مشخصات کتاب

سرشناسه : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066 - 1130ق.

عنوان قراردادی : [ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. فارسی]

عنوان و نام پدیدآور : ریاض العلماء و حیاض الفضلاء جلد دوم/ تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1389 -

مشخصات ظاهری : 6ج.

شابک : 52000 ریال: ج.1(چاپ دوم) : 978-964-971-290-1 ؛ دوره : 978-964-971-349-6 ؛ 42000 ریال : ج. 6 ، چاپ اول : 9789649710044 ؛ 114000 ریال: ج.7: 978-600-06-0033-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(چاپ دوم/برون سپاری)

یادداشت : نام ناشر از سال 1372 به بنیاد پژوهشهای اسلامی تغییر یافته است

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.7(چاپ اول: 1394).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066؟ - 1130ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : شیعه -- سرگذشتنامه و کتابشناسی

شناسه افزوده : ساعدی خراسانی، محمدباقر، 1306 - ، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP55/2/الف 7ر9041 1389

رده بندی دیویی : 297/996

شماره کتابشناسی ملی : م 66-539

اشاره

ریاض العلماء و حیاض الفضلاء

تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی

فهرست مطالب

«ادامه حرف حاء»

حسین بن ابراهیم بن علی قمی 11

حسین بن ابزر حسینی 12

حسین بن ابی الحسین قزوینی 12

حسین بن ابی الحسن حسینی 12

حسین بن ابی الحسین موسوی 13

حسین بن ابی الحسن کاشغری 13

حسین بن قطب الدّین راوندی 14

حسین بن ابی الحسین ورامینی 14

حسین بن ابی الرشید نیشابوری 14

حسین بن ابی الفرج بن رده نیلی 14

حسین بن احمد بن ابی مغیره 15

حسین بن ابی الفضل راوندی 15

حسین بن ابی موسی بن محمّد 15

حسین بن احمد بغدادی 15

حسین بن احمد،ابو الطیب 16

حسین بن احمد صیرفی 16

حسین بن احمد بیهقی 16

حسین بن احمد،ابن الحجّاج 17

حسین بن احمد بن حسین 34

حسین بن احمد بن رده 34

حسین بن احمد سوراوی 35

حسین بن احمد مقدادی 36

حسین بن احمد،ابن قاروره 38

حسین بن احمد بن خالویه 38

حسین بن احمد فقیه 46

حسین بن احمد بن طحال مقدادی 46

حسین بن احمد بوشنجی 47

حسین بن احمد بن موسی 47

حسین،سید قاضی 48

حسین،ملا کمال الدّین 50

حسین،ابو عبد اللّه 50

حسین بن ابراهیم قزوینی 51

حسین بن ابراهیم مکتب 52

حسین بن ابراهیم بن بابویه 52

حسین بن ابراهیم گیلانی 52

حسین بن ابراهیم حسینی 54

حسین،ملا عزّ الدّین استرآبادی 54

حسین بن اردشیر طبری 55

حسین،معز الدّین اصفهانی 57

حسین بن جبر 59

حسین بن جعفر مخزومی 61

حسین بن جعل بصری 62

حسین بن حسام عاملی 63

حسین بن حسن غریفی 64

حسین بن حسن قمی 64

حسین بن حسن حسینی 64

حسین بن حسن مؤدب 65

حسین بن حسن عاملی 65

حسین بن حسن عیناثی 65

حسین بن حسن کاشغری 66

حسین بن حسن مشغری 67

حسین بن حسن بن علی قمی 68

حسین بن حسن بن حسین قمی 68

حسین بن حسن بن محمّد 68

حسین بن حسن بن محمّد قمی 68

حسین بن حسن ظهیری 70

حسین بن حسین مؤدب 71

حسین حسینی عمیدی 72

حسین بن حمدان حضینی 72

حسین بن صدر کبیر 74

حسین بن محمّد حلوانی 83

حسین بن محمّد حمدانی 84

حسین بن جمال الدّین خوانساری 84

حسین بن حسام عیناثی 91

حسین بن حسن بن شدقم مدنی 92

حسین بن حسن،ابن اخی الکوکب 92

حسین بن ضیاء الدّین کرکی اردبیلی 94

حسین بن حسین عاملی جبعی 111

حسین بن شهاب الدّین کرکی عاملی 111

حسین حسینی رضوی 118

حسین بن متویه سندی 119

حسین مؤدب قمی 119

حسین مجتهد 119

حسین بن محمّد طرابلسی 119

حسین بن محمّد اشناسی 120

حسین بن محمّد بن حسن 120

حسین بن محمّد ریحانی 124

حسین بن محمّد زینوآبادی 124

حسین بن محمّد شیرازی 124

حسین بن محمّد بن طحال 125

حسین بن محمّد نیلی 125

حسین بن محمّد صیرفی 126

حسین بن محمّد بغدادی 126

حسین بن حسن جرجانی 126

حسین بن ابی القاسم قمی 127

حسین بن حسن مؤدب فقیه 129

حسین بن حسن جرجانی فصی 130

حسین بن حیدر بن ابراهیم 130

حسین بن حیدر حسینی کرکی 130

حسین بن خالویه نحوی 132

حسین بن خزیمه 132

حسین بن خشرم،سدید الدّین 133

حسین بن سید حیدر کرکی عاملی 133

حسین بن روح اللّه صدر جهان 134

حسین بن رده،مهذب الدّین 134

حسین بن رطبه سوراوی 136

حسین بن راشد قطیفی 138

حسین بن سفیان بزوفری 138

حسین،کمال الدّین شیرازی 139

حسین،نصیر الدّین شیرازی 139

حسین بن صدر الدّین طولی 139

حسین بن صغانی 140

حسین بن طاهر صوری 141

حسین بن طحال مقدادی 141

حسین بن عبد الجبار طوسی 141

حسین بن خواجه الهی اردبیلی 142

حسین بن عبد الصمد عاملی جبعی 160

حسین بن عبد العالی کرکی 182

حسین بن عبد الغنی،شاه ملاّ 183

حسین بن عبد الوهاب 184

حسین بن ابی الرضا حسینی 192

حسین بن احمد غضائری 192

حسین بن عبید اللّه سعدی 200

حسین بن علی بصری،ابو عبد اللّه 200

حسین بن عبید اللّه واسطی،ابو عبد اللّه 201

حسین بن عبید اللّه واسطی 203

حسین بن علی بن زهره حلبی 204

حسین بن علی مرعشی 205

حسین بن علی زینوآبادی 205

حسین بن علی طغرایی 205

حسین بن علی کاقوسی 205

حسین بن علی تمار 205

حسین بن علی حسینی عاملی 205

حسین بن علی بصری 206

حسین بن علی بن زهره حسینی حلبی 206

حسین بن علی طبری هوسم 206

حسین بن علی شدقم مدنی 207

حسین بن علی اوالی 207

حسین بن سید مرتضی موسوی 208

حسین بن علی عاملی فرزلی 208

حسین بن علی لیثی 209

حسین بن علی مغربی 211

حسین بن علی بن بابویه قمی 214

حسین بن علی حسینی سبزواری 218

حسین بن علی 218

حسین بن علی سیلقی 218

حسین بن علی بن سفیان بزوفری 219

حسین بن علی بحرانی 220

حسین بن علی قزوینی 220

حسین بن علی تمیمی 222

حسین بن علی جعفری 223

حسین بن علی خزاعی نیشابوری 223

حسین بن علی عاملی مشغری 235

حسین بن علی بن زین الدّین 235

حسین بن علی عاملی میسی 237

حسین بن علی بن مهدی حسینی 237

حسین بن علی بن هند 238

حسین بن فتونی عاملی 238

حسین بن علی اصفهانی منشی 238

حسین بن فتح بکرآبادی 245

حسین بن کمال الدّین حلبی 245

حسین بن محمّد میکالی 246

حسین بن محمّد موسوی عاملی 246

حسین بن محمّد نیشابوری مکی 247

حسین بن محمّد قریب 248

حسین بن محمّد قمی 248

حسین بن محمّد راغب اصفهانی 249

حسین بن محمّد مقری 250

حسین بن محمّد بن موسی،ابو عبد اللّه 250

حسین بن محمّد،ابو محمّد 250

حسین بن محمّد ورشاهی 251

حسین بن ابی الحسن تلعکبری 251

حسین بن محیی الدّین عاملی 252

حسین بن مساعد حسینی 252

حسین مشرف عاملی عیناثی 253

حسین بن مطر جزایری 254

حسین بن مظفّر حمدانی 254

حسین بن مفلح صیمری 255

حسین بن موسی اردبیلی 258

حسین بن موسی عاملی نابلی 258

حسین بن معین الدّین 259

حسین بن منتهی حسینی 259

حسین بن علاء الدّین قمی 260

حسین بن موسی 260

حسین بن نصیر الدّین،شرف الدّین 260

حسین بن موسی موسوی 261

حسین بن ملا مسعود کاشانی 265

حسین مفتی اصفهانی 265

حسین واعظ کاشفی 265

حسین بن هادی حسینی شجری 281

حسین بن جمال الدّین سوراوی 281

حسین بن یحیی حسینی 283

حسین یزدی 283

حکیم یزدی 285

حمدان بن حمدان حمدانی 286

حمزة ابن ابی الاغر حسینی 288

حمزة بن ابی عبد اللّه غفاری 288

حمزه اردبیلی 288

حمزة بن حمزه علوی 289

حمزة بن زهره حسینی 290

حمزة بن زید حسینی 290

حمزة بن شهریار 291

حمزه شیرازی 291

حمزة بن عبد العزیز دیلمی 292

حمزة بن عبد اللّه جعفری 292

حمزة بن علی حسینی حلبی 292

حمزة بن علی طوسی 301

حمزة بن علی علوی 302

حمزة بن قاسم،ابو یعلی 302

حمزة بن محمّد سلاّر دیلمی 305

حمزة بن محمّد بن احمد 305

حمزة بن محمّد خازن 306

حمزة بن محمّد جعفری،ابو طالب 307

حمزة بن محمّد جعفری،ابو یعلی 308

حمزة بن محمّد علوی 312

حمزة بن محمّد الدهان 312

حمید نجّار 313

حیدر بن ابی نصر جاجانی 313

حیدر بن احمد مقری 313

حیدر بن بختیار شنشنی 313

حیدر بن علی صوفی آملی 313

حیدر بن علی علوی حسینی 324

حیدر بن نور الدّین موسوی 324

حیدر بن علی سکیکی 325

حیدر بن شرف الدّین بیهقی 325

حیدر بن محمّد حسینی 326

حیدر بن محمّد خوانساری 327

حیدر بن محمّد شیرازی 328

حیدر بن محمّد سمرقندی 329

حیدر بن مرعش حسینی 330

حیدر بن نعمة اللّه طبسی 330

حیدر بن اسامة خطیب 331

حیدر بن محمّد جاسبی 331

حیدر بن محمّد،کمال الدّین حسینی 331

«حرف خاء»

خلف بن عبد الملک بن مسعود 334

خان میرزا بن وزیر معصوم بیک 334

خداوردی بن قاسم افشاری 335

خسرو فیروز بن شاهور دیلمی 335

خضر،ملا 336

خضر بن سعد خلیلی 336

خضر بن شمس الدّین رازی حبلرودی 336

خضر بن محمّد مطارآبادی 340

خلف بن عبد المطلب،مهدی موسوی 340

خلیفة بن ابی اللحیم شهید 355

خلف بن عبد الملک بن مسعود 355

خلیفه سلطان حسینی 355

خلیفه علوی جعفری 355

خلیل بن احمد یحمدی ازدی 356

خلیل بن اوفی شامی 369

خلیل اللّه تونی اصفهانی 371

خلیل بن ظفر اسدی 372

خلیل بن غازی قزوینی 372

خیر الدّین بن عبد الرزاق عاملی 381

خیر الدّین یحیی فقیه 382

«حرف دال»

داعی بن رضا علوی 383

داعی بن ظفر حمدانی 383

داعی بن مهدی بن احمد 383

داعی بن علی سروی 383

داعی بن مهدی علوی عمری 385

داود بن ابی شافین بحرینی 385

داود بن ابی الفرج علوی 386

داود بن احمد نعمانی 386

داود بن محمّد جاستی 387

داود بن یوسف بحرانی 387

درویش محمّد بن شیخ حسن نطنزی 387

درویش محمّد استرآبادی 390

درویش محمّد بن حسن عاملی 391

دوست محمّد حسینی استرآبادی 391

دولت شاه بن امیر علی حسینی 392

دیک الجن 392

دینار الخصی 392

«حرف ذال»

ذو الفقار بن ابو الشرف کیا حسینی 393

ذو الفقار بن ابی طاهر شرفشاهی 393

ذو الفقار بن کامروز حسینی 394

ذو الفقار بن محمّد حسینی مروزی 394

ذو الفقار بن معبد حسینی 395

ذو المناقب بن طاهر حسینی رازی 399

«حرف راء»

راشد بن ابراهیم بحرانی 400

راشد بن محمّد بن عبد الملک 401

رجب،ملا 401

رجبعلی بن میرزا تبریزی 401

ربیع بن خیثم 406

ربیع بن خثیم بن عایذ 406

رجب بن محمّد برسی 434

رحمة اللّه فتّال 445

رزق بن عبد الوهاب تمیمی 446

رشید الدّین اصفهانی 446

رضا بن ابی زید حسینی ابهری 446

رضا بن ابو طاهر حسینی نقیب 446

رضا قلی اصفهانی 447

رضا بن ابی طاهر حسینی 448

رضا بن احمد جعفری ارمی 448

رضا بن امیرکا حسینی 449

رضا بن داعی حسینی عقیقی 449

رضی بغدادی 449

امیر قوام الدّین محمّد اصفهانی 450

رضی بن احمد حسینی 451

رضی بن سید حسن عاملی 451

رضی بن آقا حسین خوانساری 452

رضی شیرازی 452

رضی بن عبد اللّه جعفری 452

رضی بن مرتضی حسینی 452

رضی قزوینی 452

روح اللّه حافظ،ملا 453

روح الامین نائینی 453

ریحان بن عبد اللّه حبشی 453

روح اللّه بن آمیرزا حسینی 454

«حرف زاء»

زادان بن محمّد بن زادان 455

زرینکم بن ایزد داد 455

زنگی بن رشید نیشابوری 455

زهرة بن حسن حسینی 456

زید بن اسحاق جعفری 456

زید بن اسماعیل حسینی 457

زید بن حسن بیهقی 457

زید بن جعفر علوی 459

زید بن شروانشاه علوی 460

زید بن حسین بیهقی 460

زید بن علی بن الحسین علیه السّلام 460

زید بن علی بن الحسین حسینی 523

زید النار 525

زید بن علی بن منصور 526

زید بن مانکدیم 527

زید بن محمّد،ابن ابی الیاس کوفی 527

زید بن محمّد حلقی 527

زیدان بن ابی دلف کلینی 528

زید بن ناصر علوی 528

زید مجنون مصری 529

زین بن اسماعیل حسینی 529

زین بن داعی حسینی 529

زین الدّین بن حسام عاملی 530

زین الدّین بن نور الدّین،ابن حجّت 530

زین الدّین بن علی مازندرانی 564

زین الدّین بن علی فقعانی 565

زین الدّین بن علی بن محمّد 565

زین الدّین بن فروخ نجفی 565

زین الدّین بن محمّد عاملی 566

زین العابدین بن حسن عاملی 573

زین الدّین بن شمس الدّین تولینی 575

زین الدّین بن محمّد بززهی 576

زین الدّین بیاضی 577

زین الدّین بن یونس عاملی 577

زین العابدین تبریزی 577

زین الدّین بن علی بن احمد،شهید ثانی 577

زین العابدین حسینی خادم 578

زین العابدین بن عبد الحی موسوی 579

زین العابدین نقیب حسینی 579

زین العابدین بن علی موسوی 580

زین الدّین تولینی 580

زین العابدین علی بن علی عاملی 581

زین العابدین بن محمّد عاملی 582

زین العابدین بن نور الدّین کاشی 582

زید زراد و زید نرسی 584

«حرف سین»

سالار بن عبد العزیز دیلمی 596

سالم بن بدران مازنی 596

سالم بن قبادویه 599

سالم بن عزیزه 600

سالم بن محفوظ سوراوی 600

سدید الدّین مطهر حلی 601

سدید گرگانی 601

سعد بن ابی طالب،نجیب 602

سعد اربلی 602

سعد بن حسن بن حسین 602

سعد بن سعید حنیفی 603

سعد بن ابو الیقظان 603

سعد بن وهب دهقان 603

سعد بن نصر 604

سعید بن محمّد 604

سعید حلّی 604

سعید بن محمّد ثقفی 605

سعید بن منصور 606

سعید بن محمّد حمّامی 607

سعید بن ابی الرجاء صیرفی 607

سعید بن عمرو،ابو عمرو 607

سعید بن هبة اللّه راوندی 608

سلاّر بن حبیش بغدادی 633

سلاّر بن عبد العزیز دیلمی 634

سلامة بن ذکاء موصلی 642

سلمان بن حسن بن صهرشتی 643

سلیمان بن حسین عاملی 650

سلیمان بن حسین صهرشتی 651

سلیمان بن عصفور بحرانی 652

سلیمان بن علی بحرانی 652

سلیمان بن محمّد صیداوی 653

سلیمان بن محمّد عیناثی 653

سیف النبی بن منتهی حسینی 653

سلطان حسین یزدی 653

سلطان حسین استرآبادی 655

سلطان محمّد صدقی 656

سهل بن عبد الرحمن نیشابوری 657

سلطان صدر بن غیاث الدّین رضوی 658

سلطان محمود بن غلام علی طبسی 658

الحمد للّه المقدّس بکماله و الصلاة و السّلام علی محمّد و آله

ترجمه مجلد دوم کتاب ریاض العلماء و حیاض الفضلاء را،پس از ترجمه مجلد اوّل آن با کمترین بضاعت آغاز می کنم و از خدای متعال و اولیای طاهرین او برای اتمام آن و سایر مجلدات،استمداد می جویم.

و انا الحقیر محمّد باقر ساعدی یکشنبه 3 جمادی الاولی 1405 هجری

«ادامه حرف حاء»

شیخ ابو عبد اللّه حسین بن ابراهیم بن علی قمی معروف به ابن خیاط

او فاضلی جلیل و عالمی فقیه بوده است که معاصر شیخ مفید و دیگر دانشمندان نظیر ایشان است.از ابو محمّد هارون بن موسی تلعکبری روایت می کرده است.شیخ طوسی از وی روایت کرده است و سید ابن طاوس بر روایات و کتاب های او اعتماد کرده است و روایاتی بسیار از ایشان در کتاب مهج الدعوات و غیره آورده است.علامه حلّی در بعضی از اجازاتش از او نام برده است.

شیخ معاصر در امل الآمل 86/2 گوید:حسین بن ابراهیم قمی معروف به ابن خیاط،فاضلی جلیل و از مشایخ شیخ طوسی و از رجال شیعه بوده است چنان که علامه حلّی در اجازاتش ذکر کرده است.

مؤلف گوید:در نسب او حق این است آورده ایم.و در تأیید این مطلب رساله بعضی از شاگردان شیخ علی کرکی است که درباره نام های اساتید و مشایخ است.

از ایشان،شیخ ابو عبد اللّه حسین بن ابراهیم بن علی قمی معروف به ابن خیاط است که از ابو محمّد هارون بن موسی تلعکبری روایت کرده است.

سید حسین بن ابزر حسینی حلّی

دانشمندی فقیه و محدّثی بزرگوار و از معاصران است.

از آثار او،کتابی در رجال و دیگری در نحو و امثال آن بوده است.و مؤلف سلافة العصر ص 545،از وی به خوبی یاد می کند و پاره ای از اشعار او را متذکر شده است.

مؤلف گوید:به زودی،از سید حسین بن کمال الدّین بن ابزر حسینی حلّی،نام خواهیم برد و به ظاهر هر دو،نام یک تن باشد،زیراکه منسوب به جد شایع است.

شیخ امام أوحد الدّین،حسین بن ابی الحسین بن ابو الفضل قزوینی

منتجب الدّین،در فهرست گوید:وی،فقیهی صالح و واعظی مورد وثوق بوده است.

سید حسین بن ابی الحسن حسینی عاملی

وی افتخار خدمت عتبه علیه رضویه را داشته است.

عاملی،از دانشوران روزگار شاه عباس کبیر و شاه صفی بوده است بلکه زمان شاه عباس دوم را هم درک کرد.و من خط شریف او را،که بر کتاب نزهة الناظر فی الجمع بین الاشباه و النظائر شیخ نجیب الدّین یحیی بن سعید، نگاشته بود دیده ام و تاریخ آن 1050 هجری قمری و ممکن است پس از این تاریخ زنده بوده است.

مؤلف گوید:دور نیست که این سید،با سید حسین بن...یکی باشد.

سید حسین بن ابی الحسین موسوی عاملی جبعی

نام و نشان او پس از این به عنوان حسین بن ابی الحسن موسوی عاملی جبعی خواهد آمد و مشهور در نسب او همان است که ما یاد کردیم.

شیخ حسین بن ابی الحسن بن خلف کاشغری ملقب به فضل

از آثار او کتاب زاد العابدین است که سید ابن طاوس،در المواسعة فی قضاء الصلوات و سایر تألیفاتش از آن کتاب نقل می کند.

ظاهر آن است که،فضل از علمای خاصه بوده است،زیرا در طی سلسله سند بعضی از اخبار که از حضرت علی علیه السّلام،از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نقل می کند، نام ابو الفضل،جعفر بن محمّد،مؤلف کتاب العروس آورده شده است.

(فتأمل و لاحظ) ⁽¹⁾

-کتاب العروس در خصائص و فضائل روز جمعه،و از آثار شیخ متقدم ابو محمّد جعفر بن احمد بن علی قمی است که در شهر ری،می زیسته و کتاب المسلسلات و جامع الأحادیث از آثار او می باشد،و معاصر با شیخ صدوق بوده،و از او و صاحب بن عباد روایت می کرده است و شیخ صدوق هم از او روایت می کرده،و کتاب معروفش کتاب مختصریست که شیخ ما(میرزا حسین نوری)در مستدرک و مرحوم مجلسی از وی نقل کرده اند.وی 220 کتاب تألیف کرده است.الذریعة در این مجلد و سایر اجزای،کنیه او را ابو محمّد و نام جدش را احمد نام برده،و در بالا کنیه اش ابو الفضل و نام جدش محمّد بوده است.شیخ آقا بزرگ تهرانی،الذریعة ج 15-م.

شیخ نصیر الدّین ابو عبد اللّه،حسین بن شیخ امام قطب الدّین،ابو الحسین

راوندی

منتجب الدّین در فهرست او را عالمی صالح و شهید،معرفی کرده است.

مؤلف گوید:از قرینه پیداست که ابو الحسین،سعید بن هبة اللّه راوندی است،پس نصیر الدّین،در درجه منتجب الدّین و از معاصران او می باشد.

ادیب رشید الدّین،حسین بن ابی الحسین بن هموسة ورامینی

منتجب الدّین،او را فاضل معرفی کرده است.

شیخ رضی الدّین حسین بن ابی الرشید،نیشابوری

منتجب الدّین گوید:وی،پرهیزگاری شایسته و باصلاحیت بود.

شیخ فقیه،مهذب الدّین ابو عبد اللّه حسین بن ابی الفرج بن رده نیلی

به طوری که از فرائد السمطین استفاده می شود وی از مردمی شریف و از فقها بوده است.وی با نام ابن رده و گاهی به عنوان شیخ مهذب الدّین بن رده،شهرت یافته است.

به طوری که از فرائد السمطین استفاده می شود ابن رده ⁽¹⁾

-ابن رده،در سال 644 هجری قمری،در نیل درگذشت،جنازه او را نخست به حله برده در آنجا بر آن نماز گزاردند،سپس جنازه اش را به کربلا برده و به خاک سپردند.سید محسن امین،اعیان الشیعة،42/26. [1]

و به طوری که از آن کتاب برمی آید ابن رده،علاوه بر شیخ محمّد،از جمعی دیگر،مانند حسن بن شیخ ابو علی طبرسی روایت کرده است.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن ابی مغیره

محمّد بن ابو القاسم طبری،در کتاب بشارة المصطفی گوید:ابو عبد اللّه از مشایخ شیخ مفید بوده است و از ابو احمد حیدر بن محمّد،از ابو عمر و محمّد بن عمر کشی،از جعفر بن احمد،روایت می کرده است.

مؤلف گوید:به گمان من،ابو احمد حیدر بن محمّد،همان ابو محمّد حیدر بن محمّد بن نعیم سمرقندی می باشد.

به زودی خواهد آمد،که شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن مغیره بوشنجی،از مشایخ شیخ مفید است و ممکن است هر دو عنوان نام یک شخص باشد.

شیخ رشید الدّین،حسین بن ابو الفضل بن محمّد راوندی

شیخ منتجب الدّین در فهرست می نویسد:شیخ رشید الدّین،در قوهده (رأس الوادی از اعمال ری)می زیسته است و مردی شایسته و از قاری ها به شمار است.

شیخ حسین بن ابو موسی بن محمّد مولی آل محمّد

شیخ منتجب الدّین،در فهرست گوید:او فقیهی صالح است.

مؤلف گوید:شاید مراد از مولی،آل محمّد....باشد.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن جبران بغدادی

ابو عبد اللّه،از مشایخ محمّد بن ابو القاسم طبری است.وی در بشارة المصطفی می گوید:ابو عبد اللّه از مشایخ اصحاب ما بود که در بغداد می زیست و به عنوان زیارت به خانه ما وارد شد و می افزاید که،شیخ

ابو عبد اللّه از ابو عبد اللّه احمد بن عیسی بن شری،از ابو عبد اللّه احمد بن محمّد بصری مقری،از ابو طالب عبد اللّه بن فضل مالکی از عبد الرحمن ازدی ساح،از عبد الواحد بن زید،از جاریه(کنیزی)که،از حضرت علی علیه السّلام روایت کرده است،روایت می نماید.

شیخ ابو طیب،حسین بن احمد

از فضلا و فقها و محدثان بوده است.

به طوری که استاد استناد ما،در اوایل مجلد مزار بحار الانوار گوید:که شیخ حسین بن عبد الصمد حارثی،پدر شیخ بهایی برخی اخبار وارده را-که شخص زائر،بایستی آن ها را در مقام تشرف در برابر ضریح های مقدسه ائمه طاهرین صلوات اللّه علیهم اجمعین،انجام دهد-از وی نقل نموده است.

مؤلف گوید:دور نیست که والد شیخ بهایی آن ها را،از کتاب او نقل کرده باشد نه اینکه معاصر با ابو طیب باشد.

حسین بن احمد بن بکیر صیرفی بغدادی تمار

⁽¹⁾

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء:ص 38 می نویسد:کتاب عیون مناقب اهل البیت علیهم السّلام از اوست.

حاکم ابو علی،حسین بن احمد بیهقی

حاکم،از مشایخ شیخ صدوق رحمه اللّه بوده است،به طوری که از کتاب های خود او برمی آید،از محمّد بن یحیی صولی،روایت می کرده است.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن حجاج،کاتب محتسب بغدادی

مشهور به ابن حجاج

ابن حجاج،از فضلای سرایندگان و از بزرگان دانشوران و از معاصران سید مرتضی علم الهدی قدّس سرّه بوده است.

شیخ بهایی رحمه اللّه،در رساله ایضاح المقاصد می نویسد:در بیست و هفتم ماه جمادی الثانی،فاضل ادیب،حسین بن احمد،مشهور به ابن حجاج درگذشت ⁽¹⁾

-حجاج،هفت روز،از ماه جمادی ثانی باقی مانده در سال 391 هجری درگذشته است. خطیب بغدادی،تاریخ بغداد،ج 8،ذیل نام آن.

ابن حجاج،از بزرگان سرایندگان و اربابان فضیلت بود و از امامی مذهبان به شمار است و در مذهب تشیّع تعصب ویژه ای داشت و همواره به نکوهش از مخالفان می پرداخت و آنان را با اشعار خود هجو می کرده است.

ابن خلکان،در وفیات الاعیان 17/2 گوید:ابن حجاج،در شهر بغداد،در جوار روضه مبارکه حضرت موسی بن جعفر علیهما السّلام دفن گردیده است و مخصوصا وصیت کرده بود،او را در پایین پای مبارک آن حضرت،دفن کنند و بر لوح مزارش بنویسند وَ کَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَیْهِ بِالْوَصِیدِ ⁽²⁾تا بدینجا کلام شیخ بهایی رحمه اللّه به پایان رسید.

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء،ص 149 ذیل شمار نام های سرایندگانی که در مدح اهل بیت علیهم السّلام تظاهر داشته اند،می نویسد:ابن حجاج،ابو عبد اللّه حسین بن احمد بن حجاج کاتب،محتسب بغدادی،از

شاگردان ابن رومی ⁽¹⁾

-ابو الحسن علی بن عباس،معروف به ابن رومی،یکی از سرایندگان غزل،و مدیحه و هجا است.و اوصاف او را بسیار گفته.گروهی از ادبا از وی روایت می کنند،از اشعار اوست:

اذا دام للمرء الشباب و اخلقت محاسنه ظن السواد خضابا

فکیف نطق الشیخ ان خضابه یظن سوادا او سنحال شبابا

ابن رومی گوید:در این مضمون هیچ یک از شعرا،بر من پیشی نگرفت،او در سال 283 یا 284

هجری،درگذشته است.خطیب بغدادی،تاریخ بغداد،ج 12. [1]

محدث قمی در کنی و القاب [2]می نویسد:بعضی از علما ابن رومی را در ردیف شعرای شیعه نام

برده و این دو شعر را مؤید تشیّع او می دانند:

تراب ابی تراب کحلی عینی اذا رمدت جلوت بها قذاها

تلذ لی الملامة فی هواه لذکراه و استحلی اذاها

مؤلف گوید:سید بهاء الدّین علی بن عبد الحمید نجفی حسینی،در کتاب الدر النضید فی تعازی الامام الشهید که در مقتل آن حضرت تألیف کرده، رؤیایی را که مربوط به ابن حجاج است،ایراد نموده است.و من شایسته می دانم،آن رؤیا را در ضمن شرح حال ابن حجاج یادآوری نمایم.شیخ عزّ الدّین،حسن بن عبد اللّه بن حسن تغلبی،رؤیا را چنین نقل می کند:

شیخ علی بن محمّد بن زرزور سوراوی و شیخ محمّد بن قارون سیبی که هر دو تن،از نیکوکاران عصر خود بوده اند،به اشعار ابن حجاج به چشم تمسخر و استهزا می نگریستند و اجازه نمی دادند،تا کسی اشعار او را انشاد نماید و کسی که دیوان او را مطالعه قرار می داد سرزنش می کردند و علتش آن بود،که دیوان او مملو از سخنان ناشایسته و هجو و نکوهش های آشکار بوده است که معمولا دل خواننده و شنونده را متنفر می ساخت و آنان، چندی از روزگار خود را بدین رویه به پایان رسانیدند.

چنین بود که شمس الدّین،محمّد بن قارون به عتبه علیه حضرت سید الشهداء علیه السّلام شرفیاب شد،در آن سرزمین ولایت آیین در خواب دید در حایل شریف حضور دارد،در آن حال مشاهده کرد حضرت زهرای مرضیه علیها آلاف الثناء و التحیة،دم در حرم مبارک جلوس فرموده و به آستانه طرف چپ در ورودی،در زاویه ای که میان مرقد مبارک حضرت سید الشهداء و قبر مطهر حضرت علی اکبر علیه السّلام واقع شده بود،تکیه زده اند.حضرت امیر المؤمنین و حضرت امام حسن و حضرت امام حسین و حضرت امام زین العابدین و حضرت امام باقر و حضرت امام صادق علیهم السّلام هم،جلوس فرمودند و با یکدیگر گفتگویی می کردند،که فهمیده نمی شد از چه مقوله ای سخن می گویند و علی بن محمّد زرزور،در کنار ضریح حضرت سید الشهداء،نزدیک به ائمه طاهرین قرار گرفته است و سر بر روی زانو گذارده بود و محمّد بن قارون،که صاحب این رؤیاست در برابر ائمه طاهرین ایستاده بود و از دیدار آن ها کمال ابتهاج و سرور را داشت.

در آن حال محمّد بن قارون،به بیرون از حرم مطهر متوجه می شود،که ابن حجاج در حالی که جامه سبزرنگی،که به طلای احمر مزیّن بود در پوشیده و عمامه سبزرنگی بر سر دارد و نوری از آن متلالئ است،که آفاق را منور ساخته و از صحن مبارک می گذرد،محمّد بن قارون،خطاب به علی ابن محمّد زرزور گفت:آیا به ابن حجاج و چگونگی وضع و حال او نگران نمی شوی؟ابن زرزور در پاسخش گفت:از او دست بدار،که من او را دوست نمی دارم.

به دنبال اظهاریه او،حضرت زهرای مرضیه علیها السّلام فرمود:ابو عبد اللّه(ابن حجاج)را دوست نمی داری؟نه چنین است بلکه او را دوست بدارید؛زیرا کسی که او را دوست ندارد،از شیعیان ما به شمار نخواهد آمد،در تأیید

بیانیه حضرت زهرا علیها السّلام سخنی از ائمه طاهرین به گوش رسید،آری کسی که ابو عبد اللّه را دوست نمی دارد،مؤمن نیست.

شیخ محمّد بن قارون گفت:صدا را شنیدم،لیکن ندانستم این سخن را کدام یک از ائمه فرمود،در این حال از خواب بیدار شدم و از کوتاهی ای که محمّد بن زرزور،پیش از این نسبت به ابن حجاج کرده بود سخت بیمناک گردیدم.

محمّد بن قارون گوید:طولی نکشید خواب را،از خاطر بردم چنانچه گویا خوابی ندیده ام و سابقه ای هم ندارم.پس از مدتی بار دیگر،عازم زیارت عتبه علیه،حضرت سید الشهداء علیه السّلام گردیده،در راه به گروهی از شیعیان برخورد کردم،همچنان که به مسیر خود ادامه می دادند،پاره ای از اشعار ابن حجاج را،با صدای بلند می خواندند،بدانها نزدیک شدم و علی ابن زرزور را در میان آن ها دیدم،در آن هنگام به یاد خواب از یاد رفته خویش،افتادم و به یکی از دوستان،که از مؤمنان،و از ارادتمندان اهل بیت عصمت بود،و با من،در آن سفر،همراهی می کرد،گفتم:می خواهی طرفه خوابی،برای تو نقل کنم؟گفت آری،سپس خواب خود را،از آغاز تا انجام،برای او نقل کردم سپس با سرعت بیشتری خود را،به علی بن زرزور رسانید.پس از آنکه من و رفیقم،به وی سلام کردیم و پاسخ شنیدیم،گفتم ای برادر هیچ گاه به خاطر ندارم شعر ابن حجاج را،از کسی شنیده باشی و اظهار ناراحتی نکرده باشی و یا به کسی اجازه بدهی،که شعر ابن حجاج را، نزد تو بخواند،اینک چه شده است،که خود شعر وی را،می خوانی و به خواندن دیگران هم،گوش فرامی دهی؟

علی بن زرزور گفت:می خواهی خوابی را،که برای او دیده ام،از برای تو نقل کنم،گفتم آری،چه خوابی دیده ای؟همان خواب را که من هم دیده

بودم،از اوّل تا به آخر بدون کم و زیاد نقل کرد و رفیقم که همراه من بود، از شنیدن آن به شگفت آمد سپس،از علی بن زرزور پرسیدم آیا آن مرد،که به تو گفت،به ابن حجاج نگران شو،او را شناختی؟گفت به خدا سوگند، او را نشناختم همین قدر می دانم،او در حضور ائمه طاهرین ایستاده بود.

پس گفتم:من همان مردم و خوابی را که تو دیده بودی،من هم دیده بودم و خدا مرا موفق داشت،تا خوابم را،برای این دوستم پیش از آنکه از تو بشنوم برای او حکایت کنم و از خدا سپاسگزارم،که من و تو را از فرورفتن در گرداب ضلالت و نکوهش کردن از مردی که دوستار آل بیت رسول است بازداشت.

پس از آن،هر دو به مدح،و منقبت او پرداختند و اشعار و پیش آمدهای او را،در محافل و مجالس،یاد می کردند و به نشر آثار او می کوشیدند.

تغلبی،راوی این خواب گوید:پس از چندی،با شیخ محمّد بن قارون، در حائر شریف حضرت سید الشهداء علیه السّلام،ملاقات کردم،رؤیا را تذکر دادم، و محلی که ائمه طاهرین علیهم السّلام و حضرت زهرا علیها السّلام،جلوس فرموده بودند، به من نشان داد.

مؤلف گوید:نظیر همین اتفاق هم در روزگار حیاتش،برای خود ابن حجاج پیش آمد به این توضیح،که سید مرتضی وی را،از تغزلات و هجویاتی که در قصیده«یا صاحب القبة البیضاء فی النجف»-که ان شاءاللّه به زودی به ذکر آن می پردازیم-ایراد کرده بود،نکوهش نمود.

پیش آمد چنین است:آن گاه که سلطان مسعود بن بابویه باروی نجف اشرف را بنیان کرد،وارد روضه مبارکه علویه علی،صاحبها آلاف الثناء و التحیة شد،پس از اینکه عتبه مبارکه را بوسید،با کمال ادب در پیشگاه مبارک جلوس کرد،ابن حجاج،در برابر او ایستاد و در آستانه روضه

مبارکه،قرار گرفت و قصیده،ذیل را انشا کرد،هنگامی که به اشعار هجائیه، که در ذیل آن قصیده،سروده بود رسید،سید مرتضی،علم الهدی که حضور داشت،بسیار ناراحت شد،وی را از خواندن آن ها در پیشگاه مبارک حضرت مولی علیه السّلام بازداشت،ابن حجاج از خواندن آن ها،منصرف شد و فرمان سید را اطاعت کرد.

ابن حجاج،که از این پیش آمد ناراحت شده بود،شب در رؤیا به خاک پای ولایت کلیه الهیه حضرت مولی الموالی امیر المؤمنین علی علیه السّلام مشرف شده،مظهر لطف خداوندی خطاب به وی فرمود،دل شکسته و خاطر ناآسوده مباش،مرتضی علم الهدی را به سوی تو فرستادیم،تا از تو پوزش بخواهد،بنابراین،تو به پیشگاه او مرو،بلکه به او دستور داده ایم تا به خانه تو بیاید،و بر تو وارد شود.

همان شب سید مرتضی علم الهدی،رضوان اللّه تعالی علی روحه،پیمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را در خواب می بیند،که ائمه طاهرین صلوات اللّه علیهم اجمعین، گرد حضرتش جلوس کرده اند،سید،برابر با ایمان قرار می گیرد،و بر ایشان سلامی کنند،توجهی به وی نمی فرماید،سید از این معنی ناراحت می شود، و بر او گران می آید،به عرض می رساند:ای موالیان من،همانا من بنده شما و فرزند شما و از ارادتمندان به شمایم،چه عملی از من سرزده است،که مورد بی مهری شما قرار گرفته ام؟فرمودند:به خاطر اینکه،خاطر شاعر ما را خستی،و دل او را شکستی،بر توست که به خانه اش بروی و بر او وارد شوی و از او پوزش بخواهی،و ازآن پس ،دست او را بگیری و او را نزد مسعود بن بابویه ببری،و عنایت خاصه،و مهربانی ما را،که نسبت به وی داریم،به اطلاع او برسانی.

سید،از خواب برخاست و بلافاصله به خانه ابن حجاج رفت،و کوبه در را کوبید ابن حجاج،گفت:سرور من،آن کس که شما را به منزل من فرستاده دستور داده است به سوی شما عزیمت ننمایم،و فرموده است او به سوی تو خواهد آمد و بر تو وارد خواهد شد،سید گفت:آری شنیدم و از فرمان اهل بیت علیهم السّلام اطاعت کردم آن گاه سید،بر او وارد شد،و از وی پوزش خواست،و در موقع معینی او را به حضور سلطان برد و هر دو تن، خواب خود را،به اطلاع وی رسانیده،سلطان،ابن حجاج را مورد اکرام و انعام خود قرار داد،و رتبه ای شایسته،برای او مقرر داشت،و به مقام و فضیلت او اعتراف کرد،و دستور داد،تا آن قصیده را بار دیگر از آغاز تا انجام بخواند،ابن حجاج قصیده را به شرح زیر برای او انشاد کرد.

یا صاحب القبة البیضاء فی من زار قبرک و استشفی لدیک شفی

زوروا ابا الحسن الهادی فانکم تحظون بالاجر و الاقبال و الزلف

زوروا لمن یسمع النجوی لدیه یزره بالقبر ملهوفا لدیه کفی

اذا وصلت فأحرم قبل فادخله ملبیا واسع سبعا حوله وطف

حتی اذا طفت سبعا حول قبته تأمل الباب تلقا وجهه فقف

و قل سلام من اللّه السّلام علی اهل السّلام و اهل العلم و الشرف

انی أتیتک یا مولای من بلدی مستمسکا بحبال الحق بالطرف

راجع بأنک یا مولای تشفع لی و تسقینی من رحیق شافی اللهف

لانک العروة الوثقی فمن علقت بها یداه فلن یشفی و لن یخف

و ان اسمائک الحسنی اذا تلیت علی مریض شفی من سقمه الدنف

لان شأنک شأن غیر منتقص و ان نورک نور غیر منکسف

و انک الآیة الکبری التی ظهرت للعارفین بأنواع من الطرف

هذی ملائکة الرحمن دائمة یهبطن نحوک بالالطاف و التحف

کالسطل و الجام و المندیل جاء به جبریل ما أحد فیه بمختلف

کان النبی اذا استکفاک معضلة من الامور و قد أعیت لدیه کفی

و قصة الطائر المشوی عن أنس یخبر بما قصه المختار من شرف

و الحب و القضب و الزیتون حین اتوا تکرما من اله العرش ذی اللطف

و الخیل راکعة فی النقع ساجدة و المشرفیات قد ضجت علی الجحف

بعثت اغصان بان فی جموعهم فاصبحوا کرماد غیر منتسف

لو شئت مسخهم فی دورهم او شئت قلت لهم یا ارض انخسفی

و الموت طوعک و الارواح تملکها و قد حکمت و لم تظلم و لم تخف

خلاف من زهقت فی الغار مهجته فظل مدمعه جار بمنذرف

لا قدس اللّه قوما قال قائلهم بخ بخ لک من فضل و من شرف

و بایعوک بخم ثم أکدها محمّد بمقال منه غیر خفی

عافوک و اطرحوا قول النبی و لم یمنعهم قوله هذا أخی خلفی

هذا ولیکم بعدی فمن علقت به یداه فلن یخشی و لم یخف

فقلدوها أخا تیم فقال لهم یا ویلکم أقبلوا قولی فلست أفی

لی مارد یعترینی لا اطیق له ردا فیخدعنی بالقول و العنف

حتی اذا ما دعاه الموت نص علی شیطانه یا له من مارد خلف

فصیّر الامر شوری خدعة ودها و حیلة و هو أمر منه غیر خفی

و ثالث القوم ابدی فی الوری بدعا و أصبحت ملة الاسلام فی تلف

لا خیر فی آل حرب مع عدی و لا فی آل تیم و لا فی شیخها الخرف

ضلوا و کان عکوفا فی ضلالهم مثل الکلاب مکبات علی الجیف

کم بدعة ظهرت من جورهم فبدا منها الفساد من الاصلاب و النطف

شاعت بدائعهم فی الناس فعل اللیاط و شرب الخمر من سرف

فذاک عن انس یروی و ذاک و ابی هر و ذاک یروی راء مختلف

فذاک یأت بما لم یأت ذاک و ذا مخالف للذی قد جاء فی الصحف

فالشافعی یری الشطرنج من ادب و ابن حنبل فیما قال لم یخف

یقول ان اله العرش ینزل فی زی الانام بقد اللین و الهیف

فی زی أمرد نضو الخصر منهضم ال حشا طلیق المحیا وافر الردف

علی حمار یصلی فی المساجد قد أرخی ذوائبه منه علی الکتف

یمشی بنعلین من تبر شراکهما در و یخطر فی ثوب من الصلف

هذا و لا یبتدی عند الصلاة ببسم اللّه و هی أتت فی مبدا الصحف

و قول نعمان فی شرب المدام بأن لا حد فیه و لا اثم لمقترف

و عنده القول فی أخذ الحریرة أو وطی الاجیرة رأی غیر مختلف

أ هکذا کان فی عهد النبی جری فأنبنا یا عمی ان کنت ذا نصف

و مالک قال لوطوا بالغلام و لا تخشوا مقالة ممن جاء بالسخف

محللا أکل لحم الکلب مبتدعا مخالفا للذی یروی عن السلف

فقول کل امام من ائمتهم ماضی العزیمة فی زیغ و فی حیف

قل لابن سکرة ذی البخل و الخرف عن ابن حجاج قولا غیر منحرف

یا ابن البغایا الزوانی العاهرات و من سلقلقاتهم قد حض من خلف

یا من هجا بضعة الهادی لان نشبت کفای منک علی تمکین منتصف

لاوردنک یا من بضر زوجته شبیه عذق قرنط یابس الحشف

موارد الحتف ان امکنت سوف تری توسلی بالامام الحجة الخلف

القائم العلم المهدی ناصرنا و جاعل الشرک فی ذل من التلف

من یملأ الارض عدلا بعد ما ملئت جورا و یقمع أهل الزیغ و الحیف

سقی البقیع و طوسا و الطفوف و سامر او بغداد و المدفون فی النجف

من مهرق مغدق صبا غدا سجما مغدودق هاطل مستهطف و کف

خذها الیک امیر المؤمنین بلا عیب یشین قوافیها و لا سخف

من اقوافی التی لو رامها خلف صفعت بالمائع الجاری قفا خلف

تنفی ولاء علی یا ابن زانیة و تبتغی بدلا من أنحس السلف

لا أبتغی بعتیق من ابی حسن و لو بلیت بسوء الکید و الحرف

فاستجلها من فتی الحجاج بنت ثنا تشق کل فؤاد کافر دنف

بحب حیدرة الکرار مفتخری به شرفت و هذا منتهی شرفی

ای صاحب گنبد سفیدرنگی که در نجف اشرف بنیان گردیده است.آن کسی هستی که هرگاه ارادتمندی به زیارت مرقد مطهر تو بیاید و از مقام تو،درخواست شفای بیماری خویش را بنماید،بهبودی پیدا می کند.اینک، ای ارادتمندان از فرصت استفاده کنید،و به زیارت حضرت ابو الحسن که گمراهان را هدایت می کند حاضر شوید و از مزد و اقبال،و رسیدن به مراتب عالیه،که از این راه به دست می آورید بهره کاملی به دست آورید.

آری،بزرگواری را زیارت کنید که از راز دل همگان باخبر است،و به خواسته قلبی هر درمانده ای می رسد.بنابراین،هرگاه به درگاه او دست پیدا کردی،پیش از آنکه وارد بارگاه همایونی او بشوی،به لباس احرام درآی،و تلبیه کن،و هفت شوط گرداگرد مرقد او،به طواف بپرداز پس از آنکه از طواف آسوده خاطر شدی،در برابر درگاه او متوقف شو و بگو،درود خدا بر کسی که شایستگی هر نوع درودی را دارد،و اوست که شایسته همه گونه مقامات علمی،و شرافتمندانه ایست،و اضافه کن،ای آقای من از شهر خودم کوچ کردم،و به عزم دربار تو بار سفر را بر دوش خویش کشیدم و به ریسمان استوار ولایت تو،دستاویز گردیدم و آرزومندم،در روز رستاخیز، از شفاعت من،خاطر نفرمایی،و مرا از آب خوشگوار کوثر،سیراب سازی.

آری،تو ریسمان استوار پروردگاری و هرکه در آن آویزد،هیچ گاه به بلای شقاوت مبتلا نشود و هرگز به بند خوف و بیم،گرفتار نگردد.نام های نیکویت،هرگاه بر بیمار خوانده شود،از بیماری دامن گیر،بهبودی پیدا کند.

و این موقعیت ازآنجا برای تو به وجود آمد که از مقام تو کاسته نمی شود، و خورشید نورانیت تو،در پرده کسوف قرار نمی گیرد.تو همان نشانه بزرگی هستی که به انواع مختلف،برای ارباب معرفت هویداست،اینک فرشتگان رحمت اند که همواره با تحفه ها و هدیه ها،به درگاه تو نزول می کنند،و جبریل که هدایای الهی را با سطل و جام،همراه با دستار به حضور تو می رسد،این حقیقتی است.که مورد اختلاف هیچ یک از افراد نبوده است.

و از ویژگی های تو آنکه پیمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله هرگاه،به مشکلی برمی خورد، برای رفع آن،تو وی را بسنده بودی داستان مرغ بریان شده،که از انس روایت شده بهترین دلیل بر شرافتمندی توست و از آن هاست دانه و شاخه زیتونی که از سوی خدای مهربان،برای تو آورده شد،و پایه توانایی تو تا آنجا است که اسب های تندرو،در میان گرد و غبار،در برابر تو به زانو درمی آیند،و شمشیرهای تیز از بیم تو نالان می گردد،آری،تو بودی که شاخه های درخت بان را،در میان گروه آنان افکندی،و آنان را سوزانیدی و به صورت خاکستری درآوردی،و قادر به هیچ گونه مقابله ای نبودند،بلکه اگر اراده می کردی،می توانستی آن ها را در خانه خودشان،مسخ نمایی مسخ می شدند،و اگر هم اراده می کردی،می توانستی آن ها را در زمین فرو ببری.

و این نیرو،از آن است که مرگ در فرمان توست،و ارواح موجودات در اختیار تو می باشد،آری،تو فرمان دار مطلق العنانی،و به کسی ستم نمی کنی، و از کسی هم بیمی نداری تو جز آن دیگری،که در غار دلش از بیم

می طپید،و اشک چشمش از کمال بیم ناکی،چون جویی جاری بود.خدا نگذرد از آن ها که به مقام شرافتمندی و فضیلت تو رسیده بودند،و به مقام خلافتی که تعیین شده بودی آفرین گفتند،و در محل خم،با تو بیعت کردند،و در عین حال همه گونه تأکیدات پیمبر را درباره تو نادیده گرفتند، و برادری و ولایتی را که پیغمبر پس از خود به تو ارزانی داشته بود،ناچیز انگاشتند،و با آنکه پیغمبر اکرم فرمود،این علی ولی شما است،و کسی که دست به دامن او بشود،از هرگونه بیم و هراسی در امان است،بازهم دیگری را برای خویش برگزیدند و به گفته خود او هم که من شایسته نیستم،و دیگری مرا بر این عمل وادار می کند،و تاب تخلف از او را ندارم توجهی ننمودند،تا اینکه درگذشت،و آن دیگری را به جای خویش برگزید او هم با همه نیرنگ هایش،کار پیشوایی و امور مردم را به شورا گذاشت و نتیجه ای را که سرانجام آن،بر همگان پوشیده نیست،به دست آورد،و ثالث ثلاثه،امور خلق را به دست گرفت،و تازگی ها به وجود آورد، و ملت اسلام را،گرفتار ساخت،اینجاست که باید بگویم،مردم از حربی ها،و عدی ها،و تیمی ها،هیچ گونه روی آسایش ندیدند و به گمراهی افتادند،و به خاطر آن ها که دست و چنگال به مردار دنیا دراز کرده بودند، جامه های بیچارگی،بر اندام خود راست آوردند،واه که مردم چه تازگی ها از ستمگری های آنان مشاهده کردند،و چه نطفه های فساد از آن ها به ظهور رسید،و چه آثار ننگینی از قبیل باده گساری،و زشت عملی از آن ها به وجود آمد،و آرایی نابسامان به امضای خود رسانیدند،و احکامی توزیع نمودند که همه آن ها برخلاف احکام قرآنی بود،چنانچه بازی شطرنج را تجویز کردند،و بی باکانه به مردم گفتند،خدای عرش به زی مردمان درآید، به چهره جوانی بس ظریف و زیباروی و امردی خوش موی،و مغبچه ای

نیکو که دل فریبد،و جان از قالب تهی سازد بر حماری سوار شود،و در مساجد ظاهر شود و در حالی به شکل دل فریبی هویدا گردد که کفش هایی از زر،که بند کفشش از گوهر غلتان،ترتیب یافته است،بر پای دارد و گیسوان جان ستانش شانه هایش را پوشیده باشد،و از کارهای او اینکه در هنگام نماز،بسم اللّه که کلام عزیز بدان آغاز شده در هنگام نماز به زبان راز نیاورد.

