مشخصات کتاب

سرشناسه : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066 - 1130ق.

عنوان قراردادی : [ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. فارسی]

عنوان و نام پدیدآور : ریاض العلماء و حیاض الفضلاء جلد سوم/ تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1389 -

مشخصات ظاهری : 6ج.

شابک : 52000 ریال: ج.1(چاپ دوم) : 978-964-971-290-1 ؛ دوره : 978-964-971-349-6 ؛ 42000 ریال : ج. 6 ، چاپ اول : 9789649710044 ؛ 114000 ریال: ج.7: 978-600-06-0033-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(چاپ دوم/برون سپاری)

یادداشت : نام ناشر از سال 1372 به بنیاد پژوهشهای اسلامی تغییر یافته است

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.7(چاپ اول: 1394).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066؟ - 1130ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : شیعه -- سرگذشتنامه و کتابشناسی

شناسه افزوده : ساعدی خراسانی، محمدباقر، 1306 - ، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP55/2/الف 7ر9041 1389

رده بندی دیویی : 297/996

شماره کتابشناسی ملی : م 66-539

اشاره

ریاض العلماء و حیاض الفضلاء

تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی

فهرست مطالب

عنوان صفحه

مقدمه مترجم 15

شاذان بن جبرئیل قمی 17

شاه آور بن محمد شهاب الدّین 18

شرف الدّین حسینی شولستانی 19

شرف الدّین سمّاکی 20

شرف الدّین بن علی نجفی 20

شرفشاه بن عبد المطلب حسینی افطسی اصفهانی 21

شرفشاه بن محمد حسینی افطسی نیشابوری 22

شروانشاه بن حسن حسینی کیسکی 22

شروانشاه بن محمد رازی حافظ 22

شریف بن شریف اکمل بحرینی 23

شریف بن تاج الدّین استرآبادی 23

شمس الدّین بن صقر بصری 25

شمس الدّین عریضی 25

عنوان صفحه

شمس الدّین محمد احسایی 25

شمس الشرف بن علی حسینی سیلقی 25

شمیله بن محمد حسنی 26

شهرآشوب مازندرانی 26

شیرزاد بن محمد بابویه 27

صاعد بن ربیعه 28

صاعد بن علی آبی 28

صاعد بن محمد بریدی آبی 28

صاعد بن منصور مازندرانی 29

صالح بن حسن جزائری 29

صالح بن سلیمان عاملی صیداوی 29

صالح بن عبد الکریم بحرانی 30

صالح بن مشرف عاملی جبعی 31

صفی الدّین بن سرایا حلّی 31

صفی الدّین بن فخر الدّین نجفی 31

ضمرة بن یحیی شعیبی 32

ضیاء بن ابراهیم علوی حسنی شجری 32

طالب بن علی علوی حسینی ابهری 33

طالب کیا بن ابی طالب حسینی 33

طالب بن محسن 33

طه بن محمد بن فخر الدّین 34

طاهر،غلام ابو الحبیش 34

طاهر بن احمد قزوینی 34

طاهر جزری 34

طاهر بن حسین بن علی 35

طاهر بن زید بن احمد 36

طلحة بن عبد اللّه غسّانی 36

طمان بن احمد عاملی 36

طیّب بن هادی حسنی شجری 38

ظالم بن عمرو،ابو الاسود دئلی 39

ظاهر بن ابی المفاخر حسینی افطسی 79

ظفر بن داعی قزوینی 79

ظفر بن داعی استرآبادی 80

ظفر بن همام اردستانی 80

ظهیر الدّین بن علی عاملی عیناثی 80

عادل حسینی 81

عاصم بن حسین عجلی 81

عالم شاه بن عبد الجلیل 81

عباد بن احمد حسینی 82

عباس بن عمر کلوذانی 82

عباس بن علی ورامینی 82

عبد الباقی حسینی 82

عبد الباقی نواده شاه نور الدّین نعمة اللّه ولی 83

عبد الباقی خطاط صوفی تبریزی 84

عبد الباقی بن محمد خطیب بصری 89

عبد الجبار بن احمد بن ابو مطیع 89

عبد الجبار بحرانی 89

عبد الجبار بن حسین حسینی موسوی بحرانی 90

عبد الجبار بن حسین طوسی 90

عبد الجبار بن عبد اللّه نیشابوری رازی 91

عبد الجبّار بن علی طوسی کاشانی 94

عبد الجبّار بن علی نیشابوری مقری 94

عبد الجبار بن فضل اللّه 94

عبد الجبار بن محمد طوسی 95

عبد الجبار بن معیه حسنی 95

عبد الجبار مقری 95

عبد الجبار بن منصور 96

عبد الجلیل بن ابو الحسین قزوینی 96

عبد الجلیل بن ابی الفتح متکلم رازی 98

عبد الجلیل بن ابی المکارم 99

عبد الجلیل حسینی قاری 99

عبد الجلیل بن عبد محمد 99

عبد الجلیل بن عیسی رازی 101

عبد الحسین بن عجرش عاملی 102

عبد الحکیم بن شمس الدّین سیالکوتی هندی 102

عبد الحمید حسینی نجفی 104

عبد الحمید بن عبد اللّه 105

عبد الحمید بن سید شمس الدّین 106

عبد الحمید،نظام الدّین 110

عبد الحمید بن محمد 110

عبد الحمید بن محمد مقری نیشابوری 111

عبد الحمید کرکی 111

عبد الحمید نیلی 111

عبد الحمید بن عبد الحمید علوی 112

عبد حیدر بن محمد جزائری 112

عبد الحی بن امیر عبد الوهاب جرجانی 112

عبد الخالق بن کره رودی 116

عبد الرءوف بن حسین حسینی موسوی بحرانی 117

عبد الرحمن بن ابراهیم عتایقی 118

عبد الرحمن بن ابی الغنائم ماهیانی اسدی 118

عبد الرحمن بن احمد 118

عبد الرحمن بن احمد جزائری 119

عبد الرحمن بن ابی القاسم حصری 119

عبد الرحمن بن شیخ ابو بکر 120

عبد الرحمن حسینی سینی 123

عبد الرحمن بن ابو القاسم عبد اللّه 123

عبد الرحمن بن عبد السمیع هاشمی واسطی 124

عبد الرحمن بن عبد اللّه جزائری 128

عبد الرحمن بن عتایقی 129

عبد الرحمن بن علی جزائری 129

عبد الرحمن بن محمد عتایقی 129

عبد الرحمن بن محمد حلوانی 134

عبد الرحیم بن احمد بغدادی 134

عبد الرحمن معروف به کثیر عزّت 135

عبد الرحمن بن محمد هاشمی واسطی 138

عبد الرحمن شجاع 139

عبد الرحیم تمیمی عنبری 140

عبد الرحیم بن سید عبد اللّه حسینی 140

عبد الرحیم بن محمد حسینی گرگانی 141

عبد الرحیم بن مظفر حمدونی 141

عبد الرحیم بن معروف 142

عبد الرحیم بن یحیی بحرانی 143

عبد الرزاق بن علی لاهیجی 143

عبد الرزاق بن ملا میر شیرازی 145

عبد الرزاق کاشانی 146

عبد الرشید بن حسین استرآبادی 146

عبد الرضا بن عبد الصمد حسینی بحرانی 147

عبد الرشید شوشتری 147

عبد السّلام بن حسین بصری 148

عبد السّلام بن سرخاب 149

عبد السّلام بن محمد حر عاملی مشغری 149

عبد السمیع هاشمی واسطی 152

عبد السمیع اسدی 153

عبد السمیع بن فیاض اسدی 153

عبد السّلام بن(رغبان)154

عبد الصمد بن احمد 155

عبد الصمد بن احمد بن عبد القادر 155

عبد الصمد بن حارثی همدانی حسین 156

عبد الصمد بن عبد القادر بحرانی 157

عبد الصمد بن فخرآور شجری 158

عبد الصمد بن محمد تمیمی 158

عبد الصمد بن محمد رازی دوعی 161

عبد الصمد بن حارثی همدانی محمد 161

عبد العالی عاملی میسی 162

حسین بن عبد العالی کرکی 162

عبد العالی بن علی عاملی کرکی 164

عبد العباس بن عماره جزائری 167

عبد العزیز بن ابی کامل طرابلسی 168

عبد العزیز بن سرایا حلّی 169

عبد العزیز امامی نیشابوری 169

عبد العزیز بن برّاج 169

عبد العزیز بن حسن عاملی حائینی 170

عبد العزیز بن محاسن 170

عبد العزیز بن تحریر،ابن براج طرابلسی 176

عبد العظیم حسنی ابهری 182

عبد العظیم بن حسین حسنی 182

عبد العظیم حسینی ساروی مازندرانی 183

عبد العظیم بن سید عباس 183

عبد العظیم بن عبد اللّه قزوینی 184

عبد علی بن جمعه عروسی منتمی 184

عبد علی بن حسین جزائری 186

عبد علی بن رحمة حویزی 187

عبد العلی مشهور به ابن مفلح عاملی 188

عبد العلی بن شیخ فیّاض حلّی 189

عبد علی قطیفی 189

عبد العلی بن محمد صفوی تبریزی 189

عبد العلی بن محمود خادم جاپلقی 189

عبد العلی بن محمود بن زین العابدین 190

عبد علی بن ناصر بحرانی 190

عبد علی بن نجده 192

عبد علی بن محمد حسینی 192

عبد الغفار بن عبد اللّه حسینی واسطی 196

عبد الغفار بن محمد گیلانی 196

عبد الغفور بن شاه مرتضی کاشانی 197

عبد القادر بن امیر صدر الدّین حسینی استرآبادی 198

عبد القاهر بن احمد قمی طبعی 198

عبد القاهر بن حمویه قمی 198

عبد القاهر بن حاج عبد حویزی 198

عبد الکاظم بن عبد علی گیلانی تنکابنی 201

عبد الکاظم کاظمی 202

عبد الکریم بن جمال الدّین ابن طاوس 204

عبد الکریم بن اسحاق 220

عبد الکریم بن عبد الحمید نجفی 220

عبد الکریم بن عبد اللّه بزّاز 221

عبد الکریم بن علی حسینی 221

عبد الکریم بن محمد دیباچی 223

عبد اللّه 223

عبد اللّه بن ابراهیم بغدادی 223

عبد اللّه بن احمد قزوینی 224

عبد اللّه بن احمد خشّاب 224

عبد اللّه بن احمد بحرانی 225

عبد اللّه بن ایّوب عاملی جزّینی 225

عبد اللّه شوشتری شهید مقتول 227

عبد اللّه بن جابر عاملی 227

عبد اللّه بن جعفر دوریستی 228

عبد اللّه بن جعفر طبرسی 228

عبد اللّه بن جعفر دوریستی رازی 228

عبد اللّه حسینی دشتکی شیرازی 232

عبد اللّه بن حسین مرعشی 232

عبد اللّه بن شهاب الدّین یزدی شه آبادی 232

عبد اللّه بن حسین شوشتری اصفهانی 237

عبد اللّه بن حسین مازندرانی 250

عبد اللّه بن ملا حسن شیرازی 250

عبد اللّه بن جعفر حسینی 250

عبد اللّه بن حسن نسّابه 251

عبد اللّه خراسانی شهید 251

عبد اللّه بن حاج حسین بابا سمنانی 251

عبد اللّه بن حسین بحرانی 260

عبد اللّه بن محمد زهره حسینی 260

عبد اللّه حلبی 261

عبد اللّه حمزة 261

عبد اللّه بن حملات 263

عبد اللّه حمیری 264

عبد اللّه بن حواله ازدی 264

عبد اللّه بن خلیل 265

عبد اللّه دوریستی 265

عبد اللّه راوندی 267

عبد اللّه بن سعید بن متوج 268

عبد اللّه بن شاه منصور قزوینی 268

عبد اللّه بن شرفشاه حسینی 269

عبد اللّه شوشتری 270

عبد اللّه شهید 270

عبد اللّه بن عباس رماحی 270

عبد اللّه بن عبد الکریم قشیری 271

عبد اللّه بن عبد اللّه قزوینی 272

عبد اللّه بن عبد الواحد 272

عبد اللّه بن عبد الواحد عاملی 273

عبد اللّه بن عثمان طرابلسی 273

عبد اللّه عجمی نحوی 274

عبد اللّه بن علوی حلّی 274

عبد اللّه بن علی 275

عبد اللّه بن علی بن زهرة حسینی حلبی 276

عبد اللّه بن علی طاهری 277

عبد اللّه بن علی کبابکی 277

عبد اللّه بن علی مطّلبی 278

عبد اللّه بن عمر طرابلسی 278

عبد اللّه بن عیسی جیرانی اصفهانی(مؤلف کتاب)278

عبد اللّه بن فتح اللّه قمی 283

عبد اللّه بن محمد ابهری 284

عبد اللّه بن محمد حائری 284

عبد اللّه بن محمد خراسانی 284

عبد اللّه بن شیخ شرف الدّین 285

عبد اللّه بن محمد تقی 285

عبد اللّه بن حاج محمد تونی بشروئی 286

عبد اللّه بن محمد حسینی بحرانی 288

عبد اللّه بن محمد دعلجی ضبّی 288

عبد اللّه بن محمد صائغ 289

عبد اللّه بن محمد اعرج حسینی 289

عبد اللّه بن محمد بن طاهر 295

عبد اللّه بن محمد طرابلسی 295

عبد اللّه بن محمد عاملی 296

عبد اللّه بن محمد مکی 296

عبد اللّه بن محمد بن هبة اللّه 297

عبد اللّه بن محمود بلدجی 297

عبد اللّه بن محمود شوشتری مشهدی 298

عبد اللّه بن مسیّب مسلمی 303

عبد اللّه بن موسی 303

عبد اللّه بن معمار 304

عبدکی استرآبادی 304

عبد اللطیف بن علی بن ابی جامع عاملی 305

عبد اللطیف بن نعمة اللّه عیناثی 305

عبد اللطیف بن علی ابن ابی جامع 306

عبید اللّه بن عبد اللّه حسکانی 306

عبد المطلب بن پادشاه حسینی جوزی حلی 307

عبد محمد بن احمد هجری 308

عبد المطلب بن احمد اعرج عبیدلی 308

عبد المحسن بن محمد عاملی شامی 315

عبد المطلب بن مرتضی حسینی 319

عبد المطلب بن یحیی طالقانی 320

عبد الملک بن اسحاق قمی 320

عبد الملک بن اسحاق قمی کاشانی 321

عبد الملک عاملی بعلبکی 321

عبد الملک فتحان کاشانی 321

عبد الملک بن محمد ورامینی 321

عبد الملک بن قذه حلبی 322

عبد الملک بن معافی 322

عبد النبی بن احمد عاملی نباطی 322

عبد النبی بن احمد هجری بحرانی 322

عبد النبی بن سعد جزائری 323

عبد النبی بن علی عاملی نباطی 328

عبد الواحد 328

عبد الواحد بن ابی الجبل عاملی 329

عبد الواحد بن اسماعیل طبری رویانی 329

عبد الواحد حبشی 333

عبد الواحد بن صفی نعمانی 333

عبد الواحد بن محمد طالقانی 334

عبد الواحد بن محمد بن عبد اللّه 335

عبد الواحد بن محمد نیشابوری 335

عبد الواحد بن محمد تمیمی آمدی 336

عبد الواحد بن مهدی 340

عبد الوحید واعظ گیلانی 340

عبد الوهاب بن حسین استرآبادی 342

عبد الوهاب حسینی تبریزی 342

عبد الوهاب بن ساجی 345

عبد الوهاب بن علی حسینی استرآبادی 345

عبد الوهاب بن قلیج ارسلان 347

عبید بن زاکانی قزوینی 349

عبید بن کثیر عامری 350

عبید اللّه بن احمد مقری 351

عبید اللّه بن حسن بن بابویه قمی رازی 352

عبید اللّه بن احمد ابن الکوفی 253

عبید اللّه بن عبد اللّه حسکانی اعور 353

عبید اللّه بن عبد اللّه سعدآبادی 358

عبید اللّه بن عبد الواحد نصیبی 361

عبید اللّه بن علی 361

عبید اللّه بن فضل تیّهانی 363

عبید اللّه بن محمد بیهقی 364

عبید اللّه بن محمد شیبانی بزّاز 364

عبید اللّه بن موسی علوی 364

عبید اللّه بن موسی بن علی الرضا(ع)366

عثمان بن احمد واسطی 366

عثمان دقاق 367

عثمان بن محمد هروی 367

عدنان بن محمد رضی بغدادی 367

عربی بن مسافر عبادی حلّی 371

عز الدّین آملی 373

عز الدّین بن فضل اللّه حسنی راوندی 373

عزیز حسینی جزائری 374

علاء الملک بن عبد القادر مرعشی 374

عزیز اللّه حسینی اردبیلی 375

عزیزی بن عراقی حسینی 375

عطاء اللّه بن فضل اللّه دشتکی شیرازی 376

عطاء اللّه رودسری گیلانی 379

عطاء اللّه بن فضل اللّه حسینی 380

عطاء اللّه بن محمود حسینی 380

عطیة بن ابراهیم بن علی 381

عقیل بن حسین علوی 382

عقیل بن محمد سمرقندی 382

علام 383

علم بن سیف 383

علوی بن اسماعیل حسینی بحرانی 385

علی،زین الدّین 385

علی آملی 386

علی بن ابراهیم 387

علی بن ابراهیم ورامینی 387

علی بن ابراهیم عریضی حسینی 387

علی بن ابراهیم بن ابی جمهور احساوی 388

علی بن ابو ابراهیم 389

علی بن ابی الحسن العاملی الجبعی 392

علی بن قطب الدّین راوندی 394

علی بن ابی الرضا علوی حائری 395

علی بن ابی جیّد 395

علی بن ابی زید 395

علی بن ابی سعد خیّاط 395

علی بن ابی سعد کاشانی 396

علی بن ابی سهل قزوینی 397

علی بن ابی طالب حسینی آملی 397

علی بن ابی طالب خیاری رازی 397

علی بن ابی طالب زحنی 397

علی بن ابی طالب سیلقی 398

علی بن ابی طالب تمیمی 398

علی بن ابی عبد اللّه هوشمی 400

علی بن صدر الدّین 400

علی بن ابو الفضل دیباجی 400

علی بن ابی القاسم مسکنی 401

علی بن ابی قرّه 401

علی بن ابی المعالی حسینی 401

علی بن احمد بن ابی جیّد 401

علی بن احمد بزوفری 401

علی بن احمد گرگانی جوهری 401

علی بن احمد 402

علی بن احمد عیناثی 402

علی بن احمد کوفی 403

علی بن احمد اسدی کوفی 403

علی بن احمد رمیلی 405

علی بن احمد مشغری 406

علی بن احمد مطارآبادی 407

علی بن احمد طوسی 409

علی بن احمد حانینی 410

علی بن احمد برقی 410

علی بن احمد مازندرانی 410

علی بن احمد علوی 410

علی بن احمد فنجکردی نیشابوری 411

علی بن احمد،زین الدّین 411

علی بن احمد صیداوی 411

علی بن احمد مشهدی احسائی 411

علی بن احمد عاملی 412

علی بن احمد قمی اشعری 413

علی بن احمد فنجکردی نیشابوری 416

علی بن احمد سدیدی حلّی 419

علی بن احمد اصفهانی 419

علی بن احمد مزیدی 420

علی بن احمد علوی کوفی 420

علی بن احمد نحاریری 427

علی خان مدنی شیرازی 429

علی بن احمد عاملی نباطی 436

علی بن احمد نسوی 437

علی بن احمد عیناثی 438

علی بن شیخ جمال الدّین احمد 438

علی استرآبادی،شرف الدّین 441

علی استرآبادی زین الدّین 441

علی بن استرآبادی،عماد الدّین 442

علی بن بشاره عاملی حنّاط 443

علی بن اسحاق معادی 445

علی بن اسماعیل 445

علی اصغر بن محمد یوسف قزوینی 445

علی انجوی شیرازی 446

علی بن بلال مهلّبی 447

علی بن بندار هوشمی 447

علی بن بوقی 447

علی بن تاج الدّین کیشکی 447

علی شوشتری 448

علی تولینی نحاریری 448

علی توابنی 449

علی بن ثابت سوراوی 449

علی بن جبیر 449

علی بن جعفر بن دبیسی 449

علی بن جعفر نیشابوری 450

علی بن جعفر مدائنی علوی 451

علی بن جعفر جامعانی 451

علی گیلانی هندی 452

علی بن ابی سهل قزوینی 453

علی بن بلال مهلّبی 455

علی بن حبشی 455

علی بن حبشی کاتب 456

علی بن حجة اللّه شولستانی 457

علی بن حسن 463

علی بن حسن عریضی 464

علی بن حسن بن احمد مظاهر 464

علی بن حسن حسینی 465

علی بن حسن زواری 465

علی بن حسن سبزواری 469

علی بن حسن شدقم 469

علی بن حسن،زین الدّین 469

علی بن حسن سرابشنوی 471

علی،شرف الدّین 472

علی بن حسن شاذان قمی 472

علی بن حسن علوی 473

علی بن سیّد ابو المکارم 473

علی بن محسن قاضی تنوخی 475

علی بن حسن بن فضل طبرسی 480

علی بن حسن غلاله 482

علی بن حسن بن علی طبرسی 483

علی بن حسن دستگردی 483

علی بن حسن طبری 484

علی بن حسن احنفی کاشانی 484

علی بن حسن حرّ عاملی 484

علی بن حسن استرآبادی 484

علی بن حسن خازن حائری 486

علی بن حسن حارثی 488

علی بن حسن حلّی 490

علی بن حسین موسوی عاملی 490

علی بن حسین وارانی 492

علی بن حسین جوانی 493

علی بن حسین جاستی 493

علی بن حسین قرشی 494

علی بن حسین خیّاط 495

علی حسینی 495

علی بن کمال الدّین حسین طبیب 495

علی بن حسین حسّنی 497

علی بن حسین حسینی خوزی 498

علی بن حسین واسطی 500

علی بن حسین عبدانی راوندی 501

علی بن حسین جاستی 501

علی بن حسین شفیهنی 502

علی بن حسین رازی 503

علی بن حسین مقدادی 503

علی بن حسین هذلی 504

علی بن حسین بن محمد 508

علی بن حسین صائغ عاملی 509

علیّ بن عبد الحسین حلّی 511

علی بن حسین کاشفی بیهقی 512

علی بن حسین بن علی رازی 518

علی حسینی خلخالی 519

علی بن حسین منجم 519

علی بن حسین بن عبد العالی کرکی 519

پیوست 545

مقدمه مترجم

بسم اللّه الرحمن الرحیم

الحمد لله و سلام علی عباده الذین اصطفی و لعنة اللّه علی اعدائهم من الآن الی یوم القیامة.

خدا را سپاسگزارم که موفق شدم مجلد ثانی ریاض العلماء تألیف منیف علاّمه خبیر مرحوم میرزا عبد اللّه افندی قدّس سره را از عربی به پارسی برگردانیده اینک با کمال ناتوانی و بی بضاعتی از عنایات حق تعالی و توجهات ائمه هدی علیهم صلوات اللّه الملک الاعلی آرزومندم این حقیر را در ترجمه مجلد ثالث آن کتاب که اکنون در صدد ترجمه آن برآمده ام و دیگر از مجلدات باقیمانده آن موفق بدارد.و این اثر ناچیز و دیگر آثارم را مشمول عواطف رحمانیه خویش و ائمه طاهرین صلوات اللّه علیهم اجمعین قرار بدهد.

روز دوشنبه سیزدهم رجب 1406 هجری،میلاد حضرت مولی امیر المؤمنین علی علیه السّلام برابر با چهارم فروردین 1365 شمسی،و انا الحقیر محمد باقر ساعدی ابن العلم الحجة الشیخ حسین مقدس ادام اللّه برکاته علینا.

«حرف شین»

اشارة

ش ⁽¹⁾

تذکر:مجلد دوّم ریاض العلماء [1]از«حسین»تا«سلطان»بوده که به یاری خدا ترجمه شد و اکنون مجلد سوم آن از«شاذان»تا«علی بن الحسین»ترجمه می شود.

در پانوشت اولین مترجم که ان شاءالله ترجمه می شود از حرفهای ش،ص،ض،ط و ظ در نسخه مؤلف بغیر از«صدر کبیر سید شریف استرآبادی»در حرف شین و ابو الاسود دئلی(ظالم بن عمر)در حرف«ظ»در سایر حروف شرح حال مستقلی آورده نشده پس آنچه در ضمن حروف یادشده متذکر گردیده است تلفیقی است از کتاب امل الآمل که تعلیقاتی تحت عنوان«اقول»آورده شده آنها را به همان ترتیب ترجمه می نمائیم.

شیخ جلیل ثقة ابو الفضل شاذان بن جبرئیل بن اسماعیل قمی

⁽²⁾ معظم له عالمی فاضل و فقیهی عظیم الشأن و جلیل القدر بود.آثاری دارد چون کتاب ازاحة العلة فی معرفة القبلة ⁽³⁾که نسخه ای از آن نزد ما موجود می باشد و شهید اول در کتاب ذکری از آن یاد کرده است.دیگر کتاب تحفة المؤلف الناظم و عمدة المکلف الصائم ⁽⁴⁾است.شیخ حسن صاحب معالم در اجازه خود از این دو اثر

نام برده است و سید فخار بن معدّ موسوی ⁽¹⁾از وی روایت می کند.و از آثار او:کتاب الفضائل ⁽²⁾که کتاب ارزنده ای است و نسخه ای از آن نزد ما موجود است.

مؤلف گوید:شاذان قمی در مدینه می زیست،و از شیخ عماد الدّین محمد بن ابو القاسم طبری مؤلف بشارة المصطفی روایت می کرده است.از آغاز سند برخی از نسخه های تفسیر امام حسن عسکری(ع)استفاده می شود؛از سید محمد بن شراهنک حسنی گرگانی نیز روایت می کرده است.

شاذان معاصر با ابن ادریس بوده است و از سید ابو المکارم بن زهره حلبی روایت کرده است و کتاب ازاحة العلة یادشده او در بحار الانوار درج شده است و من نسخه هایی از آن را دیده ام؛او این کتاب را به خواهش امیر الحاج جمال الدّین فرامرز بن علی بصرانی گرگانی در سال 558 هجری تألیف کرده است.این کتاب مشتمل است بر اخبار ائمه طاهرین و مباحث فقهی مفید و ارزنده ای را در خود دارد.

شاذان به توسط شیخ عماد الدّین طبری از ابو علی فرزند شیخ طوسی روایت کرده است.همچنین از شیخ ابو محمد عبد اللّه بن محمد بن عمر طرابلسی و شیخ فقیه ابو محمد ریحان بن عبد اللّه حبشی و ابو عبد اللّه محمد بن عبد العزیز روایت می کرده است و ممکن است این ابو عبد اللّه همان شیخ محمد بن عبد العزیز بن ابو طالب قمی باشد که پس از آن به نام و نشان او اشاره می شود.

شیخ شهاب الدّین شاه آور بن محمد

منتجب الدّین ⁽³⁾گوید:وی دانشمندی شایسته بوده است.

سید امیر شرف الدّین حسینی شولستانی

در امل الآمل ⁽¹⁾آمده است:وی دانشمندی بافضیلت و محققی محدث و سراینده ای ادیب بود و ما به توسط مولانا محمد باقر مجلسی از وی روایت می کنیم.

مؤلف گوید:ممکن است این سید همان میر شرف الدّین علی بن حجة اللّه حسنی حسینی طباطبائی شولستانی باشد که متولد شولستان ⁽²⁾و ساکن نجف بوده است.شاید در امل الآمل که از وی با این عنوان یاد کرده است یا اشتباه از ناسخ بوده و یا عنوان شرف الدّین شولستانی به دو تن از علما اشاره داشته است.

شولستانی کتابها و آثاری دارد و از افاضل و پرهیزگاران روزگار خود بشمار می رود و فقیهی محدث و متکلمی ماهر بوده است.

از آثار او:شرح ⁽³⁾مبسوطی است بر رساله اثنی عشریه فی الصلاة صاحب معالم، و من مجلد دوم آن شرح را به خط خود او در استرآباد دیده ام و اثری بی نهایت ارزنده،محققانه و منقّح بوده است و برای مسائل کتاب استدلالهای کافی ارائه کرده است.

شرحی بر ألفیة شهید به نام کفایة الطالبین به فارسی نگاشته است.رساله نوریه در اصول دین،مختصر و به فارسی تألیف کرده است،و شرحی به فارسی بر نصاب الصبیان نوشته است.این سه مجلد را در آغاز زندگی به سال 996 هجری تألیف کرده است؛من همگی آنها را به خط خود او در استرآباد دیده ام.

دیگر رساله ای در تحقیق قبله بلاد عراق است.من این رساله را دیده ام و نسخه ای از آن را در اختیار دارم و همگی این رساله مختصر را استاد استناد در مجلد مزار بحار الانوار نقل کرده است.

میر مبرور مراتب علمی را از سید فاضل امیر فیض اللّه تفرشی بهره برده است و در نجف اشرف در سال بعد از هزار از هجرت در گذشته است ⁽¹⁾.

بطوری که ملا محمد طاهر فاضل قمی در آخر مقدمه کتاب حجة الاسلام فی شرح تهذیب الاحکام تصریح کرده است.شولستانی از میرزا محمد استرآبادی صاحب رجال هم روایت می کرده است ⁽²⁾.

شیخ شرف الدّین سمّاکی

عالمی فاضل و از معاصران شهید ثانی است و سه سؤال از شهید داشته که شهید هر سه سؤال او را پاسخ داده و از وی تجلیل فرموده است ⁽³⁾.

شیخ شرف الدّین بن علی نجفی

در امل الآمل آمده است:شرف الدّین فاضلی محدث و شایسته بود کتاب الآیات الباهرة فی فضل العترة الطاهرة ⁽⁴⁾از آثار اوست و گاهی این کتاب به کراجکی نسبت داده شده است که نادرست است،زیرا در این کتاب از کشف الغمه اربلی و از آثار علاّمه-که

پس از شرف الدّین بوده اند-نقل کرده است و این کتاب در دو نسخه تدوین شده است.

یکی از آنها که اضافاتی بر دیگری دارد از کنز الفوائد کراجکی و از کتاب ما نزل من القرآن فی اهل البیت علیهم السّلام محمد بن عباس معروف به ابن حجام که از ثقات بوده، روایت کرده است.

مؤلف گوید،استاد استناد در آغاز بحار الانوار ⁽¹⁾می نویسد:سید فاضل عالم زکی شرف الدّین علی حسینی استرآبادی-که در نجف اشرف می زیسته و مؤلف کتاب الغرویة فی شرح الجعفریة است-از شاگردان شیخ اجل نور الدّین علی بن عبد العالی کرکی بوده است،و حد اکثر مطالب کتاب آیات باهره را از تفسیر شیخ جلیل محمد بن عباس بن علی بن مروان بن مهیار،استفاده کرده است.

بار دیگر استاد استناد در فصل دوم بحار ⁽²⁾می نویسد:گروهی از متأخران از آن کتاب روایت کرده اند درعین حال در ردیف دیگر از کتابها قرار نگرفته است.

من خود نسخه ای از آن کتاب را در تبریز دیده ام که در آن از ابن شهرآشوب؛سید مرتضی،شیخ طوسی،شیخ مفید و شیخ حسن بن ابی الحسن دیلمی و امثال ایشان روایت کرده است.بنابراین کتاب آیات باهره از آثار کراجکی نمی باشد ⁽³⁾.

سید ابو علی شرفشاه بن عبد المطلب بن جعفر حسینی افطسی اصفهانی

منتجب الدّین ⁽⁴⁾گوید:وی عالمی فاضل و نسابه بود.

سید عز الدّین شرفشاه بن محمد حسینی افطسی نیشابوری معروف به

زیاده و مدفون در نجف اشرف

منتجب الدّین ⁽¹⁾گوید:وی عالمی فاضل بود؛نظمی رائق و نثری لطیف داشت.

مؤلف گوید:در یکی از سندهای عیون اخبار الرضا چنین آمده است:سید اوحد فقیه عالم عز الدّین شرف سیادت ابو محمد شرفشاه بن ابی الفتوح محمد بن حسین بن زیاده علوی حسنی افطسی نیشابوری-ادام اللّه رفعته-به سال 573 هجری در مشهد مقدس مولانا امیر المؤمنین علی بن ابی طالب(صلوات اللّه علیه)که افتخار مجاورت را داشت،گفت:شیخ فقیه عالم ابو الحسن،علی بن عبد الصمد تمیمی-رضی اللّه عنه-سال 541 هجری،در نیشابور در خانه اش برای من حدیث نقل می کرد.ممکن است این سید که در عیون اخبار الرضا آمده است،همین مترجم باشد.هرچند احتمال مغایرت هم می رود.

عز الدّین از معاصران ابن شهرآشوب بوده و از ابو الحسن علی بن ابو الحسن علی بن عبد الصمد تمیمی روایت داشته است.

سید جلال الدّین شروانشاه بن حسن بن تاج الدّین حسینی کیسکی

منتجب الدّین ⁽²⁾گوید:وی عالمی واعظ بود.

شیخ موفق الدّین شروانشاه بن محمد رازی حافظ

منتجب الدّین گوید:وی شایسته ای دیندار بوده است ⁽³⁾.

شریف معروف به ابن الشریف اکمل بحرینی

در امل الآمل ⁽¹⁾آمده است:بحرینی فاضلی فقیه بوده است و محمد بن محمد بصروی مؤلف کتاب المفید فی التکلیف از وی روایت کرده است.

صدر کبیر جلیل امیر سید شریف بن امیر تاج الدّین علی بن امیر

مرتضی بن امیر تاج الدّین علی استرآبادی

⁽²⁾ وی در اصل از مردم استرآباد بود و در شیراز می زیست و از اجله سادات علما بشمار می آمد و از دیگران برتر و مقدم بر همگان بود و از نوادگان سید شریف علاّمه جرجانی که از دانشوران بنام است بشمار می آید و از سوی پدر از نوادگان داعی صغیر محمد بن زید،از فرمانروایان مازندران بوده است.

امیر مزبور در روزگار شاه اسماعیل صفوی سال 915 هجری مستقلا از منصب صدارت برخوردار بود و در آن هنگام مقام صدارت ویژه سادات بود،پیش از صفویه- بطوری که از تاریخ جهان آرا بدست می آید-مقام صدارت به خاندان غیر از سادات هم اختصاص پیدا می کرد.

