده است آن است که ظهیر الدّین از مسائل شرعیه و آثار معصومین و اقوال فقهیه بی اطلاع بود به حدی که گویند براثر بی اطلاعی از مبانی شرعی از خون احترازی نداشت و مسجد را آلوده به خون می کرد و نمی دانست که نجس است و خدا دانا است ⁽¹⁾.

در تقویم البلدان بدین خلاصه می نویسد،میرزا ابراهیم همدانی مشهور به قاضی زاده همدان از دانشوران روزگار شاه تهماسب و شاهان پس از او بود و از سادات طباطبایی حسینی است.پدرش داور همدان بود و امور شرعی آنجا را اداره می کرد و فرزندش میرزا ابراهیم،در قزوین می زیست و به کسب دانش اشتغال می ورزید و علوم عقلیه را از محضر علامه علاء امیر فخر الدّین سماکی استرآبادی فرا گرفت و در علوم حکمیه ترقی فوق العاده ای کرد و کارش از این نظر بالا گرفت و پس از مرگ شاه تهماسب و درگذشت پدرش،به داوری همدان برگمارده شد لیکن او کمتر

به کار قضاوت می پرداخت و از جانب خود نایبانی برای امور داوری معین کرده بود.

قاضی زاده بیشترین اوقاتش را به مباحثه و مطالعه برگزار می کرد.و پس از آنکه شاه عباس به تخت سلطنت جلوس کرد به لشکرگاه وی رفت و در پیشگاه او معزز و محترم بود.شاه عباس مقدم او را گرامی داشت و هدایا و بخشش های زیادی به وی اعطا کرد،از جمله این هدایای شاهانه،کیسه ای که هفتصد تومان عباسی در آن بود به وی اهدا کرد تا از این راه دیونش را بپردازد.

چنان که نوشتیم قاضی زاده در فنون عقلیات مهارت ویژه ای داشت و به همین مناسبت نظریات عقلی او مقبول علما و فضلای معاصرش بود.

سال 1026 هجری که شاه عباس به کارزار گرجستان رفته بود ظهیر الدّین از وی مرخصی خواسته و عازم همدان شد در بین راه اجلش فرا رسید و دیده از جهان فروبست .

ملا نصیر الدّین همدانی که از علمای آن عصر و یکتای دهر بود و در سرایندگی و نامه نگاری مهارت داشت در تاریخ وفات او چنین گفته است:

...تا شد همه دان از همدان با آل عبا کرد به فردوس قران

باشد عدد آل عبا تاریخش چون ضرب کنی در همه دان همدان

این بود خلاصه آنچه مؤلف تقویم البلدان در این باره آورده است.

گویند در میان او و شیخنا البهایی،برادری و صدق و صفای بیرون از اندازه بود و شیخ بهایی او را می ستود و علم و فضلش را توصیف می کرد و او را بر سید داماد که معاصر هر دو بود برتری می داد.

شیخ بهایی در پاسخ نامه ای که از سوی قاضی به وی رسیده بود و ما در ضمن شرح حال شیخ،بدان اشاره خواهیم کرد چنین مرقوم فرموده است:

یا غائبا عن عینی لا عن بالی القرب الیک منتهی آمالی

ایام نواک لا تسل کیف مضت و اللّه مضت بأسوء الاحوال

ای آنکه از دیدگان من دور می باشی لیکن از دل من بیرون نرفته ای و همواره آرزویم دیدار تو و ماندن در کنار تو می باشد.از ایام دوری از تو مپرس که چگونه سپری شده همین قدر می گویم به خدا سوگند آن روزها به بدترین حالات گذشت.

دیده دل های دورافتادگان از درخشش مرافقت تو،که خالی از هرگونه آلودگی است روشن می شود و مشام ارواح مشتاقان از بوی شکوفه های لطایف لاهوتی تو خوش بو و معطر می گردد.باطنی را در نظر دارم که گنجور حقایق دینی است،آن حقایق غامضه ای که حداکثر اذهان از وصول بدانها محرومند و نهادی را در خاطر دارم که از رموز اسرار عرفانیه برخوردار می باشد،آن رموزی که ابنای روزگار از درک آن ها ناتوانند و تاب ادراک آن ها را ندارند.

جانا سخنت گرچه معمارنگ است این زمزمه را به گوش یاران چنگ است

مخروش که مرغان چمن می دانست کاین نغمه ناقوس کدام آهنگ است

باری نامه شما را قرائت کردم نامه ای بود که هر سطری از آن مرا به شطری و هر فصلی از آن مرا به اصلی راهنمایی می کرد و از هر اشاره اش بشارتی به ظهور می رسید بدیهی است تمام این شطرهای مختلف و فصل های پی درپی و نشانه های تودرتو برگشت به حقیقت واحدی دارند که تعدد و اختلافی در آن راه پیدا نکرده و متوجه به فرد منحصری بوده که کثرتی در آن وجود ندارد.

نوای عشق بازان خوش نوایی است که هر آهنگ آن را ره بجایی است

اگر چه صد نوا خیزد از آن چنگ چه نیکو بنگری باشد بدآهنگ

خدا سایه شما را پاینده بدارد.در ضمن توشیح کریمه خود مستفسر احوال مخلص حقیقی خود شده و از چگونگی اوضاع خدمتکار خود

استعلام نموده اید،مناسب است به طور اجمال و بنا به درخواست شما اشاره ای بدانها بکنم هرچند شنیدن آن ها رنج آور است که گفته اند:(آزرده دل آزرده کند انجمنی را)در عین حال معروض می دارم پیش آمدهای روزگار و گرفتاری ها و رنج ها و دردها حالاتم را مکدر و روز خوشم را شب تار ساخته و آبشخور آسایش ام را مکدر گردانیده است،از طرف دیگر دل پرقساوتم زنگ معصیت گرفته تاریکی غفلت آن را فروگرفته و پرده گناه،او را پوشانیده است.

آه از این دل کز گریبان غمی سر برزند

صد مصیبت رفت و دست شیونی بر سر زند

با این حال لشکر ناتوانی بر کشور وجود من استیلا یافت آن چنان که عشق و شور از من زدوده شده است و از لذت ها و خوشی های ظاهری هم بهره ای ندارم و از حظوظ عادی نیز چشم فروبسته ام(مرغ آتش خواره کی لذت شناسد دانه ای)و من خود در ضمن ابیاتی به بحر مثنوی گفته ام:

اندرین ویرانه پروسوسه دل گرفت از خانقاه و مدرسه

نه ز مسجد کام بردم ز دیر نه ز خلوت طرف بستم نه ز سیر

عالمی خواهم از این عالم بدر تا به کام خود کنم خاکی بسر

در عین حال هنگامی که فوج اندوه ها بر من هجوم می آورد و توفان غم ها کشتی آسایش مرا در تلاطم خود می گیرد دل اندوهگین و قلب غمناک خویش را به یادآوری از شما به ویژه آن گاه که در خدمت شما بودم و از فیض محضر شما بهره می بردم تسلا می دهم و به یاد عهد و میثاق بزرگواری شما آرامشی در خود به وجود می آورم(با بیم و همین زمزمه عشق و فغانی پیداست).

اینک ای آنکه معارضان در هر پایه و مایه باشند در برابر تو دست اطاعت بر سینه خویش نهاده اند از جای برخیز و غبار علاقه مندی به دنیا را از دامن ما بزدای و ای سلطان متألهان همتی کن تا گردن های ما را از بار

دنیاداران نجات بخشی و از زبان ما با خاطری مطمئن و دلی خالی از هرگونه کدورت بگویی:

از خلق جهان کناره کردیم سررشته عقل پاره کردیم

در تأیید این مقال گفته اند،آسایش در بریدن از علائق است و عزت در عزلت از خلایق تا به آخر نامه.

از آثار ظهیر الدّین حاشیه ای است بر کتاب اثبات الواجب تألیف ملا جلال الدّین دوانی و مجموعه ای در تحقیق مسائل عدیده که آن ها را به خط خود او در نزد آمیرزا ظاهر،دیده ام و تعلیقاتی بر شرح حکمة الاشراق و امثال آن دارد و رساله مختصری در مسأله أن الواحد لا یصدر عنه الا الواحد تألیف کرده است.

و از پیشامدهایی که در تواریخ بدو نسبت داده اند آن است که،وی گروهی از بزرگان امرای شاه عباس کبیر را کشته است.

قاضی زاده،در بسیاری از آثار خود به ویژه حاشیه شرح اشاراتش با آرای ملا میرزا جان مخالفت هایی داشته است ⁽¹⁾

خوبی چنان که تارخ خوب تو دیده ایم

دیرینه همدمان همه از هم بریده ایم ،رباعی این است:

می سوزد دل که یار جانی رفته،آن

مایه عیش و شادمانی رفته،فرخ سمی خلیل و علاّم جمیل،یعنی همدان همدانی رفته -م.

10-شیخ تقی الدّین ابراهیم بن حسین بن علی آملی

آملی،فاضلی فقیه و از شاگردان علامه حلی و فرزندش فخر المحققین بود.

در شهر اردبیل نسخه ای از ارشاد علامه را دیدم که علامه و فرزندش به خط خودشان برای او اجازه ای نوشته بودند و او هم این کتاب را بر آن ها قرائت کرده بود و خط پدر و فرزند به طوری که معمول اغلب فضلا بوده به خوبی نوشته نشده بود و آن هر دو بزرگوار از وی به نیکی یاد کرده اند.

اکنون مناسب می دانم اجازه ایشان را به عبارتی ایراد کنم ترجمه صورت اجازه علامه این است:

این کتاب را که به نام ارشاد الاذهان الی احکام الایمان موسوم و در فقه تألیف شده است قرائت کرد شیخ عالم فاضل زاهد پارساترین متأخران تقی الدّین ابراهیم بن حسین آملی خداوند او را حفظ و عمرش را دراز کند.

قراءتی که مشتمل بر بحث و اتقان بود به انجام آورد.و در اثنای قرائت و تضاعیف مباحثت آن مشکلاتی که در فقه برای او اتفاق می افتاد از من می پرسید و مشکلات او را با کمال وضوح بیان می کردم و روایت این کتاب و دیگر آثار و روایات و اجازاتم و همه کتاب های متقدمان از اصحاب پیشین خود را(رضوان اللّه علیهم اجمعین)به وی اجازه دادم به همان شرایطی که در اجازات،معمول است و کتب الحسن بن یوسف بن مطهر ماه محرم سال 709 هجری حامدا مصلیا.

ترجمه صورت اجازه فرزندش فخر المحققین رحمه اللّه.

قرائت کرد بر من شیخ اجل اوحد دانشور با فضیلت فقیه پارسای محقق رئیس اصحاب تقی الدّین ابراهیم بن حسین بن علی آملی ادام اللّه فضله و امتع ببقائه الدّین و أهله کتاب ارشاد الاذهان الی احکام الایمان تصنیف پدرم ادام اللّه ایامه از آغاز تا انجام آن قراءتی که از مقاصد آن کمال اطلاع را داشت و از مصادر و موارد آن به خوبی آگاه بود و از دقایق آن به شایستگی بحث می کرد و بدون آنکه از حقایق اسرار آن خبردار شود از موضوعی فراغت نمی یافت بلکه از الفاظی که متضمن عقاید بود گفتگو می کرد و دلایل و شواهدی که شکی در درستی آن ها نبود از من درخواست می کرد و

من هم دامن همت به کمر می زدم و به وی پاسخ می دادم و به مطالبی که مورد اعتماد و استناد من بود اشاره می کردم و او هم با کمال دقت از چشمه سارهای مطالب یادآوری شده سیراب می شد و همه آن ها را فرامی گرفت و طبق اجازه ای که از پدرم داشتم،به وی اجازه دادم تا کتاب مزبور را هرگاه بخواهد و دوست داشته باشد به هرکسی بخواهد و دوست داشته باشد اجازه دهد و جانب احتیاط را درباره من و خودش رعایت فرماید و کتب العبد الفقیر الی اللّه الغنی عمن سواه محمّد بن الحسن بن یوسف بن علی بن المطهر الحلی در 12 ماه مبارک رمضان سال 706 هجری و الحمد للّه وحده و صلّی اللّه علی سیدنا محمّد النبی الامین و آله الطیبین الطاهرین و سلم تسلیما کثیرا.

11-شیخ عفیف الدّین ابراهیم بن خلیل بن شده قوهدی

⁽¹⁾

فرسخ با یکدیگر فاصله دارند-م.

منتجب الدّین گفته:وی از فضلا بوده و سروده هایی ارزنده داشته و در شهر خوارزم می زیسته است.

12-شیخ ابراهیم بن سلیمان قطیفی غروی حلی

پیشوای فقیه فاضل عالم کامل محقق مدقق.او معاصر با شیخ علی کرکی عاملی بوده و به طوری که گفته شده است قطیفی و شیخ عز الدّین آملی و شیخ علی کرکی،هر سه تن شریک درس شیخ علی بن هلال جزایری بوده اند.لیکن از اجازه ای که قطیفی برای ملا شمس الدّین محمّد بن حسن استرآبادی مرقوم داشته است برمی آید که وی،با یک واسطه از شیخ علی ابن هلال روایت می کرده و در آن اجازه اظهار داشته است،عده ای از فضلا به وی اجازه داده اند و مهم ترین و استوارترین آن ها شیخ ابراهیم بن حسن،

مشهور به وراق،ابن الشیخ علی بن هلال الجزایری مذکور است و اللّه اعلم ⁽¹⁾

ابراهیم وراق پسر علی بن هلال نبوده و برخلاف انتظار در طبع کشکول بحرانی هم کلمه

ابن آورده شده است لیکن در بحار 108 ذیل تتمه اجازه«عن»آورده که صحیح است و در

اجازات خطی منضم به بحار نیز کلمه«عن»آمده است الاّ اینکه در اجازه وراق و در

دیگری ذراق آمده است که گویا وراق درست باشد-م.

قطیفی،در نجف اشرف ساکن بوده است و از اجازات او استفاده می شود که گروهی از دانشوران از وی روایت می کرده اند از آن جمله است شاگردش سید معز الدّین محمّد بن تقی الدّین محمّد حسینی اصفهانی،تاریخ این اجازه سال 928 هجری می باشد که در نجف اشرف مرقوم داشته و من آن اجازه را در پشت کتاب شرایع که متعلق به سید معز الدّین بوده به خط قطیفی که خالی از ردائت نبوده است دیده ام.

از آن جمله سید شریف الدّین حسینی مرعشی شوشتری پدر قاضی نور اللّه شوشتری مؤلف مجالس المؤمنین است و فرزندش قاضی نور اللّه،در حواشی مجالس به اجازه مزبور که پدرش از قطیفی داشته،تصریح کرده است ⁽²⁾

هجری بوده در آغاز آن آمده ممکن است مجاز له جد قاضی نور اللّه باشد و حال آنکه

به نص قاضی در آغاز مجالس نام پدرش شریف بوده چنان که در فوق،اجازه مزبور را

مربوط به پدر قاضی دانسته است و حال آنکه در مجلد 108 بحار که به خط صاحب

ریاض گراور شده به نام جدش احتمال داده-م.

و دیگری سید میرزا نعمة اللّه حلی است که در آینده ذیل ترجمه او به آن اجازه اشاره می شود.

قطیفی دانشوری پارسا و عابد بوده و به پرهیزکاری و دیگر صفات

پسندیده شهرت داشته است و به طور کلی ترک دنیا گفته و با شیخ علی کرکی معارضات بسیاری داشته است تا آنجا که حداکثر ایرادهای شیخ علی در برخی از رسائل،رضاع و خراج و امثال این ها متوجه به قطیفی بوده است.

از اساتید خود شنیده ایم،آن گاه که قطیفی در کربلای معلی و یا نجف اشرف بوده است،شیخ علی کرکی هم به اعتاب عالیات مشرف می شود و در پشت قبر مبارک در رواق شریف ملاقاتی میان این دو اتفاق می افتد و در همان اوقات هدیه ای از سوی شاه تهماسب صفوی برای او گسیل می شود.

قطیفی هدیه شاه را نمی پذیرد و اظهار می دارد نیازی بدان ندارم.شیخ علی که از جریان اطلاع پیدا می کند خطاب به وی می گوید این عمل تو خطا بود و با چنین رفتاری مرتکب محظور یا مکروهی شدی و در مقام استدلال اظهار داشته است که حضرت امام حسن مجتبی علیه السّلام تقدیمی معاویه را می پذیرد و پیروی از آن امام عالی مقام علیه السّلام و تأسی به آن جناب یا واجب است و یا مندوب و ترک تبعیت از آن حضرت یا حرام است یا مکروه، چنانچه تحقیق این موضوع در ضمن مسائل علم اصول است،و اکنون شاه تهماسب از معاویه فروتر نمی باشد و تو هم از حضرت امام حسن مجتبی علیه السّلام برتر و عالی مقام تر نمی باشی،شیخ ابراهیم در برابر اعتراض او پاسخی داد.

مؤلف گوید،بدیهی است هر دوی آن ها دو کوه سر به آسمان کشیده وقار،و دو پرچم برافراشته دانشوری بودند و چون منی شایسته نیست در میانشان به حکومت برخیزم در عین حال به طور اجمال می گویم از اعتراض محقق ثانی آثار مغالطه ای هویداست و آن را در ضمن وجوهی چند ایراد می کنیم.

1-جوایزی را که حضرت امام مجتبی علیه السّلام از معاویه می گرفت استیفای پاره ای از حقوقش بوده که بدین وسیله در اختیار درمی آورد؛زیرا دنیا و

آنچه در آن وجود دارد ویژه اهل بیت علیهم السّلام است تا چه رسد به پشیزی که در اختیار آن ستمگر سرکش بوده باشد.بنابراین،مقایسه شیخ ابراهیم با آن حضرت قیاس مع الفارق است و حدیث تأسی هم به همین مناسبت بی اساس خواهد بود؛زیرا تأسی به امام علیه السّلام نسبت به چیزهایی که جهت اختصاصی آن معلوم نباشد واجب یا مستحب است و در غیر آن صورت وجوب و استحبابی ندارد.

2-باب تقیه نسبت به آن حضرت مفتوح بود و واضح است که بدین جهت ناچار است جایزه او را بپذیرد؛زیرا حضرت مجتبی علیه السّلام به طور ظاهر با آن ملحد،مصالحه کرده بود تا از این راه بتواند خون شیعیان و ارادتمندانش را از تیغ آن دژخیم محفوظ بدارد و هرگاه از پذیرش جوایز او خودداری می فرمود آن بدبخت تیره دل یقین می کرد حضرتش از زیر بار صلح او شانه خالی کرده و ممکن بود چنان پندارد که امام علیه السّلام دوباره اندیشه خروج علیه او را دارد و به همین مناسبت استدلال به تأسی از آن حضرت درست نیست.

3-خدای متعال می فرماید: وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النّارُ ⁽¹⁾گرایش به ستمگر و توجه به وی مستلزم ورود به دوزخ است و شکی نیست اخذ جوایز از سلطان جائر موجب ورود به دوزخ خواهد بود و اخذ چنان جوایزی با توجه بدان استلزام ممنوع است؛زیرا مقدمه محظور هم محظور است چه آنکه کمتر اتفاق افتاده است که پذیرش احسان بیرون از رکون به محسن باشد مثل معروفی است که،الإنسان عبد الإحسان،انسان بنده احسان است.آری پذیرش احسان در حال ضرورت و امثال آن بیرون از این قاعده کلی است و ماسوای آن در تحت آن قانون که منع است برقرار خواهد بود و پیداست که برای شیخ ابراهیم بنا به اظهار خود او که نیازمند به جایزه شاه نبوده هیچ گونه ضرورتی وجود نداشته است.پس تجویز اخذ

جایزه شاه هم خالی از وجه صحت خواهد بود و توجه به این موضوع نقضی هم به فعل امام علیه السّلام وارد نمی آورد؛زیرا آنان از وجود چنان خطراتی معصوم و محفوظند و چنان مقاصد و نیاتی هم دامن گیر آن ها نمی شود.

به طوری که بعضی از افاضل اظهار داشته اند قطیفی از جمله اعلامی است که نماز جمعه را در عصر غیبت حرام می دانسته و مقید بوده است،هرگونه تألیفی را که محقق کرکی تدوین می کرده،رساله ای در رد تحقیقات او به نگارش درآورد.از جمله رساله خراجیه است به نام،السراج الوهاج لدفع عجاج قاطعة اللجاج.این رساله را در حرمت خراج(مالیات)و به منظور رد رساله قاطعة اللجاج که محقق کرکی در حلیت خراج تألیف کرده،نوشته است.

و از آثار او رساله مختصر و لطیفی است که در شرح عدد محرمات ذبیحه تألیف کرده و از آن جمله،رساله صومیه است که فاضل اردبیلی (مقدس اردبیلی)در بحث صوم شرح ارشاد به وی نسبت داده و برخی از فتواها را از وی نقل کرده است.و نیز رساله ای در حرمت نماز جمعه در روزگار غیبت تألیف کرده است در این رساله که به منظور رد بر محقق کرکی بوده،نماز جمعه را در عصر غیبت به طور کلی حرام می دانسته است؛ زیرا محقق نماز جمعه را در آن عصر با وجود مجتهد جامع الشرائط واجب می دانسته و از آثار او شرح الفیه شهید در فقه است.این رساله را شیخ عز الدّین حسین عاملی پدر شیخ بهایی در حواشی که بر الفیه داشته به وی نسبت داده است و از آثار او تعلیقاتی است بر شرایع محقق حلی رحمه اللّه.

قطیفی به خط شریف خود اجازه ای برای شاگردش امیر معز الدّین محمّد ابن تقی الدّین حسینی اصفهانی نوشته است و از آن اجازه برمی آید که شیخ علی بن هلال،عموی او بوده و تاریخ آن اجازه سال 928 هجری است.و از آثار او رساله ای است در شکیات.

به خط یکی از علما دیدم که وی درباره اهمیت قطیفی از فردی از اهالی بحرین نقل کرده است:در یکی از اوقات ذات القدس حضرت ولی عصر عجل اللّه تعالی فرجه الشریف به چهره مردی که قطیفی او را می شناخته در آمده و به منزل او وارد می شود.

از قطیفی سؤال می کند کدام یک از آیات شریفه قرآن در بیان اندرز مردم مهم تر از آیات دیگر است؟شیخ آیه 40 سوره فصلت را تلاوت می کند و آن آیه این است: إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیاتِنا لا یَخْفَوْنَ عَلَیْنا أَ فَمَنْ یُلْقی فِی النّارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَةِ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ همانا آن ها که به چشم کفر و عناد به آیات ما می نگرند بدانند که از نظر ما پنهان نیستند ای غافلان(اینک آیا آنکه گرفتار دوزخ می شود سرانجامش نیکوتر است،یا آنکه با کمال ایمنی و آرامش وارد قیامت می شود).

اکنون هرچه را که می خواهید انجام دهید و بدانید که خدا،به کارهای شما بیناست.

حضرت صاحب ولایت الهیه،معروضه شیخ را تصدیق فرمود و از خانه بیرون رفت،شیخ که مجذوب لقای امام بود و از چگونگی آن اطلاعی نداشت به خود آمده از یکی از خاندانش پرسید آیا فلانی از خانه خارج شد؟در پاسخ اظهار داشت ما کسی را ندیدیم که خارج و داخل بشود.

و از جمله آثار او حاشیه ارشاد علامه حلی است و این و رساله را قاضی نور اللّه در مجالس المؤمنین به وی نسبت داده است.و از آثار دیگرش رساله رضاعیه است و در این رساله به رد محقق کرکی پرداخته است.

یکی از اجله شاگردان شیخ علی کرکی در رساله ای که به نام مشایخ تألیف کرده است می نویسد:و از جمله ایشان شیخ اجل شیخ ابراهیم قطیفی

است کتب چندی تألیف کرده از آن جمله کتاب الفرقة الناجیه و امثال آن است و در مدینه الجزائر درگذشته است.

از آثار او کتاب تحقیق الفرقة الناجیه است که مراد از آن فرقه امامیه است ⁽¹⁾

ابن سلیمان حلی نسبت داده اند و من آن را دیده ام و گمان می کنم لفظ حلی اشتباه باشد و

به جای آن لفظ بحرانی یا قطیفی باید آورده شود و احتمال تعدد هم دور است-م.

از استاد استناد(مجلسی)ایده اللّه شنیدم،قطیفی فضیلت زیادی نداشته و به همین مناسبت شایستگی معارضه با شیخ علی کرکی در خور او نبوده است.

و هنگام دیگر بالمشافهه از وی استماع کردم که فضیلت،بلکه تدین او را مورد انکار قرار می داد و اظهار می داشت،مجموعه ای به خط قطیفی دیدم که در آن نسبت های ناروایی به شیخ علی داده است و به دنبال آن می گفته، کجا می توان مقام فضیلت و علم شیخ قطیفی را با شیخ علی و تبحر او مقایسه کرد.خدا دانا است ⁽²⁾

شوشتری)زنده بوده و هرگاه تاریخ تألیف نفحاتش سال 945 بوده باشد(چنان که از

ریحانه به دست می آید)در آن سال زنده بوده است.و به قولی تاریخ تألیف فرقه ناجیه اش

سال 951 بوده،پس تا این سال هم حیات داشته است-م.

13-شیخ ابراهیم بن علی عاملی جبعی

فاضلی صالح و شاعری ادیب و از معاصران است.رساله ای در اصول و

ارجوزه ای در مواریث و غیر این ها تألیف کرده است.