دیگری،برای باده گساری به حد شرعی اعتنایی ندارد و شرب خمر را گناه نمی داند و می گوید با پارچه ای نازک،می توان به هم خوابی اقدام کرد، و وطی مزدور ماده را،تجویز می نماید،اینک این سؤال پیش می آید که آیا در روزگار پیمبر هم این احکام رواج داشت؟ای کورباطن،اگر باانصافی ما را آگاه گردان و همچنان،آمیزش با جوان نورس را رفع هوس دانند،و نهی از این عمل ناپسند را سخیف انگارند،و خوردن گوشت سگ را که مخالف با رأی گذشتگان است،جایز شمارند.این گونه گفتار عادت پیشوایانی است که با قدرت هرچه تمام تر،به صحت آن ها صحه گذارده اند.

اینک،روی سخنم با پسره سکره بغدادی است که موجودی بخیل و از کار وامانده است،و از بدکاره هایی به وجود آمد که از شدت شهوت رانی، از پس حیض می شدند،می گویم ای کسی که با پاره دل هادی درافتادی،و او را به نیش هجای خود آزار می دهی هرگاه دستم به تو برسد تو را که لب بالای فلان همسرت،از خشکی چونان شاخه خشکیده است،به بیچارگی می افکنم،و برای نابودی تو به حجت بالغه الهی حضرت صاحب الامر متوسل می شوم،آن بزرگواری که قائم آل محمّد است،و پرچم برافراخته هدایت شده الهی است که ما را یاری می کند،و مشرکان را که در کمال

ذلت و بیچارگی زیست می کنند از پای درمی آورد،و زمین را از جور و ستم پاکیزه می سازد،و ستمگران را نابود می گرداند،و سرزمین بقیع و طوس و کربلا و بغداد و نجف را،از خون ستمگران شاداب می گرداند،و آن سرزمین های بهشت آیین را از لوث وجود کافران،و خون ریزان و بدکاران پاک و مطهر می گرداند.

اینک،ای امیر مؤمنان این قصیده ام را به نظر ولایت اثر خویش بپذیر،و آن را بدون آنکه عیبی در آن مشاهده شود و یا سخافتی در قوافی آن دیده شود قبول فرما،و چنان پندار،که قصیده من پر از قافیه هایی است،که هرگاه سرایندگان حاضر،آن ها را در اختیار داشته باشند،چنان آبی روان بر پس گردن دیگران فرود می آورد.پس از این بازهم خطاب به ابن سکره گوید:تو آن کسی هستی،که دوستی علی بن ابی طالب را از دست دادی،و به جای آن از علاقه مندی به منحوس ترین گذشتگان دل بسته ای،و من برخلاف تو بنده آزادشده علی علیه السّلام را بر هیچ کسی برتری نمی دهم،و از هیچ گونه گرفتاری و ناراحتی که مخالفان برای من به وجود بیاورند باکی ندارم.

اکنون ای صاحب ولایت این قصیده را،از ابن حجاج بدیده عنایت قبول کن،قصیده ای که دل بیمار کافران کور باطن را می شکافد،در پایان می گوید،اینک افتخار من به دوستی حیدر کرار است،و از ناحیه ولایت او بهترین شرافتمندی ها را،کسب می کنم.

مؤلف پس از ذکر قصیده ابن حجاج،می نویسد:تا بدینجا آنچه را،از کتاب الدر النضید به دست آوردیم،به پایان رسانیدیم.

شیخ معاصر،در امل الآمل پس از آنچه را که در معرفی وی،در آغاز این شرح حال،یادآور شده ایم،می نویسد:ابن حجاج،فاضلی سراینده و

ادیب بود،ابن شهرآشوب،وی در معالم العلماء:ص 149 نام برده است.و او را از سرایندگان اهل بیت معرفی می نماید.و اضافه می کند ابن حجاج،از دست پروردگان ابن رومی،و از مردم عجم بوده است.

ابن حجاج،دیوان شعر بزرگی دارد که در چند مجلد تدوین نموده و امامی مذهب بوده،و از شعر او،استفاده می شود که از نوادگان حجاج بن یوسف ثقفی به شمار است و این موضوع منافی با آن است که وی از مردم عجم باشد،مگر اینکه در بلاد عجم،متولد شده باشد،و یا ثقفی از بردگان عجم است نه آنکه از مردم عجم باشد،و ما این معنی را می توانیم از پاره ای از اخبار و گزارش های احوال او استفاده بنماییم،از اشعار اوست:

و شعری سخفة لا بد منه فقد طبنا و زال الاحتشام

و هل دار تکون بلا کنیف فیمکن عاقلا فیها المقام

سروده من،دارای یک نوع بی ارزشی است و در عین حال سخافت را، برای سروده خود لازم می دانم،و خود را بدان خرسند مشاهده می کنم،و از هیچ گونه شوکت و شکوهی،باک ندارم،زیرا می دانم این گونه سخافت، مانند مستراحی است که وجود آن در منزل لازم است،لیکن مستراح محل آسایش نمی باشد.

از اشعار اوست:

و هذی القصیدة مثل العروس موشحة بالمعانی الملاح

و لا بد للشعر من سخفة و لا بد للدار من مستراح

این چکامه من،مانند عروسی است که به حجله گاه می رود،و به انواع مضامین نمکین آراسته گردیده،و در عین حال،خالی از الفاظ سخیف نبوده است،زیرا همان طور که منزل،مستراح لازم دارد،شعر من هم خالی از الفاظ سخیف نمی باشد.

از اوست:

ان بنی برمک لو شاهدوا فعلک بالغائب و الشاهد

ما اعترف الفضل بیحیی أبا و لا انتمی یحیی الی خالد

پسران برمک،از آن ها که حاضرند،و از آن ها که غائب اند،هرگاه متوجه به کار ناپسند تو بشوند نه فضل به فرزندی یحیی می بالد،و نه هم یحیی خود را به خالد پیوسته می انگارد.

از اوست:

و کاتب بارع بلاغته تجلو علینا کلام سحبان

لو کان عند المأمون جوهرة اهداه او بعضه لبوران

کاتبی که در چرب زبانی و سخن آرایی به پایه ای رسیده بود،که بلاغت کلام سبحان را به خاطر ما می آورد،می گفت هرگاه در پیش مأمون عباسی گوهر گران بهایی بود همه آن یا بعضی از آن را،به پوران دختر حسن بن سهل که همسرش بود اهدا می کرد.

باز گفته است:

هذا حدیثی تنمی عجائبه بکثرة القال فیه و القیل

اعجزنی دفنه فشاع کما اعجز قابیل دفن هابیل

خبر من که آن به آن،امور بی سابقه آن آشکار می شود و پیوسته گرفتار قیل و قال می گردد آن قدر شهرت یافته،که نمی توانم آن را دفن کنم،و از خاطره ها ببرم،همچنان که قابیل،از دفن کردن کشته برادرش هابیل عاجز شده بود.

از اوست:

لا دردر الرجال ما ذا یرون من حلة النساء

و إنما هم أسود غاب تصرعهم أعین الظباء

از پایه مردی،بهره ای ندارند که از پس حله زنان،چشم اندازی می کنند، آری،آنان شیران بیشه اند که به تیر جگردوز آهوان،از پای درمی آیند.

از اوست:

و ابرص من بنی الزوانی ملمع أبقع الیدین

قلت و قد لج بی أذاه و زاد ما بینه و بینی

یا معشر الشیعة الحقونی قد ظفر الشمر بالحسین

پیس اندامی،که از زنان بدکاره پیدا شده،و سراسر بدن او را خال های سیاه و سپید فراگرفته است،و دست های او براثر آن خال ها،از حالت عادی بیرون رفته بود،مرا می آزرد،و آزار او نسبت به من از حد اعتدال بیرون رفت،اکنون که از آزار او به ستوه آمده ام،خطاب به شیعیان، می گویم:مرا دریابید،که اینک شمر بر حسین،چیره شده است.

ابن حجاج،معاصر با سید مرتضی و سید رضی،رحمة اللّه علیهما بود،پایان آنچه،در کتاب امل الآمل 89/2 آمده است.

مؤلف گوید:براثر نسبت داشتن با حجاج،به ابن حجاج،شهرت پیدا کرده است.اکنون،حجاجی که در طی نسب او آمده است،جد نزدیک او نمی باشد،و نام هایی دیگر،از طی نسب او حذف شده است،و حذف نام نیاکان از باب اختصار بوده،و این گونه حذف فراوان است،و محتمل است، حجاج مزبور،نام جد نزدیکش باشد،و حجاج بن یوسف ثقفی،جد دور او باشد،و اشتهار او به ابن حجاج،در حال حاضر یا به اعتبار جد نزدیکش و

یا به واسطه جد بعیدش ⁽¹⁾

-روضات الجنات،شرح حال او را مفصلا یادآور شده و به برخی از اشعار او اشاره کرده

است،و ما هم در ترجمه مجلد سوم آنکه به حمد اللّه به طبع رسیده است ذیل احوال او

مطالبی را افزوده ایم علامه خوانساری مرقوم فرموده ابن حجاج از مردم نیل بغداد و از

شیعیان امامی مذهب است و در صنعت شعر و سرایندگی شهره آفاقی داشته،و از

محتسبان است و پس از ذکر قصیده معروفش و دو فقره خوابی که در این کتاب هم آورده

شده است می نویسد:دیوان او مشتمل بر ده مجلد است و هزل و جد را در نهایت خوبی

گفته،با روی کار آمدن ابو سعید اصطخری از منصب احتساب عزل شده،و در سرایندگی

هم ردیف با امرؤ القیس بوده و با ابن سکره بغدادی شاعر متوفی 385 هجری معارضت ها و

مخالفت ها داشته است،و در روز سه شنبه 27 جمادی الآخر سال 391 هجری در محل نیل

وفات یافت،جنازه او را به بغداد برده در حرم مطهر حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام دفن

کردند و بنا به وصیت خودش بر لوح قبرش نوشتند و کلبهم باسط ذراعیه بالوصید و

سید رضی او را مرثیه گفته است.

شیخ حسین بن احمد بن حسین،جد مادری سید امام ضیاء الدّین،

فضل اللّه بن علی حسینی راوندی

منتجب الدّین،در فهرست می نویسد:وی،فقیهی صالح و محدث بود.

شیخ ابو جعفر،حسین بن احمد بن رده

شیخ معاصر،در امل الآمل:90/2 گوید:ابن رده،فاضلی فقیه بوده است و شهید اوّل به توسط محمّد بن جعفر مشهدی،از وی روایت می کرده است.

مؤلف گوید:ازاین پس ،بخشی از احوال او را،در ذیل شرح حال شیخ مهذب الدّین حسین بن رده،متذکر خواهیم شد،و حق آن است که این دو تن با یکدیگر متحد نباشند ⁽²⁾

مهذب الدّین،حسین بن ابو الفرج بن رده نیلی باشد.

شیخ حسین بن احمد سوراوی

سوراوی،از معاصران احمد بن عبد القادر اصفهانی بوده،و از مشایخ ابن طاوس و از بزرگان علمای امامیه،و از اکابر فقهای این طایفه به شمار است.و از محمّد بن ابو القاسم طبری،روایت کرده است.

ابن طاوس،آنجا که از تفسیر محمّد بن ماهیار نقل می کند می نویسد:

خبر داد مرا شیخ صالح حسین بن احمد سوراوی،در ماه جمادی الآخر سال 607 یا 609 هجری قمری از شیخ سعید ابو القاسم طبری،از شیخ مفید ابو علی حسن بن شیخ ابو جعفر طوسی تا آخر سند.

و در جایی از اقبال گوید:خبر داد مرا شیخ عالم،حسین بن احمد سوراوی،و نیز از کتاب جمال الاسبوع و دیگر آثار ابن طاوس،استفاده می شود سوراوی از مشایخ ابن طاوس بوده است.

شیخ معاصر در امل الآمل 90/2 گوید:سوراوی،عالمی فاضل و جلیل القدر بوده،و از سید رضی الدّین علی بن موسی بن طاوس،روایت می کرده است.

مؤلف گوید:ظاهر آن است که سید ابن طاوس،از سوراوی روایت می کرده است نه آنکه سوراوی،از وی روایت کرده باشد،شاید اشتباه از نساخ باشد،نه از ناحیه خود او و شاهد بر صحت نظریه ما،آنکه شیخ بهایی رحمه اللّه در آغاز اربعینش اشاره کرده،سوراوی،از مشایخ سید ابن طاوس رحمه اللّه می باشد.

از برخی مواضع به دست می آید،که حسین بن احمد سوراوی،همان حسین بن رطبة سوراوی-آتی الترجمه-است،با این تفاوت،که دومی منسوب به جدش می شود با این توضیح،نسبت دومی منتهی به جد او

می شود(حسین بن احمد بن رطبة سوراوی)لیکن محل تأمل است،زیرا حسین بن رطبة سوراوی،شیخ روایت عربی بن مسافر،بوده و به زودی در شرح حال،حسین بن رطبة،خواهیم گفت:که شاید ابن رطبه،با حسین بن هبة اللّه بن رطبة سورانی یکی باشد.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن محمّد بن علی بن طحال

مقدادی رضی اللّه عنه

او از علما و امنای عصر خود بوده و در نجف اشرف،و در مجاورت حضرت مولی علی علیه السّلام می زیسته است.

مقدادی،از اکابر علمای ما،و از مشایخ ابن شهرآشوب،بوده است.و به طوری که از سند کتاب سلیم بن قیس هلالی استفاده می شود،عربی بن مسافر عبادی،و شیخ ابو البقا،هبة اللّه بن نما بن علی بن حمدون،سال 520 هجری قمری،از وی روایت کرده اند،ابن شهرآشوب گوید:او نیز از عده ای،مانند ابو الوفاء،عبد الجبار بن علی مقری رازی از شیخ طوسی، روایت کرده است.

شیخ معاصر در امل الآمل 90/2 و 93 می نویسد:شیخ امین،عالم، ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن طحال مقدادی،که مجاور مشهد مقدس مولانا علی علیه السّلام است،عالمی جلیل القدر بوده،و ابن شهرآشوب از وی روایت می کرده است.

منتجب الدّین گوید:وی،فقیهی صالح،و از شاگردان شیخ ابو علی طوسی بوده است.

مؤلف گوید:مرادش از ابو علی،فرزند شیخ طوسی است.

و از آغاز سند احادیث حسن بن ذکروان فارسی،که از اصحاب حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام بوده،و من آن ها را به خط وزیری فاضل مشهور،که از شاگردان شیخ منتجب الدّین،مؤلف فهرست بوده،چنین یافتم،که حسین ابن طحال مقدادی از مفید علماء ابو الوفا،عبد الجبار بن عبد اللّه بن علی رازی،در شعبان 503 هجری قمری،در شهر ری،روایت می کرده است،و شیخ زین الدّین ابو القاسم،هبة اللّه بن نافع بن علی از ابن طحال،روایت داشته است.

و در آغاز سند زیارت جامعه کبیره،در نسخه ای از مزار شیخ مفید یا شیخ طوسی،چنین یافتم:که شیخ اجل فقیه عفیف ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن محمّد بن طحال مقدادی،مجاور غری(نجف اشرف)،در مشهد مقدس حضرت مولانا،حسین بن علی بن ابی طالب علیهما السّلام در باب قبه شریفه، در نیمه شعبان 530 هجری قمری ما را خبر داد.و نیز،شیخ اجل فقیه، ابو محمّد،الیاس بن هشام حایری،در خانه اش در حایر مبارک(علی ساکنه السّلام)در نیمه شعبان 538 هجری قمری،ما را خبر داد.به اتفاق هر دو گفته اند:شیخ سعید مفید،ابو علی حسن بن محمّد طوسی،از پدرش شیخ طوسی،از شیخ مفید از شیخ صدوق رحمه اللّه....تا آخر سند ما را،حدیث کرده است.

ظاهر آن است که مقدادی،منسوب به مقداد بن اسود باشد،که از اصحاب به نام رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است و بعد از این،عالمی به نام ابو عبد اللّه حسین بن طحال مقدادی،و شیخ حسین بن محمّد بن طحال،خواهد آمد، و پیش از این هم،حسین بن طحال را نام برده ایم،و ممکن است همه این

نام ها متوجه به یک شخص بوده باشد؛زیرا منسوب به جد،در اصطلاح مورّخان فراوان است.

مقدادی،صاحب دو فرزند فاضل بوده است به نام شیخ محمّد بن حسین بن احمد بن طحال،که شرح حالش خواهد آمد،و دیگری،به نام شیخ حسن بن حسین بن طحال که شرح حال آن گذشت.

ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن محمّد بن ابراهیم،معروف به ابن

قاروره بصری

ابن شهرآشوب در معالم العلماء ص 42 می نویسد:وی آثاری در فقه دارد.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن خالویه،نحوی امامی شیعی

همدانی حلبی

به طوری که از اقبال سید ابن طاوس برمی آید و پس از این متعرض می شویم نام پدرش محمّد است نه احمد.

ابن خالویه،دانشمندی مفسر و ادیب بود و در فنون ادب بر دیگران حق تقدم داشت،و به ابن خالویه نحوی معروف است،و معاصر با زجاجی نحوی و ابو علی فارسی بوده است.

و هم او را به اختصار،حسین بن خالویه،با حذف نام پدرش می خوانند.

و در کتاب های رجال اصحاب ما،چنان که خواهد آمد به نام حسین بن خالویه معرفی می شود.

یادآور می شود،که این ابن خالویه،غیر از ابن خالویه امامی است،و او ابو الحسن،علی بن محمّد بن یوسف بن مهجور فارسی است،و به طوری که شرح حال آن خواهد آمد،هر دو معاصر یکدیگرند.

یکی از مورخان که گویا ابن خلکان باشد،می نویسد:ابن خالویه،اصلا از مردم همدان بود.و در حلب می زیست،و در آن سرزمین،یکی از افراد به نام عصر خودش بوده،و در همه بخش های ادب،مهارت داشته است.و نیازمندان به فنون ادب،از اطراف و اکناف،برای بهره گیری از او،به درگاه وی،سفر می کردند.و آل حمدان،به او کمال بزرگداشت را داشتند،و از مراتب علمی او،بهره برداری می کردند،و از سبک ویژه او اقتباس درجات ادبی را می نمودند.

ابن خالویه گوید:آن گاه که به دربار سیف الدوله حمدان وارد شدم،و در برابر او قرار گرفتم،به من گفت(اقعد)،و نگفت(اجلس)از این طرز بیان دانستم که وی،عشق و علاقه ویژه ای به اهداب ادب دارد،و از اسرار کلام عرب باخبر است.

مؤلف گوید:اظهار خرسندی ابن خالویه از نحوه گفتار سیف الدوله ازآن جهت است که ارباب ادب،خطاب به ایستاده که باید بنشیند با کلمه(اقعد) او را،به نشستن می خوانند،و برای خوابیده و یا سجده درآمده،که می خواهند او را،به نشستن دعوت کنند،از کلمه(اجلس)استفاده می نماید.

و بعضی از ادبا،علت بهره گیری از این دو کلمه را چنین بازگو نموده، که(قعود)انتقال از بالا به پایین است،و به همین مناسبت،به کسی که به فلج مبتلا گردیده است،می گویند(یقعد)یعنی زمین گیر می گردد،و جلوس، انتقال از پایین به بالا است،و به همین جهت به زمین نجد به علت ارتفاع آن،(جلساء)می گویند،و به کسی که وارد آن سرزمین شود،(جالس) گویند،و(قد جلس)یعنی کسی که وارد آنجا شد،و از این قبیل است گفته مروان بن حکم والی مدینه،که خطاب به فرزدق می گوید:

قل للفرزدق و السفاهة کاسمها ان کنت تارک ما أمرتک فاجلس

به فرزدق نادان بگو هرگاه،برخلاف فرمان رفتار کنی،باید به نجد بروی گویند ابن خالویه،کتابی در ادب،به نام«لیس»تألیف کرده،و این اثر دلیل بر اطلاع بی اندازه اوست،زیرا سبک آن از آغاز تا انجام،بدین شیوه است که(لیس فی کلام العرب کذا و لیس کذا)و نیز کتابی ارزنده،به نام الآل،از تألیفات اوست،که در آغاز آن گوید:کلمه آل،به بیست و پنج بخش تقسیم می شود،و در این کتاب،از تاریخ تولد و وفات و مادرهای ائمه اثنی عشر علیهم السّلام یاد کرده است.و علتی که او به تألیف این کتاب برانگیخته آن است که در ذیل عده از اقسام آل گوید«و آل محمّد علیهم السّلام بنو هاشم»،ابن خالویه نیز طبع شعر داشته،و از اشعار اوست:

اذا لم یکن صدر المجالس سیدا فلا خیر فیمن صدرته المجالس

و کم قائل ما لی رأیتک راجلا فقلت له من أجل انک فارس

هنگامی،که بزرگواری،در بالای مجلس قرار نگیرد،در وجود کسی که در صدر مجالس،قرار گرفته باشد،خیری نخواهد بود،چه بسیار کسی است،که می گوید:هیچ گاه تو را پیاده ندیده ام،در پاسخ او می گویم،برای آن است که تو سواره ای ⁽¹⁾

-از اشعار او که در بغیة الوعاة سیوطی آمده:

الجود طبعی و لیکن لیس لی مال فکیف یبذل من بالقرض یحتال

فهاک خطی فخذه الیوم تذکرة الی اتساعی فلی فی الغیب آمال

کلمه خالویه به فتح حاء و فتح لام و واو،و سکون یاء و هاء ضبط شده است.وفیات الاعیان 178/2 گوید:ابن خالویه،در سال 370 هجری درگذشته است.

مؤلف گوید:از آثار ابن خالویه،کتاب الطارقیه است،که آن را به منظور اعراب،و حرکات سوره و الطارق،تا آخر قرآن،تألیف نموده،و من، نسخه ای کهن از آن کتاب را،در شهر اردبیل-که تاریخ کتابت آن،561 هجری قمری بوده است-دیده ام،و کتابی پرفایده است،و خود او در آغاز آن،می نویسد:در این کتاب اعراب و حرکات سی سوره،از سوره های مفصل(سوره هایی است که فواصل آیات آن ها بسیار است)،قرآن کریم را متذکر شده ام،و اصول هر حرف را،مشروحا و فروع آن را به اختصار ایراد کرده ام.و در ضمن آن،به مطالب دور از ذهن که موجبات اشکال حرکات حروف،و کلمه ای را،ایجاد می کند،مصدرها و تثنیه،و جمع آن ها را یادآور شده ام،تا از این راه به دیگر از حرکات حروف و کلمات شریفه قرآن مجید،که ممکن است مورد نیازمندی تو قرار بگیرد،کمک کرده باشم.

سپس مؤلف گوید:نسخه ای بسیار کهن،از«طارقیه»نزد ما موجود است، و در این نسخه که در اختیار ما می باشد اعراب بسمله،و استعاذه و سوره حمد،آورده شده و پس از آن،به اعراب سوره و الطارق تا به آخر قرآن پرداخته است،و از آن نسخه استفاده می شود.ابن خالویه،از علمای شافعی مذهب بوده،و این موضوع خالی از تأمل و ملاحظه نخواهد بود،و در همین کتاب،از ابو سعید حافظ،از ابو بکر نیشابوری،از شافعی،روایت کرده است.

این سند،دلیل بر آن است که ابن خالویه مؤلف طارقیه،غیر از ابن خالویه است که ما به ترجمه احوال او پرداخته ایم،زیرا بعید است ابن خالویه مترجم ما،با دو واسطه از شافعی روایت کرده باشد،بلکه هرگاه شافعی مذهب باشد،بایستی با واسطه های عدیده،از وی روایت کرده باشد.

و آشکارترین دلیل بر مغایرت ابن خالویه ما،و مؤلف طارقیه،آن است که

مؤلف طارقیه،در آخر سوره حمد،به وجوب گفتن آمین پس از و لا الضالین،تصریح کرده است.

ابن خالویه،کتابی دیگر در اخبار دارد و این کتاب را سید حسین مجتهد در کتاب دفع المناواة به وی نسبت داده،و ممکن است این کتاب یکی از آثار او باشد که پس از این نام برده می شوند،و یا همان کتاب الآل اوست که سید در دفع المناواة از آن نقل کرده است،و ظاهر آن است که مراد مجتهد، از ابن خالویه،همین ادیبی است که ما به ترجمه او اقدام کرده ایم.

نجاشی در رجال ص 53 خود می نویسد:ابو عبد اللّه،حسین بن خالویه نحوی در شهر حلب ساکن بوده و همان جا درگذشته است.و علاوه بر اطلاعات دقیقی که راجع به علوم ادبیه و لغت و شعر داشته،از مذهب ما هم کمال شناسایی را،دارا بوده است.

ابن خالویه،آثاری دارد از آن جمله کتاب الآل است و انگیزه او در تألیف این کتاب،یادآوری از امامت حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام بوده است،حدیث کرد ما را بدان کتاب،قاضی ابو الحسن نصیبی،که گفت:آن کتاب را در شهر حلب،بر وی قرائت کردم،و از آثار او کتاب مستحسن القراءات و الشواذ و کتاب ارزنده ای در لغت و دیگری در اشتقاق الشهور و الایام است،انتهی.

مؤلف گوید:از آثار او شرح مقصوره ابن درید است این کتاب را شهید ثانی در بخش دوم از کتاب تمهید القواعد و همچنین شیخ حسین بن علی ابن حماد لیثی واسطی،در یکی از اجازاتش به وی نسبت داده اند.و پس از این،ذیل نام های آثار او،بدان کتاب اشاره خواهد شد.

سید ابن طاوس،در کتاب اقبال می گوید:نام ابن خالویه،حسین بن محمّد،و کنیه اش ابو عبد اللّه بوده،نجاشی از او یادآوری کرده،و می نویسد از مذهب ما،کمال اطلاع را داشته است،و در علوم عربیه و لغت و شعر مهارت داشته،و در حلب می زیسته است.

محمّد بن نجار،در کتاب الذیل می نویسد:نام و نشان او را در جزء سوم از آفاق نوشته ایم و در حلب ساکن بود،و آل حمدون کمال بزرگداشت را درباره او،رعایت می کردند،و در همان جا درگذشته است.

مؤلف گوید:گاهی سید برخی از دعاها را از ابن خالویه،نقل کرده از آن جمله مناجات حضرت مولی علی علیه السّلام و دیگر از ائمه علیهم السّلام است،در ضمن ادعیه ماه شعبان،و ممکن است سید،این بخش از دعاها را از کتاب الآل او نقل کرده باشد و یا کتاب ویژه ای در ادعیه داشته است.

مؤلف گوید:معروف آن است که،کتاب او کتاب الآل است و حال آنکه در بسیاری از نسخه های نجاشی(الاوّل)آمده،و میرزا محمّد در رجالش به نقل از نجاشی(الاوّل)نقل کرده است،و حق آن است که الاوّل،از سهو ناسخان بوده و صحیح همان الآل بوده باشد.

و از آثار او کتابی است در اسماء ساعات اللیل و در آن کتاب صد و سی و پنج نام را متذکر شده،و کفعمی در کتاب فرج الکرب و فرح القلب از این کتاب نام برده است.

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء ص 41 می نویسد:ابو عبد اللّه حسین بن خالویه نحوی،را کتابی به نام الآل است.

مؤلف گوید:به طوری که خود او در کتاب طارقیه می نویسد«شرحی بر اسماء اللّه الحسنی»داشته است ⁽¹⁾

-در صورتی که کتاب الطارقیه از ابن خالویه دیگری باشد،چنانچه مؤلف احتمال داده است

شرح اسماء الحسنی هم از او خواهد بود-م.

علامه در خلاصة الاقوال ص 53 می نویسد:ابو عبد اللّه،حسین بن خالویه نحوی در حلب ساکن بوده،و همان جا درگذشته و،از مذهب ما باخبر بوده است،و از آثار او کتابی است راجع به امامت امیر المؤمنین علی علیه السّلام است،انتهی.

مؤلف گوید:منظور از کتاب امامت،همان کتاب الآل اوست.

مؤلف گوید:گاهی ابن خالویه،بر شیخ علی بن محمّد بن یوسف بن مهجور فارسی،معروف به ابن خالویه اطلاق می شود،بنابراین نمی توان این دو شهرت را،ویژه شخص واحد دانست،هرچند شیخ علی هم،امامی مذهب بوده است.

مؤلف گوید:نام او را همان طور که نوشتیم،حسین است و در کتاب های رجال ما،و آثار اهل سنت نیز حسین آورده شده است،لیکن در آغاز نسخه بسیار کهن الطارقیه که پیش از این یادآوری کردیم نام وی،شیخ ابو عبد اللّه حسن آمده است.

علامه در ایضاح الاشتباه نام او را حسین بن خالویه نوشته است.

قاضی نور اللّه در مجالس المؤمنین می نویسد:حسین بن احمد همدانی معروف به ابن خالویه نحوی،از فضلای مذهب امامیه و از دانشوران علوم عربیه بوده،و به خاطر موافقت مذهب و اعتقاد حقی که داشته،و از شرح

صدر و استعدادی که برخوردار بوده،همواره در مجالس آل حمدان در صدر قرار می گرفته،و از اکابر امامیه به حساب می آمده است.

یافعی در تاریخ خود می نویسد:ابن خالویه،به بغداد رفت و در آنجا از دانشوران آن سرزمین به اخذ علم ادب پرداخت و از محضر ابن انباری،و ابو عمر و زاهد و ابن درید،و سیرافی بهره گیری نمود،پس از آن به شام رفت و در حلب مقیم گردید،و در فنون فضل و ادب به سرحد کمال رسید،و بدین معنی شهرت یافت،چنان که طالبان دانش از اطراف به سوی او رحل اقامت می افکندند،و به قدری که استحقاق و استطاعت داشتند،از وی بهره مند می شدند،و آل حمدان در تعظیم و تکریم او فروگذاری نداشتند و پیش او به قرائت علوم ادبی اشتغال می ورزیده،و از مراتب علمی او بهره وری داشتند.

ابن خالویه کتابی بزرگ،به نام اللیس دارد،و انگیزه او در تألیف این کتاب بر آن است که بگوید(لیس فی کلام العرب کذا)و او را نیز کتابی لطیف به نام الآل است که در آغاز آن معانی الآل را،مفصلا شرح داده پس از آن از تاریخ تولد،وفات،پدران و مادران ائمه اثنا عشر،که آل پیغمبر علیهم السّلام اند،یاد کرده است.

و از جمله آثار او کتاب الاشتقاق و کتاب الحل در نحو و کتاب القراءات و کتاب المقصور و الممدود و کتاب المذکر و المؤنث و کتاب الالقاب و کتاب شرح مقصوره ابن درید و کتاب الاسد و امثال این ها می باشد.

ابن خالویه،شعر خوب می گفته،و ثعالبی در یتیمة الدهر:124/1 اشعاری از وی نقل کرده است از جمله این دو بیت است اذا لم یکن صدر المجالس

سید...که پیش از این نوشته و ترجمه شده است و وفات او در سال 370 هجری بوده است ⁽¹⁾

-سیوطی در بغیة الوعاة،ص 231 می نویسد:ابن خالویه سال 314 هجری قمری وارد بغداد

شد،فنون ادب و حدیث را فراگرفت،و در جامع مدینه به املاء حدیث،اشتغال می ورزید

و معافا ابن زکریا و دیگران از وی روایت می کنند و با متنبی،مناظراتی داشته است و از

افراد به نام روزگارش بوده است.در یکی از اوقات،مردی به او گفت:می خواهم،مراتب

عربیت را آن چنان بیاموزم که اشتباهی برای من به وجود نیاید،ابن خالویه گفت:پنجاه

سال است به فراگیری علم نحو،اشتغال دارم هنوز نتوانسته ام،کاملا رفع اشتباه از خود

بنمایم.و از تاریخ حلب ابن عدیم نقل کرده،روزی گروهی از ادبا در محضر سیف الدوله،

حضور داشتند،سخن از این معنی به میان آمد که آیا اسم ممدودی وجود دارد که جمع

آن،مقصور باشد؟حاضران اظهار بی اطلاعی کردند سیف الدوله،خطاب به ابن خالویه،شما

در این خصوص،چه نظریه دارید؟در پاسخ گفت:من دو اسم را به این کیفیت می شناسم،

سیف الدوله پرسید آن دو اسم کدام است؟ابن خالویه اظهار داشت تا هزار درهم از تو

نگیرم،آن دو اسم را برای تو،نخواهم گفت و منظورم از این،درخواست آن است که

کمالی را رایگان به دست نیاورده باشی!پس از آنکه هزار درهم را گرفت گفت آن دو

اسم،صحرا و عذرایند بر صحاری و عذاری جمع بسته می شوند،پس از یک ماه که از این

قضیه گذشته بود،دو اسم دیگر به دست آورد(صلفاء و خبرا)که جمع آن ها،صلافی و

خباری است و پس از بیست سال که گذشته بود اسم پنجمی هم به دست آورد که سبتا و

جمع آن سباتی بوده باشد-م.

شیخ ابو طبیب حسین بن احمد فقیه

از بزرگان اصحاب ما بوده است و گاهی شیخ حسین بن عبد الصمد پدر شیخ بهایی به طوری که از اوایل مزار بحار استفاده می شود،پاره ای از اخبار را از خط او نقل کرده است،و من در کتاب های رجال به شرح او دست نیافته ام،و نمی دانم در چه روزگاری می زیسته است.

شیخ امین ابو عبد اللّه حسین بن احمد بن محمّد بن علی بن طحال

مقدادی

از مزار کبیر شیخ محمّد بن جعفر مشهدی،استفاده می شود،مقدادی از شیخ ابو علی فرزند شیخ طوسی روایت می کرده است،و سند روایتی او در نجف اشرف،در صفه بزرگ بالاسر مبارک،در دهه آخر ذی قعده سال 509

هجری قمری بوده است،و شیخ ابو محمّد عربی بن مسافر عبادی،و ابو البقا، هبة اللّه بن نما بن علی بن حمدون،در نجف اشرف در بالاسر مبارک،در دهه آخر ذیحجه سال 539 هجری،از وی روایت کرده اند،و خود محمّد ابن جعفر مذکور،به توسط ایشان،از وی روایت کرده است.

یادآور می شود که از مقدادی،به صورت هایی مختلف،در اختصار به نسب تعبیر کرده اند،و این تعبیرات،موجبات تعدد را،در صاحب این عنوان ها ایجاد نموده است ⁽¹⁾

-سید محسن امین،اعیان الشیعة:57/22، [1]مترجم را به نام«حسن»تأکید می کند.230/1 ترجمه

ریاض.

شیخ ابو عبد اللّه حسین بن احمد بن مغیره بوشنجی

⁽²⁾

برخاسته اند-م.

به طوری که از کتاب بشارة المصطفی محمّد بن ابو القاسم طبری، برمی آید شیخ مفید از وی روایت می کرده و خود او از حیدر بن محمّد بن نعیم سمرقندی،روایت داشته است.و نجاشی نیز از وی روایت می کرده،و به طوری که خود در رجالش گوید:به توسط شیخ ابو عبد اللّه حمیری از وی روایت می کرده است.

مؤلف گوید:پیش از این عالمی را به نام شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن ابو المغیره،اشاره کردیم.

شیخ ابو عبد اللّه حسین بن احمد بن موسی بن هدیه

نام و نشان او،پس از این به عنوان شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن محمّد بن موسی بن هدیه،که یکی از مشایخ شیخ مفید است،خواهد آمد.

سید قاضی امیر حسین

وی،فاضلی عالم و جلیل القدری خردمند بود،و از مشایخ اجازه استاد استناد ما(ادام اللّه فیضه)می باشد،و استاد ما به مقتضای اعتمادی که به امیر مبرور داشت،کتاب فقه الرضا را تأیید کرده و انتساب آن را به حضرت رضا علیه السّلام تصحیح نموده است،و در فهرست اوائل بحار راجع به فقه الرضا می نویسد:خبر داد ما را به این کتاب،سید فاضل محدث،قاضی امیر حسین طاب ثراه،آن گاه که به اصفهان وارد شد او اظهار داشت:در یکی از سال های مجاورتم در جوار بیت اللّه الحرام،گروهی از قمی ها به منظور حج بیت اللّه وارد مکه شدند و کتابی کهن،که تاریخ آن با روزگار حضرت رضا علیه السّلام موافقت داشت،همراه ایشان بود.و از پدرم(ملا محمّد تقی رحمه اللّه) شنیدم می فرمود:از آن سید شنیدم،اظهار می داشت،خط حضرت رضا علیه السّلام را بر آن کتاب زیارت کردم،و گروه بسیار،از فضلا بر آن اجازاتی نوشته بودند.سید،گفته براثر این گونه از قرائن،برای من یقین حاصل شد که کتاب فقه الرضا از آثار حضرت رضا علیه السّلام است،به همین مناسبت کتاب را گرفتم،و پس از استنساخ با اصل کتاب تطبیق کردم.پدرم همان کتاب را،از آن سید گرفت و استنساخ و تصحیح کرد،و بیشتر عبارات آن موافق با مطالبی بود،که شیخ صدوق ابو جعفر بابویه،در کتاب من لا یحضره الفقیه بدون سند آورده بود،و همچنین مطابق با مسائلی بود،که پدرش در رساله ای که به وی نوشته بود می باشد و همچنین بسیاری از احکامی که، اصحاب ما آن ها را متعرض شده اند،و سند آن ها معلوم نیست،از آن رساله به دست می آید،چنانچه به زودی در ابواب عبادات،بدانها اشاره می شود.

تا بدینجا کلام استاد استناد ما به پایان می رسد بحار 12/1.

مؤلف گوید:بنابراین کتاب فقه الرضا بایستی به خط کوفی نوشته شده باشد،زیرا خط نسخ و امثال آن در روزگار ابن مقله وزیر،که خطاطی مشهور بوده و خط نسخ را اختراع کرده،به وجود آمده و پس از او خطاطان از وی تبعیت کرده اند و به خطوطی دیگر،دست پیدا کرده اند و ابن مقله در عهد ⁽¹⁾

-عبارت پس از این،از اصل مطبوع حذف شده،در پاورقی می نویسد:بنا بر اصح اقوال،ابن

مقله در سال 328 هجری درگذشته،و وزیر مقتدر و قاهر راضی عباسی بوده،و 125 سال

پس از شهادت حضرت رضا علیه السّلام که سال 203 هجری بوده درگذشته است-م.

گاهی می گویند:کتاب فقه الرضا،به عینه همان رساله ای است که علی ابن بابویه به فرزندش شیخ صدوق نوشته و انتساب آن به حضرت رضا علیه السّلام، اشتباهی است که از ناحیه اشتراک اسم و اسم پدر ایجاد شده است،زیرا اسم پدر صدوق،علی و نام جدش موسی است.به دنبال این اشتباه،و با عدم توجه بدان،پنداشته اند که کتاب از علی بن موسی الرضا علیهما السّلام است،تا آنجا که رساله مزبور را،فقه الرضا ملقب ساخته اند،و استاد علامه(ملا میرزا شیروانی)نیز به همین نظریه تمایل داشته است.

و گاهی ممکن است،این نظریه را بدین توضیح تأیید کرد،که علاوه بر اینکه رساله موسوم به فقه الرضا،با رساله ای که علی بن بابویه،برای فرزندش نوشته است،در بسیاری از مسائل با یکدیگر موافقت دارند، رساله فقه الرضا مشتمل بر مسائل بی سابقه ای است،از جمله می توان غسل جمعه را تا جمعه دیگر به عنوان قضا به جای آورد،یعنی در هر روز از ایام هفته،که بخواهند می توانند قضای غسل جمعه را به جای آورند،و حال آنکه مشهور و مروی آن است که قضای غسل جمعه،ویژه روز شنبه است

و بس،و امثال این مسئله از مسائل دیگر.و هرگاه این حال بر آن سید مشتبه نشده باشد،نظریه وی که به مقتضای قرائن،آن را تألیف حضرت رضا علیه السّلام دانسته،ثابت می شود و نیز اختیار استاد استناد را،تأیید می کند ⁽¹⁾

-راجع به فقه الرضا و درستی مطالب آن،و صحت انتساب آن به حضرت رضا علیه السّلام،و

عدم صحت آن،و دیگر از مطالب مربوط به آن،مورد تحقیق اعلام قرار گرفته،و

بهترین تحقیقات منوط به این رساله،در خاتمه مستدرک الوسائل علامه نوری،رحمة

اللّه علیه آورده شده است،و این کتاب شریف در این عصر،به نوعی خوب به چاپ

رسیده است-م.

یادآور می شود که قاضی امیر حسین فعلی،غیر از امیر حسین میبدی شارح هدایه در حکمت است،زیرا روزگار میبدی،به سال ها جلوتر از قاضی امیر حسین بوده است ⁽²⁾

آثار معروف او شرح دیوان حضرت امیر علیه السّلام که سال 890 هجری قمری شرح حال آن را

تمام کرده است و هدایه اثیریه را نیز شرح کرده است،و کتابی پارسی در حکمت به نام

جام گیتی نما دارد که در 897 هجری قمری به پایان رسیده است-م.

ملا کمال الدّین شیخ حسین

کمال الدّین،فاضلی عالم و متکلمی جلیل القدر بوده است.

سید نبیل امیر جلیل رضوی،در حاشیه تصدیقات شرح شمسیه نوشته و تصریح می کند،که مراتب منطق را از کمال الدّین استفاده کرده است،و در ضمن آن توجه به مذهب او قابل ملاحظه است.

شیخ ثقه ابو عبد اللّه حسین

وی از اجله علمای ماست،و از آثار او کتاب الاعتبار فی ابطال الاختیار است که راجع به امامت بوده است،این کتاب را شیخ حسن بن علی کرکی،

در کتاب عمدة المطلب به وی نسبت داده،و به توثیق او اعتراف کرده،و اخباری را از او نقل کرده است،و من از روزگار او اطلاعی ندارم.

ممکن است شیخ ابو عبد اللّه،همان شیخ ابو عبد اللّه حسین بن ابراهیم بن علی قمی معروف به ابن خیاط،بوده باشد،که از مشایخ شیخ طوسی است، احتمال دارد شیخ ابو عبد اللّه،همان شیخ فقیه صالح،ابو عبد اللّه حسین باشد، که از شاگردان یا از اساتید شیخ محمّد بن علی بن احمد بن بندار است،که کتاب نهج البلاغة را در سال 499 هجری قمری نزد او خوانده است،و ما شرح حال او را در باب میم می نگاریم،و شاید قسمت اخیر به صحت نزدیک تر باشد.

مؤلف گوید:عبارت آن اجازه بدین مضمون است:این جزء از نهج البلاغة را شیخ فقیه و اصلح من،ابو عبد اللّه حسین(رعاه اللّه)بر من قرائت کرد،و این اجازه را محمّد بن علی بن احمد بن بندار در جمادی الآخر 499 هجری قمری به خط خودش نوشته است.با توجه بدان اجازه و از سیاق آن به دست می آید که شیخ ابو عبد اللّه حسین همان استاد ابن بندار است،زیرا معمول پیشینیان آن بوده که خود شیخ اجازه کتاب مورد نظر را،برای شاگرد قرائت می کرده،و یکی از طرق اجازه،بلکه کامل تر و تمام تر آن هم،همین بخش از قرائت بوده است.

شیخ حسین بن ابراهیم قزوینی

وی از مشایخ شیخ طوسی است،و به طوری که از کتاب الغیبه شیخ طوسی استفاده می شود شیخ حسین،از ابن نوح و محمّد بن وهبان روایت می کرده است،و من در کتاب های رجال به ترجمه او دست نیافتم،و هرگاه احتمال برود که مترجم حاضر،شیخ غضائری باشد که رعایت اختصار در

نسب او شده،نادرست است به خصوص که مترجم حاضر با نام قزوینی، معرفی شده است.

و همچنین مترجم حاضر،غیر از شیخ ابو عبد اللّه حسین بن ابراهیم بن علی قمی معروف به ابن خیاط است که از مشایخ شیخ طوسی بوده است.

شیخ حسین بن ابراهیم بن احمد بن هشام مکتب

وی،از مشایخ بزرگ شیخ صدوق است،و به طوری که از کتاب های شیخ صدوق برمی آید،از احمد بن یحیی بن زکریا قطان روایت می کرده است و به حسین مکتب معروف است.

شیخ حسین بن ابراهیم بن بابویه

وی،از مشایخ شیخ صدوق است و از علی بن ابراهیم روایت می کرده و در کتاب های رجال نام او را نیافتم.آری از کتاب نهایة الکمال سید هاشم بحرانی،استفاده می شود که:از مشایخ شیخ صدوق می باشد.و ظاهر آن است که مترجم حاضر غیر از حسین مکتب بوده باشد،و ممکن است تحریفی اتفاق افتاده باشد.

شیخ حسین بن ابراهیم گیلانی تنکابنی

وی،حکیمی صوفی مشرب بود و مرام اشراقی ها را برگزیده،و فاضلی دانشور،و از شاگردان ملا صدر الدّین محمّد شیرازی(صدر المتألهین)به شمار می آمد،و حداکثر اطلاعات او منوط به فلسفه بود،و اطلاعات دیگری نداشت.

گویند آن گاه که:خبردار شد ملا فاضل قزوینی،حکما و معتقدان به عقاید فاسده آنان را تکفیر می نماید،از رفتن به قزوین امتناع می ورزید و می گفت:من با فاضل،سابقه دوستی دارم و ازآنجاکه مشارالیه،حکما را

تکفیر کرده است بیم دارم هرگاه به قزوین بروم از ورود من ناراحت بشود، موقعی که این خبر به فاضل رسید پیام داد کسی را تکفیر می کنم که سخن حکما را بفهمد و با آن ها هم عقیده باشد.و اما بر تو باکی نخواهد بود، شیخ حسین گفت:این پیام درباره من از تکفیر سخت تر است،زیرا او معتقد است که من سخن حکما را نمی فهمم،و به گفتار آنان اعتقادی ندارم.

باری،بین ایشان گفتگویی پیش نیامد و محبت سابقی زیادتر شد.تا آنجا،که حکیم تنکابنی از وی درخواست کرد،هرگاه از خبر مرگش با اطلاع شود دو رکعت نماز بخواند و به روح او نثار کند.طولی نکشید حکیم تنکابنی،عازم مکه مکرمه شد و چندی در آنجا ماندگار شد،در اوقات مجاورتش،مردم عامی می دیدند که وی خود را به«مستجار» می چسباند و یا حجرالاسود را استلام می نماید.پنداشتند که وی عورت خود را به خانه کعبه تماس می دهد،براثر این پندار نابجا وی را تا سرحد هلاکت مضروب ساختند.مشارالیه در حالی که به سختی بیمار شده بود و از مردم مکه،بیمناک بود به طرف مدینه حرکت کرد.و براثر ناراحتی بسیار،که از ضرب و شتم آنان دیده بود در راه مکه و مدینه،شهید شد و در ربذه در کنار قبر ابو ذر غفاری رضی اللّه عنه مدفون گردیده است.

ربذه،در حال حاضر به نام«رابق»خوانده می شود و هنگامی که فاضل قزوینی از شهادت او خبردار شد به حسب وعده ای که داده بود دو رکعت نماز خواند و به روح او نثار کرد.

حکیم تنکابنی،فرزندی به نام شیخ ابراهیم داشت،که از طلاب علم به شمار می آمد و با ما،در درس ها شرکت می کرد،و در روزگار ما،در اصفهان درگذشت.

حکیم تنکابنی تألیفات و حاشیه هایی دارد از جمله حاشیه بر حاشیه خفری بر الهیات شرح تجرید و رساله مختصری در اثبات حدوث عالم به سبک حکما و رساله در تحقیق وحدة و تجلیاته و تنزلاته در این رساله به پیروی از استادش(صدر المتألهین)بین تصوف و حکمت اشراق و مشاء جمع کرده است و امثال این ها از رساله ها و تعلیقات و از جمله آن ها تعلیقاتی است که بر کتاب الشفاء شیخ الرئیس داشته است.

امیر نصیر الدّین،حسین بن ابراهیم بن سلام اللّه حسینی

شیخ معاصر در امل الآمل،86/2 می نویسد:وی عالمی فاضل و سراینده ادیب بود مؤلف سلافة العصر،ص 489 از وی نام برده و اظهار داشته است، مشارالیه جد او می باشد ⁽¹⁾

-در پاورقی می نویسد:حقیقت آن است که وی برادر جد اوست،زیرا مؤلف سلافه،پس از

جدش از او چنین یاد کرده است و از ایشان است برادرش امیر نصیر الدّین حسین-م.

ملا عزّ الدّین،حسین استرآبادی

وی،فاضلی و متکلمی منطقی بود،از روزگارش اطلاعی نداریم،و ممکن است از علمای دولت صفویه باشد،و من در اردبیل از آثار او رساله مختصری مربوط به ضبط اشکال اربعه منطقیه و احکام آن ها را دیده ام.

یکی از علما به خطی کهن،از او چنین تعریف کرده بود(المولی العالم المتبحر النحریر فی زمانه).

سید نجم الدّین،ابو عبد اللّه حسین بن اردشیر بن محمّد طبری

وی فاضلی دانشور و بزرگوار،و از شاگردان شیخ نجیب الدّین یحیی بن سعید بود و از او روایت می کرده است.

و من در اصفهان به نسخه ای از نهج البلاغة،به خط او دست یافتم،که تاریخ کتابت آن،آخر ماه صفر سال 677 هجری قمری در حله سیفیه در مقام صاحب الزمان علیه السّلام بوده است.و شیخ نجیب الدّین یادشده به خط خود-که خط خوبی بوده-چنین نوشته بود:نجم الدّین نهج البلاغة را نزد من قرائت کرد و به شرح آن پرداخت،و از توضیح مشکلات آن به خوبی برآمد،خدا او را توفیق،کرامت فرماید و او و ما را از حقایق آن سودمند سازد،به محمّد و آل او،و کتب یحیی بن احمد بن یحیی بن حسن بن سعید هذلی حلی در شهر حلّه(حماه اللّه)،در ماه صفر سال 677 هجری قمری پایان.

و نیز سید محمّد بن ابی الرضا علوی به خط خود چنین نوشته است:

کتاب نهج البلاغة را در نزد من قرائت کرد و به خوبی از عهده برآمد «و کتب محمّد بن ابی الرضا»پایان.

از قرینه پیداست که سید محمّد بن ابی الرضا،اجازه مزبور را برای یکی از شاگردان خود نوشته و کسی که نهج البلاغة را نزد او قرائت کرده است غیر از مترجم حاضر است.

علاوه بر آنچه به خط یحیی و سید محمّد علوی بر نسخه مزبور نوشته شده چنین آمده است:سید اجل اوحد،فقیه عالم فاضل برگزیده نجم الدّین، ابو عبد اللّه،حسین بن اردشیر بن محمّد طبری اصلح اللّه اعماله و بلغه آماله بمحمّد و آله همگی این کتاب،از آغاز تا انجام آن را نزد من قرائت کرد و من هم در خلال قراءتی که بر من داشت مشکلات آن را برای وی شرح

می دادم و بسیاری از معانی آن را از جهت او بیان می کردم و به وی اجازه دادم تا نهج البلاغة را به توسط من،از سید فقیه عالم مقری و متکلم، محیی الدّین،ابو حامد،محمّد بن عبد اللّه بن علی بن زهره حسینی حلبی رضی اللّه عنه از شیخ فقیه رشید الدّین،ابو جعفر محمّد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی،از سید ابو الصمصام ذو الفقار بن معبد حسینی مروزی،از ابو عبد اللّه محمّد بن علی حلوانی،از سید رضی ابو الحسن محمّد بن حسین ابن موسی بن محمّد موسوی و از او،از فقیه عزّ الدّین ابو الحرث محمّد بن حسن بن علی حسینی بغدادی،از قطب الدّین،ابو الحسین راوندی از سید مرتضی و سید مجتبی فرزندان داعی حلبی(حسنی)،از ابو جعفر دوریستی از سید رضی روایت کند و(برای هرکسی که بخواهد و دوست داشته باشد اجازه بدهد)سال 677 هجری قمری،پایان.

مؤلف گوید:برخی از مواضع خط شریف او از میان رفته و گمان می کنم،مطالب از میان رفته،نام شیخ نجیب الدّین،یحیی بن سعید مذکور باشد.زیرا اجازه موجود،از شیخ نجیب الدّین مذکور بوده که به خط سید نجم الدّین،نوشته شده چه آنکه شیخ نجیب الدّین از سید محیی الدّین روایت می کرده و تاریخ هر دو اجازه که در آخر نسخه نهج البلاغة مرقوم شده،یکی است.

و این نسخه در رمضان سال 726 هجری در نجف اشرف با نسخه صحیحه مقابله گردید.و به نظر من،خط مزبور-که حاکی از مقابله مزبور است-به خط یکی از علما می باشد.و حواشی بسیار-از شرح ابن میثم بحرانی-بر آن نسخه دیده می شود و تاریخ کتابت حواشی یادشده،اواخر ماه رمضان سال 726 هجری قمری در نجف اشرف بوده است،و بر پشت همان نسخه،خط شیخ حسن بن حسین بن سراوسنوی و اجازه او به چشم

می خورد و این شیخ،از شاگردان علامه حلی است و تاریخ اجازه وی در ماه ذیحجه،سال 728 هجری قمری در حله سیفیه بوده است.