ممکن است امیر مزبور همان کسی باشد که در جنگ چالدران-که بین شاه اسماعیل صفوی و سلطان سلیم اتفاق افتاد-از پای درآمد.

بعضی پنداشته اند که امیر شریف از طرف پدر فرزند بلافصل میر سید شریف جرجانی بوده است،به نظر من این احتمال نادرست است و این امیر شریف غیر از امیر شریفی است که کفعمی مراتب علمی را نزد وی کسب کرده است.

در تاریخ جهان آرا آمده است:در سال 917 هجری که شاه اسماعیل صفوی از جنگ بلخ بازگشت و به شهر قم وارد شد،امیر سید شریف صدر از مقام صدارت استعفا

کرد و عازم عتبات عالیات گردید و مقام صدارت به عهده امیر عبد الباقی که محبوب ممالک اسلامی بود درآمد.

حسن بیگ در احسن التواریخ گوید:سید شریف شیرازی از نوادگان سید شریف علامه جرجانی بود و سالیان چندی منصب صدارت و نخست وزیری شاه اسماعیل صفوی را عهده دار بود و در انتشار مذهب حق اثناعشری کوششی قابل تقدیر و تلاشی فراوان داشت و در اهانت کردن به طایفه گمراه و حقیر شمردن مبالغه کرد تا آنجا که صفحات روزگار خدمات خداپسندانه او را مسطور می دارد و کوششهای بی دریغ او را زبانزد عوام و خواص می گرداند.

سید شریف صدر در سال 920 هجری در لشکرگاه شاه اسماعیل صفوی در مصافی که با سلطان سلیم پادشاه روم داشت از پای درآمد و در آن گیرودار از جمله ساداتی که به جوار رحمت حق پیوستند امیر عبد الباقی و سید محمد کمونه و جمعی دیگر بودند و این کارزار یک سال پس از تولد شاه تهماسب صفوی اتفاق افتاد و چهارده سال از سلطنت شاه اسماعیل گذشته بود. ⁽¹⁾

تاریخ جهان آرا ضمن بیان وقایع سال 915 هجری می نویسد:در این سال شاه اسماعیل صفوی منصب صدارت را،بعد از قتل قاضی محمد کاشی مستقلا برعهده امیر شریف شیرازی که از نوادگان دختری علاّمه بود،گذاشت.

قاضی محمد کاشی-که دارای مقام صدارت و امارت بود-افراد را بدون جهت می کشت و به انواع فسقها می پرداخت و کشته شدن وی،در نهمین سال سلطنت شاه اسماعیل،قبل از کارزار با خان ازبک بوده است.

در ضمن بیان وقایع سال 917 هجری نیز می نویسد:در این سال امیر سید شریف عازم عراق عرب شد و اسماعیل،منصب صدارت را به عهده امیر عبد الباقی یزدی-که از نوادگان امیر نعمت اللّه کرمانی بود-گذاشت.

مؤلف گوید:از قرینه پیداست که میر سید شریف پس از بازگشت از عتبات،در امور صدارت با امیر عبد الباقی مشارکت می نمود.

سید شمس الدّین بن صقر بصری

در امل الآمل آمده است:وی فاضلی عارف به عربیت،و سراینده ای ادیب و از معاصران است ⁽¹⁾.

شیخ شمس الدّین عریضی

در امل الآمل آمده است:وی فقیهی صالح بود و از شاگردان شهید اول روایت کرده است ⁽²⁾.

شیخ شمس الدّین محمد احسایی ساکن شیراز

در امل الآمل آمده است:وی فاضلی عالم و فقیهی محدث و صالحی جلیل و از معاصران است ⁽³⁾.

شیخ شمس الشرف بن ابی شجاع علی بن عبد اللّه بن عقیل حسینی سیلقی

منتجب الدّین گوید:وی عالمی محدّث و واعظ بود ⁽⁴⁾.

مؤلف گوید:منتجب الدّین بدون واسطه از وی روایت می کرده است؛بطوری که از فرائد السمطین فی فضائل المرتضی و البتول و السبطین برمی آید:خود شمس الشرف، از شیخ مفید عبد الرحمن بن احمد بن حسین نیشابوری خزاعی روایت می کرده است، ولی فرائد او را به نام سید ابو محمد شمس الشرف بن علی بن عبد اللّه حسنی سلعی معرفی کرده است و ممکن است هر دو تن یکی باشند.

سید فخر الدّین شمیله بن محمد بن ابو هاشم حسنی امیر مکه

⁽¹⁾ منتجب الدّین گوید:وی عالمی صالح بود.کتاب الشهاب قاضی ابو عبد اللّه محمد بن سلامة بن جعفر قضاعی را از او،برای ما روایت کرده است ⁽²⁾.

شیخ شهرآشوب مازندرانی

در امل الآمل آمده است:بطوری که در مناقبش ⁽³⁾ذکر شده است،پسرش علی و پسر پسرش محمد بن علی(مؤلف مناقب)از وی روایت می کرده اند و خود او از فضلای محدّثان است.

مؤلف گوید:شهرآشوب پسر ابو نصر بن ابو الجیش سروی است و ابن شهرآشوب در مناقب از جدّش این مراتب را یادآوری کرده است و او از گروهی از اعلام شیعه و سنی روایت می کرده است.از علمای عامّه ابو المظفر عبد الملک سمعانی و از خاصه شیخ طوسی را باید نام برد.در مناقب نیز یادآوری کرده است.

شهرآشوب مراتب سماع و قرائت و مناوله را از شیخ فراگرفته و از طرف وی نسبت به اکثر

کتابها و روایات شیخ مجاز بوده است.

شیخ شیرزاد بن محمد بن محمد بن بابویه

منتجب الدّین گوید:وی فقیهی صالح بوده است ⁽¹⁾.

«حرف صاد»

اشارة

ص

شیخ صاعد بن ربیعه بن ابی غانم

منتجب الدّین گوید:وی فقیهی ثقه بوده و مراتب قرائت را از شیخ موفق ابو جعفر طوسی فراگرفته است ⁽¹⁾.

شیخ مجد الدّین صاعد بن علی آبی

منتجب الدّین گوید:وی فقیهی فاضل و واعظ بوده است ⁽²⁾.

قاضی اشرف الدّین صاعد بن محمد بن صاعد بریدی آبی

منتجب الدّین گوید:وی فاضلی متبحر بود.آثاری دارد:الاغراب فی الاعراب، الحدود و الحقائق،بیان الشرائع،نهج الصواب،معیار المعانی،کتابی در امامت،نقضه و نقض نقضه 3.

مؤلف گوید:شیخ حر عاملی در حاشیه این ترجمه می نویسد:پیش از این ذیل

نام برداری از سعید بن هبة اللّه(قطب راوندی)یادآوری شده که از آثار او الاغراب فی الاعراب است و نسخه ای به نام الاغراب فی الاعراب در نزد ما می باشد که نسخه بی سابقه ای است و مؤلف آن ناشناخته است و ظاهرا یا از قطب راوندی است یا از دیگری،در این اثر،آیه ای را متذکر شده و هفده وجه از وجوه اعراب را در ذیل آن یادآوری کرده است و بیتی را نوشته است و نود وجه از وجوه اعراب را در ذیل آن شرح داده است و دو بیت را یاد کرده و صد و سی و چهار وجه از وجوه اعراب آن را متذکر شده است و در ذیل بیتی دیگر،بیست و دو وجه و در ذیل بیت دیگر،ده وجه و در ذیل بیتی دیگر،نود و هفت وجه و در ذیل بیتی دیگر،هفتصد و شصت و پنج وجه و در ذیل بیتی دیگر،هزار هزار وجه و هشت هزار وجه از وجوه اعراب آنها را یاد کرده و مفصلا شرح داده است.

مؤلف گوید:من هم نسخه ای از آن را دیده ام و نزد من هم نسخه ای از آن موجود است که مؤلف آن را نمی شناسم.

قاضی صاعد بن منصور بن صاعد مازندرانی

منتجب الدّین گوید:وی فقیهی متدین بوده است.

شیخ صالح بن حسن جزائری

صاحب امل الآمل ⁽¹⁾گوید:وی فاضلی عالم و صالح بوده،پرسشهایی از شیخ بهائی نموده،شیخ به آنها پاسخ داده،و به او اجازه داده است تا آنها را از وی روایت کند.

شیخ صالح بن سلیمان بن محمد عاملی صیداوی

صاحب امل الآمل ⁽²⁾گوید:وی فاضلی عالم،محدّث،زاهد و صالحی عابد بود.

مسافرتی به عراق کرد و در جوار مرقد مقدس حضرت موسی بن جعفر(ع)مجاورت اختیار کرد و از معاصران است ⁽¹⁾

چنین سروده است:

ان الکریم الذی یعطی علی قدره یراه ذو اللب احسانا و توفیقا

فذو الجهالة مرزوق لیکمله و ذو النباهة من ذا صار ممحوقا

شیخ صالح در سال 1098 در شیراز درگذشت و در جوار حضرت سید علاء الدّین حسین

مدفون گردید(انوار البدرین،ص 127)- [1]م.

شیخ صالح بن عبد الکریم بحرانی

صاحب امل الآمل ⁽²⁾گوید:وی فاضلی عالم و فقیهی محدّث و صالحی زاهد و عابدی معاصر بود و تا زمان حاضر در شیراز زندگی می کند.

مؤلف گوید:سال 1098 هجری در شیراز درگذشته است.

شیخ صالح بن مشرف عاملی جبعی

صاحب امل الآمل ⁽¹⁾گوید:او جدّ شهید ثانی و فاضلی عالم و فقیه و از شاگردان علاّمه حلّی است.

شیخ صفی الدّین بن سرایا حلّی

در ذیل نامش عبد العزیز خواهد آمد ⁽²⁾.

شیخ صفی الدّین بن فخر الدّین بن طریح نجفی

صاحب امل الآمل ⁽³⁾گوید:وی فاضلی عالم و صالحی فقیه و معاصری عابد و پرهیزکاری محقق بود.فخریه پدرش را شرح کرده و رساله های دیگری هم دارد.

«حرف ضاد»

اشارة

ض

شیخ ضمرة بن یحیی بن ضمرة شعیبی

منتجب الدّین گوید ⁽¹⁾:وی صالحی فقیه و محدث و از معاصران شیخ طوسی بوده است.

شیخ ابو النجم ضیاء بن ابراهیم بن رضا علوی حسنی شجری

منتجب الدّین گوید ⁽²⁾:ابو النجم فقیهی صالح بود و مراتب قرائت را از شیخ ابو علی بن شیخ ابو جعفر طوسی به دست آورده بود.

«حرف طاء»

اشارة

ط

سید طالب بن علی علوی حسینی ابهری

⁽¹⁾ منتجب الدّین گوید:وی فقیهی صالح و واعظ بوده،و مراتب قرائت را از شیخ محی الدّین بن حسین بن مظفر حمدانی فراگرفته است.

سید سراج الدّین طالب کیا بن ابی طالب حسینی

⁽²⁾

صدد طلب کتاب برمی آید.حقیقت آن است که کیا لفظ فارسی است و به معنای بزرگ و مالک و دهقان و

امثال آن آمده است.بنابراین طالب کیا،کسی است که طالب بزرگی و زعامت باشد نه به معنای طالب

کتاب(همان کتاب ج 2،ص 137 همان فهرست،ص 103)-م.

منتجب الدّین گوید:سراج الدّین و فرزندش عز الدّین ابو القاسم طالب هر دو تن از علما و صلحا بوده اند.

شیخ طالب بن محسن بن محمد

منتجب الدّین گوید:وی از فقها و صلحا بوده است.

شیخ طه بن محمد بن فخر الدّین

،جدّ شیخ شهید محمد بن مکی عالمی ثقه و زاهد بوده است ⁽¹⁾

رسیده است وجود ندارد(امل الآمل،ج 1،ص 105).

طاهر غلام ابو الحبیش

نجاشی ⁽²⁾گوید:وی از متکلمان بوده و در آغاز از استاد ما شیخ مفید استفاده کرده است.وی از آثار او الکلام فی الفدک را نام می برد.

شیخ طوسی ⁽³⁾گوید:طاهر غلام ابو حبیش از متکلمان است و آثاری دارد.

شیخ بهاء الدّین ابو محمد طاهر بن احمد قزوینی نحوی

یکی از فضلای روزگار خود بوده و بطوری که ذیل مجمع بن محمد خواهیم گفت،منتجب الدّین از وی روایت می کرده و رافعی هم در کتاب التدوین از وی تجلیل کرده است و می گوید:بهاء الدّین آثاری دارد و سال 575 هجری درگذشته است ⁽⁴⁾.

مؤلف گوید:ممکن است بهاء الدّین از علمای عامه باشد،زیرا شیخ منتجب الدّین در فهرست خود از وی یاد نکرده است.

بهاء الدّین از گروهی از ثقات علما از جمله ادیب مجمع بن محمد بن احمد مسکنی روایت می کرده است.

ملک صالح بن رزیک ابو النجیب طاهر جزری

⁽⁵⁾ ابن شهرآشوب در بین سرایندگانی که به طور علنی به ستایش اهل بیت

می پرداخته اند،نام او را نیز ذکر کرده است.

شیخ ابو بکر طاهر بن حسین بن علی

منتجب الدّین ⁽¹⁾گوید:وی زاهدی واعظ بوده است.

شیخ طاهر بن زید بن احمد

منتجب الدّین ⁽¹⁾گوید:وی ثقه ای عالم و فقیه و از شاگردان شیخ ابو علی فرزند شیخ طوسی بوده است.

ابو محمد طلحة بن عبد اللّه بن محمد بن ابی عون غسّانی معروف به عونی

ابن شهرآشوب در معالم العلماء ⁽²⁾ذیل سرایندگانی که در مدح اهل بیت علیهم السّلام تظاهر کرده اند،از وی نام برده است و می گوید:چکامه های فراوان در منقبت آل عصمت-صلوات اللّه علیهم اجمعین-سروده است و بیگانگان او را غالی خوانده اند ⁽³⁾

است:عونی حدود 350 هجری در مصر وفات یافته است.احمد بن منیر طرابلسی و خود عونی نخستین

سراینده ای است که شعر موسوم به قوادیسی را سروده است و بیش از ده هزار بیت در مدح ائمه طاهرین

(ع)اشعاری نغز سروده است.از جمله در ستایش از حضرت مولی(ع)می گوید:

ابن لی من کان المقدم فی الوغی بمهجته عن وجد احمد دافعا

ابن لی من فی القوم جندل مرحبا و کان لباب الحصن بالکف قالعا

و من باع منهم نفسه و اقیابها نبی الهدی فی الفرش أفدیه یافعا

و قد وقفت طرا بحیث مبیته قریش تهز المهفات القواطعا

و مولای یقظان یری کل فعلهم فما کان مجزاعا من القوم فارغا

نجم الدّین طمان بن احمد عاملی

وی فاضلی عالم و محقق بود و از شیخ شمس الدّین محمد بن صالح از سید فخار بن معد موسوی و از مشایخ دیگر روایت می کرده است.

شیخ حسن بن شهید ثانی در اجازه خود می نویسد:در اجازه شیخ شمس الدّین

محمد به شیخ فاضل نجم الدّین طمان بن احمد عاملی،آمده است:شمس الدّین از سید فخار و شیخ نجیب الدّین بن نما و گروهی دیگر روایت کرده است.

و در ضمن روایت از سیّد فخار می نویسد:شمس الدّین به سال 630 هجری برسید فخار در حلّه قرائت کردی و سید از فقیه محمد بن ادریس و از مشایخ دیگر روایت داشته و در آن سال نیز،سید فخار درگذشته است.

در ضمن روایت از شیخ نجیب الدّین بن نما می نویسد:نجیب الدّین همگی قرائتها و روایتها و اجازاتی را که در اختیار داشته،به شمس الدّین اعطا کرده است و او را مأذون در روایت نموده و این اذن و اجازه در ضمن چند تاریخ اتفاق افتاده که آخرین آنها سال 637 هجری بوده است.او همچنین می گوید:نجم الدّین طمان بر سید بن طاوس قرائت کردی و سال 634 هجری که سال رحلت سیّد است به وی اجازه داده است ⁽¹⁾

محاسبة الملائکة الکرام سید بن طاوس را نزد او خواندم و در هنگام قرائت،جمعی از جمله فرزندم ابراهیم

به سماع می پرداختند و در پایان از وی درخواست کردم تا به من و فرزندانم جعفر،ابراهیم،علی اجازه

دهد،و او هم اجازه ای به خط خود در ماه جمادی الاولی سال 664 هجری برای ما مرقوم داشت-م.

شهید اول در بعضی از اجازاتش می نویسد:پدرم جمال الدّین ابو محمد مکی- رحمة اللّه-از شاگردان شیخ علاّمه فاضل نجم الدّین طمان بوده و در سالی که به حجاز می رفته پدرم با وی مراوده داشته و نجم الدّین نزدیک به سال 727 هجری در مدینه درگذشته است.

شیخ حسن در حواشی اجازه اش می نویسد:از خط شهید اول در چندین موضع به دست می آید که وی را نجم الدّین طمان معرفی کرده است و از خط شمس الدّین محمد بن احمد بن صالح مذکور و جمعی دیگر از بزرگان،چنین استفاده می شود که وی را نجم الدّین طمّان(با تشدید میم بر وزن فعال)نوشته اند و پس از چندی بر پشت کتابی چنین نوشته بود«یثق بالله الصمد طومان بن احمد»و از این نوشته چنان برمی آید که قول شهید برتر و درست تر از دیگران است.

و نیز شیخ حسن گوید:به خط شهید دیدم که سید جلیل ابو طالب احمد بن

ابو ابراهیم محمد بن زهره حسینی خبر داده است که عمویش سید علاء الدّین،از شیخ امام نجم الدّین طمان بن احمد عاملی به روایت عامه مفتخر گردیده است و کتاب ارشاد بر او خوانده است.

شیخ حسن گوید:از کلام شیخ محمد بن صالح(شمس الدّین)استفاده می شود:

طمان مردی با جلالت بوده است و صورت اجازه اش این است:شیخ اجل عالم فاضل و فقیه مجتهد نجم الدّین طمان بن احمد شامی عاملی،کتاب فقهی نهایة را که از آثار شیخ ما ابو جعفر محمد بن حسن طوسی است،بر ما قرائت کرده است و قرائت نیکوی،وی دلیل بر فضل و دانش اوست،و پس از آن کتاب به قرائت کتاب استبصار که در مختلفات اخبار است پرداخته و من به قدر توانایی ام آنچه را لازم می دانستم از اخبار صحیح و امثال آن، برای او تشریح کردم؛پس از این به قرائت جزء اول و دوم از مبسوط پرداخته است و فصلهایی چند از جزء سوم آن کتاب را بر من قرائت کرده است و از تحقیقات لازم این کتاب هم بهره ور شده است.

در چند مورد-جز این اجازه-از آثار دیگر هم،به مدح و ثنای او دست یافتم ⁽¹⁾

اعیان الشیعة،ج 7،ص 402. [1]

سیّد طیّب بن هادی بن زید حسنی شجری

منتجب الدّین گوید:وی فقیهی زاهد بود و از شیخ مفید عبد الجبار رازی مراتب قرائت را فراگرفته است ⁽²⁾.

«حرف ظاء»

اشارة

ظ

شیخ ابو الاسود دئلی ظالم بن عمرو بن جندل بن سفیان بصری

وی سراینده ای بافضیلت و از تابعان است و در بصره می زیست.

ابو الاسود نخستین کسی است که به تدوین علم نحو پرداخت و سراینده ای ماهر بود.سید داماد در حاشیه اختیار رجال کشّی شیخ طوسی گوید:دؤلی،به ضم دال و فتح همزه،منسوب است به دئل،به ضم دال و کسر همزه و گاهی که کسی را به این اسم منسوب می دارند،تغییراتی در نسب به وقوع می پیوندد.بیشتر مورخان نام او را ظالم بن عمرو دؤلی گفته اند که منسوب است به دؤل بن بکر بن عبد مناف بن کنانه.

در مغرب گوید،ابو حاتم گفته است،از اخفش شنیدم که می گفت:دئل،به ضم دال و کسر همزه،جنبنده کوچکی است شبیه به موش خرما و اظهار می دارد:در میان اسمها و صفتها به کلمه ای جز آن برنخورده ام و قبیله ابو الاسود دؤلی را به این نام می خوانند.همزه دئل را به مناسبت ثقیل بودن کسره بر همزه مفتوح خوانده اند،مانند نمری در«نمر»که بدان منسوب است و دولی به سکون و او بدون همزه.دول بن حنیفه بن لحیم بن صعب که بنا به قول سیر،ثور بن یزید دولی و سنان بن ابی سنان دؤلی به وی منتسب اند و در نفی الارتیاب دومی را سنان بن ابی سنان دولی و در متفق ابن جوزی و در باب کنی خنطی او را ابو سنان دؤلی و به قول دیلمی نوشته است.

در جامع الاصول می نویسد:ابو الاسود ظالم بن عمرو بن سفیان و به قولی ظالم بن

عمرو بن جندل بن سفیان و به قول دیگر ظالم بن سارق و به نقلی سارق بن ظالم و به عبارت دیگر عمرو بن ظالم دئلی و یا دیلمی از بزرگان تابعان و اعیان ایشان بوده و به سماع احادیث حضرت مولی علیه السّلام و عمر رسیده است و پسرش ابو حرب بن بریدة از وی روایت کرده است.ابو الاسود در جنگ صفین در رکاب حضرت مولی علیه السّلام شرفیاب بوده و والی گری بصره را که در عهده ابن عباس بود به اختیار درآورد.او نخستین کسی است پس از مولی علی علیه السّلام که به استنباط علم نحو اقدام نمود و در طاعون همگانی سال 67 هجری پس از عمری طولانی،در شهر بصره درگذشت.

در صحاح گوید:اسمی که بر وزن فعل(به ضم فا و کسر عین باشد بجز از دئل نیافته ام و ابو الاسود را به کسی که دارای چنان اسم و چنان وزنی بوده است،نسبت داده اند و کسره همزه را طبق رویه خودشان-که توالی دو کسره همراه با یاء نسبت ثقیل است-به فتحه تغییر داده اند مانند یاء نسبت در نمر که آن را نمری گویند.گاهی وی را ابو الاسود دؤلی می گویند و همزه را به واو بدل سازند،زیرا هرگاه همزه مفتوح،پیش از آن ضمه باشد همزه را قلب به واو می کنند چنان که در جؤن جون و در مؤمن مومن گویند.

ابن کلبی گوید:ابو الاسود دیلی چه هرگاه همزه مکسور باشد قلب به یاء می شود،و در صورتی که یاء مکسور شود،دال مکسور می گردد،تا یاء باقی بماند، چنان که گویند ودیع.نام و نسب او از این قرار است:ظالم بن عمرو بن حلس بن نفاثة بن عدی بن دئل بن بکر بن کنانه.اصمعی گوید:عیسی بن عمرو به اطلاع من رسانید دئل بن بکر کنانی در اصل دؤل با همزه بوده است که حجازیها همزه را نادیده گرفته و دول گفته اند.

خلاصه آنکه ابو الاسود دولی از برگزیدگان یاران حضرت امیر المؤمنین و حسنین و سجاد علیهم السّلام و از اجلاء مردان ایشان بوده است.پایان حاشیه سید داماد(اختیار رجال کشّی).

مؤلف گوید:از کلام سید داماد به دست آمد که ابو الاسود از شیعیان خالص الولای امامیه بوده است ولی در کتابهای رجال اصحاب او را به این عنوان نیافتم،و سید خود عالم به آن چیزی است که نوشته است.

ابو الاسود علم نحو را از حضرت مولی-صلوات اللّه علیه-استفاده کرده و در روزگار خلافت عبد اللّه بن زبیر درگذشت و فرزند او به نام ابو حرب بن ابی الاسود- بطوری که از یکی از اسانید خبرهای مجالس طوسی به دست می آید-از ابو ذر غفاری روایت می کرده است.

مؤلف طبقات الادباء و کفعمی در اختصار،او را ظالم بن عمرو بن سفیان،و شیخ طوسی در رجال نیز او را به همین عنوان ذکر کرده است.ولی شیخ طوسی او را بطور اختصار ذکر کرده است و نام برخی از نیای او را که معمول هم می باشد،حذف نموده است.

کلمه ظالم با ظای منقوط ضبط شده و بعضی که او را طالم با طای بی نقطه گفته اند اشتباه است.

آنچه از کتابها استفاده می شود آن است که ابو الاسود شیعه بوده است و به نقلی هم پس از حضرت مولی علی علیه السّلام با معاویه ارتباط پیدا کرد و از سوی او قاضی بصره شد.نظر به اینکه تشیع وی محرز بوده،ما از او در این باب یاد کردیم.

سیوطی در طبقات النحاة ذیل حرف ظای منقوط می نویسد:ظالم بن عمرو بن ظالم و به قولی ابن سفیان بن عمر بن حلس بن نفاثة بن عدی بن دئل[بن بکر بن کنانة ابو الاسود دئلی بصری].بطوری که ما در آغاز طبقات الکبری نوشته ایم:ابو الاسود نخستین کسی است که علم نحو را وضع کرد و هم درخصوص اختلاف نخستین واضع و در سبب آن تحقیقات لازم را ایراد کرده ایم،بدانجا مراجعه نمایید و همچنین در نام و نسب او اختلاف بسیاری است که در طبقات متذکر شده ایم.

ابو الاسود از بزرگان تابعان بوده است و از کمال اندیشه و فکر برخوردار بوده است و شاعری شیعی و حاضرجواب و در نقل حدیث ثقه بوده است و از علی(ع)و عمر و ابن عباس و ابو ذر و دیگران روایت می کرده است،و فرزندش ابو حرب و یحیی بن یعمر از وی روایت داشته اند.به مصاحبت حضرت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السّلام مفتخر گردید و در جنگ صفین در رکاب آن حضرت بوده است.به دربار معاویه رفت و از سوی او اکرام شد و به جایزه ای فاخر رسید و داوری بصره را عهده دار

گردید و نخستین کسی می باشد که قرآن را نقطه گذاری کرده است.

جاحظ گوید:ابو الاسود در طبقات اعلام معدود است و در کلیه مراتب بر دیگران مقدم بوده و در همگی آنها اثری ارزنده دارد،به طوری که از تابعان،فقیهان،محدثان، سرایندگان،شرافتمندان،سوارکاران،امیران،خردمندان،نحویان،حاضرجوابان و از شیعیان بشمار می آید،و سال 69 هجری به بیماری طاعون درگذشت ⁽¹⁾.

شیخ رکن الدّین علی بن ابی بکر حدیثی در کتاب الرکنی فی تقویة کلام النحوی که کتاب بزرگی در علم نحو است می نویسد:ابو الاسود دولی-که استاد حسن و حسین علیهما السّلام است ⁽²⁾

هم مانند دیگران علوم و کمالاتش را از مردم عادی فراگرفته است،لذا ابو الاسود را استاد حضرت امام

حسین و امام حسن(ع)می داند-م.

در یکی از روزها دخترش به وی گفت:«ما احسن السماء»به ضم سماء و به عنوان استفهام ادا کرد،یعنی چه چیزی در آسمان خوب است.ابو الاسود گفت:نجومها (ستارگان آن).دختر گفت:منظورم از این جمله سؤال از چگونگی صفا و طراوت آسمان بود.گفت:اگر نظرت این بود باید می گفتی:«ما احسن السماء»احسن را به فتح تلفظ کنی.ابو الاسود به دنبال این گفتگو باب تعجب و استفهام را وضع کرد.

پس از آن،پنج تن از دانشوران که دو تن از آنها دو فرزندش عطا و ابو الحارث،و

سه تن دیگر به نامهای عنبسه و میمون و یحیی بن نعمان قواعد نحو را از او آموختند.

ابو اسحاق حضرمی و عیسی ثقفی و ابو عمرو بن علاء قواعد این علم را از ایشان برگرفتند و خلیل بن احمد قواعد نحو را از عیسی ثقفی فراگرفت،و در این رشته بر دیگران تفوق یافت،و سیبویه از خلیل بن احمد و اخفش از سیبویه علم نحو را فراگرفتند.

پس از این نحویها به دو دسته کوفی و بصری تقسیم شدند.کسائی مراتب نحو را به فرّاء آموخت،و ابو العباس تغلب از فرّاء،و ابن انباری از تغلب استفاده کرده اند؛همگی آنها کوفی اند.سیبویه که از بصریها بود به کرسی تدریس نشست و اخفش با آنکه سالها خدمت خلیل را عهده دار گردیده بود در محضر سیبویه حضور پیدا می کرد و فنون نحو را از او فرامی گرفت و قطرب محمد بن مستنیر از سیبویه و اخفش قواعد نحوی را کسب می کرد و صالح جرمی و بکر مازنی شاگردی قطرب را عهده دار گردیدند و محمد مبرّد از این دو تن بهره مند گردیدند و ابو اسحاق زجّاج و ابو بکر بن سراج و ابن درستویه و محمد کیسان از مبرّد بهره بردند و ابو علی فسوی و ابو سعید سیرافی و علی رمانی از ایشان بهره مند شدند و ابو علی فارسی از سیرافی و رمانی بهره برد و ابو الفتح جنّی از ابو علی فارسی و عبد القاهر جرجانی از ابو الفتح جنّی استفاده کرد.پس از ایشان شخصی که قابل توجه باشد ظهور نکرد.

مؤلف گوید:رکن الدّین اظهار داشت:«ابو الاسود استاد حضرت امام حسن و امام حسین علیهما السّلام بوده است.».این اظهاریه بسی باطل است،زیرا حسنین دو تن امام واجب الاطاعة می باشد،چه در حالت قیام و یا صلح و آرامش باشند و این دو تن بزرگواری هستند که به دیگران دانش می آموزند و خود از کسی جز خدا دانش فرانمی گیرند.و از اواخر گفتگوی رکن الدّین استفاده می شود که ابو علی فسوی غیر از ابو علی فارسی است و یکی از این دو تن مقدم بر دیگری بوده است و حال آنکه چنین نیست بلکه ابو علی فسوی،و ابو علی فارسی کنیه یک نفر بوده است.آری،ابو علی فارسی خواهرزاده ای به نام محمد بن حسین داشته است.

و نیز اینکه گفته:«پس از اساطین نحو شخص قابل توجهی ظهور نکرده است» به این معنی است که دیگران ناقص تر از اساطین نحو بوده اند،نه آنکه نحوی بنامی پس

از ایشان ظهور نکرده باشد.

ملا داود در حاشیه شرح عوامل عبد القاهر جرجانی-شرح مزبور از آثار یکی از فضلای متأخرین عامه است-گوید:در شرح مفتاح العلوم سکاکی آمده است:نخستین بزرگی که علم نحو را استنباط کرده است امیر المؤمنین علی علیه السّلام است.

ابو سعید سیرافی در کتاب اخبار النبی گوید:حد اکثر مردم بر این عقیده اند که نخستین کسی که علم نحو را تأسیس کرد،ابو الاسود دئلی بود،نامش ظالم بن عمرو بن سفیان است و در بصره می زیست و از مصاحبان علی علیه السّلام بوده است.در یکی از روزها شنید مردی آیه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ....» توبه3/ را به جر «رسوله»قرائت می کند.با خود گفت:نمی پنداشتم که زبان آورنده ترین مردم چنین خطایی مرتکب شود؛به دنبال آن به استخراج علم نحو پرداخت.

در حواشی همان حاشیه گفته است:در اواخر شرح اللباب در ضمن تفصیلی چنین آمده است:«خلیل بن احمد نخستین پایه گذار علم نحو است.»و بطوری که بعضی از پیشوایان گفته اند:فراگیری علم نحو از جمله واجبات کفایی است.

مؤلف گوید:خلیل بن احمد نخستین مستنبط و پایه گذار علم نحو نبوده است، بلکه او به تنقیح علم نحو پرداخت و مسائل مربوط به آن را تحریر کرد.در بعضی از کتابها آمده است:نخستین کسی که علم نحو را تنقیح کرد و زواید آن را زدود،خلیل بن احمد بوده است.

شیخ منتجب الدّین بن بابویه در حکایت چهارم در اواخر کتاب اربعین به اسناد خود از علی بن محمد روایت کند که گفت:به خانه ابو الاسود رفتم حلوایی در برابرش بود،دخترش از او تمنا کرد تا مقداری از آن حلوا به وی بدهد،پدرش گفت:دهانت را باز کن!دختر دهانش را گشود.ابو الاسود به اندازه بادامی از آن حلوا در دهان وی گذاشت،سپس به او گفت:ای دختر از خرما استفاده کن که سودمندتر و سیرکننده تر است.دختر گفت:حلوا سودمندتر و گواراتر است.ابو الاسود گفت:این حلوایی است که معاویه برای ما فرستاده است تا براثر حیله ای که در آن به کار برده است،محبت علی را از ما سلب کند.دختر گفت:خدا روی او را سیاه کند.او می خواهد با این حیله ما را از

علاقه مندی به سیّد مطهر بازدارد و با حلوای زعفرانی مهر مولا را از دل ما بیرون کند.

پس وای بر آنکه این حلوا را برای ما فرستاده است؛وای بر خورنده آن،سپس دست در دهان خود برده و آنچه را خورده بود قی کرد و گفت:

أبا الشهد المزعفر یا ابن هند نبیع الیک اسلاما و دینا

فلا و اللّه لیس یکون هذا و مولانا امیر المؤمنینا

پسر هند حیله گر خواهد تا که اسلام و دین ز دست دهیم

به خدا هیچ گاه با حلوا ما ز مهر علی ز ره نرهیم

کفعمی-که از دانشمندان امامیه است-در کتاب مختصر نزهة الالباء فی طبقات الادباء ابن انباری گوید:ابو الاسود دؤلی نخستین پایه گذار علم نحو است و این فن را ابو الاسود از حضرت علی(ع)فراگرفته است.