14-شیخ ابراهیم بن شیخ علی عاملی شامی

عالمی فاضل و ماهر و ادیبی شاعر و معاصر است در قسطنطنیه ساکن بوده از آثار او کتابی است به نام:الصبح المنبی عن حیثیة المتنبی،این کتاب علاوه بر گزارش احوال متنبی،مشتمل بر فوائد بسیاری است و من این کتاب را دیده ام ⁽¹⁾.

15-شیخ ظهیر الدّین ابو اسحاق ابراهیم بن شیخ نور الدّین ابو القاسم

علی بن تاج الدّین عبد العالی عاملی میسی

ظهیر الدّین از دانشوران روزگار شاه تهماسب صفوی و از فقها و علمای آن عصر به شمار است و او فرزند شیخ علی میسی مشهور است که محقق کرکی به وی اجازه داده و شیخ علی میسی،شیخ اجازه شهید ثانی بوده است بنابراین شیخ ابراهیم در طبقه شهید ثانی است و میرزا محمّد استرآبادی به توسط شیخ ابراهیم از پدرش علی میسی روایت کرده و این سند را در آخر رجال کبیرش متعرض شده است ⁽²⁾

الشیخ السعید ابراهیم بن علی بن عبد العالی المیسی رحمه اللّه عن والده الشیخ نور الدّین علی

المیسی.

علاوه بر یادشدگان،ملا عبد اللّه بن ملا محمود شوشتری خراسانی مقتول و مشهور به شهید ثالث ⁽³⁾

رسیده است-م.

استفاده می شود ملا احمد اردبیلی رحمه اللّه نیز از شیخ ابراهیم روایت می کرده است.

باری آن گاه که نور الدّین علی میسی از محقق کرکی درخواست کرد تا وی را به اجازه ای مفتخر سازد از جنابش مسألت کرده تا اجازه ویژه ای هم برای فرزندش بنگارد و ما اجازه مزبور را در ذیل حال شیخ علی میسی متذکر خواهیم شد.در آغاز آن اجازه آمده است:« ازآنجاکه استجازه به قانون معتبر در باب علوم عقلی و نقلی برای من حق روایتش به حسب اختلاف و تفاوتی که موجود است،ثابت شده است اجازه عامه ای به فرزند اسعد فاضل اوحد ظهیر الدّین ابو اسحاق ابراهیم که خدا او را تحت توجهات پدر ارجمندش باقی بدارد مرقوم داشته ام و از مفهوم نامه ای که معظم له نگاشته چنان استفاده می شود که خود او هم همین استدعا را برای نفس نفیسش دارد»تا به آخر آنچه ذیل ترجمه پدرش علی بدان اشاره خواهیم کرد ⁽¹⁾

نه روز مانده از جمادی الآخرة سال 934 هجری و در شهر بغداد نوشته شده است.

به دنبال آنچه نوشته شد می گویم، بااین که شیخ ابراهیم از مشاهیر علمای جبل عامل است،نام و ویژگی های او در امل الآمل نیامده،و تأسف آورتر اینکه شیخ معاصر سند روایت خود را در آخر کتاب وسائل الشیعة با سه واسطه به وی منتهی ساخته،در عین حال در امل الآمل از وی یادی نکرده و نامی نبرده است ⁽²⁾

می نویسد:زهد وی از پدرش بیشتر بوده و ما به توسط شیخ زین الدّین نواده شهید از مولانا

محمّد امین استرآبادی از میرزا محمّد استرآبادی از وی روایت می کنیم.

16-الشیخ الاجل تقی الدّین ابراهیم بن علی بن الحسن بن محمّد بن

صالح بن اسماعیل«عاملی»معروف به کفعمی.

کفعمی،در محل کفعم ⁽¹⁾

عامل و از خط شیخ بهایی و دیگر اکابر نقل شده است.در لغت جبل عامل لفظ«کف»و

در سریانی لفظ«کفر»به معنای قریه و«عیما»نام قریه ای است در آنجا و لفظ«کفعم»

مرکب از«کف عیما»است و منسوب آن به«کف عیماوی »گفته شده و براثر تخفیف

«کفعمی»معروف شده.

کفعمی که عالمی فاضل و کاملی فقیه بوده از اجله دانشوران اصحاب ما به شمار است و روزگارش پیوسته به ظهور سلحشور در راه خدا شاه اسماعیل صفوی است.

کفعمی از گروهی از اعلام از جمله پدرش روایت می کرده و در انواع علوم به ویژه فن عربیت و ادب ید طولایی داشته و دانشوری جامع بوده است.در بررسی کتاب ها و شناخت آن ها نیز تتبع بسزایی داشته و کتاب های زیادی در اختیار درآورده و همه آن ها از کتاب های بی نظیر و معتبر بوده است.

به طوری که شنیده ام کفعمی در نجف اشرف وارد شد و در آنجا مدتی اقامت کرد و از اوقات اقامت خود بهره گرفت.روزها به کتابخانه آستانه مبارکه می رفت و کتاب های او که مشتمل بر انواع علوم و غرایب اخبار است،از برکت کتابخانه آستانه مبارکه علوی علی صاحبها آلاف التحیة،بوده است.

و از بعضی از مجموعه هایش که به خط خود او بوده استفاده می شود که وی معاصر با شیخ زین الدّین بیاضی عاملی مؤلف کتاب الصراط المستقیم

بلکه،شاگرد او بوده است.

در کتاب امل الآمل می نویسد:کفعمی ثقه ای فاضل و ادیبی شاعر و عابدی زاهد و پرهیزکار بود کتاب المصباح که همان الجنة الواقیة و الجنة الباقیة باشد کتاب مهمی است که مشتمل بر فوائد بسیاری می باشد و تاریخ اتمام آن سال 895 هجری است از آثار اوست و همان کتاب را خود کفعمی به صورت شایسته ای خلاصه کرده است و کتاب البلد الامین او در عبادات است که بزرگ تر از کتاب مصباح اوست و در همین کتاب صحیفه سجادیه را شرح کرده و اشعار بسیار و رساله های متعددی دارد.

از آثار او الرسالة الواضحة فی شرح سورة الفاتحة است که خود در حواشی مصباح بدان رساله که از آثار قلمیش می باشد اشاره کرده و ما هم نسخه ای از آن را داریم.دیگری کتاب صفوة الصفات است در شرح دعای سمات که در حاشیه مصباح آن را از آثار خود شمرده و استاد ما هم در بحار بدان تصریح کرده است.دیگری رساله لمع البرق فی معرفة الفرق و کتاب زهر الربیع فی شواهد البدیع و کتاب نهایة الارب فی امثال العرب و کتاب نور حدقة البدیع و نور حدیقة الربیع و کتاب الکوکب الدری و کتاب حدیقة انوار الجنان الفاخرة و حدقة انوار الجنان الناظرة و کتاب العین المبصرة و کتاب حجلة العروس و کتاب مشکاة الانوار و این کتاب غیر از مشکاة الانوار سبط شیخ ابو علی طبرسی رحمه اللّه است.

تمام کتاب های یادشده آثاری است که خود او در مصباح و حواشی آن به خود نسبت داده است.

و از آثار او رساله محاسبة النفس اللوامة و تنبیه الروح النوامه است که یکی از سادات روزگار ما آن را به پارسی برگردانیده است و از آثار او کتاب مجموع الغرائب و موضوع الرغائب است و دیگر،اللفظ الوجیز فی

قراءة الکتاب العزیز و نیز مجموعه بزرگ و کثیر الفوائد او است که مشتمل بر مؤلفات چندی است و من آن اثر را به خط خود او در شهر ایروان از شهرهای آذربایجان دیده ام و تاریخ اتمام برخی از آن پنج روز باقی مانده از ماه مبارک رمضان سال 848 و بعضی از آن سال 849 و سال 852 هجری بوده و تعدادی از مؤلفات این مجموعه از آثار شخص کفعمی است از جمله اختصار الغریبین هروی،دیگر اختصار اللغة مطرزی،دیگری اختصار کتاب غریب القرآن محمّد بن عزیز سیستانی،و کتاب اختصار جوامع الجامع شیخ طبرسی و اختصار کتاب تفسیر علی بن ابراهیم و اختصار زبدة البیان مختصر مجمع البیان طبرسی تألیف شیخ زین الدّین بیاضی و اختصار علل الشرائع صدوق،و اختصار قواعد شهید اوّل،و اختصار کتاب المجازات النبویه سید رضی،و اختصار کتاب الحدود و الحقائق در تعریف و تفسیر الفاظ متداوله شرعی است.

اثر دیگرش،کتاب حیاة الارواح و مشکاة المصباح است که نسخه ای از آن نزد ما موجود است و این کتاب مشتمل بر هفتاد و هشت باب است که در لطایف و اخبار آثار تدوین شده و سال 853 هجری از تألیف آن فراغت یافته است.از آثار دیگر وی،کتاب التخلیص در مسائل مشکله فقه است که آن را به خط شریفش در ضمن مجموعه در ایروان دیده ام و از اوست، کتاب مشکات الانوار که آن را در حواشی مصباح از آثار خود نام برده است.

و از آثار او کتاب مختصر نزهة الالباء فی طبقات الاطباء تألیف کمال الدّین عبد الرحمن بن محمّد بن سعید انباری است و از آثار اوست اختصار کتاب لسان الحاضر و الندیم و دیگری،کتاب فرج الکرب و فرح القلب فی علم الادب است که اقسام فن ادب را در آن متذکر شده و نزدیک به هزار بیت است.

(توضیح)در اینکه الجنة الواقیه که کتاب مختصری است از آثار او باشد مورد تأمل است و به همین مناسبت استاد ما در آغاز بحار اظهار داشته است که اثر مزبور از تألیفات برخی از متأخران است و گاهی آن را به کفعمی منسوب می دارند.

در پایان کتاب حیاة الارواح و مشکاة المصباح چنین آمده ابراهیم بن علی بن حسن بن محمّد بن اسماعیل اللویزاوی الجد الجبعی الاب العمادی المولد،و در اوایل آن آمده ابراهیم بن علی الجباعی و بالاخره هر دو نسبت یکی است.

در آخر مصباحش گوید:فراغت یافت گردآورنده این اثر بنده نیازمند به خدایی که از داشتن فرزند و زن بی نیاز است و خدایی که آفریدگان خود را از نطفه درهم آمیخته،آفریده است،آن بنده ای که لغزش وی از دیگران بیشتر و بندگی اش کمتر است.کفعمی زادگاه او،لویزی محل نشو و نمای او،پدرش جبعی و لقب او تقی،و مذهبش امامی است،و نام او ابراهیم بن علی بن حسن بن محمّد بن صالح اصلح اللّه شأنه و صانه عما شأنه و تألیف این اثر در زمان های مختلف بوده و آخرین آن شامگاه روز سه شنبه، سه شب مانده از ماه ذی قعدة الحرام است،که امید است ما بقیِ آن ماه ها و سال های آینده به خوبی و فراخی به پایان رسد و سال فراغت آن 895 هجری بوده است.

لویزاوی از باب زیادت نسبت است و لویزی به ضم لام و فتح واو و سکون یای منقوطه تحتانی و زای نقطه دار منسوب به لویزه است که دیهی از جبع بوده و این دیه اکنون ویران است و لیکن اصل جبع آباد می باشد و این ضبط را به خط شیخ علی سبط شهید ثانی قدّس سرّه دیدم.

جبعی به ضم جیم و سکون بای موحده و عین بی نقطه منسوب به جبع است و چنان که گفته شده،جبع از دیه های جبل عامل بوده و گویند

نخستین کسی که در محل مزبور ساکن شد مردی بوده از مردم جبل عامل و مؤید آن قول خود کفعمی است که در ضمن انتسابش گفته الجبعی ابا و گاهی جباعی از باب زیادتی نسب گویند.

و حارثی منسوب به حارث همدان است که از اصحاب حضرت مولا امیر المؤمنین علیه السّلام بوده و مخاطب به ابیات مشهور است ⁽¹⁾

یا حار همدان من یمت یرنی من مؤمن او منافق قبلا

یعرفنی طرفه و اعرفه بنعته و اسمه و ما عملا

و انت عند الصراط تعرفنی فلا تخف عثرة و لا زللا

اسقیک من بارد علی ظمإ تخاله فی الحلاوة العسلا

اقول للنار حین توقف للعر ض دعیه لا تقتلی الرجلا

دعیه لا تقربیه إنّ له حبلا بحبل الوصیّ متصلا -م.

کفعمی اشعار زیادی در اقسام فنون شعر به ویژه فن بدیع دارد،همچنین نوشته ها و خطبه ها و نامه هایی دارد که همگی آن ها دلیل بر کمال ذوق و لطافت و ظرافت طبع توانای او می باشد و بررسی آثار او گواه این مدعاست.آنچه از مطاوی کتاب فرج الکرب و فرح القلب او استفاده می شود از جمله،چکامه ای است که در ستایش رسول اکرم و ائمه طاهرین و در سوگ حضرت سید الشهداء علیهم السّلام سروده و نیز ارجوزه ای است هزار بیتی که در واقعه سوزناک کربلا راجع به شهادت حضرت سید الشهداء و یاوران و خاندان پاکیزه گوهر آن حضرت که در رکاب مبارک او شهید شده اند مشتمل بر اسامی ایشان و اشعاری که به مناسباتی سروده اند می باشد و خود او در کتاب فرج الکرب یادشده ،اظهار داشته است.

ارجوزه مزبور،از جمله ارجوزه هایی است که مانند آن سروده نشده و مضمون هایی که در آن آورده شده است،از کتاب های متعدد و مراجع مفید اقتباس گردیده است.در یکی از مدارک،جدولی به نظر رسیده که در آن، به تاریخ رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و ائمه طاهرین علیهم السّلام اشاره شده است و این جدول، غیر از آن جدولی است که در مصباح از آن یاد کرده و در آن به طور مفصلی به شرح احوال خاندان پیغمبر پرداخته و در فوق آن جدول نگاشته شده مطالب مربوط به این جدول از کتاب کشف الظلام شیخ تقی الدّین محمّد کفعمی که در تاریخ پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و ائمه دوازده گانه علیهم السّلام تألیف شده اقتباس شده است.

به طوری که می دانیم اثر مزبور از کفعمی نبوده و ممکن است اشتباه اسمی رخ داده باشد و یا اثر مزبور تألیف فرزندش یا جدش بوده باشد.

و در شهرهای مازندران رساله غرة المنطق و رساله درة المنطق را به خط کفعمی دیدم و این هر دو رساله از آثار سید امیر مرتضی شمس الدّین محمّد ابن سید شریف جرجانی در علم منطق می باشد و به خاطر می رسد در تبریز تفسیر فاتحه را که به خط خود او بوده دیده باشم ⁽¹⁾

الآمل اضافه شده است-م.

17-شیخ ابو منصور ابراهیم بن علی بن محمّد مقری رازی

شیخ منتجب الدّین در کتاب فهرست خود ابو منصور و فرزندش اسعد رازی را نام برده و افزوده است که هر دو تن از دانشوران صالح و فاضل بوده اند.

18-شیخ برهان الدّین ابو اسحاق ابراهیم بن شیخ زین الدّین ابو الحسن

ابن علی بن جمال الدّین ابو یعقوب حاج یوسف بن علی خوانساری

اصفهانی

برهان الدّین از اجله شاگردان شیخ علی کرکی بوده و عده ای از کتاب های

فقهی و غیر آن را از محضر وی فرا گرفته و از وی به اخذ اجازه نایل آمده است.

من آن اجازه را که به خط شیخ علی می باشد،در پشت کتاب کشف الغمه،تألیف علی بن عیسی اربلی رحمه اللّه دیده ام و تاریخ آن سال 924 هجری در نجف اشرف بوده و آغاز شروع به خواندن آن در نزد شیخ علی-به طوری که خود شیخ اظهار داشته-دوازدهم ذیحجه سال 922 هجری در نجف اشرف بوده است و شیخ علی در این اجازه او را ستوده است.شیخ علی در این اجازه از استادش شیخ علی بن هلال جزایری روایت کرده است و در ضمن آن اجازه،اظهار می دارد:روایت خاصه و عامه از راه قرائت و اجازه به طریق معهود برای من از سوی استاد ما امام اعظم اعلم شیخ الاسلام زین الدّین ابو الحسن علی بن هلال جزایری قدّس سرّه به ثبت رسیده است تا به آخر اجازه.

19-میرزا ابراهیم بن ملا صدر الدّین محمّد بن ابراهیم شیرازی

میرزا ابراهیم،فاضلی عالم و متکلمی فقیه و جلیلی نبیل و متدین و جامع اکثر علوم بوده و در اکثر فنون به ویژه فنون عقلی و ریاضی مهارت داشته و او در حقیقت مصداق یخرج الحی من المیت بوده است.

میرزا،مراتب علمی را از گروهی از دانشوران از جمله پدرش فراگرفته و در عین حال رویه پدرش را اتخاذ نکرده و در تصوف و حکمت برخلاف طریقه پدرش بوده است.وی،در روزگار پادشاهی شاه عباس دوم،در شیراز در عشر هفتاد پس از هزار،وفات یافته است.از مؤلفات او،حاشیه شرح لمعه است که تا کتاب زکات،تدوین شده است و تفسیری به نام او، العروة الوثقی داشته که این نام را از شیخ بهایی اخذ کرده است.او نیز برادر فاضلی به نام«میرزا احمد نظام الدّین»داشته است.

20-شیخ ابراهیم بن محمّد بن احمد بن صالح

وی از فضلا و فقها بوده و از سید علی بن موسی بن طاوس و نیز از پدر خودش محمّد،روایت می کرده است.

21-سید زین الدّین ابراهیم بن محمّد بن تاج الدّین حسینی کیسکی

منتجب الدّین او را به عنوان عالم زاهد یاد کرده است.

22-سید میرزا ابراهیم بن محمّد بن حسین بن حسن موسوی عاملی

کرکی

عالمی فاضل و جلیل القدر بوده و در تهران منصب شیخ الاسلامی داشته و از معاصران است.او برادرزاده میرزا حبیب اللّه آتی الذکر می باشد.

23-شیخ تقی الدّین ابراهیم بن محمّد بن سالم

تقی الدّین،فاضلی دانشور بوده،کتاب کشف الغمه را از مؤلفش علی ابن عیسی روایت می کرده،و از او به اخذ اجازه نایل آمده است.من آن اجازه،را به خط بعضی از علما دیده ام.

24-شیخ ابراهیم بن محمّد بن علی حرفوشی عاملی کرکی

حرفوشی،فاضلی شایسته بوده،مراتب علمی را محضر پدرش و دیگران گذرانده است،وی در سال 1080 هجری در طوس درگذشته است.من به تشییع جنازه او حاضر شدم ⁽¹⁾

ابراهیم در مشهد مقدس رضوی می زیسته و از مولانا تاج الدّین حسن پدر فاضل هندی

حدیث جن را مسندا از سید صفی الدّین بن عبد الرحمن حسینی لاهیجی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله

روایت کرده که فرموده:من تزیّا بغیر زیّه فقتل فلا قود و لا دیة و صلّی اللّه علی سیدنا

محمّد و آله.

25-میرزا ابراهیم بن میرزا همدانی

⁽²⁾

فاضلی عالم و معاصر با شیخ بهایی بوده است.شیخ به فضل و دانش او

اعتراف داشته است.وی به سال 1026 هجری درگذشته و سید علی بن میرزا احمد،در سلافة العصر از وی نام برده است.

26-شیخ اجل ابراهیم بن یحیی احسائی

احسائی،از دانشوران روزگار شاه عباس کبیر بوده و پدرش نیز از دانشمندان آن زمان به شمار است.

یکی از دانشوران در تعریف او گوید:احسائی عالمی زاهد و فاضلی بارع بوده و همو گوید:در شب 21 ماه مبارک رمضان سال 997 هجری در روضه مبارکه رضویه علی صاحبها آلاف الثناء و التحیة از پدرش تفسیر لغت:«اللهم العن زبیلان و زقلل و عندقا...»را برای من حکایت کرد.

27-احمد سبعی

سبعی،از شاگردان شهید اوّل روایت می کرده و ابن ابی جمهور در غوالی اللآلئ او را بزرگ داشته است،و در ضمن روایت از او می نویسد:

فخر الدّین احمد مشهور به سبعی فاضلی کامل و دانشور بود و در مراتب فروع و اصول و قواعد فقه و کلام مهارت داشته و از همه گونه فضیلت برخوردار بوده است.

28-سید ابو العباس احمد بن ابراهیم بن احمد حسینی

منتجب الدّین گوید:احمد فاضلی مورد وثوق بوده است.

29-سید جلیل نظام الدّین احمد بن ابراهیم بن سلام اللّه بن عماد الدّین

مسعود بن صدر الدّین محمّد بن غیاث الدّین منصور حسینی

احمد،به عنوان سلطان الحکماء و سید العلماء خوانده می شده و عالمی فاضل بوده و کتاب اثبات الواجب صغیر و کبیر و متوسط و امثال این ها از آثار اوست.در سال 1015 هجری درگذشته و سید علی بن میرزا احمد در کتاب سلافة العصر،از وی یاد کرده و او را از حد بیرون ستوده است و نیز به دنبال آن افزوده که مشارالیه جد من است.

30-شیخ احمد بن ابی جامع عاملی

عاملی،عالمی فاضل و پرهیزکاری ثقه بود و از شیخ علی بن عبد العالی کرکی روایت می کرده و از سوی او در سال 928 هجری اجازه ای برای او صادر شده و در این اجازه از وی تجلیل کرده است.من آن اجازه را به خط یکی از علمای خودمان دیده ام ⁽¹⁾

تقوا،و پیشوای فضلای زمان ستوده است و اشاره کرده هنگامی وی را بدین اجازه مفتخر

داشته که الفیه شهید و حواشی بر آن را که از محقق کرکی بوده است نزد محقق می خوانده

است.تاریخ آن اجازه در نجف اشرف در ماه جمادی الآخر سال 928 هجری بوده،سپس

اسناد اجازه را بدان متصل کرده و طرق خود را متذکر شده و تاریخ آن 17 شهر رجب سال

928 هجری است-م.

مؤلف ریاض فرماید:ابن ابی جامع از شیخ احمد بن بیصانی روایت می کرده و من اجازه او را که بر پشت کتاب قواعد علامه نگاشته بوده است،در شهر اردبیل دیده ام.

31-سید عماد الدّین ابو القاسم احمد بن ابی علی حسینی

منتجب الدّین گوید عماد الدّین فاضلی صالح بوده و ممکن است این عالم با سید عماد الدّین که ذیلا آورده می شود یکی باشد.

مؤلف در تعلیقه ای که بر ریاض داشته است،می نویسد:ممکن است علت تکرار،فاصله زیادی باشد که در میان اسامی به وجود آمده است و شیخ منتجب الدّین از اینکه آن را مکرر ذکر کرده است فراموش کرده باشد.

زیرا،فهرست شیخ منتجب الدّین برخلاف آنچه،در حال حاضر در اختیار ماست تدوین شده است.

32-سید عماد الدّین ابو القاسم احمد بن ابی علی بن ابی المعالی بن

زکی حسینی

عماد الدّین عالمی پرهیزکار و فاضل بوده و شیخ منتجب الدّین او را بدین

صفات ستوده است.

مؤلف گوید:شیخ منتجب الدّین،نام این سید را در باب عین بی نقطه ذکر کرده که ممکن است در نسخه فهرست،کلمه ابن پیش از احمد باشد یا این که،روش منتجب الدّین آن بوده که نام های زیادی را در این کتاب در غیر محل خود متذکر می شده است.

33-سید احمد بن ابی محمّد بن منتهی حسینی مرعشی

منتجب الدّین می نویسد:وی عالمی صالح بوده است.

34-شیخ وجیه الدّین ابو طاهر احمد بن ابی المعالی

منتجب الدّین و مؤلف امل،او را به عنوان فقیه ثقه ستوده اند لیکن در عین حال مؤلف امل،از وی به عنوان«وجیه الدّین»نام نبرده است و علت عدم ذکر نام وی،در ترجمه سید مصباح الدّین ابو یعلی احمد بن محمّد بن احمد بن ابی المعالی،خواهد آمد ⁽¹⁾

می برد.آری،در پاورقی این کتاب و امل الآمل می نویسد:مؤلف امل،ترجمه فوق را با

ترجمه آتی مخلوط کرده چنان که در فهرست منتجب الدّین [1]گاهی به عنوان سید

مصباح الدّین ابو لیلی احمد حسینی عدل ثقة و هنگامی به عنوان وجیه الدّین ابو طاهر احمد

فقیه ثقه ستوده شده است،در ریاض و [2]امل کنیه سید مصباح ابو لیلی آمده و در نسخه

مطبوع ریاض [3]کما فی الفوق ابو یعلی چاپ شده است-م.

35-شیخ احمد بن احمد بن یوسف سوادی عاملی عیناثی

وی فاضلی فقیه بوده،کتابی به خط او نزد ما موجود است و از پایان آن استفاده می شود که،عیناثی از شاگردان شیخ محمّد بن حسن بن شهید ثانی عاملی بوده است و تاریخ آن کتاب،1021 هجری است.

36-شیخ محی الدّین احمد بن تاج الدّین عاملی میسی

میسی عالمی فاضل و زاهدی پارسا بود.فضلای عصر از وی استجازه می کردند از آن جمله،مولانا محمود بن محمّد گیلانی از وی استجازه کرده

و میسی سال 954 هجری به وی اجازه داده است.