و ازآنجاکه پاره ای از مواضع این خط،از میان رفته معلوم نیست این اجازه برای چه کسی،نوشته شده است و در آغاز آن چنین آمده:«این کتاب را به نام نهج البلاغة موسوم می باشد مولای معظم،ملک الصلحاء سید الزهاد و العباد...»بر من قرائت کرد.

المولی الجلیل قاضی معز الدّین حسین بن...اصفهانی

وی فاضلی دانشور و کاملی مدقق و سخن گستر و معروف به قاضی معز بود که در اصفهان،سمت قضاوت و داوری را عهده دار می شد و از دانشمندان بزرگ روزگار شاه عباس کبیر بلکه اعلم دانشمندان آن زمان به شمار می آمد.وی،در همگی فنون بر دیگران برتری داشت و در علم الهی و طبیعی و ریاضی استادی ماهر به حساب می آمد و دانشمندی متدین بود و در امور دینی و دیگر از مراتب شرع محمّدی تعصب خاصی از خود ابراز می کرد.

و نوادگان او تا حال حاضر،موجود و در اصفهان ساکن می باشند و حکایت ها و تدینی که در اوقات داوری از وی به ظهور می رسید مشهور و زبان زد همه مردم است از جمله،پیش آمد او با آلوبالوبیک پدر وزیر جلیل القدر شیخ علی خان و دیگر پیش آمد او با شاه عباس ،نقل محافل خردمندان است.

قاضی معز،در سال 1020 هجری به اتفاق دانشور فاضل سلطان حسین ندوشنی یزدی،همراه با صدر جلیل قاضی خان سیفی حسینی قزوینی،به

فرمان شاه عباس به عنوان سفارت نزد پادشاه روم گسیل شد ⁽¹⁾

عالی شأن و نیکواخلاق و منصب صدارت را داشت از ثروتمندان بود به رسالت روم تعیین

کرد و مبلغ هزار تومان و دیگر از لوازم را در اختیار او گذارد،و از فضلای این دیار قاضی

معز اصفهانی و ملا حسین ندوشنی یزدی که از دانشمندان روزگار است،قاضی مؤمن و

حکیم عبدی طبیب اردبیلی را به همراهی با صدر مذکور مأمور ساخت-م.

یادآوری می شود،نام او را در آغاز این ترجمه طبق برخی از تاریخ های پارسی که در روزگار شاه عباس تدوین شده است«حسین»نوشتیم لیکن از خلال پاره ای از اجازه هایی که در این روزگاران صادر شده و از آخر وسائل الشیعة شیخ معاصر و از امل الآمل چنان که نقل خواهیم کرد نام او قاضی معز الدّین محمّد است.

قاضی معز الدّین از گروهی از جمله،شیخ عبد العالی بن شیخ علی کرکی روایت می کرده،شیخ معاصر در امل الآمل 232/2 می نویسد:مولانا معز الدّین محمّد،فاضلی بزرگوار است و از شیخ بهایی روایت می کند، پایان.

مؤلف گوید:به حق می توان گفت،مقصود شیخ معاصر،از معز الدّین محمّد،مترجم حاضر،قاضی معز است،و از اینکه نوشته است وی،از شیخ بهایی روایت می کند سخن بی اساسی است؛زیرا هر دوی آن ها از شیخ عبد العالی کرکی که فوقا یاد کردیم.روایت می کنند و خود شیخ معاصر،در آخر وسائل و دیگران در تألیفاتشان،به این موضوع متوجه اند که هر دو بزرگوار در اجازه روایتی از عبد العالی مشترک اند ⁽²⁾

اصفهانی در روزگار شاه عباس ،قاضی اصفهان بود و محمّد تقی مجلسی از وی روایت

می کند و او از شیخ عبد العالی کرکی روایت می نماید.و از نامه دانشوران ذیل شیخ ابراهیم

قطیفی به دست می آید که قاضی معز سید حسینی است و به همین مناسبت اجازه از سید

شیخ ابو عبد اللّه حسین بن جبیر(جبر)معروف به ابن جبر

وی،فاضلی دانشمند و کاملی برومند بود،و با یک واسطه از ابن شهرآشوب قدّس سرّه روایت می کند،از تألیفات او کتاب نخب المناقب است که نسخه از نیمه اوّل آن در نزد ما موجود می باشد.و دیگری الاعتبار فی ابطال الاختیار است.این کتاب را گروهی از اعلام،از جمله،نواده دختریش،شیخ زین الدّین،علی بن یوسف بن جبر در کتاب نهج الایمان به وی نسبت داده

است و همچنین شیخ محمّد حر(عاملی)معاصر،در فهرست کتاب الهداة فی النصوص و المعجزات کتاب مزبور را از آثار او یاد کرده هرچند به طوری که در کتاب امل الآمل از وی نام نبرده است.

ممکن است مراد وی از«ابطال الاختیار»که قرینه«الاعتبار»است به این معنی باشد که امت نمی توانند برای خود پیشوایی اختیار بنمایند.

کفعمی،در یکی از مجموعه هایش از شیخ زین الدّین بیاضی نقل کرده وی در کتاب الصراط المستقیم اظهار داشته است،نهج الایمان از تألیفات حسین بن جبر است و در دیباچه آن کتاب نوشته است،در هنگام تألیف این کتاب هزار کتاب یا نزدیک به آن را،به مطالعه خویش درآورده است.و از تألیفات او نخبة المناقب لآل ابی طالب است که گزیده از کتاب شیخ محمّد ابن شهرآشوب می باشد.و اظهار داشته از یکی از اصحاب شنیدم می گفت، یک جزء از کتاب ابن شهرآشوب را به میزان برده،نه،رطل وزن آن بوده است،پایان.

و گاهی«نخبة المناقب»را«نخب المناقب»هم گفته اند.

مؤلف گوید:شیخ علی بن سیف بن منصور در کتاب کنز جامع الفوائد مطالب بسیاری از آن نقل کرده است.و من خود،نسخه های چندی از نخب المناقب را دیده ام و دو نسخه از آن،در نزد من می باشد.

علامه سید هاشم بحرانی،در آغاز کتاب معالم الزلفی می نویسد:مؤلف کتاب الحجج القویه فی اثبات الوصیة لامیر المؤمنین علیه السّلام بیست فقره کتاب را که درباره اثبات وصیت حضرت علی علیه السّلام تألیف شده،همراه با نام مؤلفین آن ها متذکر شده است،و اضافه کرده،شیخ جلیل و عالم نبیل شیخ طائفه شیعه و رئیس ایشان،حسین بن جبر،در کتاب نخب المناقب لآل ابی طالب

می نویسد:هنگامی که به تألیف این کتاب،اشتغال داشته است،هزار کتاب از کتاب های اصول،در اختیار او بوده است و سپس اضافه کرده،این است، نص پیمبران برای اوصیا،و سند مطالب آن،منتهی به حضرت امیر المؤمنین و حضرت صادق و حضرت رضا علیهم السّلام می باشد.و همین طریق را در کتاب بصائر الانس همراه با یادآوری از رجال آن ها متذکر شده و مانند این ها را در کتاب الاوصیاء مرقوم داشته است،پایان.

مؤلف گوید:سید هاشم بحرانی در کتاب های خود مطالب زیادی از کتاب نخب المناقب مترجم حاضر نقل می کند،و در کتاب غایة المرام از شیخ شریف الدّین علی نجفی نقل کرده است که وی کتاب نهج الایمان را به شیخ علی بن یوسف بن جبیر نسبت داده است.

مؤلف گوید:انتساب مزبور با آنچه را پیش از این از کتاب الصراط المستقیم نقل کردیم سازگار نمی باشد.

یادآوری می شود در بسیاری از مواضع،مترجم حاضر،به عنوان حسین ابن حبر با حاء مهمله مسکوره و در برخی از آن ها(جبر)با جیم مفتوحه و باء یک نقطه و مکبر در برابر(مصغر)بر وزن(قتل)معرفی شده است و اما علی بن یوسف بن جبیر،بدون شک با جیم و باء یک نقطه و یاء تحتانی (مصغر)است بر وزن حسین.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن جعفر بن محمّد مخزومی

بزرگواری شایسته و معروف به ابن خمری خزاز،است ⁽¹⁾

-در پاورقی می نویسد:مؤلف به خط خود کلمه«حمری»را به کسر حاء بی نقطه و سکون

میم و در حاشیه همین نسخه به(ابن الخمری که نسخه بدل است)به ضم خاء نقطه دار و

تشدید میم مفتوحه ضبط کرده است-م.

وی،از مشایخ نجاشی بوده،و گاهی از او به ابو عبد اللّه حمربی ⁽¹⁾

-به خط مؤلف به ضم حاء به نقطه،ضبط شده است-م.

شیخ ابو عبد اللّه از حسین بن احمد بن مغیره و محمّد بن هارون کندی و دیگران روایت می کرده است.

یادآوری می شود،مؤلفان رجال،در آثار خود،ترجمه مستقلی برای او منعقد نساخته اند.

آری میرزا محمّد استرآبادی در دو رجال کبیر ⁽²⁾و وسیطش از وی نام می برد و سید امیر مصطفی نیز در باب(کنی)به عنوان ابو عبد اللّه خمری، یاد کرده و نام او را متعرض نشده است ⁽³⁾.

سپس در همان باب به اختلاف نسخه ها که مربوط به لفظ(خمری) اشاره کرده است.

نجاشی،در رجال ص 54 در ترجمه حسین بن احمد بن مغیره،اظهار داشته است از آثار او کتاب عمل السلطان است که ما آن را به توسط شیخ صالح،ابو عبد اللّه بن خمری در سال 400 هجری در نجف اشرف از وی روایت می کنیم.

حسین(بن)جعل متکلم بصری

کتابی در جوار رد الشمس تألیف کرده و ابن شهرآشوب در معالم العلماء ص 42 به این تألیف اشاره نموده است.

مؤلف گوید:ظاهر آن است که وی از اعلام امامیه باشد.برای اینکه ابن

شهرآشوب در کتاب معالم از وی نام می برد و از مذهب او اشاره ای نمی کند.

یادآوری می شود،غرض از تألیف چنان کتابی،آن بوده،تا ثابت کند چنان معجزه ای دوبار،از حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام به وقوع پیوسته است،یکی در دوران زندگی رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و دیگری پس از رحلت آن حضرت،که در زمین بابل نزدیک به حله،از حضرت مولی علیه السّلام ظاهر شده است.

حق آن است که مترجم حاضر،غیر از ابو عبد اللّه جعل،دانشمند نامی است که استاد شیخ مفید بوده است،و ما هم در ترجمه مفید به نام وی اشاره خواهیم کرد،برای اینکه ابو عبد اللّه جعل از علمای عامه است.آری ممکن است ابو عبد اللّه جعلی از نوادگان حسین جعل باشد.

شیخ حسین بن حسام عاملی

نام او پس از این به عنوان شیخ عزّ الدّین،حسین بن حسام خواهد آمد.

وی،فاضلی فقیه و دانشور است و همان کسی است که به عنوان شیخ حسین بن علی بن زین الدّین بن حسام عاملی عیناثی شهرت یافته است.و برادرش شیخ ظهیر الدّین بن علی از وی روایت می کرده ⁽¹⁾

-در پاورقی می نویسد:از حاشیه مؤلف استفاده می شود مترجم حاضر از برادرش روایت

می کند نه آنکه برادرش از مترجم حاضر روایت کرده باشد-م.

و نسبت به جد و حذف وسائط شایع است.

یادآوری می شود،مترجم حاضر همان عزّ الدّین حسین بن حسام عیناثی عاملی است،که پس از این به احوال او اشاره خواهد شد.

سید ابو محمّد،حسین بن حسن بن احمد بن سلیمان حسینی غریفی

بحرانی

شیخ معاصر در امل الآمل 91/2 می نویسد:وی،فاضلی فقیه و ادیبی شاعر بود،سید علی در سلافة العصر ص 504 از وی نام می برد و او را به علم و فضل و ادب و نظم می ستاید و پاره ای از سروده هایش را متذکر می شود و اضافه می کند شیخ جعفر بن محمّد خطی بحرانی،چکامه ای در سوگ او گفته و آن را در کتاب مزبور ایراد می نماید و می نویسد:که مترجم حاضر در سال 1010 درگذشته است.

شیخ حسین بن حسن بن بابویه قمی

شیخ الرئیس ابو عبد اللّه،حسین بن حسن بن حسین بن علی بن حسین ابن بابویه قمی،برادرزاده شیخ صدوق و استاد صهرشتی.

و ظاهر آن است که شیخ حسین و شیخ الرئیس که در آینده به نامش اشاره می شود یکی باشند.

سید تاج الدّین،حسین بن حسن بن تاج الدّین حسینی کیسکی

⁽¹⁾

معرفی کرده و حقیقت آن است که کیلکی باشد چنان که در بالا هم کیلکی نوشتیم-م.

شیخ منتجب الدّین در فهرست می گوید:وی واعظی دانشور بوده است.

مؤلف گوید:پیش از این،ترجمه سید تاج الدّین بن محمّد بن حسین بن محمّد حسینی کیلکی را با پاره ای از تحقیقاتی که در این باره داشتیم یادآوری کردیم ⁽²⁾و ظاهر آن است که نام برده یا از نزدیکان اوست و یا خود او می باشد.

شیخ حسین بن حسن بن حسین مؤدب

وی از علمای شیعه است و ما نسخه ای از نهج البلاغة سید رضی را که به خط او بوده در اختیار داریم و او خود تحقیقاتی به خط خویش بر آن کتاب نوشته است،و خطش تا حدی پسندیده بوده و تاریخ کتابت آن نسخه سال 499 یا 469 هجری قمری است و شرح حال او را باید از اجازات به دست آورد.

شیخ حسین بن حسن عاملی مشغری

وی،از سرشناسان دانشمندان و در روزگار خودش رئیس محدثان بوده است و نزدیک به زمان ما می زیسته است.و من خط شریف او را بر پشت نسخه ای از کامل ابن اثیر دیده ام،و تاریخ خط او 1027 هجری قمری می باشد،و شرح حال او را در امل الآمل نیافته ام،و باید در خلال مطالعه کتاب مزبور به شرح حال او که ممکن است نوشته باشد دست یافت ⁽¹⁾

-در پاورقی می نویسد:نام او در امل الآمل 69/1 ذکر شده است و مؤلف،کلام شیخ حر را در

ترجمه ای که به نام وی منعقد ساخته،نقل می کند،و اینجا از آن غفلت نموده است-م.

و باز در هرات در ضمن مجموعه ای که آن را برای یادآوری ملا محمّد حسین مدرس کاشی هروی نوشته به پاره ای از مطالب کشاف که به خط او بوده دست یافتیم و خطش تا حدی،خوب بوده و تاریخ آن اواخر رمضان 1105 هجری می باشد.

شیخ حسین بن حسن بن یونس بن یوسف بن محمّد بن ظهیر الدّین

ابن علی بن زین الدّین بن حسام عاملی عیناثی ظهیری

⁽²⁾

وی،فاضلی عالم و فقیهی کامل و از شاگردان بزرگ ملا محمّد امین

استرآبادی،محدث به نام است و مراتب قرائت را در مکه معظّمه از او استفاده کرده و از تألیفات او رساله ای است در پاسخ برخی از مسائل مشکله اصلی و فرعی فقهی و نسخه ای از آن در اختیار ما می باشد.

و این شیخ از نوادگان شیخ ظهیر الدّین بن حسام عیناثی به نام است و چنان که می دانیم آل ظهیر،از دانشوران روزگار خود بوده اند.

شیخ حسین بن حسن بن خلف کاشغری

⁽¹⁾

راهی می شوند،و در میان شهرهای ترک واقع شده،و مردم آنجا مسلمان اند و گروهی از

علما به آنجا منسوب اند-م.

وی،از علمای بزرگ اصحاب است،و از منصور بن بهرام روایت می کند و کتاب زین العابدین از تألیفات اوست،و سید ابن طاوس در رساله المواسعة فی قضاء فوائت الصلاة از کتاب او نقل می کند،و من از روزگار او اطلاعی ندارم.آری سند روایت او که سید ابن طاوس در کتاب مزبور نقل کرده است به شرح زیر است.

از منصور بن بهرام،از محمّد بن محمّد بن اشعث انصاری،از شریح بن عبد الکریم و غیر از او،از جعفر بن محمّد مؤلف کتاب العروس ⁽²⁾

شده است و این کتاب از تألیفات ابو محمّد جعفر بن احمد بن علی قمی است که از

پیشینیان بوده و در ری زندگی می کرده و کتاب المسلسلات و جامع الاحادیث و امثال

این ها از آثار اوست و در روزگار صدوق بوده و از وی و صاحب بن عباد روایت می کرده

و صدوق هم از وی روایت داشته،کتاب العروس،رساله مختصری است مشتمل بر صد

بیت که نسخه ای از آن نزد من موجود است و شیخ نوری در المستدرک و مجلسی در بحار

از آن نقل کرده اند-م.

مؤلف گوید:این سند،خالی از اشکال نمی باشد برای اینکه مراد از جعفر بن محمّد،مؤلف العروس همان شیخ جلیل جعفر بن...است و چنان که می دانیم مؤلف مزبور پیش از محمّد بن محمّد اشعث نمی زیسته و دیگر آنکه چگونه ممکن است مؤلف کتاب العروس با چهار واسطه از حضرت مولی علی علیه السّلام روایت نماید.

آری ممکن است مؤلف کتاب العروس شخص دیگری باشد.

شیخ حسین بن حسن عاملی مشغری

وی،فاضلی علامه و شاگرد شیخ بهایی و دیگران بوده است،و از شاگردان شیخ عبد الکاظم کاظمی هم به شمار می آید،و من اجازه ای را که کاظمی به خط مبارک خود برای او،مرقوم داشته دیده ام و تاریخ آن در اوائل قرن یازدهم بوده است.

شیخ معاصر،در امل الآمل 69/1 می نویسد:وی،فاضلی شایسته و بزرگوار و سراینده ای ادیب و شاگرد شیخ بهایی و شیخ محمّد بن حسن بن شهید ثانی است.

شیخ حسین،مسافرتی به هند کرد و ازآنجا به اصفهان و خراسان رفت و در خراسان ماندگار شد و همان جا درگذشت.

عموی من،شیخ محمّد بن علی بن محمّد عاملی مشغری،علم و فضل و فصاحت و کرم او را می ستود،و من بخشی از کتاب های او را دیده ام ⁽¹⁾

-منظور کتاب هایی است که مشغری به خط خود نوشته است و یا در کتابخانه او موجود

بوده است-م.

توسط عمویمان از وی روایت می کنیم،پایان.

مؤلف گوید:از کتاب های او که در نزد ما،موجود می باشد،تاریخ الکامل ابن اثیر است که خط او،بر پشت آن کتاب،دیده می شود.و این کتاب، نخست،در ملک شیخ محمّد بن خاتون عاملی بوده و سپس در سال 1017 هجری در ملک مترجم حاضر قرار گرفته است.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن حسن(حسین)بن علی بن حسین بن

موسی بن بابویه قمی

وی،برادرزاده شیخ صدوق بوده و از او روایت می کرده است و شیخ صهرشتی در کتاب قبس المصباح از وی روایت داشته و پیش از این هم نام برده شده است.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن حسن بن حسین بن علی بن حسین بن

موسی بن بابویه قمی

این شخص،نواده برادر صدوق است و پیش از این به یکی بودن آن ها اشاره کردیم و از جمال الاسبوع سید ابن طاوس استفاده می شود حسین ابن حسن بن بابویه از ماجیلویه از برقی روایت می کند.بنابراین،مترجم حاضر،هم درجه با صدوق است،زیرا شیخ صدوق هم،از ماجیلویه روایت می کرده است.

حسین بن حسن بن محمّد

حسین بن حسن بن محمّد بن موسی بن بابویه قمی.

این هر دو تن متحداند.

حسین بن حسن بن محمّد بن موسی بن بابویه قمی

وی،از نزدیکان شیخ صدوق،و از خاندان آل بابویه قمی است.

ابن داود در رجال ص 123 می نویسد:حسین بن حسن بن محمّد بن موسی بن بابویه شیخ طوسی در رجالش در باب آن هایی که درک روزگار معصوم علیه السّلام را ننموده اند می نویسد:وی فقیهی دانشور بود و از دایی اش علی بن حسین بن بابویه روایت داشته است،پایان.

مؤلف گوید:بلکه شیخ طوسی در رجالش چنین نوشته است:حسین بن حسن بن محمّد از محمّد بن علی بن حسین بن بابویه روایت داشته است ⁽¹⁾

-در پاورقی می نویسد:چنان تصریحی را در باب اخیر رجال طوسی ندیده ایم بلکه در

ص 469 رجال مزبور چنین آمده است:حسین بن حسن بن محمّد بن موسی بن بابویه،

فقیهی دانشور بود و از دایی اش،علی بن حسین بن موسی بن بابویه و محمّد بن حسن

ابن ولید و علی بن محمّد ماجیلویه و دیگران روایت می کرده است،و جعفر بن احمد قمی

و محمّد بن احمد بن سنان و محمّد بن علی ملبیه از وی روایت داشته اند-م.

ابن طاوس در جمال الاسبوع می نویسد:خبر داد حسین بن حسن بن بابویه از ماجیلویه از برقی،پایان.

سید مصطفی در رجالش پس از معرفی از وی و پس از نقل کلام ابن داود می نویسد:در رجال شیخ طوسی وی را به طرزی که ابن داود معرفی کرده است ندیده ام.آری به طوری که پیش از این نوشتیم در رجال شیخ طوسی،حسین بن حسن بن محمّد آمده است،پایان ⁽²⁾.

میرزا محمّد در رجالش می نویسد:حسین بن حسن بن محمّد.

شیخ طوسی در باب اخیر رجال خود-آن ها که از معصوم روایت نکرده اند-از وی یاد می کند و پیش از این هم،ذیل احمد بن ادریس نوشتیم که:محمّد بن علی بن حسین بن بابویه از وی روایت می کرده است،

پایان ⁽¹⁾

-منهج المقال،ص 112 در پاورقی می نویسد:در حاشیه پیش،نوشتیم،در رجال طوسی ابن

بابویه را به طرزی که در رجال ابن داود آمده است یاد کرده است و ممکن است در این

بخش،نسخه های رجال شیخ طوسی مختلف باشد-م.

مؤلف گوید:روایت کردن حسین بن حسن بن بابویه از ماجیلویه که صدوق هم از وی روایت می کرده دلیل بر آن است که،تا به آخر.

شیخ حسین بن حسن بن یونس بن یوسف بن محمّد،ظهیر الدّین بن

علی بن زین الدّین بن حسام ظهیری عاملی عیناثی

شیخ معاصر،در امل الآمل 70/1 می نویسد:وی،استاد ما است و فاضلی عالم و ثقه ای صالح و پارسایی عابد و پرهیزکاری فقیه،و استادی سراینده بوده است.

گروهی بسیار از فضلای این زمان از محضر او استفاده کرده اند.بلکه عده ای بسیار از دانشوران پیش از ایشان هم از شاگردان او بوده اند،و بالاخره از برکت انفاس او حداکثر شاگردان وی،از مراتب علم و فضل او کمال بهره وری را به دست آورده اند.

و من هم،بخش مهمی از کتاب های عربی و فقه و دیگر از فنون را،از وی استفاده کرده ام و از جمله،حداکثر کتاب المختلف علامه را نزد او خوانده ام.

وی،رساله های متعدد و کتاب هایی در حدیث و عبادات و دعا تألیف نموده است و او نخستین کسی است که به من اجازه داده است و در جبع می زیست و در همان جا هم درگذشت،رحمه اللّه پایان.

و باز شیخ معاصر،در آخر کتاب وسائل الشیعة چنین مرقوم داشته است، ما کتاب های یادشده و امثال آن ها را از گروهی از اعلام روایت می کنیم از جمله،از شیخ فقیه پرهیزکار ابو عبد اللّه،حسین بن حسن بن(یونس)بن یوسف بن ظهیر الدّین عاملی که با اجازه ای که:از وی دارم به نقل روایت از او می پردازم و او نخستین کسی است که در سال 1051 هجری به من اجازه داده است و از شیخ فاضل نجیب الدّین علی بن محمّد بن مکی عاملی است و از سید جلیل نور الدّین علی بن ابی الحسن موسوی عاملی.

مؤلف گوید:از جمله رساله های او رساله ای است که مشتمل بر پاسخ به سؤال هایی که مردم درباره مسائل مربوط به طهارت و صلاة و زکاة و امثال این ها از او داشته اند،و طرح این گونه پرسش ها دلیل بر کمال فضیلت و نیروی بصیرت او نسبت به امور دینی است.

در این رساله،از ملا محمّد امین استرآبادی،مدحی بلیغ به عمل آورده است و از طرز برداشت به دست می آید که به استرآبادی اعتقادی کامل داشته است و ضمنا از آن سؤالات به دست می آید،که این شیخ در آن هنگام به مرتبه ارباب فتوا نرسیده بود و نسخه ای از آن رساله نزد ما موجود است(و له ایضا رسالة....).

حسین بن حسین مؤدب

مؤدب از علما بوده و کتاب نهج البلاغة را که سال 499 هجری قمری به خط نوشته است در نزد ما موجود است و او نزدیک به زمان سید رضی مؤلف نهج البلاغة می زیسته است.در آخر جزء اوّل از نهج البلاغة،چنین آمده است این جزء را شیخ فقیه و اصلح من ابو عبد اللّه حسین رعاه اللّه،بر من قرائت کرد،و امضا کرده،کتب محمّد بن علی بن احمد بن بندار،به خط خودش در ماه جمادی الآخر سال 499 هجری قمری.

مؤلف گوید:بنای این کلام،بر آن است که در طرق اجازه معمول بوده است.که شیخ کتابی را،بر شاگردش قرائت می کرده است.

و دور نیست مراد از ابو عبد اللّه حسین،همین حسین بن حسین مؤدب باشد،و محتمل است مراد از آن،عالم دیگری باشد از قبیل شیخ ابو عبد اللّه حسین بن حسن بن علی،برادرزاده صدوق.

سید حسین حسینی عمیدی

شیخ معاصر در امل الآمل 92/2 می نویسد:وی از فضلا و فقها بوده که ارشاد علامه را شرح کرده،و من نسخه ای از آن را،در کتابخانه آستان قدس رضوی دیده ام،انتهی.

مؤلف گوید:عمیدی به فتح عین بی نقطه و کسر میم و سکون یاء، منسوب است به سید عمید الدّین،خواهرزاده علامه حلی.

شیخ ابو عبد اللّه حسین بن حمدان حضینی جنبلانی

⁽¹⁾

گویا همان جنبلاء باشد که یاقوت می نویسد:نام کوره شهرکی است واقع میان واسط و

کوفه،و ازآنجا به قنطره های بنی دار،به واسط منتهی می شود-م.

جنبلانی،از قدمای فضلا و علما و محدثان بوده،و کتاب الهدایة فی فضائل... ⁽²⁾از آثار اوست.

اصحاب ما در رجال خود از وی نام برده اند،و تا آنجا که در حد امکان بوده از وی نکوهش کرده اند.و شیخ معاصر ما در کتاب اثبات الهداة فی النصوص و المعجزات 28/1 از وی نام می برد،و کتاب الهدایه را به وی نسبت داده،و از کتاب او در اثبات الهداة،احادیثی نقل کرده است.

سید ابن طاوس،در اوائل اقبال از وی به حسین بن حمدان بن خطیب، تعبیر می کند و گویا این اشتباه که وی را به خطیب معرفی کرده،ناشی از نساخ باشد.

و در آن کتاب،کتاب الروضة فی الفضائل و المعجزات را به وی نسبت داده،و گاهی به عنوان کتاب الفضائل نام برده است و در محلی دیگر از اقبال گوید:کتاب الروضة فی الفضائل به ابن بابویه منسوب است.

و ممکن است هر دو نام مربوط به کتاب واحد باشد،در عین حال الفضائل و الروضة غیر از کتاب الهدایة فی الفضائل است،فلاحظ.

استاد استناد ما،در فهرست اوائل بحار 20/1 و 39 می نویسد:کتاب الهدایه که در تواریخ ائمه و معجزات ایشان علیهم السّلام تألیف یافته،از آثار شیخ حسین بن حمدان حضینی است،و کتاب او مشتمل بر اخباری بسیار در فضائل اهل بیت علیهم السّلام،در عین حال بعضی از ارباب رجال،او را مورد بی مهری قرار داده اند.

مؤلف گوید:چنان نیست که جنبلانی مورد بی مهری بعضی از رجالی ها قرار گرفته باشد،بلکه همه رجالی ها بالاتر از آنچه به تصور درآید،وی را هدف تیر طعنه خویش قرار داده و او را به دروغ گویی و فساد مذهب و امثال این ها از نکوهش های دیگر،منتسب داشته اند ⁽¹⁾

-قهپائی در مجمع الرجال از غضائری نقل کرده است،ابو عبد اللّه حسین جنبلانی مردی کذاب

و فاسد المذهب و صاحب مقاله ملعونه ای است و مورد التفات ما نمی باشد،شیخ طوسی

ذیل من لم یرو عن الائمه می نویسد:تلعکبری از وی روایت می کرده نجاشی می نویسد:

ابو عبد اللّه جنبلانی مردی فاسد المذهب است و کتاب هایی دارد از جمله الاخوان،و کتاب

المسائل و کتاب تاریخ الائمه علیهم السّلام و کتاب الرسالة در فهرست می نویسد:جنبلانی فاسد

المذهب بود و کتاب اسماء النبی و الائمه از آثار اوست و از ذیل غیاث بن ابراهیم بصری

و از آثار او که در نزد ما موجود است،کتابی است که مشتمل بر گزارش های اصحاب ائمه و راویان ایشان می باشد،و کتابی دیگر مشتمل بر...

وزیر جلیل القدر و سید خردمند،علاء الدّین حسین بن صدر کبیر

میرزا رفیع الدّین محمّد بن سید امیر شجاع الدّین محمود بن امیر سید علی، مشهور به خلیفه سلطان بن میرزا هدایة اللّه خلیفه سلطان بن امیر علاء الدّین حسین بن امیر نظام الدّین علی بن امیر قوام الدّین محمّد بن ابو محمّد سید علاء الدّین حسین بن سید امیر مرتضی ملک طبرستان بن سید علی ملک طبرستان بن سید کمال الدّین والی ساری،ابو المعالی بن امیر کبیر قوام الدّین، مشهور به میر بزرگ بن سید کمال الدّین احمد،مشهور به صادق بن امیر سید علی،ملقب به مرتضی بن شریف عبد اللّه بن ابو عبد اللّه محمّد بن امیر ابو محمّد هاشم بن سید ابو الحسن علی نقیب به طبرستان بن ابو عبد اللّه حسین شریف بن امیر ابو علی سید شریف حسن محدث بن ابو الحسن سید علی مرعش بن سید عبد اللّه بن ابو الحسن سید محمّد اکبر بن ابو محمّد سید حسن محدث بن حسین اصغر بن امام بدر تمام ماه شب شب زنده داران و خورشید روز آمرزش خواهان مولانا زین العابدین علیه السّلام.

سید حسین حسینی اصفهانی معروف به خلیفه سلطان و ملقب به سلطان العلماء،و او از فرزندان امیر قوام الدّین والی مازندران،و معروف به میر بزرگ است.

خلیفه سلطان،فاضلی عالم و محققی مدقق،و از اکثر فنون بود بااطلاع بود،شعر می سرود ⁽¹⁾

-نصرآبادی چند رباعی ذیل را از او نقل کرده است:

افسوس که عمر گشت بیهوده تلف دنیا به تعب گذشت و دین رفت ز کف

رنجید خدا و خلق راضی نشدند ضایع کردیم پاره ای آب و علف

می کوش که کیسه تو بی زر باشد تا در دوجهان عیش تو خوش تر باشد

درهم چه کنی کزان تو درهم باشی دینار چه می کنی که دین بر باشد

حسن تو فزونست بگردت گردم با درد تو کش به خون دل پروردم

بی دردی باشد اگر بگویم حسنت بی انصافی است اگر بگویم دردم

-م.

علی خان کبیر،در سلافه،ذیل نام برداری،از سید علی خان حویزی حاکم حویزه می نویسد،

برخی از کسانی که از دیار حویزه آمده بودند می گفتند،سید علی خان،با خلیفه سلطان

که امور مربوط به وزارت و صدارت مورد توجه شان بود در کارگزاری ایشان،به آن ها مراجعت می کردند و مدتی بر این گذشت تا پدرش وفات یافت.

و در هنگامی که نوبت سلطنت به شاه صفی رسید،وی چشم های فرزندان او را کور کرد،و خود او را در 23 رجب سال 1041 هجری،پس از آنکه دو سال به وزارت او برقرار بود،از مقام وزارت عزل کرد.و دستور داد تا در شهر قم اقامت نماید،و در واقع او را به قم تبعید کرد،پس از چندی وی را به اصفهان طلبید،و سید مدتی را در اصفهان به سر برد،تا نوبت پادشاهی به شاه عباس ثانی رسید،و اواسط سال 1055 هجری.

که ساروتقی،وزیر شاه عباس کشته شد،خلیفه سلطان،به وزارت شاه عباس برگزیده شد،و در آن هنگام که سلطان به قندهار رفت و آنجا را فتح کرد،همراه او بود.پس از بازگشت از قندهار،به اصفهان آمد،و این بار مدت هشت سال و شش ماه بر اریکه وزارت برقرار بود تا اینکه در سال 1064 هجری،در مازندران درگذشت،و جنازه او را با تشریفات لازم به نجف اشرف حمل کردند ⁽¹⁾

می نویسد:قبر سید شریف خلیفه سلطان،سلطان العلمائی،در نجف اشرف،در کفش داری

ایوان مطهر است،نصرآبادی،در تذکره،ذیل احوال امرا می نویسد:در تاریخ شهور سنه

1064 در ولایت مازندران طایر روح پرفتوحش به قصد مأمن جاوید بال پرواز گشود

صائب تبریزی،در سوگ او چکامه ای سرود،و در ماه تاریخ او گفت:

«آه از دستور عالم وای از سلطان علم».

تا بدینجا خلاصه ای بود،از آنچه آمیرزا حبیب اللّه بن میرزا عبد اللّه اصفهانی،در رساله ای که به پارسی،در بیان توصیف و معرفی از وزرای پادشاهان صفوی تألیف کرده،آورده شده است.

دیگری گوید:پدرش میرزا رفیع الدّین،در روزگار شاه عباس صفوی به مقام صدارت نائل گردیده بود،و فرزندش خلیفه سلطان،در روزگار پدرش متعهد وزارت بود،و مدت پنج سال در هنگام پادشاهی شاه عباس ،به مسند وزارت برقرار بود،و همچنان دو سال وزارت او در زمان شاه صفی امتداد یافت تا پادشاه مذکور،خلیفه سلطان را،از وزارت عزل کرد،و دیدگان فرزندانش را کور نمود،و او را به قم تبعید کرد.

سید در آنجا به مطالعه کتاب ها و مراجعه آثار اعلام پرداخت،و کار از دست داده را تجدید کرد.پس از این برای دومین بار،که اوایل جلوس شاه عباس ثانی،و مصادف با کشته شدن میر محمّد تقی(ساروتقی) ⁽¹⁾

بود،و آثار خیری از خود به شرح زیر باقی گذارده است:بازار و چهارسو و کاروانسرا و

دو مسجد کوچک و بزرگ،مسجد بزرگش را در سال 1053 هجری در روزگار شاه عباس

باتمام رسانیده است،عباس نامه می نویسد:در روز چهارشنبه 20 شعبان،سال 1055

هجری قمری.به توسط جانی خانی،از پای درآمد،و همان سال خلیفه سلطان،از سوی

شاه عباس به منصب وزارت نایل گردید،و تاریخ او را به نوشته وقایع السنین،این مصراع

یافته اند(باز سلطان،اعتماد الدوله شد).عباس نامه می نویسد:در سال 1057 هجری که شاه عباس

ثانی به ساختن عمارت چهل ستون اقدام کرد،هریک از سرایندگان،ماده تاریخی

گفتند،از جمله سلطان العلماء این ماده تاریخ را گفت:(مبارک ترین بناهای دنیا)،و همین

وزارت نامزد شد،و همچنین تا هنگام رحلتش بدین مقام برقرار بود،تا وفات یافت و نزدیک زمان ما در اوایل حکومت سلطان مذکور بود،و پس از درگذشت وی جنازه او را به نجف اشرف حمل کرده،و در آنجا مدفون ساختند،قبرش معروف است و پدرش از فضلای عهد خودش بوده است.

خلیفه سلطان،مطالب علمی را در شئون مختلف،از گروهی از اعلام،از جمله پدرش میرزا رفیع الدّین،و شیخ بهایی فراگرفت،و از شیخ به اخذ اجازه نائل آمد،و دیگری ملا سلطان حسین یزدی ندوشنی و نیز از ملا حاج محمود رنانی استفاده کرده است.

وزیر خلیفه سلطان،شریک درس ملا خلیل قزوینی بود،و حاشیه ای چند، بر شرح لمعه دارد.

خلیفه سلطان،فرزندان و نوادگان پسر و دختر داشته،و همه فرزندان او، با آنکه از کودکی به امر شاه صفی،یا شاه عباس کبیر کور شده اند،از فضلا و علمای روزگار خود بوده اند.

میرزا ابراهیم ⁽¹⁾

-آقای مهدوی،در تذکره دانشمندان اصفهان ص 49 می نویسد:میرزا ابراهیم سال 1038

هجری قمری،متولد شده،و در سن سه سالگی در سومین سال سلطنت شاه صفی،به

دستور،وی کور شد،و در عین حال از همه فضائل برخوردار شد،و به ابن الخلیفة مشهور

بود،و حاشیه روضه و مدارک از آثار اوست.و هفت فرزند داشت و سال 1098 درگذشته

است-م.

شیخ معاصر در امل الآمل 92/2 می نویسد:سید جلیل حسین مشهور به خلیفه سلطان حسینی،عالمی محقق و مدقق و عظیم الشأن جلیل القدر و صدر دانشمندان عهدش بوده است.خلیفه سلطان آثاری دارد از جمله حاشیه شرح لمعه و حاشیه معالم و رساله های متفرقه و حواشی بسیار و از معاصران است،مؤلف سلافة العصر ص 499 او را نام برده،و از وی ستایش می کند،و یادآور می شود سال 1066 هجری درگذشته است.

مؤلف گوید:ممکن است در سال رحلت او اشتباهی برای مؤلف سلافه رخ داده باشد،زیرا خلیفه سلطان،پس از بازگشت از فتح قندهار،در شهر اشرف مازندران،در اوایل پادشاهی شاه عباس دوم درگذشت،و تقریبا روزگار درگذشت او،تا روزگار ما که سال 1106 هجری است بیش از پنجاه سال افزون نبوده باشد.

واژه شناسان و دیگران،در اشتقاق لفظ وزیر که از چه ریشه ای گرفته شده،گفتاری دارند،یکی گفته است واژه وزیر از وزر گرفته شده که به معنای پناهگاه است،خدای بزرگ هم در آیه 11 و 12 سوره قیامت فرموده:

کَلاّ لا وَزَرَ* إِلی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ چنان نیست که در روز رستاخیز که قرارگاه مردم است پناهگاهی به سوی پروردگار تو داشته باشند،و دیگری گفته از ریشه(ازر)به دست آمده که به معنای نیرو بوده باشد،چنانچه خدا در سوره طه:آیه 31 فرموده،و اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی نیروی مرا به وی استوار گردان،دیگری گوید:از ریشه(وزر)جدا شده،که به معنای رنج و سنگینی است چنانچه خدا در سوره انشراح:آیه 2 و 3 فرموده وَ وَضَعْنا عَنْکَ وِزْرَکَ* اَلَّذِی أَنْقَضَ ظَهْرَکَ رنجوری و سنگینی را که پشت تو را خمیده کرده بود،از تو زدودیم و هم گفته شده ریشه آن از(وزر)است که به معنای گناه باشد،چه آنکه پذیرش وزارت همراه با انجام دادن گناهان است،یا ازآن جهت که وزیر پادشاه ناپسندی ها و گناهان پادشاه را بر دوش می کشد،و یا ریشه آن از(ازر)است،که آن هم به معنای رنجوری و سنگینی است،و بنابراین که وزیر از ریشه ی(ازر)به دست آمده باشد، بایستی واو وزیر به جای همزه(ازر)که در طرف واقع شده،قرار داده شده باشد،و همانند آن هم بسیار است.

خلیفه سلطان،برای اولین بار که به مقام وزارت رسید،در سال 1033 هجری پس از درگذشت سلمان خان و چهار سال تقریبی پیش از درگذشت شاه عباس کبیر بود،و ماده تاریخ وزارت او در این جمله آورده شده، (زیبنده افسر وزارت)و دیگری گفته(وزیر شاه شد سلطان داماد).

خلیفه سلطان،آثاری دارد از جمله،حاشیه شرح مختصر عضدی و متعلقات آن،خلیفه سلطان حاشیه خود را از مسئله چهارم،از مسائل چهارگانه ای که دائر در بحث واجب از مبادی احکام بوده است شروع کرده،و نزدیک به همان موضعی است که حاشیه سید شریف جرجانی به اتمام رسیده است،و تا بحث عموم و خصوص و یا پس از آن ادامه یافت، و نسخه ای از آنکه از بهترین حواشی و نافع تر و دقیق تر آن ها است،در نزد ما موجود می باشد.

و از آثار دیگر او توضیح الاخلاق است،این کتاب که به فارسی تدوین شده است،خلاصه ای از کتاب اخلاق ناصری خواجه نصیر الدّین طوسی رحمه اللّه، که آن هم به پارسی تألیف شده است،خلیفه سلطان،در تلخیص خویش عبارت های نامأنوس اخلاق ناصری را به عبارت های مأنوس و متداول روزگار خویش تغییر داده است،و آن کتاب را در سال 1051 هجری به امر شاه صفی تلخیص نموده است،و نسخه ای از آن نزد ما موجود می باشد.

و از آثار او حاشیة علی الحاشیة الخفری در الهیات شرح تجرید و دیگری رساله انموذج العلوم و حاشیه مختلف علامه،و حاشیه شرح لمعه ⁽¹⁾

-حاشیه شرح لمعه سلطان العلماء،در بعضی از چاپ ها از قبیل چاپ عبد الرحیم ضمیمه

شده،و اشتباها نام او را محمود حسینی نوشته است،و آغاز آن،از جمله کرمنا منتهی نهایة

الارشاد است که دومین خط از خطبه مرحوم شهید ثانی قدّس سرّه است،و حاشیه معالم او به

ضمیمه حاشیه مرحوم ملا صالح مازندرانی،به طبع رسیده است،در آغاز آن می نویسد:

فیقول العبد الغریق فی بحر العصیان المشرف بالانتساب الی ثانی سیدی شباب اهل الجنان

الحسین المدعو بخلیفة السلطان عفی اللّه عنه الرحیم و الرحمن،و این حاشیه تا آخر باب

روایت و متعلقات آن است.

شرح لمعه داشته است پاسخ گفته است،و از آثار او تعلیقات من لا یحضره الفقیه،و رساله پارسی در آداب حج و تعلیقات الحاشیة القدیمة الجلالیة تعلیقاتی است بر حاشیه قدیم جلالی(ملا جلال دوانی)که بر شرح تجرید داشته است،و از آثار اوست شبهه های و پاسخ هایی که در بخشی از علوم داشته و همچنین،فوائد متفرقه و تعلیقاتی که بر عده ای از کتاب ها که در علوم مختلفه گرد آمده است،و از آن جمله... ⁽¹⁾

-نام برخی از آثارش،که مؤلف متعرض شده در نسخه مطبوع آورده نشده است-م.

مؤلف تاریخ عالم آرای عباسی مطالبی به پارسی ارائه داده که معنای آن چنین نیست ⁽²⁾

آورده نشده،مطالب آن کتاب را به لفظها در این پاورقی ایراد می نمایند،اسکندر بیک،

مؤلف تاریخ،یادشده در ذیل ارباب مناصب می نویسد:سلطان العلمایی و دستورالوزرایی

خلیفه سلطان خلف موفور الشرف میر رفیع الدّین،محمّد صدر که شرف مصاهرت حضرت

اعلی(شاه عباس کبیر)یافته،بدین رتبه ی گرامی(وزارت)معزز و سربلند گردید،و به

همه جهتی مورد تربیت و مشمول نوازش و الطاف شاهانه گشته،من حیث الاستقلال به

امر وزارت پرداخت و الحق سید بزرگ عالی شان و فاضل دانشمند نیکواخلاق است،و از

عهد صبی و اوان حد تمیز و نشو و نما،تا زمان ارتقا به مدارج علیا،منصب مذکور

خلاصه عمر گرامی را صرف مطالعه و مباحثه کرده،و در فنون علوم معقول و منقول

سرآمد روزگار گردیده،و در اندک زمانی به وفور فهم و فطرت،عالی و طبع مستقیم در

علم حساب دانی مهارت کامل یافته،به رأی صایب و فکر ثاقب او را در دقایق امر وزارت

ترقیات عظیم روی داد،به نوعی به لوازم این منصب عالی اشتغال دارد که تصرفاتش در

علم حساب قانون و نتایج ارقام سعادت انتظامش از حروف خطا مصون است،و ذات

کامل الصفاتش جامع کمالات صوری،و حاوی فضائل و استعداد معنوی و شایستگی این

رتبه والا،و زیبندگی،این منصب علیا،از جبهه آمالش ظاهر و هویدا است،والی غایت من

حیث الاستعداد و الانفراد شاغل این مشغله عظیمه است،و در حسن خلق و اوصاف

حمیده اش هرچند خوض رود،اندکی از بسیار در دیباچه اظهار نمی تواند نهاد ریاض [1]

آمال ارباب قلم،و اصحاب فضل و کمال از رشحات کلک گهربارش،مخضر و شاداب

است،و ارباب قابلیت و استعداد در ظل رأفت و امتنان آن صاحب دولت مسرور و

کامیاب.

و زو رسم وزارت تازه گردید ز نام او بلندآوازه گردید

رئیس ابو عبد اللّه حسین بن محمّد حلوانی

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء ص 41 می نویسد:لوامع السقیفة و الدار و الجمل و الصفین و مثالب الادعیاء از آثار اوست.

مؤلف گوید:مرادش از ادعیا،جمعی از مخالفان به انضمام معاویه و یزید و عمرو بن عاص،و بلکه همه خاندان بنی أمیه است.

و از اواخر برخی از نسخه های کهن کتاب الروضة فی الفضائل،استفاده می شود که الروضة،از آثار شیخ حسین بن محمّد حلوانی است.

و حلوانی به ضم حاء منسوب است به حلوان عراق،یاقوت،معجم البلدان 290/1-294.

شیخ امام ناصر الدّین حسین بن محمّد بن حمدان حمدانی قزوینی

شیخ منتجب الدّین در فهرست گوید:وی از ثقات فقها بوده است.

مؤلف گوید:حمدانی به فتح حا و سکون میم،و دال بی نقطه،منسوب به حمدان است که سلسله بزرگی در جلالت و فضیلت بوده اند.

آقا حسین بن جمال الدّین محمّد خوانساری

استادی محقق و پناهگاهی مدقق بود،زادگاهش خوانسار،و مسکن و مدفنش اصفهان است.

محقق خوانساری،فاضلی بس دانا و دانشوری بس بافر است،و در روزگار خودش استاد استادان بود و از فضیلت های ناشمار و بخشش های بی نهایت برخوردار بوده است.گروهی از فضلای زمان،و دانشوران اعیان، در علوم عقلی و اصولی و فقهی افتخار شاگردی او را داشتند.

محقق خوانساری،یکتای دهر و بی همتای روزگار خود بوده،دیده روزگار همتای او را ندیده و کسی را هم برابر با او مشاهده نکرده،به خدا سوگند،چشم کمال،بوده و چشمه کمال هم از دل او ریزان می شد.محقق خوانساری،پشت و پشتیوار همه دانشمندان و پناهگاه استوار ارباب فضل و بردباری بوده،از لطائف خاطر او که خود گفته است،خود را به مناسبت اساتید بسیاری که داشته تلمیذ البشر نامید،و در برابر سید داماد،و همتایان

او،به استاد البشر موسوم گردیده،و این لقب از آغاز شروع به شهرت،تا نزدیک به اواسط موقعیت او بوده است ⁽¹⁾

-تحدید به این مدت را می توان از نظریه ای که مؤلف قدّس سرّه در تعریف از شرح دروس محقق

خوانساری نموده،تأیید کرد،آنجا می نویسد:

استاد علامه شیروانی اظهار داشته مطالبی را که محقق خوانساری در آغاز کار مرقوم داشته،به

درجاتی برتر از مطالبی است که اخیرا مرقوم داشته است.

مؤلف گوید:بلکه می گویم محقق خوانساری،نتوانسته پس از آن،آنچه را که در اوّل تألیف

نموده تألیف بنماید-م.

محقق خوانساری،مطالب عقلی را،از میر ابو القاسم فندرسکی و دیگران فراگرفته است،و مطالب نقلی را از ملا محمّد تقی مجلسی و دیگران آموخته است.

محقق خوانساری،در منشآت مهارت داشت،و در سرایندگی استاد بود، و به خوبی از عهده هر دو فن به زبان عربی و پارسی برمی آمد،و نگارشات و سروده های او بر زبان ها مشهور،و در مجموعه های ارباب کمال مسطور است ⁽²⁾

وی نسبت داده هرچند ظاهر آن است که از فرزندش آقا جمال بوده باشد.

تا دست به همت رسایی نزنی بر منت خلق پشت پایی نزنی

چون حلقه مباش در جهان چشم تهی تا هر ساعت در سرایی نزنی

ای باد صبا طرب فزا می آیی از طرف کدامین کف پا می آیی

از کوی که برخاسته ای راست بگو ای گرد به چشم آشنا می آیی

مسواک چه سود زاهد پاک روان صد ریشه فروبرده طمع در دل وجان

از ذکر ریایی تو هردم تسبیح دندان ز غصه می زند بر دندان

-م.

محقق خوانساری،بسیار هوشمند و با فطانت بوده،و در آغاز تحصیلش براثر هوشمندی که داشت کمتر به مطالعه می پرداخت،بلکه رویه اش آن بود،که در مجالس اساتید و هنگامی که دیگران سرگرم بهره گیری از اساتید بودند چرت می زد،و از آغاز کار به کم گفتن خوی گرفته بود،حتی اوقاتی که دیگران به فراگیری از او می پرداختند چرت می زد،و در حال تدریس کتاب به دست نمی گرفت و بیشتر از حد ضرورت،یعنی مواقع مقتضی،لب به سخن نمی گشود.

شیخ معاصر در امل الآمل 101/2 می نویسد:آقا حسین،فاضلی عالم و حکیمی متکلم و محققی مدقق و ثقه ای جلیل القدر و عظیم الشأن،علامه علما و یگانه روزگار بود.و از آثار اوست:شرح الدروس که ناتمام مانده و کتاب هایی چند در فن کلام و حکمت،و ترجمه قرآن کریم و ترجمه صحیفه سجادیه،و امثال آن...

محقق،از معاصران است و ما از وی اجازه داریم،و سید علی بن میرزا احمد در سلافة العصر،ص 499 از وی نام برده است،و از مقامش ستایشی بلیغ نموده است.

مؤلف گوید:از خود او قدّس سرّه نشنیده ام که ترجمة القرآن از آثار او بوده باشد، و همچنین هیچ یک از فرزندانش نگفته اند،ترجمه القرآن از او باشد و فرزندش آقا جمال،در ضمن آثار او که برای من فهرست کرده،نامی از آن نبرده است،بنابراین سهوی بوده که از جهت صاحب امل به وقوع پیوسته است.