ابو الاسود گوید:در یکی از اوقات به حضور مبارک حضرت مولا(ع)شرفیاب شدم.رقعه ای در دست مبارکش مشاهده کردم.پرسیدم یا امیر المؤمنین این رقعه چیست؟در پاسخ گفت:در گفتار مردم درنگ کردم و به این نتیجه رسیدم که براثر آمیزش با عجمها طرز گفتگوی درست را از دست داده اند بر آن شدم که قانونی را برای آنها پایه ریزی کنم تا در هنگام گفتگو بدان رجوع کنند و در درستی سخن گفتن به آن اعتماد نمایند؛سپس آن حضرت آن رقعه به من داد و در آن مرقوم فرموده بود،«کلام» به طور کلی بر سه قسم است،اسم و فعل،حرف.اسم،کلمه ای است که بر مسمی دلالت می کند.فعل،کلمه ای است که از کاری خبر می دهد.حرف،کلمه ای است که دلالت مستقلی بر معنا ندارد.بدان ای ابو الاسود،اسمها بر سه بخش اند،ظاهر،ضمیر و اسمی که نه ظاهر است و نه ضمیر و تفاوتی که افراد با یکدیگر دارند به بخش سوم مربوط است که نه ظاهر است و نه مضمر.مراد آن حضرت از این جمله اسم علم مبهم می باشد.

ابو الاسود گفته است:با راهنمایی حضرت مولی علی علیه السّلام،نخستین قاعده ای که بتوسط من استخراج شد،انّ و اخوات آن بود،تنها از لکنّ خاطر کرده بودم، هنگامی که آنچه را به دست آورده بودم به عرض مبارک رسانیدم،فرمود:چرا از لکنّ خاطر کردی؟عرض کردم:من لکنّ را از آن حروف و حروف مشبهه به افعال ندانستم،

فرمود:چنین نیست بلکه لکنّ هم از آن حروف و«لکنّ»را بدانها ملحق بساز،سپس فرمود:«ما احسن هذا النحو الذی نحوت،چقدر زیباست طریقه ای که من به وجود آوردم».از آن به بعد این علم به نام نحو ⁽¹⁾

معنای آن در این دو شعر اشاره شده است.

نحوت نحو دارک یا حبیبی لقیت نحو الف من رقیبی

وجدناهم جیاعا نحو کلب تمنو منک نحو امن شریب

این دو شعر با تغییر الفاظ چنین است.

قصدت قصد دارک یا حبیبی لقیت قدر الف من رقیب

وجدناهم جیاعا مثل کلب تمنوا منک قدر امن شریب

گویند:علت اینکه حضرت مولی علی علیه السّلام به تدون علم نحو پرداخت آن بود که شنید مردی می گوید:«لا یأکله الا الخاطئین».که باید می گفته:«الا الخاطئون».و هم شنید که مردی آیه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ....» توبه3/ را به جر «رسوله»قرائت می کند.به دنبال قرائت مزبور،از عربی شنید که می گفت:«و انا و اللّه أبرئ ممن بری اللّه منه،من از کسی که خدا از او بیزار است متنفرم».در جواب او گفت:

اشتباه از آنجاست که رسوله را به جر خوانده است نه به رفع.

گفته شده است دختر ابو الاسود به پدرش گفت:«ما احسن السماء،چه چیزی در آسمان خوب است».به طریق استفهام این جمله را ادا کرد،پدرش گفت:«نجومها، ستارگان آن».دختر گفت:مراد من شگفتی از آسمان بود.در پاسخ گفت:اگر چنین قصدی داشتی باید می گفتی:«ما احسن السماء»یعنی با صیغه تعجب ادا می کردی،اینجا بود که ابو الاسود علم نحو را تدوین کرد،و اولین قانونی که تهیه دید،باب تعجب بود.

ابو الاسود در سال 69 هجری براثر طاعون همه گیر درگذشت،و نیز گویند:

ابو الاسود پیش از طاعون و در روزگار خلافت ابو حبیب عبد اللّه بن زبیر در سن 85 سالگی درگذشت،و منسوب به دؤل بن بکر بن کنانه است.

دئل بر وزن فعل،به ضم فاء و فتح عین،نام جنبنده ای است.سیبویه گوید:در

کلام عرب غیر از کلمه«دئل»هیچ اسم دیگری بر وزن فعل،وجود ندارد و دئل بر وزن فعل،در گروه عبد القیس و دوول در جمعیت حنیفة موجود می باشد.

مؤلف گوید:نسب مشهور ابو الاسود-که بعضی از علما هم در این مقام یادآوری کرده اند-همان دؤلی است و اینکه گفته اند:دئل،به ضم دال و کسر همزه،اشتباه است، زیرا وزن فعل،به ضم فا و فتح عین،متداول است و کلمه صرد بدین ضبط از جمله کلماتی است که همگان از آن باخبرند،بنابراین انکار سیبویه که وزن مزبور منحصر به دئل است،بی اساس خواهد بود.آری فعل،به ضم فا و کسر عین،کمتر استعمال شده و به جز از کلمه دئل کلمه ای دیگر به این ضبط خاطرنشان نشده است.

ممکن است بگویند:کفعمی در نسب ابو الاسود کلمه دئل را بر وزن فعل،به ضم فا و کسر عین،ضبط کرده است و این ضبط از ناحیه وی اشتباه است،و بر سیبویه ایرادی دیگر وارد است و آن این است که دؤل را از همین باب ضبط کرده اند و علاوه بر آن مثالهای دیگری را که خواهیم آورد برای این ضبط آورده اند،بنابراین حصری که از سوی سیبویه شده است علت درستی نخواهد داشت.

در برابر آنچه گفته شد می توان چنین اعتراض کرد که امثله باقیه ممکن است از باب خلاف قاعده و نقل بودن و امثال این ها باشد،در پاسخ خواهیم گفت:هرگاه مثالهای دیگر را از باب خلاف قاعده و نقل بودن بدانیم کلمه دؤل نیز از همین باب خواهد بود.

چگونه چنین نباشد و حال آنکه بعضی از ادبا کلمه مزبور را به طوری که خواهد آمد بر سه وجه توجیه کرده اند.آری،ابن حاجب در کتاب شافیه و شارحان دیگر،از آن یاد نکرده اند و به طوری که خواهد آمد از کلمه رئم و وعل یاد نموده اند.

جاربردی ⁽¹⁾

است.سیوطی در بغیة الوعاة می نویسد:وی در تبریز می زیست و ادیبی فاضل و متدین و نیکوکار و باوقار

بوده است و همواره به فراگیری دانش و تدریس می پرداخت و از شاگردان قاضی ناصر الدّین بیضاوی

بوده و شرح منهاج قاضی و شرح حاوی در فقه و شرح شافیه ابن حاجب و شرح کشاف زمخشری از آثار او

بوده است.در ماه رمضان سال 746 هجری در تبریز درگذشته است-م.

باشد ایراد شده است که ضبط مزبور منحصر به دئل است و از ایراد مزبور پاسخ داده شده است که دئل نام قبیله ای است و از اعلام منقولی است که از فعل به اسم نقل داده شده است و اسم ابو الاسود دئلی بوده است و هرگاه احتمال داده شود که نام جنبنده ای است شبیه به موش خرما به طوری که همین نظریه را بعضی از ادبا در ذیل شعر کعب بن مالک که در جنگ مدینه به توصیف لشکر ابو سفیان پرداخته و گوید:

جاءوا بجیش لو قیس معرسه ما کان الا کمعرس الدئل

با لشکری به جنگ همی خاست پور حرب جایش به قدر جایگه ابن عرس نیست

پس چرا کلمه مزبور را منقول از فعل ندانیم لیکن شاذ و دور از اصطلاح است.

مؤلف گوید:اینکه جاربردی گفته«دئلی اسم ابو الاسود بوده است»نادرست است،بلکه دؤل نام قبیله ای است و دئل بر وزن مثل نام جنبنده ای شبیه موش خرما.آنچه از پاسخ ایراد معروف است آن است که دئل منقول از دأل یدأل دألا و دأآلا و کلمه دأل را عرب در هنگام جابجایی و تحرک بکار می برد و مؤلف مناهج گفته است:دئل از اصل دأل یدأل دألا و دألانا به دست آمده و دألا در موقعی استعمال می نمایند که انسان جوری حرکت کند که گویا بار سنگینی را بر دوش گرفته است و براثر سنگینی آن بار گامها را نزدیک به یکدیگر برمی دارد.

و ممکن است پاسخ از رئم را به همان نحوی داد که از دئل پاسخ داده شد یعنی از نظر خلاف قاعده و نقل بودن و درعین حال بیرون از تأمل نمی باشد.

جاربردی پس از این گفته است:رئم نام نشیمنگاه است و وعل هم لغتی در الوعل (بز کوهی)،و از این دو هم پاسخ داده شده است که از اعلام منقول از افعالند از قبیل تنوط و تبشر که نام دو پرنده اند.اصمعی گوید:این پرنده را ازآن جهت تنوط گفته اند که نخهایی از شاخه ها می آویزد و سپس لانه خود را به وسیله آنها تنظیم می نماید و تخم گذاری می کند ⁽¹⁾

مشدد مضموم،نام پرنده ای است که اصمعی طرز لانه سازی اش را ذکر کرده و از خواص این حیوان

است که چون شب فرارسد در گوشه های لانه خود چرخ می زند و از بیم جان،تا بامداد قراری ندارد و-

شیخ ابو الحسن سلامة بن غیّاض بن احمد شامی که از نحویهای بنام است ⁽¹⁾

احمد کفرطائی نحوی ابن نجار گفته است:ابو الخیر آثاری در نحو دارد:التذکره در ده مجلد،کتاب

ما یلحق فیه العامة فی زمانه و رسالة فی الحص علی تعلم العربیة.ابو الخیر 526 هجری وارد بغداد شد و

ابن خشاب از وی به فراگیری پرداخت و خود او مراتب ادب را در مصر از ابو القاسم علی بن جعفر بن

قطاع سعدی فراگرفته و سال 533 هجری درگذشت و از اشعار اوست:

اقنع لنفسک فالقناعة ملبس لا یطمع الاشراف فی تخریقه

فلرب مغرور غدا تغریقه فی حرصه سببا الی تغریقه

سیوطی از کتاب المصباح او یاد نکرده است ولی کشف الظنون از این کتاب اسم می برد-م.

سخنی نابجا از بعضی از مردم شنیدم و همت گماشتم تا اصولی را تدوین کنم که مشتمل بر قانون کلام عرب بوده باشد؛ابو الاسود گوید:به عرض رسانیدم هرگاه چنین اندیشه ای را جامه عمل بپوشانید،گروهی را از هلاکت رهایی بخشیده اید.امام(ع)پس از این رقعه ای را به من اعطا فرمود که در آن مرقوم داشته بود،کلام عرب به طور کلی بر سه بخش است،اسم و فعل و حرف،اسم کلمه ای است که بر مسمی دلالت می کند.فعل کلمه ای است که بر کار انسان دلالت می کند و حرف کلمه ای است که نه اسم است و نه فعل.

علاوه بر این قواعد بسیار دیگری را برای من تقریر فرموده است و من از آن مقام مقدّس استدعا کردم که اجازه فرمایند تا من هم قواعدی بدان بیفزایم؛پس از آنکه مأذون شدم قواعدی را استخراج کردم پاره ای از آنها را نپذیرفت و بخشی را هم خود بدان بیفزود.

در روایتی آمده است حضرت مولی علی علیه السّلام مرقومه ای در اختیار او گذارد و فرمود:«انح هذا النحو این گونه قواعد عربیت را استخراج کن.»و به همین

مناسبت این علم را نحو نامیدند.

پس از آنکه قواعد نحو به راهنماییهای حضرت مولی به دست ابو الاسود استخراج شد عنبسه بن فیل قواعد نحو را از وی فراگرفت.سپس میمون اقرن از عنبسه و عبد اللّه بن اسحاق حضرمی،از میمون و عیسی بن عمر،از عبد اللّه حضرمی و خلیل بن احمد،از عیسی و سیبویه که ابو بشر عمرو بن عثمان حارثی ⁽¹⁾

موسی بصری 3-محمد بن عبد العزیز اصفهانی 4-ابو الحسن علی بن عبد اللّه مغربی.

عبد المجید 2-سعید بن مسعده که در بالا نام برده شد 3-علی بن سلیمان 4- [1]احمد بن عمران 5-احمد بن

محمد موصلی 6-خلف بن عمر 7-عبد اللّه بن محمد 8-عبد العزیز بن احمد 9-علی بن محمد مغربی

شاعر 10-علی بن اسماعیل فاطمی 11-هارون بن موسی بن شریک-م.

و نیز گوید:ازآن پس که حضرت مولا علیه السّلام حروفی را تدوین نمود تا ابو الاسود آنها را در اختیار مردم درآورد و زبان ازدست داده خود را که براثر اختلاط با

عجمان به طاق نسیان گذارده اند،بازیابند،ابو الاسود طبق فرمان حضرت مولا علیه السّلام از هیچ گونه کوششی بازنماند و برای تعلیم دادن دستور زبان عربی بخلی به خود راه نداد و همواره به کوشش خود می افزود،تا روزی شنید یکی از قاریهای قرآن آیه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ....» توبه3/ را به کسر لام قرائت می کند.از شنیدن این اشتباه با خود گفت بر من است که آنی مردم را از دست ندهم به دنبال این اندیشه خوشنویسی را به حضور خواند و به او گفت:هرگاه دیدی دهان گرد کنم نقطه بر جانب حرف گذار و چون دهن بگشایم،نقطه بر سر حرف نه و چون دو لب به هم نزدیک آرم نقطه در زیر حرف بگذار،اگر در حین تلفظ توجه کردی که صدای حرف از بینی من بیرون آمد ⁽¹⁾دونقطه بر حرف اضافه کن.کاتب طبق دستور او رفتار کرد و در نتیجه اعراب حروف در آن روزگار از نقطه ها تشکیل یافت.پس از آن براثر گذشت زمان و لطافت و ظرافتی که در صنعت نحو به کار برده شد و تهذیب و تنقیحی که در آن به عمل آمد،در صدد برآمدند تا اعراب حروف را با نشان روشن تری تعیین نمایند،بدین مناسبت همان نقطه واحد در برابر حرف را اشباع کرده و واو کوچکی از آن ساختند و آن را تحت عنوان ضمه روی حرف قرار دادند و برای فتحه الف کوچکی تعیین کرده باز آن را روی حرف گذاشتند و برای کسره الف کوچکی قرار داده زیر حرف درآوردند تا بدین وسیله حالت اشتراک جر و نصب در حروف را از یکدیگر جدا سازند و برای حرفی که خالی از علامت ضم و فتح و کسر باشد آن را به دو نشان دیگر مشخص ساختند یکی(خ)به این معنی حرف ساکن اخف از حرف متحرک است و دیگری سر میم(م)که انسان بی اطلاع آن را (ها)می پنداشته است یعنی حرف ساکن حرکت ندارد و علامت تشدید سه تا سر سین بوده که باید کلمه یا حرف را به شدت تلفظ کرد چه آنکه هر حرف مشدّد از دو حرف ساکن و متحرک تشکیل شده است و تو این شدت را به ذوق خود درمی یابی آنجا که می گویی «ربّ»؛می بینی پس از حرف«را»دو حرف«ب»وجود دارد؛یکی ساکن است که در تلفظ آن را در دهان خود متوقف می سازی و لبها را روی هم می گذاری و«ب»متحرک به فتح

است و به همین جهت گفته مشدّد مفتوح است و اگر«ربّ»به ضم«ب»خوانده شود مشدد مضموم خواهد بود و طبق همین قاعده هر کلمه مشددی را باید در محل خود اعراب گذاری کرد و علامت مدّ،این خط(آ)است و نشانه آن است که باید کلمه ای را که دارای چنان علامتی است با مدّ و کشیده تلفظ کرد و بدین ترتیب هر الفی که بعد از آن همزه واقع شده است از قبیل سماء و کساء و آنچه بدینها ماند باید کشیده تلفظ کرد.

و کلمه«صل»علامت وصل است،یعنی این حرف را متصل تلفظ کن و هر الفی که در خط نوشته شود و در لفظ ثابت نماند در درج کلام ساقط می شود،مانند «سار الغلام»و«قال ابوک»و یا«امراة زید»و«استخرجت استخراجا»و امثال این ها و علامت همزه«عین»کوچک است،زیرا در میان حروف تهجی همزه از دیگر حروف به «عین»نزدیک تر است، به همین جهت صورت همزه از نظر باطن شباهت به عین پیدا کرده است.اینک هرگاه همزه مضموم باشد به صورت عین کوچک نوشته شده و بالای آن واو کوچکی می گذارند و اگر مفتوح باشد همزه را به صورت«عین»کوچک نوشته و بالای آن الف کوچکی قرار می دهند و اگر همزه مکسور باشد بصورت«عین»کوچک نوشته و در زیر آن خط ریزی می گذارند و اگر همزه ساکن و بی حرکت باشد بازهم به صورت «عین»کوچک نوشته می شود و بالای آن یا حرف«خ»و یا سر«میم»(م)گذاشته می شود، به همان نحوی که پیش از این گذشت و نباید این دستورها از خاطر زدوده شود.اگر به ضمه یا کسره یا فتحه تنوینی ملحق شود-این همان است که ابو الاسود آن را غنّه خوانده است-یک علامت بصورت دو علامت آورده می شود:اول علامت حرکت فتح و ضم و کسر است؛علامت دوم برای تنوین است و همه علامتها یا در برابر حرف و یا بالای آن گذاشته می شود و تنها علامت کسر و تنوین آن است که در زیر حرف قرار می گیرد.

و این اصل برای شناخت علامت و تعلیل آن کافی است و ما به اندک از بسیار اکتفا کردیم(مشت نمونه خروار است)و این صناعت از گذشته و حال ویژه اهل آن بود به طوری که همین معنی از حال ابو الاسود و آنچه مربوط به او بود،استنباط شده است.

یکی از ادبا شاید شارح کتاب ارشاد النحو-می نویسد:نحو در لغت به معنای قصد و آهنگ است و این فن را هم به منظور اینکه مقصود اصلی بوده است بدین نام خوانده اند.

در بعضی از روایات آمده است:ابو الاسود شنید که قاری آیه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ... توبه3/»به جرّ رسوله تلاوت می کند پس از این به حضور حضرت مولی علی علیه السّلام شرفیاب شد و جریان را به عرض رسانید،فرمود:آری این گونه اشتباه کاری از آن است که عرب با عجم اختلاط پیدا کرده است.بدانکه کلمه بر سه قسم است،اسم و فعل و حرف.اسم،کلمه ای است که بر مسمی دلالت می کند.فعل، کلمه ای است که از کاری خبر می دهد.حرف،کلمه ای است که معنایی را در کلمه دیگر به وجود می آورد و حد وسط میان دو کلمه است.فاعل،مرفوع است و جز آن فرع بر آن است.مفعول منصوب است و جز آن فرع بر آن است.مضاف الیه مجرور است و ماسوای آن فرع آن است.و فرمود:ای ابو الاسود«انح هذا النحو این گونه قواعد عربیت را استخراج کن».علم نحو در اصطلاح نحویها علمی است که به کمک آن می توان به اعراب اواخر کلمات و چگونگی تحولی که از این ناحیه در آنها به وجود می آید پی برد،و به همین منظور،کلمه نحو را برای آن برگزیده اند و این علم را بدان نام خوانده اند.

گویند:علم نحو را ازآن جهت نحو گفته اند که به وسیله آن راهی به ترکیبهای کلمات عرب برده اند؛اینک آنچه را آنها معرب گفته اند معرب می دانیم و آنچه را مبنی خوانده اند مبنی می خوانیم.علم نحو ویژه فن بخصوصی نبوده است بلکه بر اعراب و تصریفها و برداشتهایی که در آثار پیشینیان از نحویها بوده است،اطلاق می شود لیکن در رویه متأخران تنها به فن اعراب اطلاق شده است.

گویند:نخستین کسی که در شهر بصره به تدوین نحو پرداخت،ابو الاسود دؤلی بود.پس یکی بعد از دیگری به فراگرفتن نحو از وی پرداختند تا فراگیری این قانون به ابو عبد الرحمن خلیل بن احمد رسید،به طوری که هیچ یک از نحویها از گذشته و آینده به پایه او نرسیدند و گروهی از ادبا از جمله سیبویه به فراگیری نحو از خلیل اشتغال ورزید و در میان این عده کسی به پایه سیبویه نرسید و ابو الحسن بن سعید بن مسعده معروف به اخفش از اصحاب بنام او بوده است و ابو عثمان مازنی از اخفش و ابو العباس مبرد،از مازنی و ابو اسحاق زجاج معاصر با مبرد بود و ابو بکر سراج نیز در روزگار او می زیست و ابو علی فارسی از این دو تن به فراگرفتن علم نحو پرداخت.

مؤلف گوید:به خط سید بن طاوس در بخشی از آنچه به کتاب فتن و ملاحم خویش الحاق کرده بود،در ضمن فصلی چنین می نویسد:در اولین مجلد از کتاب انباء النحات تألیف فاضل علی بن یوسف شیبانی نوشته است،به اجماع دانشورانی که قابل توجه می باشند به درستی پیوسته که مولانا علی(ع)نخستین کسی است که به آغاز علم نحو پرداخت و پس از شرحی که ایراد کرده می نویسد:عبد اللّه بن سلام گفته است:

آنگاه که علی(ع)به خلافت رسید...تا پایان آنچه را سید نقل کرده است.

مؤلف گوید:در یکی از مدارک آمده است حضرت مولی خطاب به یکی از اصحابش که ممکن است ابو الاسود دؤلی باشد،فرمود:اسم،کلمه ای است که از مسمی خبر می دهد.فعل،کلمه ای است که از حرکت مسمی حکایت می کند،و حرف،کلمه ای است که معنایی را در کلمه دیگر به وجود می آورد.رفع،نشان فاعل است و دیگر از مرفوعات فرع بر آن می باشد.نصب،نشان از مفعول است و دیگر از منصوبات فرع بر آن می باشد و جر،نشان مضاف الیه است.سپس خطاب به آن صحابی فرمود:«انح هذا النحو بدین طریق دیگر قواعد را تدوین کن.مؤلف گوید:ثبوت این روایت از نظر من قابل تأمل است.

یکی از شارحان کافیه ابن حاجب می نویسد:شرافت علم یا به شرافت و اهمیت بارز آن است مانند علم الهی،و یا اهمیت آن به خاطر برهانهای قاطع آن می باشد،مانند علم هندسه،یا شرافت آن به خاطر فوائد ارزنده و یا موقعیت آن است مانند علم فقه و یا به علت آن جمالی است که عالم بدان دست می یابد مانند علم اخلاق.علم نحو دارای اکثر اهمیتهای یادشده می باشد چه آنکه کلام اللّه تعالی و کلام رسول او دلالت بر ذات و صفات او دارند و علم فقه نافع برای دنیا و آخرت است و در یادگیری باید آن را بر دیگر علوم مقدم دانست.رسول خدا فرمود:قرآن را اعراب گذارید تا آیات کریمه آن را صحیح تلفظ کنید چه آنکه خدا دوست می دارد آیات او درست خوانده شود.

عمر گفته است:عربیت را فراگیرید تا به خرد و جوانمردی شما بیفزاید.

آنگاه که کاتب ابو موسی در ضمن نامه ای به عمر نوشت:«من ابو موسی»عمر از اشتباهی که در نامه او اتفاق افتاده و ابی موسی را«ابو موسی»نوشته ناراحت شد،در

ضمن نامه ای به ابو موسی نوشت:به مجردی که نامه من به تو رسید کاتبت را تازیانه بزن و او را از دیوان کتابت بیرون ران.

گویند:آنگاه که حسن گوشه انزوا اختیار کرده بود از خدا آمرزش می خواست کسی از وی پرسید چرا استغفار می گویی؟در پاسخ گفت کسی که مرتکب خطایی بشود،به عرب افترا زده است و کسی که دروغ بگوید بدکرداری کرده است و خدا فرموده: «وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّهَ یَجِدِ اللّهَ غَفُوراً رَحِیماً: کسی که به عمل ناشایستی دست بزند و یا به خود ستم کند سپس از خدا آمرزش بخواهد خدا را آن چنان می یابد که بسیار بخشنده و مهربان است».

از عبد اللّه بن مبارک نقل شده است،گفت:پدرم مرد و شصت هزار درهم ما ترک برای من باقی گذاشت من سی هزار درهم آن را به مصرف فراگیری فقه و سی هزار درهم آن را برای فراگیری نحو ادب صرف کردم.ای کاش آن مبلغی را که در فراگیری فقه به مصرف رسانیده بودم در راه فراگیری نحو و ادب خرج می کردم،چه آنکه ترسایان براثر تحریفی که در کتاب خدای تعالی به عمل آوردند کافر شدند؛آنان در انجیل چنین یافتند:

«انا اللّه ولّدت عیسی من عذراء بتول:من خدایی هستم که عیسی را از زنی که دست شوهر به دامن او نرسیده بود متولد ساختم.ترسایان کلمه ولّدت را که با تشدید بوده به تخفیف خواندند و چنین معنا کردند من خدایی هستم که با ازدواج کردن با زن شوهر ندیده ای عیسی را متولد ساختم.

بنابراین هرگاه موقعیت نحو به آن پایه ای رسد که خواننده این علم اقتدار و نیرویی در بیان به دست آورد و با کمک آن بتواند به تفسیر و حدیث و تأویل پی ببرد آموختن و فرادادن این علم از واجبات است،زیرا ما مکلفیم اصولی را که به زبان عرب وارد شده است فرابگیریم و از چگونگی آن اطلاع حاصل کنیم و برای شناختن دقایق کتاب و سنت راهی جز فراگیری علم نحو نداریم،و در جای خود ثابت است آنچه مقدمه امر واجب است وجود واجب منحصر به آن باشد و مقدور برای مکلف هم می باشد،تحصیل آن مقدمه واجب خواهد بود،برای آنکه هرگاه مقدمه واجب واجب نباشد جایز الترک خواهد بود،و هرگاه ترک شرط تجویز شود ترک مشروط هم تجویز خواهد شد و مقام

نحو از نظر ترتیب پس از لغت و تصریف و فقه و حدیث و تفسیر و امثال این علوم است.

و نخستین کسی که علم نحو را وضع کرد امیر المؤمنین علی(ع)بود و روش آن حضرت چنان بود که هیچ گاه اقدام به عملی نمی کرد مگر اینکه در انجام آن وسائل تقرب به سوی خدای تعالی را ایجاد می کرد.

از ابو الاسود استاد حسن و حسین علیهما السّلام روایت شده است،گفت:در یکی از روزها حضور حضرت مولی علیه السّلام شرفیاب شدم دیدم حضرتش سر فکرت به زیر انداخته.پرسیدم یا امیر المؤمنین در چه چیزی اندیشه می کنید؟فرمود:من در شهر شما غلطی شنیدم تصمیم دارم تا کتابی در اصول عربیت تنظیم نمایم.پس از این به حضور مبارک شرفیاب شدم مرقومه ای به من داد،در آن نوشته بود.به نام خداوند بخشاینده بخشایشگر،کلام بر سه گونه است اسم،فعل و حرف.اسم،از مسمی و فعل، از حرکت مسمی خبر می دهد و حرف از معنایی که اسم و فعل نباشد حکایت می کند.

علاوه بر این بخشی هم از باب تعجب را بدان افزوده بود و فرمود:این گونه قواعد را به دست آور و آنها را جستجو کن و هرچه به خاطرت رسید بدان بیفزا.و بدان ای ابو الاسود اسمها بر سه گونه اند،ظاهر و ضمیر و قسمی که نه ظاهر است و نه ضمیر.

ابو الاسود گوید:من مطالبی جمع کردم و به عرض مبارک رسانیدم،از آن جمله، حروف مشبهة به افعال بود که«لکنّ»را از آنها بشمار نیاوردم!فرمود:ای ابو الاسود چرا«لکنّ»را واگذاردی؟در پاسخ گفتم:من«لکنّ»را از آنها ندانستم!فرمود:چنان نیست بلکه«لکنّ»هم از آنها بشمار می آید.

گویند:در روزگار عثمان زنی به دربار معاویه وارد شد و گفت:«ان ابوی مات و ترک لی مالا:پدرم مرد و ماترکی از خود برای من باقی گذارد،معاویه از طرز بیان آن زن که«ابای»را«ابوی»خواند،ناراحت شد.

این خبر به عرض مبارک حضرت مولی علی(ع)رسید؛ابو الاسود را پیش خواند و به وی اعلام کرد تا فن نحو را وضع کند،او هم حسب الامر به وضع علم نحو پرداخت؛نخست باب ان و باب اضافه را تدوین کرد،سپس شنید مردی آیه شریفه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ... توبه3/.»را به جرّ رسوله می خواند پس باب عطف و

نعت را تدوین کرد.

به دنبال این پیشامدها در یکی از روزها دخترش گفت«یا ابت ما احسن السماء»و احسن را به طرز استفهام و به ضم سماء تلفظ کرد.ابو الاسود در پاسخ گفت:ستارگان آن از دیگر موجودات آسمانی بهتر است.دخترک گفت:شگفتی من از آسمان است نه پرسش از خوبی آن،پدرش گفت:اگر منظورت شگفتی آن بود،باید می گفتی«ما احسن السماء»،به فتح نون می خواندی و دهان را در هنگام گفتن می گشادی،به دنبال آن باب تعجب و استفهام را بیاورد.

باری قواعد نحو را فرزندانش از وی فراگرفتند و ابو اسحاق حضرمی و عیسی ثقفی و ابو عمرو بن علا از آنها آموختند و خلیل بن احمد،از عیسی ثقفی و سیبویه و علی بن حمزه از خلیل،و کسائی از ابو عمرو بن علاء علم نحو را فراگرفتند.

پس از این ادیبان و نحویان به دو دسته کوفی و بصری درآمدند؛کسایی که از کوفیها بود قواعد نحو را به فراء آموخت،و او به عباس و او به محمد انباری فراداد و اینان همگی کوفی بودند و سیبویه-که از بصریها بود-به اخفش و قطرب نحو را بیاموخت،و صالح جرمی و بکر مازنی،از قطرب و محمد مبرد از آن دو و ابو اسحاق زجاج و ابو بکر سراج و محمد بن کیسان،از مبرد و ابو علی فسوی و ابو سعید سیرافی و علی رمانی،از یادشدگان و ابو علی فارسی،از سیرافی و رمانی و ابو الفتح بن حسن از ابو علی و عبد القاهر جرجانی،از ابو الفتح قواعد نحو را کسب کردند؛این همه بصری بودند و پس از ایشان شخصی که قابل توجه باشد ظهور نکرد.

مؤلف گوید:به گفته شارح کافیه می توان از چندین نظر ایراد گرفت یکی اینکه ابو الاسود استاد حضرت امام حسن و امام حسین علیهما السّلام نبوده است.دوم آنکه انجیل به تازی نبوده است تا ترسایان در اعراب آن اشتباه کرده باشند،بلکه انجیل در آغاز به زبان عبری بوده و سپس گروهی در روزگار مأمون و یا نزدیک به آن انجیل را به زبان تازی برگردانیدند.سوم آنکه تشدید لام مربوط به لام بتول است و پیوندی با تشدید لام «ولّدت»ندارد و روش ظاهری هم امتناع از آن دارد که تشدید مربوط به لام«ولّدت»بوده باشد.چهارم آنکه از آغاز گفتار شارح به دست می آید:باب تعجب به دست حضرت

مولی تدوین شده و از گفتار پس از آن استفاده می شود:باب تعجب بوسیله ابو الاسود به دست آمده است.

بعضی از شارحان مصباح-که در نحو بوده-در بخش چهارم گوید:علت تدوین نحو آن بود که ابو الاسود از قاری شنید که آیه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...

توبه3/.»را به جرّ رسوله می خواند.به دنبال آن به حضور مبارک حضرت علی علیه السّلام شرفیاب شد و جریان را به عرض مبارک تقدیم داشت و اظهار کرد این گونه نادانی براثر اختلاط و آمیزش عرب با عجم و بسیاری از مولدانی بوده است که در میان ما به وجود آمده اند.

حضرت در مقام تعلیم او فرمود:کلمه بر سه قسم است:اسم،فعل و حرف.

اسم،کلمه ای است که از مسمی خبر می دهد.فعل کلمه ای است که از حرکت و کار مسمی خبر می دهد.حرف،کلمه ای است که معنایی در غیر خود به وجود می آورد.فاعل مرفوع است و دیگر از مرفوعات فرع آنند و مفعول منصوب است و دیگر از منصوبات فرع آنند.مضاف الیه مجرور است و ماسوای آن فرع آن است.

حضرت مولی(ع)پس از این به ابو الاسود فرمود:«انح هذا؛این رویه را از خاطر مبر و به همین مناسبت این علم را نحو نامیدند و آنچه از آن حضرت یاد کرده شد پایه اساسی نحو بود.سپس دانشوران ثابت قدم و فاضلان عالیمقام به استنباط نحو پرداختند و کتابهای فراوانی در این رشته تألیف نمودند و بحثهای دامنه داری از آن استخراج کردند و از این راه موجبات آسانی فراگیری علم نحو را به وجود آوردند و برای آیندگان خویش تسهیلاتی به دست داده اند.

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغة ⁽¹⁾گفته است:از جمله علومی که حضرت مولی علی علیه السّلام تدوین فرمود علم نحو بود و همگان می دانند حضرت مولی علیه السّلام این علم را ایجاد و انشاء نمود و اصول جمعی آن را به ابو الاسود آموخت و از آن جمله فرمود:کلام عرب به سه گونه است.اسم،فعل و حرف،و کلمه را به معرفه و نکره و

اقسام اعراب را به رفع و نصب و جزم تقسیم فرمود.این پدیده دست کمی از معجزه ندارد،زیرا نیروی بشری دسترسی به این حصر نداشته و نتوانسته چنین استنباطی را بنماید.

شیخ طوسی در رجال ⁽¹⁾ذیل اصحاب حضرت مولی می نویسد:ظالم بن ظالم و یا ظالم بن عمر و مکنّی به ابو الاسود دولی و در ذیل اصحاب حضرت امام حسن مجتبی علیه السّلام می نویسد:ظالم بن عمرو یا ظالم بن ظالم،مکنّی به ابو الاسود و ذیل اصحاب حضرت امام حسین و امام سجّاد علیهما السّلام می نویسد:ظالم بن عمر و مکنّی به ابو الاسود.