37-احمد بن جعفر بن سفیان بزوفری

کنیه بزوفری،ابو علی است و شیخ طوسی در رجال خود می نویسد:

بزوفری پسرعموی ابو عبد اللّه است و تلعکبری از وی روایت می کرده و سال 365 به سماع از او پرداخته و به اخذ اجازه ای از او مفتخر شده است.

بزوفری از ابو علی اشعری روایت می کرده و ما به وسیله محمّد بن محمّد ابن نعمان(شیخ مفید)و حسین بن عبید اللّه از وی روایت کرده ایم ⁽¹⁾

دیه های قوسال نزدیک واسط و بغداد و واقع در کنار نهر موفقی در ناحیه غربی دجله.

به طوری که از فهرست شیخ در ضمن تذکره احمد بن ادریس برمی آید بزوفری فرزند محمّد بن جعفر صولی است.

38-احمد بن حسن بن اسباط،ابو ذر

کنیه اش ابو ذر و به طوری که ابن شهرآشوب بیان داشته کتاب الصلاة از آثار اوست.

39-سید بهاء الدّین ابو شرف احمد بن حسن بن علی حسینی مرعشی

وی در جبل کبیر می زیسته و منتجب الدّین او را از صلحای اعلام نام برده است.

40-ابو العباس احمد بن حسن بن علی فلکی طوسی مفسر

ابن شهرآشوب می نویسد:از آثار او منار الحق است در این کتاب به بیان مناقب اهل بیت پیغمبر علیهم السّلام طبق آنچه در قرآن کریم آمده،پرداخته است و دیگری شرح تهذیب در امامت است.

41-شیخ احمد بن حسن بن علی بن محمّد بن حسین حر عاملی

مشغری

وی برادر شیخ محمّد حر عاملی،محدث مشهور است.برادرش در

کتاب امل الآمل او را به عنوان فاضل صالح و عارف به تاریخ ها ستوده است،تا به آخر. ⁽¹⁾

حاشیه مختصر النافع و کتاب جواهر الکلام در بیان خصال محموده انام-م.

«حر»به ضم حای بی نقطه و تشدید رای بی نقطه،لقب مشهور این سلسله است و چنان پیداست که آنان از نوادگان حر بن یزید ریاحی شهید به نام است.

42-شیخ احمد بن حسن بن محمّد بن علی عاملی مشغری جبعی

وی خواهرزاده شیخ محمّد حر عاملی و پسر پسرعموی اوست.

مشفری عالمی فاضل و ماهر و محقق بوده،از فنون عقلی و نقلی به ویژه فنون ریاضی کمال اطلاع را داشت و صالحی فقیه و محدثی مورد وثوق بود و از معاصران است.از آثار او شرح ارجوزة المواریث است که حر عاملی آن را به نظم آورده و به نام،خلاصة الابحاث فی مسائل المیراث نامیده و علاوه بر آن حواشی و فوائد بسیاری از نتیجه مطالعاتش گرد آورده است.

43-شیخ ثقه ابو بکر احمد بن حسین بن احمد نیشابوری خزاعی

رازی

وی پدر شیخ حافظ عبد الرحمن و از عدول اعیان است دانش خود را از محضر ارزنده سید مرتضی و سید رضی و شیخ ابو جعفر طوسی رضوان اللّه علیهم اجمعین فراگرفته است.از آثار او الامالی فی الاخبار در چهار مجلد و عیون الاحادیث و الروضة در فقه و السنن و المفتاح در اصول و المناسک می باشد.

منتجب الدّین گفته است:ما آثار او را به توسط شیخ امام سعید مترجم کلام اللّه ابو الفتوح حسین بن علی بن محمّد بن احمد خزاعی رازی

نیشابوری از پدرش از جدش از او روایت می کنیم.

44-قاضی احمد بن حسین بن احمد بن محمّد مشهور به دلّه قمی

منتجب الدّین گوید:وی صالحی مورد وثوق و حافظ احادیث بود.

عبد الرحمن نیشابوری معروف به مفید،از وی روایت می کرده است.

45-سید احمد بن حسین بن حسن موسوی عاملی کرکی

وی برادر میرزا حبیب اللّه عاملی است.فاضلی دانشور و صالحی فقیه و معاصر با شیخ بهایی رحمه اللّه بوده است،مراتب علمی را در محضر او طی کرده و به اخذ اجازه از او نایل آمده است.

مؤلف گوید:سید،متمایل به تصوف بوده و رساله ای به فارسی در تحقیق تصوف نگاشته و نسخه ای از آنکه مختصری در این فن است،نزد ما موجود است.

46-احمد بن حسین بن عبد اللّه مهرانی آبی

از آثار او رساله ترتیب الادلة فیما یلزم خصوم الامامیة دفعه عن الغیبة و الغائب،و دیگری المکافات فی المذهب و کتابی در نقض بر ابی خلف.

این آثار را ابن شهرآشوب از وی نام برده است.

47-احمد بن حسین بن عبید اللّه غضایری

از آثار او کتابی است در رجال و او معاصر با شیخ طوسی رحمه اللّه بوده و علامه حلی وی را توثیق کرده است. ⁽¹⁾

«خلاصه»نقل کرده است و سبب دیگری برای توثیق از او نمی باشد-م.

مؤلف گوید:امیر مصطفی در رجالش می نویسد:ابو الحسین مؤلف کتاب رجال است و در آن به ذکر نام از ضعفا اکتفا کرده و چنان که پیداست،وی همان ابن غضایری است که علامه حلی مکررا در خلاصة الرجال از وی

نقل قول کرده و در ذیل نام برداری از اسماعیل ابن مهران و ابی الشداخ به نام او تصریح کرده است پس از این در ذیل نام پدرش حسین به پاره ای از احوال او اشاره خواهیم کرد و من خود در کتاب های رجال،قدح و تعدیلی نسبت به او ندیده ام.

مؤلف گوید و من گویم در آینده به پاره ای از احوال او ذیل ذکری از احوال پدرش حسین اشاره خواهیم کرد.

پس از این گوید:پدرم قدّس سرّه در حاشیه رجال امیر مصطفی در ترجمه احمد مذکور می نویسد:به خط شیخ زین الدّین نام و نشان او را چنین یافته ام شیخ ابو عبد اللّه حسین بن عبید اللّه غضایری مؤلف کتاب الرجال و امثال آن.

و ظاهر آن است که نام وی احمد بوده،چنان که در این کتاب(رجال میر مصطفی)بدان نام معرفی شده است و علامه حلی هم بدان نام تصریح کرده که صاحب کتاب الرجال احمد بن حسین است.مگر اینکه ممکن است پدرش حسین نیز کتابی در رجال داشته باشد و اللّه اعلم تا به اینجا سخن پدرم به پایان رسید.

پس از این مؤلف این کتاب به اظهارنظر پرداخته و به جمله«و اقول» آغاز کرده است لیکن متأسفانه چیزی جز این جمله به قلم نیامده است.

48-شیخ احمد بن حسین بن محمّد بن احمد بن سلیمان عاملی

نباطی

(مؤلف امل الآمل)می نویسد:نباطی،عالمی فاضل و ادیبی صالح و عابدی پارسا بود و آن گاه که مراتب علمی را از محضر شیخ زین الدّین بن محمّد بن حسن بن شهید ثانی عاملی و شیخ حسین بن حسن ظهیری عاملی و عمویمان شیخ محمّد بن علی حر عاملی و دیگران فرا می گرفتیم در درس ما شرکت داشت،و او علاوه بر ایشان در مکه مکرمه از مراتب

علمی سید نور الدّین عاملی استفاده کرده،و به سال 1079 هجری در دیه نباطیه درگذشته است.

49-شیخ امام جمال الدّین احمد بن حسین بن محمّد بن حمدان

حمدانی

شیخ منتجب الدّین گوید:جمال الدّین،دانشمندی پارسا و از شهداست.

50-احمد بن حسین بن یحیی همدانی

کنیه اش،ابو الفضل و لقبش،بدیع الزمان و سراینده ای به نام بوده است.

بدیع الزمان فاضلی جلیل القدر و امامی مذهب و حافظی ادیب و منشی بود از آثار او«مقامات»است که از کتاب های ارزنده و شگفت آوری است و اثر دیگر او دیوان شعر است و در بدیهه سرایی و نیروی حافظه از شگفت آوران روزگار خود بوده است.از آثار منظوم اوست:

یا لمة ضرب الزما ن علی معرسها خیامه

للّه درک من خزا می روضة عادت ثغامه

لبلیة قامت بها للدین اشراط القیامة

لمضرج بدم النبو ة ضارب بید الامامة

متقسم بظبا السیو ف مجرع منها حمامه

و مقبل کان النبی بلثمه یشفی غرامه

قرع ابن هند بالقضی ب عذابه فرط استضامه

یا ویح من ولی الکتاب قفاه و الدنیا أمامه

لیضرسن ید الندا مة حیث لا تغنی الندامه

و حمی اباح بنو أمیّ ة عن غوائلهم حرامه

لعنوا امیر المؤمن ین بمثل اعلان الاقامة

لم لم تخری یا سما ء و لم تصبّی یا غمامه

لم لم تزولی یا جبا ل و لم تشولی یا نعامه

در این ابیات اشاره ای به واقعه کربلا و بدکرداری های معاویه و دست نشاندگان او کرده است و گوید:

از اندوه زمانه می نالم،اندوهی که روزگار در کنار آن سراپرده های ظلم خود را به پا کرده است.از بوستانی فریاد دارم که پس از سرسبزی و نشاط رو به خشکی و پژمردگی نهاده است.از حادثه ای در شگفتم که با پیش آمدن آن،گرفتاری های روز رستاخیز و دشواری های آن،آشکار شده است.

و در این هنگام است که به یاد آن بزرگواری می افتم که براثر پشتیبانی از آثار نبوت در میان خون خود،غلتیده و به دست دژخیمان از پای درآمده و بدن شریفش براثر تیغ های خون آشام پاره پاره شده است.

بزرگواری را در نظر دارم که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله لب های او را می بوسیده و از این راه،ناراحتی ها را بر خود هموار می ساخته است.آری،این بزرگوار همان بهترین آفریدگانی است که بچه ننگین هند با چوب خیزران بر لب و دهان او می کوبیده است.ای وای بر آن نابکار که کتاب خدا را پشت سر افکند و دنیای ناپسند را برای خود اختیار کرد.و آن گاه که به سرانجام شوم خود توجه کرد،دست پشیمانی را به دندان پلید خویش گزید،که این پشیمانی سودی به حال او نداشت.

به دنبال آن به یاد دست نشاندگان معاویه که گرداگرد او را فراگرفته بودند می افتم.آن ها بودند که مانند اذان اعلامی بر فراز مناره ها،حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام را دشنام می دادند.

اینک خطاب به آسمان می گویم:چرا از فراز به نشیب نیامدی و چرا ای ابر،دنیا را تاریک نساختی،و چرا ای کوه ها،درهم نغلتیدید و چرا ای نفس، از حرکت بازنماندی؟

ابن خلکان،در تاریخ خود از بدیع الزمان یاد کرده و او را به فضیلت و کمال ستوده است و ابیات زیر را از آثار نظمی او یادآوری کرده است.

یکاد یحکیک صوب الغیث منکبا لو کان طلق المحیا یمطر الذهبا

و الدهر لو لم یخن و الشمس لو نطقت و اللیث لو لم یصل و البحر لو عذبا

هرگاه،طلق آب شده که قابل اکسیر است طلا ببارد ابر بارانی سیم خواهد ریخت.و هرگاه روزگار،موقع جدایی را نزدیک نسازد و خورشید به طلوع خود،دل عالم را به دست آورد و برج اسد به شکار برج های دیگر درنیاید و آب دریا به خوش گواری خویش باقی بماند تا به آخر.

از آثار اوست در نکوهش همدان:

همدان لی بلد أقول بفضلها لکنّها من أقبح البلدان

صبیانها فی القبح مثل شیوخها و شیوخها فی العقل کالصبیان

همدان شهر من است و بر من است که از شهر خود سخن بگویم و موقعیت آن را اثبات کنم،لیکن باید اعتراف کنم که همدان از زشت ترین شهرهاست؛زیرا پسران آن از زشتی همانند پیرمردانش،و سالخوردگانش در خردمندی همتای کودکانند.

ابن خلکان می نویسد:بدیع الزمان سال 398 هجری در هرات مسموم شد و درگذشت و بعضی هم گفته اند،وی سکته کرد و او را بلافاصله دفن کردند و اتفاقا در گور افاقه پیدا کرد و صدای او شبانه از سوراخی که به منظور اطلاع از افاقه او تعبیه شده بود به گوش رسید و پس از آنکه قبر او را نبش کردند دیدند،در حالی که محاسن خود را در دست گرفته از بیم گور از دنیا رفته و راهی یوم النشور شده است.

ثعالبی در یتیمة الدهر بدیع الزمان را از سرایندگان صاحب بن عباد به شمار آورده و از وی ستایش کرده است.

مؤلف گوید:بدیع الزمان در سرعت ذهن و قوت حافظه،آیتی بوده است، و هرگاه قصیده ای را که مشتمل بر صد بیت بود می سرود،بلافاصله همه آن

را بدون آنکه ابیاتش پس وپیش شود،از بر می خواند و هرگاه می خواست، می توانست،از آخر قصیده شروع به خواندن کند،و به اوّل آن پایان دهد.

در مختصر تاریخ ابن خلکان آمده است:بدیع الزمان مقالات شیوایی دارد که دانشمندان را به شگفت آورده و مقامات او که از دیگر آثار ارباب ذوق برتر و بالاتر است به نام او شهرت دارد و حریری ادیب مشهور،مقامات خود را به سبک او تدوین و در خطبه آن کتاب به فضیلت بدیع الزمان اعتراف کرده است.

بدیع الزمان از ابن فارس مؤلف المجمل در فن لغت ⁽¹⁾

و لغت،مهارت بسزایی داشته و گوی سبقت را از دیگران ربوده است.مسائلی در لغات

آورده است که دیگران از فهم آن ها عاجز بوده اند و در وضع مقامات مبتکر بوده و

بدیع الزمان فن مقاله نویسی را از وی اقتباس کرده است و از اعلام شیعه به شمار است.از

اشعار اوست:

اذا کنت فی حاجة مرسلا و انت بها کلف مغرم

فارسل حکیما و لا توصه و ذاک الحکیم هو الدرهم

تألیفات بسیاری در لغت و ادب و فقه دارد، مجمل اللغتش معروف است و سال 375 هجری

درگذشته است-م.

از نامه های اوست«هرگاه آب در محلی بیشتر از اندازه بماند زشتی و پلیدی خود را هویدا می سازد و چون از جریان باز ماند بوی گند آن به حرکت آید.همچنین هرگاه ماندن میهمان در خانه میزبان به طول انجامد دیدار او مایه شومی و ناراحتی میزبان شود.و چون ماندن او به بی نهایت رسد سایه او سنگین گردد.

میهمان گرچه عزیز است و لیکن چو نفس

خفه می سازد اگر آید و بیرون نرود

و نیز به مناسبت تسلیت و تعزیه،نوشته است:مرگ،حادثه ای ناگوار و بزرگ است تا آن گاه که آسان گردد و پیش آمدی خشن و سخت است تا آن زمان که نرم و ملایم شود،دنیا به قدری زشت خو و دست خوش دگرگونی است که مرگ کم ترین پیش آمد آن است و به اندازه ای بزهکار است که مرگ کوچک ترین گناه آن به شمار می آید.اینک به راست و به چپ خود بنگر و ببین جز محنت و حسرت،چیز دیگری می بینی؟

گویند،بدیع الزمان رحمه اللّه در روز جمعه 21 جمادی الآخره سال 397 هجری در هرات درگذشت.

حاکم ابو سعید عبد الرحمن بن محمّد بن دوست گفته است از موثقان اهل نقل،شنیدم می گفتند،بدیع الزمان براثر سکته درگذشت و در دفن او شتاب کردند در گور افاقه پیدا کرد و صدای او در شب آن روز از گور شنیده شد و پس از آنکه قبر او را نبش کردند دیدند که دست بر محاسنش گرفته و از بیم قبر درگذشته است.

51-ابو العباس شیخ احمد بن خاتون عاملی عیناثی

ابو العباس در اجازه با شیخ علی بن عبد العالی کرکی شریک بوده است و از شیخ شمس الدّین محمّد بن خاتون عاملی که نامش خواهد آمد روایت می کرده و عالمی فاضل و عابدی جلیل القدر بوده است.

52-شیخ احمد بن خاتون عاملی عیناثی

عیناثی معاصر با شیخ حسن بن شهید ثانی عاملی است و عالمی فاضل و زاهدی عابد و سراینده ای ادیب بوده است.براثر مباحثاتی که با شیخ حسن صاحب معالم داشت موجبات خشم و جدایی بین آن ها،فراهم آمد.

53-مولانا احمد بن خلیل قزوینی

قزوینی،عالمی فاضل و محقق بوده و حواشی بر کتاب عده،تألیف پدرش دارد و به سال 1083 درگذشته است ⁽¹⁾

از جمله،احمد اشاره،و اضافه کرده است،احمد و برادرش ابو ذر در روزگار حیات پدرش

متوفی 1089 درگذشته و روضات او را از شاگردان پدرش نام برده و حاشیه مزبور حاشیه

بر شرح عده شیخ طوسی است که ملا خلیل آن را شرح کرده است-م.

54-سید احمد بن سید زین العابدین حسینی عاملی

او عالمی فاضل و زاهدی محقق و متکلم و از شاگردان میر محمّد باقر داماد قدّس سرّه بوده است.میر مبرور اجازه ای به وی عنایت فرموده و در آن اجازه از وی ستایش و نیز در آن اشاره کرده،که عاملی بخشی از کتاب شفا و امثال آن را نزد وی خوانده است.و علاوه بر این از محضر پرفیض شیخ بهایی قدّس سرّه هم استفاده می کرده است.

55-شیخ احمد بن سلام جزائری

جزائری،فاضلی صالح و فقیهی معاصر است.او داوری حیدرآباد را به عهده داشت شرح ارشاد در فقه و جز آن از آثار اوست.

56-شیخ احمد بن سلیمان عاملی نباطی

شیخ حسن بن شهید ثانی از او روایت می کند و از وی به اخذ اجازه نایل آمده،و او از شهید ثانی روایت می کرده است.

نباطی عالمی فاضل و محققی ماهر و بزرگواری سراینده بوده است.

57-احمد بن عباس نجاشی اسدی

نجاشی،در کتاب رجال می نویسد:مؤلف این کتاب(یعنی کتاب رجال) است و علاوه بر آن کتاب الجمعة و ما ورد فیه من الاعمال و کتاب الکوفة و کتاب انساب بنی نصر بن قعین(و ایامهم و اشعارهم)و کتاب

مختصر الانواء(و مواضع النجوم التی سمتها العرب)از او است.

مؤلف امل نوشته است:نجاشی ثقه ای جلیل القدر و معاصر با شیخ طوسی بوده و از شیخ مفید روایت می کرده است.علامه او را توثیق کرده جز اینکه نسب او را چنین نوشته است:احمد بن علی بن عباس بن محمّد بن عبد اللّه بن ابراهیم بن محمّد بن عبد اللّه نجاشی.

مؤلف گوید:شیخ بهایی قدّس سرّه در یکی از فوایدش می نویسد:ابو العباس احمد بن علی نجاشی رحمة اللّه علیه سال 372 هجری متولد شده و در محضر شیخ مفید قدّس سرّه شریک درس شیخ طوسی بوده است و همچنین به اتفاق شیخ طوسی از درس علی بن غضائری استفاده می کرده و به توسط وی از جعفر بن محمّد قولویه روایت داشته است.

وفات او سال 450 هجری ده سال پیش از رحلت شیخ و چهارده سال پس از درگذشت سید مرتضی اتفاق افتاده است.

نجاشی همان کسی است که همراه با محمّد بن حسن جعفری و سلار به غسل دادن بدن شریف سید مرتضی قدّس سرّه مفتخر شده و بواسطه پدرش علی بن احمد نجاشی از شیخ صدوق رحمه اللّه و با دو واسطه از کشی روایت می کرده است.او معاصر با تلعکبری و شاگرد ابن نوح بوده است.

مؤلف گوید:ظاهر آن است که علی نجاشی با تلعکبری معاصر بوده است نه آنکه احمد نجاشی معاصر با او باشد زیرا،به طوری که می دانیم احمد نجاشی متأخر از تلعکبری است.

باز گوید،امیر مصطفی در رجالش می نویسد:نجاشی در رجال خود چنین نوشته است:احمد بن علی...عبد اللّه نجاشی.

عبد اللّه والی اهواز بود در ضمن عریضه ای که حضور مقدس حضرت صادق علیه السّلام عرضه داشت امام علیه السّلام در پاسخ او رساله ای توقیع فرمود که به رساله عبد اللّه نجاشی معروف است و جز این رساله اثر دیگری از آن

حضرت به لباس تصنیف آراسته نشده است و عبد اللّه،پسر غیثم(یا غتیم و یا غثیم)پسر ابی السمال تا به آخر نسب.

سپس می نویسد:احمد بن عباس نجاشی اسدی مصنف این کتاب(یعنی کتاب رجال)است و آثار دیگری نیز دارد.

آنچه آورده شد تعبیر خود احمد بن علی نجاشی است که در رجال معروفش،که ما همواره از آن نقل می کنیم،از شخص خویش کرده است.

در عین حال بعضی از فضلا ⁽¹⁾

منتهی المقال آمده و اشتباه است)پس از آنچه را در آغاز احوال نجاشی ترجمه کردیم

ایراد کرده،می نویسد:نسخی که در اختیار ما درآمده است،نجاشی همان احمد بن عباس

است و به غیر از این نام و نشان او را به نام و نشان دیگری نمی شناسیم.

علامه حلی در خلاصه گوید:احمد،مکنی به ابو العباس بوده و از ثقات مورد اطمینان و اعتماد است و کتاب رجال او در اختیار ما می باشد و ما در این کتاب یعنی،خلاصه و دیگر آثار خود مطالب فراوانی از آن نقل کرده ایم و علاوه بر آن آثار دیگری هم دارد که در کتاب کبیرمان بدانها اشاره خواهیم کرد.

ابو العباس احمد،در ماه جمادی الاولی سال 450 در مطیرآباد درگذشته ⁽²⁾

و میلادش در ماه صفر سال 372 هجری بوده است.

میر مصطفی از رجال ابن داود نقل کرده،کشی او را به عظمت ستوده است و اظهار داشته این نظریه مورد تأمل است زیرا،کشی سالیان درازی پیش از او می زیسته چگونه ممکن است او را به عظمت یاد کرده باشد تا به اینجا،مطالبی که امیر مصطفی در رجال خود گفته،به اتمام رسید ⁽¹⁾

همواره به جای جش به کار می برد،و مرادش آن است که آنچه را مرقوم داشتیم از خود

کتاب نجاشی است و نجاشی مردی معظم و بزرگوار است نه آنکه ابو عمرو کشی مؤلف

رجال مشهور که سالیان چندی پیش از نجاشی می زیسته او را به عظمت ستوده باشد تا

مورد ایراد قرار بگیرد.

58-شیخ جلیل احمد بن عبد الصمد حسینی بحرانی

بحرانی،عالمی فاضل و شاعری ادیب بوده است.مراتب علمی را از شیخ بهایی قدّس سرّه فراگرفته و از او روایت می کرده است.مؤلف سلافه در اثر خود از وی نام برده و او را ستوده است ⁽²⁾

و طباعه خلد فی صفحات الدهر محاسن آثاره تا آنجا که گوید:از آثار نظمی او چیزی

حاضر ندارم بغیر از این دو شعر:

لا بلغتنی الی العلیاء معرفتی و لا ادعتنی العلی یوما لها ولدا

ان لم امر علی الاعداء مشربهم مرارة لیس یخلو بعدها ابدا -م.

59-شیخ احمد بن عبد العالی عاملی میسی

فاضلی عالم و شایسته بود و در اصفهان می زیست و همان جا درگذشت و از معاصران است.

60-شیخ ادیب احمد بن عبد القاهر بن احمد قمی

منتجب الدّین او را نام برده و به فضل و وثاقت ستوده است.

61-شیخ جلیل ابو الحسن احمد بن عبد اللّه بکری

او مؤلف کتاب الانوار فی مولد النبی المختار است و دارای آثار دیگری هم می باشد.هنگامی او را بکری و موقع دیگری او را شیخ ابو الحسن بکری می گویند.

در اوایل کتاب بحار الانوار چنین آمده:کتاب الانوار فی مولد النبی المختار و کتاب مقتل امیر المؤمنین علیه السّلام و کتاب وفاة فاطمة الزهراء علیها السّلام همگی آن ها از آثار شیخ جلیل ابو الحسن بکری استاد شهید ثانی رحمة اللّه علیهما است.

سپس مؤلف بحار قدّس سرّه در فصل دوم از آغاز بحار می نویسد:کتاب الانوار کتابی است که یکی از اصحاب شهید ثانی رحمه اللّه از مؤلف آن بزرگداشت به عمل آورده و او را از مشایخ خویش نام برده است و مضامین اخبار کتاب او موافق با اخباری است که از نظر ما معتبر بوده و با سندهای صحیحی نقل شده و مشهور در میان علمای ما بوده است آن چنان که آن را در ماه ربیع الاول و در روز میلاد شریف حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله در مجالس و مجامع می خواندند و به همین نسبت،دو کتاب دیگرش که در مقتل حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و وفات حضرت زهرا علیها السّلام بوده از کتاب های معتبر است و ما پاره ای از اخبار آن ها را در این کتاب بحار نقل کرده ایم یکی از مورخان،نظیر آنچه را که ما از مجلسی نقل کردیم متذکر شده و سپس چنین می نویسد:در پیش ما نسخه کهن سالی از کتاب انوار است که تاریخ کتابت آن سال 696 هجری بوده و نام و نسب او را به طوری که یاد کردیم در اوائل همان نسخه ای که نزد ما موجود است متذکر شده و از سیاق، عبارات چنان برمی آید که مؤلفش از پیشینیان اصحاب ما بوده است.