محقق خوانساری،در سال 1098 هجری قمری،در اصفهان درگذشت،و بنا بر وصیتی که کرده بود در مجاورت قبر بابا رکن الدّین مدفون شد،و

سلطان سلیمان صفوی،بر فراز مرقد او قبه عالی و رفیعی بنیان کرد که هم اکنون معمور و مزار مردم است ⁽¹⁾

-در ترجمه مجلد سوم روضات الجنات که این جانب افتخار ترجمه آن را دارد و به طبع هم

رسیده چنین آمده به طوری که از حدائق المقربین استفاده می شود آقا حسین در پایان سال

1099 هجری در اصفهان وفات یافت و در مزار تخت پولاد نزدیک به بقعه بابا رکن الدّین

عارف مشهور مدفون شد،شاه سلیمان پس از رحلت او دستور داد قبه عالیه ای بر مرقد

آقا حسین با آخرین تشریفات بنیان کردند،لوح مزارش از سنگ یشم و مرتفع از زمین

ساخته شده بود،و در هجوم افاغنه و موقع تسلط آنان بر دار السلطنه اصفهان،به دست

آن ها شکسته شد،پس از چندی که مقبره مزبور در دست تعمیر قرار گرفت،دو سنگ

مرمر بر روی قبر آقا حسین و آقا جمال ترتیب داده شد و جریان بدعملی افغان ها را با یک

خط بر روی هر دو سنگ قبر با آنکه فاصله شان بیست و دو سال بود نوشته شد،اهمیت

تکیه آقا حسین که می توان آن را نسبت به تکایای دیگر تخت پولاد منحصر به فرد دانست

آن است که زائرین قبر مشارالیه از سایر تکایا بیشتر است و هجوم زوار از محال دیگر آن

قبرستان فراوان تر است،می توان گفت این عنایت از،ناحیه حضرت سید مظلومان به مرقد

وی که افتخار همنامی با آن حضرت را دارد شده باشد،چنانچه بعضی از سرایندگان

تاریخ رحلت او را چنین یافته اند،(امروز هم ملائکه گفتند یا حسین)،دیگری تاریخ

رحلت او را به عربی که اقتباس از قرآن نموده،چنین یافته(ادخلی جنتی)این جمله هم

موضوع فوق را تأیید می کند،زیرا به طوری که از اخبار استفاده می شود سوره فجر که

جمله مزبور در پایان آن قرار گرفته،سوره حسین علیه السّلام است و ضمیر مؤنث در مقام تأویل

خطاب به نفس مطهره آن جناب است،انتهی.این جانب از ذیل تذکرة القبور،مرحوم معلم

حبیب آبادی رحمه اللّه شیخ اجازه ام چنین نقل کرده ام،تاریخ مزبور صحیح نگاشته نشده،و تاریخ

اوّلی را باید چنین نوشت(امروز هم ملائکه گفتند یا حسین)که عدد آن 1098 هجری

است و حال آنکه مطابق با نوشته فوق 1088 خواهد بود و تاریخ دومی هم چنین است

(ادخل جنتی)یعنی 1098 با آنکه مطابق با جمله فوق 1108 خواهد بود و تاریخ تأثیر

تبریزی را مؤید آورده

تأثیر گفت از پی تاریخ رحلتش آن دم که بود اختر طالع کفیل او

زد چاک جامه خامه مشکین لباس و گفت (رفت از میان کسی که نیابی عدیل او)

انتهی،دانشمندان اصفهان تاریخ مزبور را چنین یاد کرده،از آسمان به جمع یکی سر نمود و

گفت(امروز هم ملائکه گفتند یا حسین).

بنابراین سال رحلتش 1099 هجری خواهد بود و دومی را(ادخل جناتی)نوشته لیکن ظاهر

تاریخ دومی صحیح نیست،زیرا،به نوشته تذکره خوانسار شعر از محمّد امین است و چنین

آورده:

شرح دروس محقق ما شرح ارزنده و کبیری است،بخشی از آنکه از آغاز طهارت،تا بحث فقاع از نجاسات باشد،نزدیک به هزار و بیست و پنج بیت تدوین کرده،و متعرض مباحث حیض،و استحاضه و نفاس نشده است.شرح دروس کتابی است که مانند آن تألیف نشده،مؤلف بخشی از آغاز آن کتاب را تألیف کرد،پس از آن از نوشتن آن بازمانده،و پس از روزگاری طولانی،به باقی مانده آن پرداخت.شاگردش استاد علامه شیروانی قدّس سرّه می گوید:آنچه را که در آغاز کار شرح دروس مرقوم داشته به درجاتی بهتر است از آنچه را که اخیرا تألیف کرده است.مؤلف اظهار داشته:بلکه می گویم پس از متارکه که شروع به نوشتن باقیمانده شرح نموده،نتوانست آنچه را که در آغاز تألیف آن کتاب،مرقوم نموده تألیف بنماید.

از آثار او:حاشیه شرح اشارات و متعلقات آن از طبیعی و الهی،و این حاشیه در کمال خوبی تدوین شده و حاشیه ای دیگر نیز،بر شرح اشارات دارد،و استاد فاضل ما محقق سبزواری در حاشیه ای که،بر شرح اشارات دارد از ایرادهای او پاسخ گفته،و گویا به اتمام نرسیده است.

و حاشیة علی الحاشیة القدیمة الجلالیة بر حاشیه قدیم ملا جلال که بر شرح جدید تجرید و متعلقات آن تدوین نموده است،که از بهترین،و

سودمندترین و دقیق ترین حواشی است و حاشیه ای دیگر،بر حاشیه جلالی دارد که به اتمام نرسانید.و این حواشی بخشی از آن مربوط به اوایل حاشیه جلالی و پاره ای دیگر از آن،ویژه برخی از آن حاشیه است و تقریبا دو جزء تدوین شده،و حاشیه ای دیگر،بر الهیات شفا دارد که اصلا بدانها مراجعه نکرده است.ازآن پس که استاد فاضل(محقق سبزواری)در حاشیه ای که بر شفای بو علی داشت،و نظریات محقق خوانساری را رد می کرد،محقق خوانساری حاشیه ای دیگر،به منظور ردّ نظریات استاد فاضل تدوین نمود، و این حاشیه،از آخرین تألیفات اوست.

و رساله ای در بیان مقدمه واجب تدوین کرده و در این رساله،نظریات فاضل قزوینی،و فاضل نائینی،و استاد فاضل را مردود دانسته است،و رساله ای در مسائل متفرقه تدوین نمود و در این رساله،به رد نظریات شاگردش،استاد علامه،ملا میرزا شیروانی پرداخت،و به تتبّع آثار او برآمد، و هرکجا که به خلافی برخورد نموده،به مؤاخذه او اقدام نموده است،به دنبال آن استاد علامه رساله مجزایی تدوین کرده و همگی نظریات او را جواب داده است،و مطالب مورد بحث،مربوط به حکمت و منطق و کلام و اصول و امثال آن بوده است و این هم آخرین تألیفات اوست.

محقق خوانساری حاشیه ای دیگر،بر حاشیه جلالی دارد،و این حاشیه که ناتمام مانده و پاکنویس نشده است به طوری که از خود محقق شنیدم می فرمود:آن گاه که به فراگیری شرح اشارات اشتغال داشتم،این رساله را تدوین کردم و مفقود شد،و این حاشیه از آثار اوّلی اوست،و نیز رساله ای در شبهه های متفرقه چندی دارد،از آن جمله شبهه در ایمان و کفر که در ضمن آن به پاسخ های آن ها هم پاسخ داده است،و رساله ای در تشکیک دارد،که از فائده هایی ارزنده،برخوردار است،و رساله ای مختصر،در مسأله

جبر و اختیار دارد،که این هم سودمند می باشد و این رساله را به منظور این بحث که در شرح مختصر عضدی آمده و در فن اصول تدوین شده،تألیف کرده است و رساله شبهه الطفرة از آثار اوست که در کمال لطافت تدوین شده،و رساله ای دیگر،در شبهه استلزام دارد،در این رساله به رد اعتراضات فاضل نائینی،و فاضل قزوینی،اقدام نموده است،و امثال این ها ⁽¹⁾

-شاید مرادش از فاضل نائینی،میرزا رفیع الدّین محمّد طباطبایی نائینی است،که از حکما و

علمای قرن یازدهم هجری بوده،سال 1082 درگذشته و تاریخ وفاتش این است به تاریخ

فوتش خردمند گفت(مقام رفیع مقام رفیع)و مراد از فاضل قزوینی ملا خلیل قزوینی

متوفی 1089 هجری است-م.

حداکثر این کتاب ها و رساله ها،مشهور و معروف و متداول در میان طلبه ها است،و من خودم نام برخی از آن ها را از خود محقق قدّس سرّه شنیده ام،و نام و نشان همه آثار وی را،فرزند فاضل کاملش آقا جمال الدّین محمّد (سلّمه اللّه تعالی)نیز برای من نگارش داده است.

محقق مرحوم،دو فرزند فاضل و عالم و جلیل القدر و خردمند داشته، یکی از آن ها مولای اعظم،آقا جمال الدّین محمّد،و دیگری آقا رضی الدّین محمّد است،شرح حال آقا جمال الدّین محمّد خواهد آمد و اما آقا رضی الدّین،فاضلی دانشور و هوشمند و بافر است و تیزرأی بوده است، مراتب دانشوری را از پدرش،(رضوان اللّه تعالی علیه)فراگرفته،و همان وقت برادر من(میرزا محمّد جعفر)شریک درس او بوده است.

آقا رضی الدّین،فوائد و تعلیقات و آثاری داشته است،از آن جمله:

ترجمه نهج الحق علامه حلی در امامت که از عربی به پارسی برگردانیده،و به خواست شاه سلیمان صفوی،که سلطان زمان است ترجمه نموده است،

و دیگری المائدة السلیمانیه که برای او نوشت و این کتاب به زبان پارسی است،و در ابواب طعام ها و نوشیدنی ها مطالب مناسب با این دو باب، تألیف شده است ⁽¹⁾

-از آثار دیگر آقا رضی شرح کتاب صوم و اعتکاف دروس دیگری شرح حدیث البیضه است

که در کافی روایت شده،آقا رضی در روزگار جوانی،و هنگام غوغای افغان درگذشته و

قبرش در نزدیک قبر پدرش آقا حسین بوده،و آقا شریف آقا ربیع از فرزندان او می باشد،

و آقا حسین فرزند دیگری به نام آقا کمال الدّین داشته،که از علما و دانشمندان بوده و

قبرش در کنار قبر پدرش می باشد-م.

شیخ عزّ الدّین حسین بن حسام عیناثی عاملی

ازاین پس به عنوان شیخ عزّ الدّین حسین بن علی بن زین الدّین بن حسام عیناثی عاملی،عزّ الدّین،فاضلی عالم و فقیه،و از مشایخ اجازه است، و نامش در سند اجازات علما آورده شده است.از آن جمله:اجازه شیخ نعمة اللّه بن شیخ جمال الدّین ابو العباس احمد بن شیخ شمس الدّین محمّد بن خاتون عاملی که به سید بن شدقم مدنی داده،و در آن اجازه گفته شده است که پدر نعمة اللّه؛یعنی شیخ جمال الدّین ابو العباس احمد،از استادش شیخ عزّ الدّین حسین بن حسام عیناثی عاملی،روایت می کرد،و عزّ الدّین از برادرش شیخ ظهیر الدّین محمّد بن حسام،از شیخ شمس الدّین محمّد، مشهور به عریضی،از سید حسن بن ایوب مشهور به ابن نجم اطراوی عاملی، از شهید اوّل روایت می کرده است.

مؤلف گوید:برخی از اجازات شیخ عزّ الدّین حسین را که تاریخش 856 هجری بوده است.دیده ام،و شیخ عزّ الدّین از برادرش و دیگری روایت می کرده است.و شیخ عزّ الدّین حسین بن علی،به عینه همان شیخ، حسین بن حسام عاملی است.

در یکی از مواضع نسخه ای از حاشیه شیخ عزّ الدّین حسین عاملی را بر الفیه شیخ شهید دیده ام،ظاهر آن است که صاحب حاشیه با عزّ الدّین حسین ابن حسام،متحد باشد و محتمل است حاشیه یادشده از شیخ عزّ الدّین حسین بن علی بن محمّد بن سودون شامی عاملی بستی و یا از آثار شیخ عزّ الدّین حسین بن عبد الصمد حارثی والد شیخ بهایی بوده باشد.

می توان گفت:شیخ عزّ الدّین حسین بن حسام عیناثی عاملی،همان شیخ حسین بن علی بن زین الدّین بن حسام عاملی عیناثی بوده است که برادرش شیخ ظهیر الدّین علی،از وی روایت می کند.و آن دیگر عزّ الدّین حسین است،که از برادرش روایت می نماید و به زودی در نام برداری از برادرش خواهیم گفت،که پدر و عمویشان از دانشمندان بوده اند و برادرش،از پدرش علی بن زین الدّین بن حسام،از عمویش جعفر بن حسام،روایت می کرده است.

سید حسین بن حسن بن شدقم حسینی مدنی

پیش از این ذیل یادآوری از پدرش به نام او هم اشاره ای شد.

شریف ابو القاسم حسین بن حسن،معروف به ابن اخی الکوکب

شریف ابو القاسم،از بزرگان پیشینیان راویان اصحاب ما بوده است.لیکن علمای رجال در آثار خود از وی نام نبرده اند،و من نام او را در آغاز سند کتاب المتعه تألیف ابو عبد اللّه حسین بن سهل سعدی دیده ام که،از شیخ ابو علی احمد بن اسماعیل سلمانی که بر او قرائت می نموده،و به توسط او، از ابو عمرو احمد بن علی فائدی،از شیخ حسین بن عبید اللّه بن سهل سعدی مذکور مؤلف کتاب المتعه روایت می کرده است.

مؤلف گوید:دور نیست،مراد از کوکب شیخ زکریا ابو یحیی موصلی کوکب الدم باشد،که علمای رجال در توثیق او اختلاف کرده اند،بنابراین، شریف ابو القاسم،پسر برادر زکریا ابو یحیی موصلی است.در عین حال طبقه شریف با ابو یحیی تناسبی ندارد،و ممکن است ارتباط نسبی با کوکب الدم نداشته باشد،و شخص دیگری باشد،و باید تحقیقات بیشتری راجع به شخص ملقب به کوکب نمود.

آری شیخ طوسی در کتاب غیبت به سند خود از عبد اللّه بن عباس علوی نقل کرده است راوی گفت:شخصی را راستگوتر از او ندیدم،به طوری که در بسیاری از امور،که احساس خلاف می شد،مخالفت می کرد،و اضافه می کند،ابو الفضل حسین بن حسن علوی،گفته است:در سامرا به حضور انور حضرت ابو محمّد عسکری علیه السّلام وارد شدم،و از میلاد باسر سعادت حضرت بقیة اللّه الاعظم،به حضور مبارکش تبریک گفتم تا آخر حدیث.

ممکن است مراد از ابو الفضل حسین،همان شریف ابو القاسم باشد،که به نام و نشانش اشاره کردیم.لیکن این اتحاد از نظر من محل تأمل است، زیرا گذشته از اختلاف در کنیه ابن اخی الکوکب،در روزگار حضرت عسکری علیه السّلام نمی زیسته است،تا به منظور عرض تبریک حضور اقدسش شرفیاب شده باشد.

آری،سید ابن طاوس در رساله المواسعة فی قضاء الصلاة از کتاب المنسک سید حسین بن حسن علوی کوکبی،مطالبی را نقل کرده است،و حقیقت آن است که مؤلف المنسک با شریف ابو القاسم یکی بوده باشد.

سید مجتهد ابو عبد اللّه حسین بن سید ضیاء الدّین ابو تراب حسن بن

صاحب کرامات زاهره و مقامات باهره شمس الدّین ابو جعفر محمّد

حسینی موسوی عاملی کرکی اردبیلی

⁽¹⁾

دست می آید نسب دیگر سید حسین چنین است:حسین بن السید بدر الدّین حسن بن السید

جعفر بن فخر الدّین حسن بن ایوب بن نجم الدّین الاعرج و باز مؤلف در حاشیه ریاض [2]

می نویسد:پدر حسین در رساله تحقیق معنی السید و السیاده،در توصیف از جدش

شمس الدّین ابو جعفر محمّد می نویسد:در مجموعه ای که به خط العالم الربانی و العارف

الصمدانی ذو العوارف شمس المعارف قطب الواصلین فی العباده فخر اهل البیت فی الزیادة

صاحب المقامات الزاهرة و الکرامات الباهرة جدی ابو جعفر محمّد الحسینی سقی اللّه رمسه

صوب الغمام و ألحقه بآبائه الکرام علیهم صلوات اللّه الملک العلام-م.

معظّم له فقیهی فاضل،و جلیل القدری کامل،معروف به امیر سید حسین مجتهد بود،و گاهی هم با نام امیر سید حسین مفتی شناخته شده است.میر سید حسین،پدر بزرگوار آمیرزا حبیب اللّه مشهور است،که صدارت سلاطین صفویه را در روزگار شاه عباس کبیر،و شاه صفی و شاه عباس ثانی داشت، و در اوایل پادشاهی عباس ثانی درگذشت ⁽²⁾

صدارت بوده و ممکن است در سال 1063 درگذشته باشد و پس از او صدارت به

فرزندش میرزا مهدی رسیده تا سال 1081 که به نوشته نصرآبادی وفات یافته است-م.

سید حسین،از جبل عامل عازم بلاد عجم شد،و از زمان شاه تهماسب صفوی تا روزگار شاه عباس کبیر می زیسته،و سه فرزند داشته است:

1-میرزا حبیب اللّه 2-سید احمد که نامش در باب همزه گذشت 3-سید محمّد پدر یا جد میرزا ابراهیم،که از معاصران بوده است.میرزا ابراهیم،در تهران به مقام شیخ الاسلامی نایل آمد،و در این اوقات درگذشت.

میرزا،دو فرزند دیگر نیز داشت،بزرگ ترینشان سید محمّد بوده،که سهمی از دانش داشت،و در روزگار پدرش درگذشت،دیگری آقا میرزا جعفر است که مانند پدرش از کمالات علمی برخوردار نبوده،و اکنون شیخ الاسلام تهران می باشد و کتاب هایی خوب گرد آورده است.

و از شیخ معاصر در شگفتم،که در امل الآمل 30/1 آن گاه که به معرفی ابراهیم بن محمّد بن حسین بن حسن موسوی عاملی کرکی می پردازد می گوید:وی عالمی فاضل و جلیل القدر،و شیخ الاسلام تهران و از معاصران است،و پسر برادر میرزا حبیب اللّه(آتی الترجمه)می باشد.

و شگفتی من ازآنجاست که مؤلف امل الآمل 120/1 چنین مردی را از علما دانسته،و نام او را در این رجال که امل الآمل باشد و ویژه فضلا است ذکر کرده است،و نتیجه ذکر او به این است که خوانندگان را نسبت به دیگر نام بردگان در آن،به گمان های ناشایست وادار می کند،و این اندیشه بود که هرگاه به نام کسی که او را نمی شناسیم،یا تنها صاحب امل به نقل از احوال او پرداخته است می رسیم صحت مطالب و نوشته هایش را به عهده خود او برگزار می کنیم.

و نزدیک به این موضوع شگفت آور،بلکه شگفت آورتر از آن،آن است که میرزا حبیب اللّه مذکور را در ردیف دیگر اعلام در این رجال آورده است.

و همچنین می نویسد:سید میرزا علی رضا بن میرزا حبیب اللّه موسوی عاملی کرکی،فاضلی عالم و محققی مدقق و فقیهی متکلم و جلیل القدر و عظیم الشأن،و شیخ الاسلام اصفهان بود،و سال 1091 درگذشت.

و باز در امل 180/1 می نویسد:سید میرزا محمّد معصوم بن میرزا محمّد مهدی بن میرزا حبیب اللّه موسوی عاملی کرکی،عالمی فاضل و محققی جلیل القدر و عظیم الشأن و شیخ الاسلام اصفهان بود.

و باز در امل 183/1 می نویسد:سید میرزا محمّد مهدی بن میرزا حبیب اللّه موسوی عاملی کرکی،عالمی فاضل و جلیل القدر و عظیم الشأن و اعتماد الدوله اصفهان بوده است.

بنابراین عده یادشده را در شمار علمای جلیل القدر آوردن و هم ردیف دانشمندان بزرگوار قرار دادن از حد وقاحت و نادرستی بیرون است،به ویژه که آنان را به عالی ترین ستایشی که مخصوص اعلام از دانشمندان است بستاید ⁽¹⁾

-روضات ایرادی را که مؤلف بر شیخ حر عاملی کرده،نامناسب دانسته و بالاخره به جمله

«اهل البیت ادری بما فی البیت»متوسل شده است.ترجمه روضات الجنات،ص 121.

ملخص آنکه سید حسین مجتهد به طوری که در خاطر دارم،و پس از این از کتاب دفع المناواة خود او یادآور می شود خواهرزاده شیخ عبد العالی ابن شیخ علی کرکی مشهور است،برای اینکه شیخ علی مذکور دارای دو دختر بود،یکی از آن ها را به پدر سید داماد و دیگری را به پدر این سید داده است،بنابراین میر سید حسین خواهرزاده شیخ عبد العالی بن شیخ علی کرکی است.

پیش از این در ترجمه جدش،سید بدر الدّین حسن بن سید جعفر بن فخر الدّین حسن بن نجم الدّین بن اعرج حسینی عاملی کرکی نوشتیم،وی از نیای آمیرزا حبیب اللّه است،و سید بدر الدّین پسرخاله شیخ علی بن عبد العالی کرکی است.

سید مجتهد،چندی را در شهرهای گیلان به سر برد.و برخی از آثار خود را به نام پادشاهش تألیف کرد،و پس از این بدانها،اشاره می شود.

سید،با شاه اسماعیل ثانی سنی صفوی راجع به تشیّع حکایتی معروف دارد.

سید،پس از درگذشت شیخ علی در پیشگاه شاه تهماسب صفوی از موقعیت خاصی برخوردار بود،و به همین نسبت هم در حضور شاه عباس کبیر،مقام ویژه ای داشت،و چندی را در قزوین به سر برد پس از آن به پیشنهاد شاه عباس عازم اردبیل شد و در آنجا مقام شیخ الاسلامی را عهده دار گردیده و همچنین در آن شهر بدان مقام باقی بود،تا در اردبیل درگذشت.

پدر سید مجتهد،از مشایخ شهید ثانی و از اکابر علما بلکه از مشایخ شیخ حسین بن عبد الصمد،پدر شیخ بهایی به شمار می آید،و جد اعلایش سید حسن بن ایوب بن نجم الدّین اعرج حسینی،نیز از اعاظم فقها و از شاگردان شهید اوّل است.

باری سید حسین مجتهد،از مشاهیر فضلا به شمار است،و در پیشگاه صفوی ها و دیگر از اعیان و شخصیت ها،عظمت فوق العاده ای داشت،و او را شاگردانی با جلالت است:شیخ شمس الدّین محمّد بن شیخ ظهیر الدّین ابراهیم بحرانی و شیخ....

سید مجتهد،آثاری دارد رساله رفع البدعة فی حل المتعه رساله دامنه دار و به راستی پرفایده است،و نسخه ای از آن نزد ما موجود است،و این کتاب را سید،برای کمال الدّین شیخ اویس تألیف کرده است،دیگری رساله اللمعة فی امر صلاة الجمعة نسخه هایی از آن را دیده ام،و نسخه ای از آن نزد ما موجود می باشد،سید،در ماه رمضان سال 966 هجری از تألیف آن فارغ شد و آن گاه که مجاور عتبه شیخ صفی در اردبیل بود،به تألیف آن پرداخت،و به نام تهماسب صفوی تألیف کرده است از آن رساله به دست

می آید که وی نماز جمعه را تخییری می دانسته،و متوجه به این معنی بوده که امام جمعه باید مجتهد و فقیهی جامع شرایط فتوا بوده باشد،و در این رساله به مناقضه با شهید ثانی،در رساله ای که به منظور وجوب صلاة جمعه نوشته پرداخته است،و همه ادله او را تا جایی که مقدور بود رد کرده است بلکه با ناپسندیده ترین لحنی به رد آن ها اقدام نموده است.

و از آثار اوست رساله ای در تحقیق معنای سید و سیادت،و مشتمل بر فوائدی بسیار است،و این کتاب را به نام وزیر اعظم امیر شجاع الدّین صفوی حیدری موسوی حسینی،تألیف کرده است،و ظاهر آن است که امیر شجاع وزیر سلطان تهماسب صفوی بوده،و ما نسخه هایی را از آن دیده ایم،و نسخه ای هم از آن در نزد ما موجود می باشد.

و از آثار او رساله ای،در پاسخ پرسش های یکی از اکابر مازندران و یا گیلان است و این رساله ارزنده و دامنه داری است که مشتمل بر فوائد جلیلیه فقهیه می باشد که سید مجتهد،آن را در سال 997 هجری تألیف کرده،و نسخه ای از آن نزد ما موجود است،این رساله را سید مجتهد به نام النفحات القدسیة فی اجوبة المسائل الطبرسیة نامیده است،و از بعضی نسخه های آن به دست می آید،نامش النفحات الصمدیة فی اجوبة المسائل الاحمدیه است،و ظاهر آن است که پرسنده احمد خان،مالک شهرهای گیلان است،و به طوری که از لابلای احوال مجتهد برمی آید،او آثاری بسیار از تألیفات خود را،به نام احمد خان نوشته است،و این کتاب را هم بدان مناسبت به نام وی تألیف کرده است.

از رساله رفع البدعة فی حل المتعه سید برمی آید که تألیفاتی هم در علم کلام و اصول الدّین داشته است،از آن جمله کتاب الاقتصاد فی ایضاح

الاعتقاد در امامت،و دیگری کتاب تذکرة الموقنین فی تبصرة المؤمنین در اصول الدّین است.

مؤلف گوید:رساله التبصرة که به خط شریف سید بوده،نزد ما موجود است،و چنانچه نوشتیم در مسائل کلامی است و خطش بسیار ناخوانا است.

از آثار او کتاب دفع المناواة عن التفضیل و المساواة در شأن ذات اقدس حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام نسبت به پیمبر و ائمه طاهرین و فرشتگان و انبیا علیهم السّلام است،این کتاب را در شهر لاهیجان،از شهرهای گیلان دیده ام، کتابی است بس نیکو و سودمند،و مشتمل بر اخبار نادری است و آن را برای سلطان احمد خان مالک گیلان زمین و داماد شاه عباس کبیر،تألیف کرده است،و نسخه ای دیگر از آن کتاب در نزد ما موجود می باشد،و از دیباچه آن استفاده می شود،کتاب را برای تهماسب صفوی و یا شاه عباس صفوی نوشته است،و این احتمال ایجاد اختلاف نمی کند،زیرا مانند این تغییرها در خطبه های کتاب،و دیباچه های آن ها شیوع دارد،و در پایان کتاب می نویسد:مؤلف آن حسین بن حسن حسینی در ربیع الاوّل 959 هجری قمری از تألیف و تسوید آن آسوده گردیده،و ممکن است همین نسخه که در اختیار ما می باشد به خط خود سید باشد،و در این کتاب از کتاب های کم سابقه استفاده کرده،و در چندین محل از آن تصریح کرده است،که جدش شیخ علی شارح قواعد است،و بدیهی است که مراد وی، جد امی او است،زیرا شیخ علی سید نبوده است.و از پاره ای از مطالب آن کتاب به دست می آید،سید تمایلی به آیین صوفیه داشته است.

سید در آخر این کتاب،وعده داده است،که کتاب ویژه ای در باب ایمان حضرت ابو طالب علیه السّلام-هرگاه خدا او را مهلت بدهد-تألیف بنماید،که ممکن است تألیف کرده باشد.

ملا علی رضای تجلی در رساله خود اللمعة فی امر صلاة الجمعة می نویسد:سید مجتهد رساله ای در نماز جمعه دارد،و در آن رساله،وجوب عینی نماز جمعه را نفی کرده است.(ممکن است همان رساله اللمعة باشد).

و از آثار او رساله الطهماسبیه در امامت است که نیکو و سودمند می باشد،و از آثار دیگر او رساله ای است در پاسخ کسی که از حرمت ذبیحه اهل سنت پرسیده است.و نیز شرح روضه کافی از اوست:و کتابی به نام نقض دعامة الخلاف فی کفر عامة اهل الخلاف این کتاب را در آثار دیگرش از جمله النفحات القدسیة به خود نسبت داده،و این رساله جواب استفتای سلطان احمد خان والی گیلان است،که درباره اهل خلاف،سؤال کرده است،و در ضمن نامه ای که،سلطان احمد به سید نوشته کمال مبالغه را نسبت به او و توضیح اوصاف و اخلاق و مراتب علمی او رعایت نموده است.

از آثار او صحیفه الامان در ادعیه است،و من بخشی از آن را در اردبیل دیده ام،دیگری شرح شرایع است و من بخش طهارت آن را در اردبیل دیده ام،و شاید بیشتر از این تدوین نشده باشد،از اوست حاشیه عیون اخبار الرضا و تعلیقات صحیفه سجادیه و خود به این اثر،در ضمن اجازه ای که به شاگردش شیخ شمس الدّین بحرانی مذکور داده،تصریح کرده است،و من آن تعلیقات را در حاشیه صحیفه،در اردبیل دیده ام و ممکن است تدوین نشده باشد،و از اوست پاسخ های استفتاهای بسیاری که برخی از آن ها را،

در اردبیل و جاهای دیگر دیده ام،و از آثار او،تعلیقات چندی که بر حواشی بسیاری از کتاب ها نوشته است،و برخی از آن ها را در اردبیل دیده ام،و از اوست رساله ای در نیات النائب فی جمیع العقود این کتاب را به درخواست یکی از مقربان سلطان احمد تألیف کرده،و کتابی خوب و سودمند است و نسخه ای از آن نزد ما موجود می باشد.و از اوست رساله ای فی تعیین قتل الرمع و العمل منه و او را است رساله ای به نام المقدمة الاحمدیه فیما لا بد من الشریعة المحمدیه در اصول الدّین و طهارت و صلاة،و رساله بزرگی در توحید این کتاب برای یکی از ارکان شاه تهماسب تألیف کرده،و رساله ای در تفسیر قوله تعالی اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ ⁽¹⁾

-مائده5/. [1]

در مجلد دوم تاریخ عالم آرا می نویسد:در سال 1001 هجری،در روزگار دولت شاه عباس کبیر طاعون عظیمی در قزوین اتفاق افتاد،و مردمی بسیار براثر این بیماری مهلک درگذشتند از آن جمله سید جلیل خاتم مجتهدان سید حسین حسینی کرکی عاملی بود که براثر این بیماری رحلت کرد.

سید حسین،بزرگواری عالی الشأن و جلیل المکان بود،و دخترزاده شیخ عبد العالی مجتهد مشهور به شمار می آید،و این بزرگوار،در میان عرب و عجم به شیرین بیانی و فصاحت زبانی،معوف بوده،و اجتهادش در

شهرهای عجم شهرت داشت،و در آثار اصول و فروع شیعه امامیه، رساله هایی تدوین نموده،و بر شیخ عبد العالی بن شیخ علی کرکی -معاصرش-که روزگار شاه تهماسب صفوی می زیسته،برتری داشته است.سید حسین،به این اوصاف ملقب بوده،سید المحققین و سند المدققین وارث علوم الانبیاء و المرسلین و خاتم المجتهدین،و خود او هم نام شریفش را در قبالها و سندها،به همان لقب ها می نگاشت،و لیکن دیگر از علما در غیبت او این ادعاها را نمی پذیرفتند،و حاضر نمی شدند او را بدین القاب بخوانند هرچند هم هیچ یک از فحول دانشوران تاب گفتگو و مباحثه او را نداشتند و در عین حال تا هنگامی که دست از این جهان شست،به خاتم المجتهدین شهرت داشت.باری پس از آنکه سید مجتهد دار فانی را وداع گفت به دستور شاه عباس جنازه او را به مشاهد ائمه طاهرین صلوات اللّه علیهم اجمعین در عراق حمل کردند،و در آن سرزمین مقدس مدفون گردید رحمه اللّه.

اسکندر بیک،در عالم آرا می نویسد:سید مجتهد دخترزاده شیخ عبد العالی مجتهد است،مؤلف گوید:مراد او از شیخ عبد العالی،که سید دخترزاده ی او بوده،شیخ عبد العالی بن شیخ علی کرکی است،که شیخ علی جد او خواهد بود ⁽¹⁾

-عبارت اسکندر بیک می رساند،سید فرزندزاده شیخ عبد العالی بوده،و حال اینکه نوشتیم

وی خواهرزاده عبد العالی است نه فرزندزاده او،و از عبارت مؤلف هم-که در فوق آمده-

فرزندزادگی او استفاده می شود-م.

شیخ معاصر در امل الآمل 69/1 می نویسد:سید حسین بن حسن موسوی عاملی کرکی،والد میرزا حبیب اللّه،عالمی فاضل و جلیل القدر است کتابی تألیف کرده،و در اصفهان می زیسته است،و همان جا نیز درگذشته است.

و باز مؤلف امل الآمل 56/1 به مناسبت نام برداری از میرزا حبیب اللّه می نویسد:سید میرزا حبیب اللّه بن حسین بن حسن حسینی موسوی عاملی کرکی،عالمی جلیل القدر و عظیم الشأن و کثیر العلم و العمل بوده،به اصفهان مسافرت کرد،و در پیشگاه ملوک آنجا قرب و منزلت یافته است تا در نتیجه او را صدر العلماء و الامراء قرار دادند،و فرزندان و پدر و جدش از فضلا بوده اند،و یاد برخی از آن ها خواهد آمد،و نام برادرش سید احمد پیش از این گذشت،و این دو برادر از معاصران شیخ بهایی بوده،و احادیث اهل بیت علیهم السّلام را نزد او مقابله می کردند.

مؤلف گوید:به جان خودم سوگند،مؤلف امل در اوصاف فرزند افراط کرده و در شناسایی و تعریف پدر تقصیر و تفریط نموده،و ما به اندازه ای که لازم بود بخشی از حقیقت شرح حال پدرش را نگاشتیم،و اما راجع به یادآوری از فرزندش همین قدر کافی است که می گوییم بی اطلاعی او ما را از یادآوری از او،بی نیاز می سازد،و افسانه های نادانی او نسبت به علوم مختلفه،از امثال مشهور است،و حکایاتی که میان او و آمیرزا قاضی اتفاق افتاده،بر سر زبان ها معروف است.

و اما اینکه گفته است،فرزندان او همگی از فضلایند،باید گفت یکی از فرزندان بلاواسطه او وزیر کبیر،آمیرزا محمّد مهدی است،که اندک مایه ای از علوم داشت،و پس از درگذشت پدرش،که مصادف با اوایل سلطنت شاه عباس کبیر بوده،عهده دار صدارت شد،پس از آن ترقی کرده و در اواسط روزگار سلطان مذکور به مقام وزارت نایل آمد،و مدت نه سال به

مقام وزارت برقرار بود،و آن گاه که نوبت به سلطان سلیمان بن سلطان مذکور رسید،و هنوز اوایل روزگار او بود،از وزارت عزل شد،و پس از چندی که از وزارت عزل شد در سال 1080 هجری قمری درگذشت،و چندین فرزند و نواده داشت ⁽¹⁾

-نصرآبادی،در ضمن امرا و خوانین می نویسد:نسبت میرزا مهدی از جانب پدر به

مجتهد الزمانی،و از طرف مادر به شیخ لطف اللّه میسی می رسد.خلف صدق نواب میرزا

حبیب اللّه که مدتی به منصب صدارت سرافراز بود،پس از فوت پدرش به منصب صدارت

رسید،و بعد از عزل عالی جاه محمّد خان به وزارت اعظم سرافراز شد،و بعد از مدتی در

سال 1081 هجری قمری به جوار رحمت حق پیوست،مولانا محمّد شریف ورنوسفادرانی،

تاریخ آن واقعه را بدین وجه گفته است،آفتاب از سر کله افکند و در تاریخ گفت(آصف

دوران شد از بزم سلیمان زمان)در پاکی ذات و حسن صفات و نظم و نسق سرآمد ابنای

دهر بود،حقا که در علو همت و نظرات و سلامت طبیعت و پاکی ذات،حسن صفات و

کارشناسی و نظم امور در امر وزارت محتاج به توصیف نیست،گاهی از دریای خاطر،

گوهر نظمی به ساحل می آورد:

به هر دو روز یکی راز خاک برگیرد ندیده ایم چو دولت عزیز دربه دری

تیغ از آن پیوسته دارد آن کمر را در یسال می رسد آخر به جایی هرکه صاحب جوهر است

و اما فرزند دیگرش آمیرز علی رضا در بیماری مرگ پدرش به شیخ الاسلامی اصفهان نایل گردید،و در آن هنگام بیش از سی سال نداشت،و دوران روزگار او در این اعصار سپری شد فرزندان و نوادگانی دارد.

و اما اینکه شیخ حر عاملی نوشته جدش از فضلا بوده شرح حال ویژه ای برای او منعقد نساخته است.آری از جد اعلایش،سید بدر الدّین

حسن بن سید جعفر بن فخر الدّین حسن بن نجم الدّین بن اعرج حسینی کرکی که استاد شهید ثانی بوده نام برده است.

سید بدر الدّین حسن قدّس سرّه از اجله علما،و از ارباب کرامات و مقامات به شمار می آمده است،از آن جمله حکایت دشمنی سلطان اسماعیل ثانی صفوی سنی است،که به خاطر تشیّعی که داشته،اسماعیل از هیچ گونه اذیت و آزار و اهانتی نسبت به وی دریغ نمی کرده است،تا آنجا که وی را در حمامی بسیار گرم محبوس ساخت،تا خدای متعال در فرج و گشایش به روی او گشود،و همان شب اسماعیل بدون سابقه قبلی در رختخواب خود مرد،و سید و سایر علمای امامیه،از چنگال آن بدسگال نجات پیدا کردند.

از تاریخ عالم آرا به دست می آید،که سلطان اسماعیل سنی نسبت به همه دانشوران امامی،به ویژه این سید بزرگوار،و امیر سید علی خطیب،و دیگر از دانشمندان شیعه از استرآباد مازندران که در تشیّع غلوی داشتند،و در تبری از دشمنان آل محمّد جدیتی می نمودند،بدبینی و عداوت فوق العاده ای داشت،و آنان را آزار می داد و هریک از آن ها را که شغل ارتشی داشت از مقام می انداخت،و در این خلال دستور داد همگی کتاب های سید حسین مذکور را در اطاق هایی مخصوص گذاشتند،و در آن ها را مقفل ساختند و خود سید را از خانه اش بیرون کردند و آنجا را منزلگاه دیگران قرار دادند.

اسکندر بیک،در مجلد اوّل از تاریخ عالم آرا می نویسد امیر سید حسین مجتهد کرکی،دخترزاده شیخ علی بن عبد العالی کرکی مجتهد مشهور است، و از علمای روزگار شاه تهماسب صفوی و پس از او بوده است.

این سید در روزگار تهماسب از جبل عامل به ایران آمد،و مقام شیخ الاسلامی اردبیل را عهده دار شد.و مدت زمانی به کارهای شریعتی مردم آن سرزمین روزگار می گذرانید،پس از این به لشکرگاه سلطان آمد و امور آنجا تحت نظر او بود.

سید حسین بر تکیه گاه اجتهاد برقرار بود،و در نزد سلطان با کمال عزت به سر می برد،و شخصیتی عالی مقام،و فطرتی کامل و حافظه ای عظیم داشت،و گاهی خود در لشکرگاه سلطان به امور داوری می پرداخت،و هر روز گروه های مختلف به محکمه او مراجعه می کردند و منشیان موظف بودند در سندهای محکمه او نام او را به لقب خاتم المجتهدین مزیّن بدارند،هرچند علمای عصر از نوشتن و اعتراف کردن به این عنوان از او مضایقه می کردند،در عین حال ممانعتی به عمل نمی آوردند،و خود را در مقابل عمل انجام شده ای قرار می دادند.سید حسین دانشوری زبان آور و نمکین کلام بود،و آثار ارزنده ای در فقه و حقانیت مذهب امامیه اثناعشریه ورد بر مرام های ابداعی دارد.

ملا نظر علی،شاگرد شیخ بهایی در رساله ای که در شرح حال شیخ بهایی نوشته،در طی آن اظهار می دارد،اسماعیل میرزا صفوی،پس از درگذشت پدرش شاه تهماسب در قزوین بر سریر سلطنت جلوس کرد،و به مناسبت اینکه با ملا زین العابدین،معلم اسماعیل میرزا،به واسطه ارتکاب پاره ای از کوتاهی ها،در قلعه قهقهه که واقع در آخر ولایت قراداغ آذربایجان است، محبوس شده بود وی با گروهی از قلندران عامه ارتباط پیدا کرده بود و به مناسبت هم آهنگی که اسماعیل با معلمش داشت،از مذهب شیعه و رویه نیاکانش به طور کلی انحراف حاصل کرد،پس از آنکه تسلط کامل پیدا نمود،در شهرها ایران کمال مزاحمت و آزار را برای علمای شیعه ایجاد کرد

و از هیچ گونه اقدامی علیه شیعه خودداری نمی کرد،تا آنجا که تصمیم گرفت خطبا،به آیین مخالفان به ایراد خطبه بپردازند،و به همین خیال عزیمت کرد تا شیخ اجل عبد العالی بن شیخ علی کرکی عاملی.

و همچنین سید جلیل امیر سید حسین،مجتهد کرکی عاملی را در قزوین مسموم کند،شیخ عبد العالی که از تصمیم وی اطلاع حاصل کرد از قزوین به همدان گریخت،و امیر سید حسین که فرصت گریختن پیدا نکرد ناچار در قزوین ماندگار شد،و برای رهایی خویش از چنگال آن بدسگال به خدا و اجدادش ائمه هدی صلوات اللّه علیهم اجمعین متوسل شد،و به قرائت دعای علوی مصری ⁽¹⁾

-دعای علوی،مصری در مهج الدعوات و دیگر از کتب ادعیه آورده شده است این دعای

شریف را حضرت ولی عصر(عج)به محمّد بن علی علوی مصری آموخت و آن مرد را

که از حاکم روزگارش سخت می هراسید،نجات بخشید و حضرت بقیة اللّه خطاب به او

فرموده این دعای شریف را نیاکان من در قلیه گرفتاری هاشان می خواندند و خدای متعال

آن ها را نجات می بخشید علوی گوید:طبق دستور شریف به خواندن دعا موفق گردیده

شب شنبه ذات اقدس ولی عصر را به همان هیئتی که قبلا دیده بودم زیارت کردم فرمود

دعای تو مستجاب شد و دشمنت به هلاکت رسید-م.

شب به جنازه او خواندند سید بزرگوار،با همه آزاری که از او کشیده بود، دعوت آن ها را اجابت کرد و حضور یافت و دستور داد جنازه او را غسل دادند و کفن کردند و به خاک سپردند و به امر او پی ستمگران بریده شد، الحمد للّه رب العالمین.

اسماعیل میرزا و همدستان او در شب مرگش تصمیم داشتند به مجرد بازگشت از بازار،گروهی را برانگیزانند،تا سید بزرگوار را به خاطر تشیّعش از پای درآورند،پیش از آنکه اندیشه او و دیگران عملی گردد خدای متعال از وی انتقام گرفت،و این پیش آمد یکی از کرامت های آن سید بزرگوار بوده است ⁽¹⁾

-اسماعیل سال 985 هجری براثر سمی که در شراب او ریخته بودند مرد،و همان شب

تصمیم داشت،فردای آن،تمام خاندان صفویه را نابود سازد-م.

پیش از این نوشتیم،اسماعیل میرزا دستور داد همگی کتاب های کتابخانه سید را،در صندوق هایی قرار داده قفل کنند و به نزد او ببرند،خوشبختانه براثر مرگ،فرصتی به دست نیاورد تا آن صندوق ها را بگشاید.و در شب مرگش ارادتمندان این سید بزرگوار همه آن ها را از دربار ذلت مدار آن بدکردار به خانه سید بزرگوار برگردانیدند و حق به حق دار رسید.

ملا نظر علی،در رساله شرح حال شیخ بهایی می نویسد:ملا زین العابدین تبریزی گوید:در یکی از روزها،اسماعیل میرزا،که به کمال سلطه و قدرت خود رسیده بود،یکی از پیش خدمت های خود را به خانه سید گسیل داشت.و دستور داد:به سید بگوید،بر او لازم است،که تبرائی ها ⁽²⁾

بودند،پیشاپیش آن ها عده ای از افراد ویژه حرکت می کردند،و از مخالفان اهل بیت تبرا

می جستند و به خاندان پیغمبر عرض سلام می کردند و این عده برگزیده را،تبرائی

می گفتند-م.

حرکت کردن در رکابش ممانعت کند،و متوجه باشد هرگاه به آیین پیشین خود،رفتار نماید،و تبرائی ها در رکاب او حرکت کنند،او را خواهم کشت.

سید به پیش خدمت گفت:به وی بگو من از همراهی تبرائی ها،در رکاب خودم،ممانعت نخواهم کرد و پیغام فرستاد،همان طور که یزید،جد بزرگوارم حسین بن علی علیه السّلام را شهید کرد،و مردم تا به حال او را لعنت می کنند،هرگاه او هم مرا بکشد مردم خواهند گفت،یزید ثانی حسین ثانی را کشت،و به خاطر همین عمل ناپسند او را لعنت خواهند کرد.

پیش خدمت پاسخ او را شنید،و به دربار بازگشت،اسماعیل از وی پرسید، سید در پاسخ پیام ما چه گفت؟جواب داد،سید گفت اختیار با خود اسماعیل است،اسماعیل گفت:پیدا است که سید چنین پاسخی نداده است حقیقت را بازگو کن،و در غیر این صورت تو را خواهم کشت، پیش خدمت از خجالت سر به زیر انداخت و گفت نمی توانم آنچه را سید گفته به اطلاع تو برسانم،اسماعیل اصرار کرد که به راستی گفته سید را بازگو کن،پیش خدمت ناگزیر جواب سید را به اطلاع وی رسانید،اسماعیل به سختی ناراحت و متغیر گردید،و گفت من نمی دانم با این سید چگونه رفتار کنم،و با کمال خشم از جا برخاست و به حرم خانه رفت.

در همان رساله می نویسد:اسماعیل براثر علاقه مندی به آیین مخالفان تصمیم گرفت تا نقش سکه ها را که به اسامی ائمه به خصوص،با جمله علی ولی اللّه آراسته شده است تغییر بدهد،در یکی از نشست ها خطاب به علما و امرا گفت:این پول ها که اکنون در دست یهود و نصارا و هندی ها و دیگر از کافران قرار می گیرد،و آن ها،نام خدا را با دست های آلوده خویش مس می کنند،بدین مناسبت تصمیم گرفته ام تا ضرب این سکه ها را تغییر بدهم،سادات و علما و فقهایی که حضور داشتند از شنیدن این موضوع

ناراحت شدند و رنگ از چهره شان پرید و دانستند که وی چه اراده ای دارد، لیکن نتوانستند پاسخی بدهند و در فکر فرورفتند،امیر سید حسین که حاضر بود،در پاسخ اسماعیل گفت:هرگاه بخواهید نقش سکه ها را به منظور اینکه دست کافران،آن ها را مس می کند تغییر بدهید،نقشی را برای شما پیشنهاد می کنم که هرگاه در نجاست ها هم بیفتد،کوتاهی در آن به عمل نیامده باشد.اسماعیل پرسید آن کدام نقش است سید فرمود:همان بیت شعر است که ملا حیرتی شاعر مشهور به پارسی گفته است ⁽¹⁾

-ملا حیرتی اصلا از مردم ماوراءالنهر بود،در مدح و قدح مهارت داشت،از شهر خود فرار

کرد،و به دربار شاه تهماسب صفوی بار یافت،و پس از چندی مورد بی مهری قرار گرفت،

به گیلان رفت،و به واسطه قصیده ای که در مدح حضرت مولی علی علیه السّلام گفته بود،بار

دیگر به دربار پذیرفته شد،و کتابی به نام بهجة الباهج،و دیوان شعری به،نام گلزار داشته

است.و سال 961 درگذشت،این شعر را در ماده تاریخ شاه تهماسب گفته:

شاه و شاه و شاه می گفتند اندر ماتمش من همان الفاظ را تاریخ فوتش یافتم(930)

و این شعر از اوست:

حیرتی ناله ز درد دل خود چندان کرد که دل یار بدرد آمد و اغیار گریست

-م.

(هرکجا نقش است بر دیوار و در)تا به آخر.به مجردی که اسماعیل این پیشنهاد را شنید رنگ از چهره اش پرید،و حالش دگرگون شد،و از تغییر نقش سکه پدرانش درهم و دینار را بدان آراسته بودند،صرف نظر کرد و پس از آن تصمیم گرفت،تا در هر فرصتی سید را از پای درآورد،و در ظرف یک سال و اندی که مدت جلوس او بود،به صورت هایی مختلف به آزار سید می پرداخت،لیکن خدای متعال شهادت او را به دست آلوده او مقدر نکرد بلکه همان طور که نوشتیم،خدای متعال به او مهلت،نداد،و او را با زشت ترین حالی به چنگال مرگ دچار کرد و عموم شیعه به ویژه

علمای شریعت،و سادات فقها را از شرارت او رهایی بخشید(بحمد اللّه تعالی و منه فانه رءوف رحیم بعباده المؤمنین) ⁽¹⁾

-در روضات الجنات تحقیقات دامنه داری،ذیل احوال سید حسین مجتهد ارائه شده،قابل

توجه است-م.

سید حسین بن حسین بن ابو الحسن موسوی عاملی جبعی

از اجله سادات علما بوده است.

شیخ معاصر،در امل الآمل 68/1 می نویسد:سید حسین بن ابو الحسن موسوی عاملی جبعی،دانشوری فاضل،و فقیهی جلیل القدر،و سرآمد دانشمندان و معاصر با شهید ثانی بوده،و فرزندش سید علی،از شاگردان شهید ثانی بوده،و شهید هم،داماد سید حسین است،او از اجله سادات علما،بوده است:

مؤلف گوید:ظاهر آن است که سید حسین ابو الحسن با حسین بن حسین،که ما از او یاد کرده ایم یکی باشد.جز اینکه فرزندش استاد سید داماد نبوده،زیرا کسی که به سید داماد اجازه داده است،همانا سید علی بن ابو الحسن عاملی است،هرچند هر دو،یعنی سید حسین بن حسین،و سید حسین بن ابو الحسن یا سید علی از شهید ثانی روایت می کردند مگر اینکه بگوییم ازآنجاکه انتساب به جد برای اختصار بوده،هر دو عنوان متوجه به فرد واحد است.

شیخ حسین بن شهاب الدّین بن حسین بن محمّد بن حسین بن حیدر

کرکی عاملی حکیم

شیخ معاصر در امل الآمل 70/1-74 می نویسد:شیخ حسین،عالمی فاضل و ادیبی ماهر،و شاعری منشی و از معاصران است،آثار وی بدین

شرح است:شرح نهج البلاغة که شرح بزرگی است و کتاب دیگر عقود الدرر فی حل ابیات المطول و المختصر و حاشیة المطول و کتابی بزرگ در طب و کتابی مختصر در طب،و حاشیه تفسیر بیضاوی و رساله هایی در طب و فنون دیگر دارد.و هدایة الابرار در اصول الدّین ⁽¹⁾

-این کتاب که در فن درایه و حدیث و اصول بوده در این زمان به طبع رسیده است-م.

حکیم سروده هایی نیکو داشت،به ویژه مدایحی که درباره اهل بیت سروده به خوبی از عهده برآمده است،حکیم چندی را در اصفهان بسر برد سپس سالیانی چند،در حیدرآباد بوده و همان جا بدرود زندگی گفته است.

حکیم،دانشوری زبان آور و حاضرجواب و متکلمی حکیم و خوش فکر بود،و از نعمت حافظه و استحضار مطالب به کمال برخوردار بود،و در سال 1076 هجری در سن چهل و دوسالگی درگذشت.سید علی بن میرزا احمد،در کتاب سلافة العصر 355-367 از وی یاد کرده،و او را به اهمیت بسیار ستوده است ⁽²⁾

شامی کرکی عاملی پس از ستایش از او می نویسد:حکیم همواره در سفر بود و از جایی به

جایی می رفت تا سال 1074 به حیدرآباد و بر پدر من وارد شد،و ازهرجهت مورد توجه

پدر من قرار گرفت،تا در روز دوشنبه یازده روز مانده از ماه صفر در سن 64 سالگی در

سنه 1076 در حیدرآباد درگذشت،سید چند چکامه ای که وی در مدح پدرش سروده

است نقل کرده است.

پایه ای از علم و فضل ارتقا یافته بود،که وجود کمال قادر به اظهار بی نیازی از وی نبود،و همگان در برابر فضائل او انگشت تحیر به دندان می گزیدند و انگشت نمای علمی خاص و عام بود،از پیشینیان به بهترین طرزی همگامی کرد،و معاصران هم به فضیلت او اعتراف نموده اند،و از هیچ گونه کوششی در راه به ثمر رسانیدن مراتب علمی اظهار خستگی نمی کرد،و به احیای آنچه از دست رفته بوده می کوشیده،و با تمام نیرو به تحصیل وسائل آن ها اقدام می کرد،و سفره ادب را برای سیری گرسنگان علم و دانش گسترانیده است.پس از آنکه مراتبی بسیار از ستایشگری های او را به زبان قلم ایراد نموده،به تذکار بخشی از آثار او که پیش از این نام بردیم اشاره نموده،و به دنبال آن قصائدی چند از او را یاد کرده است.و از جمله اشعار او که سید متذکر شده شعرهایی زیر است.