ابن حجر عسقلانی در کتاب التقریب می نویسد:ابن الدولی و یا الدیلمی منسوب به دؤل است که به قولی نام دئل بن بکر بن عبد مناف به کنانه است.

ابو علی عنانی در کتاب القارع می نویسد:اصمعی و سیبویه و اخفش و ابن سکیت و ابو حاتم و عدوی و دیگران گفته اند که اصل کلمه دئل به ضم دال و کسر همزه است و در هنگام نسبت،کلمه مزبور را به فتح همزه تلفظ می کنند همان طور که میم«نمر»در «نمری»و لام سلمه را در سلمی،به فتح میم و لام،تلفظ کرده اند.

اصمعی از عیسی بن عمرو روایت کرده است:وی دئل را در مقام نسبت دئلی آورده است تا از این راه اصل کلمه را محفوظ داشته باشد و نیز همین رویه را از یونس و دیگری هم نقل کرده و درعین حال اظهار داشته است باقی گذاشتن کلمه در حال نسبت به اصل اولی اش شاذ قیاسی است.

ابو علی از کسائی و ابو عبیده و محمد بن حبیب نقل کرده است،آنان اعتقاد داشتند ابو الاسود منسوب به دیل،به کسر دال و سکون یاء،است.

مؤلف گوید:بعید نیست که نام جد ابو الاسود هم ظالم باشد،بنابراین گاهی ابو الاسود به پدر و هنگامی به جد نسبت می دهند ممکن است نام پدرش عمرو و ظالم لقبش بوده باشد و این احتمالات خالی از تأمل نخواهد بود.

در یکی از کتابها آمده است:نام ابو الاسود ظالم بن عمرو بن سفیان است و در بصره می زیسته است.

ابن حجر در التقریب گوید:ابو الاسود دیلی،به کسر دال و سکون یاء،و یا دئلی، به ضم دال و فتح همزه،از مردم بصره بوده است و نام او ظالم بن ظالم یا ظلیم بن ظلیم با تصغیر است،و هم گویند:نام پدر او عمرو بن عثمان بن عمرو است.وی از افراد مورد وثوق بوده و از دانشورانی می باشد که جاهلیت و اسلام را درک کرده است و در سال 69 هجری وفات یافته است.

ذهبی در مختصر خود گوید:ابو الاسود در بصره به سمت داوری مشغول بوده است و از افراد موثق بشمار می آید و علم نحو را او ابداع کرده است و در سال 49 هجری درگذشته است.

سید هاشم بحرانی در کتاب روضة العارفین به نقل از کتاب حیات القلوب اشکوری لاهیجی از قول شیخ ابن میثم بحرانی ⁽¹⁾

علیه السّلام به بخشی از آنچه ترجمه شده است در ذیل«امّا لنحویون»اشاره شده است.

ابو الاسود که از شنیدن چنین قرائت ناپسندی ناراحت شده بود،گفت:به خدا پناه می برم از نقصان ایمان،ازآن پس که روی به افزایش آورده است و در این خصوص و برای چاره کار به حضرت مولی علی علیه السّلام مراجعه کرد و گفت:تصمیم گرفته ام تا قانونی برای مردم عرب ایجاد کنم که زبان خویش را از اشتباه مصون نگه دارند.

حضرت مولی علی علیه السّلام به منظور راهنمایی او فرمود:کلمات بر سه گونه اند،اسم،فعل و حرف.اسم،کلمه ای است که بر مسمی دلالت کند.فعل،کلمه ای است که بر حرکت یا کار مسمی دلالت می نماید.حرف،کلمه ای که معنایی را در دیگری به وجود می آورد.فاعل مرفوع است و دیگر مرفوعات فرع آنند و مفعول منصوب است و دیگر منصوبات فرع آن می باشد.مضاف الیه مجرور است و دیگر از مجرورات فرع آنند،اینک ای ابو الاسود بدین رویه رفتار کن و او را با ایراد اصول مزبوره به تدوین نحو

برگماشت و به طریقه آن اشاره کرد.

بطوری که سیوطی در طبقات النحات اظهار داشته است:ابو الاسود از بزرگان تابعان بوده است و در اندیشه و خرد کاملترین مردم روزگار بشمار آمده است.

ابو الاسود شیعه مذهب و سراینده ای حاضرجواب،و در گفتارش مورد وثوق بوده و نخستین کسی است که قرآن را نقطه گذاری کرده است.

زمخشری در ربیع الابرار می نویسد:در یکی از روزها معاویه هدایای چندی از جمله حلوایی برای ابو الاسود فرستاد.چشم دخترش به آنها افتاد،از وی پرسید این تحفه ها از کجاست؟در پاسخ گفت:این هدیه ها را معاویه برای ما فرستاده است تا از راه حیله گری دین ما را از ما بازستاند دخترش این دو بیت را سرود:

أ بالشهد المزعفر یا ابن حرب نبیع علیک احسابا و دینا

معاذ اللّه کیف یکون هذا و مولانا أمیر المؤمنینا

ای پور حرب می خواهی با حلوای زعفرانی که برای ما گسیل داشته ای دین و خاندان خود را به تو بفروشیم،از این تصمیمی که گرفته ای به خدا پناهنده می شویم و چگونه حیله تو در ما اثر نکبت باری به وجود آورد و حال آنکه صاحب اختیار ما امیر المؤمنین است.

بیهقی گفته است:نحو به معنای استواری و پایداری است و گویا علم نحو راهی است که عرب می تواند به وسیله آن لغت خود را پایدار بدارد.

بعضی گفته اند:[نحو]به معنای مثال است،مثلا می گوییم هذا علی نحوه این چیز همانند آن چیز است.

خلیل گفته است:نحو به معنای قصد است برای اینکه حضرت علی(ع) هنگامی که شنید مردی در خواندن اشتباه می کند به ابو الاسود فرمود:برای کلام عرب قانونی تدوین کن چه آنکه نبطیها و تازی شبیهان فراوان گردیده اند و آنگاه که ابو الاسود قانون نحو را وضع کرد حضرت مولی(ع)فرمود:چه زیباست راهی را که برگزیده ای؛ سپس به عرب مانند آن فرمود:به همان آهنگ که ابو الاسود رفته است رفتار کنید و راهی را که او پیموده است بپیمایید.پایان آنچه از روضة العارفین نگاشته شد.

مؤلف گوید:گاهی ابو الاسود اخباری را از پیامبر بدون واسطه،و زمانی با واسطه

حضرت مولی و دیگران پس از آن حضرت،روایت کرده است.

از جمله ابو بکر حضرمی در کتاب مناقب به روایت مرفوع و به سند خویش از ابو الاسود نقل کرده است:در یکی از اوقات که به عیادت حضرت مولی علیه السّلام رفتم؛ در ضمن شکوه ای که کرد معروض داشتم یا مولانا با این شکوه ای که فرموده ای ما را بیمناک ساختی؛حضرت مولانا فرمود:برخلاف انتظار،من هیچ گونه بیمی به خود راه نمی دهم زیرا از رسول خدا شنیدم که فرمود:بزودی ضربتی بر سر تو وارد می آید که براثر ریزش خون از سرت،محاسنت رنگین می گردد و آنکه بر سرت ضربت می زند از بدبخت ترین افراد امت من می باشد همان طور که پی کننده ناقه صالح از بدترین مردم آن روزگار بود.

مؤلف روضة الفضائل نیز به سند مرفوع خود از ابو الاسود،از عمویش نقل کرده است:آنگاه که آیه شریفه «فَإِمّا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ. آن هنگام که ترا به سوی خویش خواندیم از آن مردم انتقام خواهیم گرفت».رسول خدا در ذیل این آیه فرمود:

جبرئیل به اطلاع رسانید که ما به وسیله علی علیه السّلام از آنها انتقام خواهیم گرفت.

قاضی میر حسین میبدی در شرح دیوان حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام می نویسد:مروی است که ابو الاسود دؤلی از شخصی شنید که می خواند «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ....» توبه3/ به جرّ رسوله،و چون با مرتضی گفت،فرمود:

بمخالطة العجم یعنی این گونه غلط خواندن براثر آمیزش عرب با عجم است،سپس فرمود:

کلام عرب بر سه گونه است:اسم،فعل،حرف.اسم،کلمه ای است از مسمی خبر می دهد.

فعل،کلمه ای است که از کار مسمی خبر می دهد.حرف،کلمه ای است که معنایی را در کلمه دیگری به وجود بیاورد.فاعل مرفوع است و مرفوعات دیگر فرع آنند.مفعول منصوب است و منصوبات دیگر فرع آنند.در پایان فرمود:ای ابو الاسود بدین رویه رفتار کن.

ملا داود بن عبد الباقی ترکستانی در اوائل شرحی که بر عوامل کبیر عبد القاهر جرجانی نوشته از شرح مفتاح نقل کرده است،گویند:نخستین کسی که علم نحو را استنباط و استخراج کرد،امیر المؤمنین علی علیه السّلام بوده است.همو از کتاب اخبار النحویین ابو سعید سیرافی نقل کرده است بیشتر افراد معتقدند که نخستین کسی که علم نحو را تدوین کرد،ابو الاسود دؤلی است که نامش ظالم بن عمرو بن سفیان بوده

است و در بصره می زیست و از یاران علی علیه السّلام بوده است.هنگامی از قاری شنید که آیه «أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ می خواند،از شنیدن آن با خود گفت:نمی دانستیم که کار خوانندگان قرآن بدینجا بکشد؛به دنبال این اندیشه به استخراج علم نحو پرداخت.

ملا داود در حاشیه شرح مفتاح خود،نوشته:در یکی از نسخه های شرح مفتاح «عمد»را که در آخر جملات یادشده از ملا داود آمده است«فعمد الی استخراج علم النحو» به لفظ مفرد ادا کرده است،بنابراین ضمیر مستتر در«عمد»به ابو الاسود بازمی گردد یعنی او به تنهایی دست به چنین کاری زد و در نسخه دیگر«عمدا»با لفظ تثنیه آورده شده است که در نتیجه ضمیر مستتر در آن به وی و علی علیه السّلام بازمی گردد.و نیز ملا داود در حاشیه همان کتاب به تناسب همین مقام گوید:در اواخر شروح اللباب ضمن مطالب مفصّلی اظهار داشته:از قرائن پیداست که مستنبط علم نحو خلیل بن احمد بوده است.

شیخ حسن بن علی طبرسی در کتاب تحفة الابرار ⁽¹⁾

علی بن حسن طبرسی به پارسی تألیف شده است.این کتاب بر یک مقدمه و ده باب تدوین شده است،و در

باب امامت به تفصیل سخن گفته است و با ادله دندان شکن از افکاری که راجع به امامت شده است،پاسخ

داده است و شیخ نجف بن سیف نجفی آن را به عربی برگردانیده است.(الذریعة،ج 3،ص 405)- [1]م.

اساس اولی علم نحو از حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام استفاده شده است و از ابن انباری نقل کرده است،وی در شرح خطبه الکتاب سیبویه نوشته است:در یکی از روزها رسول خدا(ص)از قاری شنید که آیه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...

توبه3/.»را به جرّ«رسوله»تلاوت می کند.رسول خدا از شنیدن این قرائت خشمناک شد.توجهی به حضرت مولا علی علیه السّلام نمود،فرمود:به تدوین علم نحو بپرداز و قاعده ای در اختیار مردم درآور تا بدان وسیله از اشتباه خواندن آیات قرآن بازبمانند.در پی این امریه،حضرت مولا علی علیه السّلام ابو الاسود دؤلی را به حضور خوانده و عوامل و روابط نحوی را به وی فراداد و در ضمن آن به حصر کلام عرب و حصر

حرکات اعراب و بنای آن پرداخت.ابو الاسود مردی زیرک و خوش فهم بود و براثر راهنمایی هائی که از سوی حضرت مولا علی علیه السّلام به وی شد به تألیف نحو اقدام کرد و هرگاه تدوین قاعده ای بر او مشکل می شد به حضرت مراجعه می کرد و به حلّ اشکال می پرداخت و در پی امریه مولا علی علیه السّلام به ترتیب و ترکیب پاره ای از ترکیبات اقدام کرد و آنها را به عرض حضرت مولا علی علیه السّلام رسانید.حضرت آنها را پسندید و فرمود:«نعم ما نحوت:چه نیکو آهنگی برای خودت به کار بستی؛پس از آن آیندگان سخن مولا را به فال نیک گرفتند و این علم را نحو نامیدند.

شاگردان ابو الاسود پس از او به افزایش قواعد دیگر اقدام کردند تا قواعد نحو را در ضمن چهار مجلد تدوین کردند و ازآن پس که این علم در اختیار خلیل قرار گرفت مجلدات آن افزایش بیشتری پیدا کرد و آنگاه که نوبت به سیبویه رسید علم نحو به کمال خود رسید و پس از سیبویه کسی همتای او نیامد.

مؤلف گوید:در کتابهای تراجم نحویها راجع به اینکه چه کسی شنید که قاری آیه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ رسوله می خواند،اختلاف است و از آنچه طبری نقل کرده پیداست که لفظ«نحو»نخست از بیان رسول خدا(ص) استفاده شده است نه از بیان حضرت مولا علی علیه السّلام.

شیخ محمد بن اسحاق بن محمد حموی که از علمای اصحاب ما می باشد در کتاب منهج الفاضلین ⁽¹⁾

اسحاق بن محمد حموی معروف به فاضل الدّین ابهری است،و از آنجا که لقبش فاضل الدّین بوده است،

این کتاب را منهج الفاضلین نامیده است.در باب دوم این کتاب،حقیقت امامیه را ثابت کرده و براهین

عقلیه و نقلیه برای امامت حضرت علی و ائمه طاهرین آورده است و سال تألیف آن سال 937 هجری

است،و ماده تاریخ آن را چنین سروده است:

سال تألیف این کتاب کریم «منهج مذهب امامی»شد

این کتاب را به نام شاه تهماسب صفوی تألیف کرده است و قصیده ای در مدح او سروده و

تخلص او فاضل است(الذریعة،ج 23،ص 112)- [1]م.

مدوّن علم نحو حضرت مولا علی علیه السّلام است و علت تدوینش آن بود که در یکی از روزها رسول خدا(ص)از قاری شنید که آیه شریفه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ رسوله می خواند به حضرت مولا علی علیه السّلام دستور داد تا قانونی تدوین کند که بتواند براثر توجه و یادگیری آن از اشتباه خواندن،جلوگیری کند.

حضرت مولا علی علیه السّلام بنا به پیشنهاد رسول اکرم(ص)ابو الاسود دؤلی را به حضور طلبید و عوامل و روابط کلام عرب و حصر حرکات اعراب و بنای آن را به وی فراداد.ابو الاسود هم به اشاره و تلقین آن حضرت علم نحو و قواعد نحو را تدوین کرد و آنها را در ضمن جزوه هایی گردآورد و به عرض مبارک حضرت مولا علی علیه السّلام تقدیم داشت؛حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام فرمود:«نعم ما نحوت:خوب رویه ای را پیش گرفتی»ازآن پس بیان آن حضرت را به فال نیک گرفته این علم را به نام نحو خواندند.

مؤلف گوید:از اینکه جریان تدوین نحو در روزگار حضرت رسول اکرم(ص) اتفاق افتاده باشد خالی از تأمل و بیرون از کلام نمی باشد.

ابن جمهور احساوی در کتاب المجلی می نویسد:ابو الاسود دؤلی نخستین کسی است که علم نحو را تدوین کرده است،چه آنکه او از مردی شنید که آیه شریفه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ«رسوله»قرائت می کرد.

ابو الاسود ناراحت شد و گفت:به خدا پناه می برم از نقصانی که پس از پیدایش ایمان،به وجود آمده است.بدین مناسبت به حضرت مولا علی علیه السّلام مراجعه کرد و جریان را به عرض رسانید.حضرت مولا علی علیه السّلام فرمود:قانونی وضع کن تا مردم بتوانند به کمک آن،زبان خود را از لغزش نگاه بدارند و او را به تدوین علم نحو تشویق کرد و مقدمات آن را به وی فراداد و فرمود:کلام عرب بر محور سه کلمه،اسم و فعل و حرف به گردش درآمده است.در پی آن وجوه اعراب را برای او بیان کرد و فرمود:رفع ویژه«فاعل»و نصب مخصوص به«مفعول»،و جرّ مربوط به«مضاف الیه»است.

ابن شهرآشوب در کتاب مناقب می نویسد:واضع علم نحو علی علیه السّلام است،زیرا نحویها علم نحو را از خلیل بن احمد روایت می کنند و او از عیسی بن عمر ثقفی،از عبد اللّه بن اسحاق حضرمی،از ابو عمرو بن علاء،از میمون اقرن،از عنبسة بن

فیل،از ابو الاسود دؤلی از حضرت علی علیه السّلام روایت کرده اند.

و سبب اصلی وضع نحو آن بود که عربها با نبطیها ازدواج کردند و براثر پیوند با آنها فرزندانی به وجود آمد که زبان آنان را تباه کردند تا آنجا که دختر خویلد اسدی که با یکی از نبطیها ازدواج کرده بود،روزی گفت:«انّ ابوی مات و ترک علیّ مال کثیر:پدرم مرد و ما ترک بسیاری از او باقی ماند.در این جمله«ابای»را«ابوی»و«مالا کثیرا»«مال کثیر»بیان کرد.ابو الاسود،چون به اشتباه الفاظ پی برد علم نحو را وضع کرد.

گویند:عربی از یکی از بازاریها شنید:آیه شریفه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ می خواند،عرب از شنیدن آن ناراحت شد.سر او را شکست وی از او نزد مولا علی علیه السّلام شکایت کرد.حضرت پرسید چرا سر او را شکستی؟گفت برای اینکه در هنگام قرائت کلام اللّه کافر به خدا شد!حضرت مولا علی علیه السّلام فرمود:او در خواندن قرائت تعمدی نداشته و در پی آن به وضع علم نحو اقدام فرمود.

گویند:ابو الاسود دؤلی در بصره به درد چشم گرفتار شده بود.دخترش دست او را گرفته بود و به پیشگاه حضرت مولا علی علیه السّلام شرفیاب می ساخت،در راه گفت:«یا ابتاه ما اشد حرّ الرمضاء»و کلمه اشدّ را به ضم دالّ تلفظ کرد،یعنی ریگها بسیار گرم است و حال آنکه او می خواست با ایراد این جمله شگفتی خود را از گرمی ریگها به اطلاع پدرش برساند.ابو الاسود او را از ادای چنان اشتباهی بازداشت و جریان را به عرض مبارک مولا علی علیه السّلام تقدیم داشت و به راهنمایی آن حضرت به وضع علم نحو اقدام کرد.

در حکایت آمده است که روزی ابو الاسود در تشییع جنازه ای شرکت کرده بود، مردی به وی گفت:«من المتوفی»و کلمه متوفی را به صورت اسم فاعل ادا کرد.

ابو الاسود پاسخ داد«اللّه»یعنی خداست که جان مردمان را می گیرد و حال آنکه سؤال او این بود که«درگذشته»کیست؟ابو الاسود اشتباه او را به عرض مبارک حضرت مولا تقدیم داشت و به فرمان آن حضرت به تدوین علم نحو پرداخت.در هر حال حضرت مولا علی علیه السّلام مرقومه ای که مقدمات علم نحو را در آن گرد آورده بود به وی

مرحمت داشت و اضافه فرمود:«چه بس پسندیده است این گونه تدوین»(ما احسن هذا النحو)و ترا می شاید که مسائل دیگر این علم را بدان بیفزایی و این علم را ازآن پس علم نحو نامیدند.

ابن سلام گوید:حضرت مولا علی علیه السّلام مرقوم فرموده بود؛کلام عرب بر سه گونه است.اسم و فعل و حرف،که هریک برای بیان چیزی به کار برده شده است.

مثلا اسم،از مسمی خبر می دهد و فعل،حرکت مسمی را خبر می دهد و حرف،معنی را در دیگری به وجود می آورد و در ذیل آن امضا فرموده«علی بن ابو طالب».ادبا پس از آن که امضا را برخلاف قانون ادبی یافته-چرا«ابو طالب»را«ابی طالب ننوشته است-به حیرت افتادند و در تأویل آن اظهاراتی کرده اند،از جمله«ابو طالب بااین که کنیه است نام پدر حضرت مولا علی علیه السّلام نیز بوده است و نخواسته نام او را تغییر بدهد و این کلمه مرکب،از قبیل دراحنا و حضرموت می باشد.

زمخشری در الفائق اظهار داشته است: بااین که«ابو طالب»مجرور است به صورت رفع درآمده است،زیرا«ابو طالب»مشهور پدر حضرت مولاست و در واقع به منزله مثلی است که نباید در آن تغییری به عمل آورد.پایان آنچه از مناقب ابن شهرآشوب به دست آمده است.

شیخ حسن بن علی طبرسی در کتاب اسرار الامامة گوید:هرگونه علمی که در اسلام پایه گذاری شده است منتسب به حضرت مولا علی علیه السّلام می باشد،از آن جمله علم نحو است.

ابن انباری در خطبه شرح الکتاب سیبویه می نویسد:آنگاه که رسول اکرم از مردی شنید که آیه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ«رسوله»قرائت می کند و برخلاف انتظار حضرتش بود به حضرت مولا دستور داد تا قانونی وضع کند که مردم با توجه بدان قانون بتوانند الفاظ عربی را مطابقه قاعده درست ادا کنند.حضرت مولا بنا به فرمان پیغمبر اکرم(ص)قواعد عربی را گرد آورد و آنها را به ابو الاسود فراداد.

ابو الاسود که معلم حسنین-علیهما السّلام-مردی هوشمند و زیرک بود،پس از

آنکه مراتب نحو را از حضرت مولا علی علیه السّلام فراگرفت به جمع آوری حدود و غوامض کلمات عربی پرداخت و یادداشتهای خویش را که در ضمن اوراقی گرد آورده بود به اطلاع حضرت مولا علی علیه السّلام تقدیم داشت.حضرت مولا نتیجه زحمات او را تمجید کرد،و فرمود:«نعم ما نحوت:چه نیکو است آنچه را گرد آورده ای فضلای پس از او جمله مبارکه حضرت مولا علی علیه السّلام را به فال نیک گرفتند و آن علم را نحو نامیدند.پس از آن گروهی از ابو الاسود آن علم را فراگرفتند و روز به روز به قواعد و حدود این علم افزوده می شد تا نوبت به خلیل و شاگردش،سیبویه رسید.

مؤلف گوید:پوشیده نیست آغاز به وجود آمدن نحو به صورتهای مختلف نقل شده است،به طوری که ابن انباری مسبب اصلی را رسول خدا(ص)نام برده و از حضرت او روایت کرده است و دیگری نخستین مدوّن آن علم را حضرت مولا علی علیه السّلام می داند و از آن جناب روایت می کند و نیز پاره ای از مطالب بی اساس دیگر را ذکر کرده است که پیش از این بدان اشاره کردیم.

باید توجه داشت،ابو الاسود یکی از سرایندگان شیعه است و از بعضی از مواضع نکوهش از او استفاده می شود و بطوری که به خاطر دارم ممکن است در گواهی دادن به وصایت و خلافت بلافصل حضرت مولا علی علیه السّلام کتمان کرده باشد.

آری مرثیه ای که در سوک حضرت مولا علی علیه السّلام سروده است مشهور است و همین سوک سروده او را ابن اثیر در کامل و مالکی در الفصول المهمة و دیگران در آثار خود آورده اند و این سوک سروده دلیل بر عقیده پسندیده اوست و پاره ای از آن در اینجا آورده می شود.

ألا فابلغ معاویة بن حرب فلا قرت عیون الشامتینا

أ فی شهر الصّیام فجعتمونا بخیر الناس طرا أجمعینا

قتلتم خیر من رکب المطایا و رحلها و من رکب السفینا

و من لبس النعال و من حذاها و من قرء المثانی و المئینا

اذا استقبلت وجه ابی حسین رأیت البدر راع الناظرینا

لقد علمت قریش حیث کانت بأنک خیرها حسبا و دینا ⁽¹⁾

403 آورده است و اشعار دیگری هم از او نقل کرده است:

یقول الارذلون بنی قشیر بطول الدهر ما تنسی علیا

احب محمدا و بنیه حقا و عباسا و حمزة و الوصیا

فان یک حبهم رشدا اصبه و لست بمخطئ ان کان غیّا

الا ای معاویه ای پور حرب که کورانه کوبی بهر سوی درب

به ماه صیام ای بدروزگار به قتل علی کردیم داغدار

ربودی ز دست من بینوا تو مر بهترین آفریده خدا

مر آن کس که پوشیده بهتر فعال به راه خداوند صاحب جلال

مثانی ز قرآن و ز آن پس مئین تلاوت کند آن خدا را امین

چو با شخص حیدر شوی هم کلام عیان بینی از وی تو بدر تمام

قریش آنکه برده ز عالم نسب شناسد علی را به نیکو حسب

ابو حیان مالکی مغربی در کتاب ارتشاف-که در نحو تألیف کرده،خود نسخه قرائت آن کتاب را که خط خود ابو حیان هم در آن مشاهده می شد دیده ام-مطالبی راجع به ابو الاسود گفته است...

شیخ پیشین ابو حاتم احمد بن حمدان رازی یکی از اعلام امامیه و معاصر علی بن بابویه بود،کتابی ⁽²⁾

است به سال 1958 میلادی،در دو مجلد در مصر چاپ شده است-م.

کازرون موجود می باشد.

شد همگی لغات هم مانند اسباب دیگری که ریشه آن از ناحیه انبیا و حکما که به وحی از خدای عز و جل بود،پایان پذیرفته است؛و در جهان بجز از آیین و رسوم آنان،رسم دیگری برقرار نمانده است.بنابراین در روی زمین به غیر از رسوم ایشان رسم دیگری باقی نخواهد ماند و هرگاه آیین دیگری هم بوده باشد ریشه اساسی آنها از رسوم آنان سرچشمه گرفته است و بر پایه آنها بنیان گردیده است.

ولی رسمهایی که بنا شده و تشابه تمامی با حکمت حکما دارد مستحدثاتی است که در این امت به وجود آمده است که آنها از لغت عربی به دست آمده از قبیل نحو و عروض که هر دوی آنها معیار کلام عرب می باشد.این دو بخش تازه از حکمای امت اسلام و ائمه هدی علیهم السّلام سرچشمه گرفته است.

چه آنکه نحو قانون مهمی است که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام آن را تدوین کرد و در اختیار ابو الاسود دؤلی قرار داد.امیر المؤمنین حکیم روزگار خود بلکه پس از رسول خدا(ص)ریاست حکمای امت اسلامی را بالاستحقاق دارا بود و خدای تعالی استخراج این علم را به حضرت او الهام فرمود و این علم تا آن هنگام آشکارا نبود بلکه ودیعه ای بود که در آن موقع احداث شد و راهی که ودیعه گذاران و احداث کنندگان در این امت،رفته اند همان راهی بوده که پیمبران بزرگوار در میان دیگر از امتان پیموده اند و حکمی که این عده از افراد به دست آورده اند از وجود اقدس حضرت محمد(ص) استفاده کرده اند و علی از میان همگی امت اسلامی از ویژگی خاصی برخوردار گردیده است.پیمبر اکرم(ص)اسراری را در باطن آن حضرت به ودیعت گذارده و بدین وسیله او را بر دیگر از پیروان خود برتری داده است و حضرت او هم تا حدی که لازم دانسته آنچه را که فراگرفته است به مستحقان آن اعطا کرده است به طوری که مطالبی را به اصحاب سرّ خود آموخته از دیگران پوشیده داشته است و برخی از یافته های خود را به همگان از خاصه و عامه فرا داده است.

علم نحو از جمله علومی است که شباهت کاملی به حکمت حکما دارد هرچند این علم از اسباب دیانت بشمار نمی آید.این علم را حضرت مولا علی علیه السّلام از لغت عرب استخراج کرد و آن را برای ابو الاسود تدوین نمود.بنابراین مقدمات این علم

را ابو الاسود از آن حضرت فراگرفت و طبق راهنماییهای آن حضرت قواعد دیگر را بر آن افزود.سپس دیگر از دانشمندان مطالب نحوی را از وی فراگرفتند و به قواعد دیگر آن علم اقدام کردند.

فن عروض را خلیل بن احمد از مردی از اصحاب حضرت علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب(ع)فراگرفته است و آن حضرت نیز حکیم زمان و پیشوای دوران خود بود.سپس دیگران فن عروض را از خلیل بن احمد فراگرفتند و او نیز قواعدی را برای شعرشناسی تدوین کرد و این دو اصل علوم که در این امت رواج پیدا کرد،ریشه آن از حکمای دین و ائمه هادین فراگرفته شد و به همین نسبت ریشه هر حکمتی چه کوچک و چه بزرگ،از پیمبران به دست آمده است و آنان اصول حکمتها را در اختیار حکما و علمای پس از خود درآوردند و آنان هم به تعلیم آنها به مردم پرداختند و همچنین اصول لغات و واژه های مختلف از ناحیه ایشان به وجود آمده است.

سید امیر شمس الدّین محمد بن امیر سید شریف جرجانی مشهور،در کتاب الرشاد فی شرح الارشاد که در نحو بوده و از آثار علامه تفتازانی است به مناسبت نامگذاری علم نحو می نویسد:ابو الاسود دؤلی شنید که قاری آیه شریفه «وَ أَذانٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ «رسوله»قرائت می کند و آن را معطوف به مشرکین می خواند و حال آنکه یا باید «رسوله»به رفع خوانده شود تا معطوف بر محل اسم آن بوده باشد و یا منصوب بخواند که اسم آن بوده باشد.ابو الاسود آنچه را شنیده بود به عرض حضرت مولا علیه السّلام تقدیم داشت امام فرمود:این گونه اشتباه براثر آمیزش عرب با عجم است،سپس فرمود.

کلمه بر سه گونه است،اسم و فعل و حرف.اسم،کلمه ای که از مسمی خبر می دهد.

فعل،کلمه ای است که از حرکت مسمی خبر می دهد.حرف حد وسط میان اسم و فعل و رابطه آنهاست و فرمود:فاعل مرفوع است و ماسوای آن فرع آن است و مفعول منصوب است و غیر آن فرع برای آن است و مضاف الیه مجرور است و غیر آن فرع برای آن است و امثال این ها از قواعد کلی دیگر،سپس فرمود:ای ابو الاسود بدین نحو رفتار کن.

شیخ یوسف بن مخزوم اعور واسطی منصوری ناصبی در کتابی که به منظور

بطلان مذهب تألیف کرده و نزدیک به سال هفتصد هجری می زیسته،چنین نوشته است:

علم نحو منسوب به سیبویه است و از او به اخفش و بصریها و کوفیها پیوسته است و بنای اصلی و فروع آن منتسب به ابو الاسود دؤلی می باشد و زیربنای آنچه را که اظهار داشته اند از علی علیه السّلام بوده که فرموده است:کلام عرب بر سه گونه است:اسم و فعل و حرف.در جایی ندیده ام بلکه این نظریه از رافضیان است و از زبان آنها شنیده شده است و خدا گواه است-که بهترین گواهی است-که من آنچه را اظهار داشتم در کتابی کهن که منسوب است به عمر،دیده ام.

در پی آنچه ایراد شد باید بگویم:ملا نجم الدّین خضر بن محمد بن علی حبلرودی رازی نجفی که از شیعیان امامی مذهب و از شاگردان سید شمس الدّین جرجانی بوده است،در کتاب خود توضیح الحجج الواردة لدفع شبه الاعور پس از ایراد الفاظ او می نویسد:بدیهی است دانشمندانی بسیار و بزرگانی بی همال درباره انتشار قواعد نحو کوشش فراوانی داشته اند و همگی آنها اعتراف می کنند که رهین عنایات حضرت مولا علی علیه السّلام بوده اند و بدان افتخار می کنند و به انتسابی که از این ناحیه به حضرت مولا علی علیه السّلام به دست آورده اند بر دیگران مباهات می کنند و به تواتر ثابت شده است که واضع اصلی«نحو»حضرت علی علیه السّلام بوده است که ابو الاسود دولی را به چگونگی تدوین این علم راهنمایی فرموده است و این موضوع را دانشوران دیگر در کتابهای خود ذکر کرده اند.

پس از این به نقل کلمات استاد خود که پیش از این ترجمه شد پرداخته و اظهار داشته با تصریحی که علامه استاد که در بیان،زبانزد ارباب قلم و زبان است و چرخ ریاست تدریس شیراز در محور وی به حرکت آمده است و بالاتر از آن،در این روزگار از نظر تدریس سلطان مدرسان بشمار می آید،چگونه ممکن است بگوییم آنچه را به علی علیه السّلام نسبت داده شده در کتابی نیامده است و تنها از زبان رافضیان شنیده شده است،اینجاست که باید بگوییم اظهارنظر یوسف واسطی از طریقه صواب دور و خود او در جرگه ناصبیان منفور است و گواهی او که«من آنچه را اظهار داشته ام در کتاب منتسب به عمر دیده ام»،گواهی مردودی بیش نیست،زیرا دشمن هیچ گاه گواهی به حق

نمی دهد،بلکه او هماره با چشم عناد و کینه توزی به آثار ما می نگرد؛گذشته از این چگونه می توان گواهی شخص واحد را که جز دروغ،ادعای دیگری را ندارد بپذیریم و بگوییم با کوری ظاهر و باطنی که دارد مطلب نادرستی را از کتاب کهن بی اصلی به دست آورده است؛بویژه که نقیض آن به گفتار عدول از دانشوران بیرون است و با چشم انکار به حقایق می نگرد.مثل او مثل حمار و یهودان بی اعتباری است که کتابها بر پشت آن حیوان بار کرده و بدون آنکه بهره ای از انوار دانش برده باشد از این سوی بدان سو می خرامد.

شیخ عز الدّین حسن بن محمد بن علی مهلبی-که معاصر با حبلرودی بوده است- در کتاب الانوار العددیة فی کشف شبه القدریة که این کتاب نیز در رد ترهات همین اعور ناصبی بوده است پس از نقل کلام او و کلام ابن ابی الحدید گوید:باید به این ناصبی قدری مسلک توجه کرد چگونه می گوید:«در هیچ کتابی دیده نشده است که واضع اصلی علم نحو علی علیه السّلام بوده باشد،بلکه آنچه شهرت یافته از دهان رافضیان بوده است»و حال آنکه خطیب دمشقی شامی و ابن ابی الحدید که پیشوای معتزلیها می باشد چگونگی وضع آن را از مشایخ معتزلی و قدری که به دست حضرت مولا علی علیه السّلام بنیان شده است ذکر کرده اند.