در پایان ترجمه وی گوید بدانکه گروهی از متأخران از کتاب الانوار فی مولد النبی صلّی اللّه علیه و آله اخباری نقل کرده اند و آن را به ابو الحسن بکری نسبت

داده اند لیکن به نام او تصریح نکرده اند و در بحار نیز به نام او تصریح نشده است و با توجه بدانچه گفته شد محتمل است مسمای به این اسم دو تن از علما و نویسندگان بوده اند که در کنیه و نسبت،مشترک باشند.

62-سید جلال الدّین ابو الفضائل احمد بن عبد اللّه بن علی بن عبد اللّه

ابن جعفری

منتجب الدّین گفته،وی عالمی فاضل بوده است.

63-شیخ جمال الدّین و یا فخر الدّین و یا شهاب الدّین احمد بن

عبد اللّه بن محمّد بن علی بن حسن بن متوج بحرانی

ابن متوج،فاضلی عالم و فقیهی جلیل و خردمند و مجتهدی دانا و مشهور به،ابن متوج است و آراء علمی او در کتاب های متأخران از اصحاب آورده شده و از شاگردان شیخ فخر الدّین فرزند بزرگوار علامه حلی به شمار است.

و به طوری که از آغاز کتاب غوالی اللآلئ ابن ابی جمهور استفاده می شود شیخ شهاب الدّین احمد بن فهد بن ادریس مقری احسائی،معروف به،ابن فهد از وی روایت می کرده است.

ابن ابی جمهور،در آغاز آن کتاب می نویسد:او روایت می کند از احمد ابن فهد یادشده از استادش خاتمه مجتهدان آنکه،نظریاتش در همه جا مشهور است احمد بن متوج بن عبد اللّه بدانجا مراجعه و ملاحظه شود ⁽¹⁾

طرق اسناد خود در طریق اوّل می نویسد:من از شیخ و استاد و پدر حقیقی و نسبی خودم

ابو الحسن علی و او از استادش ناصر الدّین معروف به ابن نزار و او از استادش جمال الدّین

حسن شهیر به مطوع احسائی و او از شیخ تحریر علامه شهاب الدّین احمد بن فهد و او از

شیخ علامه خاتمه مجتهدان المنتشر فتاویه فی جمیع العالمین،فخر الدّین احمد بن عبد اللّه

الشهیر به ابن متوج البحرانی استادش فخر المحققین و از پدرش علامه حلی روایت

می کرده است-م.

و فخر الدّین احمد سبیعی مشهور،که یادش خواهد آمد از شاگردان ابن متوج بوده و سبیعی در آغاز شرحی که بر قواعد علامه رحمه اللّه نگاشته است، پس از نام برداری از شرحی که،ابن متوج بر قواعد نوشته و موسوم به الوسیله است،از وی چنین توصیف کرده است:و کان شیخنا الامام العلاّمة شیخ مشایخ الاسلام و قدوة اهل النقض و الابرام وارث الانبیاء و المرسلین جمال الملة و الحق و الدّین احمد بن عبد اللّه ابن متوج توجه اللّه بغفرانه و اسکنه فی اعلا جنانه کتابی در شرح قواعد به نام الوسیله تدوین کرده جز آنکه عمرش وفا نکرده و به پایان نرسیده است.

ابن متوج آثار چندی از قلم عالمانه خویش به جای گذارده از جمله، رساله ای در آیات ناسخ و منسوخ و دیگری،تفسیری بر قرآن کریم است و از این اثر در آن رساله نام برده است و می گوید:برای پی بردن به آیات ناسخ و منسوخ،تفسیر ویژه ای داریم جز اینکه برای دسترسی بیشتر خواهندگان،آن تفسیر را مجزا تدوین کرده و کتاب دیگری به نام،منهاج الهدایة فی شرح کتاب الاحکام است و این کتاب مختصری است که پس از تفسیر مذکور تألیف کرده است.این کتاب را ابن ابی جمهور در رساله «کاشفة الحال عن احوال الاستدلال»به وی نسبت داده است و نیز از آثار اوست:کفایة الطالبین فی احوال الدّین،که باز ابن ابی جمهور در همان رساله کتاب مزبور را از آثار او یاد کرده است.

فرزندش به نام:شیخ جمال الدّین ناصر بن احمد و فرزند او،شیخ عبد اللّه هر دو از دانشوران بوده اند و شیخ احمد سروده های بسیار شیوایی داشته و چکامه هایی در سوگ حضرت سید الشهداء علیه السّلام سروده است.

و از آثار ابن متوج،کتاب النهایة فی خمس مائة آیه است که مدار فقه بر آن ها بوده است.

ابن متوج در روزگار شیخ مقداد مؤلف کنز العرفان می زیسته و هرکجا در آن کتاب به عنوان قال المعاصر اشاره کرده،مرادش ابن متوج است.

ملا نظام الدّین در نظام الاقوال ⁽¹⁾

ساوجی است که در ری ساکن بوده و از شاگردان شیخ بهایی است و اندکی پس از 1038

که شاه عباس فوت کرده درگذشته است این کتاب بر یک مقدمه و دو بخش و یک خاتمه

تدوین شده که قسم اوّل آن را در ماه صفر سال 1022 خاتمه داده و خاتمه آن را به دوازده

فایده به انجام رسانیده است.نسخه ای از آن در اصفهان در کتابخانه آقای سید احمد

روضاتی موجود است اقول این سید بزرگوار از علما و دانشمندان و از اعزّه دوستان این

حقیر است و آثار مطبوع و مخطوط زیادی دارد و فخر آل صاحب روضات است حفظه

اللّه و ابقاه-م.

ابن متوج از استادش شیخ فخر الدّین فرزند علامه حلی روایت می کرده است.

و از آثار او شرح ارشاد است و ممکن است همان شرحی را که ما در استرآباد دیده ایم منسوب به ابن متوج باشد و بعضی هم کتاب المقاصد را از آثار او دانسته اند و گفته است ابن متوج از علوم ادبیه و عربی،کمال اطلاع را داشته و اشعاری بسیار و مراثی فراوانی در شأن ائمه طاهرین علیهم السّلام سروده و شمارش آن ها که بیست هزار بیت است در دو مجلد تدوین شده است.

64-ابو عبد اللّه احمد بن عبد الواحد بن احمد بزاز

نجاشی می نویسد:ابو عبد اللّه استاد ما و معروف به ابن عبدون است.

آثاری دارد از جمله،کتاب اخبار سید بن محمّد(سید حمیری،شاعر معروف)،کتاب التاریخ،کتاب تفسیر خطبه فاطمه معربه،کتاب عمل الجمعة،کتاب الحدیثین المختلفین آثار دیگری که به ما اطلاع داده است.

ابن عبدون در فنون ادبی مهارت داشته و کتاب های ادبی را از اساتید ادب فرا گرفته بود و با ابو الحسن علی بن محمّد بن زبیر که در آن روزگار به علو سند معروف بوده،ملاقات کرده است.

شیخ طوسی در رجال می نویسد:احمد بن عبدون،معروف به ابن حاشر و مکنی به ابو عبد اللّه،به سماع احادیث بسیار و روایت آن ها،نایل آمده است و ما به سماع حدیث از او توفیق یافتیم و تمام روایاتش را به ما اجازه داد و سال 423 هجری درگذشت.

مؤلف گوید:از اینکه علامه طرق شیخ رحمه اللّه را صحیح تلقی کرده است توثیق ابن عبدون استفاده می شود.

65-احمد بن علی بلخی

مردی صالح بوده است و تلعکبری به اجازه ای از او نایل آمده است و علامه حلی و شیخ طوسی از وی نام برده و جمله الرجل الصالح را درباره او گفته اند.

66-شیخ جلیل احمد بن علی رازی

ابن شهرآشوب گوید:رازی فاضلی عالم و فقیه بوده و خود او از وی روایت می کرده است.

مؤلف گوید:ابن شهرآشوب به روایت کردن از او در کتاب المناقب تصریح کرده و اظهار داشته است،او از ابو علی پسر شیخ طوسی و از ابو الوفا عبد الجبار بن علی مقری رازی و هر دوی آن ها از شیخ طوسی روایت می کردند.

67-شیخ احمد بن علی شبلی عاملی

امل الآمل می نویسد:عاملی،فاضلی واعظ و عابدی حافظ و فقیهی محدث و از معاصران است آن گاه که رحلت کرد وی را با چکامه ای سوگواری کردم از آن چکامه است.

لقد جاءنی خبر ساءنی و احرق قلبی بنار الحزن

مصاب اخ عالم عامل فتی فاضل کامل ذی لسن

فما ذاق قلبی طعم السرو ر و لا ذاق جفنی طعم الوسن

فصار بغیضا لدی الحبیب و صار قبیحا لدی الحسن

دهاه ردی هدّ رکن الهدی و اوهن منا المنی و المنن

فآه و اواه من فقد من فقدنا فمن ذا فقدنا و من

لقد کان عونی علی مطلبی و من یعن بالأمر مثلی یعن

و ذاک هدایة اهل الضلال الی سنن هو خیر السنن

فاین فصاحة ذاک اللسا ن بشرع الفروض و شرح السنن

اناخ الحمام فناح الحمام یبدی فنون الأسی فی فنن

و یبکی فیربع تلک الربوع و یدمن تذکاری تلک الدمن

خبر ناراحت کننده ای شنیدم که دل مرا به آتش اندوه خود سوزانید.و آن خبر درگذشت برادر دانشمند عالم و جوان مرد کامل و سخن ور بود.از پس مرگ او نه دلم مزه نشاط دید و نه دیده ام طعم خواب را چشید.آن موقع بود که دشمن در نظرم دوست،و زشت،زیبا جلوه گر گردید.مرگ،او را در چنگال خود فشرد و رکن هدایت را از پا افکند و آرزوی ما را به بند نابودی درآورد.ناله ما برای کسی است که از دست ما رفت و به راستی چه کسی بود که ما او را از دست دادیم.او یاور من بود به آنچه می خواستم و چون منی سزاوار است در فقدان او متأثر باشم.او کسی بود که گمراهان را به هدایت دعوت می کرد و بهترین روش ها را به آن ها می آموخت.در تشریح واجبات و مستحبات با فصاحت هرچه تمام تر به وظایف خود می پرداخت.آن گاه که چنگال مرگ،گریبان او را گرفت،پرندگان آسمان بر

فقدان او گریستند و انواع سوگواری را از او کردند.تنها من بر او نمی گریم بلکه،خانه ها و دامنه های کوه ها هم بر او می گریند ⁽¹⁾

تنها نه من به فرقت او مبتلا شدم بر هرکه بنگری به همین درد مبتلاست

68-مولانا احمد بن نصیر الدّین علی شنوی سندی(تتوی)

⁽²⁾

به مذهب امامیه گرایش یافت.وی پس از اخذ مقدمات،در سن 22 سالگی عازم خراسان

شد و از شیخ افضل قاینی فن کلام و حدیث و فقه و ریاضیات را فراگرفت پس از آن به

شیراز رفت و از محضر ملا میرزا جان و دیگران بهره ور شد.بعد از آن به هند رفت و در

آنجا به تألیف و افاده پرداخت.

مؤلف ریاض سیزده رساله به خط او دیده است(در نسخه حاضر از این جمله یاد نکرده

است)وی در لاهور شهید شد و در باغ امیر حبیب اللّه مدفون گردید و از علمای قرن دهم

هجری بوده است.

پدرش نصیر الدّین،داوری سند را به عهده داشت و حنفی مذهب بود لیکن خود او به مذهب شیعه افتخار می کرد.

قاضی نور اللّه شوشتری در مجالس المؤمنین از وی نام برده و از او ستایش بسیار کرده و نوشته است که او با یکی از علمای سنی مذهب مناظره ای کرد و به خوبی از عهده برآمد و مؤلفات چندی از وی به یادگار مانده است.از جمله:التریاق الفاروق و رساله ای در اخلاق و دیگری در احوال حکما و رساله ای در اسرار حروف و رموز اعداد.و تاریخ کبیر از آثار اوست.

و اضافه کرده، معظم له در شهر لاهور شهید شده است.

69-شیخ جمال الدّین احمد بن حاج علی عاملی عیناثی

از اجلای مشایخ و صالحی عابد و فاضلی محدث بوده است.شیخ شمس الدّین محمّد بن خاتون عاملی از وی روایت می کرده و خود او از شیخ زین الدّین جعفر بن حسام الدّین عاملی نقل حدیث می کرده است.

مؤلف گوید:به طوری که از اجازه احمد بن نعمة اللّه عاملی که به مولانا عبد اللّه شوشتری داده،برمی آید عاملی از شیخ زین علی توابنی روایت کرده و ممکن است چیزی از آن حذف شده باشد.

70-الشیخ الافضل احمد بن علی مهابادی

منتجب الدّین گوید:مهابادی،فاضلی متبحر بود و کتاب شرح اللمع و البیان در نحو و التبیان در تصریف و المسائل النادره در اعراب از آثار اوست و ما به توسط سبط او،امام علامه افضل الدّین حسن بن علی مهابادی از پدرش آثار او را روایت می کنیم.

71-شیخ ابو منصور احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی

ابو منصور،فاضلی عالم و معروف به شیخ ابو منصور طبرسی مؤلف کتاب احتجاج و دیگر از آثار است و از اجلای علما و مشاهیر فضلا به شمار است.

ابو منصور غیر از ابو علی طبرسی مؤلف تفسیر مجمع البیان و غیر از آن است،هرچند هر دو در یک زمان می زیستند و هر دو تن هم استاد،و شیخ اجازه ابن شهرآشوب بوده اند و چنان می پندارم که با یکدیگر خویشاوند بوده اند و همچنین با شیخ حسن بن علی بن محمّد بن علی بن حسن طبرسی که هم زمان با خواجه نصیر الدّین بوده قرابت داشته اند.

از المجلی ابن ابی جمهور احسائی برمی آید کتاب احتجاج از آثار شیخ ابو الفضل طبرسی است.

مجلسی رحمه اللّه در آغاز بحار الانوار پس از آنکه،کتاب احتجاج را از آثار احمد بن ابی طالب شمرده اظهار داشته است که بعضی،این کتاب را از آثار ابو علی طبرسی دانسته اند.

و حال آنکه این انتساب خطاست بلکه کتاب مزبور اثر ابو منصور احمد ابن علی بن ابی طالب طبرسی است.چنان که سید بن طاوس در کتاب کشف المحجه بدان تصریح کرده است.و از آنچه پس از این،از کتاب

مناقب ابن شهرآشوب خواهیم نگاشت آشکار خواهد شد که کتاب احتجاج از آثار ابو منصور احمد طبرسی است.

مجلسی قدّس سرّه در فصل دوم مقدمات بحار گوید:هرچند اکثر اخبار کتاب احتجاج از مراسیل است،لکن از کتاب های معروف و متداول به شمار آمده و سید بن طاوس،از کتاب احتجاج و مؤلف آن تمجید کرده است و اکثر متأخرین هم به نقل از آن پرداخته اند.

ابو منصور از گروهی از اعلام روایت می کرده که از آن جمله است:

ابو جعفر مهدی بن ابی حرب حسینی مرعشی.و خود در آغاز احتجاج به روایت از وی اشاره کرده است.

در آغاز این شرح حال نسبت او را به طوری که ماهران از علمای رجال متذکر شده اند،متعرض شدیم و گاهی مورخان او را به عنوان احمد بن ابی طالب معرفی کرده اند و ظاهر آن است که،این گونه تعبیر به منظور اختصار در ذکر نسب بوده،بنابراین توهم تعدد نشود به اینکه احمد بن ابی طالب غیر از ابو منصور احمد بن علی است.

امل الآمل گفته است:ابو منصور عالمی فقیه و فاضلی محدث و ثقه است.کتاب الاحتجاج علی اهل اللجاج از آثار خوب و بسیار سودمند اوست و او از سید عالم عابد مهدی بن ابی حرب حسینی مرعشی ⁽¹⁾

به عنوان،ابو جعفر مهدی بن ابی حرب حسینی مرعشی نام برده و او را به توصیف عالم

فاضل و فقیه پرهیزکار،ستوده و نوشته است به طوری که از احتجاج و کتاب دیگر استفاده

می شود از شیخ ابو علی طوسی فرزند شیخ و همچنین از ابو جعفر درشتی که در فوق ذکر

شده روایت می کرده،و همین مضمون را هم مؤلف در مجلد پنجم این کتاب متذکر شده

است-م.

آثار دیگری نیز داشته است.

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء از وی نام برده و درباره او گفته است:

استاد من،احمد بن ابی طالب طبرسی آثاری دارد از جمله الکافی در فقه که کتاب ارزنده ای است.و دیگری،الاحتجاج،و سومین،مفاخرة الطالبیه و چهارمین،تاریخ الائمه علیهم السّلام و پنجمین آن ها،فضائل الزهراء علیها السّلام است.

بسیار اتفاق افتاده است که شیخ بزرگوار،شهید اوّل قدّس سرّه در شرح ارشاد، فتواها و نظریات طبرسی و گفتارهای او را نقل کرده است.از جمله در کتاب قصاص از شرح ارشاد در ضمن مسأله اینکه مولی حق قصاص دارد و ضمان دیه برای دیان به عهده اوست چنین گوید:شیخ ابو منصور طبرسی،در کتاب خود بین این دو روایت متعارض جمع کرده به این توضیح که،قائل الی آخر و علاوه بر این در قصاص و دیات نیز مطالبی در این باب ایراد کرده است.

پس از بیان مراتب یادشده ،به شرح انتساب به طبرستان پرداخته است و گوید:به طوری که مشهور است،کلمه طبرسی و طبری منسوب به طبرستان است که در حال حاضر آنجا را مازندران می گویند و گفته می شود، طبرستان تنها نام مازندران نیست بلکه،نام تمامی بلاد مازندران است به حدی که،شامل استرآباد و گرگان و غیر آن ها نیز می شود و خلاصه آن است که طبرستان،در کنار دریای خزر که دریاچه طبرستان گفته می شود، واقع شده است.

شیخ ابو الفتوح،در تفسیر فارسی خود از ابن عباس نقل کرده است:

تابوت بنی اسرائیل و عصای موسی علیه السّلام در دریاچه طبریه،در دریای طبرستان قرار دارد و پیش از قیامت از آن دریا بیرون می آید و خروج آن ها چنانچه از روایتی که از حضرت صادق علیه السّلام نقل شده است،در روزگار حضرت صاحب الزمان علیه السّلام خواهد بود.

مؤلف مختصر تاریخ ابن خلکان در ضمن شرح حال ابو علی حسن بن قاسم طبری شافعی گوید:طبری منسوب به طبرستان است که نام ولایت بزرگی بوده و مشتمل بر بسیاری از شهرها می باشد و بزرگ ترین شهر آن امل است و منسوب به طبریه شام را به منظور رفع اشتباه طبرانی گویند.

و بنابراین،آنچه را شیخ معاصر ما گفته است که ما،در کتاب های طبرسی نیافته ایم که منسوب به طبرستان باشد،درست نیست.

تقویم البلدان گوید:طبرستان در طرف شرقی گیلان واقع شده است و آن محل را بدان سبب طبرستان گفته اند که،طبر(تبر)،در واژه پارسی همان (فاس)در واژه عربی است.و به مناسبت اینکه در جنگل های طبرستان براثر انبوهی و تودرتو بودن درخت ها و شاخه های آن ها،راه عبور نبود،و مردم برای اینکه بتوانند عبور کنند،درخت ها را از سر راه خود دور می کرده و با تبر می بریدند،آنجا را طبرستان گفته اند و استان،در کلمه پارسی به معنای ناحیه است و طبرستان به معنای ناحیه طبر است.

و گویند،مؤلف تاریخ قم که معاصر با ابن عمید است،در تاریخ خود گوید:طبر،معرب تبر است و نام ناحیه معروفی است در قم،و مشتمل بر دهکده ها و مزرعه های بسیاری است و به حسب قرینه ای که از بیان تاریخ مزبور به دست می آید،ابو منصور طبرسی و دیگر دانشورانی که به طبرسی معروفند،از مردم همان ناحیه اند.

و بیان شهید ثانی رحمه اللّه را،در بعضی از حاشیه هایش،مؤید این نظر دانسته است.

شهید ثانی در حواشی اش بر ارشاد علامه،برخی فتواها را یادآوری کرده و به شیخ علی بن حمزه طبرسی قمی،نسبت داده است.بنابراین دور نیست که طبرسی های اشاره شده را از مردم قم بدانیم و با این تأیید نیازی نداریم طبری و طبرسی را از باب تغییر نسب ارائه کنیم.

72-سید عماد الدّین ابو القاسم احمد بن علی بن ابی المعالی بن زکی

حسینی

منتجب الدّین می نویسد:وی عالمی پرهیزکار و با فضیلت بوده است.

مؤلف فهرست،پیش از این وی را به عنوان احمد بن علی بن ابی المعالی یاد کرده است.

73-شیخ احمد بن علی بن احمد زینوآبادی

منتجب الدّین گوید:وی عالمی صالح و متدین بوده است.

74-شیخ جمال الدّین احمد بن علی بن امیر کاقوسی(قوسینی)

منتجب الدّین گوید:وی فاضلی پرهیزکار بوده و کتابی به نام کشف النکات فی علل النحاة داشته است و من این کتاب را پیش او قرائت کردم.

75-احمد بن علی بن حسین بن شاذان قاضی قمی

قمی از فقها بوده و چنانچه که علامه گفته است،وی از معرفت کلی برخوردار بوده است.نجاشی علاوه بر این می نویسد:ابن شاذان دو فقره کتاب به نام،زاد المسافر و الامالی تصنیف کرده و جز این ها اثر دیگری نداشته است و ما هر دوی آن ها را به توسط پسرش ابو الحسن،روایت می کنیم ⁽¹⁾

است و اثر معروف او مناقب امیر المؤمنین علیه السّلام است که کراچکی سال 412 هجری در

محاذی باب مستجار مکه مکرمه از وی روایت کرده و سال فوت ابو الحسن و پدرش

ابو العباس احمد قاضی سابق الذکر به دست نیامده است-م.

76-شیخ کمال الدّین ابو جعفر احمد بن علی بن سعید بن سعادة

بحرانی

بحرانی از متکلمانی جلیل القدر و از دانشورانی بزرگوار و نبیل بوده و در روزگار خواجه آزاده،نصیر الدّین طوسی می زیسته و پیش از وی درگذشته است.

شیخ جمال الدّین ابو الحسن علی بن سلیمان بحرانی که فاضلی مشهور بوده و از رجال هم زمان خواجه طوسی به شمار است از شاگردان او بوده است.

از آثار شیخ احمد،رساله ای است،درباره عالم و صفات حق تعالی.و مجموع مسائل آن بیست و چهار مسأله بوده که آن ها را شاگردش ابو الحسن علی،پس از وفات استادش کمال الدّین،به خدمت خواجه نصیر ارسال داشته و از جناب وی تقاضا کرده است که مشکلات آن کتاب را توضیح فرماید.خواجه با پیشنهاد ابو الحسن موافقت فرمود و رساله مذکور را آن قدر که لازم می دانسته شرح داد و مواضعی از آن را که موافق با نظریات خواجه نبود رد کرد و شرح و اصل را برای ابو الحسن گسیل داشت.

شیخ احمد بحرانی از شیخ نجیب الدّین محمّد سوراوی و او از هبة اللّه بن رطبه سوراوی،از ابو علی فرزند شیخ طوسی،از پدر بزرگوارش شیخ طوسی،روایت می کرده است.

و علی بن سلیمان،از استادش این رساله را روایت می کرده و شرح آن را که خواجه نگاشته است،در رساله جداگانه ای گرد آمده و هم این شرح در حال حاضر،در میان اهل دانش مشهور،و به رساله علم خواجه نصیر الدّین معروف می باشد.

77-شیخ احمد بن علی بن سیف الدّین عاملی کفرحونی

امل الآمل می نویسد:کفرحونی،فاضلی فقیه و صالح بود.وی،از شیخ حسن بن شهید ثانی(صاحب معالم)و سید اسماعیل کفرحونی،روایت می کرده و من خود حواشی چندی که به خط خودش بر کتاب هایی نوشته بود مطالعه کردم و همگی آن ها،دلالت بر فضیلت او می کرده است.