و اقسم ما الفلک الجواری تلاعبت بها الصرصر النکباء فی لجة البحر

باکثر من قلبی و جیبا و شملنا جمیع و لکن خوف حادثة الدهر

به خدا سوگند ناراحتی هایی که کشتی ها در میان دریای خروشان،از وزش باد هیجان خیز نکبا(یا نکیبا،بادی است که از میان شمال و صبا می وزد)احساس می کنند بیشتر از ناراحتی طپش قلب من نبوده و این ناراحتی در هنگامی است که همه گرد یکدیگر اجتماع کرده ایم،در عین حال بیم پیش آمدهای روزگار ما را راحت نخواهد گذاشت.و از اشعار اوست:

جودی بوصل او ببین فالیأس احدی الراحتین

أ یحل فی شرع الهوی أن تذهبی بدم الحسین

ای نفس یکی از این دو کار را به جای آور:یا مرا به وصل یارم برسان! و یا از او جدا کن،زیرا ناامیدی یکی از دو راحتی است،آیا در شریعت عشق جایز است که خون حسین را بدون مناسبتی،پایمال کنی تا بدینجا آنچه را از سلافة العصر یادداشت کرده ایم به پایان می رسد.

مؤلف امل گوید:اشعاری بسیار از حکیم عاملی به خط خود او نزد من موجود است،و این بخش از اشعار او همگی در ستایش اهل بیت طاهرین صلوات اللّه علیهم اجمعین می باشد از جمله در قصیده ای عرضه داشته است:

فخاض امیر المؤمنین بسیفه لظاها و املاک السماء له جند

و صاح علیهم صیحة هاشمیة تکاد لهاشم الشوامخ تنهد

غمام من الاعناق تهطل بالدما و من سیفه برق و من صوته رعد

لقد ضل من قاس الوصی بضده و ذو العرش یأبی ان یکون له ندّ

حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام،با شمشیر برنده خویش در میان شعله های آتش جنگ درآمد،و همان وقت فرشتگان الهی،لشکریان او بودند،و آن چنان فریاد هاشمی از دل برکشید،که نزدیک بود قله های سربه آسمان کشیده کوه ها از یکدیگر بپاشد،گردن های دشمنان مانند ابرهایی خون می باریدند،و از شمشیر او روشنی برق به چشم می آمد،و از فریاد او صدای رعد به گوش می رسید آنچه گفته شد شمه ای از عظمت بی کران علی علیه السّلام بود،و هرکس وصی پیمبر اکرم را با ضدش بسنجد گمراه شده است،چه آنکه او چون خدای بزرگ یکتای بی همتاست و خدای عرش، که بر ماسوای خود مسلط است از داشتن همتایی امتناع می فرماید.

و در ضمن چکامه ای گفته است:

و لعمری لا اعذل ابن صهاک اذ بدت منه ریبة او بذاء

هل عجبت خبث البنین اذا ما خبث الامهات و الآباء

به حیاتم سوگند،پسر صهاک را دوست نمی دارم،زیرا او بود که موجبات شک و شبهه در یاوه سرایی را در میان مردم رواج داد،و جای هیچ گونه شگفتی نیست،هرگاه پدر و مادری از سرشت ناپسند برخوردار باشند،فرزندان آن ها هم از طینت خبیث،سهم بسزایی خواهند داشت.

در قصیده ای گفته است:

هل اصبحت الا بصارم حیدر جزرا تنوشهم السباع کرامها

فکأنهم اذ صال فی أوساطهم شاء تخلل بینها ضرغامها

شتران راهواری که درندگان بیابان ها آن ها را دنبال می کردند آیا به غیر از شمشیر تیز حیدر کرار،پشتیبان دیگری وجود داشت که بتواند آن ها را از شرّ درندگان محفوظ بدارد آری،آن ها با حمله حیدری آن چنان به این سو و آن سو می گریختند،که گویا شیر درنده ای در میان رمه گوسفند،افتاده باشد.

در چکامه ای گفته است:

رضیت لنفسی حب آل محمّد طریقة حق لم یضع من یدینها

و حب علی منقذی حین یحتوی لدی الحشر نفس لا یفادی رهینها

دوستی و ارادتمندی به آل محمّد علیهم السّلام را روش خویش قرار دادم،و بدان هم خرسندم،و به یقین می دانم هرکسی که در این راه حق،قدم بگذارد گمراه نشده است آری،دوستی علی علیه السّلام است که مرا از گرفتاری رهایی می بخشد و کسی که در گرو ارادتمندی آن حضرت نباشد،در روز قیامت رهایی نخواهد داشت،از قصاید اوست:

ابا حسن هذا الذی استطیعه بمدحک و هو المنهل السائغ العذب

فکن شافعی یوم المعاد و مونسی لدی ظلمات اللحد اذ ضمنی الترب

ای ابو الحسن،این قصیده که چونان آبشخور گوارایی است چکامه ای است که در حد توانایی خویش توانسته ام در ستایش شما به عرض برسانم، بنابراین در روز قیامت در پیشگاه خدا از من شفاعت کن و در تاریکی های گور که خاک آن مرا در خود فرومی برد همراز و هم زبان من باش.

و قطعه ای از سروده های او که به خط دیگری است،در اختیار من می باشد،از این قرار است:

یطیب عیشی فی ربی طیبة یقرب ذاک القمر الزاهر

محمّد البدر الذی اشرق ال کون یباهی نوره الباهر

کوّنه الرحمن من نوره من قبل کون الفلک الدائر

حتی اذا أرسله للهدی کالشمس تغشی ناظر الناضر

أیّده بالمرتضی حیدر لیث الحروب الاروع الکاسر

فکان مذ کان نصیرا له بورک فی المنصور و الناصر

یجندل الابطال یوم الوغی بذی الفقار الصارم الباتر

زندگانی شادکامانه ای در جوار ماه فروزانی دارم آری محمّد همان بدر فروزنده ای است که جهان هستی را فروزان ساخت،و با نور رخشنده خویش بر ماسوا مباهات می کند،خدای بخشنده پیش از آنکه چرخ گردان را به وجود بیاورد،او را از نور خویش ایجاد کرد،و او را که چون خورشید تابانی بود،و دیدگان همگان را خیره می ساخت برای هدایت بندگان خود فرستاد.و حضرت او را،به بازوی توانای حیدر کرار،و شیر بیشه دلاوری یاری فرمود،آری علی،از آغازی که جناب او به راهنمایی مردم برخاست، در همه جا یاور او بود با برکت اند یار و یاور،در روز جنگ،دلاوران عرب را با شمشیر برنده خویش،از پای درمی آورد و نابودشان می ساخت.

و در قصیده ای گفته است:

خیر الانام محمّد المختار ذو المجد الاثیل

و المعجزات الباهرات الواضحات بلا شکول

ماحی الضلال بسیفه وا رث علمه بعل البتول

حامی حمی الاسلام یو م الروع بالسیف الصقیل

لولاه ما نضرت ریاض الحق من بعد الذبول

لولاه ما اضحی سلاما حر نیران الخلیل

ان الاولی جنحوا الی طرق الضلال بلا دلیل

لو فکروا فی امرهم وجدوا السلامة فی العدول

بهترین مردم حضرت محمّد است،که از میان همگان برگزیده شده،و از بزرگواری اصیلی برخوردار گردیده است.بی تردید معجزاتی آشکار دارد و هیچ یک از مراتب اعجاز او بر مردم پوشیده نبوده،علی علیه السّلام با شمشیر تیز خود گمراهی را از پای درآورد،و وارث دانش او،شوهر فاطمه زهراست، همان وارثی که با شمشیر خود،از اسلام که پناهگاه مسلمانان است پشتیبانی نمود،اگر علی نبود،بوستان حقیقت ازآن پس که به دست آلودگان در حال پژمردن بود باطراوت نمی شد،اگر او نبود آتش نمرود بر حضرت خلیل الرحمن سرد و سلامت نمی گردید،صد حیف که قبلی ها بدون داشتن دلیلی به گمراهی افتادند،هرگاه اندکی دقت کرده بودند،یقین می کردند که آسودگی در پیروی از ولی مؤمنین و یعسوب الدّین علی علیه السّلام بوده است.

از اندرزهای اوست:

کن قنوعا بحاضر العیش و البس من غنی النفس کل یوم غلاله

و اقصر الطرف من بروق الامانی فالامانی ادام خبز البطاله

به آنچه در حال حاضر داری قناعت کن!و با استغنایی که در خود احساس می کنی لباس خرسندی را بر اندام خویش بپوشان!و به برق های آرزو توجهی مکن!که آرزوها نان خورش کاهلی می باشد.

تا بدینجا آنچه در امل الآمل 70/1-74 آمده یادداشت شده است ⁽¹⁾

-مؤلف روضات می نویسد:امل الآمل به جای آنکه از سید حسین مفتی و میر سید حسین

مجتهد نام ببرد،از شیخ حسین حکیم،نام برده است،این اعتراض در صورتی است که میر

سید حسین والد میرزا حبیب اللّه نباشد،چنانچه پیش از این گذشت و هرگاه می رسید

حسین والد میرزا حبیب اللّه باشد در امل ذکر شده و صاحب ریاض هم به بی توجهی نسبت

به او اعتراض کرده،آری صاحب روضات به سه تن حسین عاملی-مجتهد و مفتی،و والد

میرزا حبیب اللّه-معتقد بوده است-م.

مؤلف گوید:به ظاهر حکیم عاملی،نواده دختری سید حسین بن حیدر کرکی عاملی،معروف به سید حسین مفتی اصفهانی است،که پس از این به نام و نشان او اشاره خواهد شد.

سید رفیع الدّین حسین حسینی رضوی

وی،از طرف مادر و پدر انتساب به حضرت سید الشهداء،و حضرت رضا علیه السّلام داشته،و در لنگرود گیلان،می زیسته است و فاضلی عالم و فقیه،و از علمای روزگار شاه تهماسب صفوی بوده.

از آثار او رساله الحبوة للولد الاکبر من المیت را در رشت دیده ام،و از جمله رساله هایی است که مشتمل بر فوائدی ارزنده بوده است،و این رساله را به نام سلطان خان احمد،حاکم گیلان تألیف نموده،و در روز چهاردهم شوال سال 991 هجری قمری از تألیف آن فراغت یافت.

شیخ حسین بن متویه سندی

پیش از این،او را به عنوان،حسن بن متویه سندی،نام بردیم،و گمان تعدد،در او نیست.

شیخ ادیب،ابو عبد اللّه،حسین مؤدب قمی

او فاضلی جلیل القدر،و عالمی کامل،و خردمندی ادیب بوده،و از شیخ جعفر بن محمّد بن عباس دوریستی،روایت می کرده و به طوری که از کتاب قصص الانبیاء قطب راوندی،به دست می آید،جناب قطب راوندی قدّس سرّه از وی روایت داشته است،و من،به اثری از ابو عبد اللّه،دست نیافتم.

سید حسین مجتهد

پیش از این به عنوان سید مجتهد ابو عبد اللّه حسین بن ضیاء الدّین ابو تراب حسن بن صاحب کرامات زاهره و مقامات باهره شمس الدّین ابو جعفر محمّد حسینی موسوی عاملی کرکی نام برده شده است.

شیخ ابو محمّد حسین بن محمّد بن ابی ذهابه طرابلسی

به طوری که،از سند بعضی اخبار کتاب اربعین شیخ منتجب الدّین،مؤلف فهرست،به دست می آید:او از مشایخ ابو محمّد عبد الرحمن بن احمد بن حسین حافظ،واعظ مشهور بوده است.و خود ابو محمّد،از علی بن حسین ابن محمّد بن منده،از ابو سهل محمود بن عمر بن محمود عکبری،از محمّد ابن عمر،از یوسف بن یعقوب،از مسلم بن ابراهیم،از هشام دستوانی،از یحیی بن ابی کثیر،از ابو سلمه،از ابو هریره،روایت می کرده است.شیخ منتجب الدّین،از ابو محمّد،در فهرست نام نبرده است.و به ظاهر ابو محمّد، از مشایخ عامه او می باشد.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن محمّد اشناسی(اشنانی)رازی عدل

او،از بزرگان مشایخ شیخ صدوق،رحمه اللّه بوده است و از علی بن محمّد بن مهرویه قزوینی،روایت می کند،و ممکن است،نام او در کتاب های رجال ⁽¹⁾

-میرزا محمّد رجالی،در منهج المقال می نویسد:ابو عبد اللّه،حسین بن محمّد اشنانی رازی را،

شیخ صدوق در یکی از سندهای عیون اخبار الرضا به کلمه عدل توصیف کرده است،و

همین معنی را هم جامع الرواة متعرض است،و اضافه کرده،در تهذیب و استبصار حدیثی

از وی نقل شده است-م.

شیخ حسین بن محمّد بن حسن

ابن شهرآشوب در معالم العلماء ص 42 می نویسد:نزهة الناظر و تنبیه الخاطر از آثار اوست.

شیخ معاصر،در امل الآمل 100/2 پس از ایراد آنچه را از معالم العلماء نقل کردیم می نویسد:کتاب مقصد الراغب فی فضائل علی بن ابی طالب علیه السّلام او را دیده ام(انتهی).

و در کتاب اثبات الهداة 36/1 کتاب مقصد الراغب را به وی نسبت داده است.

مؤلف گوید:کتاب نزهة الناظر یادشده،غیر از نزهة الناظر فی الجمع بین الاشباه و النظائر می باشد،و این تفاوت به چندین وجه اثبات می شود،وجه اوّل:مؤلف نزهة الناظر فی الجمع بین الاشباه و النظائر شیخ نجیب الدّین، یحیی بن سعید حلی عموزاده محقق حلی است.وجه دوم:مؤلف نزهة الناظر فی الجمع بین الاشباه به سال هایی بسیار،پس از ابن شهرآشوب می زیسته است،و می توان این گونه تفاوت را از کتاب خود شیخ

نجیب الدّین استفاده کرد،بنابراین چگونه ممکن است ابن شهرآشوب در معالم العلماء از وی نام برده باشد.وجه سوم:نام این دو کتاب،مخالف هم دیگر می باشد،یکی به نام نزهة الناظر و تنبیه الخاطر و دیگری نزهة الناظر فی الجمع بین الاشباه و النظائر است.وجه چهارم:نزهة الناظر یحیی،در فقه، و نزهة الناظر شیخ حسین،در کلمات اولیای معصومین است.و به همین نسبت،نزهة الناظر شیخ حسین،غیر از نزهة الناظر و تنبیه الخاطر است،که مشهور به مجموعه ورام بوده،و وجوه مزبور نیز،مؤید این تفاوت می باشد ⁽¹⁾

-چندین کتاب به نام نزهة الناظر نامیده شده است و عده ای از آن ها در مجلد 24 الذریعة

تذکر داده شده است از آن جمله نزهة الناظر طریحی است که نام اصلی آن نزهة الخاطر و

سرور الناظر بوده دیگری نزهة الناظر محمّد بن سلیمان بحرانی حائری است دیگری نزهة

الناظر فی الجمع بین الاشباه و النظائر یحیی بن سعید حلی است،دیگری نزهة الناظر لتفریح

الخاطر حسین بن علی قمی است،دیگری نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ابو یعلی محمّد بن

حسن بن حمزة جعفری خلیفه شیخ مفید است،دیگری نزهة الناظر و فرحة الخاطر ملا

داود خطیب کعبی است دیگری نزهة الناظر مترجم حاضر ما است که مؤلف الذریعة او را

به نام حسین بن محمّد بن حسن حلوانی شاگرد ابو یعلی جعفری خلیفه شیخ مفید است.

این کتاب که راجع به کلمات معصومین است در این زمان به طبع رسیده است و نیز چند

کتاب را به نام نزهة الناظرین به ترتیب به نام محمّد اسلم منعمی کشمیری و سید اسماعیل و

عبد اللّه بن عباس بحرانی و احمد بن سلیمان مقابی یاد کرده است و نیز در کشف الظنون

چند کتاب را به نام نزهة الناظر به ترتیب از عماد الدّین موسی و ابو العباس احمد معروف به

ابن عطار و محمّد بن محمّد صوفی و ابو شجاع زایر اصفهانی و فخر الدّین علی ترکی و

نجم الدّین بن لبودی و ابن عابده و شیخ تقی الدّین و مرعی ازهری نام برده است-م.

در بعضی موارد کتاب حسنیه که موضوع آن امامت است و در ردیف آثار شیخ ابو الفتوح رازی آمده است.او این کتاب را،از زبان زنی به نام حسنیه تألیف کرد،و به حسین بن محمّد بن حسن مذکور،نسبت داده است،به گمان من،این نسبت به صاحب نزهة الناظر،سهو است،شاید اشتباه ازآنجا بوجود آمده،که نام ابو الفتوح رازی هم،حسین بن علی بن محمّد بوده است.

استاد استناد ما،(ایده اللّه تعالی)در آغاز بحار 23/1 می نویسد:کتاب مقصد الراغب الطالب فی فضائل علی بن ابی طالب از شیخ حسین بن محمّد ابن حسن است،و روزگار او،نزدیک به روزگار شیخ صدوق بوده،و اخباری بسیار را،از ابراهیم بن علی بن ابراهیم بن هاشم،نقل کرده است.

و در فصل دوم از بحار 43/1 گوید:کتاب المقصد مشتمل بر اخبار بی سابقه،و احکام کمیاب بوده است.و ما بعضی از آن ها را،به منظور تأیید و تأکید،نقل می کنیم.

مؤلف گوید:از اینکه،ابن شهرآشوب،در معالم العلماء از وی نام برده و به یادآوری برخی،از آثارش پرداخته است،دلیل بر آن است که،به وی خوش گمان بوده و به او اعتماد داشته است ⁽¹⁾

-در نسخه معالم العلماء که حاضر دارم،فقط از نزهة الناظر و تنبیه الخاطر او،نام می برد،

پیش از این از الذریعة نقل کردیم،کتاب مزبور را،به شیخ حسین بن محمّد حلوانی نسبت

داده،از معالم العلماء به دست می آید حلوانی غیر از شیخ حسین مترجم حاضر است،در

معالم او را به صفت رئیس ابو عبد اللّه،حسین بن محمّد حلوانی ستوده،و کتاب های

السقیفة،و الدار و الجمل و صفین و مثالب الادعیة را از آثار او شمرده و پیش از این هم،در

این کتاب به نام حلوانی اشاره شده است-م.

پس مؤلف گوید:حسین بن محمّد از پدرش محمّد،از محمّد بن عبد الباقی معروف به ابن البطی،از علی بن محمّد انباری،از جعفر بن مالک ابن عبد اللّه بن یونس،از مفضل بن عمر،از امام صادق علیه السّلام روایت می کرده است.

مؤلف گوید:نسخه ای،از کتاب نزهة الناظر شیخ حسین را،در مشهد مقدس رضوی،دیده ام،و نسخه ای از آن نیز،در نزد ما موجود می باشد،و در پایان آن،به نام مؤلف،به همان طرز که ما ایراد کردیم اشاره شده است.

نزهة الناظر کتابی مختصر،و مشتمل بر کلمات قصار رسول اکرم و ائمه طاهرین صلوات اللّه علیهم اجمعین می باشد،و از فوائدی ارزنده،برخوردار است.و از لابلای آن،به دست می آید،که روزگار او پس از سید رضی بوده؛ زیرا از نهج البلاغة سید رضی،مطالبی را نقل می کند،و در بعضی از مواضع آن،که به یادآوری کلمات شریفه حضرت بقیة اللّه علیه السّلام می رسد،می نویسد:

خبر داد مرا،شیخ ابو القاسم،علی بن محمّد بن محمّد مفید رضی اللّه عنه گفت حدیث کرد ما را،ابو محمّد هارون بن موسی تلعکبری رحمه اللّه گفت حدیث کرد مرا،ابو علی محمّد بن همام،گفت حدیث کرد ما را،جعفر بن عبد اللّه،گفت حدیث کرد مرا،ابو نعیم محمّد بن احمد انصاری،گفت:در مجاور (مستجار)حاضر بودم تا آخر حدیث.

و در یکی از مواضع آن،سخنی را،از محمّد بن حسن جعفری نقل کرده است،و در مکان دیگر،چنین آمده است:سیراوی گوید:به مفید جرجرایی گفتم،از حضرت صادق علیه السّلام روایت شده فرمود:الحزم سوء الظن تا آخر.

و در مکانی دیگر،چنین آمده است:تفسیر شریف ابو یعلی،محمّد بن حسن جعفری طالبی،لذلک الجواب و باللّه التوفیق:اما الغرض فهو المعرفة باللّه....تا آخر،و به حق،باید گفت شریف ابو یعلی.

محمّد بن حسن جعفری طالبی،همان محمّد بن حسن جعفری پیش یادشده است.

و در آخر آن کتاب می نویسد:آنچه نظر ما بود در این کتاب ایراد کردیم تبصره ای،برای نوآموزان،و تذکاری،برای دانش پژوهان است.این کتاب، مطالعه کنندگان را،از کتاب ابن مقفع،و علی بن عبیده ریحانی،و سهل بن هارون،و دیگران بی نیاز می سازد و کسی که،کتاب ها و رساله های ریحانی

را مورد مطالعه قرار بدهد خواهد فهمید که همگی مطالب و کلمات مندرج در آن،از خطبه ها،و نامه ها،و اندرزها،و کلمات حکمت آمیز و آداب سلوک اهل بیت علیهم السّلام از آن نقل شده است،و هرگاه این فاضل،فرمایش هر امامی را،به شخص شخیص آن و الاتبار نسبت داده بود،بهتر به پاداشش می رسید و نام او،با تألیف آن کتاب،پایدارتر می ماند،انتهی.

فقیه حسین بن محمّد ریحانی

وی،مجاور حرمین شریفین مکه و مدینه بود،منتجب الدّین در فهرست گوید:او از صلحا بوده است.

فقیه،حسین بن محمّد زینوآبادی

منتجب الدّین،در فهرست گوید:وی واعظی صالح بوده است.

مولی شمس الدّین،حسین بن محمّد شیرازی

شمس الدّین،از دانشورانی است،که نزدیک به روزگار ما می زیسته،و بلکه در روزگار ما درگذشته است،و در مکه،سکونت داشته است.

برخی از آثار و مجموعه های او را،در اصفهان نزد فاضل هندی دیده ام، و عده ای از فضلا به خط خود،در مجموعه او،مطالبی ارزنده نگاشته اند،و در آن یادداشت ها او را ستوده اند.از جمله،خط استاد فاضل سبزواری-در سالی که مجاور مکه مکرمه بوده-در شرح حدیث برّ الوالدین،که در کافی روایت شده،مرقوم فرموده اند:مقصود امام علیه السّلام،از آن حدیث،کاملا معلوم نیست،و در پایان آن حدیث این کلمات را نوشته است:«کتب هذه الکلمات فی شرح هذا الحدیث الشریف...

مؤلف فقیر به(عفو اللّه..)محمّد باقر بن محمّد مؤمن شریف سبزواری،بنا به درخواست فاضل کامل،و عالم عامل،پرهیزکار پاکیزه دامن تیز اندیشه،

که با همت عالی که داشته به بالاترین مراتب فضیلت نایل آمده،و با کوشش تام و تمامی که داشته،در کامل کردن نفس،و تکمیل خوی های پسندیده کوشیده،مولانا شمس الدّین حسین شیرازی،که خدا او را،به آخرین درجات ترقی،نایل بسازد،و از بهترین مراتب کمال،برخوردار گرداند،و این مطالب را بدان منظور نگاشتم،تا یادآور ایام جدایی،و دوری از خویش و تبار باشد،امیدم به خدا و توکلم به اوست،و تاریخ آن در ماه شوال،سال 1062 هجری در محل طائف بوده است».

شیخ حسین بن محمّد بن طحال

شیخ امین ابو عبد اللّه حسین بن احمد بن محمّد بن علی بن طحال مقدادی در نجف اشرف مجاور بود.محمّد بن جعفر مشهدی،در کتاب مزار کبیر می نویسد:شیخ حسین،از شیخ هبة اللّه بن نما روایت می کرده است،و هبة اللّه،از سید هبة اللّه بن ناصر بن حسین بن نصر،روایت داشته، بنابراین شیخ حسین،در درجه ابو علی فرزند شیخ طوسی بوده است.

و نیز پیشتر،از شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن طحال مقدادی،که مجاور در نجف اشرف بود یاد کردیم،و ممکن است یکی از این دو، منسوب به جد بوده باشد،

مهذب الدّین،حسین بن محمّد بن عبد اللّه بن رده نیلی

وی از بزرگان اصحاب ما بوده است،در پایان نسخه ای کهن،از کتاب نزهة الناظر فی الجمع بین الاشباه و النظائر چنان یافتم،که این کتاب،تألیف شیخ فقیه عالم عامل،مهذب الدّین،حسین بن محمّد بن عبد اللّه قدّس سرّه است،و تاریخ نوشتن آن نسخه 674 هجری قمری بوده است،و پیش از این،در شرح حال شیخ مهذب الدّین،حسین بن رده،نوشتیم،کتاب نزهة الناظر از

آثار اوست،و یکی بودن این دو تن-با نظریه ای که ممکن است،درباره آنان اراده داشت-خالی از احتمال نبوده است،و به زودی در شرح حال شیخ نجیب الدّین،یحیی بن سعید،پسر عموی محقق حلی خواهد آمد که نزهة الناظر منسوب به او باشد،و تحقیقات لازم،در آنجا ارائه خواهد شد.

شیخ اجل،حسین بن محمّد بن علی صیرفی

وی،از اکابر مشایخ قاضی ابو الفتح کراچکی است،کراچکی،در کنز الفوائد گوید:حسین صیرفی،از محمّد بن عمر حجابی،روایت می کرده است،بنابراین حسین صیرفی،در درجه شیخ مفید است.

ابو عبد اللّه،حسین بن محمّد بن عبد الوهاب بغدادی

وی از بزرگان مشایخ سید ضیاء الدّین ابو الرضا،فضل اللّه راوندی است، راوندی،در بخشی از تعلیقاتش که بر الغرر و الدرر سید مرتضی قدّس سرّه دارد، نوشته است:بغدادی،از رئیس ابو الجوائز،حسن بن علی بن محمّد بن باری (بارقی)واسطی روایت می کرده است،به ظاهر ابو عبد اللّه حسین بغدادی،و رئیس ابو الجوائز حسن واسطی،هر دو تن از اصحاب ما بوده اند،زیرا راوندی،در شرح حال ایشان رحمهما اللّه به کار برده است.

پس ملاحظه شد،ممکن است،از کلمه(باری)پاره ای از حروف آن، ساقط شده باشد،(یعنی بارقی)بوده باشد.

شیخ ابو المحاسن،حسین بن حسن جرجانی(گرگانی)

وی فاضلی دانشور،و مفسری معروف،و از دانشمندان مشهور شیعه است،و از تألیفات او تفسیر جلاء الاذهان و جلاء الاحزان که تفسیری بزرگ،و به پارسی است،که از فوائدی ارزنده،برخوردار است،و اخبار ائمه طاهرین،و روایات امامیه را در آن،به کار برده است،و من نسخه ای از

آن را در استرآباد و نسخه ای دیگر،در تبریز،و دیگری را در رشت، چهارمین نسخه را،آن را در آمل دیده ام،و ممکن است،تفسیر جلاء الاذهان همان تفسیر گازر باشد،و من از روزگار مؤلف،اطلاعی ندارم ⁽¹⁾

-در الذریعة ج 5 [1] می نویسد:تفسیر جلاء الاذهان از آثار ابو المحاسن،حسین بن حسن بن

حسن جرجانی است،و مطالب ریاض [2]را که ترجمه کردیم متذکر شده،و اضافه می کند

مجلدی از آن را که به عنوان مجلد سوم نام برده شده،و تاریخ کتابت آن 996 هجری بوده

دیده ام،و در آن آمده،این تفسیر که به نام گازر شهرت یافته،مؤلف آن،ابو المحاسن،

حسین بن علی جرجانی است،و تمام آن تفسیر،که در دو مجلد تدوین شده،و تاریخ

کتابت آن 972 هجری بوده در کتابخانه آستانه مقدسه رضویه موجود است،در مجلد

چهارم الذریعة،می نویسد:تفسیر گازر،همان تفسیر جلاء الاذهان است،که از آثار

ابو المحاسن جرجانی بوده،و تفسیر دیگری که به پارسی بوده،و در کتابخانه آستانه رضویه

موجود است،مؤلف فهرست آن کتابخانه آن را،تألیف سید معروف به گازر دانسته،لیکن

مجرد احتمالی بیش نبوده،زیرا سیدی که در فن تفسیر،استاد ملا ابو الحسن زواری است،

همانا سید غیاث الدّین جمشید مفسر زواری است،و مؤلف تفسیر جلاء الاذهان نمی باشد،

تا آنجا که می نویسد:تفسیر گازر،یکی از تفاسیر اصحاب ما به شمار است،و مؤلف

تفسیر گازر،غیر از شیخ تاج الدّین گازری است که از فقهاء اواخر قرن ششم و از مردم

سبزوار بوده است،در ریحانه ج 1 [3] می نویسد:گازر یا سید گازر،لقب شیخ ابو المحاسن

است،و اضافه می کند،از ریاض [4]نقل شده،ابو المحاسن جرجانی،از اکابر علمای امامیه و

معاصر علامه حلی بوده،و کتاب تکملة السعادات فی کیفیة العبادات المسنونات و به پارسی

نوشته شده،که او در سال 722 هجری از تألیف آن فارغ شده،انتهی آنچه در این محل

مشاهده می شود،و مؤلف ریاض، [5]از کتاب تکمله نام نبرده است،و از روزگار او اظهار

بی اطلاعی کرده،تفسیر گازر،در روزگار ما با مقدمه فاضلانه ای به قلم مرحوم مغفور استاد

حاج سید جلال الدّین محدث ارموی رحمه اللّه و به همت والای ایشان در ده مجلد به طبع

رسیده است-م.

شیخ الرئیس ابو عبد اللّه حسین بن شیخ ابو القاسم،حسن بن حسین بن

علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی

او نواده برادر شیخ صدوق رحمه اللّه است.

وی،از بزرگ ترین فقها،و دانشوران امامیه است.او و برادرش،شیخ ابو جعفر محمّد بن شیخ ابو القاسم حسن،و پدرشان شیخ ابو القاسم حسن،و

بزرگ ترین فرزندان شیخ رئیس ابو عبد اللّه حسین،مترجم حاضر،و نوادگان او،تا روزگار شیخ منتجب الدّین،مؤلف فهرست همگی از فاضل دانشوران اصحاب امامیه بوده،و مهمترین ایشان،شیخ منتجب الدّین مؤلف فهرست است که نواده نزدیک به شیخ ابو عبد اللّه حسین است.

پس از این،در شرح حال شیخ حسین بن حسن بن محمّد بن موسی بن بابویه،خواهد آمد که او،از دایی اش علی بن حسین بن بابویه،روایت می کند.بنابراین توهم یکی بودن این دو تن،درست نخواهد بود،زیرا از نظر طبقه با یکدیگر اختلاف دارند،و تحقیقات لازم را،ارائه خواهیم داد.

ابن طاوس،در جمال الاسبوع گوید:شیخ حسین بن حسن بن بابویه،از ماجیلویه،از برقی روایت می کرده است،لذا این شخصیت،با کسی که در آینده به شرح آن پرداخته می شود،یکی خواهد بود.

شیخ منتجب الدّین،در فهرست گوید:حسین بن حسن بن حسین بن علی بن حسین بن بابویه،فقیهی صالح بوده است.

صهرشتی در اواخر قبس المصابح به دنبال حدیث حقوق،از کتاب من لا یحضره الفقیه صدوق،چنین نوشته است:سال 440 هجری قمری،حدیث مذکور را،نزد برادرزاده شیخ صدوق،شیخ الرئیس ابو عبد اللّه،حسین بن حسن بن بابویه،در ری قرائت کرده ام.

و نیز در همان کتاب می نویسد:سال 440 هجری،از شیخ ابو عبد اللّه حسین بن حسن بن بابویه در شهر ری شنیدم که از عمویش،ابو جعفر محمّد بن علی بن بابویه روایت می کرده است.

مؤلف گوید:از ظاهر کلام صاحب قبس به دست می آید که مراد از هر دو شیخ-شیخ الرئیس ابو عبد اللّه،و شیخ ابو عبد اللّه-مترجم حاضر باشد،

تنها اشکالی که احتمال می رود آن است که شیخ منتجب الدّین،او را به عنوان جد خویش،معرفی نکرده است،زیرا او در ترجمه ای دیگر،از اجدادش به غیر از شخص واحدی،تصریح ننموده و بنابراین،ابو عبد اللّه، نواده برادر شیخ صدوق،و جد اعلای شیخ منتجب الدّین یاد شده است.

مؤلف گوید:در باب میم،در شرح حال شیخ ابو جعفر،محمّد بن حسن ابن حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی،متذکر خواهیم شد، و شاید شرح حال پدرش،ابو القاسم حسن بن حسین را هم،ذکر کرده باشم.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن حسن بن حسین مؤدب فقیه

مؤدب،در روزگار سید رضی،و سید مرتضی می زیسته،و از ظاهر پیدا است که از اکابر علما بوده است.نسخه ای از نهج البلاغة به خط مؤدب که تاریخ نوشتن آن،499 هجری قمری می باشد،در نزد ما موجود است،و این نسخه،نزدیک به وفات سید رضی نوشته شده،و با نسخه ای که در حضور سید رضی قرائت شده تطبیق گردیده است.

پس از این،در آخر نصف اوّل،از نهج البلاغة،به خطی کهن،چنین یافتم «قرأ علی هذا الجزء شیخی الفقیه این جزء را شیخ فقیه اصلح ابو عبد اللّه، حسین(رعاه اللّه)بر من قرائت کرد و نویسنده خود را به نام محمّد بن علی ابن احمد بن..معرفی کرده،و تاریخ آن ماه جمادی الآخره،499 هجری قمری بوده و چنین دعایی درباره او نموده،(عظم اللّه یمنها بمنه).

مؤلف گوید:مراد نویسنده از شیخ-ابو عبد اللّه حسین-همانا،ابو عبد اللّه مؤدب است و در روزگار پیشین چنین معمول بوده است که شیخ اجازه کتابی را که مورد اجازه قرار می داده بر شاگردش قرائت می کرده است و

این روش را از میان طرق روایت،بهتر از طرق دیگر آن،می دانسته است،به همین مناسبت گوید:«قرأ علی هذا الجزء شیخی الفقیه...».

سید زاهد ابو عبد اللّه،حسین بن حسن بن زید بن محمّد حسینی

جرجانی فصی

محمّد بن ابو القاسم طبری،در بشارة المصطفی گوید:وی،از مشایخ شیخ ابو محمّد،حسن بن حسین بن حسن بن حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی بوده است،و خود او،از پدرش حسن،از جدش زید، از ابو طیب حسن بن احمد سبیعی روایت می کرده است،بنابراین،هم درجه شیخ طوسی بوده است.

قاضی سدید الدّین حسین بن حیدر بن ابراهیم

منتجب الدّین،در فهرست او را به عنوان فاضل یاد کرده است.

سید حسین بن سید حیدر حسینی کرکی عاملی اصفهانی

وی،فاضلی عالم و خردمند و معروف به سید حسین مفتی بوده است، سید،مفتی اصفهان،و از مشایخ سید داماد بوده است،و من نسخه ای،از رساله جمعه،شهید ثانی رحمه اللّه را دیدم که سید به خط شریف خود اجازه ای برای سید داماد در آن نوشته بود و شیخ معاصر در امل الآمل از وی نام برده است و نسخه ای کهن از کتاب تلخیص الخلاف شیخ طوسی،که سید مالک آن بوده است دیدم و خط شریفش را بر آن مشاهده کردم او آن کتاب را نزد شیخ محمّد،سبط شهید ثانی قرائت کرده است سید،مراتب قرائت را، از شیخ محمّد نواده شهید ثانی قدّس سرّه استفاده کرده است.

نسخه ای از تهذیب الحدیث را،مطالعه کردم،که سید آن را بر نواده شهید قرائت کرده بود،و سبط شهید در آن نسخه،اجازه روایت،به او داده،و در

آن اجازه از وی کمال بزرگداشت را،به عمل آورده است.و تاریخ آن اجازه،در مکه مکرمه سال 1029 هجری قمری بوده است،بنابراین، نمی توان سید حسین مفتی را از مشایخ سید داماد دانست،و ممکن است،دو تن از علما،بدین نام و نشان بوده اند.

و از تألیفات او رساله فی الصلاة را،دیده ام که تاریخ نگاشتن آن 981 هجری قمری است.نسخه ای از کتاب مراسم سلار در نزد ما،موجود است، که آغاز آن،به خط این سید نوشته شده،و بر پشت آن،اسم شریف خویش را،به خط خود ضبط کرده است،و سید مالک آن بوده است،و خط خوب، و متوسطی داشته است،و همچنین نسخه ای-به نام انجاز از قطب راوندی متوفی 573 هجری قمری،در شرح کتاب ایجاز شیخ طوسی،که در فرائض است،نزد ما موجود می باشد،و مالک این نسخه نیز،سید بوده است و خط شریف او در پشت آن کتاب دیده می شود.

استاد استناد،در آغاز اربعینش می نویسد،عده ای از افاضل کرام،از جمله پدر علامم-که خدا همگیشان را با ائمه انام محشور فرماید-از سید حسیب،نسیب فاضل،سید حسین بن سید حیدر حسینی کرکی،مفتی اصفهان،(طاب ثراه)،از شیخ نجیب الدّین ⁽¹⁾

-مرادش از نجیب الدّین،علی بن محمّد بن مکی عاملی جبیعی است،که از علما و فضلا و

سرایندگان اوائل قرن یازدهم هجری،و از شاگردان صاحب معالم و صاحب مدارک و شیخ

بهایی بوده،و از پدرش و دیگر از مشایخش روایت می کرده،و آثار چندی از قبیل شرح

اثنی عشریه صاحب معالم دارد،و اشعاری از او در امل الآمل نقل شده،و نقل روایت سید

حسین از وی در فوائد،و اجازات سید حسین در مجلد اجازات بحار آمده،صورت اجازه

نجیب الدّین،که،به وی داده و از او به تمام معنی بزرگداشت نموده،و تاریخ آن 18 محرم

سال 1010 هجری بوده در مجلد اجازات بحار آمده از اشعار اوست:

یا امیر المؤمنین المرتضی لی ازل ارغب فی ان امدحک

حسن عاملی،از پدرش،از جدش،از شیخ ابراهیم میسی از پدرش شیخ علی بن عبد العالی مرا خبر دادند،انتهی.

و به طوری که استاد در اربعین می نویسد:سید حسین مفتی،از شیخ نور الدّین،محمّد بن حبیب اللّه هم،روایت می کرده است ⁽¹⁾

ابن حبیب اللّه نسابه،از جمعی از علما،از جمله شیخ عبد العالی،و سید سند امیر

محمّد مهدی از پدرش،از شیخ محمّد بن جمهور روایت می کرده،و در فائده دیگر

می نویسد،اروی،عن الشیخ نور الدّین محمّد بن حبیب اللّه،عن السید محمّد مهدی،عن

والده السید محسن الرضوی المشهدی،عن ابن ابی جمهور الاحساوی.

مؤلف گوید:جای آن نیست که سید حسین مفتی را با سید حسین مجتهد قدّس سرّه والد میرزا حبیب اللّه صدر،یکی دانست هرچند هر دو تن معاصر یکدیگر بوده اند ⁽²⁾.

و پیش از این شرح حال نواده اش،سید حسین بن شهاب الدّین بن حسین ابن محمّد بن حسین بن حیدر عاملی کرکی را متذکر شدیم ⁽³⁾.

حسین بن خالویه نحوی

پیش از این،او را به نام شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن خالویه، نحوی،امامی،همدانی،حلبی،یاد کردیم.

شیخ حسین بن خزیمه

وی،از علمای امامیه بوده،و ظاهر آن است که،در عصر شیخ طوسی یا نزدیک به زمان،او می زیسته است.

کتابی،در احوال ائمه طاهرین علیهم السّلام تألیف کرده است،و ابن طاوس در اقبال از آن نقل نموده،و در یکی از مواضع آن کتاب،نقل کرده که وی کتابی به نام الموالید داشته،و نام او را در عدد اسامی علمای اصحاب آورده است.و می توان چگونگی حال او را،از کتاب های رجال،و امثال آن،به دست آورد.

ابو علی،حسین بن خشرم ملقب به سدید الدّین

⁽¹⁾

زین الدّین الرهمی،در پنجم شعبان سال 600 هجری قمری به وی اجازه داده است-م.

وی،فاضلی جلیل القدر بوده و سید جمال الدّین احمد بن موسی بن طاوس،مؤلف فرحة الغری تمام کتب اصحاب ما را از پیشینیان و مرویات ایشان،از وی روایت می کنند،و شیخ معاصر در امل 92/2 او را بدین عنوان معرفی کرده است.

سید حسین بن سید حیدر بن علی بن حیدر بن قمر حسینی کرکی

عاملی

معظم له،معروف به سید حسین،مفتی اصفهان است اسم هایی را که در نسب او یاد کردیم،مطابق با مراتب نسبی اوست که خود وی به خط شریفش،در یکی از مواضع کتاب تهذیب شیخ ایراد کرده است.

مفتی،از شاگردان شیخ محمّد،نواده شهید ثانی بوده،و شیخ به خط خود اجازه ای به او داده است،در اجازه شیخ محمّد،و همچنین خط خودش در کتاب تهذیب،به عنوان سید حسین بن مرحوم سید حیدر عاملی کرکی، نوشته شده است.و سید حسین مفتی غیر از امیر سید حسین مجتهد است.

امیر حسین بن روح اللّه،حسینی طبسی مشهور به صدر جهان

وی از فضلای جلیل القدر،و از متأخران علما است،در حیدرآباد هند، می زیست و همان جا درگذشت،و از تألیفات او کتاب ذخیرة الجنة فی اعمال السنة و الادعیة و الآداب را دیده ام،این کتاب را،امیر حسین،به زبان پارسی برای سلطان ابراهیم قطب شاه،پادشاه شیعه حیدرآباد هند،تألیف کرده است ⁽¹⁾

-امیر حسین صدر جهان،از ملا محمود بن محمّد لاهیجانی شاگرد شهید ثانی روایت

می کرده،و صورت اجازه او،که تاریخ آن روز،جمعه 22 شوال سال 974 هجری بوده در

مجلد اجازات بحار آمده،در این اجازه ملا محمود،از وی کمال بزرگداشت را داشته،و او

را به فضیلت و کمال و جامع عمل و دیگر از صفات ستوده است-م.

مهذب الدّین حسین بن رده

از فقها و فضلای عصر خود بوده است.

شیخ معاصر،در امل الآمل 92/2 می نویسد:ابن رده،عالمی محقق،و جلیل القدر است،آثاری دارد،و علامه حلی،به توسط پدرش سدید الدّین از او روایت می کرد و خود او از حسن بن فضل بن حسن طبرسی و دیگران، روایت می کرده است.و پیش از این هم،به نام ابن احمد بن رده،یادآوری شده است.

مؤلف گوید:از ظاهر مطالب امل استفاده می شود،حسین بن رده،با ابن احمد یکی باشد،زیرا انتساب به جد،در احوال اعلام،شایع و همگانی است،و حال آنکه این اتحاد،از نظر قرائنی که در اختیار است درست نیست،زیرا حسین بن احمد کسی است که شهید اوّل،به توسط محمّد بن جعفر مشهدی،از وی روایت می کند،پس چگونه ممکن است که علامه

حلی به توسط پدرش،از وی روایت کرده باشد،بلکه خود او،در طبقه علامه حلی بوده،نه آنکه ابن رده،شیخ پدر علامه باشد،گذشته از این به نوشته مؤلف امل ابن رده،از فرزند صاحب مجمع البیان روایت می کرده آری ممکن است،حسین بن رده،جد حسین بن احمد رده بوده باشد.

و به زودی در نام برداری،از شیخ نصیر الدّین عبد اللّه بن حمزة بن عبد اللّه ابن حمزة بن حسن بن علی بن نصیر الدّین طوسی،خواهد آمد که شیخ حسین بن رده،از وی روایت می کند.

با توجه به آنچه نوشتیم،ابن ابی جمهور،در اوایل غوالی اللآلی می نویسد:پدر علامه،از حسین بن رده روایت می کرد،و خود او از حسن ابن ابو علی فضل بن حسن طبرسی،از پدرش ابو علی روایت می کرده است.

از کتاب فرائد السمطین فی فضائل المرتضی و البتول و السبطین تألیف حموینی که از علمای عامه،و معاصر با علامه حلی بوده،به دست می آید که حموینی،از شیخ سدید الدّین پدر علامه،از شیخ امام فقیه فاضل مهذب الدّین ابو عبد اللّه،حسین بن ابو الفرج بن رده نیلی،از شیخ محمّد بن حسین بن علی بن عبد الصمد تمیمی،از دو جدش،از پدرشان علی،و از ابو علی فرزند شیخ طوسی،و هر دو تن،از ابو جعفر طوسی روایت کرده است،که ابو العباس گفت:محمّد بن احمد بن حسن قطوانی...ما را خبر داد.

و از موضع دیگر کتاب حموینی،استفاده می شود شیخ مهذب الدّین حسین بن ابو الفرج بن رده نیلی،از محمّد بن حسین بن علی بن محمّد بن عبد الصمد،از پدرش،از جدش محمّد،از پدرش،از جمعی از اعلام،از صدوق روایت کرده است.

و در موضعی دیگر،از فرائد در ذیل سند اعلام الوری طبرسی می نویسد:

سدید الدّین یوسف بن علی بن مطهر حلی،در ضمن نامه ای که به خط خودش برای من نوشت،که شیخ فقیه فاضل،شهاب الدّین ابو عبد اللّه،حسین ابن ابو الفرج بن رده نیلی-خبر داده است او را-از شیخ حسن بن علی طبرسی،با اجازه ای که از پدرش داشته همگی،روایات و تصانیفش را روایت می کرده است.

مؤلف گوید:با توجه به اختلافی که در نسب ابن رده موجود است، می توان گفت در صورتی که اختلافی هم در نسب باشد،به طوری که مکرر گفتیم،زیانی نخواهد داشت و کار سهل است.

جای شگفتی است که ابن رده،با همه عظمتی که دارد،و تألیفات و روات بسیارش کتابی از او مشهور نشده است،جز اینکه در پشت نسخه ای کهن،از کتاب نزهة الناظر فی الجمع بین الاشباه و النظائر که به قرائت برخی از افاضل هم رسیده برد،چنان یافتیم که این کتاب،از آثار شیخ فقیه،عالم عامل مهذب الدّین،حسین بن محمّد بن عبد اللّه قدّس سرّه است،و تاریخ نگاشتن آن 674 هجری قمری بوده،و ممکن است مراد این مهذب الدّین،یا مهذب الدّین دیگری باشد،زیرا در آن نسخه نام جدش،رده ذکر نشده است بااین که مشهور آن است که نزهة الناظر از تألیفات شیخ نجیب الدّین یحیی ابن سعید پسر عموی محقق است،و پس از این،در پایان بخش اوّل این کتاب،در شرح حال یحیی به حقیقت مطلب اشاره خواهد شد.

شیخ فقیه،حسین بن رطبه سوراوی

پس از این به عنوان،شیخ فقیه جلیل ابو عبد اللّه،حسین بن هبة اللّه بن حسین بن رطبه سوراوی،خواهد آمد که وی از اجله طائفه امامیه،و فقهای

ایشان است،و از ابو علی فرزند شیخ طوسی رحمه اللّه روایت می کند،و گروهی از اعلام و محدثان،از قبیل عربی بن مسافر عبادی،استاد ابن ادریس و شیخ ابراهیم صنعانی،و محمّد بن ابو البرکات،و سید موسی بن طاوس پدر رضی الدّین علی،مؤلف اقبال از وی روایت می کرده اند.

شیخ معاصر در امل الآمل 93/2 می نویسد:سوراوی،از فضلا بوده،و از ابو علی طوسی،روایت می کند و خواهد آمد که ابن هبة اللّه بن رطبه،همان مترجم حاضر است.

مؤلف گوید:آری،ابن هبة اللّه آینده،همان شیخ جمال الدّین حسین بن هبة اللّه بن رطبه سوراوی است و حقیقت آن است که هر دو نام متوجه به شخص واحد است،زیرا هر دو تن از نظر طبقه یکی هستند،و منسوب به جد هم،از امور شایع است.

گاهی احتمال داده می شود که شیخ حسین بن رطبه سوراوی،با شیخ حسین بن احمد سوراوی یکی باشد،و با توجه به مطالبی که پیش از این، درباره او نوشتیم،نمی توان صحت این احتمال را پذیرفت از طرف دیگر به حق باید گفت مترجم حاضر،یا شیخ جمال الدّین ابو عبد اللّه،حسن بن هبة اللّه بن رطبه یکی است،بنابراین،اشتباهی که احساس می شود از ناحیه بعضی از ناسخان بوده که لفظ حسن یا حسین را به یکدیگر مشتبه ساخته اند و یا احتمال دارد صاحبان این دو نام،برادر بوده اند،بنابراین اتحاد بی معنی است،و دو شخص متفرق اند.

و نیز مؤلف گوید:از سند حدیثی که به خط شهید اوّل بوده و شیخ نعمة اللّه بن خاتون عاملی،آن را در اجازه ای که به سید بن شدقم داده

استفاده می شود که سید ابو الحسن،علی بن عریض حسینی،از حسین بن رطبه،و او از ابو علی مفید،فرزند شیخ طوسی روایت می کرده است.

شیخ رضی الدّین،حسین مشهور به ابن راشد قطیفی

وی،عالمی فاضل و فقیهی جلیل القدر بود،و از عده ای بسیار،از مشایخ بزرگ مانند ابن فهد حلی،روایت می کند.ابن جمهور احسائی،در آغاز غوالی اللآلی گوید:رضی الدّین،از شیخ ابن فهد،روایت می نمود و شیخ کرم الدّین یوسف مشهور به ابن ابی قطیفی ⁽¹⁾

-در انوار البدرین می نویسد:ظهیر الدّین شیخ یوسف بن ابی،(به ضم الف و سکون یا)

قطیفی،از محققان و کاملان دانشوران بوده،از سید اعرجی،که از مشایخ شهید اوّل است،

و از رضی الدّین حسین بن راشد روایت می کرده،و از مردم رشای قطیف به شمار است،و

از آثار او وفات رسول اللّه،و رساله در نیات و عقود است،و سال وفاتش معلوم نیست،و

ظاهر آن است که از علمای قرن هفتم هجری بوده باشد-م.

الشیخ العلام،و البحر القمقام،رضی الدّین حسین،مشهور به ابن راشد قطیفی...

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن سفیان بزوفری

بزوفری،از مشایخ مفید،و غضائری،و ابن عبدون و امثال ایشان است، او از حمید بن زیاد،روایت می کند و یکی از علمای معروف به بزوفری است،و لیکن من شرح حال او را،در کتاب های رجال ندیده ام،آری نام و نشان او را به طوری که نقل کردم،از آخر استبصار شیخ طوسی آورده ام ⁽²⁾

سفیان بزوفری،از حمید بن زیاد روایت می کرده است،و در رجال در باب من لم یرو عن

الائمه می نویسد:کتاب های او را،در فهرست یاد کرده ایم،تلعکبری،شیخ مفید،حسین

غضائری و ابن عبدون از وی روایت کرده اند،لیکن در فهرست نامی از او نبرده است،

نجاشی می نویسد:ابو عبد اللّه،حسین بن علی بن سفیان بن خالد بن سفیان،از ثقات

حکیم کمال الدّین حسین شیرازی

مؤلف عالم آرا می نویسد:وی،طبیبی دانشمند و ماهر و فاضلی نیکوخوی بود و در روزگار شاه تهماسب صفوی،شهرتی بسزا داشت.

حکیم،در آغاز کارش طبیب مخصوص مرتضی اعظم،شاه نعمة اللّه یزدی بود و در نزد او از اهمیت ویژه ای،برخوردار بود،و پس از درگذشت او، در ردیف طبیبان تهماسب،قرار گرفت.و ازآنجاکه به وسعت مشرب معروف و ضمنا متهم به باده گساری بود،مورد بی مهری تهماسب قرار گرفت،و تا روزگار،سلطان محمّد خدابنده به همان حال باقی بود.و در دوران او،به ملازمت سلطان خان احمد والی شهرهای گیلان نایل گردید،و روزگاری را،در استان گیلان به سر برد و در پیشگاه او،از عالی ترین درجه برخوردار بود،تا اینکه در آنجا درگذشت.