ابن جمهور احساوی در کتاب المجلی فی شرح مرآة المنجی که هر دوی آن از آثار خود او بوده و در علم کلام است در بحث امامت گوید:از جمله ناپسندکاریهای عثمان پیش آمد قتل هرمزان بود.

هرمزان از بزرگان ایرانیها بود در یکی از کارزارها اسیر شد.او را به مدینه آوردند حضرت مولا علی علیه السّلام او را در اختیار گرفت.هرمزان به دست آن حضرت مشرف به دین اسلام شد و حضرت مولا علی علیه السّلام او را آزاد کرد و ازآنجاکه بشدت تمایل به حضرت مولا علی علیه السّلام داشت خلیفه دوم از سهم غنیمت چیزی به او نمی داد و ازآن پس که خلیفه در آخر شب کشته شد و قاتل او شناخته نشد عبید اللّه پسر خلیفه از جمعی شنید که او را فلان گبر از پای درآورده است.عبید اللّه پنداشت مراد آنان هرمزان است،بنابراین عبید اللّه به قتل او مبادرت کرد و او را پیش از آنکه عمر

بمیرد از پای درآورد.عمر که از کشته شدن هرمزان اطلاع یافت اظهار داشت:«عبید اللّه اشتباه کرده است،ضارب من ابو لؤلؤ است و هرگاه زنده بمانم عبید اللّه را به قصاص قتل هرمزان خواهم کشت چه آنکه علی علیه السّلام دیه ما را که به جرم قتل هرمزان باید تأدیه نماییم نمی پذیرد.

عمر در پی ضربه ای که دید از دنیا رخت بربست و به دیار دیگر شتافت و عثمان جانشین او شد.حضرت مولا علی علیه السّلام به خونخواهی هرمزان برخاست و عبید اللّه را که قاتل هرمزان بود از عثمان طلب کرد و اظهار داشت او آزادشده مرا کشته است و به دست او مظلومانه از پای درآمده است،و من ولی خون او می باشم.

عثمان گفت:دیروز عمر را کشتند و امروز می خواهند پسر او را بکشند،همان اندوه برای خاندان عمر کافی است و بدین مناسبت بود که از تسلیم عبید اللّه امتناع ورزید و از راه ستمگری حق آن حضرت را نادیده گرفت و عدم تسلیم او ایجاب کرد که حضرت علی علیه السّلام فرمود:هرگاه یک روز از دنیا را در اختیار داشته باشم به منظور خون بهای هرمزان عبید اللّه را خواهم کشت.

آنگاه که حضرت مولا علی علیه السّلام به خلافت ظاهری رسید عبید اللّه که همواره در بیمناکی به سر می برد به سوی شام گریخت و به معاویه پناهنده شد و به کمک او به جنگ صفین رفت و حضرت مولا در این نبرد او را از پای درآورد.اینک توجه داشته باشید که چگونه عثمان حق علی علیه السّلام را نادیده گرفت و با اندیشه ناستوده اش با کتاب خدا و سنت رسول او مخالفت کرد و حال آنکه خدای تعالی فرموده است:

«...وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً...: کسی که ستم دیده کشته بشود،ما ولی او را برای خونخواهی او از دشمنانش چیره ساخته ایم»(بنی اسرائیل33/) ⁽¹⁾

حق مولا ازهرجهت نادیده گرفته شده است و هرگاه حق او را در تدوین«نحو»نادیده بگیرید در جهات

دیگر هم حق او را نادیده خواهند گرفت-م.

مؤلف گوید:در پایان برخی از قرآنها که به خط حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام نوشته شده چنین امضا شده«علی بن ابو طالب»و ابو طالب با«واو»آمده

است.و در برخی از آنها«علی بن ابی طالب»با«یا»آمده است و سید مرتضی در الفصول مطالبی در ذیل آنچه گفته شد آورده است.

شارح کتاب العوامل-که در نحو بوده-و از آثار شیخ عبد القاهر جرجانی می باشد در وجه نامگذاری نحو چنین گوید:ابو الاسود دؤلی از قاری شنید که آیه شریفه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ«رسوله»قرائت می کرد.در پی آن با حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام ملاقات کرد و جریان را به عرض مبارک تقدیم داشت.حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام در ضمن راهنمایی وی فرمود:فاعل مرفوع است و ماسوای آن فرع آن است.مفعول،منصوب است و ماسوای آن فرع آن می باشد.

مضاف الیه مجرور است و ماسوای آن فرع آن است.پس از این راهنمایی به ابو الاسود فرمود:«الخ...:به این رویه رفتار کن و از خاطر مبر»بدین جهت علم را«نحو»گفتند.

ملا سلطان عابد محمد از علمای عامه در آغاز حاشیه اش بر شرح جامی که شرحی است بر کافیه ابن حاجب چنین می نویسد:گویند نخستین کسی که به تدوین«نحو»اقدام کرد ابو الاسود دؤلی بود-که سمت استادی صابران در بلا و خرسندان به قضاء الهی یعنی حسن و حسین شهید کربلا و نواده آنکه از هوای نفس سخن نگفته و جز به وحی الهی از راه دیگری به بیان مطلبی نپرداخته محمد مصطفی صلّی اللّه علیه و آله-را داشت و او مقدمات نحو را از علی مرتضی علیه السّلام فراگرفته بود و علت وضع نحو آن بود که در روزگار عثمان زنی بر معاویه وارد شد و گفت:«ان أبی مات و ترک لی مالا:پدرم مرد و ماترکی برای من باقی گذارد.»و کلمه مال را به اماله ادا کرد،معاویه از طرز گفتار او ناراحت شد.جریان او که به عرض حضرت مولا علی علیه السّلام رسید؛ابو الاسود را به تدوین علم«نحو»راهنمایی کرد.وی نخست باب«انّ و اضافه»را پایه ریزی کرد و همان هنگام از مردی شنید که آیه شریفه «...أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ«رسوله»می خواند،به ترسیم باب«عطف و نعت»اقدام کرد.روزی،دختر ابو الاسود به وی گفت:«یا أبت ما احسن السماء:چه چیزی آسمان را زیبا ساخته است؟»در این جمله «ن»احسن را مضموم،و به لفظ استفهام ادا کرد.پدرش گفت:«ستارگانش»دخترک گفت:

منظورم شگفتی از زیبایی آسمان بود.پدرش گفت اگر چنین قصدی داشتی باید می گفتی:

«ما احسن السماء»یعنی همزه سماء را به فتح می خواندی و در هنگام خواندن دهانت را می گشادی.در پی این پیشامد ابو الاسود باب«تعجب و استفهام»را آغاز کرد.

پس از آنکه قواعد نحو به دست ابو الاسود وضع شد افرادی برای فراگیری آن پیشقدم شدند،از جمله پنج تن از دانشوران آن روزگار که عبارت اند:از عطا و ابو الحارث غیبسه(عنبسه)و همون(میمون)و یحیی بن نعمان،اصول و قواعد«نحو»را از وی فراگرفتند و ابو اسحاق حضرمی و عیسی ثقفی و ابو عمرو بن علاء نحوی قاری از آنها استفاده کردند و خلیل بن محمد و خلیل بن احمد متفقا از عیسی ثقفی استفاده کردند و سیبویه که در فن نحو شهرتی بی مانند دارد و الکتاب در این فن اثر جاودانه او می باشد، مراتب نحو را از خلیل بهره وری نمود و اخفش-که سالها خدمت خلیل را عهده دار بود- از سیبویه استفاده کرد،و علی بن حمزه کسائی اصول این فن را از ابو عمرو بن علاء کسب کرد و درعین حال الکتاب را هم از اخفش استفاده کرد.

پس از این ادیبان به دو دسته کوفی و بصری تقسیم شدند و فرّاء بغوی مؤلف المصابیح و ملقب به محیی السنه،مراتب نحو را از کسائی فراگرفت ⁽¹⁾

محیی السنه در سال 510 هجری وفات کرده است و در فقه،تفسیر و حدیث تبحر داشته است.

معروف ترین اثرش مصابیح السنه در حدیث است.گویند:مصابیح او مانند من لا یحضره الفقیه حذف اسناد

کرده است و خبر را به اصل راوی نسبت داده است.وی نامش حسین و کنیه اش ابو محمد و لقبش

محی الدّین یا محی السنه است،و در اصل از مردم بغشور هرات افغانستان است و فرّاء نحوی مشهور

ابو زکریا یحیی بن زیاد دیلمی کوفی است که از خواص اصحاب کسائی بوده است و در فنون مختلفی

دست داشته است.ثعلب شاگرد او اظهار داشته است:هرگاه فراء نبود،علوم عربیه از کار افتاده بود.از

تألیفات او حدود الاعراب است و سال 207 هجری در راه مکه درگذشت،فاصله درگذشت بغوی و فراء

303 سال بوده است-م.

محمد بن مستنیر معروف به قطرب-که از شایستگان حرمین بوده است-از سیبویه و اخفش استفاده کرد.ابو عثمان بکر مازنی از اخفش،و محمد مبرد،از قطرب و

مازنی بهره برده است.اسحاق زجاج و ابو بکر سراج و ابن درستویه و محمد بن کیسان از شاگردان مازنی بوده اند.ابو علی فسوی ابو سعید سیرافی و علی بن عیسی رمانی،از شاگردان مبرد بوده اند.ابو علی فارسی از سیرافی و رمانی استفاده کرده است و ابو الفتح جنی از ابو علی فارسی و شیخ عبد القاهر بن عبد الرحمن جرجانی«نحو»را از ابو الفتح جنی فراگرفته است.بطوری که اظهار شده پس از عبد القاهر ادیبی که مورد توجه باشد به وجود نیامده است.مخدوم معظم من-که در روزگارش از جلالت قدر و مقام خلت برخوردار گردیده و عصام الملة و الدّین است-از او،و از محمد بن محمد بحرآبادی بهره برده است،و او از علاء الدّین استرآبادی،و او از شرف الدّین عمر تبریزی،و او از علامه تفتازانی،و از علامه نیشابوری،و او از ابو بکر شیرازی و او از سعد بن احمد بغدادی،و او از قوام الدّین نحوی،و او از ابو سعید نحوی و او از ابو محمد نحوی شاگرد شیخ عبد القاهر استفاده کرده است.

مؤلف گوید:کلام این شخص مورد تأمل است.

شیخ عبد القاهر جرجانی در رساله عروض و قوافی گفته است:علوم ادبیه به دوازده صنف(دسته)بخش می شود.1-متن اللغة 2-علم صرف 3-علم اشتقاق 4-علم نحو 5-علم معانی،و این علمی است که به کمک آن می توان معنای صحیح را از فاسد بازشناخت 6-علم بیان،و این علمی است که به کمک آن می توان،نظم صحیح را از فاسد تشخیص داد و مجموع علم معانی و بیان را علم بدیع گویند ⁽¹⁾

مرادش علم بدیع به معنای لغوی بوده است.

ابو القاسم عبد الرحمن بن اسحاق زجّاج نحوی گفته است:حدیث کرد ما را ابو جعفر احمد بن محمد بن رستم طبری مصاحب ابو عثمان مازنی،از ابو حاتم سجستانی

(سیستانی)از یعقوب بن اسحاق حضرمی،از سعد بن سلم باهلی،گفت:خبر داد مرا پدرم از جدّم از ابو الاسود دؤلی،گفت:به حضور مبارک حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام شرفیاب شدم.حضرتش را در اندیشه یافتم؛پرسیدم در چه اندیشه ای هستید؟ فرمود:در شهر شما به غلطی برخوردم و اینک تصمیم گرفته ام تا کتابی در اصول عربیت تدوین نمایم.به عرض رسانیدم اگر این کار را انجام دهید ما را زنده کرده اید و زبان تازی در بین ما جاودان می ماند.پس از چند روز دیگر که شرفیاب حضور مبارک شدم، صحیفه ای در اختیارم گذاشت که در آن مرقوم فرموده بود:به نام خداوند بخشنده مهربان،کلام بر سه قسم است اسم و فعل و حرف.اسم،از مسمّی و فعل از حرکت مسمی و حرف از معنائی که نه اسم است و نه فعل خبر می دهد.

سپس به من فرمود:کاوش کن و آنچه به فکرت می رسد بر آن بیفزای،و اشاره کرد، ای ابو الاسود بدان:اسمها بر سه بخش اند،ظاهر و ضمیر و اسمی که از هیچ یک از این دو نمی باشد و دانشوران به شناخت اسمی که نه ظاهر باشد و نه ضمیر بر یکدیگر برتری پیدا می کنند.

ابو الاسود گفت:بنا به راهنمایی حضرت مولی علیه السّلام به گردآوری قوانینی پرداختم و آنها را به عرض حضرتش رسانیدم،از آن جمله حروف ناصبه-انّ،انّ،لیت، لعل،کان-را یاد کرده بودم.و«لکنّ»را یادآوری نکرده بودم.از من پرسید چرا از«لکنّ» نام نبردی؟معروض داشتم برای آنکه«لکنّ»را از نواصب نمی دانم!فرمود:چنان نیست بلکه«لکنّ»هم در شمار آنهاست و بر آنها بیفزا.

زجاج در ذیل فرموده حضرت مولی علی علیه السّلام که اسم یا ظاهر است یا مضمر و یا هیچ یک از آنها نمی باشد-اظهار داشته است:اسم ظاهر چون رجل و فرس و زید و عمرو و امثال اینهاست و ضمیر مانند انا و انت و انتما و انتم و تاء در فعلت و فعلت و کاف در غلامک و اکرمک و یای در ثوبی و غلامی و هاء در ثوبه و غلامه و نون و یاء در اکرمنی ⁽¹⁾

میان نون و یاء،احساس می شود هر دو را به عنوان ضمیر خوانده باشد-م.

نون در قمن بوده که این ها را مضمر می گویند و اسمی که ظاهر و مضمر نبوده اسماء مبهم است چون هذا و هذه و ذه و تی و هاتا که این جمله از پیوندهای هذه بوده و هذان و تان و أولئک و ذلک و تانک و من و ما و الذی و ایّ و کم و حتی و أین و امثال این ها از مبهماتند.

و از آنجا که بیان حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام ویژه زبان عرب بوده،فرموده است:زبان عرب بر سه قسم است اسم و فعل،حرف.پس از این به تعریف هریک از اقسام کلمه پرداخته و به دنبال آن به مشکل ترین قاعده عربی که امور مبهمه باشد اشاره فرموده است،زیرا اسماء ظاهر در مجاری ابواب بدون اشکال مورد توجه قرار می گیرد و اسماء مضمر از حرکت اعراب ممنوع گردیده است و تغییری که در آنها به وجود می آید براثر تغییر عامل نبوده است بلکه تغییر آنها مربوط به خود آنها می باشد و همین اسماء مبهمه که از آنها یادآوری کردیم در حال تثنیه و جمع و تصغیر احکام ویژه ای دارند از آن جمله احوال متضاده و شروط مختلفی است که در نحو به آنها اشاره می شود و غرض حضرت مولی-از تفاضلی که در این خصوص در میان علما دیده می شود بیان فرموده- همان بود که ما بطور اجمال بدان اشاره کردیم.

سید ظاهر بن ابی المفاخر بن ابی العشائر حسینی افطسی

منتجب الدّین گوید:وی عالمی متدین بوده است ⁽¹⁾.

شیخ ابو سلیمان ظفر بن داعی بن ظفر حمدانی قزوینی

منتجب الدّین گوید:وی فقیهی صالح بود و مراتب علمی را از شیخ ابو علی فرزند شیخ طوسی استفاده کرده و اشعاری لطیف سروده است ⁽²⁾

است که شرح حال آن در ترجمه ریاض العلماء،ج 2،ص 301 و [4]فهرست منتجب الدّین،ص 154 آمده

است.

سید ابو الفضل ظفر بن داعی بن مهدی علوی عمری استرآبادی

منتجب الدّین گوید:وی فقیهی ثقه و صالح و از شاگردان شیخ ابو الفتح کراجکی بوده است ⁽¹⁾.

شیخ ظفر بن همام بن سعد اردستانی

منتجب الدّین وی را به عنوان پیشوای لغت ستوده است ⁽²⁾.

شیخ ظهیر الدّین بن علی بن زین الدّین بن حسام عاملی عیناثی

در امل الآمل آمده است:وی فاضلی عابد و فقیه و از اجلاّی مشایخ است ⁽³⁾.

ظهیر الدّین،از شیخ علی بن احمد عاملی-پدر شهید ثانی-روایت کرده است.

مؤلف گوید:ظهیر الدّین از شیخ مقداد سیوری روایت کرده است.بطوری که از اجازه شیخ احمد بن نعمة اللّه عاملی به مولی عبد اللّه شوشتری برمی آید:برادرش شیخ حسین بن حسام از وی روایت داشته است و ناصر بویهی از شاگردان او بوده است و ممکن است ظهیر الدّین از شاگردان بویهی بوده باشد ⁽⁴⁾

بویهی به نوشته امل الآمل سال 852 وفات یافته است.بنابراین بویهی از شاگردان ظهیر الدّین بوده

است-م.

«حرف عین»

اشارة

ع

سید امیر عادل حسینی

وی از فضلا و علما بوده است و از روزگار او اطلاعی ندارم.در شهر آمل مازندران ترجمه آداب المتعلمین خواجه نصیر الدّین طوسی را دیدم که وی آن را به فارسی ترجمه کرده بود.

شیخ ابو الخیر عاصم بن حسین بن محمد بن احمد بن ابی حجر

عجلی

منتجب الدّین در فهرست گوید:وی از ثقات فضلا بوده است و در مدح اهل بیت علیهم السّلام اشعاری شیوا سروده است و کتاب التمثیل و شجون الحکایات از آثار اوست.فرزندش ما را از وجود آنها آگاه کرده است ⁽¹⁾.عجلی،به کسر عین بی نقطه و سکون جیم،منسوب به بنی عجل است.

شیخ نصر اللّه عالم شاه بن عبد الجلیل بن ابی مکارم بن ابی طالب

منتجب الدّین گوید:وی دانشوری صالح و شایسته بوده است ⁽²⁾.

سید مجد الدّین عباد بن احمد بن اسماعیل حسینی

شیخ معاصر در امل الآمل گوید:وی عالمی بافضیلت و جلیل القدر بوده است ⁽¹⁾.

تهذیب الاصول علاّمه حلّی را شرح کرده است ⁽²⁾.

مؤلف گوید:تا حال حاضر به روزگار او-که در چه قرنی بوده است-دست نیافته ام.

شیخ ابو الحسن عبّاس بن عمر بن عباس بن محمد بن عبد الملک فارسی

دهقان کلوذانی کاتب معروف به ابن ابی مروان

وی از مشایخ نجاشی بوده است و از گروهی از جمله ابو الفرج اصفهانی و محمد بن یحیی صولی و علی بن بابویه-پدر شیخ صدوق-روایت کرده است.

مؤلف گوید:به گمان من نجاشی با یک واسطه و یا با چند واسطه از وی روایت کرده است،چه آنکه عباس بن ابی مروان از گروهی روایت کند که همگی آنان از قدمای اعلام بوده اند.

سید رشید الدّین عباس بن علی بن علویه ورامینی

منتجب الدّین گوید:وی واعظی شایسته بوده است ⁽³⁾.

سید امیر عبد الباقی حسینی

وی فاضلی دانشور و مجتهدی معروف است و چنان پندارم که از معاصران شهید ثانی بوده باشد و من خود پاره ای از نظرات مفید و فتواهای او را دیده ام.

از جمله از او سؤال شده است هرگاه پدری ثروتمند،فرزندی بینوا داشته باشد آیا

زکات به ایشان داده می شود یا نه در پاسخ اظهار داشته است:آری،می تواند ما زاد از نفقه خود را به فرزندش بدهد.

سؤال دیگر هرگاه مردی بتواند هزینه سالانه خود و زن و فرزند واجب النفقه خویش را اداره کند و در ضمن آن هزینه گروهی از افراد را هم تبرعا عهده دار شود،پس از آن از پرداخت هزینه آنها درمانده شود،آیا اسم فقیر و مسکین بر چنین فردی اطلاق می شود یا نه؟پاسخ داده است:آری،اسم فقیر و مسکین بر او اطلاق می شود.

سؤال دیگر،هرگاه کسی بتواند هزینه سالانه خودش را از انجام نوافل به دست آورد و در طی مدتی از انجام آن کار درمانده شود می تواند زکات بگیرد یا نه در پاسخ گفته است:بر این شخص لازم است به جای انجام نوافل از تحصیل علم استفاده کند.

سؤال دیگر،هرگاه ثروتمندی بمیرد و بدهکار باشد آیا طلبکاران می توانند طلب خویش را از باب زکات حساب کنند یا نه؟در پاسخ گفته است:آری جایز است.

مؤلف گوید:از قرائن پیداست،سائل خود امیر عبد الباقی است و پاسخ دهنده شهید ثانی می باشد.بنابراین میر عبد الباقی از مجتهدان نبوده است.گذشته از این پاسخ اخیر او درست نیست،زیرا پس از آنکه ما ترک میت پاسخ گوی بدیهی اش بوده باشد صحیح نیست بدهی او را از باب زکات حساب نمایند.

و ممکن است لفظ لا از قلم ناسخ افتاده باشد،یعنی لا یجوز.

از قرائن استفاده می شود:میر عبد الباقی مترجم حاضر،همان سید امیر عبد الباقی باشد که هم اکنون به نام و نشان او اشاره می شود.

سید امیر عبد الباقی نواده شاه نور الدّین نعمة اللّه ولی مشهور

وی از مشاهیر دانشمندان و سرایندگان پارسی زبان و منشیان روزگار خود بوده است.

سام میرزا در تحفه سامی به شرح حال،و پاره ای از اشعارش اشاره کرده است و اظهار می دارد که وی دیوان اشعاری به پارسی در غزلیات ترتیب داده

است ⁽¹⁾

مسکن شده کوچه ملامت ما را ره نیست به وادی سلامت ما را

درویشانیم ترک عالم کرده این است طریق تا قیامت ما را

و این شعر که مصراع اول آن از حافظ است از وی یادآوری کرده است.

تا پریشان نشود کار به سامان نرسد شرط عشق است که تا این نشود آن نشود

امیدی تهرانی در چکامه ای از وی چنین توصیف کرده است.

گل بستان بنی فاطمه عبد الباقی کاید از نکهت او بوی نبی مرسل

در اوایل ظهور شاه اسماعیل صفوی عهده دار وزارت او بود.طولی نکشید ترقی کرد و وکیل الدوله وی گردید و امور حل و عقد و کلیه مهمات مردم به عهده او واگذار گردید.تا آنجا که همگی امور ملک و مال که در ایران آن روز به وجود می آمد به تصویب او می رسید تا آنکه در اوایل رجب سال 920 هجری در هنگام جنگ شاه اسماعیل با ترکیه از پای درآمد،رحمة اللّه علیه.

همان گونه که پیش از این اشاره شد ممکن است این سید همان مترجم پیش بوده باشد.

مولای جلیل جمال سالکان عبد الباقی خطاط صوفی تبریزی

عبد الباقی به حسن خط معروف بود و خط نسخ و ثلث را بخوبی می نوشت.او فاضلی عالم و محقق بود.به مرام صوفیه تمایل فراوانی داشت و در روزگار شاه عباس اول می زیست.

از اساتید او اطلاعی ندارم از آثار او:شرح نهج البلاغة-پارسی و مبسوط-به رویه ارباب تصوف به انجام رسانیده است.و از قرائن پیداست که موفق به اتمام آن نشده است.از آثار دیگر او تفسیر قرآن مجید و شرح صحیفه کامله سجادیه است که شرح

مبسوطی است.و این دو اثر را نیز بر آیین صوفیه تألیف کرده است.

عبد الباقی معاصر با سید ابراهیم همدانی و فی مابین،دوستی برقرار بود و صفا و صدق از قلب هر دو تن آشکار.نامه ای از سید ابراهیم همدانی به فارسی در پاسخ عبد الباقی دیدم،که اعجاب مرا برانگیخت.چه پسندیده است،پاسخ او را در اینجا ذکر کنم؛پاسخ این است:

«به حق بیت و به حق صاحب بیت و به حق دلهای شکسته؛به حق آن که دلهای دوستانش را شکسته می دارد که از قیود امور صوریه و تعیینات اعتباریه خود را خلاص ساختن کار مردان و دلیران است و هر جبه و جوشن پوش را زور میدان مردانگی میسر نیست و ظاهر عبارت«الشفقة علی خلق اللّه»سد راه سالکان است،جهت آنکه شفقت بر خلق معنی دیگر است و علاقه با خلق امر دیگر،انداختن ابراهیم خلیل اللّه علیه السّلام هاجر و اسماعیل را در وادی غیر ذی زرع صحرای مکه و به جانب شام رفتن و با ایشان سخن نگفتن از قبیل ترک علاقه بود نه از قبیل ترک شفقه بر خلق؛چون چنین باشد که «الشفقة علی خلق اللّه»از ایشان میراث است،و تسلیم کردن ابراهیم اسماعیل را بحمایت اللّه تعالی از کمال شفقت ناشی است چرا که حمایت اللّه تعالی به از حمایت ابراهیم است بلاشک و ریب؛کریمی که گاو یتیمی را در بیشه میان سباع حفظ کند و به پری پوستش به زر بفروشد جهت یتیم به برکت توکل پدرش،اسماعیل را نیز در صحرای مکه حفظ می تواند کرد به برکت توکل ابراهیم.با خلق برآمدن کار صعب است و جمع بین الاضداد از جمله محالات است؛با حق آشنا شدن چندان دشوار نیست چه اراده خود را به اراده واگذاشتن از قبیل ممکنات و انسان را از این مقام بهره هست و به وقوع پیوسته.

قال ابن الفارض:...

و حصول معنی احدی بنی نوع را دلیل امکان حصول این معنی است برای دیگری،خدا نصیب فرماید.

(النتیجه)راه منحصر است در دو یکی به جانب نور وحدت و دیگری

به جانب ظلمت کثرت و لا ثالث لهما؛اهل کثرت را از نور وحدت یاری نیست چنان که اهل وحدت را از ظلمت کثرت غباری؛هزار سال اگر کسی اوقات خود را بکلی صرف اهل دنیا کند به صورت و سیرت انسان برنیاید با این کس رام و مهربان نمی شود؛ «لَنْ تَرْضی عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصاری حَتّی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ» ⁽¹⁾

-بقره120/. [1]

(الخلاصة)اولیا را اشعار ترک دنیا است هرچه باشد و هرکه باشد «القید کفر و لو کان باللّه».اهل دنیا را مدار بر تحصیل است هرچه باشد و از هرکه باشد،اگرچه سد راه و بند پا باشد،«و بینهما بون بعید».

(الاشارة)با صفات بشریت صفات حق جمع نمی شود؛هرکدام را که خواهند اختیار کنند.سخن پوست کنده مدت مدید به درگاه حق تضرع کردن و برای طلب هر سهل به مراد نرسیدن به از آن است که به وسیله مکتوبی و یا به واسطه پیغامی از بزرگی صاحب آلاف و الوف شدن چه اول را نور خضوع همراه است و آخر را ظلمت فروتنی و تنزل،در دنبال ابراهیم ادهم از ترک پادشاهی ضرری نکرد فرعون را سلطنت روی زمین فایده نداد،حمالان باربر گردن نه چون سواران سبک عنانند،«سیروا قد سبق المفردون».

(الحقیقة)علمی که به زبان و گوش محتاج باشد علم نیست دردی است،چرا که سوداگر را از کسادی بازار آتش در جان است و هرچه در حافظه و خیال مخزون است مانع نفس حیوانی است مانند کتابخانه در معرض زوال است،و

آن علمی که روح را شمع راه است کدام است،«العلم نقطة کثرها الجاهلون».

تمام علم اولیا از مقوله شیء من وجه است و علم علمای دنیا از مقوله علم به وجه شیء است،و تفاوت بین الامرین بسیار است.بر تقدیری که معلوم شیء واحد باشد آثار متفاوت است،چه شمع ثانی را از هر بادی ضرر زوال است و شمع اول را باد صرصر معین و ممد شعاع است.

(النکتة)ماهیت علم صورت حاصلی است،چون حق را دانستی علم حاصل کردی،همه را دانسته، «قُلِ اللّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ» ⁽¹⁾.

(المعذرة)من تنگ حوصله و تنگ مایه ام،با اهل دنیا خلطه نمی توانم کرد؛دریاآشامان را حال دیگر است،آنچه نوشته ام خیال خود را بیان کرده ام «الاناء یترشح بما فیه لا انکار لنا لاحد»همه خوبند و همین بد ماییم،«و الفرار من الکثرة لیس الا باطاعة الامر لا بمقتضی العلم».

هرکه را ذره وجود بود پیش هر ذره در سجود بود

جهت مختلف طریق انبیا و اولیا صراط مستقیم است و هدایت به طلب منوط است«و اهدنا الصراط المستقیم»تعلیم طلب است «وَ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاّ ما سَعی» 2ادیب عظیم است،و اطلاع بر سر قدر ما فوق طاقت است،و اطاعت اولیا سرمایه نجات است.

(الانصاف)به دست خود تفسیری بیضاوی نوشته ام پایبندم شده است «وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ» 3نه همراه می توانم گرداند نه علاقه می توانم از آن برداشت؛یقین می دانم که عن قریب در معرض بیع من یرید شیء قلیل فروخته خواهد شد،پس علم یقین را در این راه مرتفعی نبوده است،اللّه تعالی عین الیقین را نصیب طالبین گرداند بحرمة الواصلین الی حق الیقین.

(الرمز)بندبندم می لرزد از تعقل آن چیزی ک تمنای صادقان را فرض

عین است «فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» ⁽¹⁾و مدار بر اغماض عین است با آن که یقین می دانم که عاقبت مؤمنان و محبان آل محمد صلّی اللّه علیه و آله به خیر است،تعیشم در دنیا مثل تعیش زندانیان و محبوسان است،پس از خلاص شدن از زندان این چه خوف و این چه بیم است«رحم اللّه امرأ عرف قدره»این است حال من و مقدار من.

(المقصود)غرض از نوشتن این چند کلمه که زبان زد هر بزرگ و کوچک است نه قصد افاده است که نسبت به ملازمان آن جناب توهم این داعیه محض کفر است و نه غرض دانش و اظهار معرفت خود است که قطره را با دریای محیط خودنمایی دلیل جهل است،بلکه مطلوب آن است که خود را بدین وسیله بخاطر فیض مآثر آن عالی مقدار که هرگز از خانه محبتم قادر آمده است قدم بیرون ننهاده است:

ای قدم ننهاده هرگز از دل تنگم برون

حیرتی دارم که چون در هر دلی جا کرده ای

برساند و طلب تجدید التفات خاطر آن خورشید ذره پرور نماید و خود را در سلک محبان و مشتاقان آن درگاه جای دهد،اگرچه مآثر محبتم را چندان احتیاجی باین اظهار نیست لکن«تهادوا تحابوا»وارد است،مرا بهتر از عرض اخلاص هدیه نبود بدان اکتفا کردم و از آن هم اندکی ذکر کردم که «الجرعة تدل علی الغدیر و الجفنة علی البیدر الکبیر»،اللّه تعالی ملازمت آن جناب را بار دیگر بزودی روزی این مخلص گرداند بالنبی و آله الامجاد ⁽²⁾

می زیست.در مولوی خانه با دده مصطفی ارتباط پیدا کرد.و در حکمت و عربیت استاد بود و تظاهر

نمی کرد.خط نسخ و ثلث را ماهرانه می نوشت.شاه عباس او را برای نوشتن کتیبه مسجد جامع چلپی به

اصفهان خواند.از آمدن خودداری کرد و سال بعد از فوت شاه عباس درگذشت؛از رباعیات اوست:-

شیخ ابو محمد عبد الباقی بن محمد بن عثمان خطیب بصری

شیخ منتجب الدّین در فهرست گوید:ابو محمد یکی از شیوخ موجّه اصحاب ما و از ثقات ایشان بشمار است.او به ری آمد و مفید عبد الرحمن نیشابوری به درس او حاضر می شد.آثاری دارد از جمله:الحجج و البراهین فی امامة مولانا امیر المؤمنین و اولاده الاحد عشر ائمة الدّین دیگر المذهب فی المذهب و دیگری رسائل البصرة و کتاب الدلائل ⁽¹⁾.

بصره،به فتح با،مشهور و فصیح تر است و در هنگام نسبت به کسر با تلفظ می شود و پس از با،صاد بی نقطه ساکن و راء مهمله مفتوحه و در آخر آن هاء است، بصری منسوب به بصره می باشد.

شیخ ابو الحسن عبد الجبار بن احمد بن ابو مطیع

شیخ منتجب الدّین گوید:وی فاضلی فقیه بود.کتاب الورع و کتاب الاجتهاد و کتاب القبلة و کتاب الآثار الدینیة از تألیفات اوست و ما به روایت از شیخ وجیه الدّین عبد الملک بن سعید داودی زیدی آثار او را ذکر می کنیم.

مؤلف گوید:ممکن است زیدی منسوب به مذهب زیدیه باشد لیکن عبد الجبار شیعه اثناعشری بوده است.وجیه الدّین از زیدیها بوده است،زیرا منتجب الدّین ترجمه ویژه ای برای او-با آنکه وجیه الدّین شیخ روایتش بوده است-در فهرست تدوین نکرده است ⁽²⁾.

سید عبد الجبار بحرانی

وی از علمای روزگار امیر سید حسین مجتهد عاملی بوده است و در زمان شاه عباس بزرگ می زیست،و آثاری دارد.این مترجم غیر از عبد الجباری است که ذیلا

نام برده می شود 1.

سید عبد الجبار بن حسین حسینی موسوی بحرانی

شیخ معاصر در امل الآمل ⁽¹⁾

-امل الآمل،ج 2،ص 142.

درگذشت و آثار او اشاره ای نکرده است.آری،او از مردم قوبل بحرین بوده است و کتابی در مقتل

امیر المؤمنین(ع)نوشته و در اوایل آن«خطبة البیان»را که منسوب به حضرت مولی است ایراد کرده

است-م.