78-احمد بن علی بن عباس بن نوح سیرافی،ساکن بصره

نجاشی می نویسد:احمد دانشوری بود که اعلام پس از او به حدیث او وثوق داشتند و او هم آنچه را روایت می کرد،در کمال استواری و اتقان

بوده و از فقهای شیعه به شمار می رفته است.در فن حدیث و روایت مهارت داشت و شیخ اجازه و استاد ما بود که از او استفاده می کردیم آثار بسیاری دارد،معروف ترین آن ها،المصابیح فی ذکر من روی عن الائمة علیهم السّلام و به مناسبت روایت از هر امامی،کتاب جداگانه ای تدوین کرده است.دیگر از آثار او،القاضی بین الحدیثین المختلفین و کتاب التعقیب و التعفیر و کتاب الزیادات علی ابی العباس ابن سعید فی رجال ابی جعفر علیه السّلام،و نیز کتاب،مستوفی اخبار الوکلاء الاربع است ⁽¹⁾

می زیسته و روایات زیادی نقل کرده و از ثقات روات بوده است جز اینکه مرام های

بی اساسی در اصول دین از قبیل روایت خدا و امثال آن از وی نقل شده است و آثاری دارد

(به نام هایی که در فوق آورده شده)جز اینکه همگی آن ها به حالت تسویه مانده و در

دست نیست.و ما به توسط گروهی،آثار او را روایت می کنیم و در این نزدیکی ها

درگذشته و ما او را ملاقات نکرده ایم.

علامه حلی،نیز از وی نام برده و او را به وثاقت ستوده و از وی ستایش کرده است،جز اینکه چیزی از آثار او را متعرض نشده است ⁽²⁾.

79-شیخ جلیل احمد بن علی بن عبد الجبار طبرسی قمی

⁽³⁾

حمزه طبرسی قمی ازآنجا بوده است-م.

از قضات روزگار خود و عالمی فقیه بوده و از سعید بن هبة اللّه راوندی روایت می کرده است.

80-سید فخر الدّین احمد بن علی بن عرفه حسینی

عالم فاضلی بوده و از ابن معیه روایت می کرده است.

81-قاضی احمد بن علی بن قدامه

فاضلی جلیل و فقیه بوده و از شیخ مفید و سید مرتضی و سید رضی رحمة اللّه علیهم اجمعین روایت می کرده است.

مؤلف گوید:گروهی از جمله شیخ ابو السعادات احمد بن ماصوری که ذکر او خواهد آمد از وی روایت داشته اند.

82-ابو الحسن احمد بن علی بن نحاس

علامه حلی در اجازاتش از وی نام می برد و او را از مشایخ شیخ طوسی به شمار آورده است،و از رجال شیعه معرفی می کند.

83-شیخ ابو الفتح احمد بن عیسی بن محمّد خشاب حلبی

منتجب الدّین او را فقیهی متدین معرفی کرده است.

84-سید کمال الدّین ابو المحاسن احمد بن سید امام فضل اللّه بن علی

حسنی راوندی

منتجب الدّین می نویسد:ابو المحاسن عالمی فاضل و از داوران کاشان بوده است.

85-شیخ شهاب الدّین احمد بن فهد بن ادریس مقری احسائی

شهاب الدّین از فضلا و دانشوران به نام و به ابن فهد مشهور است.

او از اجله علما و فقهای امامیه بوده،و از شیخ فخر الدّین احمد بن عبد اللّه مشهور به ابن متوج بحرانی که پیش از این نام برده شد از شیخ فخر الدّین فرزند علامه حلی روایت می کرده است.و به طوری که ابن ابی جمهور در آغاز غوالی اللآلئ می نویسد،شیخ جمال الدّین حسن مشهور به مطوع جروانی احسائی از ابن فهد روایت داشته است.

بدانکه ابن فهد احسائی مترجم حاضر و ابن فهد اسدی که از مشاهیر است،معاصر با یکدیگر بوده اند و هر دوی آن ها ارشاد علامه را شرح کرده و در بعضی از مشایخ شریک اجازه بوده اند و به همین مناسبت است که گاهی از جهاتی به یکدیگر مشتبه شده اند به ویژه،این اشتباه درباره شرح ارشادشان به وجود می آید.

86-سید ابو طالب احمد بن قاسم بن زهره حسینی

از علما و فضلا بوده و از شهید اوّل روایت می کرده است.

87-شیخ ابو السعادات احمد بن ماصوری

از فضلا و دانشوران بوده و به توسط ابن قدامه که پیش از این یاد شد، از سید رضی رحمه اللّه روایت می کرده است.

88-سید بهاء الدّین ابو الفضل احمد بن مجتبی بن ابو سلیمان حسینی

موردی

منتجب الدّین گوید:موردی از علما و صلحا و قاری ها بوده است.

89-مولای اجل و اکمل احمد بن محمّد اردبیلی

امل الآمل می نویسد:او،دانشوری فاضل،و مدققی ثقه،و پرهیزکار و عظیم الشأن و جلیل القدر و معاصر با شیخ بهایی رحمه اللّه بوده است.

وی آثاری دارد از آن جمله،شرح ارشاد که کتاب بزرگی است لیکن به اتمام نرسیده است.دیگری،تفسیر آیات الاحکام(زبدة البیان فی براهین احکام القرآن)و حدیقة الشیعة و امثال این ها ⁽¹⁾

حدیقة الشیعة به مقدس اردبیلی از دروغ ترین دروغ ها و در کمال بی اساسی است-م.

سید مصطفی بن حسین تفرشی در کتاب رجالش می نویسد:موقعیت وی در جلالت و وثاقت و امانت مشهورتر از آن است که یادآوری شود و شخصیت او والاتر از آن است که،پرگار عبارت ما در محور او به گردش درآید.

اردبیلی،متکلمی فقیه و عظیم الشأن و جلیل القدر و رفیع المنزله،و در روزگار خود از همه اعلام پرهیزکارتر و عابدتر و متقی تر بوده و آثار چندی به نگارش آورده است از جمله کتاب آیات الاحکام است که در نهایت خوبی و ارزندگی تألیف شده است.

وی،در ماه صفر سال 993 هجری درگذشته است.

مؤلف امل گوید:ما به واسطه اساتید پیشین خود از شیخ حسن،صاحب معالم و سید محمّد،صاحب مدارک از وی روایت می کنیم.

مؤلف گوید:مناقب مولانا بیشتر از آن است که،نیازی به یادآوری داشته باشد.

اردبیلی فنون عقلیات را در شهر شیراز از مولانا جمال الدّین محمود که شاگرد مولانا جلال الدّین دوانی بوده فرا گرفته است و شرعیات را از محضر....استفاده کرده است و در آخر عمر یا اواسط آن در موقعی که در نجف اشرف بود،از تدریس عقلیات سرباززد و تا هنگامی که از دنیا رفت به تدریس نقلیات پرداخت.

از اساتید خود شنیده ایم،آن گاه که شیخ حسن،صاحب معالم و سید محمّد صاحب مدارک،شرح مختصر را نزد او می خواندند هرکجا به مسأله ای می رسیدند که به اعتقاد او مداخله ای در امور دینی نداشت احتیاط می کرده،و از توضیح و تحقیق درباره آن خودداری می نموده و به آن دو هم اجازه نمی داده تا آن مسأله را بر وی قرائت کنند و در نتیجه از آن مسأله درگذشته و به تحقیق مسأله دیگری که نافع بود می پرداخت.

آری،او مدرسی عالی قدر بود و مشایخ ما گفته اند:مقدس اردبیلی ده تن شاگرد داشت و همگی آن ها از علما و فضلا به شمار آمده اند از آن جمله است،میرزا محمّد استرآبادی و امیر فضل اللّه و سید محمّد صاحب مدارک و شیخ حسن صاحب معالم و امثال ایشان.

اردبیلی،دارای آثار کتبی بوده از جمله،شرح ارشاد علامه حلی است که آنچه در حال حاضر از آن شرح وجود دارد از آغاز کتاب تا آخر مباحث وقوف و صدقات است و ازآن پس آنچه را شرح کرده،موجود نیست و شرح کتاب صید و ذباحه آن وجود دارد ⁽¹⁾.

از برخی افاضل شنیده ایم که،آنچه در حال حاضر وجود ندارد مرحوم اردبیلی به شرح آن توفیق حاصل کرده جز اینکه ناخوانی خط او باعث شده که به استنساخ آن اقدام نشود و به همین مناسبت از بین رفته است.

از آثار او،زبدة البیان است که مولانا سلطان حسین استرآبادی در کتاب تحفة المؤمنین ⁽¹⁾

کتاب مزبورش در اصول الدّین و مواعظ و امثال این ها است که در سن 32 سالگی تألیف

کرده و در اوایل جلوس شاه سلیمان صفوی به دست همدستان انوشه خان که بر استرآباد

دستبرد زده،در سن قریب به صدسالگی شهید شد.رحمه اللّه-م.

براهین احکام القرآن و تفسیر آیات احکام القرآن للمولی المقدس احمد بن محمّد

الاردبیلی،متوفی 993 هجری و این کتاب سال 1305 در تهران به طبع رسیده است-م.

علاوه بر آن حاشیه ای بر الهیات شرح تجرید دارد که بحث امامت آن را به طور مبسوط مورد تحقیق قرار داده و ادله ای از فخر رازی آورده و پاسخ دندان شکن داده است.و نیز رساله فارسی در حرمت خراج تألیف کرده و از آثار او تعلیقاتی است بر قواعد علامه و بر تذکره او در فقه،و من آن دو را که به خط خود او بر هر دو کتاب بوده در کربلای معلی دیده ام و نیز حاشیه او را بر قواعد،در مشهد رضوی دیده ام و از آثار او حاشیه ای است که بر شرح مختصر عضدی نوشته و من آن حاشیه را به خط او دیده ام و رساله فارسی و مختصری در مناسک حج،تألیف کرده است و من آن را در دهخوارقان،مطالعه کرده ام و رساله فارسی و مبسوطی در امامت نوشته است و حواشی کتاب کاشف الحق و رساله اثبات الواجب و رساله ای در عدم حجیت قول اصحاب که می گویند:زمان خالی از مجتهد نمی باشد و من این رساله را که به خط امیر شرف الدّین شولستانی بوده و از خط پسر مؤلف استنساخ کرده است در استرآباد دیده ام.همچنین رساله ای راجع به افعال اللّه تعالی که معلل به غرض است در مازندران دیده ام که همه از آثار او می باشد.

90-مولانا احمد بن محمّد تونی بشرویی

(امل می نویسد)وی،فاضلی عالم و زاهدی عابد و پرهیزکار بوده،و از جمله معاصرینی است که،در مشهد مقدس(طوس)مجاورت داشته است.

از آثار او،حاشیه شرح لمعه و رساله ای در،تحرم غنا و دیگری در رد صوفیه و امثال این ها می باشد.

مؤلف گوید:ملا احمد برادر ملا عبد اللّه تونی است و ملا عبد اللّه،سال 1067 هجری در کرمانشاهان درگذشت ⁽¹⁾

آنجا که می نویسد:و روح اللّه روحه فی سادس عشر ذلک الشهر(أی ربیع الأوّل)بعینه من

شهور سنة احدی و سبعین و الف فی بلدة کرمانشاهان حین توجهه الی زیارة ساداته سلام

اللّه علیهم اجمعین و دفن عند القنطرة المشهورة به پل شاه الخ.از عبارت وی پیداست که

ملا عبد اللّه سال 1071 هجری درگذشته و همین سال را هم از الکنی و الالقاب یاد

کرده اند.

91-سید احمد بن محمّد موسوی

وی،عالمی فاضل و جلالت مدار بوده و از شاذان بن جبرئیل روایت می کرده است.

92-(محمّد)شیخ مهذب الدّین ابو ابراهیم احمد بن محمّد و هر

کیسی

⁽²⁾

کیسم یکی از دیه های لاهیجان است-م.

منتجب الدّین گوید:وی،عالمی شایسته بوده و کتاب،الموضح در فن اصول و تعلیق التذکره از آثار او می باشد.

93-شیخ امام فخر الدّین ابو سعید احمد بن محمّد بن احمد خزاعی

منتجب الدّین گوید:فخر الدّین برادرزاده شیخ امام جمال الدّین ابو الفتوح رازی است که دانشوری با صلاحیت و مورد وثوق اعلام عصر بوده است.

94-احمد بن محمّد بن احمد قمی

وی،از شهود عدل بوده،و به طوری که منتجب الدّین در ضمن یادآوری از شیخ ابو عبد اللّه محمّد بن هبة اللّه بن جعفر وراق طرابلسی اظهار داشته،از احمد قمی روایت می کرده است لیکن،از احمد که شیخ روایتش بوده مستقلا نام نبرده و از او یادآوری نکرده است-جای ملاحظه و تأمّل است.

95-سید احمد بن محمّد بن احمد بن ابراهیم بن زهره حسینی

امل الآمل می نویسد:وی،فاضلی جلیل بوده و از علامه حلی روایت می کرده و از او به اتفاق پدرش و عمویش و برادرش و پسرعمویش به اجازه روایتی مفتخر آمده،و علامه در آن اجازه از آنان ستایش بلیغی فرموده است ⁽¹⁾

اعیان الشیعة نقل شده،احمد سال 718 در حلب متولد شده و سال 749 در همان جا

درگذشته است.

مؤلف گوید:در نسب این بزرگوار،از ناحیه صاحب امل سهو القلمی شده است زیرا،نام جدش یا ابراهیم است و یا به حسب اختلاف نسخ ابو ابراهیم محمّد،است و ظاهر آن است که،کلمه احمد که در امل به عنوان جد او آورده شده یا اشتباهی از طرف مؤلف امل بوده و یا از ناسخان،به وقوع پیوسته است و جای تأمّل است.

96-سید مصباح الدّین ابو لیلی احمد بن محمّد بن احمد بن

ابی المعالی

منتجب الدّین نوشته است:وی،از فقها و ثقات بوده است. ⁽²⁾

است و این دو شخص را مؤلف امل،نام یک تن قرار داده است.

97-احمد بن محمّد بن جعفر ابو علی صولی

شیخ طوسی در فهرست می نویسد ابو علی،از مردم بصره بود و همه

عمرش را به مصاحبت جلودی،سپری ساخت و سال 350 هجری ⁽¹⁾

علامه به وثاقت او اعتراف کرده اند،جز اینکه به قول قلیلی اظهار داشته اند از ضعفا روایت

می کرده است-م.

ابو علی آثاری دارد از آن جمله،اخبار فاطمه علیها السّلام که کتاب بزرگی است ما این کتاب را به توسط احمد بن عبدون از ابو الفرج محمّد بن موسی که مؤلف آن را بر وی املا کرده است،روایت می کنیم.

و نیز همان کتاب را از،شیخ ابو عبد اللّه محمّد بن محمّد بن نعمان(شیخ مفید)از مؤلف نقل کرده و نیز علامه و نجاشی او را به وثاقت ستوده اند.

98-احمد بن محمّد بن جعفر بن هبة اللّه بن نما حلی

ابن نما،فاضلی شایسته بوده از پدرش از جدش روایت می کرده است.

99-شیخ جمال الدّین احمد بن محمّد بن حداد

وی،عالمی فقیه و از مشایخ ابن معیه بوده است.

100-سید ابو طالب احمد بن محمّد بن حسن بن زهره حسینی حلبی

ابن زهره،فاضلی عالم و جلیل القدر و از مشایخ شهید اوّل است.

101-شیخ احمد بن محمّد بن حسن بن ولید

وی،از مشایخ شیخ مفید بوده و شهید ثانی در کتاب درایه وی را از موثقان نام برده است و علامه و دیگر علمای ما به صحت حدیث او اعتراف کرده اند.و از توثیق آنان و اعتراف به صحت حدیث او پیداست که از مشایخ اجازه بوده است.

102-احمد بن محمّد بن حمزه طالقانی(طایفانی)

ابن شهرآشوب می نویسد:روضة المتهجد و نزهة المتعبد،از آثار اوست.

103-شیخ جمال الدّین احمد بن شمس الدّین محمّد بن خاتون عاملی

عیناثی

امل می نویسد:جمال الدّین از پدرش شمس الدّین محمّد روایت می کرده و شهید ثانی عاملی از وی روایت داشته و از وی ستایش کرده و اظهار داشته است:جمال الدّین حافظی متقن و خلاصه پرهیزکاران و دانشوران بوده و از سران علما به شمار است. ⁽¹⁾

می نویسد:و ارویها ایضا عن الشیخ الامام الحافظ المتقن خلاصة الاتقیاء و الفضلاء و

النبلاء،شیخ جمال الدّین احمد الخ-م.

مؤلف گوید:شیخ جمال الدّین،همان ابو العباس شهاب الدّین است و این کنیه و لقب از اجازه فرزند و نواده اش که به ملا عبد اللّه شوشتری داده است استفاده می شود.در آن اجازه مرقوم داشته است:عن والده الشیخ الامام الاجل القدوة عمدة المخلصین و زبدة المحصلین الشیخ شهاب الدّین احمد ⁽²⁾

القدوة عمدة المخلصین و زبدة المحصلین الشیخ شهاب الدّین احمد کما فی الفوق و تاریخ

آن اجازه 17 محرم سال 988 هجری است.در اجازه پدر آمده الفقیه النبیه البدل الصالح

الدّین ابی العباس احمد بن خاتون.(پیدا است احمد دارای دو کنیه بوده)-م.

و به طوری که از همان اجازه استفاده می شود جمال الدّین احمد از شیخ علی کرکی هم روایت می کرده و فرزندش نعمة اللّه بن احمد،نیز از شیخ مبرور روایت داشته است.

104-احمد بن محمّد بن داود

شیخ طوسی در رجال می نویسد:کنیه اش ابو الحسن بوده و از پدرش محمّد بن احمد بن داود قمی روایت می کرده و حسین بن عبید اللّه،از هر دوی آن ها دارای اجازه بوده و بدین طریق به ما اجازه روایت داده است.

آری احمد از بزرگان مشایخ شیعه است.

105-احمد بن محمّد بن سلیمان بن حسن بن جهم بن بکیر بن

اعین بن سنسن،معروف به،ابو غالب زراری

نجاشی گوید:ابو غالب در روزگار خود شیخ شیعه و از موجهان آن گروه صاحب شریعه بوده است.آثاری دارد از جمله،کتاب تاریخ که به اتمام آن موفق نشده است.کتاب دعای سفر،کتاب الافضال،کتاب بزرگی در مناسک حج،و کتاب کوچکی نیز در مناسک،کتاب رساله برای فرزندش ابو طالب راجع به فرزندان اعین.

ما همگی آثار او را به توسط استادمان،ابو عبد اللّه از وی روایت می کنیم.

نجاشی در محل دیگری از کتابش او را توثیق کرده،و شیخ طوسی هم به وثاقت وی اعتراف کرده است.

ابو غالب،از شاگردان کلینی بوده و از آثار او،رساله ای است که برای فرزندش نوشته است،و نزد ما موجود می باشد.

106-شیخ فخر الدّین احمد بن محمّد بن عبد اللّه بن علی بن حسن بن

علی بن محمّد بن سبع بن رفاعه سبعی

از فضلا و فقها و اجلای علما بوده و معروف به سبعی است و شرح قواعد از آثار اوست.

سبعی از شاگردان برجسته شیخ جمال الدّین احمد بن عبد اللّه بن سعید ابن متوج بحرانی است و سال 836 هجری از شرح قواعد فراغت یافته است.

نسب او را به شرحی که نوشتیم به خط خود او در ظهر شرح قواعدش یافته ایم و این شرح به خط خود او بوده که تا آخر کتاب وصیت نگاشته،و ممکن است بیشتر از آن ننوشته باشد.

107-سید احمد بن محمّد بن علی علوی نسابه

⁽¹⁾

از فضلا و فقها بوده و از علی بن موسی بن طاوس روایت می کرده است.

108-شیخ شرف الدّین احمد بن صدر کبیر تاج الدّین محمّد بن علی

ابن عیسی بن ابی الفتح اربلی

وی،فاضلی سراینده و ادیب بوده و کتاب کشف الغمه را از جدش که مؤلف آن است،روایت می کرده و از وی اجازه داشته است و ما آن اجازه را به خط یکی از فضلا دیده ایم.

109-احمد بن محمّد بن عمر(ابن عمران)بن موسی بن جراح

معروف،به ابن جندی

نجاشی می نویسد:ابن جندی استاد ما بوده و در روزگار خود ما را در زمره مشایخ درآورد.

آثار چندی دارد از آن جمله،الانواع است که در نهایت بزرگی است و من قسمتی از آن را در هنگامی که پیش او قرائت می شد سماع کردم.

دیگری:المروات و الفلج.

دیگری:کتاب الخط،و کتابی در غیبت،و دیگری:عقلاء المجانین،و اثر دیگرش الهواتف،و نیز کتاب العیق و الورق،و هم کتاب فضائل الجماعة و ما روی فیها می باشد.

شیخ طوسی نیز از وی و سه کتاب او نام برده است و اضافه کرده، ابو طالب بن غرور به اجازه از او روایت از تمامی کتب او را به ما اجازه داده است ⁽²⁾

المجانین و الهواتف است و اظهار داشته،کتاب الانواع کتاب کبیر و ارزنده ای است-م.

110-(علی)شیخ جمال الدّین ابو العباس احمد بن شمس الدّین محمّد

ابن فهد حلی اسدی

او فاضلی عالم و علامه ای فهامه و ثقه ای جلیل القدر و پارسایی عابد و پرهیزگاری گران قدر و معروف به،ابن فهد است.

ابن فهد،تمایلی به مرام صوفیه داشته و در بعضی آثارش از این معنا سخن گفته،و از شاگردان شهید اوّل،روایت می کرده است.

در پایان برخی از نسخه های اربعین شهید اوّل،به نقل از خط ابن فهد چنین نوشته بود:حدیث کرد مرا به این احادیث شیخ فقیه ضیاء الدّین ابو الحسن علی بن شیخ امام شهید ابو عبد اللّه شمس الدّین محمّد بن مکی جامع این احادیث قدس اللّه سره در دهکده جزین حرسها اللّه من النوائب در روز یازدهم ماه محرم الحرام آغاز سال 824 هجری،و روایات آن کتاب را به اساتید مذکوره اش به انضمام روایت خود او و روایت غیر از آن کتاب از آثار پدرش را به من اجازه داد و کتب احمد بن محمّد بن فهد عفی اللّه عنه،و الحمد للّه رب العالمین و صلّی اللّه علی سیدنا محمّد و آله الطاهرین و صحبه الاکرمین.

و از بحث نوروز کتاب مهذبش استفاده می شود.ابن فهد از سید مرتضی بهاء الدّین علی بن عبد الحمید نسابه حسینی نجفی روایت می کرده و همچنین از شیخ زین الدّین خازن از شهید اوّل روایت داشته است.

شیخ معاصر در امل الآمل گوید:شیخ جمال الدّین احمد بن فهد حلی، فاضلی عالم و ثقه ای صالح و زاهدی عابد و پرهیزکاری جلیل القدر بوده است.آثاری دارد از جمله،المهذب در شرح المختصر النافع(به نام المهذب البارع)و عدة الداعی ⁽¹⁾

است و از تعلیقه مؤلف نقل شده،در شب دوشنبه 16 جمادی الاولی همان سال از تألیف

آن فراغت یافته است-م.

للشهید،و المحرر،و التحصین،و الدر الفرید فی التوحید.و از شاگردان شهید اوّل روایت می کرده است.

مؤلف گوید:المقتصر همان شرحی است که وی بر ارشاد علامه نگاشته است و رساله ای،در معانی افعال صلاة و ترجمه اذکار آن دارد که مشتمل بر فوائد ارزنده ای است،و من آن رساله را در مازندران دیده ام و از آثار او رساله:اللمعة الجلیة فی معرفة النیه،است که به طور اشتباه آن را،اللمعة الحلیه،با حاء بی نقطه خوانده اند و دیگری رساله:نبذة الباغی فیما لا بد من آداب الداعی.این رساله ملخصی از کتاب:عدة الداعی است که نام برده شد.و من این رساله را که مختصری بیش نبوده در شهر اردبیل دیده ام.

دیگر،رساله مصباح المبتدی و هدایة المقتدی،است که در فقه است،و بعضی از فضلا آن را از آثار وی نام برده اند.و دیگری رساله:کفایة المحتاج فی مناسک الحاج.دیگر،رساله بسیار مختصری در نیات حج،رساله مختصر دیگری نیز در واجبات صلاة،و هم،رساله ای در ادعیه و آداب تعقیبات نماز و رساله های دیگر.وی در سال 841 هجری درگذشته است.

از آغاز غوالی اللآلئ به دست می آید ،ابن فهد از شیخ ظهیر الدّین علی ابن یوسف بن عبد الجلیل نیلی و شیخ نظام الدّین علی بن عبد الحمید نیلی حائری از شیخ فخر الدّین فرزند علامه حلی روایت می کرده است و گروهی از علما از جمله شیخ رضی الدّین حسین مشهور به ابن راشد قطیفی از وی روایت داشته اند.

مؤلف گوید:ابن فهد رساله ای به نام،غایة الایجاز در طهارت و صلاة دارد که من آن را در اردبیل دیده ام و برخی کتاب التحریر را از آثار او دانسته و ممکن است این کتاب همان المحرر باشد که ما آن را از امل

الآمل نقل کردیم ⁽¹⁾

تألیف آن شد و ما چگونگی آن را در تذییلات نوشته ایم-م.

111-سید نظام الدّین احمد بن محمّد معصوم حسینی

امل الآمل می نویسد:وی،عالمی فاضل و عظیم الشأن و جلیل القدر و سراینده ای ادیب بود.دیوان شعر و رساله های متعددی دارد.

فرزندش،سید علی در کتاب سلافة العصر از وی یاد،و از او ستایش بلیغی کرده و اشعار فراوانی از سروده های او را متذکر شده است و سرایندگان معاصرش او را ستوده اند.

سید نظام الدّین،در روزگار خودش همانند صاحب بن عباد بوده و در روزگار ما در حیدرآباد هند که مرجع علما و پادشاهان هند بوده است، درگذشته و ما هم با او مکاتبات و مراسلاتی داشتیم.