سید امیر نصیر الدّین،حسین شیرازی دشتکی

از آغاز تاریخ عالم آرا استفاده می شود،امیر نصیر از اکابر به نام سادات و علما و از پرهیزکاران این سلسله به شمار است،و در روزگار شاه عباس ،بلکه در زمان شاه تهماسب صفوی می زیسته و در دوران شاه عباس ، با دختر سلطان ابراهیم میرزا،برادرزاده شاه تهماسب ،ازدواج کرده است.و همسرش نیز،فاضل و دانشوری پرهیزکار بوده است.

ملا حسین بن صدر الدّین طولی آستارایی

وی،فاضلی عالم،و حکیم مشرب،و صوفی مرام بود،گمان،می کنم از شاگردان میرداماد بوده باشد.

آستارایی،صاحب تألیفات،یادداشت ها،و افاداتی است،که من برخی از آن ها را،در رشت از شهرهای گیلان دیده ام،از آن جمله حاشیه شرح هیاکل علامه دوانی و رساله مصطفویه در تحقیق خیر و شر،بنا به رویه حکما و صوفیه و این رساله،تلفیق و ترکیب از عربی و پارسی است،و ضمنا حواشی بسیاری هم خود او بر آن رساله داشته،و رساله ای فارسی،در وحدت وجود،طبق مذاق صوفی ها و اشراقی ها،و رساله ای مختصر و فارسی شرح اسماء الحسنی در تفسیر اسماء الحسنی و رساله حدیقة الانوار در جواب شبهه ابن کمونه راجع به قدم حوادث روزانه و تعلیقاتی فارسی بر رساله جام گیتی نما،قاضی امیر حسین میبدی،در فن حکمت،و برای اطلاعات بیشتر به احوال او مراجعه شود.

حاج حسین بن صغانی

وی،از بزرگان علمای امامیه و فقهای روزگارش بود،و محمّد بن داود مؤذن جزینی،پدر شمس الدّین محمّد جزینی،پسر عموی شهید ثانی،از وی روایت می کرده است،و سند روایتی او،از اجازه ای که،شیخ شمس الدّین ابن مؤذن،به شیخ علی بن عبد العالی میسی معروف داده است،استفاده می شود.و ممکن است در لابلای کتاب مان به وی اشاره ای بشود.و نسخه اجازه وی،خوانا نبود و همان اندازه را که توانستیم نقل کردیم ⁽¹⁾

-نسخه این اجازه،که تاریخ آن 11 محرم الحرام سال 884 هجری بوده،در مجلد اجازات

بحار می نویسد:و اجزت له روایة کتاب ارشاد الاذهان،الذی عندی و ما علمته به خط ابن

عمی الشهید و العمل به عنی عن والدی،عن زین الحاج و المعتمرین حسین العقابی،عن

حمیه ابن عمی الشهید،ظاهر عبارت به جای صغانی،در نسخه اصل،که گردآور شده،در

مجلد 108 طبع جدید،عقابی آمده است-م.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن طاهر بن حسین صوری

امل الآمل 93/2 می نویسد:ابو عبد اللّه،فاضلی فقیه و جلیل القدر بوده است و سید ابو المکارم،حمزة بن زهره حلبی،از وی روایت می کند.

تقویم البلدان گوید:صوری،به ضم صاد بی نقطه و سکون واو،و راء، منسوب به صور است،که یکی از شهرهای روم بوده،و در حال حاضر ویران شده است.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن طحال مقدادی

پیش از این به نام شیخ امین عالم ابو عبد اللّه،حسین بن احمد بن طحال مقدادی،مجاور نجف اشرف یاد شده است.

شیخ معاصر در امل الآمل 93/2 گوید:مقدادی،دانشوری فقیه و جلیل القدر بود او،از شیخ ابو علی طوسی،از پدر ارجمندش شیخ طوسی رحمه اللّه، روایت می کرده است.و پیش از این به نام حسین بن احمد بن طحال،یاد شده است.

مؤلف گوید:حقیقت آن است که،حسین بن طحال،و حسین بن احمد ابن طحال یکی هستند.

و پیش از این هم گفته شد:که مقدادی از شیخ طوسی،به توسط ابو علی (فرزند شیخ طوسی)،روایت می کرده است،و چنان که در خاطر است بدون واسطه هم،از شیخ طوسی روایت کرده باشد.

ابو منصور حسین بن عبد الجبار طوسی

ملقب به قاضی خطیر الدّین،در کاشان می زیسته است.

منتجب الدّین،در فهرست او را به عنوان ثقه ای فقیه و فاضل ستوده است.

جلال الدّین،کمال الدّین،حسین بن خواجه شرف الدّین عبد الحق

اردبیلی،معروف به الهی

بزرگی صاحب مقام،و از موالیان حضرت مولی علی علیه السّلام بود،و گاهی هم به لقب کمال الدّین،خوانده می شده است.

الهی،فاضلی دانشور و متبحری کامل و سراینده ای جامع و ماهر در علوم عقلی و نقلی بوده است،و به طوری که از اجازات و افادات و تعلیقاتش به دست می آید،در فن طبابت نیز استاد بوده،و به فراگیری انواع علوم می پرداخته است.

الهی،از شیعیان پاک باخته بود و در مذهب حق تشیّع،تعصبی ویژه داشت.تا به جایی که نابخردان او را به غلو نسبت داده اند،و علی اللهی می دانسته اند و حال آنکه تعصب وی،از ناحیه علاقه مندی و کثرت ارادت، به مقام مقدس حضرت مولی و خاندان ولایت مدار آن حضرت(صلوات اللّه علیه و آله)بوده و این حقیقت را،خود در آثارش به صراحت ایراد کرده است.

الهی،در روزگار ظهور شاه اسماعیل صفوی و در زمان پادشاهی شاه تهماسب می زیست،و گویند،نخستین دانشوری است که آیین شرعی شیعه اثنی عشری را،در آن روزگار،به قلم ارادتمندانه خویش،به پارسی تصنیف کرد و آنچه را که تا زمان تسلط سنی ها پوشیده بود،آشکارا ساخت.

الهی در دوران نشو و نما و به منظور فراگیری مراتب فضل و کمال،از اردبیل به شیراز و هرات و دیگر از شهرها،هجرت نمود،و پس از آنکه از رشته های مختلف بهره کامل برده،عطف توجه،به زادگاه خویش نموده و

در آنجا متوطن گردید.

الهی،فنون عقلی و نقلی را،از اساتید عصر فراگرفت،و به طوری که خود،در اوایل حاشیه قواعد علامه می نویسد:روش ما در علوم شرعی که آموخته ایم،از دانشور زاهد،علی آملی است که او از ابو الحسن محمّد حلی و او از شرف الدّین مکی و او از شیخ فاضل،مقداد بن عبد اللّه سیوری اسدی غروی،و او از شیخ شهید،و او از سعید،و شریف و هر دوی آن ها، از علامه صاحب این کتاب قواعد فراگرفته اند،تا آخر سند که مشهور است.

الهی،علاوه بر آملی،از مقامات علمی دیگر،از خاصه و عامه که همگی در رشته خود،عالمی به نام و فاضلی عالی مقام بوده اند،استفاده کرده است، از آن جمله،ملا جلال الدّین محمّد دوانی و سید امیر غیاث الدّین،منصور بن امیر صدر الدّین محمّد شیرازی و سید امیر جمال الدّین،عطاء اللّه بن فضل اللّه حسینی،بهره وری نموده است و به طوری که،از اجازه سید امیر جمال،که به وی داده است،استفاده می شود،الهی در هرات،از وی استفاده می نموده است و او از علمای عامه بوده و مؤلف کتاب روضة الاحباب فی سیرة النبی و الآل و الاصحاب است،که به پارسی نوشته است.

باید گفت:امیر جمال یادشده،غیر از خواجه جمال الدّین محمود،شاگرد ملا جلال دوانی است و این تغایر،جای هیچ گونه اشتباهی نمی باشد،زیرا نام یکی از جمالین عطاء اللّه و دیگری محمود،که نه سید،و نه در هرات، بلکه ساکن شیراز است و اسامی مشایخ این سید،غیر از محمود است که در ضمن اجازاتش،بدیشان اشاره می شود.

سام میرزا،فرزند شاه اسماعیل صفوی،در کتاب تحفه سامی که به پارسی نوشته است گوید ⁽¹⁾

-سام میرزا در تذکره تحفه سامی ضمن صحیفه دوم،در ذکر علما می نویسد:مولانا حسین

اردبیلی،عامل کامل و نکته دان فاضل بود،کواکب فضائل نفسانی،از مطلع آن معلم ثانی

طالع،و انوار تجرد،در اکثر فنون و مقاصد علوم از مواقف تألیف و تحریرش ساطع،در

اوائل حال و جوانی،در خدمت حضرت ارشاد پناه،هدایت دستگاه،سلطان حیدر

صفوی قدّس سرّه العزیز مشرف بوده،به اشارات شفا بشارات آن قدوه ارباب نجات،جهت

تحصیل کمالات،روی توجه به جانب خراسان شده بود،و در اکثر علوم معقول و منقول،

سرآمد ارباب،کمال گردید،و ازآنجا معاودت فرموده خادم خطیره مقدسه گشت،و

اوقات فرخنده ساعاتش به نشر علوم می گذشت،و در شهور سنه خمس و تسعمائه

(905)به رحمت حق پیوست،عمر شریفش،از هفتاد سال متجاوز بود،گاهی تفنن به

گفتن شعر می فرمود،این رباعی در توحید،از آن سردفتر ارباب تجرید است.

ای گشته ز ذات خود هویدا چون نور ذرات جهان ز نور تو گشت ظهور

کنه تو ز دانش خردها مستور وجه تو ز ادراک نظرها همه دور

-م.

الهی،در آغاز جوانی دست طلب و ارادت به دامن شیخ حیدر بن شیخ صفی الدّین اردبیلی،جد سلاطین صفوی در اردبیل،دراز کرد و پس از آن، به اشاره آن مرشد طریق،عازم خراسان شد،تا در آنجا به تحصیل کمالات بپردازد و از برکات انفاس آن حامی فقرا و مرشد اولیا،در علوم عقلی و نقلی مهارت یافت،سپس عازم اردبیل شد و به نشر علوم پرداخت،تا در سال 905 هجری قمری در سن متجاوز از هفتادسالگی درگذشت.

مؤلف گوید:مشاجرات و مناظراتی،میان او و شیخ علی کرکی،در مسائلی بسیار،اتفاق می افتد که ناچار جریان به منافرت،و معادت،منتهی می شد،خدای غفور،ما و آن ها را بیامرزاد.

و ازاین پس ،در شرح حال شیخ علی کرکی،و امیر نعمة اللّه حلی، خواهیم نوشت که الهی نماز جمعه را،در عصر غیبت صحیح نمی دانسته است.

و آن چنان که از مضمون تألیفات،و از لابلای تصنیفاتش آشکار می شود.

مولانا الهی،تمایلی به تصوف داشته،و تظاهری به عرفان می فرموده است، و او را فرزندی فاضل،به نام ملا محمّد بن حسین است که شرح حال آن خواهد آمد.

باری،آن ها که بوی عفن نابخردی از دهانشان به مشام می رسیده،وی را به تسنن نسبت داده اند و حال آنکه به خدا سوگند،دامن او از چنان لوثی پاکیزه است و ذات معانی صفاتش،از چنان انتسابی عاری است،و تدین و تعصب او در مذهب حق تشیّع در دل های شیعیان علی چونان نهری جاری است.ممکن است،این انتساب ازآنجا باشد که وی در آغاز تألیفاتش لفظ (و اصحابه)را بکار برده،و از گروهی از عامه،اجازه داشته و از درسشان استفاده کرده است،و کتاب هایی را به نام امیر علی شیرنوائی،وزیر به نام سلطان حسین میرزا بایقرا تألیف نموده است.

باید گفت،هیچ یک از قرائن،دامن او را به چنان لوثی آلوده نخواهد کرد،از آن جمله اشتمال دیباچه کتاب،به لفظ(اصحاب)اشعاری به امر ناصواب ندارد،برای اینکه شیعه،لفظ اصحاب را برای کسانی اطلاق می کنند که صحبت نبی اکرم را درک کند و به او ایمان آورده باشد،و اکثر علمای ما،به ویژه شهید اوّل و ثانی این لفظ را در آغاز خود آورده اند،و نیز باب تقیه در آن روزگار وسعت داشت و بحث آن پهناورتر می شد،تا دولت شاه اسماعیل صفوی ظهور کرده ازآن پس ،از وسعت این باب کاسته شده و همچنان که بهره گیری از عامه،و اجازه و استجازه از ایشان نیز،دلیل بر

چنان مرامی نبوده،و این هم در دوران گذشته،در میان اعلام ما،به ویژه شهیدین و علامه شهرتی بسزا داشته است بنابراین،تألیف کتاب،برای امیر علی شیر دلیل بر این مدعا نمی شود،زیرا،این رویه هم در میان اعلام ما شایع بوده،و از قدیم و جدید بدین طرز رفتار می شده است،به ویژه خواجه نصیر الدّین طوسی،و ابن میثم بحرانی در تألیف شرح نهج البلاغة و امثال ایشان از دیگر از اعلام خاصه،بدین کار دست زده اند،گذشته از اینکه باب تقیه مفتوح بوده،و ضرورت هم گاهی ایجاب می کرده است تا کتاب خویش را،به نام دیگران بنویسند،بهترین دلیل تألیفات خود الهی است که نشان می دهد،تمایل ویژه ای به مرام اصحاب ما داشته است.

به ویژه کتاب های فقهی و اصول فقهی و اصول دینی او،حاکی از این حقیقت بوده است.و من،اکثر تألیفات او را،در شهر اردبیل،به خط خود او دیده ام،و در برخی از آثارش،بسیار از تشیّع دم می زند،و بدون توقف، زبان قلم به طعن دیگران می گشاید،به خصوص،در بعضی از اجازاتش که برای یکی از شاگردانش نوشته به این موضوع،تصریح کرده است،علاوه بر این،پس از روی کار آمدن شاه اسماعیل و نقشی را که وی در انقلاب خود داشته،هیچ گونه عکس العملی از خویش،نشان نداده و تقیه هم نکرده است، زیرا،عامه تقیه را روا نمی دارند و هرگاه الهی،از آنان می بود،باید هیچ گونه تقیه ای نمی کرد،گذشته از این،کلام مورخان،به ویژه آنچه را،از تحفه سامی نقل کردیم صریح در تشیّع اوست و خدا را سپاسگزاریم که هیچ گونه شکی در تشیّع او نمی باشد.

الهی،در اکثر علوم،تألیفات و رساله ها و فوائد و افادات و کتاب های مدون،و حاشیه های پراکنده و تعلیقات پارسی و تازی،از خود به یادگار گذارده است،که همگی آن ها متجاوز از سی کتاب می باشد،و من حداکثر

یا همگی آن ها را،در نزد نوادگانش،که هم اکنون از رؤسا و خدمتکاران روضه صفویه،در شهر اردبیل-زادگاه،مسکن و مدفن آنان-دیده ام.

الهی،در یکی از اجازاتش که برای سید کمال الدّین،آمیرز ابراهیم صفوی اردبیلی نوشته است،به بخشی از تألیفاتش نیز اشاره می کند شرح تهذیب الاصول علامه حلی،و حاشیه شرح مواقف که اقوال دیگران و جبری ها را مردود دانسته و به حقیقت مرام فرقه ناجیه،تصریح نموده است.حاشیه شرح شمسیه،ملا قطب الدّین رازی که نسخه ای از آن را،در اصفهان در نزد میر صالح خاتون آبادی،به همراه حاشیه سید شریف دیده ام و حاشیه دیگر او را حاشیه شرح مطالع که بر شرح مطالع قطب،همراه با حاشیه سید شریف دیده ام،و حاشیه شرح هدایه اثیر الدّین در حکمت،هدایه را،میرک حکیم و میبدی،شرح کرده اند.و حاشیه شرح مطالع و حاشیه شرح میرک در ضمن یک مجلد،در اصفهان در نزد حاج رحیم بن چنتو که در محله ما منزل دارد موجود است،لیکن حاشیه شرح میرک تا به آخر کتاب نبود،بلکه در این نسخه،تا اوایل مسائل الهیات است،حاشیة الحاشیة جلالیه و حاشیة الحاشیة صدریه به شرح جدید تجرید،و حاشیه ای دیگر بر شرح جدید تجرید از بحث امور عامه،که غیر از حاشیه یاد شده است،در شهر فراه دیده ام،و نسخه آن در عصر مؤلف نوشته شده است،و حاشیه شرح الچغمینی در هیئت(یا شرحی بر آن)و حاشیه شرح تذکره الهیئة النصیریه(یا شرحی بر خود تذکره تألیف کرده و در همگی مسائل آن،براهین لازمه را ایراد نموده است و شرح اشکال التأسیس همراه با براهین مسائلش تألیف کرد.حاشیه تذکره و شرح اشکال را برای امیر علی شیر نوائی تألیف نموده،و شرح بیست باب خواجه نصیر الدّین طوسی همراه با یادآوری براهین،در مطالب

آن و نیز حاشیه تحریر اقلیدس در هندسه تألیف کرده است،این تألیفات را خود او در آن اجازه،بدانها تصریح کرده است.

و از آثار او تعلیقاتی است بر شرح جلالی-تعلیقات شرح رساله اثبات العقل-که در رساله اثبات العقل خواجه نصیر الدّین طوسی تألیف کرده و من آن تعلیقات را،به خط خود الهی،در اردبیل دیده ام و از آثار اوست، تلخیص تحریر اقلیدس همراه با برخی از فوائد،و اختراع براهین و مسائل تازه و امثال آن ها،که برای امیر علی شیر تألیف کرده و من آن تلخیص را، به خط خود او در اردبیل دیده ام.

فضلای اردبیل شرح ارشاد را از آثار او دانسته اند،و لیکن من آن را ندیده ام و گویا مرادشان همان کتاب فقه پارسی اوست،که پس از این به نام خلاصة الفقه یادآوری می شود،به حق کتاب مزبور ترجمه مسائل ارشاد است.

و من خود،در شهر اردبیل،کتاب هایی بسیار،در فنون مختلف به خط او رضی اللّه عنه دیده ام و او در هنگام استنساخ،حواشی و تعلیقاتی بر حواشی آن کتاب ها نوشته است.

و از آثار او،کتاب منهج الفصاحه در شرح نهج البلاغة سید رضی است،که به پارسی و به نام شاه اسماعیل صفوی،تألیف کرده و من آن را در شهر رشت،از شهرهای گیلان دیده ام،و هم اکنون،شرح مزبور در کتابخانه ملا رفیعا گیلانی موجود است و همان شرح را به خط او در اردبیل دیده ام ⁽¹⁾

-آقای فخر الدّین موسوی در تاریخ اردبیل می نویسد:شرح نهج البلاغة او به طبع رسیده،و

حکایتی را از روض الریاحین که در پایان شرح مزبور آمده نقل کرده و می نویسد:پادشاهی

و از آثار او کتابی است در فضائل ائمه اثنی عشر و همراه با ادله امامت ایشان و این کتاب را که اثر دامنه داری است به نام شاه تهماسب صفوی تألیف کرده است و من آن را،در شهر بارفروش از شهرهای مازندران،و دیگر از شهرها دیده ام.

و از آثار او ترجمه مهج الدعوات،سید ابن طاوس است،و رساله ای دیگر در امامت که به ترکی و به نام شاه اسماعیل،یا به خاطر یاران او، تألیف کرده است.

و از آثار او تفسیر بزرگی است که مشتمل بر فوائدی بسیار بوده که فقط سوره حمد،و برخی آیات از سوره بقره را تفسیر کرده،و من آن را که به تقریب ده هزار بیت است،در اردبیل دیده ام و تفسیری دیگر که در دو مجلد که به پارسی تألیف کرده است به خط خود او در اردبیل دیده ام.

از آثار او شرح گلشن راز شیخ شبستری است،که در مشرب تصوف مشهور است،و به پارسی نوشته شده است،و من آن شرح را به خط او در اردبیل دیده ام ⁽¹⁾

برای آن نوشته شده،اهمیت اثر او بیشتر از دیگران است.آقای فخر الدّین موسوی دام عزه،

که از علما و فضلای معاصرند،در مجلد اوّل تاریخ اردبیل و دانشمندان می نویسد:شرح

از آثار او کتاب خلاصة الفقه است که به اسم شاه اسماعیل تألیف کرده است،و همگی ابواب فقه را در ضمن مجلدی بزرگ،تدوین نموده،و من آن را به خط خود او در اردبیل دیده ام و از پیش آمدهای بی سابقه آنکه، تاریخ تألیفش لفظ خلاصة الفقه که نام آن کتاب است آمده است ⁽¹⁾

که 930 بوده و در عین حال این تاریخ و تاریخ شرح گلشن که 908 هجری است ثابت

می کند،سال وفات الهی را که مؤلف از تحفه سامی 905 نقل کرده،و ما هم از آن تذکره

یاد کردیم،درست نیست و سال رحلتش 950 هجری است و اللّه العالم-م.

اصفهان نزد فاضل هندی موجود است و من آن نسخه را که به خط خود محشی بوده است دیده ام،لیکن حواشی آن،تا اواخر بحث صلاة مسافر، بیشتر نبوده است و ممکن است زیاده بر آن،از طرف الهی حاشیه نشده باشد.

علاوه بر آثاری که از الهی در شهر اردبیل به مشاهده من رسیده،اجازاتی است که اساتیدش به خط خودشان برای او مرقوم داشته اند و ما بخشی از آن ها را،با آنکه اجازاتی طولانی و دامنه دار است،ایراد می نماییم،و متأسفیم،هرگاه شرح حال او را،از نموداری از معرفی نامه های علمی،و دیگری از خصوصیات او خالی بگذاریم،از آن جمله است،اجازه ای که استادش،علامه دوانی به خط خود،بر ظهر کتاب شرح الهیاکل که به خط خود الهی بوده،نوشته است:قرائت کرد بر من،مولای سند و دانشور هوشمند،که برتری بر دیگران یافته،و با همه گونه فضیلت پیوسته،آنکه از خوی های پسندیده برخوردار گشته،و بر اریکه کوشش در راه به ثمر رسانیدن تکمیل نفس نشسته،و با جدیتی تهی از هرگونه محن،و با ذهنی استوار همچو آهن،و با خاطری مستحکم به فراگیری دانش پرداخته و اسب همت به جولان آورده است،جلال ملت و نیک بختی منبع رویه و آیین و منشأ زیرکی و دین،حسین اردبیلی،که خدای ارجمند،باران دانشش را،بر سرزمین باطن او جاری فرماید،و خوی های پسندیده اش را،در میان اقران و امثال او بیفزاید،این کتاب را که به نام شواکل الحور فی شرح هیاکل النور و از آثار خود من است،در نزد من قرائت کرد دلالت تام و تمام بر زیرکی و هوشیاروار زندگی او دارد،و از هیچ جزئی از اجرای آن فروگذار ننمود و با تفحصی تمام و تجسسی ما لا کلام،نقیر و قطمیر(پوست

نازک روی هسته خرما)خرد تمام مطالب عالیه آن را مشروح و مبیّن ساخت و به دنبال آن از من خواست،تا روایت آن کتاب و روایت دیگر از آنچه روایت از آن،از سوی اساتیدم،برای من تجویز شده است،به وی اجازه دهم بدین منظور ،از خدای متعال درخواست خیر کردم،و به وی اجازه دادم،تا آن کتاب و دیگر از تصانیفم را،در علوم شرعیه و عقلیه و همچنین همگی کتاب هایی را که در علوم متعدده می باشد،و من در نقل آن ها مجاز می باشم،روایت نماید،با توجه به اینکه رعایت شرایط معتبر را در روایت بنماید.

در درجه اوّل،او و خودم را به پرهیزکاری از مخالفت اوامر الهی توصیه می کنم که در آشکار و نهان،از مراتب تقوا خاطر ننماید و از خوی های ناپسند بپرهیزد و خود را به هیچ یک از آن ها در آشکار و نهان،آلوده نسازد و از دنیا که خانه غفلت است،اعتراض نماید،و به جهان همیشگی که جهان نور است توجه نماید،و خدا توفیق دهنده و بازگشت همه چیز به حضرت اوست.پس از این می نویسد،این اجازه را به زبان گفت،و به قلم نوشت ⁽¹⁾

-مراد آن است که الهی از سوی جلال الدّین،به اجازه کتبی و لفظی،مجاز است-م.

و از جمله اجازات او،اجازه ای است که امیر جمال الدّین،عطاء اللّه بن فضل اللّه حسینی هروی مذکور این اجازه را به خط خوب خود،بر بعضی از آثارش نوشته است و صورت اجازه این است:شایسته ترین سخنی که به زبان ارباب کمال جاری می گردد و سزاوارترین مرتبه ای که اصحاب فضل و افضال،بدان بر دیگران برتری یافته اند،ستایش مخصوص خدایی است که پادشاهی عالی مقام است که همه گونه منت او پی درپی بر ما فرومی ریزد ،و ما را به نعمت های بی منت های خویش مفتخر می دارد،ازآن پس درود و سلام بر صاحب معجزات آشکار و آیات بسیار،محمّد صلّی اللّه علیه و آله که برگزیده حضرت پروردگار است،و بر خاندان و یاران او که ستارگان رخشانند.

و بعد:چندی از روزان و شبان و مدتی از ماه ها و دوران به مصاحبت با من اقدام نموده،مولای بزرگ و صاحب فضیلت مکرم،پیشوای هوشمندان و رهبر فاضلان اندیشمند نکته شناس،که از شدت دانایی شعله ور است،و فضیلتی به کمال دارد،و از ذهن صاف و پاک برخوردار گردیده،و از دانشی استوار و از بردباری مستحکم،و از اندیشه ای محکم و از خوبی پسندیده به کمال بهره ور است،دانشمندی است کامل،و متبحری است کاشف،که شبهات را با تیغ بیانش از پای درآورده و در معقول و منقول بر دیگر از اقرانش،برتری یافته،و در میدان تحقیق گوی فراست،از همگنان ربوده است،و فروع و اصول را در یکدیگر درآمیخته است،مولانا کمال الدّین،حسین بن صاحب معظم و صدر مکرم،خواجه شرف الدّین، عبد الحق اردبیلی که خدا درجات او را ادامه دهد،و شب و روز او را از انواع نیک بختی ها بهره ور فرماید.

باری این اوقاتی را که با ما به سر می برد،هم ما از او بهره مند می شدیم، و هم او از ما استفاده می کرد،و در همه حال به خوبی از عهده برمی آمد،و در خلال این مدت،به سماع کتاب مشکاة المصابیح،نوشته شیخ محدث فاضل علامه ولی الدّین،محمّد بن عبد اللّه خطیب تبریزی-که خدا او را در دریای بخشایش خویش،غوطه ور سازد،و در روضه های بهشتش جای دهد ⁽¹⁾

-در دانشمندان آذربایجان می نویسد:شیخ ولی الدّین ابو عبد اللّه،محمّد بن عبد اللّه خطیب

عمری تبریزی،متوفی سال 749 هجری قمری از علمای حدیث قرن هشتم هجری قمری

است و از جمله تألیفات او،شرح و تکمیل مصابیح السنه امام بغوی،متوفی 514 هجری

است که مشتمل بر 4719 حدیث بوده،و به عنوان مشکاة المصابیح معروف است،و آن

کتاب در کلکته و پطرزبورگ و در غازان به طبع رسیده و کتاب الاکمال فی اسماء الرجال

نیز از تألیفات او بوده،با کتاب مشکاة المصابیح در کلکته چاپ شده است،و کتاب مشکاة

در هندوستان معمول و متداول است.

کشف الظنون می نویسد:ابو عبد اللّه مصابیح بغوی را تذییل و تکمیل نموده،و ذیل هر حدیثی نام

راوی و کتابی که آن حدیث،از آن نقل شده،یادآوری کرده و بر هر بابی فصل ثالثی

افزوده،و مشکاة المصابیح نامیده،و بدین ترتیب کتاب را تکمیل نموده،و در آخرین جمعه

ماه رمضان سال 737 هجری از تکمیل آن آسوده گردیده است-م.

را به سماعش نایل،و دیگر از آنچه نزد وی به صحت پیوسته،یا آنچه از مرویات و مسموعات و مقروات و مناولات و مجازات و مکاتبات و وجادات و مؤلفات من،از نظر او به صحت خواهد پیوست،طبق شرایط معتبره که دانشمندان و ارباب ایقان،بدان متوجه اند روایت نماید،و بکوشد تا روایاتش،خالی از خطا و خلل،و عاری از تصحیف و تحریف و لغزش و زلل بوده باشد.

و به دنبال آن،به وی اعلام کردم که من صحیح بخاری را،از استاد و عمویم و سید و سند و استادم،و کسی که در دین و دنیا،به وی اعتماد دارم،سلطان علما و محدثان،برهان فضلا و مفسران،اندرزگوی ملوک و پادشاهان سید سند،مؤید من عند اللّه،پایه اساسی حق و شریعت و تقوا و دین،ابو المفاخر،عبد اللّه واعظ حسینی شیرازی که زادگاهش شیراز و اندرزگاه و جایگاهش هرات است،روایت می کنم،و او آن کتاب را از گروهی از محدثان،از جمله شیخ امام عالم،محدث فاضل،قاری و مقری کامل،شمس الحق و الشریعة و التقوی و الدّین،محمّد بن محمّد جزری شافعی،روایت می کرد،و او از جماعتی از شیوخ،از جمله شیخ مسند صالح ابو اسحاق،ابراهیم بن احمد بن ابراهیم بن حاتم،اصلا از مردم اسکندریه و از قبیله بنی جذام دمشق بوده،و او از شیخ ثقه صالح،ابو عبد اللّه محمّد بن ابی العز بن شرف انصاری دمشقی،و او از امام همام ابو عبد اللّه، حسین بن مبارک حنبلی بغدادی،معروف به زبیدی،و او از شیخ امام سند دنیا،سدید الدّین ابو الوقت عبد الاوّل،عیسی بن شعیب سجزی(سیستانی) صوفی،از شیخ حافظ ابو الحسن،عبد الرحمن بن محمّد بن مظفر بن محمّد داودی از امام ابو محمّد،عبد اللّه بن احمد بن حمویه حموی سرخسی،از امام ابو عبد اللّه،محمّد بن یوسف بن مطر فریری،از امام همام یکی از

سلاطین اسلام،پیشوای مؤمنان در فن حدیث ابو عبد اللّه،محمّد بن یوسف ابن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیرة بن بردزبه بخاری،روایت می کرده است.

و به او گفتم که من صحیح مسلم را،از استادم و عمویم،سید اصیل الملة و الدّین،عبد اللّه یادشده ،روایت می کنم،به روایت او،از شیخ ابن جزری یادشده ،به روایت او،از شیخ عالم مدرس بدر الدّین ابو عبد اللّه،محمّد بن عیسی بن منصور حنفی به روایت او،از شیخ ثقه ابو الفضل،احمد بن هبة اللّه ابن احمد بن محمّد بن حسن بن عساکر دمشقی به روایت او،از شیخ ابو الحسن،مؤید بن محمّد بن علی طوسی به روایت او،از شیخ امام فقیه حرم،محمّد بن فضل بن احمد بن محمّد بن احمد بن ابو العباس فراوی نیشابوری به روایت او،از شیخ امام ابو الحسین،عبد الغافر بن محمّد بن عبد الغافر فارسی فسوی(فسائی)نیشابوری،به روایت او،از شیخ امام ابو احمد،محمّد بن عیسی بن عمرویه جلودی به روایت او،از شیخ امام ابو اسحاق ابراهیم بن محمّد بن سفیان فقیه زاهد نیشابوری،به روایت او،از شیخ امام و دانشمند تمام،و دریای قمقام،ناصر سنت سنیه،و از پای دراندازنده بدعت ردیه،ابو الحسین،مسلم بن حجاج بن مسلم قشیری نیشابوری،مؤلف صحیح روایت می نمایم.و به او اعلام کردم که من کتاب مشکاة المصابیح را از شیخ و عمو و استاد مذکورم روایت می کنم،و او از شیخ عالم محدث،حاج حسام الملة و الدّین،ابراهیم خنجی،و او از شیخ علامه عفیف الدّین،محمّد بن محمّد بن مسعود کازرونی،و او از شیخ امام الدّین،علی بن مبارک شاه صدیقی،مشهور به خواجه شیخ سنوجی روایت می نماید.

شیخ من گفته است،کتاب مشکاة الانوار را به طریق دیگر،از شیخ عالم فاضل ملا شرف الدّین عبد الرحیم جرهی،و او از شیخ امام الدّین،مشهور به خواجه شیخ ساوجی یاد شده،و او از مؤلفش ولی الملة و الدّین،محمّد بن عبد اللّه خطیب تبریزی،روایت می کرده است.

و به او گفتم تفسیر انوار التنزیل را از شیخ و عمو و استادم،که القابش ذکر شده روایت می کنم،و او از شیخ مولی مرتضی،مرحوم سید اشرف الدّین ابو تراب،محمّد کازرونی،و او از امام ابو بکر،عبد اللّه یزدی،و او از امام همام،علامه قاضی القضات ناصر الدّین بیضاوی،مؤلف تفسیر انوار التنزیل و اسرار التأویل روایت می نماید،و از مولای فاضل مستجیز، آرزومندم،مرا در مظان اجابت دعوات،و در اوقات شایسته،از خاطر نبرد، و به او همان توصیه را می نمایم،که مشایخم به من توصیه کرده اند،تا همواره همراه باتقوا باشد و از خواهش های نفسانی،احتراز نماید،و از هرگونه بدعتی دوری گزیند،و رعایت کامل احتیاط را،در اموری که مربوط به روایت است بنماید،و این است پیمان من با او.و ازاین پس انجام پیمان دنیا و آخرت به عهده خود او می باشد،و خدای سبحانه و تعالی،یاور و توفیق دهنده است که هرکه را شایسته بداند،به بهترین آرزوهایش نایل می گرداند.

در پایان اظهار می دارد،گفت و نوشت،نیازمند به خدای بی نیاز،عطاء اللّه ابن فضل اللّه،مشهور به جمال حسینی،که خدا از پدر و پسر درگذرد،و

تاریخ آن،روز چهارشنبه 24 ماه ذیقعده سال 899 هجری حامدا للّه تعالی مصلیا علی نبیه صلّی اللّه علیه و آله انتهی ما وجدته به خط المجیز ⁽¹⁾

-شرح حال الهی،در روضات،و تحفه سامی،و دانشمندان آذربایجان،و ریحانة الادب،و

تاریخ اردبیل،و برخی از تذکره ها به اجمال و تفصیل آورده شده است،پیش از این هم،

خلاصه ای از احوال او را،مؤلف از تحفه سامی،و ما هم همین عبارات سام میرزا را،

درباره ی او ایراد کردیم،دانشمندان آذربایجان می نویسد:الهی،اوائل جوانی نزد سلطان

حیدر صفوی بوده،از طرف وی،به شیراز و خراسان رفته،و مدتی در هرات به منادمت

امیر علی شیر قرائی و شاهزاده غریب میرزا فرزند سلطان حسین میرزا،اختصاص یافته و

سال 902 هجری که شاهزاده فوت کرده،به عراق و آذربایجان بازگشته،و در حظیره مقدسه

شیخ صفی،به تدریس پرداخته،بیشتر از 30 مجلد اثر داشته،و دیوان شعر او متجاوز از

2000 بیت شعر داشته،از اوست:

رفت جان من و رفتار تو از یاد نرفت شکل بالای تو از خاطر ناشاد نرفت

بعد از این جامه جان چاک زنم در غم عشق سوز این سینه چو از ناله و فریاد نرفت

باز گوید:

یافتم دل را در آن زلف از فراغ برق آه جز به آتش در شب تاریک نتوان برد راه

پیش از این هم یک رباعی از رباعیات او و چند بیت مثنوی از گراور خط او که در تاریخ

اردبیل آمده و شرح حال او را کاملا متعرض شده است یاد کردیم و این شعر نیز از آثار

طبع اوست:

کسی شب های هجران همنشین من نمی گردد که محزون از دل اندوهگین من نمی گردد

-م.

مؤلف گوید:اردبیلی منسوب به اردبیل است به طوری که مشهور است، کلمه اردبیل را به فتح همزه و سکون رای بی نقطه و فتح دال بی نقطه ضبط کرده اند،در تقویم البلدان به نقل از لباب می نویسد،اردبیل به فتح همزه و سکون راء و ضم دال از اقلیم چهارم از سرزمین آذربایجان است.

در لباب گوید:اردبیل،از سرزمین استان آذربایجان است،و ممکن است آن را اردبیل بن اردشیر بن یعطی بن یونان بنا کرده،و به نام او خوانده شده باشد.

ابن حوقل گوید:اردبیل،از بزرگترین شهرهای استان آذربایجان است و ازآنجا تا زنجان،پنج منزل راه و از اردبیل تا خونج،که یکی از شهرهای آذربایجان است،بیست و هفت فرسخ راه است.

باز گفته است:اردبیل،شهری بزرگ،پرنعمت و در دو فرسنگی آن، کوهی است به نام سبلان،که قله ای سربه فلک کشیده دارد،و همیشه اوقات از برف پوشیده است ⁽¹⁾

-سید فخر الدّین موسوی،در تاریخ اردبیل می نویسد:سبلان به فتح سین و با و یا سیلان و یا

ساوالان،و یا سولان،کوهی است نزدیک اردبیل،که مرتاضان در آنجا ساکن می شدند و

مجوس آن کوه را محترم می شمردند،اردبیل شهر شقایق ها،جزء بهشت های هفت گانه

است،که در دامنه سبلان واقع شده،و ازآنجاکه محل صالحان،و جایگاه اولیا بوده،

رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله در ضمن حدیثی،از آن ستایش فرموده،کسی که آیه شریفه فَسُبْحانَ اللّهِ

حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ تا آخر آیه وَ کَذلِکَ تُخْرَجُونَ (روم:17-19) [1]تلاوت نماید،

خدای تعالی،به عدد هر برف و بارانی که در روی کوه سبلان می ریزد حسناتی در نامه

عمل او ثبت می فرماید،پرسیدند کوه سبلان،چه کوهی است؟فرمود کوهی است،در

ارمینیه و آذربایجان،که چشمه ای از بهشت،در آن روان است،و قبری از قبور انبیا در آن

واقع شده است،در این زمان عسل سبلان معروف است-م.

مهلبی گوید:اردبیل،بزرگ ترین شهرهای آذربایجان،و در طرف شمالی آن استان واقع شده،و عرض آن چهل درجه،و در جانب غربی آن کوهی است،که همواره در زیر پوشش برف واقع شده است،مردم اردبیل،افرادی بدخو و سخت طبیعت اند و فاصله اردبیل،از تبریز بیست و پنج فرسخ است.

مؤلف گوید:هرگاه ما،عرض تبریز را سی و نه درجه و ده دقیقه بدانیم، عرض اردبیل،همان چهل درجه ای است،که مهلبی گفته است.مرادش آن است که،مؤلف کتاب الاطوال و همچنین ابو ریحان در قانون گفته است،که عرض اردبیل سی و هشت درجه و چهل و پنج دقیقه است.

شیخ عزّ الدّین،حسین بن شیخ عبد الصمد بن شیخ شمس الدّین محمّد

ابن علی بن حسین(حسن)بن صالح حارثی همدانی عاملی جبعی

خراسانی،پدر شیخ بهایی رحمة اللّه علیهما

عزّ الدّین،فاضلی عالم و جلیل القدر و اصولی،و متکلمی فقیه،و محدثی شاعر و ماهر در صنعت لغز بوده است،و لغزهای مشهوری دارد،که در بعضی از آن ها،فرزندش شیخ بهایی را،مورد خطاب قرار داده است.و شیخ بهایی،با لغزی که برتر و جالب تر،از لغز پدرش بوده،وی را پاسخ داده،و لغز هر دو تن،مشهور و در مجموعه های ادیبان،و ارباب ذوق،نگاشته شده است.

و جدش،شمس الدّین محمّد،و پدرش شیخ عبد الصمد،از دانشوران بوده اند،و فرزند دیگرش شیخ عبد الصمد(برادر شیخ بهایی)نیز از ارباب علم و دانش به شمار می آمد،و از لابلای اجازه ای که شهید ثانی به وی داده-که به زودی از آن یاد کرده خواهد شد-استفاده می شود که عبد الصمد،هم از دانشوران دوران خود بوده است.

عزّ الدّین،از مشایخ عصرش،از قبیل شهید ثانی قدّس سرّه روایت می کرده است.

و به طوری که از اربعین خود او،و فرزندش شیخ بهایی رحمه اللّه به دست می آید،عزّ الدّین از سید حسن بن سید جعفر حسینی کرکی،که پدر امیر سید حسین مجتهد( پیش یادشده )و استاد شهید ثانی باشد،روایت می کرده است،و به همین مناسبت،نام استاد شهید را در سند حدیثش مقدم بر شهید نوشته است ⁽¹⁾

-عزّ الدّ [1]ین،در درایه اش که به ضمیمه شرح درایه شهید ثانی رحمه اللّه به طبع رسیده در فصل سوم

از مقدمه،در ذیل سند روایتی خویش،به این تقدم اشاره کرده،می نویسد:(اخبرنی بکتابة

عزّ الدّین،شاگردانی فاضل تربیت کرده است،از جمله آن ها،فرزندش شیخ بهایی،و شیخ رشید الدّین بن شیخ ابراهیم اصفهانی است،و من در اردبیل،نسخه ای از اربعینش را دیدم که به خط شریف خود اجازه ای برای شاگردش شیخ رشید الدّین نوشته بوده ⁽¹⁾

هرات،مجموعه ای را که اکثر آن به خط عزّ الدّین و بلکه از فوائد و رسائل او بوده و خطی

ناخوانا داشت،برخوردم،از جمله آن،تهذیب الوصول علامه حلی بوده،و بر پشت آن

نوشته بود،«در آغازی که به قرائت این کتاب،و به مطالعه شرح آن به نام جامع البین،شهید

اوّل پرداختم،مصادف بود با اوائل سال 941 هجری،و هنگام فراغت از آن،عصر روز

یک شنبه،پنجم شهر رجب المرجب،سال 941 هجری بوده»و عزّ الدّین از خود افاداتی در

حاشیه آن ایراد کرده است-م.

و در اردبیل نیز،نسخه ای از ارشاد علامه را دیدم،که کاتب مراتب ذیل را از خط شیخ حسین،که در زمان حیات خود شیخ،کتابت کرده بوده، چنین می نویسد:برادر بزرگ ترم،شیخ نور الدّین،سال 898 هجری متولد شده است،و برادرم شیخ محمّد،سال 903 هجری تولد یافته،و سال 952 هجری درگذشت،تولد خواهرم سال 905 هجری قمری،و درگذشت آن سال 970 هجری و برادرم حاج زین العابدین(اطال اللّه بقاءه)سال 909 هجری متولد شد.

پس از این دیگری،و ممکن است همان کاتب یا خود شیخ،چندین سال،پس از آنچه ترجمه شد،می نویسد:حاج زین العابدین،در سال 965 هجری درگذشت،به دنبال آن شیخ حسین نوشته و برادرزاده ام شیخ تقی الدّین،سال 920 متولد شده و سال 972 هجری قمری درگذشته است.

و شیخ حسین راجع به تولد خود می نویسد:این نیازمند در غره محرم سال 918 هجری متولد شده ام،و همسرم خدیجه،دختر حاج علی،رحمهما اللّه تعالی،در شهر هرات،26 ماه شوال سال 976 هجری درگذشت.و جنازه او را،به مشهد مقدس رضوی منتقل کردند،و در جوار کثیر الانوار حضرت ثامن الائمه،علی بن موسی الرضا،صلوات اللّه علیه و علیهم اجمعین،دفن نمودند.

و فرزندش شیخ بهایی رحمه اللّه در ذیل تاریخ میلاد پدرش می نویسد:پدرم در هشتم ربیع الاوّل سال 984 هجری در سنین 66 سال و دو ماه و هفت روز، به دار القرار،و مجاورت پیمبر و ائمه اطهار انتقال یافت.و پدر شیخ بهایی، به مناسبت میلاد شیخ بهایی،می نویسد سه سال پس از اینکه،دخترم، مولوده میمونه در شب دوشنبه سوم صفر سال 950 متولد شد،برادرش ابو الفضائل،محمّد بهاء الدّین،(اصلحه اللّه)،در هنگام غروب آفتاب،روز چهارشنبه 27 ذیحجه سال 953 هجری متولد شد،و خواهر دیگرش، ام ایمن سلمی،پس از نیمه شب 16 محرم سال 955 هجری قمری متولد شد و برادرشان،ابو تراب عبد الصمد(برادر شیخ بهایی)در شب یک شنبه سه ساعت باقی مانده از شب،در سوم ماه صفر،سال 966 هجری،در قزوین متولد شد،و خواهرزاده اش سید محمّد،در شب شنبه 28 صفر همان سال در قزوین متولد شد.و استاد ما،شیخ زین الدّین،(شهید ثانی رفع اللّه قدره)در سال 911 هجری قمری متولد شده و در سال 965 هجری،شهید

گردیده است،تا بدینجا،آنچه را از خط شیخ حسین،نقل کردیم،به پایان رسید.

مؤلف گوید:عبد الصمد،فرزند شیخ و برادر شیخ بهایی رحمه اللّه از علما بوده، و برادرش شیخ بهایی رساله صمدیه را،که در فن نحو مشهور است،به نام او تألیف کرده است ⁽¹⁾

-در باب عین اشاره ای به نام و پاره ای از ویژگی های او می شود،از اعیان الشیعة [1]نقل شده،

سال 1020 که به عزم حج بیت اللّه رفته بود،در حوالی مدینه منوره،رحلت کرده،جنازه او

را به نجف اشرف آورده و در آنجا مدفون ساختند-م.

شیخ معاصر،در امل الآمل گوید:عزّ الدّین،پدر شیخ بهایی،عالمی ماهر و محققی مدقق و متبحر،و جامعی ادیب،و منشی سراینده،و عظیم الشأن و جلیل القدر،و در کمال وثوق بوده،و از شاگردان به نام شیخ ما،شهید ثانی است.

تألیفات عزّ الدّین:کتاب اربعین حدیثا و رساله ای در رد اهل الوسواس به نام العقد الحسینی و به طوری که،از یکی از نسخه های آن به دست می آید، این کتاب را،به نام شاه تهماسب صفوی تألیف کرده است،و از آثار او حاشیه ارشاد الاذهان و رساله رحله(سفرنامه)که پیش آمدهای سفر خود را، در آن یادداشت کرده،دیوان شعر و رساله تحفة اهل الایمان فی قبلة عراق العجم و خراسان است.

عزّ الدّین،در این رساله،نظرهای شیخ علی بن عبد العالی کرکی عاملی را، رد کرده است،زیرا او دستور داده بود،در هنگام نماز که مردم متوجه به قبله می شوند باید ستاره جدی را،در میان دو شانه خود،قرار بدهند،و به همین مناسبت،بسیاری از محراب ها را،تغییر داده بود،و این نظریه درست

نیست،زیرا طول و عرض این شهرها،بیشتر از طول و عرض مکه مکرمه است،و مستلزم آن است که نمازگزاران،در هنگام نماز،انحرافی بسیار،از جنوب به مغرب،داشته باشند،چنانچه انحراف در مشهد،مثلا چهل و پنج درجه،و در برخی از شهرها بیشتر از آن،و در بعضی از شهرها کمتر از آن، خواهد بود،و علاوه بر آنچه یاد شد،رساله های دیگری هم دارد.

عزّ الدّین،مسافرتی به خراسان کرد،و مدتی را در هرات گذراند،و همان جا امور شیخ الاسلامی را عهده دار بود،سپس به بحرین رفت،و در همان جا،در سن 62 سالگی سال 984 هجری درگذشت ⁽¹⁾

-پیش از این،از قول شیخ بهایی نقل شده،که پدرش در سال 984 در سن 66 سالگی

درگذشته،و سال میلادش هم،به قول خود عزّ الدّین 918 بوده،و بدین ترتیب ،سنین

عمرش 66 خواهد بود،و در نسخه مطبوع امل الآمل هم،سنین عمرش 66 بوده و در اینجا

یعنی ریاض مطبوع فعلی 62 سال آورده شده،باید اشتباه چاپی باشد-م.

شهید ثانی قدّس سرّه اجازه ای عام و مفصل،بدو داده است که ما بسیاری از آن را در این کتاب ایراد کرده ایم،در آغاز آن بدین خلاصه می نویسد:برادری که او را در راه خدا گزیده ام،و به عنوان برادری اختیار کرده ام،و برادر خوانده دینی من است،همان بزرگواری است،که از مرتبه ناارزنده تقلید،به مقام والای یقین نائل آمده،اعنی دانشور پیشوا،و عالم یکتا،صاحب نفس پاکیزه و همت عالیه،و اخلاق رخشنده بازوی اسلام و مسلمین و عزت دنیا و دین،حسین فرزند شیخ نیکوکار دانشور عالم و عامل و استوار همه گونه دانا،یادگار نیکوکاران،شیخ عبد الصمد،فرزند استاد و پیشوا،شمس الدّین محمّد،مشهور به جبعی حارثی همدانی-که خدا،او را در کوشش هایش نیک بختی دهاد،و سعادتش را روزافزون فرماید،و دشمنش را سرنگون

سازد،و او را برای رسیدن به مراتب عمل کنندگان،و راه افراد با ایقان، توفیق کرم فرماید-از جمله دانشورانی است که همگی همت خود را، برای رسیدن به عالی ترین مراتب دانش مصروف داشته،و خواب روزانه خویش را،به بیدارخوابی شب ها مبدل گردانیده است،تا گوی سبقت را،در میدان دانش از همگان ربوده،و بر دیگران از اقران خویش برتری یافت،و بهترین اوقات خویش را،در تهیه علوم دینی مصروف داشت،و از ارزنده ترین نصیب،و از کامل ترین سهم بهره برده،و از این ناتوان کتاب های بسیار،استفاده کرده،و به سماع علوم دینی نایل آمده است ⁽¹⁾

-صورت این اجازه که از اجازات عام و مفصل است،در مجلد اجازات بحار آورده شده،و

تاریخ آن شب پنجشنبه سوم ماه جمادی الآخر سال 941 هجری است،یعنی همان سالی

که پیش از این نوشتیم،شرح تهذیب الاصول را که شهید اوّل نوشته در نزد او قرائت

می کرده است-م.

مؤلف امل گوید:من نسخه ای از تهذیب را که به خط عزّ الدّین-و با نسخه ای که به خط شیخ طوسی است در نزد شهید ثانی رحمهما اللّه تطبیق شده است-دیده ام،و همچنین دو مجلد از نسخه ای که به خط شیخ طوسی بوده،نیز در میان کتاب های شهید ثانی دیده ام،که عزّ الدّین به خط خود نوشته،که نسخه خود را با این ها نیز مقابله کرده است.و هنگامی که، عزّ الدّین رحلت کرد،فرزندش،چکامه ارزنده ای در سوگ پدرش سرود،و همچنین دیگر از سرایندگان،درباره درگذشت او چکامه هایی انشاد کردند.

و از سروده های او چکامه ای است که در ذیل به پاره ای از آن اشاره می شود:

محمّد المصطفی الهادی المشفع فی یوم الجزاء و خیر الناس کلهم

کفاک فضلا کمالات خصصت بها أخاک حتی دعوه بارئ النسم

و البیض فی کفه سود غوائلها حمر غلائلها تدلی علی القمم

بیض متی رکعت فی کفه سجدت لها رءوس هوت من قبل للصنم

و لا ألومهم ان یحسدوک فقد حلت نعالک منهم فوق هامهم

مناقب أدهشت من لیس ذا نظر و أسمعت فی الوری من کان ذا صمم

من لم یکن ببنی الزهراء مقتدیا فلا نصیب له من دین جدهم

أقصر حسین فلا تحصی فضائلهم لو أن فی کل عضو منک الف فم

ای محمّد برگزیده شده،تو همان بهترین مردم و هدایت کننده هستی، که روز قیامت،خدای متعال شفاعت تو را درباره گناهکاران می پذیرد،در فضیلت تو همین بس،که همگی کمالات ویژه خودت را،به برادرت علی علیه السّلام اختصاص دادی،و او با همه آن کمالات زیست کرد،تا خدا او را به سوی خویش خواند،برادر تو از خصایصی برخوردار بود،از جمله هرگاه شمشیر در دست می گرفت،سرانجام کافران و مخالفان را تیره و تار می ساخت،و جامه های سرخ فام بر اندام آن ها می پوشانید،شمشیرهایی که هرگاه به رکوع درمی آمد،و بر گردن مخالفان آخته می شد،سرهایی که پیش از این در برابر بت ها خم می شد،در مقابل آن به شمشیرها به سجده درمی آمدند،من آن هایی را که بر تو حسد می ورزیدند سرزنش نمی کنم، زیرا آن ها کسانی بوده اند،که تو با کفش های خود پای بر سر و گردن ایشان می نهادی،حضرت مولی از مناقبی برخوردار بود که هرکسی که از نظر راستین بهره ای نداشت،به وحشت می افتاد،و اشخاص کر را شنوا می ساخت،کسی که به فرزندان زهرا اقتدا ننماید،از آیین جدشان بهره ای ندارد،ای حسین،به کوتاهی بپرداز،که فضائل خاندان پیغمبر نهایتی ندارد، و تو هرگاه در هریک از اعضایت هزار دهان داشته باشی،نمی توانی مناقب ایشان را به شماره بیاوری.