قاضی زین الدّین ابو علی عبد الجبار بن حسین بن عبد الجبار بن محمد طوسی

او برادرزاده علی بن عبد الجبار طوسی است.

منتجب الدّین گوید:عبد الجبار فقیهی واعظ و از موثقان است ⁽³⁾.

مؤلف گوید:مرادش از علی بن عبد الجبار،قاضی جمال الدّین ابو الفتح علی بن عبد الجبار بن محمد طوسی است که در کاشان می زیست.شاذان بن جبرئیل قمی از وی روایت کرده است.شرح حال قاضی رکن الدّین عبد الجبار بن علی-عموزاده زین الدّین- پس از این ایراد خواهد شد.

و همچنین در ذیل ترجمه شیخ کمال عبد الرحمن بن محمد بن ابراهیم عتایقی شارح نهج البلاغة خواهیم نوشت.عتایقی از چهار گونه شرحی که برای تدوین شرح نهج البلاغه خود استفاده کرده است،شرح نهج البلاغه قاضی عبد الجبار است.

و محتمل است شرح نهج البلاغة از آثار قاضی زین الدّین ابو علی عبد الجبار مترجم فعلی بوده باشد و یا از آثار یکی از سه تن قاضی باشد که پس از این به نام و نشان آنها اشاره خواهد شد،زیرا تا حال حاضر-که سال 1108 هجری بوده است-ندانسته ام که

شرح مزبور از کدام یک از چهار تن قاضی است.

شیخ مفید ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللّه بن علی مقری نیشابوری رازی

وی فاضلی عالم و کاملی علامه و شاگرد شیخ طوسی و سایر دانشمندان هم زمان او می باشد و از ایشان هم روایت داشته است.

ابو الوفا در اصل از مردم نیشابور بود و در ری می زیست.گاهی او را به عنوان عبد الجبار مقری معرفی کرده اند بنابراین گمان تعدد در میان نخواهد بود.

به طوری که اظهار شد ابو الوفا از گروهی از جمله شیخ طوسی که استادش بود روایت کرده است و من بر پشت نسخه ای از تبیان شیخ طوسی اجازه شیخ طوسی به شیخ ابو الوفا عبد الجبار را که به خط شریف شیخ طوسی به شرح زیر نوشته بود،دیدم و صورت اجازه این است:«این جزء که هفتمین جزء تفسیر است شیخ ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللّه رازی-اید اللّه عزه-نزد من قرائت کرد و هنگام قرائت او شیخ ابو محمد حسن بن حسین بن بابویه و ابو عبد اللّه محمد بن هبة اللّه وراق طرابلسی و فرزندم ابو علی حسن بن محمد هم حضور داشتند و به سماع آن نایل آمدند».و ذیل اجازه را چنین امضا کرده است و کتب محمد بن حسن بن علی الطوسی و تاریخ آن ماه ذیحجه سال 455 هجری بوده است.

فرزندش شیخ ابو الحسن یا شیخ ابو القاسم علی بن عبد الجبار که پیش از این به نام او اشاره شد،از وی روایت کرده است.بطوری که از مناقب ابن شهرآشوب استفاده می شود گروه بسیاری از جمله،سید ابو الفضل داعی بن علی حسینی سروی،و شیخ ابو الرضا فضل اللّه بن علی بن حسین کاشانی،و عبد الجلیل بن عیسی بن عبد الوهاب رازی، و شیخ ابو الفتوح احمد بن علی رازی،و محمد و علی فرزندان علی بن عبد الصمد نیشابوری،و محمد بن حسن شوهانی،و ابو علی فضل بن حسن بن فضل طبری به گفته خود او در اعلام الوری روایت ابو علی از عبد الجبار به اجازه بوده است.و ابو جعفر محمد بن علی بن حسن حلبی،و مسعود بن علی صوابی،و حسین بن احمد بن طحال مقدادی،و علی بن شهرآشوب مازندرانی سروی پدر ابن شهرآشوب مشهور-رحمة اللّه

علیهم اجمعین-از وی روایت کرده اند.

نظیر آنچه را از راویان نوشتیم شیخ نجیب الدّین هم در آخر کتاب الجامع بدان اشاره کرده است،با این تفاوت که ابو علی محمد بن فضل طبرسی را به جای ابو علی فضل بن حسن بن فضل طبرسی آورده است،و چهار تن پس از او را که در بالا ذکر کردیم ایراد نکرده است و همچنین عبد الجلیل بن عیسی را هم از قلم انداخته است.

پیش از این ذیل نام برداری از شیخ ابو عبد اللّه جعفر بن محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی ⁽¹⁾،نوشتیم:شیخ مفید عبد الجبار-مترجم حاضر-از وی روایت کند.

طبرسی در اعلام الوری تصریح می کند:شیخ عبد الجبار از شیخ طوسی و دیگر از اعلام روایت کرده است.

و از اواخر مجمع البیان طبرسی به دست می آید:وی از مفید عبد الجبار بن عبد اللّه بن علی رازی(مترجم حاضر)روایت کرده است.روایت از او،در ضمن نامه ای بوده که عبد الجبار به خط خود برای او مرقوم داشته است و خود عبد الجبار از شیخ طوسی و از رئیس ابو الجوائز حسن بن علی بن محمد کاتب و از شیخ ابو عبد اللّه حسن بن احمد بن حبیب فارسی ⁽²⁾روایت داشته است.

و از اوایل سند احادیث حسن بن ذکوان فارسی ⁽³⁾مصاحب حضرت مولی علی علیه السّلام که من آن را به خط وزیری فاضل مشهور یافته ام،چنان برمی آید:شیخ ابو عبد اللّه حسین بن احمد بن محمد طحال مقدادی،از شیخ مفید سرور دانشمندان ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللّه بن علی رازی،در شعبان 503 هجری در شهر ری،روایت کرده است.خود ابو الوفا،از رئیس ابو الجوائز حسن بن علی باری روایت کرده است.

شیخ منتجب الدّین در فهرست می نویسد:شیخ مفید عبد الجبار بن عبد اللّه بن علی مقری رازی از فقهای اصحاب ما بوده و در شهر ری می زیسته و در روزگار او گروهی بسیار از سادات و دانشوران افتخار شاگردی او را داشتند.خود او از شاگردان شیخ

طوسی بوده است و همگی مصنفات شیخ را بر او قرائت کرده است و نیز سمت شاگردی سلارو ابن براج را داشته است.و آثاری به زبان عربی و پارسی در فقه به یادگار گذاشته است.شیخ امام جمال الدّین ابو الفتوح خزاعی همگی آثار او را به ما اجازه داده است ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:ابن شهرآشوب در کتاب مناقب تصریح کرده است که شیخ عبد الجبار از شاگردان شیخ طوسی بوده است خود ابن شهرآشوب بتوسط سید ابو الفضل داعی یادشده ،از وی روایت می کرده است.

شیخ عبد الجبار فرزند فاضلی داشته به نام شیخ ابو الحسن علی بن عبد الجبار که بزودی به شرح حال او اشاره خواهد شد.

ابن طاوس در مهج الدعوات گوید:شیخ ابو علی فرزند شیخ طوسی-قدس سره- در مشهد امیر المؤمنین علیه السّلام به سال 507 هجری برای ما حدیث نقل می کرد.

همچنین شیخ مفید شیخ الاسلام عین العلماء ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللّه بن علی رازی در ماه شعبان سال 503 هجری در مدرسه خودش در شهر ری برای ما حدیث نقل می کرد.همچنین سید عالم التقی نجم الدّین کمال الشرف ذو الحسبین ابو الفضل المنتهی بن ابی زید بن کاکا ⁽²⁾حسینی در خانه اش در جرجان در ماه ذیحجه سال 503 هجری ما را حدیث کرد.همچنین شیخ سعید امین ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن شهریار خازن مشهد امیر المؤمنین علی علیه السّلام به عنوان اجازه در ماه رجب سال 514 هجری برای ما حدیث نقل می کرد،و همگی ایشان گفتند:برای ما حدیث نقل می کرد شیخ طوسی در مشهد مقدس غروی ⁽³⁾در ماه رمضان سال 458 هجری،گفت:برای ما حدیث نقل می کرد ابو عبد اللّه حسین بن عبید اللّه غضائری و احمد بن عبدون و ابو طالب بن غروی و ابو الحسن صفار و ابو علی حسن بن اسماعیل بن اشناس،گفتند:برای ما حدیث نقل می کرد ابو الفضل محمد بن عبد اللّه بن مطلب شیبانی،گفت:برای ما حدیث نقل می کرد محمد بن یزید بن ابی الازهر بوشنجی نحوی،گفت:برای ما حدیث نقل

می کرد ابو الوضاح محمد بن عبد اللّه بن زید نهلی،گفت:خبر داد مرا پدرم،گفت:شنیدم از حضرت امام ابو الحسن موسی بن جعفر علیهما السّلام تا به آخر حدیث...

قاضی رکن الدّین عبد الجبار بن علی بن عبد الجبار بن(محمد ظ)طوسی

کاشانی

شیخ منتجب الدّین او را به عنوان فقیه موجّه ستوده است ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:ممکن است رکن الدّین پسرعموی قاضی زین الدّین ابو علی عبد الجبار بن حسین بن عبد الجبار طوسی بوده باشد که بزودی از وی نام برده شده است.

بلکه ظاهرا وی پسر قاضی جمال الدّین علی بن عبد الجبار بن محمد طوسی کاشانی است که در باب عین بی نقطه به نام او اشاره خواهد شد.

شیخ عبد الجبار بن علی نیشابوری مقری

شیخ معاصر در امل الآمل ⁽²⁾می نویسد:وی فاضلی عالم و شایسته و از شاگردان شیخ طوسی بوده است.

مؤلف گوید:به گمانم مترجم حاضر،همان شیخ مفید ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللّه بن علی مقری رازی است که پیش از این از وی یاد کردیم،زیرا عبد الجبار در اصل از مردم نیشابور بود و در ری می زیست و علت اتحاد این دو نام،روزگار،لقب و نام جد می باشد و حذف نام پدر و انتساب به جد در شرح حال اشخاص شایع می باشد.

قاضی عبد الجبار بن فضل اللّه بن مسکن

منتجب الدّین در فهرست گوید:وی فقیهی صالح بوده است 3.

مؤلف گوید:نام فرزندش علی که از علما بوده است پس از این یادآوری خواهد شد.

عبد الجبار بن محمد طوسی

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:وی از فضلا بوده و از شیخ ابو جعفر طوسی روایت کرده است ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:از اجازه شیخ محمد،سبط شهید ثانی به ملا محمد امین استرآبادی برمی آید:فرزندش قاضی جمال الدّین علی بن عبد الجبار-که پس از این ترجمه او خواهد آمد-از وی روایت کرده است.و از نواده اش عبد الجبار بن علی بن عبد الجبار پیش از این نام برداری شده است.

و نیز گفته است:بعید نیست که عبد الجبار طوسی،همان قاضی رکن الدّین عبد الجباری باشد که پیش از این از او ذکری به میان آمده است و در اینجا اختصار در نسبت رعایت گردیده است.

سید عبد الجبار بن معیه حسنی نسابه

وی از اجلاّی دانشوران بوده است و ظاهرا از سلسله ابن معیه مشهور بوده باشد و خواهرزاده اش سید ابو البرکات عمر که در کوفه به شریف عمر معروف بوده است از وی روایت کرده است.

بطوری که از کتاب انساب سید احمد بن علی بن حسین حسنی نسّابه شاگرد سیّد تاج الدّین بن معیّه به دست می آید سید ابو البرکات دانشوری بوده و عمری دراز یافته و در روایت اخباری که دیگری در آن مشارکت نداشته است منحصربه فرد بوده است.

شیخ عبد الجبار مقری

پیش از این به عنوان شیخ مفید ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللّه بن علی مقری نیشابوری رازی نام برده شده است بنابراین مغایرتی بین این دو نام نیست.

قاضی عبد الجبار بن منصور

منتجب الدّین در فهرست گوید:وی فاضلی فقیه بوده است ⁽¹⁾

-امل الآمل،ج 2،ص 143؛ [1]فهرست منتجب الدّین،ص 129،132. [2]

شیخ واعظ نصیر الدّین عبد الجلیل بن ابو الحسین بن فضل قزوینی

منتجب الدّین در فهرست گوید:وی دانشوری زبان آور و متدین بوده است 2.کتاب بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض ⁽²⁾کتاب البراهین فی امامة امیر المؤمنین علیه السّلام کتاب السؤالات و الجوابات در هفت مجلد کتاب مفتاح التذکیر کتاب تنزیه عائشة از آثار او می باشد.

مؤلف می گوید:از بعضی از مواضع نسب وی به شکل دیگر استفاده می شود.و من خود بر پشت کتاب المثالب پیش یادشده توصیف او را چنین دیده ام:این کتاب را صدر امام نصیر الدّین رکن الاسلام سلطان العلماء ملک الوعاظ عبد الجلیل بن حسین بن ابو الفضل قزوینی تألیف کرده است.

و از کتاب نقض الفضائح او برمی آید:وی واعظی بلندپایه بوده است.

و نیز از کتاب مثالب وی استفاده می شود:رساله مختصری در جواب ملحدان و شبهه های آنان داشته که یک سال پیش از مثالب تألیف کرده است.

پوشیده نیست مراد از تنزیه العائشة که قزوینی تألیف نمود در این است که وی منزه از زنا بوده است نه آنکه معصوم و منزه از معاصی بوده باشد،زیرا شیعه او و همگی همسران پیغمبر اکرم(ص)و همسران سایر انبیاء را منزه از زنا می داند و اخباری هم که در اختیار دارد حاکی از تنزه آنان از بدعملی است.شگفت از علمای عامه با تعصبی که به عنوان ام المؤمنین نسبت به وی دارند،معتقدند که علمای خاصه به او نسبت زنا داده اند،با آنکه خود آنها در بعضی از تفسیرهاشان وی را زناکار قلمداد کرده اند و علمای خاصه که همسران پیغمبر(ص)را پاکیزه از چنان عملی می داند[تا جایی که در

قدرت قلمی ایشان بوده است.]نسبتی را که آنان به وی داده اند،انکار کرده اند.

قاضی نور اللّه در مجالس المؤمنین گوید:شیخ اجل عبد الجلیل قزوینی رازی از اذکیای علمای اعلام و اتقیای مشایخ جلیل القدر بوده و در زمان خود به علوّ فطرت وجودت طبع بر سایر اقران امتیاز داشته تا آنکه چون بعضی معاصران او از غلات سنیان شهر ری و ناصبیان وادی ضلالت و غیّ مجموعه ای در رد مذهب شیعه تألیف نمود علمای شیعه که در ری و آن نواحی بودند به اتفاق نظر دادند که شیخ عبد الجلیل اولی و احق است به آنکه متصدی دفع و نقض آن شود و آخر او تألیف کتابی شریف در نقض آن مجموعه توفیق یافت و عنوان آن را به نام نامی و اسم سامی حضرت صاحب الزمان امام محمد بن الحسن المهدی صاحب الامر مزین ساخت ⁽¹⁾.

پس از این،عبارتی از اوّل کتاب و خطبه آن را متذکر شده است.در پی آن،پاره ای از فوائد و لطایف آن کتاب را در ذیل ترجمه او ایراد کرده است و متصرفاتی از آن را در مطاوی کتاب مجالس المؤمنین یادآوری کرده است و می نویسد:«و چون وجود آن نسخه به غایت نادر است و مع هذا آنچه از نسخ آن به نظر این قاصر رسیده به غایت سقیم است.

لاجرم ذکر شطری از لطایف او را که بعد از تأمل و فکر بسیار تصحیح نموده یا محصل از آن را فهمیده مغتنم دانسته به آن اشتغال می نماید.»

مؤلف گوید:طی پاره ای از حکایات او که در مجلس اندرزش ایراد نموده به دست می آید:عبد الجلیل در سال 550 هجری ⁽²⁾

او در کتاب مذکور آن است که گفته:در شهور خمسین و خمسمائة،مرا در روز آدینه به مدرسه بزرگ خود

مجلس وعظ بود.»-م.

اوایل پنجم هجری بوده است و ظاهرا وی برادر حسین بن ابی الحسین پیش یادشده بوده باشد.او پس از-

و کتاب مثال النواصب که در امامت تألیف شده کتابی لطیف و مشتمل بر نکات مفید بسیار می باشد و نسخه کهنی از آن،هم اکنون در اختیار من می باشد.و نسخه هایی چند،از جمله نسخه کهنی از آن را در نزد ملا ذو الفقار دیده ام.

از اوایل این کتاب روشن می شود که عبد الجلیل آن را پس از سال 556 هجری به درخواست امیر نقیب شرف الدّین ملک النقباء سلطان عترت طاهره ابو الفضل محمد بن علی المرتضی در قزوین تألیف کرده است.

شیخ محقق رشید الدّین ابو سعید عبد الجلیل بن ابی الفتح بن مسعود بن

عیسی متکلم رازی

رشید الدّین در فن کلام و اصول استاد علمای عراق بوده است.

منتجب الدّین گوید:رشید الدّین در فن مناظره،مهارتی به کمال و دانشوری حاذق بوده است ⁽¹⁾.

رشید الدّین آثاری دارد:نقض التصفح ابو الحسین بصری،الفصول فی الاصول علی مذهب آل الرسول،جوابات علی بن ابو القاسم استرآبادی معروف به بلقمران جوابات شیخ مسعود صوابی،مسألة فی المعجز،مسألة فی الامامة،مسألة فی المعدوم،مسألة فی الاعتقاد،مسألة فی نفی الرؤیة.

منتجب الدّین گوید:من او را دیده ام و برخی از آثارش را بر او قرائت کردم.

مؤلف گوید:در ذیل نام برداری از شیخ فقیه ثقه معین الدّین أمیر کابن ابو اللجیم بن أمیره المصدری العجلی ⁽²⁾یادآور شدیم که معین الدّین استاد شیخ امام رشید الدّین عبد الجلیل

رازی است که از محققان بوده است و گویا مراد از عبد الجلیل رازی،مترجم حاضر بوده است.

پس از این ذیل نام برداری از شیخ عالم ابو سعید عبد الجلیل بن عیسی بن عبد الوهاب رازی خواهیم گفت که ممکن است ابو سعید همین مترجم فعلی بوده باشد بلکه از نظر من ظاهرا این دو تن همان شیخ نصیر الدّین عبد الجلیل بن ابو الحسین بن فضل قزوینی است که پیش از این به شرح حال او اشاره کردیم.

شیخ رشید الدّین عبد الجلیل بن ابی المکارم بن ابی طالب

منتجب الدّین در فهرست او را به عنوان واعظ معرفی کرده است ⁽¹⁾

-امل الآمل،ج 2،ص 144.

مؤلف گوید:مناسب است این مترجم را با رشید الدّین ابو سعید که در بالا نام برده شده است یکی ندانیم هرچند ابو سعید هم واعظ بوده است.

آری بعید نیست که مترجم حاضر همان عبد الجلیل مؤلف نقض الفضائح بوده باشد که قاضی نور اللّه در مجالس المؤمنین از وی نام برده است.

سید امیر عبد الجلیل حسینی قاری

وی فاضلی صالح بود و در قرائت قرآن مهارتی ویژه داشت و من در شهر رشت -از بلاد گیلان-رساله فارسی علم القراءة از آثار او را دیده ام و ممکن است از دانشوران روزگار صفویه بوده باشد.

شیخ عبد الجلیل بن عبد محمد

وی برادر شیخ عبد الغفار است که در آینده به نام و نشان او اشاره خواهیم کرد.

شیخ معاصر در امل الآمل گوید:وی شیخی با جلالت و شایسته ای باکمال بوده است آثاری دارد:از جمله بیطارنامه کتاب قولنامه حاشیه علی الهندی 2.

مؤلف گوید:گمان ندارم عبد الجلیل ⁽¹⁾

گوید:شیخ عبد الجلیل،معاصر با شیخ حر عاملی بوده است و شیخ در امل الآمل او را به فضیلت ستوده

است و همین کتاب را از وی یاد کرده است،لیکن همان گونه که در بالا هم ملاحظه می شود،صاحب

ریاض مقام فضل او و برادرش را انکار نموده است.شیخ عبد الجلیل فرزندی داشته به نام عبد محمد که

سید عبد اللّه در اجازه اش از وی نام می برد.

این اجازه را جناب حجة الاسلام آقای حاج سید محمد علی روضاتی دام عزه که به خط خود

مرقوم داشته،برای اینجانب مرحمت داشته اند،در آنجا می نویسد:عبد محمد فرزند شیخ عبد الجلیل،

فاضلی هوشمند و منشی ادیب و خوش نویس و اندیشمندی بامتانت بود،ولی بیشتر اوقاتش را به تعطیلی

می گذراند.وی در اصل از حویزه بود و بسیاری از اوقات را در دیگر از بلاد خوزستان به سر می برد و

گاهی هم به شوشتر می آمد و همراه پسرعمویش قاضی عبد الحسن بن عبد الغفار زیست داشت.در اواخر

عمر به اصفهان رفت و همان جا در سال 1128 هجری درگذشت-م.

شیخ عالم رشید الدّین ابو سعید عبد الجلیل بن عیسی بن عبد الوهاب رازی

منتجب الدّین گوید:وی متکلمی فقیه و متبحر و استاد دانشوران عصرش بوده است.با مخالفان مناظرات و گفتگوهای مشهوری دارد و در فن کلام آثاری به وجود آورده است.شیخ معاصر در امل الآمل پس از یادآوری کلام منتجب الدّین می نویسد:

ابو سعید بزرگواری جلیل القدر و از مشایخ ابن شهرآشوب می باشد و از ابو علی(فرزند شیخ طوسی)روایت کرده است.خود ابن شهرآشوب در معالم العلماء می نویسد:شیخ رشید عبد الجلیل بن عیسی بن عبد الوهاب رازی آثاری دارد،از جمله مراتب الافعال،نقض کتاب التصفح ابو الحسین لیکن این کتاب را به اتمام نرسانیده است.

مؤلف گوید:ابن شهرآشوب در باب القاب از معالم از وی نام برده است که رشید از القاب مشهور او می باشد ⁽¹⁾

مناسبت رشید الدّین-که لقب مشهور او بوده است-در باب القاب به عنوان«شیخی»از او یاد کرده

است.معالم العلماء،ص 145 و [1]امل الآمل،ج 2،ص 144.

مؤلف امل الآمل گوید:پیش از این نقض کتاب التصفح را در ذیل آثار عبد الجلیل بن ابو الفتح یاد کردیم و ممکن است هر دو تن کتابی در نقض کتاب ابو الحسین نوشته باشند،زیرا با اطلاعاتی که ابن شهرآشوب از آثار استادش داشته است و همچنین توجهی که منتجب الدّین به آثار اعلام داشته نمی توان گفت اشتباهی برای این دو دانشور مطلع صورت گرفته باشد و ممکن است هر دو نام عبد الجلیل اسم شخص واحد بوده باشد که در اینجا به عنوان جدّ و در آنجا به نام پدر معرفی شده باشد.با این تصور جا ندارد که منتجب الدّین از او با دو عنوان یاد کند و با فاصله کمی از آنها به دو گونه شناسایی یاد کرده باشد و دلیل بر این احتمال آن است که از هر دو تن با یک کنیه و یک نسبت و یک کتاب و امثال این ها یاد نموده است.

مؤلف گوید:ابن شهرآشوب در مناقب تصریح کرده است که عبد الجلیل از

مشایخ او بوده است و از شیخ ابو الوفا عبد الجبار بن علی مقری رازی روایت کرده است.

و سپس می افزاید:نظر من آن است که هر دو تن عبد الجلیل یکی بوده اند و شگفت اینجاست که ابن شهرآشوب در معالم العلماء در باب القاب از وی یاد کرده،با آنکه در آنجا به نامش تصریح نموده و او را به لقب رشید معرفی کرده است.

ازاین پس در باب میم خواهد آمد:سید امام شهاب الدّین محمد بن تاج الدّین بن محمد بن حسین بن محمد حسینی کیسکی از مترجم حاضر روایت کرده است.

مؤلف گوید:مترجم حاضر با شیخ واعظ نصیر الدّین عبد الجلیل بن ابو الحسین بن فضل قزوینی که پیشتر ذکرش رفت یکی بوده است،بلکه مترجم حاضر با شیخ عبد الجلیل قزوینی رازی که قاضی نور اللّه شوشتری،در بسیاری از مواضع مجالس المؤمنین از کتاب او مطالبی نقل کرده است یکی می باشد.

شیخ عبد الحسین بن عجرش عاملی

شیخ معاصر در امل الآمل گوید:عاملی از فضلای باشخصیت عصرش بوده و از معاصران شهید ثانی و فرزندش(صاحب معالم)می باشد و از هر دو بزرگوار پرسشهایی داشته که من هر دو بخش سؤال و جواب را دیده ام.کتابهایی به خط او،که تاریخ کتابت برخی از آنها سال 924 هجری بوده است،دیده ام ⁽¹⁾

امل الآمل(ج 1،ص 107)974 می باشد.

ملا عبد الحکیم بن شمس الدّین سیالکوتی هندی مدرس شاه جهان آباد

وی از بزرگان علما و از مشاهیر فضلای سرزمینهای هندوستان بوده است و در آن سرزمین در کمال عظمت می زیسته و سلطان آنجا هم از وی کمال تجلیل را به عمل می آورده است.او در روزگار خودش دانای عصر و علامه دهر بشمار می آمده و در

کلیه علوم آن زمان مهارت داشته و در روزگار ما درگذشته ⁽¹⁾و حواشی و تألیفات پسندیده و مشهوری داشته که همگی آنها مورد استفاده دانشوران قرار گرفته است.

قابل توجه است که مردم روزگارش او را از علمای اهل سنت بشمار می آوردند.

بطوری که وصیت او را به فرزندش(ابو الهادی)از یکی از موثقان اهل یزد-که به شهرهای هند سفر کرده بود-شنیدم که دلیل بر تشیع و حسن عقیده او بوده است.از قرینه این وصیت به دست می آید:که وی تمام عمرش را در هندوستان به تقیه می گذراند، و کتابهای شیعه را در صندوقی سربسته که بر آن قفلی زده بود محفوظ داشته و کلید آن صندوق در دست خودش بوده است.و از جمله آنها کتب اربعه شیعه و دیگر از آثار شهید از مشهور و غیر مشهور بوده است.در آن صندوق زیر همه آن کتابها،رساله مجزایی از آثار او بوده که مجلّد نبوده و در نهایت زیبایی ترتیب یافته بوده است.این رساله که نزدیک به سه هزار بیت است که در امامت تألیف شده و مشتمل بر ادله ای است که شیعه در اثبات امامت اقامه نموده است و در ضمن آن به ابطال ادله اهل سنت اشاره کرده است و در ضمن وصیت به فرزندش ابو الهادی گوشزد کرده تا بدان رساله توجه دقیق پیدا کند و مضامین آن را مورد عمل خود قرار دهد.

همان شخص موثق نقل کرد که آن رساله را دیده است و همان رساله را فاضل جلیل القدر میرزا معزّ الدّین محمد بن میرزا فخر الدّین محمد مشهدی در شهر اکبرآباد هندوستان به خط خود استنساخ نموده است.

از آثار او حاشیه تفسیر بیضاوی است که حاشیه مبسوطی است که بر تفسیر بیضاوی تعلیق نموده است و در نهایت ارزندگی تألیف یافته است و من مجلدی از آغاز آن را در شهر هرات دیده ام،و این بخش از حواشی اوست که بر جزء اوّل قرآن کریم تدوین کرده است.این حواشی را بنا به درخواست سلطان شاه جهان محمد پادشاه هند تنظیم کرده و آن چنان که پیداست بیشتر از این مقدار به تألیف آن توفیق حاصل نکرده است.

و از آثار او حاشیه ای است بر... ⁽¹⁾

او پرداخته اند،آثار او را این چنین نام برده اند:تکمله حاشیه عبد الغفور بر شرح جامی،ترجمه فارسی

غنیه الطالبین عبد القادر گیلانی،حاشیه مقدمات اربعه،تلویح،حاشیه مطول،حاشیه شرح مواقف،حاشیه

شرح تفتازانی،حاشیه شرح عقائد دوانی،حاشیه بر حاشیه خیالی،حاشیه شرح شمسیه،حاشیه شرح مطالع،

الدرر الثمینة در اثبات واجب،حاشیه بر حاشیه شرح حکمة العین،حاشیه بر حاشیه میبدی،حاشیه بر حاشیه

راح الارواح،معروف ترین آثار او در حال حاضر حاشیه مطول است که مجزا و همراه مطول به طبع رسیده

است و از کتابهای ریحانة الادب و [1]نزهة النواظر و خلاصة الآثار و امثال آنها روشن می شود:وی از مردم

سیالکوت پنجاب هند بوده و از شاگردان ملا کمال الدّین کشمیری است.به شیخ احمد سربندی ارادت

می ورزید و از سوی او به آفتاب پنجاب ملقب گردیده است.جهانگیر شاه که علاقه ای به وی داشته دوبار

او را در ترازو گذارده و هم وزن او نقره کشیده و به وی داده است،و هر ماه یک لک روپیه مشاهره برای او

معین کرده بود.شصت سال بر کرسی تدریس تکیه زده و در 18 ربیع الاول سال 1068 هجری در

سیالکوت درگذشته و همان جا مدفون شده است.

مؤلف خزینة الاصفیا در تاریخ خود گوید:

چو عبد الحکیم آن ولی خدا ز دنیای دون شد به جنت مقیم

ندا شد پی سال تاریخ او «ولی مخزن علم عبد الحکیم»

سید عبد الحمید حسینی نجفی جدّ سید بهاء الدّین علی بن سید

غیاث الدّین عبد الکریم حسینی نجفی

وی فاضلی عالم و کامل بوده و روایات بسیاری نقل کرده است و نواده اش بهاء الدّین در کتاب الدر النضید فی تعازی الامام الشهید و دیگر از آثارش از وی روایت کرده است.

در پی آنچه نوشته شد بعید نیست مترجم حاضر با یکی از دو تن سیدی که ذیلا یاد کرده می شوند یکی باشد،بلکه حقیقت هم همین است.

باز یادآوری می شود:سید علی بن عبد الکریم بن عبد الحمید در کتاب

الانوار المضیئة از جدّش سعید حمید روایت می کند و مرادش همین مترجم است.

سید جلال الدّین عبد الحمید بن عبد اللّه بن تقی حسنی نسّابه

⁽¹⁾

که مؤلف این کتاب بر آن تعلیقه نوشته است،چنین آمده است:«سید جلال الدّین بن عبد الحمید بن ثقفی»

و ما نسب او را بدین طریق تصحیح کردیم،سید جلال الدّین بن عبد الحمید بن عبد اللّه بن تقی حسنی

نسّابه-م.

وی از بزرگان دانشوران امامیه است و از شریف ابو تمام محمد بن هبة اللّه بن عبد السمیع هاشمی روایت می کند.

شیخ معاصر در امل الآمل گوید سید جلال الدّین بن عبد الحمید بن ثقفی از صلحای فاضل بوده است و فخار بن معدّ از وی روایت کرده است.

مؤلف گوید:ظاهرا جلال الدّین همان بزرگواری است که ابن فهد حلی از فرزندش(سید مرتضی بهاء الدّین علی بن سید عبد الحمید نسّابه)روایت کرده است.

مرادم از فرزند وی،سید مرتضی علم الدّین علی بن عبد الحمید بن فخار بن معدّ حسینی موسوی نمی باشد.بلکه معتقدم که سید جلال الدّین عبد الحمید(مترجم حاضر)با سید جلال الدّین عبد الحمید-که ترجمه او خواهد آمد-یکی است.

یادآوری می شود،در یکی از مواضع مزار کبیر محمد بن جعفر مشهدی چنین آمده است:سید اجلّ عالم عبد الحمید بن تقی عبد اللّه بن اسامه علوی حسینی-رضی اللّه عنه- در ماه ذیقعده سال 580 هجری درحالی که در جامعین حلّه بر او قرائت کرده ام،مرا خبر داد و گفت خبر داد ما را شیخ مقری ابو الفرج احمد بن حشش قرشی،از ابو الغنائم محمد بن علی بن میمون قرشی،از شریف ابو عبد اللّه محمد بن علی بن حسن بن عبد الرحمن علوی،از ابو تمام عبد اللّه بن احمد بن عبید اللّه انصاری،از عبید اللّه بن کثیر عامری،از محمد بن اسماعیل احمسی،از محمد بن فضیل،از محمد بن سوقه از ابراهیم نخعی از علقمة بن اسود،از عبد اللّه بن اسود،از عبد اللّه بن مسعود.تا آخر سند...

مؤلف گوید:حقیقت آن است که عبد الحمید در این سند،با عبد الحمید مترجم حاضر یکی است،تنها اسامة به نسّابه و یا نسّابه به اسامه تصحیف شده است.

سید نسّابه و زینت سریر نقابت جلال الدّین عبد الحمید بن سید

شمس الدّین شیخ الشرف ابو علی فخار بن معد بن فخار بن احمد علوی حسینی

موسوی حائری حلّی

وی از دانشوران باجلالت و بزرگان باکفایت است نسب او را به شرح زیر ذکر کرده اند:سیّد امام و نسب شناس روزگار خودش جلال الدّین عبد الحمید بن فخار بن معدّ بن فخار بن احمد بن محمد بن ابو القاسم ⁽¹⁾

ابی الغنائم آمده است.

می باشد-م.

در پی آنچه اظهار شد در بعضی از مواضع کتاب حموینی نیز چنین آمده است:

خبر داد مرا سیّد نسّابه جلال الدّین احمد بن عبد الحمید بن فخار بن معدّ موسوی،از نقیب شرف الدّین عبد الرحمن بن عبد الشمس هاشمی.حقیقت آن است که لفظ«احمد»و«ابن» زائد باشد و یا اصل آن ابو احمد عبد الحمید بوده و تصحیف شده است.

در جای دیگر از فرائد السمطین آمده است:جلال الدّین فخار بن سعد موسوی، بطور کتابت از عبد الرحمن بن عبد السمیع به طریق اجازه روایت کرده است.