مؤلف،نسب و شهرت او را بدین شرح بازگو کرده است:احمد بن محمّد بن سید نظام الدّین احمد بن ابراهیم بن سلام اللّه بن عماد الدّین بن مسعود بن صدر الدّین محمّد بن غیاث الدّین منصور بن امیر صدر الدّین محمّد شیرازی دشتکی.

بنابراین،سید نظام الدّین،از نوادگان امیر غیاث الدّین منصور شیرازی صدر کبیر مشهور است که در روزگار شاه تهماسب صفوی می زیسته است.

112-شیخ احمد بن محمّد بن مکی شهیدی عاملی جزینی

وی،از نوادگان شهید اوّل محمّد بن مکی عاملی است و پدرش به نام شهیدی شهرت داشته و منسوب به جدش شهید اوّل بوده است.

شهیدی،عالمی فاضل و ادیبی شاعر و منشی بوده است.سالیانی را در هند به سر برده و سپس به مکه مشرف شده و سال هایی مجاور بیت اللّه گشته و از معاصران است.

113-احمد بن محمد بن موسی،معروف به ابن صلت

ابن صلت از اجلای فضلا بوده و شیخ طوسی از وی روایت می کرده است.

مؤلف گوید:علامه حلی در پایان اجازه بنی زهره،وی را از جمله علمای عامه که مشایخ شیخ طوسی بوده اند نام می برد و در عین حال می نویسد:احمد بن محمّد بن صلت اهوازی،و از این بیان،احتمال تعدد می رود و جای ملاحظه است ⁽¹⁾

است:وی از ابن عقده روایت می کرده است،شیخ طوسی،در فهرست در ذیل ابراهیم بن

محمّد اسلم،احمد بن موسی المعروف به ابن صلت اهوازی را نام برده است-م.

114-احمد بن محمّد بن نوح،مکنی به ابو العباس سیرافی

از ثقات علما بوده است و شیخ طوسی و نجاشی و علامه حلی به وثاقت او اعتراف کرده اند.پیش از این عالمی به نام:احمد بن علی بن عباس بن نوح،نام برده شده که همین شخص است.

115-شیخ احمد بن محمّد بن هارون زوزنی

امل می نویسد:وی از فضلا و صلحا و فقها بوده است.

مؤلف گوید از اسناد برخی از نسخه های صحیفه منسوب به مولانا الرضا علیه السّلام برمی آید،او آن صحیفه را از ابو بکر محمّد بن عبد اللّه بن محمّد حفید العباس ابن حمزه نیشابوری سال 337 هجری روایت کرده و هم آن صحیفه را شیخ جلیل ابو الحسن علی بن محمّد بن علی حاتمی زوزنی در سال 452 بر وی قرائت کرده است و دور نیست احمد زوزنی از علمای عامه باشد؛زیرا اغلب این طریق را عامه روایت کرده اند و جای تأمل است.

116-احمد بن محمّد بن یحیی

شیخ گوید:تلعکبری از وی روایت می کرده و حسین بن عبید اللّه روایات او را به ما اجازه داده است.و از اینکه علامه طرق شیخ را تصحیح کرده،

وثوق او پیداست.

مؤلف امل گوید:به همین نسبت از عبارت شهید که در مقدمات این کتاب امل نوشتیم تعدیل او و امثال او هویدا می شود ⁽¹⁾

از محدثانی است که تلعکبری از وی روایت می کرده است و ما به توسط حسین غضائری

از وی روایت کرده ایم و ابو الحسین بن ابی جید قمی سال 356 هجری از وی به سماع

روایت رسیده و از او هم اجازه داشته است،انتهی.مؤلف امل در مقدمه ثالثه امل الآمل [1]

می نویسد:شهید ثانی در شرح درایة الحدیث اظهار داشته است،عدالت راوی از دو راه

فهمیده می شود:1-از راه شهادت عدلین.2-از راه استفاضه یعنی اهل نقل و دیگر از علما

وی را به عدالت می شناسند از قبیل پیشینیان از مشایخ ما از روزگار محمّد بن یعقوب

کلینی تا زمان ما و هیچ یک از گذشتگان براثر شهرتی که به عدالت دارند،احتیاجی به

تنصیص بر تزکیه یا تنبیه بر عدالت ندارند؛زیرا وثوق و ضبط و ورع آنها بیشتر از

عدالتشان شهرت یافته و دیگرانند که نیازمند به تزکیه و تنصیص بر عدالت دارند انتهی.

در مجمع الرجال ذیل احمد بن یحیی می نویسد:برخی گویند،تصحیح برخی از طرق

شیخ از قبیل طریق او به حسین بن سعید و امثال او مقتضی توثیق احمد بن یحیی

می باشد-م.

117-شیخ احمد بن محمّد بن یوسف بحرانی

شیخ معاصر ما در امل الآمل می نویسد:بحرانی عالمی فاضل و محققی معاصر و شاعری ادیب بود.کتاب ریاض الدلائل و حیاض المسائل در فقه از آثار اوست لیکن،به اتمام نرسیده است.رساله دیگری به نام:المشکاة المضیئة در منطق،و دیگری به نام:الامور الخفیة(الرموز الخفیة)در مسائل منطقیه دارد و اشعاری نیکو می سروده است.

مؤلف گوید:از آثار او رساله ای است در اصول الفقه و ممکن است این رساله را به منظور مقدمه ای برای کتاب ریاض الدلائلش تألیف کرده باشد.

118-سید صدر الدّین احمد بن مرتضی بن منتهی حسینی مرعشی

منتجب الدّین گوید:وی،از علما و صلحا بوده است.

119-شیخ سدید الدّین ابو العباس احمد بن مسعود اسدی حلی

از فضلا و فقها بوده،علامه حلی رحمه اللّه به توسط پدرش شیخ یوسف،از

وی روایت می کرده است.

120-ابو الحسین احمد بن منیر عاملی طرابلسی شامی ملقب به

مهذب الدّین و مشهور به عین الزمان

ابن خلکان می نویسد:ابن منیر دیوان شعری دارد و حافظ قرآن بوده و لغت و ادب را از اساتید فن فراگرفته است.وی به دمشق رفت و در آنجا ساکن شد.مردی رافضی بوده و به هجو کردن افراد،علاقه داشته است.

و همو در ذیل گزارش احوال محمّد بن نصر خالدی گفته:محمّد و ابن منیر که گزارش حال او در حرف همزه گذشته است،دو تن سراینده به نام شام در آن روزگار بودند و ماجراها و نوادر و شوخی هایی که میان آن ها گذشته نقل محافل و نقل مجالس است و ابن منیر علیه صحابه گفتاری دارد و تمایل به تشیّع داشته است.

در یکی از اوقات که ابن منیر به هجو خالدی پرداخته بود،خالدی در ضمن نامه ای به وی می نویسد:

ابن منیر هجوت منی حبرا أفاد الوری صوابه

و لم تضیق بذاک صدری فان لی اسوة بالصحابه

ای ابن منیر به هجو من اقدام کردی و در واقع از دانشوری نکوهش نمودی که مردم،سخن او را راست و درست می دانند.آری،من از هجو تو دلتنگی ندارم زیراکه ،من از صحابه پیغمبر پیروی می کنم.

مؤلف امل گوید:ابن منیر از فضلای عصر خود به شمار است،و مردی سراینده و ادیب بود.

ابن منیر وارد بغداد شد و تحفه های چندی همراه با غلام خود به نام «تتر»برای سید رضی فرستاد ⁽¹⁾

سید مرتضی نبوده است بلکه،سید مرتضی نام دیگری بوده و برای پاره ای از مطالب به

تذییلات رجوع شود-م.

ابن منیر علاقه زیادی به«تتر»داشت و گاهی هم تغزلاتی به منظور تعشق به وی می سروده است.

سید رضی،هدیه ها را همراه با غلام مأخوذ داشت و غلام را به ابن منیر باز نگردانید.

ابن منیر،هنگامی که از کار(برخلاف انتظار)سید،اطلاع پیدا کرد،شعله فراق تتر،باطن او را آتش زد و سراپای او را در اخگر خود سوزانید.

ابن منیر سراینده ای بود که،مسائل جدی را به صورت هزل و طنز در قالب شعر بیان می کرد و در این باره ضرب المثل بود.سپس،قصیده مفصلی،به منظور دلتنگی از سید،و اینکه عمل سید برخلاف انتظار او بوده سروده است و ما ذیلا به پاره ای از آنکه حاکی از تشیّع اوست اکتفا می کنیم:

بالمشعرین و بالصفا و البیت اقسم و الحجر

لئن الشریف الموسوی ابو الرضا بن ابی مضر

ابدی الجحود و لم یرد علی مملوکی تتر

و الیت آل امیة الغرر المیامین الغرر

و جحدت بیعة حیدر و عدلت عنه الی عمر

و بکیت عثمان الشهید بکاء نسوان الحضر

و رثیت طلحة و الز بیر بکل شعر مبتکر

و اقول ام المؤمن ین عقوقها احدی الکبر

و اقول ان امامکم ولی بصفیق وفر

و اقول انا أخطأ معا ویة فما أخطا القدر

و اقول ذنب الخار جین علی علی مغتفر

و اقول ان یزید ما شرب الخمور و ما فجر

و لجیشه بالکف عن أولاد فاطمة أمر

و غسلت رجلی ضلة و صحت خفی فی سفر

و اقول فی یوم تحا رله البصائر و البصر

و الصحف ینشر طیها و النار ترمی بالشرر

هذا الشریف أضلنی بعد الهدایة و النظر

ما لی مضل فی الوری الا الشریف أبو مضر

فیقال خذ بید الشریف فمستقرّ کما سقر

لوّاحة تسطو فما تبقی علیه و لا تذر

مترجم گوید:در این موقع که به نگارش اشعار فوق می پرداختم اشعار ذیل که تقریبا ترجمه ای از آن هاست به خاطر آمد،و هو الموفق و المعین.

قسم بمشعر و صفا قسم بخانه و حجر

اگر شریف موسوی ابو الرضا بن بو مضر

کند ابا و باز پس نیاورد مرا تتر

امیه را ز جان و دل شوم الیف و راهبر

دل از علی کنم تهی شوم فدائی عمر

به یاد سومینشان فغان کنم از این خبر

به سوگ طلحه و زبیر به شعرهای مبتکر

به ذکرشان بسر برم تمام روز تا سحر

بگویم عاق عایشه جهان نموده پرشرر

بگویمی امامتان فرار کرده چون دگر

بگویمی معاویه خطا نکرده بل قدر

گناه خارجی بود علی علی مغتفر

بگویمی یزید هم نخورد می نکرده شر

نکرده لشگری گسیل بجنگ سید بشر

دو پای خود که وضو بشویم و گه سفر

به کفش خویش مس کنم چنان که گفته در اثر

به روز رستخیز کو تحیر است سربه سر

به گاه نشر نامه ها به وقت شعله سقر

بگویم این شریف خود نموده کمر هم ز در

در این خطا نه بد کسی مرا به غیر بو مضر

مرا خطاب آیدا که این شریف و این سقر

همان سقر که دم به دم فزاید او به صد خطر

مؤلف امل الآمل گوید:هنگامی که سید رضی از اشعار وی باخبر شد، غلام را بازگردانید و اضافه کرده از یکی از علما عامه در شگفتم که گفته است:ابن منیر در آغاز،شیعه بود و براثر این واقعه که برای او اتفاق افتاد از مذهب شیعه دست برداشته و به مرام تسنن گراییده و همین قصیده را دلیل بر تسنن او آورده و از اشعار آنکه حاوی شرط و جزا و آنچه بدان معطوف داشته غافل گردیده است.

ابن خلکان از سروده های او این اشعار را آورده است:

و اذا الکریم رأی الخمول نزیله فی منزل فالرأی أن یترحلا

کالبدر لما ان تضاءل جد فی طلب الکمال فحازه متنقلا

سفها بحلمک ان رضیت بمشرب رنق و رزق اللّه قد ملأ الملأ

ساهمت عیسک مر عیشک قاعدا أ فلا فلیت بهن ناصیة الفلا

فارق ترق کالسیف سل فبان فی متنیه ما أخفی القراب و أخملا

لا تحسبن ذهاب نفسک میتة ما الموت الا أن تعیش مذللا

للقفر لا للفقر هبها انما مغناک ما أغناک أن تتوسلا

لا ترض من دنیاک ما أدناک من دنس و کن طیفا جلا ثم انجلی

وصل الهجیر بهجر قوم کلما أمطرتهم شهدا جنوا لک حنظلا

من غادر خبثت مغارس ودّه فاذا محضت له الوفاء تأولا

للّه علمی بالزمان و اهله ذنب الفضیلة عندهم ان تکملا

طبعوا علی لؤم الطباع فخیرهم ان قلت قال و ان سکت تقولا

انا من اذا ما الدهر همّ بخفضه سامته همّته السماک الاعزلا

واع خطاب الخطب و هو مجمجم راع اکل العیس من عدم الکلا

زعم کمنبلج الصباح ورائه عزم کحدّ السیف صادف مقتلا

هرگاه کریمی در منزلگاهی حالت انزوا در خود احساس کند،بر اوست که ازآنجا کوچ نماید.مانند ماه شب چهارده که هرگاه،احساس خردی و کاستی در خود می نماید،به طلب کمال برمی آید و با نقل مکان،خود را به مرتبه بلندتری می رساند.

از بردباری تو اندوهناکم،هرگاه به آبشخور آلوده ای اکتفا کنی،با آنکه روزی خدا همه جا را فراگرفته است.شتر راهوار خود را هدف تیر تقاعد خود قرار داده و زندگی را بر خود تلخ کرده و بیابان آسایش را به همراه آن نپیموده ای آری،چون شمشیر برنده ای باش و از غلاف تقاعد بیرون خرام و خون دشمن کاهلی را با آن بریز.

خود را مرده ای مپندار زیرا مرگ،همان زندگی ذلت بار است.تو برای سیر آفاقی و به دست آوردن وسیله راحتی آفریده شده ای نه برای فقر و بیچارگی.بنابراین،به دنیایی که برای خود برگزیده ای و بند بیچارگی را به پای خود افکنده ای،دلبستگی پیدا مکن زیرا،آنچه را پنداشته ای جز خواب و خیالی بیش نیست.

مسافر به مردمی می رسید که هرگاه،باران انگبین را بر آن ها بباراند آن ها برای او هندوانه ابو جهل می چینند.حیله گری که همواره به جای تخم محبت تخم خباثت می کارد،به جایی رسیده که وفای تو را به بی وفایی مبدل می سازد.به خدا سوگند،مردم روزگار خود را به خوبی می شناسم و یقین

دارم گناه فضیلت از نظر آن ها آن هنگامی است که آدمی به کمال برسد.

طبیعت آن ها طبیعت شومی است بهترین افرادشان آن کسی است که اگر سخنی بگویی می گوید گفته و اگر ساکت بمانی از سوی تو سخنانی به دیگران می گویند.

من آن کسی هستم که هرگاه روزگار به پستی گراید من با همت خود به سوی سماک اعزل روان خواهم شد.خطاب پیش آمدهای ناگوار را در حالی که از بیان خود عاجز است می شنوم،و شتران گرسنه خود را به همت خویش سیر می گردانم.گمانی هستم،چون طلوع فجر که سی از آن بامداد می دمد،و اراده ای هستم،چون تیغ تیز که در مصاف دشمن درمی آیم.

و از اشعار اوست:

لا تغالطنی فما تخفی علامات المریب

این ذاک البشر یا مولای من هذا القطوب

مرا به غلط مینداز که نشانه های شبهه پوشیده نمی ماند زیرا،خوش رویی و ترش رویی برابر نمی باشند.

ابن منیر مدایحی در ستایش از اهل بیت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله سروده است.

ابن خلکان گفته،ابن منیر سال 548 هجری درگذشته و اظهار داشته است،ابن عساکر در تاریخ دمشق نوشته،ابن منیر در طرابلس که شهری است در ساحل شام متولد شده است. ⁽¹⁾

نیافتیم.آری،ابن عساکر در مجلد دوم تاریخ کبیرش می نویسد:ابن منیر سال 473 هجری

متولد شده و زادگاهش را نام نبرده است-م.

121-شیخ احمد بن موسی عاملی نباطی

پدر شیخ علی نباطی فاضلی درستکار و پارسا بود و در نجف می زیست و همان جا وفات یافت.

122-سید جمال الدّین ابو الفضائل احمد بن سید سعد الدّین ابو ابراهیم

موسی بن جعفر بن محمّد بن احمد بن محمّد بن محمّد بن طاوس

علوی حسنی حلی

معظم له سیدی سند و صاحب جلالت بوده و معروف به ابن طاوس است.او،یکی از دو تن برادران پدری و مادری است که هر دو از فضلا و فقها بوده اند و معروف به ابن طاوس می باشند.و این بزرگوار یعنی،احمد مؤلف کتاب الملاذ و البشری است.

طاوس لقب جد ایشان است و او سید ابو عبد اللّه محمّد بن اسحاق بن حسن بن محمّد بن سلیمان بن داود بن حسن مثنی بن حسن بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام است.

و او را به مناسبت جمال و کمال وار زندگی که داشته بدان لقب مشهور ساخته اند.

و گفته می شود که جد او،ابو جعفر محمّد بن علی بن محمّد بن حسن ابن حسین بن علی بن محمّد بن جعفر صادق علیه السّلام است.لیکن،این نسب درست نیست؛زیرا ابن طاوس،از نوادگان حضرت امام حسن مجتبی علیه السّلام است نه از بازماندگان حضرت سید الشهداء.

ابن داود در رجالش ضمن یادآوری از احمد می نویسد:سید پاکیزه گوهر ما امام معظم و فقیه اهل بیت علیهم السّلام،جمال الدّین ابو الفضائل سال 673 درگذشته است.

ابن طاوس،مصنفی مجتهد،و از پرهیزگارترین فضلای روزگارش بود و من خود،بخش بیشتر کتاب ملاذ و بشری و دیگر تصانیفش را نزد او خوانده ام و به دنبال آن،همگی تصانیف و روایاتش را به من اجازه داده است.

ابن طاوس،علاوه بر کمالات علمی،سراینده ای نکته پرداز،و نگارنده ای ماهر بوده است.

از آثار او کتاب،بشری المحققین در فقه در شش مجلد،و کتاب الملاذ در فقه در چهار مجلد،و کتاب الکر،یک مجلد می باشد تا آنجا که گفته و غیر از این ها از آثار دیگر که جمعا هشتاد و دو مجلد تألیف است و تمامی آن ها از بهترین و بی سابقه ترین آثار می باشد و در ضمن نگارش این کتب به تحقیق در رجال و روایت و تفسیر پرداخته به طوری که،تحقیقات او بی سابقه است.

آری،او مرا تربیت کرد و از مراتب علمی خود برخوردار ساخت و از هیچ گونه احسانی نسبت به من فروگذاری نکرد به حدی که اکثر فوائد این کتاب و نکته ها و اشارات و تحقیقاتی که در آن به عمل آمده از مراتب احسان و انعام اوست.خدای متعال او را از عنایاتی که به من ارزانی داشته از بهترین پاداش خویش برخوردار فرماید.

مؤلف گوید:از جمله آثار او،حل الاشکال فی معرفة الرجال است ابن طاوس این کتاب را به سبک اختیار رجال کشی که از آثار شیخ طوسی است گردآورده و همان کتاب را شیخ حسن(صاحب معالم)فرزند شهید ثانی رحمه اللّه تلخیص کرده و زوائد آن را نادیده گرفته و به نام:تحریر الطاووسی چهره تازه ای بدان داده است.

سید،کتاب حل الاشکال را در روز بیست و سوم ماه ربیع الآخر سال 644 هجری در شهر حله در خانه ای که مجاور با خانه جدش ورام بن ابی فراس بوده به پایان آورده است.

یکی از علما،پس از آنکه نسبش را به شرحی که ما گفتیم به حضرت امام حسن مجتبی علیه السّلام منتهی ساخته،اظهار داشته،مادر سید احمد و برادرش رضی الدّین علی،دختر شیخ مسعود ورام بن ابی فراس بود،و مادر مادرش دختر شیخ طوسی است.

و شیخ ورام به مشارالیها و خواهرش که مادر ابن ادریس حلی بوده، همگی آثار خود و آثار اصحاب شیعه را اجازه داده است.

یکی از فضلا در اثر خود می نویسد:سید احمد و برادرش رضی الدّین علی،به دست دژخیمان،به قتل رسیده و شهید شده اند.

مؤلف گوید:شهادت و قتل این دو بزرگوار،گرچه شهادت ارثیشان بوده مقرون به صحت نیست.و من در کتاب های مورّخان به کتابی دست نیافته ام که شهادت آن ها را هرچند به وسیله زهر هم باشد نگاشته باشد.

در بحار از جمله آثار او،کتاب:بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة،و کتاب عین العبرة فی غبن العترة نام برده شده است.سید در این کتاب خود را عبد اللّه بن اسماعیل نامیده و رعایت تقیه را کرده است.

چنان که،برادر بزرگوارش رضی الدّین در کتاب الطرائف،از خود به عبد المحمود،نام برده است و از آثار او زهر الریاض و نزهة المرتاض است.

در کتاب انساب که مختصری از کتاب عمدة الطالب فی نسب آل ابی طالب است،می نویسد:از جمله سادات خاندان آل طاووس اند و او محمّد بن اسحاق بن حسن یاد شده است که همگی از سادات و نقبا و مردمی بزرگوارند.

از ایشان است،سید زاهد سعد الدّین ابو ابراهیم موسی بن جعفر بن محمّد بن محمّد بن احمد بن محمّد بن احمد طاوس.وی،چهار فرزند داشته به نام های:شرف الدّین محمّد و عزّ الدّین حسن و جمال الدّین ابو الفضائل احمد که عالمی زاهد و صاحب تألیف بوده،و رضی الدّین ابو القاسم علی،سیدی عابد و زاهد و صاحب کرامات و نقیب نقبای عراق بوده است.

از این برادران،شرف الدّین محمّد بلاعقب بوده،و عز الدّین حسن فرزندی داشته است به نام:مجد الدّین محمّد که از اجلای سادات بوده است.آن گاه که هلاکو خان عازم حله شده نزد او رفت،و حله و کوفه و نیل و مشهد شریف حضرت مولا علی و حضرت ابا عبد اللّه الحسین علیهما السّلام را از

کشتار و چپاول مغولیان محفوظ داشت.و هلاکو خان هم،حکم نقابت شهرهای کناره فرات را در اختیار وی گذارد و پس از مدت اندکی حکومت بر آن ناحیه،بلاعقب درگذشت و برادرش قوام الدّین احمد که امیر الحاج بود نیز بلاعقب وفات یافت و بدین وسیله نسب عز الدّین منقرض شد.

و جمال الدّین سید احمد بن موسی(مترجم فعلی ما)،فرزندی داشته به نام غیاث الدّین عبد الکریم که از سادات علما و از نسابه های روزگارش بوده و فرزندی داشته به نام رضی الدّین ابو القاسم علی که بلاعقب درگذشته و بدین وسیله نسب جمال الدّین احمد هم منقرض شده است.

و سید زاهد رضی الدّین نقیب فرزندی داشته به نام نقیب جمال الدّین محمّد،ملقب به مصطفی که بلاعقب درگذشته و نقیب رضی الدّین علی فرزند دیگری به نام قوام الدّین احمد داشته که دو فرزند داشته به نام نقیب نجم الدّین ابو بکر عبد اللّه و دیگری به نام عمر،و نجم الدّین بلاعقب درگذشته و چون،دومی فرزند داشته،نسب سید رضی الدّین باقی مانده است که در غیر این صورت آل طاوس منقرض شده بودند.

شهید ثانی در اجازه شیخ حسین بن عبد الصمد ⁽¹⁾

پنجشنبه سه شب گذشته از ماه جمادی الآخره سال 941 هجری بوده است-م.

در آغاز کتاب الانوار البدریة لکشف شبه القدریة که تألیف یکی از فضلای ماست،پس از نقل کلام ابن ابی الحدید که شیعه را در نقل احراق خانه حضرت فاطمه علیها السّلام تکذیب کرده است،می نویسد:«قال جمال الدّین احمد بن طاوس فی المعارضات»از این جمله پیداست که جمال الدّین

کتابی بدین نام داشته است.

دیگر از آثار او کتابی است به نام:السهم المربع فی تحلیل المبایعة مع القرض،در یک مجلد.و دیگری الفرائد المعدة فی اصول الفقه،و کتاب الثاقب المسخر علی نقض المشجر در اصول دین،و کتاب الروح در نقض ابن ابی الحدید،و کتاب شواهد القرآن در دو مجلد،و بناء المقالة العلویة فی نقض الرسالة العثمانیة در یک مجلد،و کتاب المسائل فی اصول الدّین در یک جلد،و عین العبرة فی غبن العترة در یک مجلد،و زهرة الریاض فی المواعظ در یک مجلد،و کتاب الاختیار فی ادعیة اللیل و النهار در یک مجلد،و الازهار فی شرح لامیة مهیار در دو مجلد،و کتاب عمل الیوم و اللیلة در یک مجلد،و غیر این ها که تمامی به هشتاد و دو مجلد می رسد.

فرزندش سید غیاث الدّین عبد الکریم،در اجازه ای که برای شیخ کمال الدّین علی بن حسین بن حماد نوشته،چنین مرقوم داشته است:جناب معظم له روایت می کند از من آنچه را که به من اجازه داده اند پدرم و عمویم رضی الدّین علی بن موسی بن طاوس،از مرویات و مصنفات و خطبه ها و همگی نظم و نثر ایشان و کلیه روایاتشان که درستی آن ها مورد تصدیق من بوده چه آنکه آثارشان بسیار است از جمله دیوان شعر پدرم.