پاره ای از سوگنامه ای که شیخ بهایی رحمه اللّه در،درگذشت پدرش،سروده است:

یا جیرة هجروا و استوطنوا هجرا واها لقلبی المعنی بعدکم واها

یا ثاویا بالمصلی من قری هجر کسیت من حلل الرضوان أصفاها

أقمت یا بحر بالبحرین فاجتمعت ثلاثة کن أمثالا و أشباها

ثلاثة أنت أنداها و اغزرها جودا و أعذبها طعما و أصفاها

حویت من درر العلیاء ما حویا لکن درک أعلاها و أغلاها

و یا ضریحا حوی فوق السماک علا علیک من صلوات اللّه أزکاها

فاسحب علی الفلک الا علی ذیول علا فقد حویت من العلیاء أعلاها

ای همسایگان من،از مجاورت من دوری گزینید،و در شهرستان هجر متوطن شوید،و در ضمن آن به دل دردمند من هم توجه کنید،که تا چه اندازه آه و ناله،آن را از پای درآورده است،اینک طرف خطاب من همان کسی است که در محل مصلا که یکی از دهکده های هجر است آرام گرفته، و از بهترین جامه های بهشت بر اندام خود راست آورده است،در گفتگوی با او می گویم،ای دریای دانش اکنون که در بین دو دریا اقامت گزیدی،باید گفت در آن سرزمین سه دریا که در تلاطم،همتای یکدیگرند گرد آمده است،با این تفاوت که دریای وجود تو از آن دو دریا سخاوتمندتر،و مزه و صفای آب باطن تو،از آن ها شیرین تر و گواراتر می باشد.ای قبری که بر فراز ستاره سماک یا بر فراز آسمان برقرار شده ای،بهترین درودهای خدا بر تو باد آری بر تو است که دامن های مراتب عالیه خویش را،بر فلک اعلی چون ابرهایی پهن کنی،چه آنکه عالی ترین مقامی را در خود جای داده ای.

تا بدینجا آنچه را از امل الآمل به دست آورده ایم،به پایان رسانیدیم، در عین حال مناسب است به اصول سوگ نامه که مشتمل بر عده ای از اشعار نغز بوده بپردازیم،مطلع آن قصیده از اینجا شروع می شود که:

قف بالطلول و سلها أین سلماها و رو من جرع الاجفان جرعاها

و ردد الطرف فی أطراف ساحتها و أرح الروح من أرواح أرجاها

و ان یفتک من الاطلال مخبرها فلن یفوتک مرآها و ریاها

ربوع فضل یضاهی التبر تربتها و دار أنس یحاکی الدر حصباها

غدا علی جیرة حلوا بساحتها صرف الزمان أبلاهم و أبلاها

بدور تم غمام الموت جللها شموس فضل سحاب الترب غشاها

فالمجد یبکی جازعا أسفا و الدّین یندبها و الفضل ینعاها

یا حبذا زمنا فی ظلهم سلفت ما کان أقصرها عمرا و أحلاها

اوقات انسی قضیناها فما ذکرت الا و قطع قلب الصب ذکراها

یا جیرة هجروا و استوطنوا هجرا واها لقلب المعنی بعدکم واها

رعیا للیلات وصل بالحمی سلفت سقیا لأیامنا بالخیف سقیاها

لفقدکم شق جیب المجد و انصدعت أرکانه و بکم ما کان أقواها

و خر من شامخات العلم أرفعها و هد من باذخات العم أرساها

پس از بیت یا ثاویا تا بیت أغلاها،که گذشت می گوید:

یا أعظما وطأت هام السهی شرفا سقاک من دیم الوسمی أسماها

پس از بیت یا صریحا تا أزکاها که این هم گذشته است می گوید:

فیه انطوی من شموس الفضل أضواها و من معالم دین اللّه أسناها

و من شوامخ أطواد الفتوة أرساها و أرفعها قدرا و أبهاها

و به دنبال بیت فاسحب که یادشده می گوید:

علیک منا سلام اللّه ما صدحت علی غصون اراک الدوح و رقاها

در ویرانی ها متوقف شو و احوال سلمی(ساکنان)را آنجا جویا شو و گریه کن و به آنجا نگران باش و از ارواح بدن هایی که در اطراف آن به خاک غنوده اند،کمک بگیر و خود را راحت کن و هرگاه کسی نباشد که تو را از چگونگی آن خبردار کند آنچه را مشاهده می کنی،تو را بی خبر نمی گذارد منزل های فضیلت که خاک آن همانند طلا است،و خانه انسی است که ریگ های آن برابر با گوهر می باشد،همسایگانی در آنجا ساکن شده اند،گذشت روزگار آن ها را کهنه کرده و از یاد برده است،ماه های شب چهارده ای بودند،که ابرهای مرگ آن ها را در تیرگی خویش قرار داد،و خورشیدهای فضیلتی بودند که خاک های ابرمانندی،بدن های آنان را در تاریکی خود پوشانید،بزرگواری با کمال اسفناکی بر آن ها می گرید،و دین اسلام بر آن ها نوحه سرایی می کند،و فضیلت به سوگ آن ها می نشیند،چه پسندیده بود آن هنگام که در زیر سایه آن ها آرام می گرفتیم و چقدر عمر آن اوقات کوتاه بود،روزگار علاقمندی را پشت سر گذاردیم،و هم اکنون که از آن ها یاد می کنیم،دل به تلاطم می افتد و رگ و پیوندش از یکدیگر می گسلد،ای همسایگان به هجر سفر کنید،و بدانید که بر دل داغ دار خود اسفناکم،خوشا به حال شب هایی که در وصل گذشت،و سیراب باد روزهایی که از دسترسی به دلدادگان خویش سیراب می شدیم،باری،از دوری شما گریبان بزرگواری درید،و ارکان آنکه به دلباختگی به شما استوار گردیده بود متزلزل شد،و از عالی ترین قله دانش،والاترین افراد به زیر افتاد،و کوه های سربه فلک کشیده علم و کمال منهدم گردید،ای بزرگی که پای شرافتمندی بر سر ستاره سهی نهاده ای،از گواراترین آب ها سیراب گردیدی ای گورها،خورشیدهای فضیلت را در خود نهان کرده اید،

و درخشان ترین راه های دین را مسدود ساخته اید،و کوه های سربه فلک کشیده جوانمردی را،که قدر و بهای آن ها بیرون از شمار است،از پای درآورده اید،باری،تا هنگامی که کبوتر بر فراز شاخه های اراک به نغمه سرایی می پردازد،در سوگ شما می نشینم،و درود خدا را به روان پاک شما نثار و ایثار می کنیم.

مؤلف گوید:نسخه ای از فهرست شیخ طوسی را دیدم،که عزّ الدّین آن را نزد شهید ثانی رحمه اللّه قرائت کرده و شهید در پایان آن چنین می نویسد:«خدا او را تأیید کند،و به بزرگواری و نیک بختی روزافزون او یعنی عزّ الدّین بیفزاید،که این کتاب را در ظرف چند مجلس،در پیش من خواند،و به خوبی از تصحیح و ضبط آن برآمد و روز یکشنبه،نیمه ماه مبارک رمضان، سال 954 هجری آخرین روز قرائت و تصحیح آن بود،و من نیازمند به خدای تعالی،زین الدّین علی بن احمد شامی عاملی،که خدا را در برابر چنین امری،ستایش می کنم،و به پیغمبرش ایمان آورده،بر او درود می فرستم.»

عزّ الدّین،تمایلی به تصوف داشت،و از مشایخ صوفیه ستایشگری به عمل می آورد،و به یادگاری گفتار و کلمات عارفانه آنان می پرداخت، چنان که رویه فرزندش شیخ بهایی رحمه اللّه هم،بر آن بود که از نام بردگان تمجید می کرد،و به نقل گفتار آن ها می پرداخت،و می توان گفت عزّ الدّین،این رویه را تا اندازه ای از استادش شهید ثانی فراگرفته بود و خود نیز بر آن نکاتی افزوده است.و از جمله،مؤیدات تمایل مزبور،آنکه در پایان رساله عقد طهماسب آن گاه که به اندرز شاه تهماسب صفوی می پردازد می نویسد:

«به همین مناسبت بود برخی از پادشاهان و بزرگان دنیا به مجردی که پا به سراچه همت عالی می گذاردند،علم به خدا،در باطن آن ها رسوخ می کرد،و

عنایت ربانی دامن گیر آن ها می شد،به طور کلی از دنیا اعراض می کردند،و دست نیازمندی کامل،به پیشگاه حضرت کردگار یکتا دراز می نمودند،از قبیل ابراهیم ادهم،و بشر حافی،و اصحاب کهف،و امثال ایشان،زیرا براثر رشد کاملی که به دست می آوردند،حاضر نمی شدند،دل های خویش را در گرو غیر خدا درآورند.

یک چشم زدن،غافل از آن ماه نباشید شاید که نگاهی کند آگاه نباشید

اما این گونه مقامات و وصول بدانها مقامات دیگری است،که به هرکس هرچه لایق بود دادند.»

معظم له،ازآن پس که به ایران آمد،و آمدن او مصادف بود،با رحلت شیخ علی کرکی رحمه اللّه،در پیشگاه تهماسب،موقعیت ویژه ای به دست آورد.

عزّ الدّین،مانند استادش شهید ثانی رحمه اللّه نماز جمعه را در عصر غیبت، واجب می دانست و در هرکجا که بود به ویژه در خراسان،به اقامه نماز جمعه می پرداخت.

و از جمله آثار،او کتاب وصول الاخیار الی اصول الاخبار است.که کتابی پسندیده و دامنه داری،در علم درایه است ⁽¹⁾

-پیش از این نوشتیم،این کتاب به ضمیمه شرح درایه شهید ثانی رحمه اللّه به طبع رسیده است-م.

در آغاز آن،به ادله امامت پرداخته و بحثی طولانی راجع به آن ایراد نموده است.و من آن کتاب را،در ساری و تهران و دیگر از شهرها دیده ام، و کتابی است که مشتمل بر فوائد و مطالب بسیاری می باشد،و این کتاب دومین کتابی است که اصحاب ما در فن درایه تألیف کرده اند،و اولین اثر

در فن درایه،از شهید ثانی است،که پیش از درایه عزّ الدّین تألیف شده است.

و از آثار عزّ الدّین رساله مناظره مع علماء حلب در مسأله امامت است که با یکی از دانشوران حلب در میان گذارد،و در نتیجه گفتگوی با او،وی را به آیین اثنا عشری مشرف گردانید،و این رساله که مختصری بیش نیست، در کمال لطافت و ارزندگی تألیف گردیده است،و تاریخ این مناظره به طوری که خود او در آغاز آن رساله اظهار می دارد،در شهر حلب و در سال 951 هجری اتفاق افتاده،و از تألیفات او شرح ألفیة الشهید،در فقه که آن را با متن درآمیخته است و من آن را،در شهرستان آمل از شهرهای مازندران و دیگر از شهرها دیده ام،و نسخه ای از آن،هم اکنون در اصفهان موجود،و در اختیار فاضل هندی می باشد،و در شهر هرات،در اواخر ماه محرم از اولین سال از دهه نهم بعد از نهصد هجری قمری از تألیف آن فراغت یافته است.

و از آثار او رساله ای دیگر است،راجع به دو مسأله،اوّل که هرگاه حصیرها و بوریاها به بول یا به نجاست،دیگر آلوده شود،همچنان که تر است و به وسیله تابش خورشید خشک شود،آیا پاک می شود یا نه؟دوم، خمس و نذر و امثال این ها،که مربوط به حضرت بقیة اللّه است،می توان آن ها را در روزگار غیبت،به مصرف از فقرای سادات رسانید یا خیر؟و این رساله نیز پسندیده و بیرون از لطافت نمی باشد،و من این رساله را،در تیمجان از شهرهای گیلان دیده ام،و سال 968 هجری قمری از تألیف آن آسوده شده است.

و از تألیفات او رساله ای است در الواجبات الملکیه این رساله در خصوص اموری است که شناختن آن ها بر افراد مکلف لازم است و بر آن ها است که آن امور را در اعتقادات و عبادات بکار بندند.و من آن رساله را که از تحقیقات ارزنده،برخوردار می باشد،در شهر زنجان از شهرهای آذربایجان دیده ام.

و از آثار او رساله الغرر و الدرر است،که برخی از علما آن را در شمار آثار وی نام برده اند،و من خود در یکی از آثار،به فایده ای از مساله نماز جمعه رسیدم،که از کتاب غرر و درر شیخ حسین بن عبد الصمد نقل کرده بود،و از آن کتاب استفاده می شود،که غرر و درر مشتمل بر مسائل عدیده ای است و در پایان آن نیز به مساله نماز جمعه اشاره کرده است،و از آثار او تعلیقات صحیفه سجادیه و تعلیقات خلاصة الرجال علامه حلی،و تعلیقاتی چند،بر کتاب های حدیث و فقه داشته که تدوین نشده است،و فتواهای متفرقه بسیاری که برخی از آن ها را دیده ام،و همچنین لغزها و سرودهایی که داشته است.

در شهرستان هرات،در ضمن کتاب های ملا رضی،از آثار عزّ الدّین به شرح الفیه شهید رسیدم که در آن کتاب،به مناظراتی که با شیخ علی کرکی، و شهید ثانی،و بلکه با شهید اوّل،داشته اشاره نموده است،و سبک تألیف او در این کتاب چنین است که می نویسد:شیخ مکی ما(شهید اوّل)رحمة اللّه علیه چنین گفته،و شارح علائی(شیخ علی کرکی رحمه اللّه)چنان،و شارح زینی(شهید ثانی رحمه اللّه)چنین فرموده است،و ظاهر آن است که این شرح،غیر از آن شرحی است که پیش از این نام برده شده،و ممکن است این شرح را

در روزگار حیات شهید ثانی رحمه اللّه تألیف کرده باشد ⁽¹⁾

-در پاورقی از نسخه مؤلف نقل کرده است:نسخه ای از این شرح را دیدم که به نام المقاصد

العلیة فی شرح الرسالة الثمینة موسوم بوده است.

مؤلف گوید:پیش از این شیخ معاصر،در ردیف آثار او رساله وسواسیه را،به نام عقد حسینی نام برده است و تردیدی نیست که عزّ الدّین کتابی بدان نام تألیف نکرده،و ممکن است اشتباه از سوی ناسخ بوده باشد؛زیرا آنچه به خاطر دارم،عزّ الدّین کتابی به نام التحفة الطهماسبیه فی المواعظ الفقهیة و دیگری به نام العقد الطهماسبی داشته است که من آن را در شهر رشت(گیلان)و دیگر از شهرها دیده ام،و در این کتاب مسائلی چند،از قبیل مسائل طهارت و احکام آن،و از جامه های نجس و بدن و امثال آنکه به جا آوردن نماز،در آن حال جایز است یا خیر؟و سایر مسایل،و از جمله مسأله وسواس است.عزّ الدّین،این کتاب را به خاطر شاه تهماسب صفوی تألیف کرده و تحقیقات دامنه داری در ذیل وسواس و منع آن،که تهماسب خود بدان گرفتار بود،نموده است ⁽²⁾

عزّ الدّین است که این کتاب را برای شاه تهماسب و ممکن است تهماسب دوم صفوی

حسینی دست نیافته ام و ظاهر آن است که عقد حسینی،همان عقد طهماسبی است.

از تاریخ عالم آرا استفاده می شود،عزّ الدّین،پیش از وفات شاه تهماسب درگذشته است ⁽¹⁾

این از شیخ بهایی نقل کردیم عزّ الدّین سال 984 هجری درگذشته و در احوال تهماسب هم

نوشته اند،وی در سال 984 وفات یافته بنابراین ممکن است عزّ الدّین در همان سال و پیش

از تهماسب وفات یافته باشد.

آغاز کار ریاست و تصدی تدریسی شهید به قرائت از او نایل آمده شیخ فاضل عالم کامل

عزّ الدّین حسین بن عبد الصمد حائری است که مدت زیادی را به مصاحبت او برگزار کرده

و کتب عدیده ای از جمله قواعد علامه از آغاز تا انجامش را نزد او خواند و به همراهی او

به مصر رفته و در اولین سفر اسلامبول شهید همراه او بوده و از پس او به عراق رفته و

چندی را در آنجا مانده و پس از آن به خراسان رفته است و همان جا ساکن شده ادام اللّه

توفیقه گویند شهید در اولین سفر اسلامبول به مکانی که پس از این شهید می شود رسید

رنگش تغییر کرد علتش را که پرسیدند فرمود در این مکان مردی بزرگ و صاحب جاهی

به شهادت می رسد آری پس از آنکه دستگیر شد در همان مکان به شهادت رسید در آن

تحصیل مقدمات اجتهاد،و کسب کمال،مشارک و مساهم بوده است،و پس از آنکه شهید ثانی به خاطر تشیّع به دست رومی ها شهید شد، عزّ الدّین،از جبل عامل، به سوی ایران کوچ کرد،و به مصاحبت سلطان تهماسب صفوی پیوست و در پیشگاه او،از کمال عظمت برخوردار گردید.

تا به جایی که همه دانشمندان آن روزگار،به فقاهت و اجتهاد او اعتراف کردند.

عزّ الدّین،در آن روزگار،برای اقامه نماز جمعه و جماعت،کوشش بسیار داشت و گروهی بسیار،به وی اقتدا می کردند،پس از آن منصب شیخ الاسلامی،و انجام امور شرعی،و حکومت مردمی در شهرهای خراسان، به خصوص در شهر هرات به عهده او گذاشته شد.و مدت زمانی را به رتق و فتق امور شرعی و مردمی،می پرداخت و با کمال علاقه مندی،و بدون اندک سستی به ترویج شریعت غرا و تنسیق امور خیر و افاده علوم دینی،و افاضه معارف یقینی،و تصنیف کتب و رسائل،و حل مشکلات و کشف غوامض معضلات می پرداخت،تا اینکه اشتیاق حج بیت اللّه،و زیارت مرقد منور رسول اکرم و ائمه کرام علیهم السّلام،وی را به خود مشغول ساخته و به دنبال آن،عازم خانه خدا شد،و در مراجعت به شهرهای احساء و بحرین رفت،و

همان جا ماندگار شد،و به مصاحبت فضلا و قاطنین آن سرزمین سرگرم بود،تا در شهر بحرین درگذشت.

مؤلف گوید:به طوری که نوشتیم،مؤلف عالم آرا،عزّ الدّین را در تصحیح حدیث و دیگر از مراتب علمی مشارک و مساهم با شهید یاد کرده،و حال آنکه،این نظریه درست نمی باشد،بلکه عزّ الدّین از مشاهیر شاگردان شیخ شهید رضوان اللّه علیه می باشد ⁽¹⁾

-پیش از این از رساله بغیة المرید منضم به الدر المنثور که مؤلفش ابن عودی،از شاگردان

شهید است،نقل کردیم که عزّ الدّین،از شاگردان شهید ثانی بوده است،اینک عبارت رساله

مزبور را ایراد می کنیم در صدر شاگردان وی می نویسد:اوّل من قرأ علیه فی اوائل امره و

تصدیه للتدریس الشیخ الفاضل العالم الکامل عزّ الدّین حسین بن عبد الصمد الحارثی

الهمدانی صحبه مدة مدیدة و قرأ علیه کتبا عدیدة منها قواعد الامام العلاّمة من اوّلها الی

آخرها تا به آخر که ترجمه شده است.آری منافاتی ندارد که عزّ الدّین در مقابله احادیث

شریک و سهیم شهید بوده،نه بدان عنوان که در امور علمی در عرض شهید قرار گرفته

باشد-م.

ملا نظام الدّین قرشی،شاگرد شیخ بهایی در کتاب نظام الاقوال می نویسد:

حسین بن عبد الصمد بن محمّد جبعی حارثی همدانی رحمه اللّه،شیخی عالم و یکتا،و از هرگونه آلودگی باطن پاک بود،از همتی عالی برخوردار،و پدر شیخ ما(شیخ بهایی)است،که در همه علوم محل استناد ما می باشد.

عزّ الدّین،از مشایخ جلیل القدر ما به شمار است،و عالمی فاضل بود،و از تواریخ و پیش آمدها اطلاعی به کمال داشت،و در فنون لغت و واژه شناسی ماهر بود،و از نوادر و امثال عرب باخبر بود،و از جمله اشخاص به نامی است که قرائت کتب حدیث را،در ایران تجدید کرد،و آثاری ارزنده و رساله هایی گران بها دارد،از آن جمله شرح قواعد و حاشیه ارشاد که پیش آمدهای روزگار او را،از تمام کردن آن بازداشته و به اتمام نرسیده

است،و شرح الفیه که در فن خود بی نظیر است.و وصول الاخیار الی اصول الاخبار و امثال این ها از تصنیف ها و تألیف های اوست.

عزّ الدّین،در اوّل محرم سال 918 هجری متولد شده است.و در هشتم ربیع الاوّل سال 984 هجری قمری به جوار رحمت الهی نایل آمده،و در بحرین دفن شده است،(طاب اللّه مضجعه).

استاد ما شیخ بهایی،(مد ظلّه البهی)از وی روایت می کند،و خود او از دو استاد جلیل القدرش،سید حسن بن جعفر کرکی،و شهید ثانی قدس اللّه ارواحهم روایت می کرده است،انتهی.

و شاگرد دیگر شیخ بهایی،ملا مظفر علی،در ضمن رساله ای که به زبان پارسی،در شرح حال استادش شیخ بهایی تألیف کرده می نویسد:پدرش شیخ حسین بن عبد الصمد،در روزگار خودش،از مشاهیر فحول علمای اعلام و فقهای کرام بود،و در تحصیل علوم و معارف،و تحقیق مطالب اصول و فروع،مشارک و معاصر شهید ثانی بوده است،و در علم حدیث و تفسیر و فقه و ریاضی،در آن روزگار همتایی نداشته و در این بخش از دانش ها،آثاری از خود باقی گذارده است،و از جمله آثار او کتاب درایة الحدیث و رساله ای در تحقیق قبله و کتاب اربعین حدیث و کتاب شرح القواعد و کتاب شرح الالفیة و رساله طهماسبیه فی بعض المسائل الفقهیة و رساله وسواسیه و رساله رضاعیه است و علاوه بر آن ها،حواشی بر کتاب های ریاضی،و تعلیقات دیگر و نوشته هایی بسیار دارد.

عزّ الدّین،در روزگار شاه تهماسب صفوی از جبل عامل همراه با همه بستگانش به اصفهان آمد.و مدت سه سال در آنجا،به افاده علوم دینی،و افاضه معارف یقینی اشتغال می ورزید،و به مجردی که شیخ فاضل شیخ

علی منشار،که در آن روزگار شیخ الاسلام اصفهان بود،از ورود عزّ الدّین اطلاع پیدا کرد،و سلطان تهماسب صفوی،در شهر قزوین به سر می برد، در ضمن پیامی ورود او را به اصفهان به سلطان اطلاع داد،سلطان نامه ای به خط خود برای عزّ الدّین نوشت،و مصحوب خلعتی،برای عزّ الدّین ارسال داشت،و او را به قزوین،به حضور خویش،که در آن اوقات پایتخت تهماسب بود دعوت کرد،و هنگامی که عزّ الدّین وارد شد،سلطان،مقدم او را گرامی داشت،و از او کمال بزرگداشت را به عمل آورد،و منصب شیخ الاسلامی قزوین را به عهده او گذاشت،وی مدت هفت سال در دار السلطنه قزوین،عهده دار مقام شیخ الاسلامی بود،و در خلال این مدت، نماز جمعه را به جای نماز ظهر انجام می داد،و معتقد بود که نماز جمعه در عصر غیبت،واجب عینی است،چنان که استادش شهید ثانی،نماز جمعه را واجب عینی و کافی از نماز ظهر می دانست.پس از هفت سال،بار دیگر منصب شیخ الاسلامی،و اقامه جمعه و جماعت مشهد مقدس رضوی علیه السّلام را به عهده وی سپرد و چندی به این منصب برقرار و وظایف محوله به خویش را انجام می داد.و ازآنجاکه حداکثر مردم هرات،در آن روزگار از ائمه طاهرین علیهم السّلام و از تدین به مذهب اهل بیت،شناختی نداشتند،سلطان، به وی دستور داد تا به سوی هرات سفر نماید،و در آنجا اقامت کند،و مردم آن ناحیه را،به آیین تشیّع بخواند،و به خاطر آسایش فکری او،سه ده از دهات هرات را،در اختیار او گذاشت،از طرف دیگر،به امیر شاه قلی سلطان یکان،که حاکم خراسان بود،فرمان داد تا در هر جمعه،پس از انجام نماز جمعه و جماعت،سلطان محمّد خدابنده میرزا،فرزند تهماسب را در مسجد جامع هرات،به خدمت شیخ آورده،تا از مراتب سماع حدیث، برخوردار گردد،و از اوامر و نواهی عزّ الدّین،کاملا فرمان برداری نماید،و

در نتیجه آن،هیچ کسی از آحاد مردم،قدرت مخالفت با عزّ الدّین را نداشته باشند.

بدین ترتیب عزّ الدّین،مدت هشت سال به افاده علوم دینی،و اجرای احکام شرعی و اظهار امور و اوامر ملی،اشتغال ورزید،و گروهی بسیار،از مردم هرات و نواحی آن،به آیین تشیّع مستبصر گردیدند،و آن ناحیه از لوث مخالفان پاکیزه گردید،و طلاب علوم و علما و فقها از اطراف و اکناف از ایران و توران،برای مقابله حدیث،و اخذ علوم دینیه،و تحقیق معارف شرعیه،به درس وی حاضر می شدند.

عزّ الدّین،پس از مدت زمانی از هرات به سوی قزوین سفر کرد تا در آنجا بار دیگر به ملاقات تهماسب برسد،پس از ملاقات،از وی خواست، تا به او و فرزندش شیخ بهایی،اجازه دهد،که عازم بیت اللّه شود،سلطان به جهاتی که خود می دانست،به وی اجازه داد که به مکه مکرمه برود،لیکن شیخ بهایی را برای آن سفر مرخص نساخت،بلکه به وی امر کرد،تا در هرات اقامت کند،و به تدریس علوم دینی بپردازد،عزّ الدّین به دنبال اخذ اجازه،به زیارت بیت اللّه رفت،و پس از زیارت بیت اللّه،و مرقد مطهر حضرت رسول اللّه،از راه بحرین مراجعت کرد،و در آنجا متوطن شد.و به فرزندش در ضمن نامه ای نوشت:اگر دنیای محض می خواهی برو به هندوستان و اگر آخرت می خواهی بیا به بحرین،و اگر نه دنیا می خواهی و نه آخرت،در ایران بمان!

ملا مظفر علی گفت:یکی از سرایندگان،همین مضمون را در ضمن رباعی آورده است:

دنیا خواهی به جانب هند گذر عقبی خواهی به کربلا ساز مقر

ور آنکه نه دنیا و نه عقبی خواهی زنهار ز ایران ننهی پای بدر

باری عزّ الدّین،به دنبال بازگشت از مکه مکرمه،در شهرهای بحرین اقامت گزید،و روزگاری از پایان عمرش را در آنجا به تدریس علوم دینیه اشتغال ورزید تا دعوت حق را لبیک گفت،و در همان جا مدفون شد و مقبره اش معروف،و مزار شیعیان اهل بیت است،و از زیارت قبر او بهره گیری می نمایند،و مزارش محل استجابت دعوات مردم همان محل است.

ازآن پس ،که خبر رحلت عزّ الدّین،به فرزند ارجمندش شیخ بهایی رحمه اللّه رسید،شیخ بهایی،سوگنامه ای که در کمال لطافت-و از جمله سوگ نامه های معروف است-سرود،و ما پیش از این آن را نگاشتیم ⁽¹⁾

-مؤلف،لؤلؤه می نویسد:مقبره شیخ عزّ الدّین،والد شیخ بهایی در محل مصلای یکی از

دهکده های بحرین است،و در حال حاضر هم معروف و مزار است،مؤلف مزبور از

پدرش نقل می کند آن گاه که عزّ الدّین در مکه مکرمه بود،تصمیم گرفت تا آخر عمر در

جوار بیت اللّه اقامت کند،در یکی از شبها در خواب دید قیامت بپا شده،و فرمان از طرف

خدای متعال آمد تا زمین بحرین و هرچه در آن است را به بهشت ببرند،به دنبال این

رؤیا،ترجیح می دهد که تا آخر عمر در بحرین بماند و در آنجا بمیرد و مدفون شود.به

همین مناسبت از مکه مکرمه عازم بحرین شد،در آن اوقات علمای بحرین،همواره در

یکی از مساجد جد حفص اجتماع می کردند،به مجرد اینکه شنیدند،شیخ عزّ الدّین عازم

بحرین است،یقین کردند عزّ الدّین پس از ورودش به بحرین،در آن مجلس شرکت

خواهد کرد،در میان اعلام بحرین،شیخ داود بن شافیر که در فن جدل مهارتی بسزا

داشت،عنوان ویژه داشت،لیکن آن اوقات مسافرتی با دیگر اعلام بحرین پیدا کرده بود،

علمای بحرین برای آنکه علاج واقعه پیش از وقوع کرده باشند،و از هر سو سر راه بر

عزّ الدّین گرفته باشند،با شیخ داود ملاقات،و با التماس از وی درخواست کردند،تا در

مجلس آن ها شرکت کند،پس از آنکه عزّ الدّین وارد بحرین شد،علما به دیدار او شتافتند،

و عزّ الدّین در خلال گفتگوها،از آن مجلس اطلاع پیدا کرد در،یکی از روزها عزّ الدّین در

آن مجلس شرکت کرد،و آن هنگام در میان علمای بحرین،عالمی در عرض عزّ الدّین نبود،

و طبق معمول مجلس معمول مجلس مناظره میان علما اتفاق افتاد،شیخ داود پیش دستی

کرده و با آنکه به هیچ وجه طرف نسبت با عزّ الدّین نبود،به مناظره و مباحثه با او

شیخ عزّ الدّین،حسین بن عبد العالی کرکی،پدرش شیخ علی بن

عبد العالی کرکی عاملی

عزّ الدّین،از اکابر دانشمندان بوده،و علی بن هلال جزایری استاد نواده یا (فرزندش)-شیخ علی یادشده -از او روایت می کرده است و خود او-به توسط یکی از دو فرزند شهید اوّل-از شهید روایت می کرده است.و ممکن است،به طوری که از اجازه شیخ نعمة اللّه بن خاتون عاملی،که به سید بن شدقم مدنی داده است.به دست می آید عزّ الدّین،جد شیخ علی کرکی است،در عین حال از یکی از مواضع،و بلکه از اجازه ای که شیخ نعمة بن خاتون که در پشت کتاب استبصار شیخ طوسی،برای سید بن شدقم نوشته استفاده می شود،که شیخ عزّ الدّین حسین پدر شیخ علی است نه جد او،و در مقام توصیف،از شیخ علی چنین می نویسد:ابو الحسن علی بن فقیه عارف،عزّ الدّین حسین بن مقدس،مرحوم عبد العالی،(اعلی اللّه فی الفرادیس مقامه).

و مشهور میان علما و مورخان،بلکه حقیقت آن است که،عزّ الدّین حسین،والد شیخ علی است،و این معنی در شرح حال جدش عبد العالی یادآوری شده است.

ملا امین الدّین،حسین(یا حسن)بن عبد الغنی فتوحی اصفهانی

مشهور به شاه ملا

شاه ملا،دانشوری بافضیلت و متکلمی فقیه و کامل،و از دانشمندان روزگار شاه تهماسب صفوی بوده است،بلکه زمان شاه عباس بزرگ را هم دریافته است.

و من،در شهر اردبیل،برخی از کتاب ها را به خط شریف او دیده ام،از جمله رساله المعضلات تألیف سید امیر عبد الحی بن عبد الوهاب بن علی حسینی جرجانی(گرگانی)است،و ظاهر آن است که شاه ملا از شاگردان سید امیر می باشد،و سید به خط مبارک خود برای او،و بر آن نسخه بدین مضمون می نگارد:

«خدا را در هر حال سپاسگزارم و بر محمد و خاندان او که والاترین خاندانند درود می فرستم،اما بعد،خدا مرا توفیق داد تا این رساله مبارکه، موسوم به معضلات را تألیف کردم.و به فضل و کرم خویش یاری داد تا آن را به پایان رسانیدم،و به من الهام کرد تا آن را به نام فاضل عامل کامل صمدانی،مولانا امین الدّین حسن اصفهانی،که در میان دانشوران به شاه ملا مشهور است آراستم،و از خدا می خواهم،تا نام او را تا روز قیامت باقی بدارد،و باران انوار یقین را،بر سرزمین باطن او نازل فرماید،و در پی تألیف و اتمام آن رساله چنان پیش آمد که رساله یادشده را،از آغاز تا انجام به اتفاق او،مقابله نمایم،و تاریخ مقابله آن،اوایل ماه جمادی الثانیه سال 960 هجری قمری،بوده است و او هم که آرزومندم از مطالعه و مقابله اش بهره کامل برده باشد.از درک مقاصد،و تحقیق مطالب و تنقیح دقایق،و تشریح حقایقش هیچ گونه قصوری ننموده است از حق تعالی آرزومندم،تا او

و ما را بیامرزاد،و همچنین هرکسی که دعای ما را می خواند،و آمین بگوید،از رحمت حق برخوردار گردد.

بار دیگر از وی درخواست کردم،تا در خلوت هایی که با حق تعالی دارد، از ما یاد کند،و در مظان دعوات،از ما فراموش ننماید،و این چند سطر را در تاریخ مزبور نوشتم،و بدین وسیله ،تأکید خود را که امید احسان و اکرام از او بوده،و به منظور بهره گیری از بخشش و احترام از او می باشد،ارائه می دارد،و پایان آن را چنین امضا کرده است.منم بنده گناهکار نیازمند به شهود عینی،عبد الحی بن عبد الوهاب بن علی حسینی جرجانی،که خدا این خاندان را از فراوانی یقین برخوردار سازد و کتاب شان را،به دست راستشان ارزانی فرماید،و از خدای جهانیان درخواست اجابت دارد.»

حسین بن عبد الوهاب

وی،از بزرگان مشایخ،و از اعلام دانشوران معاصر با سید مرتضی و سید رضی بوده،و در بعضی از مشایخ،از قبیل ابو تحف،با آن ها مشارک بود،و معاصر با شیخ طوسی هم می باشد،زیرا ابن عبد الوهاب،مانند شیخ طوسی،با یک واسطه از هارون بن موسی تلعکبری روایت می کرده است.

ابن عبد الوهاب،دانای به اخبار و ناقد احادیث و آثار بوده است،و از مقام فقاهت برخورداری داشته و در سرایندگی استادی عالی مقام به شمار می آمده است.

از آثار او عیون المعجزات است،و من به نسخه هایی از آن دست یافتم که اکثرشان از نسخه های قدیمی و تصحیح شده بوده و کتاب الهدایة الی الحق و کتاب البیان فی وجوه الحق فی الامامة نیز از تألیفات اوست،و خود

او در عیون المعجزات به نام برداری از این ها-که از آثار خودش می باشد- تصریح کرده است.

در عین حال،گروهی از دانشوران اظهار داشته اند،که کتاب عیون المعجزات از آثار سید مرتضی است،و من هم بر پشت یکی از نسخه های کهن آن کتاب،چنان دیدم که از آثار سید است.و استاد استناد ما(علامه مجلسی)در آغاز بحار نیز کتاب عیون المعجزات را به سید مرتضی نسبت می دهد،و افزوده که این انتساب از نظر ما به صحت نپیوسته است،زیرا مؤلفش در این کتاب،از ابو علی بن همام و محمّد بن علی بن ابراهیم-که هر دو تن از قدمای محدثان بوده اند-روایت کرده است.

مؤلف گوید:بدون شک،انتساب عیون المعجزات به سید مرتضی،اشتباه و سهوی آشکار است،زیرا خود مؤلف،در چند جا از کتابش تصریح می کند،که مؤلفش حسین بن عبد الوهاب است و با توجه به چنان تصریحی،جای آن ندارد که کتاب را از آثار سید مرتضی به شمار آوریم.و اما اینکه ابن عبد الوهاب،بدون واسطه از ابو علی بن همام،و محمّد بن علی بن ابراهیم روایت کرده باشد،اشتباه دیگری است بلکه او با واسطه از آن ها روایت می کرد.

و قابل توجه است که نسخه های کهن عیون المعجزات را که ما در کازرون و لحسا و بحرین و دیگر از جاها دیده ایم،حداکثر صفحات اوّل آن ها ناقص بوده،و به همین مناسبت اسم کتاب آورده نشده،و برخی از آن ها،اگرچه از نقصان صفحه اوّل سالم مانده،برخلاف انتظار،آخر دیباچه اش به بحث از اخبار متصل نشده،بلکه پیش از وصول بدان بحث به نقصان برخورده است.

و نسخه ای که از دیباچه کتاب برخوردار است،چنان می نماید که دیباچه از منشآت غیر مؤلف بوده باشد،و خود شیخ حسین،در بخشی از آنچه در دیباچه آمده می نویسد:

«آن گاه که دیدم کتاب موسوم به بصائر الدرجات فی تنزیه النبوات مشتمل بر امور مهمه از این قبیل مباحث می باشد،و بلکه بیشتر از آنچه انتظار می رفت،این بخش از مباحث را داراست،درصدد برآمدم،تا با حذف اسانیدش،آن را خلاصه نمایم،و احادیث و سیر و فضائلی را که در آن آورده شده است،به ذهن مطالعه کنندگان نزدیک تر کنم.و بهتر در معرض استفاده درآید،زیرا فضائل پیمبر اکرم خاندان طاهرینش،والاتر از آن است که به شماره درآید،و این کتاب را که خلاصه ای از آن اصل است، به نام عیون المعجزات المنتخب من کتاب بصائر الدرجات نامیدم»انتهی.

و در آخر آن کتاب می نویسد:چندی بود تصمیم داشتم،در آغاز این کتاب به پاره ای از معجزات سید رسولان،و خاتم پیمبران،اشاره نمایم،در این میانه به کتابی دست یافتم،که آن را سید ابو القاسم علی بن احمد بن موسی بن محمّد التقی الجواد علیه السّلام علوی تألیف کرده،و آن را به نام تثبیت المعجزات نامیده است،و در آغاز آن با دقت نظر،و تفحص تام و تمام، برای اثبات معجزات انبیا و اوصیا،مطالب بس ارزنده،و ادله واضحه ای که هیچ گونه شکی را باقی نگذارده،بدان افزوده است،به دنبال اثبات معجزات، و ادله ای که تنها گول خورنده و گمراه دور از حقیقت آن را انکار می کند، به ذکر برخی از معجزات مشهور نبی اکرم صلّی اللّه علیه و آله پرداخته است،و در پایان آن ها می نویسد:معجزات ائمه طاهرین-صلوات اللّه علیهم اجمعین-نیز به همان رویه ثابت و قابل توجه است،که ما به یادآوری آن ها،در تعقیب معجزات رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله می پردازیم.

ابن عبد الوهاب،پس از آنچه ترجمه شد،اضافه می کند،من در آخر کتاب تثبیت المعجزات به هیچ یک از معجزات ائمه طاهرین دست نیافتم، گذشته از آن به کتب دیگر و آثار او که در اختیار داشتم،و یا در دست برادران مؤمنم بود،به کتاب منحصری که راجع به معجزات ائمه طاهرین تألیف کرده باشند.برخورد نکردم پس از آنکه از پیدا کردن چنان اثری،از شریف علوی رحمه اللّه مأیوس گردیدم،با درخواست خیر از خدا،و کمک از حضرتش به تألیف بخش کاملی،از براهین و معجزات و ادله امامت ایشان -صلوات اللّه علیهم اجمعین-اقدام کردم و معجزاتی را نقل کردم که هیچ یک از افرادی که به هر صورت مخالفند،از تأیید صحت آن ها گزیری نداشته باشند،و هرگاه کسی درباره صحت معجزات،نظریه خلافی داشته باشد،می تواند به کتاب الهدایة الی الحق ما که مشتمل بر حقایق توحید خدا، و حکمت و عدل اوست مراجعه نماید.و در ضمن،آنچه ابراز داشته ایم، به این نکته توجه کرده ایم،احادیث معجزات،اگرچه ممکن است در طی خبر واحدی بوده باشد،و اشکالی در پذیرش آن احساس شود،لیکن ما می توانیم به وسیله اجماع آن را جبران نماییم،و از آن ناحیه،پذیرای معجزات اهل بیت بشویم،و مراد ما از اجماع،اجماع شیعه است و بس،تا به آخر،آنچه در عیون المعجزات ایراد کرده است.

مؤلف گوید:نادیده نباید گرفت،مطالب آغاز کتاب و پایان آن مناسبتی ندارد،و گذشته از این،نسخه های کتاب به نام هایی مختلف به عنوان عیون المعجزات و فنون المکرمات من کتاب بصائر الدرجات و در بعضی دیگر به عنوان عیون المعجزات و فنون المکرمات و در بخشی از آن ها به عنوان عیون المعجزات و در بعضی دیگر به نام عیون المعجزات و فنون المکرمات من کتاب بصائر الدرجات و در بعضی دیگر به نام فنون المعجزات المنتخب من

بصائر الدرجات و در نسخه دیگر فنون المعجزات من فضائل الدرجات و در نسخه دیگری به عنوان عیون المعجزات و فنون الکرامات-خوانده شده است.

مؤلف گوید:هم اکنون،دو نسخه به نام بصائر الدرجات معروف است،و این دو کتاب،از دو تن از بزرگان بوده،و هر دو کتاب،در اخبار اصول و فروع تألیف شده است،یکی از آن دو،تألیف محمّد بن حسن صفار است ⁽¹⁾

-این کتاب،پیش از این مستقلا و به ضمیمه به چاپ رسیده بود،و در این روزگار،بار دیگر

به طبع رسیده،و مقدمه ای از سوی علامه حاج میرزا محسن کوچه باغی،بر آن نوشته شده.

آن گاه که سید میرزا محمّد هادی بن میرزا لطف اللّه حسینی عریضی سلامی احدی کازرونی ⁽²⁾

علمای آن سرزمین بوده،و نوادگان و دیگر از سلسله اش هم اکنون باقی می باشند-م.

تهذیب و استنساخ و احیای آن کوشید،و آنچه را که مؤلف در آخر آن کتاب ایراد کرده بود،به آغاز آن نقل داد،تا معلوم شود این کتاب در چه موضوعی تألیف شده و حقیقت حال چگونه بوده است،و من این اثر استنساخ شده را در کازرون دیده ام و آن نیز تألیف شایسته ای است، متأسفانه بسیاری از احادیث آن به خاطر تلف شدن پاره ای از آن از لابلای کتاب ساقط گردیده است.

و مؤلف در تعقیب مطالب بالا می نویسد:ابن عبد الوهاب،در هفتم ماه مبارک رمضان سال 448 هجری قمری به تألیف عیون المعجزات-نسخه کازرون-پرداخته است،و در عید فطر همان سال خاتمه می پذیرد،و تاریخ کتابت همان نسخه کهن سال 556 هجری قمری است،و ما تاریخ آغاز و انجام آن را از آن یادداشت کرده ایم.

به طوری که از لابلای عیون المعجزات به دست می آید،ابن عبد الوهاب، از مشایخی بسیار استفاده کرده است،از آن جمله:شیخ ابو التحف،که همانا ابو الحسن علی بن محمّد بن ابراهیم بن حسن بن طیب مصری است،که از مشایخ سید مرتضی و سید رضی هم بوده است،دیگری شیخ ابو علی،احمد ابن زید بن دارا،که در بصره به توسط ابو عبد اللّه،حسین بن محمد بن جمعه،از ابو عبد اللّه،احمد بن محمّد بن ایوب روایت می کرده است.

دیگری شیخ ابو محمّد،حسین بن محمّد بن نصر است که،از اسعد منصور بن حسن بن علی مرزبان،از استاد ابو القاسم،حسین بن حسن ولی نعمتی انبورانی،از علی بن موسی صائن روایت می کرده است،دیگری شیخ ابو الحسین بن احمد خضر مؤدب است که از ابو الحسن،علی بن محمّد بن شیرویه روایت می کرده است،دیگری شیخ ابو عبد اللّه کازرانی کاغذی است که پیشوایی پرهیزکار است،که بیشتر اوقات را به کناره گیری و انزوا به سر

می برده،و او از گروهی از مشایخ،که به فضیلت شیخ ابو عبد اللّه بن عفیف معترف بوده اند به سماع حدیث رسیده است،و دیگری شیخ ابو الغنائم، احمد بن منصور مسری است،که در کتاب الانوار ⁽¹⁾

-در پاورقی می نویسد:در نسخه مؤلف آمده،کتاب انوار تألیف ابو علی حسن بن همام است،

که حسین بن عبد الوهاب،از این کتاب،در کتاب عیون روایت می کرده،و این موضوع

امری بی سابقه است،زیرا ابن همام ابو علی محمّد بن همام اسکافی است،و شاید ابو علی

محمّد برادر ابو علی حسن باشد،و یا اشتباهی از ناحیه مؤلف یا ناسخ،در اسم وی اتفاق

افتاده باشد،و هرگاه مرادش ابو علی حسن باشد،در کتاب رجال نامی از وی برده نشده

است-م.

و از مشایخ ایشان،شیخ ابو محمّد حسن بن محمّد بن نصر رضی اللّه عنه گفته است،حدیث کرد ما را اسعد منصور بن حسن بن علی بن مرزبان انبورانی رضی اللّه عنه گفت حدیث کرد ما را،استاد ابو القاسم حسین بن حسن ولی نعمتی رضی اللّه عنه تا به آخر سند،و گاهی هم از خط ابو القاسم بندار بن حسین بن زوذان روایت می کند،و هنگامی هم از اسعد ابو نصر روایت می نماید،و

موقعی هم از قاضی ابو الحسن علی بن ودیع قاضی طبرانی،از قاضی سعید ابن یونس بن معروف به قلانسی انصاری مقدسی،روایت می کند،و زمانی خود او،از ابو الغنائم احمد بن منصور مشتری در اهواز روایت می کرده است و وقتی از ابو الحسن،احمد بن خضر مؤدب از ابو الحسن علی بن محمّد بن شیرویه روایت می کرده است،و امثال اینان از مشایخ دیگر...

پیش از این نوشتیم،شیخ ابو علی احمد بن زید بن دارا،از ابو عبد اللّه حسین بن محمّد بن جیعه روایت می کرده،اکنون می گوییم:ابو علی،گاهی هم از ابو الحسن هروی،از اسحاق بن سلیمان نهروانی،از پدرش ابو القاسم شعیب،که سندش منتهی می شود به میسره آزادشده ابو الحسن علی بن محمّد بن شیرویه است،روایت می کرده و گاهی ابو عبد اللّه،حسین بن محمّد بن جمعه قمی،که شیخ ابو علی احمد بن داراست،از ابو الفضل شیبانی روایت می کند،و گاهی ابو علی احمد بن زید-یادشده -از ابو العباس احمد بن علی بن حسین بن شاذان قاضی عامی،از محمّد بن حسن بن ولید روایت می کرده و گاهی هم ابو علی احمد از ابو محمّد هارون بن موسی تلعکبری روایت می کرده است.

و گاهی ابو التحف ابو الحسن علی- پیش یادشده -از عده ای روایت می کرده،از قبیل شیخ عبد المنعم بن سلمه و محمّد بن محمّد بن عمرو بن حریث،و قاضی ابو الحسن علی بن قاضی طبرانی،و سید حسن بن ابو الحسن حسنی سورانی،و سعید بن مره،و شحیح بن یهودی صیاغ حلبی، و اشعث بن مره،و عبد المنعم بن عبد العزیز حلبی صائغ،و علاء بن طیب ابن سعید مغازلی بهزادی،و شیخ ابو محمّد هارون بن موسی تلعکبری،از محمّد بن همام بن اسماعیل اسکافی معروف به صاغانی،و در بعضی از نسخه ها به جای ابو التحف ابو علی آمده است.

سید رضی الدّین،حسین بن ابی الرضا عبد اللّه بن حسین بن علی

حسینی مرعشی

منتجب الدّین،در فهرست می نویسد:وی فقیهی صالح و پرهیزکار بوده است.

ابو عبد اللّه حسین بن احمد بن عبید اللّه بن ابراهیم غضائری

⁽¹⁾

در نسخه بدل این کتاب هم ابو جعفر آورده شده است،و همه جا او را به عنوان حسین بن

عبید اللّه یاد کرده اند،و نام پدرش که احمد بوده ذکر نشده است.آری منسوب به جد

چنانچه مؤلف مکرر متعرض شده معمول به،بوده است.

وی،عالمی فقیه و مشهور به غضائری،و استاد شیخ طوسی،و نجاشی، و امثال ایشان بوده است،و فرزندش احمد،به ابن غضائری معروف است، و مردم با توجه به اشتباهی که دارند هر دو تن را به عنوان ابن غضائری می نامند.

حسین غضائری از گروهی بسیار،از اعلام از جمله،ابن همام،به طوری که گفته شده روایت می کرده است.

شیخ طوسی،در رجال ص 470 گوید:ابو عبد اللّه،حسین بن عبید اللّه غضائری از سماع حدیث در نزد گروهی بسیار،از اعلام برخوردار بود،و از فن رجال اطلاعی به کمال داشت و آثاری دارد که ما آنها را در فهرست یادآور شده ایم،از سماع حدیث او بهره ور گردیدیم،و همگی روایاتش را به ما اجازه داد،و سال 411 هجری درگذشت.

علامه حلی در خلاصة الاقوال ص 50 گوید:ابو عبد اللّه،حسین بن عبید اللّه ابن ابراهیم غضائری،کثیر السماع،و از فن رجال اطلاع کامل داشت،و آثاری دارد که ما در کتاب کبیرمان،آن ها را یاد کرده ایم،و شیخ طائفه شیعه بوده،و شیخ طوسی از او سماع حدیث کرد و همگی روایاتش را به وی

اجازه داده است،و در نیمه صفر سال 411 هجری قمری درگذشت و به نجاشی هم اجازه روایت داده است.

نجاشی در رجالش ص 54 گوید:ابو عبد اللّه،حسین بن عبید اللّه بن ابراهیم غضائری،استاد ما رحمه اللّه است،و آثار او عبارتند از کتاب کشف التمویه و الغمه و کتاب التسلیم علی امیر المؤمنین علیه السّلام بامرة المؤمنین کتاب تذکرة العاقل و تنبیه الغافل در فضیلت علم،کتاب عدد الائمه و ما شذ عن المصنفین من ذلک کتاب البیان عن حیاة الرحمن کتاب النوادر فی الفقه کتاب مناسک الحج،مختصر مناسک الحج کتاب یوم الغدیر کتاب الرد علی الغلاة و المفوضه کتاب سجدة الشکر کتاب مواطن امیر المؤمنین علیه السّلام کتاب فضل بغداد کتاب قول امیر المؤمنین علیه السّلام أ لا اخبرکم بخیر هذه الامة باجمعها.

و همه این کتاب ها،و کلیه روایاتش را از شیوخش،به ما اجازه داد،و در نیمه صفر سال 411 هجری درگذشته است.

مؤلف گوید:به خط یکی از افاضل شاگردان شیخ بهایی رحمه اللّه چنان دیدم، که از حاشیه شیخ بر خلاصه علامه حلی چنین نقلی کرده است،ذهبی،در کتاب میزان الاعتدال 541/1 می نویسد:حسین بن عبید اللّه غضائری،شیخ رافضه است،این جمله عبارت ذهبی است،که از علمای مخالف ما است.

فاضلی دیگر گوید:سید رضی الدّین علی بن طاوس،در کتاب النجوم شیخ ابو عبد اللّه حسین غضائری را ثقه دانسته است.

سید میر مصطفی در رجالش گوید:نجاشی می نویسد ابو عبد اللّه حسین بن عبید اللّه بن ابراهیم غضائری،استاد ما رحمه اللّه است،کتاب هایی دارد که همگی آن ها و کلیه روایاتش را از شیوخش به ما اجازه داده و سال 411 هجری درگذشته است.

شیخ طوسی،در رجالش در شرح حال کسانی که روزگار معصوم را، درک نکرده اند می نویسد:وی،کثیر السماع،و از فنون رجال اطلاع داشت،و ما آثار او را،در فهرست یاد کرده ایم.و از او به سماع حدیث رسیده ایم،و همگی روایاتش را به ما اجازه داده است.