مؤلف گوید:در کتاب مزار شیخ طوسی در آغاز سند یکی از زیارتهای حضرت سید الشهداء علیه السّلام،این عبارت آمده است:برای من حدیث نقل می کرد سید اجل عالم اوحد جلال الدّین سید الشرف ذو الحسبین عبد الحمید بن تقی-که خدا سایه اش را پاینده بدارد و به بقای او بیفزاید و مرتبه اش را عالی گرداند-گفت:حدیث کرد ما را ست العشیره دختر احمد بن سعید بن محمد بصری مهلّبی در کوفه در منزل خودش،روز سه شنبه سیزدهم شوال سال 566 هجری،گفت:برای من حدیث کرد جدّ پدری ام حافظ ابو الغنائم محمد بن علی بن میمون برسی-که خدا دوامش را طولانی فرماید-از لفظ خودش و من می شنیدم در تاریخ جمادی الاولی سال 510 هجری،گفت:خبر داد ما را ابو الفرج احمد بن علی بن مشیش القرشی بطوری که بر او قرائت شد،گفت:خبر داد ما را حافظ محمد بن علی بن میمون برسی به عنوان اجازه،گفت:خبر داد ما را شریف ابو عبد اللّه محمد بن علی بن حسن بن عبد الرحمن علوی-رضی اللّه عنه-گفت:خبر داد ما را ابو الحسین محمد بن حسین بن جعفر حارثی بطوری که بر او قرائت شد،گفت:خبر داد ما را ابو جعفر محمد بن عماد بن محمد بن عطار،گفت:برای من نقل می کرد علی بن حسین بن کعب،گفت:حدیث کرد مرا اسماعیل بن صبیح یشکری،از حسن بن سعید احمسی،از جابر بن جعفی،از ابو عبد اللّه علیه السّلام تا به آخر روایت...

باری،سید علم الدّین مرتضی علی بن عبد الحمید،از پدرش عبد الحمید روایت می کرده و خود عبد الحمید از پدرش فخار از نقیب عبد الرحمن بن عبد السمیع هاشمی واسطی بطور اجازه،از شاذان بن جبرئیل بن اسماعیل قمی روایت می کرده و من این سند را در چند موضع دیده ام:از جمله آنها سندی بوده که در بعضی از روایتها به مشاهده من رسیده است.

سید فخار پدر عبد الحمید و فرزندش سید علم الدّین مرتضی علی بن عبد الحمید از بزرگان فقها و مشاهیر ایشان می باشد و بزودی شرح حال آنها خواهد آمد.همان گونه که ذکر گردید پسرش علم الدّین از وی روایت کرده است.

سید جلال الدّین عبد الحمید استاد سید عبد الکریم بن احمد بن طاوس حسنی

مؤلف فرحة الغری بوده است و من صورت اجازه ای که سید عبد الحمید به وی داده است در پشت کتاب المجدی تألیف سید شریف ابو الحسن علی بن محمد بن علی علوی عمری نسابه،در شهر تبریز دیده ام.و از آن اجازه چنین برمی آید:سید جلال الدّین از پدرش سید فخار بن معدّ روایت کرده است.

علاوه بر ابن طاوس،سید فخر الدّین علی بن سید عز الدّین محمد بن محمد بن علی بن اعرج حسینی عبیدلی جد سید ابو عبد اللّه عمید الدّین عبد المطلب بن سید مجد الدّین ابو الفوارس محمد بن سید فخر الدّین علی یادشده از وی روایت کرده است.

از اجازه ملا حاج حسین نیشابوری به ملا نوروز تبریزی،استفاده می شود:شیخ سدید الدّین یوسف پدر علامه حلّی از سید عبد الحمید،از سید جلیل فخار بن معد موسوی روایت کرده است.ظاهرا مراد ملا حاج حسین از سید عبد الحمید مترجم حاضر بوده است.درعین حال،گفتار حاجی مزبور از دو جهت مورد نظر است،یکی آنکه پدر علامه بدون واسطه از خود سید فخار پدر عبد الحمید روایت کرده است.دوم آنکه ظاهر سیاق کلام ملا حاجی آن است که معتقد نبود سید عبد الحمید فرزند سید فخار بوده باشد، با آنکه معظم له فرزند سید فخار است.

به دنبال آنچه گفته شد استاد استناد ما-قدس اللّه روحه-در مجلد دوم از کتاب صلاة بحار الانوار از عتیقی چنین نقل کرده است:خبر داد مرا سید اجل عبد الحمید بن فخار بن معدّ علوی حسینی حائری در سال 767 هجری،گفت:خبر داد مرا پدرم- رضی اللّه عنه-از تاج الدّین حسن بن علی بن دربی،از محمد بن عبد اللّه بحرانی،از ابو محمد حسن بن علی،از علی بن اسماعیل،از یحیی بن کثیر،از محمد بن علی قرشی،از احمد بن سعید،از علی بن حکم،از ربیع بن محمد سلمی،گفت:قرائت کردم بر عبد اللّه بن سلیمان،گفت:از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم،تا آخر حدیث...

و در اواخر کتاب مزار بحار نیز از کتاب عتیقی چنین نقل کرده است:خبر داد مرا سید عبد الحمید بن فخار بن معدّ حسینی به قرائتی که بر او شد و با اصل سماعش که به خط پدرش بود مقابله گردید،گفت خبر داد مرا پدرم،از حسن بن علی دربی،از محمد بن عبد اللّه شیبانی،از ابو محمد حسن بن علی،از علی بن اسماعیل،از زکریا بن یحیی بن کثیر،

از محمد بن علی قرشی،از احمد بن سعید،از علی بن حکم،از ربیع بن محمد،از ابن سلیم از حضرت صادق علیه السّلام.

مؤلف گوید:گفته استاد استناد ما:«کتاب عتیق یادشده،همان کتاب مجمع الدعوات ابو الحسن محمد بن هارون بن موسی تلّعکبری بوده باشد ⁽¹⁾.»محل تأمل است،زیرا پسر تلّعکبری از معاصران مفید و همتایان او بوده است و بطوری که پیش از این گفته شد مؤلف کتاب عتیق سالها پس از شیخ مفید می زیسته و از متأخران است.

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:سید جلال الدّین عبد الحمید بن فخار بن معد بن فخار موسوی فاضلی محدث و کثیر الروایة بوده و از شاگردان ابن شهرآشوب از وی روایت می کرده و اثری دارد که حسن بن سلیمان بن خالد حلّی در مختصر البصائر از وی روایت کرده است.

مؤلف گوید در اینکه جلال الدّین با یک واسطه از ابن شهرآشوب روایت می کرده محل تأمل است ولی به این طریق-که پدرش سید فخار از شاذان بن جبرئیل روایت کرده و شاذان هم درجه با ابن شهرآشوب بوده است-می توان دفع اشکال کرد.

بعید نیست که نقیب عبد الرحمن یادشده برادرزاده هبة اللّه بن عبد السمیع هاشمی باشد که نام فرزندش محمد را در ذیل شرح حال سید جلال الدّین عبد الحمید پیش یادشده متذکر شدیم لیکن روایت کردن سید عبد الکریم بن طاوس از سید جلال الدّین آن هم با یک واسطه خالی از تأمل نبوده است.

یادآوری می شود که سید جلال الدّین نسّابه(مترجم حاضر)با سید جلال الدّین عبد الحمید سابق الذکر یکی بوده است.

اکنون دراین باره اشکالی به نظر می رسد که شهید ثانی در ذیل برخی از سندهایی که منتهی به صحیفه کامله می شود می نویسد:«سید تاج الدّین بن معیه صحیفه مبارکه را از گروهی از جمله جلال الدّین بن کوفی،از نجم الدّین بن سعید و از علم الدّین مرتضی علی بن عبد الحمید بن محمد از پدرش عبد الحمید و همگی از فخار،از شیخ محمد بن

محمد بن هارون معروف به ابن کمال،از ابو طالب حمزه بن شهریار روایت کرده اند».

به گفته شهید ثانی:«همگی از فخار روایت کرده اند»،یعنی نجم الدّین بن سعید و عبد الحمید از وی روایت کرده اند.اشکالی محتمل آن است که آیا مراد وی از سید علم الدّین مرتضی فرزند سید جلال الدّین عبد الحمید مترجم حاضر است؟در این صورت نام جدّ او محمد نبوده است.اشکال دوّم آنکه از ظاهر سیاق عبارت وی به دست می آید که فخار جدّ علم الدّین نباشد.اشکال سوم آن است که شهید ثانی وی را به عنوان سیادت معرفی نکرده است و هرگاه بگوییم مرادش آن است که علم الدّین فرزند سید عبد الحمید نباشد و این تصور اشکال دیگری به وجود می آورد که ما به عالم دیگری دست نیافته ایم که هم درجه با او بوده باشد.

سید نظام الدّین ابو طالب عبد الحمید

رجال سید علی بن عبد الحمید حسینی نجفی می نویسد:وی از اجلّه علما بوده و روزگارش نزدیک به روزگار علاّمه حلّی است.ظاهر سیاق عبارت رجال مزبور حاکی از آن نیست که سید عبد الحمید پدر مؤلف این رجال بوده باشد و ممکن است یکی از اعلامی باشد که در ذیل این ترجمه به نام آنها اشاره می شود.

عبد الحمید بن محمد

بطوری که از یکی اسانید شهید ثانی که منتهی به صحیفه کامله شده است برمی آید:عبد الحمید از فخار از شیخ محمد بن محمد بن هارون معروف به ابن کمال روایت کرده و فرزندش علم الدّین مرتضی علی بن عبد الحمید از وی روایت داشته است.

پیش از این یادآور شدیم و حق آن است که مترجم حاضر با سید جلال الدّین عبد الحمید یکی باشد.

از یکی از اجازات امیر شرف الدّین علی شولستانی چنین استفاده می شود:از شیخ سدید الدّین یوسف از سید فاضل عبد الحمید از سید جلیل فخار بن معدّ موسوی از شیخ جلیل شاذان بن جبرئیل قمی.تا به آخر...

و حقیقت آن است که منظور از سید عبد الحمید همین مترجم باشد بلکه به درستی همان فرزند سید فخار یاد شده است.هرچند از کلام شولستانی برنمی آید که سید فخار پدر سید عبد الحمید بوده باشد.

ابو محمد عبد الحمید بن محمد مقری نیشابوری

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:علامه حلّی در خلاصة الرجال وی را از مشایخ شیخ طوسی بشمار آورده است ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:علامه در اواخر اجازه بنی زهره از وی نام برده است.

سید نور الدّین عبد الحمید کرکی

وی از شهید ثانی روایت می کرده و شیخ محمد بن مکی بن عیسی بن حسن عاملی از وی روایت داشته است و من نام و نشان او را در امل الآمل نیافتم.آری،استاد استناد ما- قدس سرّه-در آغاز کتاب اربعین خود از وی یاد می کند.

شیخ عبد الحمید نیلی

شیخ معاصر در امل الآمل ⁽²⁾گوید:وی فاضلی صالح و فقیه بوده و احمد بن فهد حلّی از وی روایت کرده است.

مؤلف گوید:ابن فهد از فرزندش شیخ نظام الدّین ابو القاسم علی بن عبد الحمید نیلی روایت می کرده نه از خود او و اصحاب اجازات هم بدین موضوع تصریح کرده اند.بویژه خود ابن فهد در اجازاتش و بخصوص در«اجازه شیخ نظام الدّین به ابن فهد»تصریح شده است و بزودی در ضمن معرفی نظام الدّین بدین معنی اشاره خواهد شد.

آری،در«اجازه شیخ نعمت اللّه بن خاتون عاملی به سید بن شدقم»مدنی نقل شده

است که شیخ عبد الحمید نیلی از شیخ فخر الدّین فرزند علاّمه حلّی و از سید عمید الدّین عبد المطلب اعرج حسینی روایت کرده است،و اصولا بیان نکرده است که چه کسی از عبد الحمید روایت نموده است.

یکی از شاگردان شیخ علی کرکی در رساله اسامی مشایخ می نویسد:و از ایشان است،شیخ عبد الحمید نیلی که از مشایخ احمد بن فهد است.

سید نقیب جلال الدّین عبد الحمید بن عبد الحمید علوی

ابن ابی الحدید معتزلی در شرح نهج البلاغة از وی نقل می کند و ظاهرا از علمای شیعه،بلکه یکی از پیشینیان ایشان بوده است و به روزگار محقق حلّی و هم طرازان او می زیسته است.

شیخ عبد حیدر بن محمد جزائری

سید نعمت اللّه شوشتری در تعلیقات امل الآمل گوید:وی عالمی فاضل و فقیهی محدث بود و از فنون نحو و عربیت اطلاع داشته است.

عبد حیدر در جزایر نشو و نما یافت و با ما در اصفهان و شیراز شریک درس بود و دانشوری پرهیزکار و ثقه ای پارسا بود و پس از جنگ جزایر و قسطنطنیه از جزایر به حویزه کوچ کرد و نزد سلطان آنجا موقعیتی ویژه به دست آورد تا اینکه در دهه 1090 هجری وفات یافت.

سید امیر نظام الدّین عبد الحی بن امیر عبد الوهاب بن علی حسینی اشرقی

جرجانی

وی فاضلی عالم و فقیهی متکلم و ادیب،و از افراد بنام روزگارش بوده به روزگار شاه تهماسب صفوی می زیست.

عبد الحی آثاری دارد و من در قصبه کوهبنان کرمان اجازه ای به دستخط شریف او که دستخط متوسطی داشت و در ماه جمادی الاول سال 949 هجری برای یکی از

شاگردانش بر کتاب ارشاد علامه نوشته بود،دیدم و نسب خود را در آن اجازه به خط خود چنین مرقوم داشته است:امیر عبد الحی بن عبد الوهاب بن علی حسینی از بازماندگان ابو علی احمد صوفی اشرقی ⁽¹⁾

که به قلم عبد الحی ترجمه شده،لقب او را اشرقی،با قاف یافتم.مصحح گوید:ظاهرا کلمه اشرفی،با فا

منسوب به اشرف یکی از شهرهای مازندران بوده باشد.

من پاره ای از تحقیقات را که مربوط به علوم عربیه بوده و از کتاب او که تاریخ تألیفش ماه شوال 930 هجری بوده است دیده ام.

و از فحوای شرح الفیه شهید او چنین برمی آید که معظم له وجود امام یا نائب او را در وجوب نماز جمعه در روزگار امام علیه السّلام شرط می داند.

در شهر اردبیل و استرآباد یکی از تألیفاتش را به نام رساله معضلات که در خصوص اشکالهای علوم حکمیه و فقهیه و امثال این ها بوده است یافتم و تاریخ فراق از تألیف آن،چهاردهم ذیحجه سال 595 هجری بوده است.

بنابراین او از دانشوران روزگار شاه اسماعیل و پسرش و شاه تهماسب صفوی بوده است.

امیر عبد الحی در آغاز کار در استرآباد و سپس در هرات زندگی می کرده پس از چندی به خاطر ترس از دشمنان و مخالفان ازآنجا بیرون آمده و در قصبه کوهبنان کرمان اقامت گزیده و در آنجا به تألیف اشتغال ورزیده است.

و از آثار او حاشیه تصورات شرح شمسیه قطب شیرازی و حاشیه بر حاشیه میر سید شریف جرجانی-که در نزد ما موجود است-و حاشیه بر تصدیقات شرح شمسیه و حاشیه بر تمام المشترک و ترجمه الفیه شهید که به پارسی است و به درخواست یکی از امیران ترجمه شده است و آثار مفید و تحقیقاتی دیگر درباره نماز و زکات و نکاح و امثال این ها بدان ضمیمه کرده است و مطالب ارزنده ای را در آن ایراد نموده است و من این رساله را در کوهبنان دیده ام.و از آثار او حاشیه بحث علل الاربع شرح شمسیه است.حواشی یاد

شده در مجموعه ای به خط یکی از شاگردانش نوشته شده است و اکثر آنها نزد او قرائت شده است.از آن جمله حاشیه تصورات شرح شمسیه یادشده و حاشیه تصدیقات آن شرح بر وی قرائت شده است و تاریخ قرائت و کتابت آن سال 957 هجری بوده است.

و از آثار او شرح مبسوط و دامنه داری است بر الفیه شهید(شرح کبیر)،و دیگری شرح ارزنده و متوسطی بر الفیه شهید(شرح متوسط)است شرح دومین را پس از شرح اول بنا به درخواست یکی از شاگردانش در زمان شاه تهماسب صفوی تألیف کرده است.

من این شرح را در قصبه کوهبنان از بلاد کرمان دیده ام و شرحی است ارزنده و مشتمل بر تحقیقات گرانبهایی است که دلیل بر نهایت مهارت او در علوم متعدّد و بویژه استادی او در فقه است.

و کتابی در«خطب»گردآورده است،و دو شرح پیش یادشده به انضمام کتاب خطبه های او در شهر کرمان به ویژه در شهرک کوهبنان شایع و مورد استفاده همگان می باشد.

و از آثار او رساله ای است بسیار ارزنده در پاره ای از مسائل علوم از قبیل منطق و کلام و فقه که مشتمل است بر دو مقاله و یک خاتمه،که به سال 959 هجری تألیف کرده است و من آن را در کوهبنان دیده ام.

از آثار اوست:حاشیه بر شرح شمسیه و بر حاشیه سید شریف که من آن حاشیه را در کوهبنان دیده ام.از آثار او حاشیه شرح هدایه اثیریه که شرح از میبدی است و امیر فخر الدّین سمّاکی در حاشیه خود بر شرح میبدی به حاشیه وی اشاره نموده است.

خواندمیر در تاریخ حبیب السیر ⁽¹⁾گوید:امیر عبد الحی بن امیر عبد الوهاب استرآبادی گرگانی هروی به سال 930 از شهر استرآباد به هرات رفت و تمام اوقات خود را در آنجا به فراگرفتن تحصیل علوم عقلی و نقلی سپری کرد تا آنکه براثر جودت ذهن و تیزطبعی در اندک زمانی بر هم طرازان خود برتری یافت و در بین دانشوران به مهارت در علوم مشهور شد.ازاین رو،مورد توجه سلطان حسین میرزا بایقرا قرار گرفت و از طرف سلطان به تدریس

مدرسه گوهرشاد بیگم منصوب گشت و او همچنان به لوازم افاده و تدریس مشغول بود تا آنکه شاه اسماعیل صفوی،خراسان را تسخیر کرد.پس از آن،کار سید امیر نظام بالا گرفت و فرمانداران خراسان ازهرجهت رعایت حال او را می نمودند و ازآن پس که سید سعید شهید امیر غیاث الدّین محمد بن امیر یوسف از پست قضاوت خراسان استعفا کرد،آن جناب متعهد منصب قضاوت شد و چندین سال با کمال استقلال بر کرسی قضاوت تکیه زد و هم اکنون که سال 930 هجری مصادف با سال درگذشت شاه اسماعیل صفوی می باشد بر آن مسند تکیه دارد و همچنان با کمال استقلال به قضاوت مشغول است.

سید امیر نظام در شهر هرات زندگی می کند و در کمال عزت و احترام به سر می برد و به نشر مسائل علوم دینیه و روشن ساختن پوشیدگیهای معارف یقینیه اشتغال می ورزد و در واقع او در این روزگار به مزید علم و دانش بر اکثر سرشناسان خراسان برتری پیدا کرده است و به نوک قلم و زبان به اظهار انواع حقایق و دقایق علوم می پردازد و چرخ کارهای قضاوت شرعی و فتاوای دینی بر محور او به حرکت درمی آید.

لیس کلامی یفی بنعت کماله صلّ الهی علی النّبی و آله

کلامم کجا بر کمالش وفا کند تا کنم مدح آن مقتدا

به وصفش همین بس که گویم ز جان به احمد و آلش درود خدا

مؤلف گوید:گویند پس از آنکه شیخ علی کرکی رحلت کرد،امیر نظام الدّین به ملاقات شاه اسماعیل صفوی رفت و از وی ریاست علما و مجتهدان را-که شیخ علی کرکی به عهده داشت-درخواست کرد؛او نپذیرفت و اظهار داشت:می خواهم مجتهدی از جبل عامل جایگزین او باشد.

امیر نظام الدّین به سن هفتادسالگی در کرمان درگذشت و شرح حال پدر و فرزندش را که از مشاهیر علما بوده اند خواهیم نگاشت و در ذیل نام سید امیر عبد الحی بن عبد الوهاب حسینی استرآبادی خواهیم گفت که وی با مترجم حاضر یکی است.

و من در اردوباد،ترجمه فارسی کتاب مکارم الاخلاق طبرسی را که به قلم وی تألیف شده است به خط شریفش دیده ام و خطش نیکو بود.

عبد الخالق بن کره رودی معروف به قاضی زاده کره رودی

کره رودی فاضلی عالم و محققی متکلم و سراینده ای منشی و صوفی و از دانشوران روزگار شاه عباس بزرگ صفوی و از شاگردان شیخ بهائی است.

رساله ای به فارسی در امامت تألیف کرده که معروف است.در این رساله مناظره خود با قاضی زاده ماوراءالنهری در مجلس شاه عباس را ذکر کرده است.و علاوه بر آن مشتمل بر مطالب مفید و تحقیقات بسیاری است و از آن رساله برمی آید که او رغبت زیادی به گفتار صوفیه داشته و متمایل به ارباب تصوف بوده است و در همین رساله، به رساله بزرگی که در موضوع امامت تألیف کرده،اشاره کرده است و شاید این رساله هم به پارسی تألیف شده باشد ⁽¹⁾

نام تحفه شاهی است،که به نام شاه عباس تألیف کرده است و در نزد ما موجود می باشد که از بهترین

کتابهایی است که در این رشته تألیف شده است و بیش از ده هزار بیت است و مذهب شیعه را به بهترین

وجهی تنقیح نموده است(روضات الجنات،ذیل احمد خوارزمی.و در،الذریعة،ج 2،ص 328، [1]الامامة؛

در الذریعة،ج 2،ص 228، [2]اعتقادیة و در الذریعة،ج 3،ص 443، [3]تحفة شاهیه آمده است.

قاضی عبد الخالق غیر از قاضی زاده کره رودی است که محقق با غنوی نظرهای او را در حاشیه شرح حکمة العین آورده و مورد انتقاد قرار داده است و این شخص از نظر زمان،مقدم بر مترجم حاضر می باشد.

و چنان که می دانیم گروهی از دانشوران به عنوان قاضی زاده کره رودی شناخته شده اند.

کره رودی منسوب به کره رود است که دیهی یا شهرکی است بین همدان و اصفهان و من به آنجا رفته ام و در حال حاضر آبادان است.

و در همان رساله کتاب دیگری از آثار خود را نام می برد.

سید جلیل عبد الرءوف بن حسین حسینی موسوی بحرانی

شیخ معاصر در امل الآمل،جلد دوم،صفحه 146 گوید:وی فاضلی عالم و ماهری شاعر و معاصری ادیب و منشی بود.در ضمن نامه ای که دارای انشایی بسیار استادانه بوده و بخوبی و به بهترین طرزی از عهده آن برآمده است،ابیات زیر را سروده و ارسال داشته است.

إلیک علی بعد المزار تحیتی و صفو و دادی و الثناء المحقق

و أنهی الی المولی المکرّم أنّنی لرؤیته و العالم اللّه شیّق

فلا أقفرت تلک الدیار التی بها العفاة و طلاب الحوائج أحدقوا

هنالک لا وجه السّماح مقطّب لدیه و لا باب المکارم مغلق

و أنت فدم یا واحد الدهر سالما قرین العلی تبقی و أنت موفق

-با آنکه محل دیدار تو دور است،درعین حال بهترین و خالص ترین درود و ارادتمندی خود را به حضور تو تقدیم می دارم.

-در ضمن اظهار دوستی به اطلاع تو می رسانم که خدای می داند بی اندازه به دیدار تو اشتیاق دارم.

-آرزومندم سرزمینی که نیازمندان به تو در آنجا گرد ترا فراگرفته اند همیشه سبز و خرم باشد و به خشکسالی گرفتار نگردد.

-در آنجاست که رخساره بخشش تو عبوس نمی گردد و در خانه احسان تو بسته نمی شود.

-تو که یکتای روزگاری پیوسته پایدار و سلامت باشی و از مقامی عالی برخوردار گردی و همه گونه موجبات وصول به خیرات برای تو فراهم گردد.

و از آثار نظمی اوست:

ما کریم من لا یقیل عثار الکریم و یستر العوراء

انّما الحرّ من یجرّ علی الز لات منه ذیلا و یغضی حیاء

-شخص باکرامت آن کسی است که از لغزشهای کریم درگذرد و عیبهای او را بپوشاند.

-آزادمرد،آن کسی است که لغزشهای دیگران را پرده پوشی نماید و براثر حیایی که دارد از زشتیهای آنان چشم پوشی کند.

صاحب امل الآمل گوید:اگر بیم آن نبود که سخن به درازا کشد بخشی از نامه او را ذکر می کردم.وی را در بحرین ملاقات کردم و حالات شگفت آوری از او مشاهده نمودم و در آن هنگام در دو دریای علم و ادب غرق شدم ⁽¹⁾

و یکی از بزرگانی است که معروف بود و همگی خویهای پسندیده را به کمال داشت و شیخ الاسلام

شهرهای بحرین،و از بزرگان و رؤسای زمان خود بود.در اصل از مردم جدّ حفص بحرین است که قریه

مشهوری است.او در سال 1013 هجری متولد شد و در 1060 هجری در سن چهل و هفت سالگی

وفات کرد،و در مقبره شیخ راشد مدفون گردیده است.(انوار البدرین،ص 102)- [1]م.

شیخ عبد الرحمن بن ابراهیم عتایقی

پس از این به عنوان شیخ کمال الدّین عبد الرحمن بن محمد بن ابراهیم عتایقی حلّی خواهد آمد و برطبق نظر مشهور نسبت عبد الرحمن به ابراهیم-که جدّ اوست-می رسد.

شیخ قوام الدّین عبد الرحمن بن ابی الغنائم ماهیانی اسدی

منتجب الدّین گوید:وی فقیهی صالح و شایسته بوده است.

شیخ عبد الرحمن بن احمد بن ابی البرکات

شیخ طوسی از وی روایت می کرده است و او هم از عبد العزیز بن اخضر حنبلی روایت می نموده است.

سید عبد الکریم بن طاوس حسنی در کتاب فرحة الغری گوید:از خط شیخ طوسی نقل کرده ام:خبر داد مرا عبد الرحمن بن احمد بن ابی البرکات از عبد العزیز بن اخضر حنبلی، از محمد بن ناصر،از میمون برسی،از شریف ابو عبد اللّه محمد بن علی بن حسن،از محمد بن عبد اللّه جعفی و محمد بن حسن بن غزال،از احمد بن محمد بن سعید از

یحیی بن حسن علوی،گفت:برای من حدیث نقل می کرد یعقوب بن یزید از ابن ابو عمیر ثقفی از حسین بن حلاّل،از جدّش از حضرت امام حسن مجتبی علیه السّلام.

مؤلف گوید:ظاهرا مراد سید عبد الکریم،از طوسی همان شیخ طوسی است.

و از قرائن ظاهری به دست می آید:شیخ عبد الرحمن از علمای خاصه است،هرچند جمعی از افرادی که در سند حدیث او آورده شده اند از علمای عامه باشند.

سید عبد الکریم در جای دیگر از فرحة الغری گوید:عبد الرحمن بن احمد حربی،از عبد العزیز بن اخضر از ابو الفضل بن ناصر،از محمد بن علی بن میمون،از محمد بن علی بن حسین،از جعفر بن محمد بن عیسی جعفری،از پدرش از جعفر بن مالک،از محمد بن حسین صائغ از عبد اللّه بن عبید بن زید از حضرت صادق علیه السّلام.

مؤلف گوید:اکثر کسانی که نامشان در این سند ذکر شده با اندک تغییری همان کسانی هستند که پیشتر ذکرشان رفت.

شیخ عبد الرحمن بن احمد جزائری ساکن بصره

شیخ معاصر در امل الآمل گوید:شیخ عبد الرحمن فاضلی محقق و صالح بود و از علوم عربیه اطلاع کامل داشت و از سرایندگان معاصر بشمار می آمد،شرح قصائد ابن ابی الحدید و امثال آن از آثار او بشمار است.

شیخ ابو سعید عبد الرحمن بن ابی القاسم حصری

پس از این،به عنوان شیخ ابو سعید عبد الرحمن بن ابی القاسم عبد اللّه بن عبد الرحمن حصری بصیر یادآوری خواهد شد.

حصری از مشایخ شیخ منتجب الدّین بن بابویه می باشد و از او به عنوان قرائت روایت می کند و خود او از قاضی ابو المحاسن عبد الواحد بن اسماعیل رویانی روایت می کرده و شیخ منتجب الدّین در سند بعضی از احادیث کتاب اربعینش به روایت مزبور اشاره کرده است و درعین حال در کتاب فهرست از وی نام نبرده است و به همین مناسبت می توان گفت:حصری از مشایخ عامه او بوده باشد.

منتجب الدّین در یکی از اسانید کتاب اربعین گوید:خبر داد ما را شیخ ابو سعد عبد الرحمن بن عبد اللّه بن عبد الرحمن حصری بصیر به قرائتی که بر او کردم گفت:خبر داد مرا ابو علی بن حسن بن احمد جلاّد،گفت:خبر داد ما را احمد بن عبد اللّه بن احمد حافظ،حدیث کرد ما را سلیمان بن احمد،از هارون بن سلیمان بصری،از سفیان بن بشر کوفی،از عبد الرحیم بن سلیمان،از یزید بن ابی زیاد از اسحاق بن کعب بن عجره،از پدرش از رسول اکرم(ص)تا به آخر حدیث...

شیخ مفید حافظ ابو محمد عبد الرحمن بن شیخ ابو بکر احمد بن

حسین بن احمد نیشابوری خزاعی رازی

وی فاضلی عالم و کامل و جلیل القدر و عموی اعلی یا ادنای شیخ ابو الفتوح رازی مفسر مشهور و شاگرد سید مرتضی و هم طرازان اوست.

خزاعی کثیر الروایة بوده است و از مشایخی بسیار از خاصه و عامه روایت می کرده و بسیاری از اعلام هم از او روایت کرده اند.بطوری که از اربعین منتجب الدّین برمی آید،جمعی بسیار از جمله شیخ ابو علی تیمان بن حیدر بن حسین[حسن،خ ل]بن ابی عدی کاتب بیّع و ابو الفتح احمد بن عبد الوهّاب حسن بن حسن صرّاف بردینی به طریق املاء و علی بن حسن بن علی و سید ابو محمد شمس الشرف بن علی بن عبد اللّه سیلقی از وی روایت کرده اند.

و از کتاب فرائد السمطین فی فضائل مرتضی و بتول و سبطین که از آثار یکی از فضلای اصحاب ما بوده است ⁽¹⁾

حاضر)نوشته است:این کتاب«از آثار یکی از فضلای اصحاب ما می باشد»،در ذیل عبد الرحمن هاشمی

(که بزودی خواهد آمد)از کتاب فرائد السمطین حموینی«که از علمای عامه است»چند بار مطالبی یاد

کرده است و از اینکه مؤلف ریاض [3]گاهی کتاب را به نام یکی از فضلای اصحاب و هنگامی آن را بنام

حموینی یاد نموده است،استفاده می شود که«فرائد»نام دو کتاب بوده است،و حموینی کتابش را به

دو سمط بخش کرده است و جمعا دارای 142 باب می باشد و خواجه نصیر الدّین طوسی در سال 672-

حسین سعید قمی که در بغداد می زیسته اجازه داشته و به توسط او از شیخ علی بن محمد بن علی خزّاز روایت می کرده است.

و از بعضی از اسانید احادیث کتاب اربعین منتجب الدّین روشن می شود که منتجب الدّین توسط سید ابو محمد شمس الشرف بن علی بن عبد اللّه حسنی سیلقی از خزاعی روایت داشته است.

و از کتاب فرائد یادشده استفاده می شود:خزاعی از جمعی از اعلام از جمله ابو علی محمد بن محمد بن حسن ویری به طریق قرائت روایت می کرده و ممکن است ابو علی و یری از علمای عامه بوده باشد.دیگری ابو طاهر محمد بن احمد بن علی بن حمدان اموی است که بر او قرائت داشته و این شخص هم از علمای عامه است.دیگری سید ابو ابراهیم جعفر بن محمد ظفر حسینی است که از اعلام خاصه است و دیگری ابو محمد حسین بن محمد بن ابو ذهابه و از این شخص در طرابلس روایت داشته است و ظاهرا ابو محمد،از علمای عامه بوده است.دیگری ابو العباس احمد بن محمد بن عمر بن احمد بن مسرور زاهد.دیگری ابو طاهر محمد بن احمد جعفری بوده که از این عالم هم به طریق قرائت استفاده کرده است.دیگری محمد بن علی بن محمد نحوی است که از این شخص هم در خانه اش از راه قرائت بهره برده است.دیگری حسن بن احمد بن حسن خطیب است که در ماه ذیقعده سال 437 هجری از راه قرائت از وی اجازه داشته است.دیگری سیّد ابو المعالی اسماعیل بن حسن بن محمد حسنی نقیب نیشابوری که بر او قرائت داشته است.

دیگری ابو بکر محمد بن عبد العزیز جرمی کرامی است.دیگری شیخ محمد بن احمد است که ممکن است یکی از افراد فوق الذکر بوده باشد دیگری سید ابو الفتح عبد اللّه بن موسی بن احمد بن رضا علیه السّلام است ⁽¹⁾.دیگری محمد بن زید بن علی طبری ابو طالب بن

ابی شجاع زیدی است که در شهر آمل مراتب قرائت را از وی استفاده کرده است.

پیش از این ذیل احوال سید اسماعیل بن حیدر علوی عباسی یادآور شدیم که شیخ عبد الرحمن نیشابوری(مترجم حاضر)از وی روایت می کرده است و نیز در معرفی سید ابو شمس الشرف بن ابی شجاع علی بن عبد اللّه بن عقیل حسنی سلیقی[سیلقی]نوشتیم که او از شیخ عبد الرحمن(مترجم حاضر)روایت می کرده و شیخ منتجب الدّین توسط شمس الشرف از وی روایت داشته و به این سند در فرائد السمطین پیش یادشده اشاره کرده است.

شیخ منتجب الدّین در فهرست گوید:شیخ مفید ابو محمد عبد الرحمن بن احمد بن حسین نیشابوری خزاعی از مشایخ اصحاب ما در ری بود و دانشوری حافظ و واعظی مورد وثوق بود.