123-احمد بن نصر بن سعید باهلی معروف به ابن ابی هراسه

شیخ طوسی در رجالش گوید:وی به لقب ابو هوذه ملقب بود و تلعکبری در سال 331 هجری به سماع حدیث وی رسیده و از او اجازه داشته است و خود ابو هوذه در سال 333 هجری در روز ترویه در جسر نهروان درگذشته و همان جا دفن شده است.

124-شیخ احمد بن نعمة اللّه بن خاتون

امل گوید:ابن خاتون از شهید ثانی روایت می کرده،و عالمی فاضل و

شایسته بوده است.کتاب مقتل الحسین علیه السّلام از آثار اوست ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:به طوری که از اجازه ای که احمد،برای ملا عبد اللّه شوشتری نوشته،به دست می آید،نام و نسب او بدین قرار است:احمد بن نعمة اللّه بن شهاب الدّین احمد بن شمس الدّین محمّد بن خاتون عاملی ⁽²⁾

هجری بوده است-م.

مؤلف گوید:به طوری که اظهار شده است،ملا عبد اللّه علاوه بر آنکه از شیخ احمد روایت می کرده از شهید ثانی هم روایات داشته است لیکن،این موضوع خالی از غرابت نیست؛زیرا شهید،سالیانی چند پیش از ملا عبد اللّه می زیسته است.

125-سید احمد بن یوسف حسینی عریضی

امل گوید:وی فاضلی فقیه و درستکار و عابد بوده و پدر علامه ام از او روایت می کرد.

126-شیخ اردشیر بن ابو ماجد بن ابو المفاخر کابلی

منتجب الدّین می نویسد:ابو المفاخر،از ثقات فقها و از شاگردان شیخ ابو علی حسن بن ابو جعفر طوسی رضوان اللّه علیهم اجمعین بوده است.

127-سید شرف الدّین ابو هاشم اسحاق بن امیر کابن کرامی جعفری

منتجب الدّین گوید:وی از علما و صلحا بوده است.

128-سید جلیل شیخ صفی الدّین ابو الفتح اسحاق بن سید امین الدّین

جبرئیل بن سید

شیخ صالح بن شیخ قطب الدّین اردبیلی حسینی موسوی جد پادشاهان صفویه و شهر یاران ایران زمین بوده است.

صفی الدّین،از علمای شریعت حقه و بزرگان مشایخ طریقت و حقیقت و نیز دارای علوم باطن و ظاهر بوده است.وی،از اجلای سادات خاندان

امام همام حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام به شمار می رود.

و من خود به خط مولای فاضل،مولانا حسین بن عبد الحق الهی اردبیلی، که معاصر با سلطان غازی شاه اسماعیل صفوی بوده است،چنین دیدم:پس از آنکه سن شیخ صفی الدّین به چهارده سالگی رسید،مدت شش سال در طلب مرشد برآمد و علوم شریعت را از محضر عالم آن عصر،رضی الملة و الدّین بهره وری کرد.

پس از آن،در شیراز به جستجوی سیر طریقت برآمد تا مراتب سیر باطن را از وی فرا بگیرد.او را به شیخ بزرگوار،مشهور به،زاهد دلالت کردند.شیخ صفی که به سنین بیست سالگی رسیده بود،به جانب وی کوچ کرد و مدت هفت سال از مصاحبت وی برخوردار شد و مورد تلقین توبه و اوراد و اذکار قرار گرفت.وی تحت تربیت آن وارسته زاهد به مرات عالیه نایل آمد و شیخ زاهد به وی اجازه داد تا دعوت خویش را علنی کند و به دستگیری طالبان و ارشاد مسلمانان بپردازد.

شیخ صفی،بنا به اجازه پیر خبیر خویش مدت چهارده سال در حیات او و مدت سی و نه سال پس از وفات او به دستگیری طالبان پرداخت و در دوازدهم محرم سال 735 هجری در سن 84 سالگی درگذشت-انتهی ملخصا.

ملا امین احمد رازی،در کتاب هفت اقلیم ⁽¹⁾

و سال 1002 هجری پایان یافته و تاریخ اتمام آن در این شعر آمده است گر از تو کسی

سؤال تاریخ کند:(تصنیف امین احمد رازی)گو،و ما قضیه فوق را در شرح حال شیخ

صفی در آن کتاب ندیده ایم.آری در تاریخ اردبیل در پاورقی می نویسد:یادداشتی از شیخ

صفی درباره اجتماع وی با علامه حلی در سلطانیه در زمان سلطان اولجایتو در کتاب خانه

مجلس شورا موجود است.

فضلا و مشایخ را به منظور تیمن و تبرک و به مناسبت آغاز و پایان بنای شهر،در آن سرزمین گردآورد و ضیافت کرد که از جمله اینان،شیخ صفی الدّین بوده است.

مؤلف گوید:در برخی از اخبار،اشاره ای به خروج سلطان شاه اسماعیل صفوی از اولاد شیخ صفی الدّین وجود دارد ⁽¹⁾.

شاه اسماعیل،در روز سه شنبه 25 ماه رجب سال 892 هجری،به طالع عقرب که طالع مولانا علی علیه السّلام است متولد شده و تاریخ خروجش از سرزمین گیلان که آغاز سلطنتش بوده در نیمه ماه محرم سال 906 هجری اتفاق افتاده است.سنش در آن هنگام سیزده سال،و نوروز آن سال،روز چهارشنبه دهم شعبان سال 905 هجری بوده است.در ماده تاریخ جلوسش گفته شده(الحق مذهبک 906)و یا(مذهبنا حق 906).و آن گاه که بر سریر سلطنت جلوس کرد روز نوروز،و مصادف با روز یک شنبه سیزدهم ماه مبارک رمضان سال 908 هجری در شهر تبریز بوده است.در همین سال بود که،دستور داد در شهر تبریز،مردم،آشکارا به لعن و نکوهش از دشمنان آل محمّد علیهم السّلام بپردازند و گروه تبرائیه(بیزاری جویندگان)را تشکیل دادند و این حکم در دیگر شهرها نیز شیوع پیدا کرد و ما می توانیم مطالب یادشده را از تاریخ جهان آرا و دیگر کتاب ها به دست آوریم.

شاه اسماعیل،دو برادر دیگر هم داشته است.

نسب شاه اسماعیل،به نقل تاریخ جهان آرا،بدین قرار به شیخ صفی الدّین می رسد.

سلطان شاه اسماعیل بن سلطان حیدر بن سلطان جنید بن سلطان شیخ ابراهیم بن سلطان خواجه علی بن سلطان صدر الدّین موسی بن سلطان شیخ صفی الدّین اسحاق...

پس از آنکه مؤلف قدّس سرّه،اشاره به پاره ای از احوال شیخ صفی الدّین و شاه اسماعیل کرده،می نویسد:در دیوان منسوب به علی علیه السّلام،ابیاتی اشاره به این مقام شده است،از آن جمله:

صبی من الصبیان لا رای عنده و لا عنده جد و لا هو یعقل

کودکی از کودکان است که،نه صاحب رأی بوده و نه دارای خرد.

(بلکه)،جد او هم حضور ندارد.

از غرائب اتفاق آنکه جمع عدد مصراع اول که(747)است با عدد مصراع دوم که(431)باشد،مجموعا 1178 می شود و آن مساوی با«ما هو الا شاه اسماعیل بن حیدر بن الجنید الموسوی»است ⁽¹⁾

نشود مثلا،اسماعل گفته شود.زیرا،با نوشتن«یا»عدد جمله مزبور(1188)خواهد بود و

با جمله آینده همان طور که نوشته می شود اصولا تطبیق نمی نماید-م.

رموز خفیات الامور محلها بتبیانه لم یبق منهن مشکل

بنی اذا ما جاشت الترک فانتظر ولایة مهدی یقوم و یعدل

و ذل ملوک الارض من آل هاشم و بویع منهم من یلذ و یهزل

صبی من الصبیان لا رای عنده و لا عنده جد و لا هو یعقل

فثم یقوم القائم الحق منکم و بالحق یأتیکم و بالحق یعمل

سمی نبی اللّه روحی فدائه فلا تخدلوه یا بنی و عجلوا

رمزهای پوشیده ای است که هرگاه آشکار شود،مشکلی باقی نمی گذارد.

پسر من،هرگاه گروه ترکان به جوش آیند و طغیان کنند،در آن موقع است که مهدی آل محمد علیهم السّلام ظهور می کند و بساط دادگری را می گستراند.و پادشاهان روی زمین به پایمردی هاشمیان بیچاره می شوند،و پناهندگان به ایشان و دیگر ناتوانان،دست بیعت به سوی ایشان دراز می کنند.و کودکی

از کودکان که صاحب رأی نبوده،و جد او هم حضور ندارد،و به اعتبار کودکی،از خردمندی نیز برخوردار نمی باشد،خروج می کند.به دنبال آن، قائم شما که به پای دارنده حق است،قیام می کند و پرچم حق را در میان شما به اهتزاز درمی آورد.

آن کودک،هم مقام با اسماعیل پیمبر است که،جان من فدای او باد، اکنون ای فرزند من،او را ذلیل نسازید و به یاری او شتاب کنید.

یکی از فضلا اظهار داشته،از اسرار بی سابقه آن است که،جمع عدد بیت صبی من الصبیان تا به آخر...به حساب ابجد برابر با عدد اسماعیل ولد حیدر بن الجنید ولد ابراهیم الاردبیلی عز نصره می باشد کما لا یخفی ⁽¹⁾

مطابقت نمی نماید؛زیرا عدد جمله یادشده (1633)می باشد و ممکن است اشاره«کما لا

یخفی»مؤلف متوجه به عدم موافقت آن باشد-م.

129-شیخ ثقة ابو طالب اسحاق بن محمّد بن حسن بن حسین بن

بابویه

منتجب الدّین گوید:ابو طالب،مراتب علمی را از شیخ موفق ابو جعفر فراگرفته،و کلیه آثار او را نزد وی خوانده،و احادیثی را روایت می کرده است و نیز آثار مختصر و مطولی در امور اعتقادی به زبان پارسی و تازی تألیف کرده و همگی آن ها را پدر ما موفق الدّین عبید اللّه بن حسن بن حسین ابن بابویه از وی روایت کرده و به ما هم اطلاع داده است.

130-اسعد بن ابراهیم بن علی بن محمّد مقری

وی،از فضلای شایسته بوده است و منتجب الدّین او را در ذیل ترجمه پدرش ابراهیم،که پیش از این نام برده شده،یاد کرده است.

131-خطیر الدّین ابو علی اسعد بن حمد بن احمد کاشانی

منتجب الدّین می نویسد:ابو علی از اجلای فضلا و موجهان ایشان است.

132-شیخ اسعد بن سعد بن محمّد حمامی(به تخفیف میم بر وزن

سحابی)رازی

منتجب الدّین گوید:وی فقیهی شایسته و از شاگردان جد ما امام شمس الاسلام حسن بن حسین بن بابویه بوده است.

133-شیخ اسعد بن عبد القاهر بن اسعد اصفهانی مکنی به

ابو السعادات

امل الآمل می نویسد:ابو السعادات عالمی فاضل و محقق بود.آثاری دارد از قبیل:رشح الولاء فی شرح الدعاء ⁽¹⁾

است و من این شرح را در شهر ساری دیده ام در فوائد الرضویه نوشته،کفعمی در

حواشی جنة الوافیه از آن شرح،نقل کرده است.

علی بن موسی بن طاوس(ابن طاوس)از ابو السعادات روایت می کرده است و خواجه نصیر الدّین،و میثم بن علی بحرانی از شاگردان او بوده اند.

مؤلف گوید:ابن طاوس،در کتاب الیقین ضمن اثبات نقل حدیثی که آن را از تفسیر محمّد بن ماهیار نقل می کند،چنین می نویسد:من این کتاب را به چندین طریق روایت می کنم.از آن جمله،از شیخ فاضل،اسعد بن عبد القاهر که جد او معروف به،سفرویه اصفهانی است.

و روایت ما از وی،در سال 635 هجری است،زمانی که اسعد به بغداد آمده بود،و در خانه ما واقع در جانب غربی بغداد بود-خانه ای که خلیفه مستنصر،به اختیار ما،درآورده بود-وارد گردیدند او،از شیخ عالم، ابو الفرج علی بن عبدانی،از حسین راوندی،از شیخ ابو جعفر محمّد بن علی ابن محسن حلبی،از شیخ سعید ابو جعفر طوسی،رضی اللّه عنهم روایت کرده است.

از آثار او کتاب مطلع الصباحتین و مجمع الفصاحتین ⁽¹⁾

جمع کرده ما بین کلمات رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله که در کتاب شهاب آمده،و کلمات حضرت

امیر المؤمنین علیه السّلام و بنا به نقل آن مرحوم نام کتاب مجمع البحرین است-م.

و نیز از آثار او،کتاب نهج البلاغة رضوی و دیگری،فضیلة الحسین است که در آن،از فضیلت مقام و قیام و مصیبت و شهادت آن حضرت سخن گفته است.از آثار دیگرش کتاب الفائق علی الاربعین است که مشتمل بر چهل حدیث از فضائل امیر المؤمنین علیه السّلام بوده و غیر این ها.

134-قاضی علاء الدّین اسعد بن علی بن هبة اللّه بن دعویدار

منتجب الدّین وی را از موجهان فضلا نام برده است.

مؤلف گوید:شگفت اینجاست که،شیخ منتجب الدّین در کتاب فهرست،وی را در اواخر باب میم نام برده،و همین عمل باعث شده است که،برخی از علما،پیش از اسعد،لفظ محمّد را اضافه کنند.

خاندان دعویدار همه از بزرگان علما بوده اند و نام و نشان پدرش،قاضی تاج الدّین ابو الحسن علی بن هبة اللّه دعویدار و همچنین گزارش حال قاضی ظهیر الدّین ابو المناقب علی بن هبة اللّه بن دعویدار و سخن درباره او،و همچنین سخنانی در ذیل شرح حال قاضی رکن الدّین محمّد بن سعد بن هبة اللّه بن دعویدار،خواهد آمد که قابل ملاحظه است.

135-شیخ صائن اسفندیار بن ابو الخیر سیری

منتجب الدّین،وی را فقیهی متدین معرفی کرده است.

136-امیر صارم الدّین اسکندر بن دربیس بن عسکر ورشیدی خرقانی

منتجب الدّین گوید:وی از صلحا و ثقات و پرهیزگاران بوده و از نوادگان مالک بن حارث اشتر نخعی است.

مؤلف گوید:ورشیدی سه فرزند داشت که همگی آن ها از دانشوران بودند.

نخستین ایشان امیر زاهد تاج الدّین محمود بن اسکندر،دومین آن ها امیر زاهد مسعود بن اسکندر،و سومین شان امیر زاهد شمس الدّین محمّد بن اسکندر است.و ترجمه هریک از آن ها در محل خود خواهد آمد.

137-سید ابو المعالی اسماعیل بن حسن بن محمّد حسینی،نقیب

نیشابور

منتجب الدّین گوید:وی از فضلا و ثقات بود و کتاب انساب الطالبیه،و شجون الاحادیث،و زهرة الریاض از آثار اوست و ما به توسط شیخ امام جمال الدّین ابو الفتوح خزاعی از پدرش از جدش از وی روایت می کنیم و آثار او را بدین طریق نقل می نماییم.

138-شیخ شهاب الدّین اسماعیل بن شیخ شرف الدّین ابو عبد اللّه

حسین عودی عاملی جزینی

امل گوید:وی فاضلی دانشور و علامه ای شاعر و ادیب بود.از آثار او، ارجوزه ای است در شرح یاقوت در فن کلام و نیز آثار دیگر ⁽¹⁾

علامه حلی قدّس سرّه آن را به نام انوار الملکوت در شرح یاقوت تدوین و تشریح کرده،و در

نیمه جمادی الآخر سال 684 هجری از تدوین آن آسوده شده و در روزگار ما به طبع

رسیده است-م.

139-سید اسماعیل بن حیدر بن حمزه علوی عباسی

منتجب الدّین گوید:وی،از محدثان و صالحان بوده و عبد الرحمن نیشابوری از وی،روایت می کرده است.

140-سید اسماعیل بن سعید حسینی حویزی

امل می نویسد:حویزی از اجلای علما و فضلا و متکلمان و سرایندگان و محققان معاصر است.

141-ابو القاسم اسماعیل بن ابو الحسن عباد بن عباس بن عباد بن

احمد بن ادریس طالقانی،معروف به صاحب کافی

صاحب،دانشمندی فاضل و شاعری ماهر و ادیبی محقق و متکلمی گران قدر بوده و در علم و ادب و دین و دنیا مرتبه ای عالی داشت و براثر همین مراتب سامیه بود که،ابن بابویه عیون الاخبار را به نام او تألیف کرد و ثعالبی هم،یتیمة الدهر را در شرح حال او و شاعرانی که در گرد او بوده اند تدوین کرده است.

صاحب،از شیعیان امامی مذهب و ایرانی نژاد بود جز اینکه عرب را بر عجم برتری می داد.

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء از تألیفات او:کتاب الشواهد و التذکره و التعلیل و الانوار و دیوان شعرش،نام می برد و می نویسد:صاحب، دانشوری متکلم و کاتب و شاعر و نحوی بوده و وزارت فخر الدوله امیر آل بویه را به عهده داشته است و از سرایندگان اهل بیت طهارت علیهم السّلام به شمار می آید و مناقب این خاندان را آشکار می گفته و می سروده است.

سید رضی رحمه اللّه،در ضمن نامه ای از او ستایش کرده و هم در سوگ او، ضمن قصیده ای اظهار دردمندی نموده است.

مؤلف طبقات الادباء می نویسد:صاحب،به مرام عدلی ها تمایل داشت و در این خصوص گوید:

تعرفت بالعدل فی مذهبی و دان لحسن جدالی العراق

و کلف فی الحب ما لم اطق فقلت بتکلیف ما لا یطاق

مرا به مرام عدلیه شناختند و به جهت جدال پسندیده ای که در راه پایداری آن به خرج می دادم گروه بسیاری گرد مرا گرفتند.و در مقام دوستی به چیزی که از عهده ام بیرون بود،موظف شدم و در نتیجه،قائل به تکلیف ما لا یطاق شدم.

و باز گوید:

کنت دهرا اقول بالاستطاعة و اری الجبر ضلة و شناعة

ففقدت استطاعتی فی هوی ظب ی فسمعا للمجبرین و طاعة

روزگاری بوده که به قانون اختیار سخن از آن می گفتم و جبر را وسیله گمراهی و زشتی خویش می انگاشتم.تا اینکه براثر فریفتگی آهویی که دلبرم بود دست به دامن جبریها شده و از آن ها پیروی کردم.

و همان نویسنده در حق او گوید:صاحب،چون ابری بود که باران فضیلت از آن می بارید و در همه فنون ید طولا داشت و مراتب ادب و دیگر علوم را از ابو الحسین ابن فارس و ابو الفضل بن عمید و دیگران فرا گرفت و آثار بسیاری از خود باقی گذارد از قبیل:وقف و ابتدا و عروض و جوهرة الجمهرة...

قسمتی از چکامه او به شرح زیر است.

من کمولای علی و الوغی تحمی لظاها

من یصید الصید فیها بالظبی حین انتظاها

من له فی کل یوم وقعات لا تضاها

کم و کم حرب ضروس جذ بالمرهف فاها

اذکروا افعال بدر لست ابغی ما سواها

اذکروا غزوة احد انه شمس ضحاها

اذکروا حرب حنین انه بدر دجاها

اذکروا الاحزاب قدما انه لیث شراها

اذکروا مهجة عمرو کیف افناها شجاها

اذکروا امر براءة و اصدقونی من تلاها

اذکروا من زوج ه زهراء قد طابت ثراها

حاله حالة ه ارون لموسی فافهماها

اعلی حب علی لا منی القوم سفاها

اول الناس صلاة جعل التقوی حلاها

ردت الشمس علیه بعد ما غاب سناها

چه کسی مانند آقای من علی است،همان علی که در میدان جنگ،آتش دلاوری او خار و خاشاک میدان نبرد را شعله ور می سازد.و چه کسی مانند او،آهوی تیزتک میدان را شکار می کرد.و برای چه کسی جز او در هر روز پیش آمدهایی اتفاق می افتاد.

و چه بسیار دندان های نبرد را به دندان تیز شمشیر بران خود شکسته،و صاحب آن را از پای درآورده است.کارهای روز جنگ بدر او را به خاطر بیاورید که من به جز آن به جنگ دیگری کار ندارم.از روز جنگ احد او یادآوری کنید که او،خورشید درخشان آسمان آن کارزار بود.از جنگ حنین او یاد کنید،که او در آن جنگ چون ماه شب چهارده می درخشید.

جنگ احزاب او را به خاطر گذرانید که او،شیر ژیان نبرد به حساب می آمد.

از دل در خود تپیده عمرو بن عبد ود،یاد کنید که چگونه به درخشش شمشیر مولای من از کار افتاد.از قصه سوره برائت به زبان آورید،تا باور کنید چه کسی،تلاوت کننده آن بود.از کسی یادآوری کنید که همسر ارجمندش،زهرای مرضیه بوده،که جایگاه او پاک و پاکیزه است.بدانکه، موقعیت او به منزله هارون،برای موسی است.شگفت اینجاست که مردمی نادان مرا به ارادتمندی به علی علیه السّلام سرزنش می کنند مگر اینان نمی دانند،علی علیه السّلام نخستین بزرگواری بود،که نماز گزارد و پرهیزکاری را شیوه خود قرار داد.علی علیه السّلام همان نیرومند محبوب خدا بود که خورشید، پس از غروب کردن،به خاطر او بازگشت.

از سروده های اوست:

لک اللّه کم اودعت قلبی من اسی و کم لک ما بین الجوانح من کلم

لحاظک طول الدهر حرب لمهجتی الا رحمة تثنیک یوما لی سلمی

خدا می داند که تا چه اندازه دلم را ناراحت ساختی و اعضا و جوارح مرا جریحه دار نمودی.در تمام روزگارم،چشم تو دل مرا هدف تیرهای خود قرار داده بود اینک آرزومندم برای یک روز هم که شده،با من به دیده سلم و صفا بنگری.

از آثار نظمی اوست:

و قائلة لم عرتک الهموم و امرک ممتثل فی الامم

فقلت ذرینی علی غصتی فان الهموم بقدر الهمم

چه بسا گوینده ای خطاب به من می گوید،چرا با آنکه همگان در برابر تو کرنش می کنند و فرمان تو را امتثال می نمایند،بازهم اندوهناکی.در پاسخ می گویم:مرا با اندوهم بازگذارید که اندوه ها در خور همت هاست.

از آثار اوست در ستایش ابن العمید:

قالوا ربیعک قد قدم و لک البشارة و النعم

قلت الربیع اخو الشتا ام الربیع اخو الکرم

قالوا الذی بنوا له یغنی المقل من العدم

قلت الرئیس ابن العمی د اذا فقالوا لی نعم

گفتند،بهار تو سررسیده و ما از آمدن آن به تو مژده می دهیم و نعمت های بهاری را برای تو خواهانیم.پرسیدم آیا بهار همتای زمستان است یا همگام با کرم.گفتند،منظور ما از بهار،آن کسی است که،بینوا را با عطایای خود از بینوایی به نوا می رساند.

در پاسخ گفتم:آری،این بهار که می گویید همانا،رئیس ابن عمید است گفتند:بلی چنین است.

و باز در ضمن چکامه ای در ستایش ابن عمید گوید:

لو دری الدهر انه من بنیه لازدری قدر سائر الاولاد

و مدیحی ان کان طال بیانا فلقد طال فی مجال الجیاد

ان خیر المداح من مدحته شعراء البلاد فی کل ناد

هرگاه،روزگار بداند ابن عمید از فرزندان اوست نسبت به فرزندان دیگرش به چشم حقارت می نگرد.و ستایش من از او،هرگاه به درازا کشد به اندازه ای خواهد شد که گردن ها تاب پذیرش آن را ندارد،و ناچار به حالت خمیدگی درخواهد آمد.

آری،برترین ممدوح آن کسی است که سرایندگان دورترین شهرها،به ستایش او می پردازند.

و از سروده های اوست:

کم نعمة عندک موفورة للّه فاشکر یا ابن عباد

قم فالتمس زادک و هو التقی لن تسلک الطرق بلا زاد

ای پسر عباد،از خدا و نعمت های بی اندازه او سپاسگزاری بنما،و به منظور سپاسگزاری،به تحصیل زاد و توشه،که پرهیزکاری است اقدام کن، و بدانکه بدون زاد و راحله،نباید راهی سفر شد.

از آثار نظمی اوست که سید مرتضی در غرر و درر خود نقل کرده است:

لو شق عن قلبی یری وسطه سطران قد خطا بلا کاتب

العدل و التوحید فی جانب و حب اهل البیت فی جانب

هرگاه دل مرا بشکافند در درون آن دو خطی مشاهده می شود که کاتب مردمی آن را ننگاشته است.در جانبی از آن توحید و عدل نوشته شده است،و در جانب دیگرش دوستی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام.

برخی از نویسندگان عامه وی را معتزلی معرفی کرده اند،و حال آنکه او از این مرام بیزار و بدور است و مقام او والاتر از آن است که دامن خود را به پذیرش آن بیالاید.