سید امیر مصطفی پس از نقل کلام شیخ،اظهار می دارد،اینکه فرموده است،ما آثار او را در فهرست آورده ایم،درست نیست،زیرا من در فهرست وی نام و نشانی از او ندیده ام،و ابن داود،در رجال ص 124 به فهرست ارجاع داده است و می نویسد:آثارش در فهرست آمده است.

سید امیر مصطفی در نقد الرجال ص 106 می نویسد:قابل توجه است،ابن غضائری که در خلاصه و امثال آن آمده که دو فقره کتاب در رجال داشته همانا احمد بن حسین بن عبید اللّه بن ابراهیم غضائری فرزند غضائری است و ما این معنی را می توانیم از رجال سید ابن طاوس آنجا که به نقل ابن غضائری پرداخته،به دست آوریم.او می نویسد:و از کتاب ابو الحسین احمد ابن حسین بن عبید اللّه غضائری که وی در این کتاب به یادآوری از ضعفا پرداخته است و سید در آخر کتابش می گوید به طوری که برای من به ثبوت رسیده است احمد بن حسین بن عبید اللّه همان احمد بن حسین بن عبید اللّه غضائری رحمه اللّه است و نیز می توان همین موضوع را از نام برداری اسماعیل بن مهران و ابو شداخ که در خلاصه آورده شده است استفاده کرد ⁽¹⁾

-در هر دو موضع او را به عنوان احمد بن حسین غضائری یاد کرده است.

مؤلف گوید:مراد سید امیر مصطفی از سید ابن طاوس همانا جمال الدّین

احمد بن طاوس مؤلف کتاب الملاذ و البشری است؛زیرا جمال الدّین است که کتاب رجال خود را از کتاب رجال کشی گزیده است و از دیگری استفاده می شود که سید ابن طاوس همانا رضی الدّین علی بن طاوس مؤلف اقبال است که برادر جمال الدّین بوده است.

پس از این اضافه می کند اینکه سید مصطفی اظهار داشت کلام شیخ طوسی که اظهار داشته آثار غضائری را در فهرست آورده ام،درست نیست، از نظر من درست است،زیرا عدم وجدان سید مصطفی دلیل بر آن نیست که شیخ در فهرست خود از آثار او یاد نکرده باشد؛زیرا نسخه های فهرست مختلف است و ممکن است در نسخه ای که در اختیار سید بوده به نام و اثر او اشاره نشده باشد ⁽¹⁾

-این اظهاریه که شیخ در فهرست از حسین غضائری نام نبرده است ویژه سید مصطفی نبوده

بلکه قولی است که جملگی برآنند،استرآبادی در رجال خود می نویسد:و لم اجد فی

النسخ التی رأیت فی الفهرست شیئا من ذلک،قهپائی در مجمع الرجال ذیل نام برداری از

غضائری می نویسد:ما نجدها(یعنی کتب الغضائری)فیه لا اصالة و لا تبعا و کانه قدّس سرّه نسی

ذکره،و ما هم در دو فقره فهرست مطبوع نجف اشرف،و هندوستان به هیچ وجه اثری از

حسین بن غضائری نیافته ایم،و دیگران هم بدین موضوع اشاره کرده اند،در عین حال

احتمال مؤلف ما خالی از قوت نیست-م.

پیش از این پاره ای از احوال حسین غضائری را ذیل نام برداری از فرزندش شیخ ابو الحسین احمد بن ابو عبد اللّه حسین معروف به ابن غضائری نگاشتیم و فائده های چندی را که مناسب با این مقام بوده در آنجا یادآوری کرده ایم.

در شهر اردبیل به نسخه ای از صحیفه کامله سجادیه دست یافتم که در آغاز سندش چنین نوشته بود:گفته است شیخ ابو جعفر محمّد بن حسن

طوسی که خبر داد ما را حسین بن عبید اللّه غضائری گفت حدیث کرد ما را ابو الفضل محمّد بن عبید اللّه بن مطلب شیبانی در سال های 385 هجری گفت حدیث کرد ما را شریف ابو عبد اللّه جعفر بن محمّد بن جعفر تا به آخر.

استاد استناد ما(علامه مجلسی رحمه اللّه)در آغاز کتاب بحار 22/1 گوید:کتاب رجال از شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن عبید اللّه غضائری است و شهید ثانی رحمه اللّه نیز چنین نوشته است،به طوری که شیخ اجل ما مولانا عبد اللّه شوشتری،از کتاب رجال سید ابن طاوس رحمه اللّه نقل کرده است،مؤلف رجال احمد بن حسین بن عبید اللّه است،و ممکن است این نقل تو نیز از آن باشد که مؤلف رجال حسین بن غضائری است،انتهی.

و در فصل دوم از بحار 41/1 گوید:هرگاه رجال ابن غضائری مربوط به حسین باشد،بدیهی است،او از بزرگان ثقات دانشمندان ما بوده و اگر مؤلف رجال به طوری که از ظاهر حال به دست می آید فرزندش احمد بوده باشد،به کتاب او اعتمادی بسیار ندارم بلکه به هرحال اعتماد بر این کتاب ایجاب می کند،تا حداکثر اخبار کتاب های مشهور،از درجه اعتبار ساقط شود.

مؤلف پس از نقل مراتب یادشده به یادآوری عده ای پرداخته است که حسین غضائری از آن ها روایت می کرده است:از آن جمله ابو عبد اللّه،احمد ابن محمّد صفوانی،و ابو غالب احمد بن محمّد زراری،و ابو محمّد،هارون ابن موسی تلعکبری،و ابو القاسم جعفر بن قولویه،و ابو عبد اللّه،احمد بن ابراهیم بن ابو رافع صیمری،و ابو الفضل شیبانی و ابو جعفر محمّد بن حسین ابن سفیان بزوفری،و ابو الحسن احمد بن محمّد بن حسین بن ولید و احمد

ابن محمّد بن یحیی عطار،و ابو محمّد حسن بن حمزه علوی طبری،و شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن سفیان بزوفری،و ابو الحسن احمد بن محمّد بن داود قمی،و حسن بن محمّد بن حمزه و ممکن است این شخص،همان حسن ابن حمزه پیش یادشده بوده باشد،محل تأمل است.و حسین بن علی بن سفیان،و به ظاهر این شخص هم بزوفری پیش یادشده باشد،و شیخ صدوق محمّد بن علی بن حسین بن بابویه قمی،و عمر بن محمّد بن سلیم، معروف به ابن جعابی،و محمّد بن احمد بن داود قمی،شیخ طائفه و فقیه شیعه است و ممکن است این دانشور،فرزند ابو الحسن احمد قمی -پیش یادشده-بوده باشد،و یا همان شخص است و نام محمّد اشتباهی آورده شده و محمّد بن حسین بن سفرجله که از ثقات است و شیخ صدوق محمّد بن علی بن فضل.

علاوه بر مشایخ یادشده حسین غضائری،از حسن بن علی بن صالح،از شعیب جوهری،از محمّد بن یعقوب کلینی،که گویا غیر از صاحب کافی باشد،از محمّد بن محمّد،از اسحاق بن اسماعیل نیشابوری،از حضرت صادق علیه السّلام روایت می کرده است.

مشایخ غضائری،منحصر به افراد یادشده نیست،بلکه به طوری که از پایان استبصار شیخ طوسی و کتاب های دیگر،به دست می آید از مشایخ دیگر هم روایت می کرده است.

مؤلف گوید:غضائری در فقه،آرایی دارد از آن جمله شهید ثانی،در اوایل شرح ارشاد در ضمن مسأله بئر،از سید شریف ابو یعلی جعفری از ابو عبد اللّه،حسین غضائری نقل کرده است،وی مانند ابن ابو عقیل و هم فکران او آب چاه را که با نجاست برخورد کند نجس نمی دانسته اند.

به طوری که مشهور است کلمه غضائری به فتح غین نقطه دار و ضاد با نقطه،و پس از آن الف و بعد از آن همزه مکسور،ضبط شده و منسوب به غضائر است.

و در بعضی از نسخه های خلاصه علامه حلی،غضائری را(غضاری) ضبط کرده است،و این غریب به نظر می رسد.

شهید ثانی در تعلیقات خلاصه گوید:غضاری که در خلاصه آمده موافق با ضبط خود علامه است که در ایضاح هم آورده است،چه آنکه علامه در ایضاح الاشتباه می نویسد:

حسین بن عبید اللّه به ضم عین و حا،ابن ابراهیم غضاری به فتح غین نقطه دار،و ضاد نقطه دار،و راء بی نقطه،که بدون فاصله بعد از الف واقع شده است.

و میرزا محمّد،در رجال وسیط-پس از آنکه خلاصه ای،از کلام علامه را از خلاصه و خلاصه ای از کلام شیخ و نجاشی را،از رجالشان متذکر شده است-گوید:از تصحیحی که علامه،راجع به طریق شیخ،که منتهی به محمّد بن علی بن محبوب می شود به دست می آید،آن است که وی حسین غضائری را توثیق نموده است،و تا روزگار ما کسی با وثاقت علامه مخالفت نکرده است.

مؤلف گوید:از کلام میرزا،یک نوع مناقشه ای احساس می شود،زیرا شیخ غضائری بدون شک،از مشایخ اجازه شیخ طوسی می باشد،و از کتاب هایی که نقل می کند طبق اجازه وی بوده است،و این کتاب ها هم در آن عصر متواتر بوده،و شیوع داشته است،و در انتساب به مؤلفاتش اشتباهی در کار نبوده است،چنانچه در عصر ما در انتساب کتب اربعه به

مؤلفینش اشتباهی به وجود نیامده است،بنابراین تصحیح طریق،به کتب معمول در آن عصر،دلیل بر توثیق وسائط آن ها نبوده است،تا آنجا که می بینم برخی از معاصران لازم نمی دانند احادیثی را که ثقةالاسلام کلینی،از سهل بن زیاد آدمی-که از ضعفای روات بوده-نقل کرده است،دلیل بر ضعف خود روایت باشد،و این موضوع از آن نظر است که آن کتاب ها،در آن عصر از شهرت برخوردار بوده اند.

در عین حال حقیقت مطلب از نظر من آن است که،غضائری از ما فوق توثیق برخوردار بوده است،زیرا علاوه بر توثیقی که سید ابن طاوس،از او نموده،شیخ و نجاشی هم،بر وی اعتماد داشته اند،و روایاتی بسیار را، بدون واسطه از وی نقل کرده اند،و از وی به همان نحو که نقل کردیم توصیف کرده اند و مطالب دیگر را،که در کتاب فهرست و رجال شیخ و نجاشی نقل کرده اند،و توثیق او را می توان از سندهاشان و از آنچه در بسیاری از کتاب های علمای اصحاب نقل شده استفاده کرد،و همچنین توثیق او را می توان از اجازه ای که شیخ و نجاشی از وی داشته اند-و امثال این ها از شواهد دیگر-به دست آورد،و بالاخره هیچ خردمندی، باآن همه شواهد،شکی در وثاقت و عدالت و نهایت جلالت او نخواهد داشت.

به دنبال آنچه نوشته شد میرزا محمّد در رجال کبیرش به ترجمه غضائری پرداخته،و در ضمن ترجمه او،مطالب علامه را از خلاصه و گفتار شیخ و نجاشی را از رجالشان،به همان تفصیل که ما در آغاز ترجمه او آوردیم،ایراد نموده،و پس از آن در منهج المقال ص 114 می نویسد:در نسخه هایی از فهرست شیخ که در اختیار ماست،چیزی از آن هایی را که متعرض شدیم ندیده ایم.

و شیخ معاصر،در امل الآمل 94/2 ذیل ترجمه او به مطالب علامه و شیخ و نجاشی پرداخته است،با این تفاوت که به تألیفاتش با شرح و بسط اشاره کرده است.

و سید رضی الدّین علی بن طاوس،در کتاب فلاح السائل ذیل نافله ظهر و عصر چنین می نویسد:مطالب یادشده را از نسخه ای که متعلق به شیخ طوسی-و خط ابو عبد اللّه حسین بن احمد بن عبید اللّه بر آن دیده می شود- و تاریخ آن در ماه صفر سال 411 هجری بوده،و این نسخه را جدم شیخ ابو جعفر طوسی،و احمد بن حسین بن احمد بن عبید اللّه(فرزند غضائری) مقابله کرده اند و ما هم آن نسخه را صحیح می دانیم،نقل کرده ایم.

مؤلف گوید:از بیان ابن طاوس استفاده می شود،مراد وی از ابو عبد اللّه، همانا شیخ غضائری،و منظور از احمد بن حسین،فرزندش ابن غضائری است.پیش از این نوشتیم،غضائری،در نیمه صفر سال 411 هجری قمری درگذشته است اکنوی ابن طاوس می نویسد،خط او را که سال 411 هجری قمری نوشته شده است دیده است،باید گفت تاریخ مزبور،با سال درگذشت او منافاتی نخواهد داشت،زیرا ممکن است اتمام کتاب در ماه صفر بوده باشد،و پس از آن بلافاصله در همان ماه رحلت او اتفاق افتاده باشد.

ابو عبد اللّه،حسین بن عبید اللّه بن سهل سعدی قمی

وی،از بزرگان مشایخ پیشینیان بوده است،و کتاب المتعه از آثار اوست و نسخه ای از آن،در اختیار ما می باشد،اعیان الشیعة 364/26.

ابو عبد اللّه حسین بن علی بصری

وی از پیشینیان و بزرگان دانشوران اصحاب ما بوده است،و رساله ای

ارزنده از او که مشتمل بر فضائل حضرت مولی علیه السّلام بوده-و در ضمن مجموعه ای گردآوری شده است-تألیف کرده است،و ما آن رساله را از مجموعه ای،کهن که به خط وزیر فاضل مشهور(مغربی)بوده به خط خویش استنساخ کردیم.

ابو عبد اللّه حسین بن عبید اللّه بن علی واسطی

⁽¹⁾

حسین غضائری پیش یادشده است،که از مشایخ شیخ طوسی و دیگران بوده است،

(انتهی)ترجمه روضات سوم می نویسد:ممکن است بگوییم واسطی همان غضائری و سنه

وفاتش را که پیش از 420 هجری نوشته اند سال رحلت غضائری بوده باشد،زیرا تاریخ

مزبور با تاریخ وفات غضائری که 411 هجری باشد،و جمله«طاب علیه الرحمه»که ماده

تاریخ وفات اوست،با تاریخ واسطی مناسبت دارد،بنابراین ممکن است.غضائری راوی

کتاب زراری باشد،که واسطی را راوی آن کتاب دانسته اند،زیرا موافقت در طبقه و اسم و

اسم پدر و اساتید تا این اندازه برخلاف عادت بوده،و برای دو نفر که غیر هم باشند،اتفاق

نیفتاده علاوه بر این اگر واسطی از دانشمندان طبقه غضائری و امثال او،به حساب می آید،

بایستی اصحاب رجال احوال او را مانند غضائری متعرض می شدند(انتهی)تنها مطلبی که

به نظر می آید کتاب نقض من اظهر الخلاف است که به واسطی نسبت داده اند،و آیا این

کتاب هم از غضائری است و در فهرست آثار او آمده است یا نه؟-م.

ابو عبد اللّه،فاضلی عالم و فقیهی معروف بوده است،بعضی از علما،پس از نام برداری از او اظهار داشته اند،واسطی آثاری دارد،و نزد شیوخ مورد اعتماد قرائت کرده است و پیش از سال 420 هجری درگذشته است.

مؤلف گوید:بنا بر آنچه اظهار شد،واسطی از معاصران سید مرتضی و هم طرازان او بوده است،و همان حسین بن عبید اللّه واسطی آینده است،که استاد قاضی ابو الفتح کراچکی می باشد ⁽²⁾

معروفی است،و از ابو محمّد هارون بن موسی تلعکبری روایت می کرده است،و سید ابن

طاوس در کتاب المواسعة از کتاب،النقض علی من اظهر الخلاف او مسائلی را نقل کرده

است-م.

فی الصلاة می نویسد:از آن جمله است،آنچه را که در کتاب النقض علی من اظهر الخلاف لاهل بیت النبی صلّی اللّه علیه و آله آمده است،املای ابو عبد اللّه،حسین بن عبید اللّه بن علی معروف به واسطی است به دنبال معرفی او می نویسد:

واسطی،در کتاب خود در ضمن مسأله ای آورده است کسی که در نماز دومین(مثلا عصر یا عشا)باشد و متذکر شود که نماز اولین را ادا نکرده است،اهل بیت علیهم السّلام فرموده اند،آن نماز را که در حال حاضر به جای می آورد به اتمام رساند،و نماز فوت شده را قضا نماید،و شافعی هم با این پاسخ هم عقیده است،پس از این به اختلاف فقهای مخالف با اهل بیت علیهم السّلام اشاره کرده است،و در اواخر همان مجلد،در ضمن مسأله ای دیگر،تحت عنوان کسی که در نماز دیگری باشد و متذکر نماز فوت شده خود باشد، گوید:اگر سائلی بپرسد،این سؤال را چنین پاسخ دهید،هرگاه نمازگزاری در نماز دیگری باشد،و به یاد نماز فوت شده قبلش بیفتد،چه دستوری برای او واجب خواهد شد؟در پاسخ به او گفته می شود،آن نماز را تمام کند و نماز فوت شده را قضا بنماید،و به این دستور،شافعی هم قائل می باشد.

پس از این به یادآوری نظریه مخالفان پرداخته است،و اضافه کرده دلیل ما برای نظریه مان،فرمایش حضرت امام صادق جعفر بن محمّد علیهما السّلام است، که فرموده کسی که به انجام نمازی مشغول باشد،و به یاد نماز فوت شده اش،بیفتد آن نماز را به اتمام برساند و ما فات را قضا کند.تا بدینجا آنچه در رساله سید ابن طاوس آمده است به پایان می رسد.

مؤلف گوید:واسط را ازآن جهت،بدین نام خوانده اند،که حد فاصل میان بصره و بغداد بوده و آن را حجاج بن یوسف ثقفی بنا نهاده است.

و اضافه کرده است که گمان نشود که حسین واسطی،همانا مؤلف کتاب العیون الحکم و المواعظ و ذخیرة المتعظ و الواعظ است،زیرا مؤلف این اثر،شیخ علی بن محمّد لیثی واسطی است که روزگارش پس از روزگار سید مرتضی رحمه اللّه بوده است.

عبد القاهر قرشی،در اواخر کتاب الجواهر المضیئة فی طبقات الحنفیة ⁽¹⁾

-در مجلد اوّل کشف الظنون می نویسد:شیخ محیی الدّین عبد القادر بن ابی الوفا محمّد قرشی

مصری حنفی سال 775 هجری درگذشته است،و به طوری که خود گفته اثرش را از

استادش قطب حلبی و علاء بخاری و ابو الحسن سبکی و علی ماردینی استفاده کرده است،

و تراجم را به ترتیب حروف ایراد کرده و به ذکر کنی و القاب و انساب پرداخته و آن را به

کتاب الجامع که مشتمل بر فوائدی است پایان داده،و به مناقب ابو حنیفه اشاره کرده و

ازآنجاکه نخستین تألیف در این خصوص بوده،خالی از اشتباه نیست،و همان کتاب را

شیخ ابراهیم حلبی متوفی 956 تلخیص نموده است و به ذکر ارباب تألیف پرداخته است

-م.

نام همراه با مطالب متنوعی،اشاره کرده است قابل ملاحظه است.

شیخ حسین بن عبید اللّه واسطی

واسطی،از بزرگان مشایخ قاضی ابو الفتح کراچکی بوده است.و به طوری که از کنز الفوائد کراچکی به دست می آید،از تلعکبری روایت می کرده

است و حقیقت آن است وی با شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن عبید اللّه بن علی واسطی که پیش از این نام برده شده است یکی بوده است.

سید شرف الدّین ابو عبد اللّه،حسین بن علی بن ابراهیم بن محمّد بن

حسن بن زهره حسینی حلبی

نسب او را به طوری که ملاحظه می کنید،به همان کیفیتی است که شیخ معاصر مرقوم داشته است،و پس از این در شرح حال پدرش،حقیقت نسب او را خواهیم نگاشت،و باقی نسبش را در ذیل ذکر جمال الدّین ابو محمّد حسن،پسر عمویش نوشته ایم.و پس از این هم،ذیل ترجمه پدرش،به اختلافی که به مناسبت نسب او ارائه شده اشاره خواهیم کرد.

باری،ابن زهره،از اجلای امامیه بوده،و یکی از ساداتی است که به ابن زهره معروف می باشند.

شیخ معاصر در امل الآمل 95/2 می نویسد:ابن زهره-فاضلی فقیه و جلیل القدر بوده-از علامه روایت می کرده است،و از او به استجازه پرداخته و به اخذ اجازه از وی مفتخر گردیده است.

مؤلف گوید:اجازه ای،که علامه به او و پدرش و عمو و پسر عمویش داده،اجازه ای مشهور و طولانی است،و علامه در آن اجازه،در مدح سید شرف الدّین،ابو عبد اللّه حسین مترجم فعلی ما می نویسد:و لولده المعظم و السید المکرم شرف الملة و الدّین ابی عبد اللّه الحسین.

و پیش از این،در ترجمه عموزاده اش سید جمال الدّین ابو محمّد،حسن ابن محمّد بن ابراهیم بن محمّد بن ابراهیم بن محمّد بن حسن بن زهره حسینی حلبی بدان اشاره کردیم.

سید رضی الدّین ابو عبد اللّه حسین بن علی بن ابی الرضا حسینی

مرعشی

شیخ منتجب الدّین،در فهرست او را به عنوان شایسته ای دین دار،ستوده است.

شیخ ابو عبد اللّه،حسین بن علی بن ابی سهل زینوآبادی

شیخ معاصر در امل الآمل 95/2 می نویسد:زینوآبادی،دانشوری فاضل و جلیل القدر بوده،و از حسن بن حسین بن حاجب روایت می کرده است.

مؤلف گوید:حسن بن حسین همان دانشوری است که سید ابو المکارم، حمزة بن زهره حلبی،معروف به ابن زهره از وی روایت می کرده است.

مؤید الدّین،حسین بن علی اصفهانی منشی معروف به طغرایی

پس از این،شرح حال او به عنوان عمید،فخر الکتاب ابو اسماعیل مؤید الدّین حسین بن علی بن محمّد بن عبد الصمد خواهد آمد.

شیخ بهاء الدّین حسین بن علی بن امیر کاقوسی(قوسیئی)

منتجب الدّین،در فهرست می نویسد:امیرکا،دانشوری متکلم و فقیهی متدین بوده است.بنابراین امیرکا،از متأخران شیخ طوسی،و یا از معاصران اوست.

شیخ ابو طیب حسین بن علی تمار

به طوری که از امالی شیخ طوسی،استفاده می شود،ابو طیب،از اساتید شیخ مفید بوده،و به توسط احمد بن مازن،از قاسم بن سلیمان روایت می کرده است.

سید حسین بن علی حسینی عاملی جبعی

شیخ معاصر در امل الآمل 77/1 می نویسد:وی فاضلی عالم،و شایسته

بوده،و از شاگردان شیخ حسن بن شهید ثانی(صاحب معالم)به شمار است،کتاب ارشاد علامه را به خط او دیدم و از آخر آن چنان برمی آید که آن کتاب را در سال 1010 هجری،نزد شیخ حسن قرائت کرده است ⁽¹⁾

-در امل الآمل:سال قرائت او را 1001 هجری ضبط کرده است-م.

ابو عبد اللّه حسین بن علی بصری

وی از بزرگان دانشمندان بوده و کتاب ایضاح که شاید در امامت بوده باشد،از آثار او می باشد،و این کتاب را نواده حسین بن جبر در کتاب نهج الایمان به وی نسبت داده است.

شمس الدّین حسین بن علی بن حسین بن زهره حسینی حلبی

وی از بزرگان سادات بنی زهره است.

عسقلانی،در الدرر الکامنه می نویسد:ابن زهره،در شهر حلب،سمت نقیب الاشرافی داشت،و پس از آنکه از حج بیت اللّه بازگشت،در ماه محرم سال 711 هجری درگذشت.

مؤلف گوید:نظیر همین عبارت را،در ترجمه حسن بن علی بن حسن ابن زهره،از وی نقل کردیم،و حقیقت آن است که هر دو ترجمه مربوط به شخص واحد است،جز اینکه اشتباهی برای عسقلانی به وقوع پیوسته،که گاهی او را حسن و هنگامی حسین معرفی کرده است.

شیخ حسین بن علی بن حسین بن علی بن حسین حاجبی شیعی

طبری هوسم

⁽²⁾

رودسر خوانده می شود،در نسخه الفهرست با شین نوشته شده و پس از معرفی از او

می نویسد:الطبری بهوشم یعنی حاجبی در هوشم می زیسته است.

منتجب الدّین در فهرست می نویسد:وی ثقه ای صالح و فقیه بوده است.

سید حسین بن علی بن حسن بن شدقم مدنی

⁽¹⁾

است،و حال آنکه از نظر جدش که نامش حسین است بایستی پس از مدنی که جدش

حسن است آورده شود و علت این تأخیر را ندانستم و من هم از او پیروی کردم.در

پاورقی امل آورده است در 15 شعبان سال 1026 متولد شده و ماده تاریخش(فیض

العادل)بوده و سال 1090 هجری هم تقریبا درگذشت-م.

شیخ معاصر در امل الآمل 97/2 می نویسد:وی فاضلی جلیل القدر،و از سرایندگان معاصر است،و در هندوستان می زیسته است.

مؤلف گوید:پیش از این ترجمه جدش سید حسن را نوشتیم،و او از اعلامی است که مسائل چندی را از شیخ بهایی سؤال کرده است،و او همان سید حسن بن علی بن حسن بن شدقم بن ضامن بن محمّد بن عرفه می باشد.

شیخ حسین بن علی بن حسین بن محمّد بن ابی سروال اوالی هجری

وی،از اجلای شاگردان شیخ علی کرکی بوده است،و از او روایت می کرده،و از او به اخذ اجازه نایل آمده است،وی فوائد استاد مذکورش را، که بر،الفیه شهید نوشته است گردآورد و خود فوائدی را بدان ضمیمه کرد و از این راه شرحی بر الفیه شهید به نام الاعلام الجلیة فی شرح الرسالة الالفیة تهیه کرده است.

شیخ معاصر در امل الآمل 97/2 گوید:شیخ حسین بن علی بن ابی سروال اوالی هجری از شاگردان شیخ علی بن عبد العالی عاملی کرکی است که فاضلی فقیه بوده است،و از تألیفات او الاعلام الجلیة فی شرح الالفیة،شهید و دیگری الکواکب الدریة فی شرح الرسالة النجمیه،شیخ علی کرکی است.

و من این هر دو کتاب را،به خط خود مؤلف،در کتابخانه آستانه رضویه، (علی صاحبها آلاف التحیة)،دیده ام.

مؤلف گوید:نسب وی را به خط خود او،در ضمن اجازه ای که برای شاگرد فاضلش حاج شیخ شمس الدّین،محمّد بن شیخ ابراهیم نجار،در آخر شرح الفیه-یادشده-نوشته است دیده ام،و این نسخه را که در کمال کهنگی بوده،در ناحیه مقدسه حضرت عبد العظیم علیه السّلام مشاهده کرده ام،و تاریخ تألیف آن 950 هجری قمری بوده است،و آن اجازه را که شارح به خط متوسط و زیبای خود،پس از شش سال بعد از تاریخ تألیف نگارش داده است.

پیش از این تحقیق نسبت اوالی را نوشتیم،و کلمه هجری به فتح ها و جیم و پس از آن را،بدون نقطه منسوب به هجر است،که ظاهرا یکی از قریه های بحرین باشد،و شاید نام قبیله ای بوده است ⁽¹⁾

-در پاورقی می نویسد:به طوری که از مجلد سوم معجم قبائل العرب به دست می آید قبیله ای

در آفریقا به نام هجر موجود است،لیکن حقیقت آن است که شیخ حسین اوالی از مردم

هجر بحرین بوده است-م.

سید ابو عبد اللّه حسین بن سید مرتضی علی بن حسین موسوی

از قرائن پیداست که وی از علما بوده و سال 443 هجری درگذشته است،و به طوری که از کامل ابن اثیر نقل شده است،سال مزبور نیز ابو محمّد بن محمّد بصری درگذشته است.

شیخ حسین بن علی بن خضر بن صالح عاملی فرزلی

⁽²⁾

آن چنان که شیخ معاصر،در امل الآمل 78/1 می نویسد:وی فاضلی شایسته و از شاگردان سید حسین بن محمّد بن ابو الحسن عاملی به شمار است،و در مشهد مقدس رضوی می زیسته و همان جا درگذشته است.

مؤلف گوید:ظاهر آن است که مراد وی،از استادش سید حسین عاملی سید حسین بن محمّد بن علی بن حسین بن ابو الحسن موسوی عاملی جبعی است،که فرزند صاحب مدارک است،و شرح حال او پس از این خواهد آمد،بنابراین نمی توان وی را امیر سید حسین مجتهد دانست؛زیرا پدر امیر سید حسین،محمّد نبوده است.(و چنانچه گذشت نام پدرش حسن بوده است).

شیخ حسین بن علی بن جمال الدّین حماد بن ابو الحسین(ابو الخیر)

لیثی واسطی

وی،از افاضل عصر،و از معاصران شیخ فخر الدّین و هم طرازان او بوده است.

لیثی،فقیهی فاضل و سراینده ای کاتب و نگارنده ای بلیغ و کاملی جامع بوده است،و پدرش شیخ کمال الدّین ابو الحسن علی نیز از مشاهیر فقهاست.شیخ حسین برای شیخ نجم الدّین خضر بن محمّد بن نعیم مطارآبادی اجازه ای مرقوم،داشته،و از آن اجازه برمی آید که شیخ حسین، از پدرش کمال الدّین اجاره داشته و اجازه وی مشتمل بر فوائد ارزنده ای، است،که ما از آن ها در مواضعی از این کتاب استفاده کرده ایم و از آن اجازه،استفاده می شود،علاوه بر پدرش،از گروهی از علمای عامه،در شیراز و هند و واسط و دیگر جاها روایت کرده است،و از مدرک دیگری که مربوط به اجازه او نمی باشد،از علمای خاصه هم اجازه،داشته است.

آری،در آن اجازه می نویسد،سال 750 هجری که در شیراز بوده،از جمعی از علما اجازه داشته است.از شیخ جلیل فاضل،شمس الملة و الدّین

محمّد آملی،و دیگری شیخ جلیل فاضل عماد الدّین کاشی نیز اجازه داشته است.

و گمان من آن است شیخ شمس الدّین آملی،همان شمس الدّین محمّد ابن محمّد آملی،مؤلف کتاب نفائس الفنون است که به پارسی تألیف شده، و قاضی نور اللّه در مجالس المؤمنین او را از علمای امامیه نام برده است.

لیثی،در اواخر آن اجازه به آثار خود اشاره می کند و می نویسد:

و به وی اجازه دادم،تا آثار مرا،از کتاب ها و رساله ها و اشعار و خطبه ها،از من روایت نماید،و از آن جمله است قوة الارواح و یاقوت الارباح در بیان آغاز عالم و پیش آمدهای پیمبران و تاریخ پادشاهان و خلیفگان،دیگری روضة الازهار در بیان نامه ها و سروده ها و نهایة السئول فی فضائل الرسول و عیون الصفا در اخلاق محمّد مصطفی صلّی اللّه علیه و آله و زادهم کرما و شرفا و المقامات الست در بیان شش مقامه است،که در آن ها از سبک حریری دنبال کرده ام،جز اینکه در هر مقامه ای،به بیان علم ویژه ای پرداخته ام،و قصیده ها و چکامه هایی که در مدح پیمبر و ائمه اثنی عشر سروده ام،از آن جمله قصیده بائیه و تائیه و لامیه است،و قصیده آخری از دیگر چکامه ها،طولانی تر است،و رساله هایی که در متون بدیع تألیف کرده ام،و به نام الکامله-که رساله ای جامع است-نامیده ام،و رساله ای در قافیه تألیف کرده ام،که متضمن طرفه هایی از این علم می باشد.و کتاب رسائل که در شهر قطیف به تألیف آن اقدام نموده ام،و محتوی بر دویست و هشتاد رساله،در همگی فنون نامه نگاری،و پاسخ گویی از نگارشات است.و همچنین به وی اجازه می دهم،تا آنچه را که تألیف کرده ام و یا بر دیگران قرائت نموده،و از آن ها به سماع رسیده ام،و اجازاتی را که مشایخم برای

من نوشته اند تا با اجازه جامعی که از سوی من دارد،و همچنین آنچه را که در این جزوه آمده است روایت نماید،و دنباله اجازه را ادامه می دهد،تا آنجا که می نویسد و کتب العبد الحسین بن علی بن جمال الدّین حماد بن الحسین اللیثی نسبا و الواسطی منشئا و نسبا،و تاریخ آن اجازه روز یکشنبه سوم شوال سال 756 هجری بوده است،و پس از آن به ایراد فائده هایی دیگر پرداخته،و چنین امضا نموده است،کتب الحسین بن علی بن حماد.

ابو القاسم حسین بن علی بن حسین بن محمّد بن یوسف مغربی

وی،فاضلی عالم و ادیبی سراینده و نگارنده ای خردمند و کامل بود،و معروف به وزیر ابو القاسم مغربی یا وزیر مغربی است.

نجاشی در رجالش ص 55 گوید:وزیر مغربی،از نوادگان بلاش بن بهرام گور است ⁽¹⁾

-فرصت شیرازی در آثار عجم می نویسد:بلاش بن بهرام شانزده سال فرمانروایی کرد،و در

تاریخ گزیده و لب التواریخ و دیگر از کتاب ها از بلاش بن بهرام که فرزند بلافصل او

باشد نام نبرده اند،و از قرینه پیداست که بلاش همان یزدگرد باشد،که فرصت نام نبرده و

دیگران یاد کرده اند،و ممکن است دو نام داشته،یکی یزدگرد و دیگری بلاش،چنانچه

همین احتمال هم در تاریخ شاهان ایران داده شده،و دیگری بلاش بن فیروز بن یزدگرد

ابن بهرام گور است،که با دو واسطه نواده بهرام گور بوده،تاریخ گزیده می نویسد:بلاش

ابن فیروز بعد از پدرش فیروز به سلطنت رسید،و برادرش قباد از وی بگریخت،و در

روزگار او بوده،که سوفرای شیرازی جهان پهلوان،به خون خواهی فیروز به جنگ

خوش نواز ترک رفت و او را کشت،و مدت پادشاهی اش پنج سال بوده،لب التواریخ هم

مدت پادشاهی او را پنج سال نوشته فرصت مدت سلطنت او را دوازده سال نوشته و اضافه

کرده است،شهر لار،از بناهای اوست(انتهی).

اکنون بلاش بن بهرام که نیای وزیر مغربی بوده،هرگاه بی واسطه به بهرام گور بپیوندد،همان

یزدگرد است،و اگر با فاصله باشد همان بلاش بن فیروز نواده بهرام گور خواهد بود-م.

رساله ای در قاضی و حاکم و کتاب الالحاق بالاشتقاق و اختیار شعر ابی تمام و اختیار شعر البحتری و اختیار شعر المتنبی و الطعن علیه و نیمه ماه مبارک رمضان سال 418 هجری درگذشته است ⁽¹⁾

-روضات [1]می نویسد:از اینکه نجاشی،از نام برده در کتاب خود اسم برده،و از وی تجلیل

کرده است دلیل بر امامی مذهب بودن اوست،علاوه بر اینکه وابستگی ارزنده ای با یکی

از مقامات رسمی شیعه دارد،نعمانی مؤلف غیبت و هم خود او دارای پایه مهمی از علم و

دانش است.

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء ص 128 می نویسد:ابو القاسم مغربی وزیر آثاری دارد،از جمله کتاب المصابیح در تفسیر قرآن است.

مؤلف گوید:ظاهر آن است که مصابیح همان کتاب خصائص علم القرآن مذکور باشد.

علامه،در خلاصة الاقوال ص 53 گوید:حسین بن علی بن حسین بن محمّد بن یوسف ⁽²⁾

ابن مرزبان بن ماهان بن باذان بن ساسان بن حرون بن بلاش بن جاماسب بن یزدگرد بن

بهرام گور،(انتهی)پیش از این نوشتیم نام پدر بلاش فیروز بوده است و ممکن است نام

دیگری هم که جاماسب باشد دارا بوده است.

در روضات نقل کرده است:به خط پدر وزیر مغربی دیده شده که وزیر در آغاز طلوع فجر

روز یکشنبه 13 ذیحجه سال 370 هجری متولد شده،و پیش از چهارده سالگی به حفظ

قرآن کریم موفق آمده و از فنون نحو و صرف و لغت و شعر و خط و جبر و مقابله و

دیگر از علوم برخوردار بوده،و پیش از 17 سالگی به اختصار اصلاح المنطق پرداخت،و

به تمام معنی از عهده اختصار آن برآمده،و به خاطر مورخی که این مراتب از وی نقل

شده،همان اختصار را به نظم درآورده است،روضات پس از این نقل به پاره ای از اشعار او

اشاره نموده است.

مؤلف گوید:شیخ طوسی،در کتاب فهرست در ذیل نام برداری از سید مرتضی می نویسد:سید مرتضی،از وزیر مغربی روایت می کرده است ⁽¹⁾

-در پاورقی می نویسد:از ترجمه سید مرتضی که شیخ در فهرست آورده به دست نمی آید که

سید از وزیر مغربی روایت کرده باشد،آری ما هم از چاپ هند و مجمع الرجال قهپائی که

مطالب فهرست را آورده و همچنین از رجال او این معنی را بهره نبرده ایم،و در رجال

نجاشی هم تذکری از این معنی نشده است-م.

به دنبال آنچه یادآوری کرده اظهار می دارد از اجازه شیخ حسین بن علی ابن حماد لیثی واسطی،که به شیخ نجم الدّین،جعفر بن محمّد بن نعیم مطارآبادی داده،برمی آید که وزیر مغربی کتاب مختصر غریب الکلام را تألیف کرده است.و چنان می پندارم،که مختصر غریب الکلام همان اختصار غریب المصنف بوده باشد.

مؤلف گوید:در نسخه خلاصة الرجال که بر خود علامه حلی قرائت شده است،کلمه بلاش با شین نقطه دار آمده است،و در مشیخه نیز با شین معجمه آورده شده،و در ایضاح الاشتباه با سین مهمله ضبط کرده است ⁽²⁾

بر وزن لواش،نام پسر فیروز است،که یکی از پادشاهان ایران است،و مرد عارف و با

کمال را بلاش گویند،و اگر به کسر باء بخوانند به معنای بی جهتی است،و بلاش گرد نام

قریه ای است در چهار فرسنگی مروشاه جهان که از بناهای او می باشد-م.

شیخ معاصر،در امل الآمل 97/2 از وزیر مغربی به همان مقدار-که نجاشی در رجال آورده است-اکتفا کرده است.

قطب راوندی،در فقه القرآن از حسین بن علی مغربی در ذیل آیه شریفه إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا... (سوره مائده 61)تا به آخر نقل کرده است که وی گفته،اذا قمتم به معنی اذا عزمتم و هممتم است،به عبارت دیگر، هرگاه همت گماشتید،که نماز بخوانید!و دو بیت شعر هم از کلام عرب

شاهد آورده است.و اضافه می کند قیام از نظر عرب قیام ارادی است نه قیام جسمی،ظاهر آن است که،منظور از حسین بن علی مغربی،همان وزیر مغربی است.

مؤلف گوید:وزیر مغربی،برادرزاده ای به نام ابو الفرج داشته،که در روزگار مستنصر خلیفه علوی،در مصر وزارت داشته است،و در سال 455 هجری قمری در مصر دستگیر شد.

ابن خلکان در تاریخش می نویسد:ابن نجار در تاریخش گوید،نیاکان وزیر مغربی از بصره بودند،و پیشینیان او به بغداد رفتند،و جد پدری اش ابو الحسن علی،عهده دار دیوان مغرب زمین بود و به همین جهت او را مغربی گفتند ⁽¹⁾

-در ترجمه سوم روضات آمده مغربی منسوب به جانب غربی بغداد است،زیرا به طوری که

از یکی از مدارک استفاده می شود،جد اعلایش ابو الحسن علی بن محمّد سمت والی گری،

جهت مزبور را داشته است،ممکن است جهت انتساب متن کتاب به صحت نزدیک تر

باشد-م.

ابو عبد اللّه،حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی برادر

شیخ صدوق رئیس محدثان محمّد

ابو عبد اللّه،از اجلای طائفه حقه امامیه،و بزرگان دانشمندان شیعه بوده است،و او و برادر بزرگوارش،از یک مادر-که کنیزی بوده-به دنیا آمده اند،و به زودی در ذکر پدر ارجمندشان،خواهیم گفت،که این دو برادر به دعای حضرت صاحب الزمان علیه السّلام متولد شده اند.

سید مرتضی،و شیخ طوسی،از او روایت می کرده اند،و او و برادرش صدوق قدّس سرّه و فرزند و نواده و نوادگانش،تا روزگار شیخ منتجب الدّین، مؤلف فهرست همگان از بزرگان دانشوران بوده اند،و پس از منتجب الدّین، به چگونگی بازماندگان او دست پیدا نکرده ام،و خود منتجب الدّین از بزرگان نوادگان او بوده است.و لیکن در سلسله صدوق،به غیر از فرزندش،دانشوری دیگر،به وجود نیامده است.

شیخ معاصر،در امل الآمل 98/2 می نویسد:شیخ حسین،ثقه ای جلیل القدر و عظیم الشأن است،و از پدرش علی و برادرش محمّد روایت می کرده است،و آثاری دارد،از آن جمله کتاب الرد علی الواقفه و کتابی دیگر،که آن را برای صاحب بن عباد تألیف کرده است.

نجاشی به توسط حسین بن عبید اللّه یعنی ابن غضائری از او روایت کرده است،و نجاشی و شیخ طوسی و علامه حلی او را توثیق کرده اند،و منتجب الدّین،از وی،و نیز از فرزندش حسن و نواده اش حسین یاد کرده است،و آن ها را فقیهانی شایسته معرفی کرده است.

شیخ طوسی،در رجال ص 466 در باب من لم یرو عن الائمة علیهم السّلام می نویسد:شیخ حسین،روایاتی بسیار از گروهی از محدثان،و از پدر و برادرش محمّد بن علی روایت می کرده و از مؤلفان است.

مؤلف گوید:به زودی در ترجمه پدرش علی بن موسی،و در ذکر برادرش محمّد بن علی صدوق،مطالبی که مربوط به احوال اوست،خواهیم نگاشت،از آن جمله حضرت ولی عصر(عج)در توقیع شریفی که به پدرش علی بن موسی،در پاسخ عریضه او که درخواست فرزندی از برکات وجود مقدسش نموده بود،مقام ولایت مداری مرقوم فرموده از خدا

خواستیم تا درخواست تو را بر اجابت رساند،و به زودی دو فرزند پسر نیکوکار نصیب تو خواهد شد.

به دنبال این توقیع شریف،ابو جعفر محمّد مشهور به صدوق،و ابو عبد اللّه حسین از ام ولد-که تحت حباله علی بن موسی بوده-به دنیا آمد.

علامه،در خلاصة الاقوال ص 50 گوید:حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه،کثیر الروایة،و از پدر و برادر و گروهی دیگر از محدثان روایت داشته،و مورد وثوق بوده است.

مؤلف گوید:شیخ طوسی در فهرست در ذیل ترجمه سید مرتضی، مرقوم داشته که سید مرتضی از وی روایت می کرده است ⁽¹⁾

-در فهرست ننوشته است،که سید مرتضی از شیخ حسین بن بابویه روایت می کرده است،

لیکن در رجالش متذکر این معنی شده است-م.

از کتاب بشارة المصطفی تألیف محمّد بن ابی القاسم طبری برمی آید که برادر صدوق از شیخ ابو جعفر محمّد بن حسین نحوی روایت می کرده است و شریف زاهد ابو هاشم محمّد بن حمزة بن حسین بن محمّد بن محمّد بن ابراهیم بن محمّد بن موسی الکاظم علیه السّلام از وی روایت می کرده است.

نجاشی،در رجال ص 54 می نویسد:ابو عبد اللّه،حسین بن علی بن حسین ابن موسی بن بابویه قمی از ثقات محدثان بوده،و از پدرش اجازه و روایت داشته است،و از تألیفات اوست:کتاب التوحید و نفی التشبیه و کتابی دیگر، که آن را برای صاحب ابو القاسم بن عباد نوشته است،و ما به وسیله حسین ابن عبید اللّه(غضائری)از وی روایت می کنیم.

شیخ منتجب الدّین،آنچه را شایسته به حال او بوده،در فهرست آورده، لیکن از او نام نبرده است.با آنکه نام پسر و نواده اش را متعرض گردیده

است ⁽¹⁾

-در فهرست منتجب الدّین، [1]منضم به مجلد 105 طبع جدید بحار و [2]مجلدی که جداگانه به

طبع رسیده،در اول حرف حاء می نویسد:الشیخ ابو عبد اللّه الحسین بن علی بن الحسین بن

بابویه و ابنه الشیخ ثقة الدّین الحسن،و ابنه الحسین فقهاء صلحاء ممکن است نسخه ای که

در اختیار مؤلف این کتاب بوده نام او را نداشته است-م.

و پس از این به پاره ای از احوال او ذیل شرح حال پدرش ابو الحسن علی و برادرش ابو جعفر محمّد بن علی صدوق،اشاره خواهد شد.

شیخ طوسی،در کتاب غیبت پس از آنکه به دعای حضرت ولی عصر علیه السّلام که برای علی بن بابویه فرموده تا خدا فرزندی به او روزی فرماید چنانچه در ترجمه صدوق رحمه اللّه خواهد آمد،می نویسد ابو عبد اللّه بن بابویه گفته،در سنین کمتر از بیست سالگی،مجلسی ترتیب دادم،و در آن مجلس ابو جعفر محمّد بن علی اسود حضور پیدا می کرد،هنگامی که متوجه می شد، با سرعت هرچه تمام تر،پاسخ سؤالات حلال و حرام مردم را می دادم،از خردسالی من سخت به شگفت می آمد،و می گفت جای هیچ گونه شگفتی نیست؛زیرا تو به دعای حضرت ولی عصر(عج)متولد شده ای.

و نیز در کتاب غیبت نوشته است:ابن نوح گفته،سال 378 هجری قمری که ابو عبد اللّه حسین بن علی بن بابویه،به بصره آمد،در ضمن ایراد حدیث گفت،از علویه صفار و حسین بن احمد بن ادریس رضی اللّه عنه چنین شنیدم.

و باز در آن کتاب گوید:گروهی از ابو عبد اللّه،حسین بن علی بابویه روایت می کردند.و خود او گفته،حدیث کردند مرا گروهی از قمی ها از آن جمله علی بن احمد بن عمران صفار و قرین او علویه صفار و حسن بن احمد بن ادریس رضی اللّه عنه مرا حدیث کرده اند ⁽¹⁾

-سال فوت ابن بابویه را دیگران هم نقل نکرده اند،در پاورقی مجلد جداگانه فهرست

منتجب الدّین می نویسد:ابن بابویه سال 418 هجری قمری درگذشته است-م.

سید علاء الدّین حسین بن علی حسینی سبزواری

منتجب الدّین می نویسد:وی صالحی دین دار بوده است.

شیخ حسین بن علی

وی،از اجله قدمای اصحاب ما بوده و به طوری که از کتاب کفایة الاثر خزاز ⁽²⁾

مؤلف در مجلد چهارم،شرح حال او را نقل کرده است.

و گمان من آن است که هارون بن موسی همان تلعکبری معروف است و شیخ حسین یکی از اعلامی است که در این کتاب از او نام برده ایم،یا یکی از بزرگانی است که در کتاب های رجال از وی نام برده شده است،و شاید همان وزیر مغربی،یا یکی از هم طرازان او بوده باشد،که از معاصران شیخ مفید به شمار آید،زیراکه مفید هم از تلعکبری روایت می کرده است.

سید ابو عبد اللّه حسین بن علی بن داعی حسنی سیلقی

وی،از زهاد علما و از اجله مشایخ سید زاهد ابو طالب یحیی بن محمّد ابن حسن بن عبد اللّه حوالی طبری حسینی است،و به طوری که از بشارة المصطفی محمّد بن قاسم طبری به دست می آید،سید ابو عبد اللّه،از

سید جلیل ابو ابراهیم جعفر بن محمّد حسینی روایت می کرده است.بنابراین، سید ابو عبد اللّه در درجه شیخ طوسی،و هم طرازان اوست،و ممکن است از سلسله داعی حسنی مشهور بوده است و پسر عموی مجتبی و مرتضی پسران داعی حسنی باشد.

سیلقی،منسوب به سیلق به فتح سین مهمله است ⁽¹⁾

-در پاورقی می نویسد:مؤلف در همه جا سیاق را به تقدیم یا بر لام ضبط کرده و در اعیان

الشیعة 35/27 به نقل از تاج العروس می نویسد سلیق به تقدیم لام بر یا بر وزن امیر،یکی از

خاندان علوی ها بوده،که به سلیق ملقب بوده،و ازآن جهت وی را بدان لقب ملقب

داشته اند،که شمشیری برا و زبانی گویا داشته است-م.

ابو عبد اللّه،حسین بن علی بن سفیان بزوفری

نجاشی،در رجالش ص 53 می نویسد:بزوفری،از ثقات اجلای اصحاب ما بوده،و از تألیفات اوست:کتاب الحج و کتاب ثواب الاعمال و کتاب احکام العبید و من این کتاب را نزد شیخم شیخ ابو عبد اللّه مفید قرائت کرده ام،و کتاب الرد علی الواقفه و کتاب سیرة النبی و الائمة فی المشرکین و همگی این کتاب ها را ابو عبد اللّه احمد بن عبد الواحد بزاز،به توسط او به ما اجازه داده است.

شیخ طوسی،در رجالش ص 466 از وی نام می برد و آثار او را متعرض شده،و اضافه کرده است که بزوفری از هارون بن موسی تلعکبری روایت می کرده است.

مؤلف گوید:مراد نجاشی از احمد بن عبد الواحد،همانا ابن عبدون مشهور است.

بزوفری،منسوب به بزوفر است که مشهور از ضابطان،آن را به کسر باء و فتح زا و سکون واو و فتح فاء«بر وزن دروگر»ضبط کرده اند،و در یکی

از نسخه های خلاصه علامه حلی،بعضی از فضلا آن را به فتح با و ضم زا (بر وزن نکوتر)ضبط کرده است،و علامه شوشتری،در تعلیقه ای که از خلاصه دارد می نویسد:بزوفری منسوب است به قریه بزوفر قوسان ⁽¹⁾

-معجم البلدان 412/1 [1] گوید:بزوفر به فتح با و زا و فا(مرودر)نام دهکده بزرگی است از

محل قوسان نزدیک به واسط و بغداد،که در کنار نهر موفقی در غرب دجله واقع شده

است-م.

حسین بن علی بن سلیمان بحرانی

شیخ معاصر در امل الآمل 99/2 می نویسد:وی،فاضلی جلیل القدر و از مشایخ علامه حلی است،و علامه به توسط او آثار پدرش علی بن سلیمان را،از وی نقل کرده است.

مؤلف گوید:پدرش علی بن سلیمان نیز،از مشاهیر علما و حکما بوده است،و پس از این در باب عین به شرح مراتب کمالی او اشاره خواهیم کرد.

شیخ ابو عبد اللّه حسین بن علی بن شیبان قزوینی

⁽²⁾

تفحص عیوب باشد،و ظاهر آن است که شیان لقب جد او باشد،بنابراین ممکن است طبق

نوشته صاحب ریاض نام پدرش علی و جدش احمد باشد یا برعکس و از قدما بوده،و

تلعکبری و احمد بن عبدون و ابن بابویه از او روایت کرده اند،و از علی بن حاتم قزوینی

روایت داشته است،و مراتب قرائت را از ابو علی حسن طوسی بهره برده است،و پدرش

احمد نیز مراتب قرائت را از ابو علی استفاده کرده است-م.

ابو عبد اللّه،فاضلی عالم و جلیل القدر و فقیهی امامی و خردمند بود،و از مشایخ شیخ مفید به شمار است،و از علی بن حاتم-که از ثقات علما بوده-روایت می کرده است،ابن طاوس،در الدروع الواقیه از وی نام می برد،و کتاب علل الشریعة را بدو نسبت داده است،و اضافه نموده است که وی،از احمد بن عبدون روایت می کند،و سید ابن طاوس،در کتاب مزبور از خود او به عنوان قزوینی،و از کتابش به عنوان علل نام می برد،و