ثعالبی،به مناسبت یادآوری از صاحب می نویسد:در حال حاضر عبارتی در اختیار ندارم که بتوانم به توسط آن از مقام والای علم و ادب صاحب، تعریفی کرده باشم،و از جلالت شأن و مراتب جود و کرم او سخنی اظهار

کنم و باید بگویم که او به آخرین پایه همه خوبی ها رسیده بود و همگی مفاخر را با اختلافاتی که دارند در خود گرد آورده بود و گفتار من هرچه رسا باشد فروتر از آن است که دم از کمترین فضائل و معالی او بزند.و زبان توصیف من ناتوان تر از آن است که،ساده ترین فضیلت ها و کوشش های او را بیان کند.

ابن خلکان در ضمن یادآوری از او می نویسد:صاحب،از نظر فضائل و مکارم و بخشش،نادره زمان و اعجوبه دوران بود.

تا آنجا که گوید:از آثار او کتابی است در فن لغت و واژه شناسی به نام:

المحیط این کتاب،در هفت مجلد و به ترتیب حروف ابجد تدوین شده است و دیگری الکافی در نامه ها،و کتاب الاعیاد و فضائل النیروز و کتاب الامامة،در این کتاب برتری علی بن ابی طالب علیهما السّلام را بر دیگران بیان نموده و امامت آن حضرت را اثبات کرده است و دیگری الکشف عن مساوی شعر المتنبی،و کتابی در اسما و صفات حق تعالی.

صاحب،علاوه بر آنچه گردآورده نامه هایی بدیع و بی نظیر داشته و در سرودن اشعار استادی بی همال بوده است.

ابن خلکان پس از بیان آثار او می نویسد:صاحب،برای نقل کتاب هایش نیازمند به بار چهارصد شتر بود.و از همین جا مقایسه می شود که تجمل او تا چه حدی بوده است.

صاحب،در سال 326 هجری متولد شد و در سال 385 هجری در ری درگذشت.

و جنازه او را به اصفهان بردند و در خانه اش مدفون ساختند ⁽¹⁾

اصطخر فارس یا طالقان متولد شده و در شب جمعه 24 صفر سال 385 در ری درگذشته

است.جنازه اش به اصفهان انتقال داده شده و در محله باب دزیه در قبه ای که همین اکنون

باقی و دخترزاده هایش متعهد امور آنجا هستند دفن شده است مقبره صاحب در حال

حاضر در اصفهان معروف و مزار است-م.

و گفته شده:صاحب،از مردم طالقان قزوین بوده است نه از طالقان خراسان.

و بسیاری از علمای شیعه و دیگران در ضمن چکامه ها و کتاب ها و تاریخ ها،از وی به عظمت یاد کرده اند.

مؤلف عمدة الطالب در انساب آل ابی طالب در ضمن یادآوری از سید مرتضی رحمه اللّه آنجا که می نویسد:کتاب های کتابخانه سید هشتاد هزار مجلد بوده،اضافه می کند:

تعلق این تعداد کتاب را برای هیچ یک از علما نشنیده ام،مگر آنچه را که از صاحب اسماعیل بن عباد نقل کرده اند.وی در پاسخ نامه فخر الدولة ابن بویه که وی را به وزارت خود دعوت کرده بود،ضمن پوزش هایی به اطلاع می رساند:من مرد درازدامن و کثیرالمؤنه ام آن چنان که،کتاب های مرا باید هفتصد شتر بار کنند و از جایی به جایی ببرند.

شیخ رافعی می نویسد:کتاب های کتابخانه صاحب،صد و چهارده هزار مجلد بوده است.

از طرف دیگر،کتاب های کتابخانه قاضی فاضل عبد الرحمن شیبانی از همه بزرگانی که کتابخانه شخصی داشته اند بیشتر بوده و کتاب های او صد و چهل هزار مجلد بوده است.

مؤلف رحمه اللّه،پی از آنچه را که بی کم وکاست از امل الآمل نقل کرده است می نویسد:

به طوری که از اوایل حواشی چلبی بر مطول برمی آید،شیخ عبد القاهر از شاگردان صاحب بوده و مراتب ادبی و علمی را از او فرا گرفته است.و این موضوع را چلبی در ضمن توضیح شعر شاعر که گفته است:کریم اذا امدحه

امدحه و الوری معی اظهار داشته،و اضافه کرده است:شیخ عبد القاهر،در کتاب های خود همواره از او ستایش کرده است ⁽¹⁾

تفتازانی در ذیل فصل فصاحت می نویسد: ازآنجاکه ابو تمام در این مصراع مدح را با لوم

برابر آورده و حال آنکه باید مدح با ذم یا هجا برابر شود،شعر ابو تمام مورد نکوهش

صاحب بن عباد قرار گرفته است و چلبی در حاشیه خود پس از اجمالی از شرح حال

صاحب(چنانچه پس از این مؤلف به اظهارنظر چلبی اشاره خواهد کرد)از تعییب

صاحب پاسخ داده است.«بدان حاشیه مراجعه شود»-م.

از آثار او،کتاب الاقناع،در علم بدیع یا بلاغت است و شارح بدیعیه، شیخ صفی الدّین حلی به نقل از بعضی دانشمندان،آن کتاب را به وی نسبت داده است.

جهت اینکه وی را معتزلی خوانده اند آن است که،اشعری ها عموما در مراتب اصولی تفاوتی میان معتزلی ها و شیعه قایل نمی باشند بلکه،معتقدند شیعه و معتزلی ازاین جهت برابرند.و به همین مناسبت اشاعره در کتاب های کلامی خود،تنها با معتزلی ها به منازعه می پردازند و نامی از شیعه نمی برند.دیگر آنکه، ازآنجاکه اشاعره جبری مذهبند هرچند تظاهر لفظی و کتبی بدان نمی کنند،در عین حال می پندارند هرکسی که سخن برخلاف جبر بگوید معتزلی مرام است.و در ذیل این نظریه به عقیده شیعه توجهی نداشته و در صدد تحقیق برنمی آیند تا بدانند،که شیعه از هر دو گونه عقیده اعتزال و اشعری بیزار است.و کسی که به کتب کلامی اشاعره مراجعه کند وجه این اشتباه را خواهد فهمید.

در پشت یکی از کتاب های شیعه که بسیار کهنه بود به خط یکی از فضلا چنین نوشته بود:صاحب بن عباد چکامه ای در منقبت حضرت رضا علیه السّلام سروده،سپس به نقل آن به شرح ذیل پرداخته بود:

یا سائرا زائرا الی طوس مشهد طهر و ارض تقدیس

ابلغ سلامی الرضا و حط علی اکرم رمس لخیر مرموس

و اللّه و اللّه حلفة صدرت من مخلص فی الولاء مغموس

انی لو کنت مالکا اربی کان بطوس الغناء تعریسی

و کنت امضی العزیم مرتحلا متنسفا فیه قوة العیس

لمشهد بالزکاء ملتحف و بالسنا و الثناء مانوس

یا سیدی و ابن ساداتی ضحکت وجوه دهری بعقب تعبیس

ای مسافری که برای زیارت،به سرزمین طوس مشرف می شوی و عازم مشهدی هستی،که از هرگونه آلودگی،پاکیزه و سرزمین مقدسی است.

سلام مرا به حضرت رضا علیه السّلام تقدیم بدار،و پیشانی به جایگاهی بسای که بهترین بندگان خدای را در خود جای داده است.

به خدا سوگند آری،به خدا سوگند و این سوگندی است که،از دل اخلاص کیشی سر زده،که به تمام معنی،ولایت اهل بیت را در دل خود جای داده،و در دریای عمیق ولایت ایشان فرو رفته است.اکنون هرگاه اختیار می داشتم عازم طوس می شدم،و بار اقامتم را در آن سرزمین ولایت آیین،از مرکب به زیر می آوردم،و برای این منظور شبانه روز،راه می پیمودم تا مرکبم با تمام آرزو بدانجا زانو زند.

و به زیارت مشهدی مشرف گردم که خورشید،افتخار تابش آنجا را دارد و ازآنجا نور می گیرد،و مورد ستایش خدا و همه مقربان است.اینک، ای آقای من،و ای یادگار موالیان من،باید بگویم:براثر ارادتمندی به شما است که،لب های روزگار از هم باز شده و پس از آنکه مدت ها هدف ترش رویی او بوده ام،با لبخند شادی مرا به خود می خواند.

برخی از ابیات بعدی این قصیده،براثر اندراس آن نسخه،از میان رفته و ما نتوانستیم آنها را استنساخ کنیم و چنان می پندارم که قصیده مزبور را شیخ

صدوق رحمه اللّه در آغاز عیون اخبار الرضا علیه السّلام متذکر شده باشد و باید بدانجا مراجعه کرد ⁽¹⁾

لما رأیت النواصب انتکست:رایاتها فی زمان تنکیس/صدعت بالحق فی ولائکم:و الحق قد

کان غیر منحوس/یا ابن النبی الذی به قمع اللّه:ظهور الجبابر الشوس/و ابن الوصی الذی

تقدم فی:الفضل علی البزال القناعیس/و حائر الفخر غیر منتقص:و لابس المجد غیر

تلبیس/همه این قصیده را به انضمام قصیده دیگری در آغاز عیون [2]ایراد کرده و می نویسد:

دو قصیده از قصیده های ابن عباد در اختیار من درآمد که وی آن ها را به منظور ارمغان به

حضور امام علیه السّلام عرضه داشته بود و من آن دو قصیده را در آغاز این کتاب که آن را به نام

وی نگاشته ام،ایراد می کنم-م.

پس از ابیاتی که مندرس شده،ابیات زیر آورده شده است:

ان بنی النصب کالیهود و قد یخلط تهویدهم بتمجیس

کم دفنوا فی القبور من نجس اولی به الطرح فی النواویس

عالمهم عند ما اباحثه فی جلد ثور و مسک جاموس

لم یعلموا و الاذان یرفعکم صوت اذان ام قرع ناقوس

انتم حبال الیقین اعلقها ما وصل العمر حبل تنفیس

کم فرقة فیکم تکفرنی ذللت هاماتها بفطیس

قمتها بالحجاج فانخزلت ترکض عنی کطیر منحوس

کم مدحة فیکم احبرها کانها حلة الطواویس

و هذه کم یقول قارئها قد نثر الدر فی القراطیس

یملک رق القریض قائلها ملک سلیمان صرح بلقیس

ان ابن عباد استجار بکم فلا یخاف اللیوث فی الخیس

کونوا ایا سادتی وسائله یفسح له اللّه فی الفرادیس

بلغه اللّه ما یؤمله حتی،یزور الامام فی طوس

همانا،ناصبیان که آنچه شایسته به خودشان می باشد و در حق شما می گویند،همانند یهودیانی هستند که آیین یهودی گری خود را آمیخته به مجوسیت کرده اند.و اینان آلودگان نجسی هستند که شایسته است آن ها را در گورستان مجوسیان به خاک بسپارند.و اینان به اندازه ای از حقیقت دورند که هرگاه،با دانشمندان شان به گفتگو پردازم چنان است که،در پوست گاو یا جلد گاومیشی فرورفته اند.اینان سخت در اشتباهند برای آنکه،صدای اذان است که نام و آوازه شما را به گوش جهانیان می رساند،و آن ها که از حقیقت دورند تفاوتی میان صدای اذان و فریاد ناقوس نمی گذارند.

آری،شما ریسمان های یقینی هستید که بدانها دستاویز شده ام،و با دستاویزی به آن ها،رشته های اندوه و پریشانی خاطر را از خود دور ساخته ام.در راه دوستی شما بسیاری از فرقه های آلوده و پلید،مرا تکفیر می کنند و من با بی توجهی بدانها و با کمال بی اعتنایی از آن آلوده دامن ها، پتک بی اعتباری را بر سر آن ها فرود می آورم.

و با ادله دندان شکنی که دارم خود و عقیده پلیدشان را از پای در می آورم و با ذلت هرچه تمام تر،و همانند پرنده شومی از من گریزان می شوند.آری ستایشی که از شما به جای می آورم آن قدر ارزنده و جذاب است که مانند،پرهای رنگارنگ طاوس دل ها را به سوی خود مجذوب می گرداند.و هرگاه خواننده ای آن ها را با دلی آکنده از علاقه مندی به شما بخواند،و یا در صفحه ای مشاهده کند چنان است که گوهرهای گران بها را در آن پراکنده ساخته است.

و شعری را که سراینده ای در ستایش شما بسراید و دیگری مالک آن شود به سرحدی است که سلیمان حشمة اللّه،کاخ بلقیس را در اختیار خود درآورده است.و همانا،پسر عباد پناهنده به شما شده،و براثر پناهندگی به درگاه شما از شیران بیشه،واهمه ای ندارد.اکنون ای بزرگان من،وسیله ای

شوید تا خدای متعال از برکات ولایت شما،جایگاه وسیعی در بوستان های بهشت به من عنایت فرماید.و او را به آرزویش نایل سازد،تا بتواند در سرزمین طوس به زیارت مرقد مطهر حضرت رضا علیه السّلام شرفیاب شود.

از سروده های اوست به طوری که به خط یکی از فضلا دیده ام:

بحب علی تزول الشکوک و یکفی العذاب و ینفی العثار

فاما رایت محبا له فثم العلو و ثم الفخار

و اما رایت عدوا له ففی اصله خسة و انکسار

فلا تعذلوه علی فعله فحیطان دار ابیه قصار

هرگونه شکوک و شبهه ها براثر علاقه مندی به حضرت مولا علی علیه السّلام نابود می شود،و محبت اوست که،از عذابی الهی جلوگیری به عمل می آورد و گرد و غبارآلودگی را از مردم می زداید.اکنون،هرگاه یکی از دوستان مولا را ملاقات کردی،آنجاست که به حقیقت علو مقام و بخودبالی واقعی خواهی رسید.و آنجاست که خواهی دید،دشمن او انسانی پست فطرت، و پا و دست شکسته است.در این موقع است که نباید آن دشمن را بباد شماتت و سرزنش بگیری،زیرا،معلوم می شود دیوار خانه پدرش کوتاه بوده و پای بیگانه به آنجا رسیده است.

شیخ صدوق رحمه اللّه،کتاب عیون اخبار الرضا علیه السّلام را برای او تألیف کرد،و در آغاز آن،دو چکامه از آثار صاحب را که به منظور عرض سلام به پیشگاه حضرت رضا علیه السّلام سروده بود،(که یکی از آن ها قصیده پیشین است)ایراد فرموده است.

چلبی،در حاشیه مطول می نویسد:صاحب،همان اسماعیل بن عباد است که در مقام وزارت،با ابن العمید مصاحبت داشته است و پس از درگذشت او،به مقام وزارت،فخر الدوله نایل آمد و ملقب به صاحب کافی شد.

گویند صاحب،استاد شیخ عبد القاهر جرجانی بوده و کتب شیخ،از مطالبی که از صاحب فراگرفته مشحون است.

صاحب از فن شعر و کتابت(نامه نگاری)کاملا برخوردار بوده،و در هر دو بخش،بر همپایگان خویش برتری و تفوق داشته است.جز اینکه «صابی»در صنعت نگارش از وی بالاتر بوده است.

ثعالبی گفته است:صاحب،آنچه را می خواست می نوشت و صابی، آنچه را موظف و مراد بود،به نگارش درمی آورد.و تفاوت این دو حال بسیار است.این بود بیانات چلبی.

142-سید اسماعیل بن علی عاملی کفرحونی

کفرحونی،عالمی فاضل و فقیه بود و از شیخ حسن بن شهید ثانی و سید محمّد بن علی بن ابی الحسن عاملی روایت می کرده است.من به اندازه صد فقره از آثار او را که دلیل بر فضل و علم و فقاهت او است،دیده ام.

143-ابو سعد اسماعیل بن علی بن حسین سمان

وی از شیوخ مفسران بوده است.

منتجب الدّین گوید:سمان،در نهایت وثوق بوده و از حفاظ عصر خود به شمار می آمده است.آثاری از او باقی مانده است از جمله:کتاب البستان در تفسیر قرآن در ده مجلد،و کتاب الرشاد در فقه،و المدخل در نحو،و الریاض در احادیث،و سفینة النجاة در امامت،و کتاب الصلاة،و کتاب الحج،و المصباح در عبادات،و النور در اندرز.

آثار او را سید مرتضی و سید مجتبی دو فرزند داعی حسینی رازی،از شیخ حافظ مفید ابو محمّد عبد الرحمن بن نیشابوری از خود او برای ما روایت کرده اند.

144-ابو ابراهیم اسماعیل بن محمّد بن حسن بن حسین بن بابویه

منتجب الدّین،از او در فهرست خود نام برده است.و آنچه را که درباره برادرش اسحاق به نگارش درآورده،بدون کم و زیاد درباره او نوشته است.

و پیش از این،به نام برادرش اشاره کردیم.

145-شیخ اسماعیل بن محمود بن اسماعیل جبلی

منتجب الدّین گوید:وی،فقیهی ادیب بود و مراتب فقه و دیگر کمالات را از شیخ ابو علی طوسی فراگرفته است.

146-سید اشرف بن حسین بن محمّد جعفری

منتجب الدّین گوید:وی از ثقات فضلا بوده است.

147-شیخ ابو محمّد الیاس بن محمّد بن هشام

منتجب الدّین گوید:وی،از ثقات اعیان علما بوده است.

148-شیخ الیاس بن هشام حائری

امل الآمل وی،عالمی فاضل و جلیل القدر بوده و از شیخ ابو علی،فرزند شیخ ابو جعفر طوسی،روایت می کرده و ممکن است این عالم،همان ابو محمّد الیاس باشد جز اینکه در این ترجمه،وی را منتسب به جدش کرده است ⁽¹⁾

توسط وی از پدرش شیخ طوسی روایت می کرده و عربی بن مسافر حلی از وی روایت

داشته است:مفید نیشابوری در آغاز سند زیارت جامعه کبیره در مزارش می نویسد:شیخ

اجل فقیه ابو محمّد الیاس بن هشام حائری در سال 538 هجری این زیارت را در منزل

خودش واقع در حائر،از ابو علی طوسی روایت کرده است-م.

149-معین الدّین امیر کابن ابی اللحیم بن امیرة المصدری عجلی

منتجب الدّین گوید:وی،از مناظره کنندگان ماهر و از وجوه دانشوران است.

و استاد شیخ امام رشید الدّین عبد الجلیل رازی،که از محققان بوده است، به شمار می آید.

امیرکا،آثاری در اصول دارد از آن جمله است:التعلیق الکبیر،التعلیق الصغیر،الحدود و مسائل شتی(مسائل متفرقه).

آثار او را،شیخ امام رشید الدّین برای ما از او روایت کرده است.

150-سید زین الدّین امیرة بن شرفشاه حسینی

منتجب الدّین می نویسد:وی از ثقات علما و از داوران قم بوده است.

151-وزیر شرف الدّین انوشیروان بن خالد

منتجب الدّین،او را به عنوان فاضل ستوده است.

مؤلف گوید:شیخ منتجب الدّین وی را در باب نون(نوشیروان)متعرض شده و ممکن است،نسخه ای که حاضر در نزد منتجب الدّین بوده،نام وی بدون الف آورده شده باشد.چنان که،بدون الف هم به کار برده می شود.یا آنکه این ترجمه هم،از قبیل ترجمه هایی است که منتجب الدّین در غیر محل خود ایراد کرده است و هر دو جهت خالی از تأمل نمی باشد.

152-ایوب بن حسن

ابن شهرآشوب گوید:وی،از ثقات علما بوده است و اثری هم دارد.

«حرف باء»

1-مولانا حاج بابا بن محمّد صالح قزوینی

وی عالمی فاضل و از متکلمان معاصر می باشد ⁽¹⁾

است.اثر معروف او«مشکول»است که مشتمل بر مطالب متفرقه می باشد و به جهت

رعایت مقام استادش که«کشکول»نوشته،(و این جانب آن را به پارسی ترجمه کرده و به

طبع رسیده است)کتاب خود را مشکول نامیده است.و این اثر از طرف سید محمّد باقر

خاتون آبادی و بنا به پیشنهاد شاه سلطان حسین،ترجمه شده و سنه 1300 هجری به طبع

رسیده است-م.

2-سید فخر الدّین بابا بن محمّد علوی حسینی آبی

منتجب الدّین،او را به صالحی متدین،ستوده است.

3-شیخ بابویه بن سعد بن محمّد بن حسن بن بابویه

منتجب الدّین گوید:وی،فقیهی صالح و از قراء بوده که مراتب قرائت را از جد ما شمس الاسلام،حسن بن حسین بن بابویه فرا گرفته است.کتاب ارزنده ای در اصول و فروع به نام:الصراط المستقیم تألیف کرده است و ما آن را بر وی قرائت کرده ایم.

4-شیخ موفق الدّین بختیار بن حسن شنشنی

وی،در ری می زیسته و به گفته منتجب الدّین،صالحی عالم و فقیه بوده است.

5-شیخ بدر بن سیف بن بدر عربی

منتجب الدّین گوید:وی،فقیهی صالح و از شاگردان شیخ ابو علی فرزند شیخ ابو جعفر طوسی بوده است،و ما از وی بهره گیری داشتیم.

6-سید بدر الدّین بن احمد حسینی عاملی انصاری

انصاری،در طوس ساکن بوده و یکی از مدرسان آن سرزمین به شمار می آمده است.

انصاری عالمی فاضل و محققی ماهر و مدققی فقیه و محدثی عارف به علوم عربیت،و ادیبی سراینده بوده،و از شاگردان شیخ بهایی و دیگران به شمار است.

انصاری آثاری دارد از آن جمله حواشی بسیاری بر احادیث مشکله و حاشیه ارزنده ای بر اصول کافی ⁽¹⁾

توحید تدوین شده و این شرح را مؤلف رحمه اللّه در رشت دیده است-م.

و تاریخ فراغت از تألیف آن شرح،سال 1025 هجری می باشد و از آثار او رساله ای است در عمل به خبر واحد به نام:عیون جواهر النقاد فی حجیة اخبار الآحاد(رساله مبسوطی است که مؤلف در استرآباد آن را دیده است) در این رساله به استقصای ادله و تتبع اخبار مربوط بدان پرداخته است و از هیچ گونه استدلال ممکن فروگذار نکرده،و همه آن ها را متذکر شده است، جز اینکه ادله او درباره خبر واحدی که خالی از قرینه باشد صراحت ندارد.

انصاری شعر اندکی از خود باقی گذارده است.

انصاری،از مدرسان طوس بوده و در آنجا درگذشته است وی،از معاصران است و ما او را دیدار نکرده ایم و به توسط برخی از شاگردانش از وی روایت می کنیم.

از شعر اوست:

یا لیلة قصرت و باتت زینب تجلو علی بها کئوس عتاب

لو أنها ترضی مشیبی و الهوی یرضی لقاء من وراء حجاب

و حلولها دارا تهدم ربعها و قضی علیها ربها بخراب

لا طلت لیلتنا باسود ناظر و سواد عین من سواد شباب

شب کوتاه بود و زینب در آن شب بیتوته کرده بود و کاسه های عتاب که ناز چشم هاست در آن شب در برابر من جلوه گری داشت.ای کاش او به پیرمردی من و علاقه ای که به او دارم بدیدار من هرچند از پس پرده باشد رضایت می داد.و همچنین در خانه ای وارد می شد که آثار آن از میان رفته و رو به انهدام گذارده و خدایش حکم به ویرانی آن فرموده است باری شب ما را با چشم سیاه خود دراز مساز و بدانکه سیاهی چشم و دلربایی آن از سیاهی و نیرومندی جوانی است.

7-سید بدر الدّین محمّد بن محمّد بن ناصر الدّین عاملی کرکی

وی،فاضلی فقیه و شایسته و از شاگردان شیخ حسن بن شهید ثانی است.

8-سید نجم الدّین بدران بن شریف بن ابو الفتح علوی حسینی

موسوی اصفهانی

منتجب الدّین گوید:وی،فاضلی محدث و حافظ بوده و در فن نسب شناسی مهارت داشته است.کتاب المطالب فی مناقب آل ابی طالب،از آثار اوست و ما آن کتاب را به توسط اجل ثقة الدّین ابو المکارم هبة اللّه بن داود ابن محمّد اصفهانی از وی روایت می کنیم.

9-سید بدل کیا بن شرفشاه بن محمّد حسینی رازی

منتجب الدّین وی را،فاضلی متدین معرفی کرده است.

10-شیخ ابو الخیر برکة بن محمّد بن برکه اسدی

منتجب الدّین می نویسد:وی،فقیهی متدین و از شاگردان شیخ ابو جعفر طوسی بوده است.کتاب حقایق الایمان در اصول و کتاب الحجج در امامت و کتاب عمل الادیان و الابدان،از آثار اوست و این آثار را به توسط سید عماد الدّین ابو الصمصام ذو الفقار بن معبد حسینی مروزی از وی روایت می کنیم.

11-(هو)بکار بن احمد بن زیاد

شیخ طوسی می نویسد:ابن زبیر از وی روایت می کرده ست و از آثار او کتاب الجنائز،و کتاب الزکاة و کتاب الحج و کتاب الجامع است.

کتاب الجنائز را شیخ طوسی به روایت از احمد بن حمدون از ابن زبیر از وی نقل کرده است.

12-شیخ بهاء الدّین بن علی عاملی نباطی

وی از فضلا و شایستگان فقهای معاصر،و در نجف اشرف ساکن بوده و در شهر حله درگذشته است.