خزاعی سفرهایی به سوی شرق نمود و از موافق و مخالف به سماع حدیث نایل آمد و آثاری دارد:از جمله آنها سفینة النجاة فی مناقب اهل البیت العلویات الرضویات، الامالی،عیون الاخبار و مختصراتی در مواعظ و زواجر و ما از طریق عده ای از اعلام از وی روایت می کنیم از آن جمله است:سید مرتضی و سید مجتبی فرزندان داعی حسنی و برادرزاده اش شیخ امام ابو الفتوح خزاعی رحمهم اللّه.

مفید نیشابوری از شاگردان سید مرتضی علم الهدی و برادرش سید رضی و شیخ ابو جعفر طوسی و شیخ سلاّر و ابن براج و کراجکی رحمهم اللّه بوده است ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:در اینکه ابو الفتوح رازی برادرزاده مفید نیشابوری بوده باشد باید تأمل کرد زیرا نام پدر شیخ ابو الفتوح،علی و نام جدّ قریبش محمد است و حال آنکه نام پدر مفید نیشابوری،احمد است ممکن است ابو الفتوح نواده برادرش باشد که عموی اعلای ابو الفتوح است و بزودی در معرفی شیخ عادل بن حسین بن احمد نیشابوری خزاعی خواهیم گفت:شیخ محسن عموی شیخ مفید عبد الرحمن نیشابوری است.

ابن شهرآشوب در باب کنی از معالم العلماء می نویسد:ابو عبد اللّه نیشابوری شیخ مفید،از آثار او امالی و مناقب الرضا علیه السّلام است.

مؤلف گوید:مراد وی از ابو عبد اللّه مترجم حاضر است و اختلاف در کنیه منافاتی با وحدت مترجم حاضر ندارد،زیرا بسیار اتفاق افتاده است که کنیه اعلام متعدد بوده است و درعین حال اظهار وی از نظر من خالی از تأمل نخواهد بود و بزودی در معرفی حاکم ابو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه بن محمد بن حمدویه بن نعیم نبتی طهمانی نیشابوری حافظ معروف به ابن البیع مطالب مستندی را که لازم است اظهار خواهیم داشت.

سید صفی الدّین عبد الرحمن حسینی سینی

وی از فضلا و علما بوده است از روزگار او اطلاعی ندارم و پاره ای از تحقیقات را که از او نقل کرده اند،دیده ام و ظاهرا از متأخران بوده است و احتمال دارد وی از اعلام اهل سنت بوده باشد.

شیخ ابو سعد عبد الرحمن بن ابو القاسم عبد اللّه بن عبد الرحمن حصری

بصیر

حصری از مشایخ شیخ منتجب الدّین است به همین مناسبت گاهی از وی به عنوان ابو سعد بن حصری و گاهی به عنوان ابو سعید عبد الرحمن بن ابو القاسم حصری تعبیر می کند و پیش از این او را معرفی کردیم و واضح است که هر دو عنوان به شخصی واحد متعلق است.

حصری از گروهی روایت می کند،از جمله آنها ابو علی حسن بن احمد مقری که

از حافظ ابو نعیم اصفهانی،از ابو بکر بن خلا در روایت می کرده.تا آخر سند...

سید نقیب شرف آل ابی طالب عبد الرحمن بن عبد السمیع هاشمی واسطی

وی فاضلی عالم و از مشایخ بزرگوار اصحاب ما بوده است.بطوری که از فرائد السمطین حموینی به دست می آید او از گروهی از اعلام شیعه و سنی روایت کرده است از جمله ابو عبد اللّه احمد بن علی از علی بن ابراهیم،از پدرش از جدش از طبرانی روایت می کرده است.با توجهی که مؤلف فرائد به وی اظهار داشته،پیداست که نقیب از علمای عامه بوده است و چنان که پس از این هم ذکر می شود سید نقیب از شاذان بن جبرئیل قمی روایت می کرده و روایت او به طریق قرائت بوده است که در ماه صفر سال 581 هجری به اخذ اجازه قرائتی از وی نایل آمده است.

و چنان که از سند برخی از اخبار و از کتاب فرائد السمطین حموینی که از عامه بوده است ⁽¹⁾

امامیه است و دیگری که معروف و مطبوع می باشد از حموینی از رجال اهل سنت است به همین مناسبت

مؤلف او را به عنوان عامه معرفی کرده است-م.

بعید نیست،سید نقیب از بستگان شریف ابو تمام محمد بن هبة اللّه بن عبد السمیع هاشمی که در باب میم نام برده می شود بوده باشد.

پس از این به معرفی شیخ ابو طالب عبد الرحمن بن محمد بن عبد السمیع هاشمی واسطی خواهیم پرداخت،و در آنجا خواهیم گفت که ابو طالب با مترجم حاضر یکی است و چه بسا شیخ ابو طالب تصحیف،شرف آل ابو طالب و یا شرف آل ابو طالب تصحیف شرف الدّین ابو طالب بوده باشد.و مؤید احتمال اخیر آن است که در یکی از مواضع کتاب فرائد السمطین چنین آمده است:خبر داد مرا عبد الحمید بن فخار،از ابو طالب بن عبد السمیع به طریق اجازه،از شاذان بن جبرئیل به عنوان قرائت از محمد بن

عبد العزیز،از محمد بن احمد بن علی از ابو منصور محمود بن اسماعیل بن محمد صیرفی، از ابو الحسین بن ناشاه،از سلیمان بن احمد،تا به آخر سند...

در جای دیگر می نویسد:خبر داد مرا احمد بن ابراهیم بن عمر به طریق اجازه،از عبد الرحمن بن عبد السمیع به اجازه قرائتی،از شاذان بن جبرئیل،از محمد بن عبد العزیز قمی،از حاکم الدّین محمد بن احمد بن علی ابی عبد اللّه،تا به آخر سند...

در جای دیگر از فرائد می نویسد:خبر داد مرا عبد الصمد بن احمد بن عبد القادر به طور اجازه از علی بن ابی طالب بن عبد السمیع واسطی به اجازه قرائتی از شاذان قمی،از محمد بن عبد العزیز،از محمد بن احمد بن علی نطنزی،تا به آخر سند...

در این سند آمده است که علی بن ابی طالب فرزند عبد السمیع است ظاهرا تصحیفی در این سند به وجود آمده است و یا مراد این است که علی بن ابی طالب،از عبد السمیع پدر عبد الرحمن مترجم حاضر روایت کرده است ⁽¹⁾

غیر مترجم حاضر.

در جای دیگر از آن کتاب می نویسد:خبر داد مرا به طریق کتابت،سید نسّابه عبد الحمید بن فخار موسوی که خبر داد ما را نقیب ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السمیع واسطی به طریق اجازه قرائتی از شاذان بن جبرئیل قمی،از ابو عبد اللّه بن عبد العزیز قمی،تا آخر...

در جای دیگر گفته است:خبر داد مرا در شهر حلّه افتخار اساتید بزرگ ما نسّابه روزگار و پیشوای سادات و نقیبان در شهر خودش سیّد جلال الدّین عبد الحمید فخار بن معدّ موسوی و خبر داد به ما باقیمانده ارباب سند و شیخ راویان شهاب الدّین ابو عبد اللّه محمد بن یعقوب بن ابو الفرج حنبلی و خبر داد ما را مجد الدّین عبد الصمد بن احمد بن عبد القادر حنبلی و خبر داد ما را در شهر واسط،بزرگ آن سرزمین که همگان در امور دینی و دنیاوی بدو رجوع دارند دارای فضائل شریفه و مراتب عالیه عز الدّین احمد بن ابراهیم بن عمرو فاروقی ⁽²⁾واسطی و خبر داد ما را در ضمن نامه ای که خطیب

امام صاحب سند شام قطب الدّین عبد المنعم بن یحیی بن ابراهیم بن علی که از فرزندان عبد الرحمن بن عوف قرشی زهری است از قدس شریف برای من نوشته بود و همگی یادشدگان به من اجازه دادند تا کتاب خصایص علوی را به توسط ایشان روایت کنم و آنان هم همین کتاب را به سند خود از نقیب عباسیها شرف الدّین ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السمیع هاشمی روایت کرده و او به اجازه قرائتی که از شیخ سدید الدّین ابو عبد اللّه شاذان بن جبرئیل قمی داشته،گفته است:خبر داد ما را امام ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن علی نطنزی مؤلف کتاب خصایص علوی ⁽¹⁾

مؤلف الذریعة گوید:با آنکه نطنزی از علمای قرن ششم است درعین حال در اصول رجالی از

وی نام برده نشده است.آری،علامه و ابن داود از وی یاد کرده اند و در بعضی از نسخه های معالم العلماء

نام او موجود است و حموینی در فرائد السمطین [1]از وی یاد کرده است.و منتجب الدّین با آنکه از

ابو عبد اللّه محمد بن عبد العزیز قمی-که از نطنزی اجازه دارد-اسم برده است،از خود نطنزی محمد بن

احمد یاد ننموده و گویا علتش آن است که او را از اعلام اهل سنت می دانسته و ما بقی مطالب در الذریعة

جلد 7،ملاحظه فرمایید-م.

در جای دیگر از آن کتاب می نویسد:خبر داد مرا احمد بن ابراهیم فاروقی به اجازه از عبد الرحمن بن عبد السمیع به اجازه قرائتی از شاذان قمی،از محمد بن عبد العزیز،از محمد بن احمد بن علی،از سید عباد بن محمد بن محسن جعفری،از ابو سعید صفار،تا به آخر سند...

در جای دیگر از آن کتاب آمده است:خبر داد ما را سید جلال بن فخار نسّابه از شرف بن سمیع واسطی به اجازه قرائتی از شاذان بن جبرئیل،از محمد بن عبد العزیز،از محمد بن احمد نطنزی تا به آخر سند...

در جای دیگر از آن کتاب می نویسد:خبر داد ما را عبد المنعم بن یحیی بن ابراهیم، از نقیب عبد الرحمن بن عبد السمیع،به قرائت از شاذان قمی،از ابو عبد اللّه بن عبد العزیز، تا به آخر سند...

و در جای دیگر از آن کتاب آمده است:خبر داد مرا عبد الحمید موسوی به اجازه از ابو طالب هاشمی،گفت:خبر داد مرا به قرائت از شاذان قمی،گفت خبر داد مرا محمد بن عبد العزیز،تا به آخر سند...

در جای دیگر گفته است:خبر داد مرا ابو عبد اللّه بن یعقوب حنبلی،گفت:خبر داد مرا عبد الرحمن بن عبد السمیع به قرائت از شاذان بن جبرئیل،گفت:خبر داد مرا محمد بن عبد العزیز بن ابی طالب،تا به آخر سند...

در محل دیگر از آن کتاب آمده است:خبر داد مرا به اجازه عبد المنعم بن یحیی بن ابراهیم زهری از نقیب هاشمیهای واسط ابو طالب بن عبد السمیع،گفت:خبر داد مرا شاذان بن جبرئیل به قرائتی که بر او داشتم از محمد بن عبد العزیز قمی،تا به آخر سند...

در محل دیگر از آن کتاب یادآوری کرده است:خبر داد مرا شیخ عز الدّین احمد بن ابراهیم بن عمر از نقیب شرف الدّین عبد الرحمن بن عبد السمیع به اجازه قرائتی از شاذان بن جبرئیل قمی،گفت:خبر داد مرا شیخ ابو عبد اللّه عزیز بن ابی طالب قمی،تا به آخر سند...

در جای دیگر از آن کتاب آمده است:خبر داد مرا عبد الحمید از شرف بن عبد السمیع هاشمی به قرائت بر او از محمد بن عبد العزیز.در این سند چندین افتادگی دیده می شود ⁽¹⁾

عبد الرحمن بن عبد السمیع به قرائت بر شاذان بن جبرئیل از محمد بن عبد العزیز قمی(فرائد السمطین،ج

1،ص 102)-م.

در جای دیگر گفته است:خبر داد مرا ابو عبد اللّه بن یعقوب بن ابی فرج به اجازه از ابن ابی طالب هاشمی به اجازه قرائتی از شاذان قمی،گفت:خبر داد مرا محمد بن عبد العزیز قمی.در این سند اشتباهی به وقوع پیوسته است ⁽²⁾.

و در آغاز یکی از سندهای اخبار کتاب فرائد السمطین یادشده به این مضمون آمده است:خبر داد مرا شیخ عبد الصمد بن احمد بن عبد القادر،گفت:خبر داد مرا شریف شرف الدّین عبد الرحمن بن عبد السمیع به اجازه گفت:خبر داد ما را به قرائتی که بر شاذان قمی داشتیم،گفت:خبر داد ما را محمد بن عبد العزیز،تا آخر سند...

و پس از این خواهیم گفت:که عبد السمیع پدر عبد الرحمن از دانشوران بوده است.ذکر این نکته لازم است که از سید ابو طالب به عنوانهای متعددی تعبیر شده است و تعدد عناوین موجب آن است که صاحب عنوانها افراد چندی باشند و حال آنکه همه عناوینی که ذیلا آورده می شود،به یک شخص مربوط است.

از آن جمله شرف بن عبد السمیع و گاهی ابو طالب هاشمی و هنگامی عبد الرحمن بن عبد السمیع و وقتی ابو طالب عبد الرحمن هاشمی و زمانی نقیب شرف الدّین ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السمیع و موقعی ابو طالب هاشمی واسطی ابن عبد السمیع و بعضی ابو طالب عبد الرحمن هاشمی نقیب عباسیها در واسط و برخی نقیب عبد الرحمن بن عبد السمیع و بعضی نقیب ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السمیع هاشمی و موقعی نقیب ابو طالب واسطی هاشمی و زمانی شیخ ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السمیع و هنگامی چنین آمده است از علی ابو طالب از عبد السمیع واسطی که این جمله از اشتباهات ناسخ است و زمانی نقیب شرف الدّین ابو طالب شرف الدّین بن عبد السمیع،این جمله بیرون از تأمل نمی باشد.درحقیقت باید گفته شود:شریف شرف الدّین و موقعی نقیب شرف الدّین ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السمیع هاشمی واسطی و گاهی شرف الدّین عبد الرحمن بن عبد السمیع و زمانی ابو طالب بن عبد السمیع و موقعی شریف شرف الدّین عبد الرحمن بن عبد السمیع و وقتی نقیب عباسیها در واسط ابو طالب بن عبد السمیع و هنگامی شریف ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السمیع هاشمی و وقتی ابو طالب هاشمی واسطی و موقعی ابو طالب شریف هاشمی ابن عبد السمیع و هنگامی شرف الدّین ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السمیع واسطی و زمانی ابو طالب بن عبد السمیع هاشمی واسطی و موقعی نقیب شرف الدّین عبد الرحمن بن عبد السمیع هاشمی و موقعی نقیب عباسیها ابو طالب بن عبد السمیع و وقتی ابو طالب عبد الرحمن هاشمی و در بعضی از مواضع هم آمده است:خبر داد ما را عبد الصمد بن احمد از عبد الرحمن بن عبد السمیع.

شیخ عبد الرحمن بن عبد اللّه جزائری

شیخ معاصر در امل الآمل گوید:جزائری فاضلی عالم و صالحی ادیب و

سراینده ای معاصر بود ⁽¹⁾.

شیخ عبد الرحمن بن عتایقی

پس از این،به عنوان شیخ کمال الدّین عبد الرحمن بن محمد بن ابراهیم عتایقی حلّی نام برده خواهد شد.

شیخ جلیل امین الدّین عبد الرحمن بن علی بن حسن جزائری

⁽²⁾ وی در اصل از مردم الجزائر بوده و در موصل می زیسته است.

شیخ معاصر در امل الآمل گوید:امین الدّین عالمی فاضل بود و تمام کتاب کشف الغمه از مؤلفش علی بن عیسی سماع کرده و به اجازه روایت آن از وی نایل آمده است و من اجازه ای را از او به خط یکی از فضلای خود دیده ام.

شیخ عالم علامه کمال الدّین عبد الرحمن بن محمد بن ابراهیم بن عتایقی

حلّی

وی فاضلی عالم و فقیه بوده و معروف به ابن عتایقی است.شرح نهج البلاغة و دیگر تألیفات از آثار او می باشد.

ابن عتایقی تمایلی به حکمت و تصوف داشت و از مقایسه شرح نهج البلاغة ابن عتایقی با شرح ابن میثم به دست می آید:ابن عتایقی مطالب شرح نهج البلاغه اش را از ابن میثم استفاده کرده و در شرح مزبور از وی پیروی نموده است.

در آخر مجلد سوم از شرح نهج البلاغة در نسخه ای کهن چنین آمده است:و او [...]شیخ و مخدوم و مقتدای ما[...]ابن علی بن محمد بن محمد بن علی بن رشید الدّین [...]در ماه جمادی اول سال 786[...]مدرّس غروی.

چندین موضع از آن ضایع گردیده و من نمی دانم نسب مزبور از آن ابن عتایقی است که شاگرد کاتبش آن را کتابت کرده است و یا نسب یکی از علمای معاصر.

با ابن عتایقی است و یا نسب یکی از علمای معاصر با ابن عتایقی است و یا نسب یکی از شاگردان او می باشد و همان نسب را کاتبی که نسخه را به امر او کتابت کرده است در پایان مجلد سوم شرح نهج البلاغة آورده است.

ابن عتایقی هم روزگار شهید اول بلکه از هم عصران اساتید شهید بوده است.از ابن عتایقی گاهی به عبد الرحمن بن عتایقی و هنگامی به عبد الرحمن بن محمد عتایقی و زمانی به عبد الرحمن بن ابراهیم عتایقی تعبیر شده است و از قرائن پیداست تعبیرهای یادشده به یک شخص مربوط می باشد و نسب او را به طوری که ذکر کردیم به دستخط شریف او در آخر مجلد سوم شرح نهج البلاغة خود او دیده ایم ⁽¹⁾

ابراهیم بن محمد بن ابراهیم بن یوسف،معروف به ابن عتایقی است.

و در باب میم به ترجمه عتایقی دیگری خواهیم پرداخت و او شیخ محمد بن علی بن احمد بن ابو الحسن عتایقی است و ظاهرا شیخ محمد از بستگان مترجم حاضر می باشد،بنابراین توجه داشته باشید که یکی از این دو با دیگری اشتباه نشود.

ابن عتایقی از اساتید سید بهاء الدّین عبد الحمید نجفی می باشد ⁽²⁾

عبد الحمید از ابن عتایقی روایت می کرده است نه خود عبد الحمید.

کفعمی در کتاب مجموعة الغرائب از وی نام برده است و کتاب اختیار حقایق الخلل فی دقایق الحیل را به وی نسبت داده است.

مؤلف گوید اصل کتاب حقایق الخلل از مؤلف دیگری است و چنان که پیداست ابن عتایقی آن را خلاصه نموده است.

و بسیار اتفاق افتاده است کفعمی در مصباح و حواشی آن از کتاب ابن عتایقی

مطالبی را نقل کرده و نام کتابش را متذکر نشده است و تاریخ پاره ای از حکایات را که از آن نقل کرده است سال 762 هجری می باشد.

کفعمی از کتاب مجموعة الغرائب و امثال آن کتاب شرح نهج البلاغة را به وی نسبت داده است و مطالبی را از آن بیان می کند.به نظر من بعید نیست که ابن عتایقی علاوه بر کتاب اختیار حقایق الخلل و شرح نهج البلاغة آثار دیگری هم داشته باشد.

و از آثار او مختصر الاوائل است که خلاصه جزء دوم کتاب الاوائل ابو هلال عسکری است که نسخه ای از آن در نزد ما می باشد.این کتاب اثر مختصری است که نخستین پیشامد هر واقعه ای که اتفاق افتاده است متذکر گردیده است و کتاب جالب و ارزنده ای است و تاریخ پایان تألیف آن سال 753 هجری بوده است.

در حواشی بلد الامین کفعمی تاریخ یکی از پیشامدهایی که ابن عتایقی به نقل آن پرداخته است سال 766 هجری می باشد و از این تاریخ برمی آید که ابن عتایقی پس از آن زنده بوده است ⁽¹⁾

در اعیان الشیعة،جلد 7،صفحه 465 [1] آمده است:از آثار او کتاب الارشاد است که شرحی بر

کتاب خواجه نصیر طوسی می باشد و در عصر روز چهارشنبه بیستم محرم الحرام سال 788 هجری،از

تألیف آن فارغ گردیده است و نسخه ای از آن در کتابخانه آستان قدس علوی موجود می باشد.

و از آثار ابن عتایقی کتاب الاعمار است و این کتاب را کفعمی در حواشی بلد الامین به وی نسبت داده است و از آن نقل نموده است.

و از آثار او کتاب الاضداد در لغت است و ظاهرا این کتاب به عینه همان کتاب پیشین او بوده باشد.

کفعمی در مصباح وی را به دین مضمون ستوده است:عالم عامل و فاضل کامل سید بهاء الدّین علی بن عبد الحمید نجفی پیش یادشده،استاد ابن فهد حلّی در کتاب السلطان المفرّج عن اهل الایمان از ابن عتایقی یاد کرده و او را به سرحد کمال ستوده است و چنین گفته است:از جمله در ماه صفر سال 759 هجری مولای بزرگوار و عالیقدر عالم

فاضل و پیشوای کامل محقق مدقق مجمع فضائل و مرجع افاضل افتخار دانشمندان کمال ملت و دین عبد الرحمن بن عتایقی در ضمن گفتگویی که با من به میان آورد و همچنین طی نامه ای که مرقوم داشت و اکنون عین خط شریف او حاضر است،چنین نگاشته است:

بنده نیازمند به رحمت خدای تعالی عبد الرحمن بن ابراهیم عتایقی گوید:حله سیفیه شنیده بودم که مولای بزرگوار عظیم الشأن،جمال الدّین شیخ اجل یکتا فقیه قاری نجم الدّین جعفر بن زهدری به بیماری فلج گرفتار شده بود و جده پدری اش او را معالجه کرد.

سپس سید بهاء الدّین عبد الحمید یادشده پیش آمد معالجه او را به طوری که ما در باب جیم در ذیل معرّفی ابن زهدری آوردیم دنبال کرده است ⁽¹⁾

مجلسی(قدس سره)در مجلد سیزدهم بحار ذیل باب ذکر من راه علیه السّلام از کتاب«السلطان المفرج»نقل

می کند:در ماه صفر سال 759 هجری از خط عبد الرحمن عتایقی(که در مجلد سیزدهم قبائقی آمده)

روایت کرده،زهدری پس از درگذشت پدرش به بیماری فلج گرفتار شد.جده پدری اش او را معالجه کرد

بهره ای حاصل نشد و طبیبهای عراق هم از معالجه وی سودی نبردند و سرانجام مقرر شد او را در تحت

قبه شریفه مقام صاحب الزمان در حلّه برده و بیتوته نماید.به دستور عمل کردند و از برکات عنایات شریفه

حضرت بقیة اللّه بهبودی کامل به دست آورد.عبد الرحمن گوید:در ملاقاتی که با زهدری دست داد،

چنین گفت:به بیماری فلج گرفتار شدم تا آنجا که اطبا از معالجه من درمانده شدند و مرا به مقام حضرت

بقیة اللّه بردند.در آنجا بیتوته کردم؛حضرت بقیة اللّه را زیارت کردم،فرمود:برخیز،معروض خاطر

داشتم مدت دو سال است قادر به حرکت نمی باشم،فرمود:به فرمان خدا از جا برخیز و با دست عنایت

خود مرا از جای حرکت داد.به فرمان آن مقام اقدس،از جای برخاستم درحالی که اثری از فلج در من

وجود نداشت.مردم که از بهبودی من مطلع شدند به سوی من هجوم آوردند.تا اینکه نزدیک بود از

هجوم آنان از پای درآیم لباسهای مرا برای تبرک قطعه قطعه کردند.زهدری تا زنده بود،در هر مجلسی که

از او سؤال می شد،محض سپاسگزاری از عنایت حضرت بقیة اللّه حکایت شفای خود را شرح می داد.

حلّه و جوانها و فرزندان افراد باشخصیت گرد می آمدند.ابن عتایقی گوید:حکایت شفای او را در همان-

مؤلف گوید:در اصفهان به نسخه ای از مجلد سوم شرح نهج البلاغة ابن عتایقی(مترجم حاضر)دست یافتم که آن را یکی از شاگردانش بر وی قرائت کرده بود و در همان نسخه به خط شریف خود،اجازه ای مرقوم داشته تا خوانندگان اجازه نقل آثار او را داشته باشند و دستخط وی چندان تعریفی ندارد.تاریخ دستخط شریف او بیستم ماه مبارک رمضان سال 786 هجری و تاریخ انجام آن ماه شعبان سال 780 هجری است.شرح مزبور کتاب بزرگی است که متجاوز از چهار مجلد می باشد و از چهار شرح استخراج شده است:شرح کبیر ابن میثم و شرح قطب الدّین کیدری و شرح قاضی عبد الجبار و شرح ابن ابی الحدید ⁽¹⁾

را عبد العزیز نوشته است و حال آنکه نام وی عبد الحمید است،سهو القلمی افتاده است.در این طبع

چنان که ملاحظه می شود نام ابن ابی الحدید برده نشده است-م.

که آثاری بسیار دارد و نظریه های او در کتابها آورده شده است و از اساتید سید رضی بوده و صاحب عباد به

علم و فضل او اعتراف داشته و در حدیث غدیر با شیخ مفید مباحثاتی داشته است و به امر صاحب از بغداد

برای تدریس به ری رفته است تنزیه القرآن او در قاهره به طبع رسیده است و سال 415 درگذشته است.

قاضی ابو علی عبد الجبار بن عبد اللّه طوسی و ابو الوفا عبد الجبار بن عبد الله نیشابوری و عبد الجبار بن

منصور و عبد الجبار بن فضل اللّه بن مسکن که همگی از علما و فضلا و قضات وقت خود بوده اند-م.

آری از مطاوی شرح ابن عتایقی چنین برمی آید:که وی بیشتر اوقات از شرح ابن میثم و ابن ابی الحدید استفاده کرده باشد،زیرا نام این دو شارح را بیشتر ذکر کرده است.گاهی هم از قطب رازی مطالبی نقل می کند و بندرت از امام ابو الحسن قطب الدّین کیدری مطالبی ایراد کرده است.گاهی هم توضیح و تحلیل برخی از عبارات بخشی از خطبه ها را از سید فضل اللّه راوندی استفاده کرده است.ظاهرا سید فضل اللّه شرحی بر نهج البلاغة تدوین نکرده،بلکه پاره ای از مواضع ویژه نهج البلاغة را توضیح داده است ⁽¹⁾

آنها را در اینجا ذکر می کنیم.اماقی در شرح ایلاقی فیلسوف زین الدّین ابو حفص سهلان،این شرح را از

ابن عتایقی در 11 ذیحجه سال 754 هجری آغاز کرده است و انجام آن روز یکشنبه 28 محرم سال 755

هجری بوده است.دیگر شرح دیوان متنبی و صفوة المعارف در شرح منظومه سعد خطیری در کلام که

سال 786 هجری از آن فارغ شده است.دیگر الحدود النحویه،البسط و البیان فی شرح تجوید المیزان-م.

برخی از دانشمندان کلمه کیدری را به کاف ضمه دار و سکون یا که بعد از آن دال ضمه دار باشد ضبط کرده اند.

شیخ عبد الرحمن بن محمد بن علی بن حلوانی

حلوانی از بزرگان دانشوران بوده است و تحفة المؤمن که به عنوان التحفة هم خوانده می شود از آثار او می باشد.این کتاب را سید بن طاوس در اقبال و کفعمی در حواشی بلد الامین به وی نسبت داده اند و هر دو تن برخی اخبار را از حضرت مولا علی علیه السّلام از وی نقل می کند و ظاهرا حلوانی از دانشوران متقدم ما می باشد.

شیخ امام ابو الفضل عبد الرحیم بن احمد بن اخوت بغدادی

شیخ معاصر در امل الآمل ⁽²⁾گوید:وی فاضلی جلیل و از مشایخ شیخ قطب الدّین راوندی است ⁽³⁾.

شیخ عبد الرحمن معروف به کثیّر عزّت

⁽¹⁾

حرف کاف ذکر کند،نه در حرف عین.کثیر،به ضم کاف و فتح ثا و تشدید یا ضبط شده و عزّت،به فتح

عین و تشدید زا،نام معشوقه او بوده است و از آنجا که وی مشابهت زیادی به معشوقه اش داشته به نام

عزّت خوانده شده است.

وی سراینده ای عاشق پیشه و از سرایندگان بنام است.آنچه را در معرفی از او نوشتیم طبق یادداشتهایی است که در پاره ای از مسوّدات خود تهیه کرده بودیم،بنابراین کثیر لقب اوست و بطوری که پس از این خواهد آمد،و در تاریخ ابن خلکان بدان اشاره شده است کثیر نام او و عبد الرحمن نام پدر او می باشد.

گویند:کثیر از شیعیان بوده است ⁽¹⁾

هرگاه می خواست مطلب یا شعری از او بپرسد که پاسخ صحیح از وی بشنود خطاب به وی می گفته

است:به حق علی بن ابی طالب فلان مطلب یا شعر را برای من بیان کن.

در اعیان الشیعة،جلد 9، [1]آمده است:آنگاه که عبد الملک به جنگ با مصعب بن زبیر عزیمت کرد در

میان افراد خود مشاهده کرد که کثیّر با حال اندوهناکی در میان لشگریان حرکت می کند،وی را پیش

خوانده گفت:هرگاه آنچه هم اکنون در خاطر تو می گذرد به تو اطلاع دهم درستی سخن مرا تصدیق

خواهی کرد؟کثیّر گفت:آری،عبد الملک گفت:سوگند به ابو تراب یاد کن که مرا تصدیق خواهی کرد.

کثیّر به خدا سوگند یاد کرد که سخن تو را تصدیق خواهم کرد.عبد الملک گفت:نه چنین است بلکه

ناچاری سوگند به ابو تراب(علی)یاد کنی.کثیّر سوگند به ابو تراب یاد کرد.عبد الملک گفت:در خاطر تو

می گذرد که دو تن از قریش به جنگ با یکدیگر قیام کرده اند و قاتل و مقتول در آتشند و من هرگاه در این

جنگ کشته شوم از آنها خواهم بود.کثیّر سخن او را تصدیق کرد.عبد الملک جایزه ای به وی داد و گفت:

هم اکنون باز گرد.

گویند:زمانی عبد الملک را مدح کرده و او را به شیر تشبیه کرده و شجاع خوانده بود.در ملاقاتی

که با حضرت امام محمد باقر(ع)داشت،حضرت فرمود:چگونه حاضر شدی دشمن ما را ستایش کنی و

او را دلاوری چون شیر بخوانی؟معروض داشت:مراد من از شجاع مار بود و مقصودم از اسد(شیر)

سگ است،حضرت لبخندی زد.

گویند:در روز مرگ او عکرمه هم از دنیا رفت،مردم گفتند:فقیه ترین مردم و سراینده ترین آنها از

دنیا رفتند-م.

ابن خلکان در تاریخ خود می نویسد:ابو صخر کثیر بن عبد الرحمن بن ابی جمعه اسود بن عامر بن عویمر خزاعی یکی از عاشقان مشهور عرب است.کثیّر تصغیر کثیر است و این اسم تصغیر، ازآنجا نام او گفتند که در کمال خردی و کوچکی بود.

در قاموس و در دیگر کتابها آمده است:عزّت با عین بی نقطه و مفتوح و زای منقوط نام برّه آهوی ماده است و عزت را به همان نام خوانده اند.

مؤلف گوید:گاهی هم عزّت را به کسر عین ضبط کرده اند.

از عبارت اوائل تاریخ ابن خلدون اندلسی به دست می آید:کثیر به امامت محمد بن حنفیه اعتقاد داشته و او را زنده می دانسته که نمرده است و هم اکنون در کوه رضوی از سرزمین حجاز به سر می برد.بلکه ابن خلدون او را از غالیها شمرده است چه آنکه می گوید:در میان شیعه گروهی وجود دارند که آنها را غالی می گویند.اینان در اعتقاد به خدایی پیشوایان از حدود عقل و ایمان تجاوز می کنند و آنان را انسانهایی می دانند که به صفات خدایی متّصفند و همان خدایند که به لباس بشریت آراسته شده اند و این همان معنای«حلول»است که ترسایان درباره عیسی علیه السّلام به آن اعتقاد داشتند و حضرت علی علیه السّلام کسانی را که معتقد به این عقیده بودند سوزانید.آنگاه که محمد حنفیه متوجه شد که مختار بن ابی عبیده ثقفی هم از این مرام پیروی می کند وی را مورد بی مهری خود قرار داد و او را لعنت کرده،از وی بیزاری جست و همچنین حضرت صادق علیه السّلام آنها را لعنت کرد و از ایشان متبری گردید.

برخی از شیعه مردمی هستند که می گویند:کمال امام علیه السّلام در اختیار غیر امام قرار نمی گیرد بلکه به مجردی که بمیرد روح او منتقل به امام دیگر می شود و همان کمال از این ناحیه در اختیار او درمی آید.این نظریه همان قول به تناسخ است.

از جمله غالیها کسانی هستند که به وجود امامی اکتفا می کنند و به امام پس از او که متعین برای امامت شده است اعتنایی ندارند و اینان«واقفیه»اند.

برخی از غالیها می گویند:امام نمی میرد،بلکه از چشم مردم غایب می شود و برای اثبات عقیده خود به قضیه خضر و زنده بودن او استشهاد می کنند.همین عقیده را درباره علی علیه السّلام ابراز می دارند که علی علیه السّلام در میان ابر قرار گرفته است و رعد صدای او و برق هم صدای تازیانه اوست.و نیز همین نظر را درباره محمد حنفیه ابراز می دارند که او در کوه رضوی در سرزمین حجاز به سر می برد و کثیر سراینده آنها چنین می گوید:

ألا ان الائمه من قریش ولاة الحق أربعة سواء

علی و الثلاثة من بنیه هم الاسباط لیس بهم خفاء

فسبط سبط ایمان و بر و سبط غیبته کربلا

و سبط لا یذوق الموت حتی یقود الجیش یقدمه اللواء

یغیب لا یری فیهم زمانا به رضوی عنده عسل و ماء

-پیشوایان حقیقت چهار تن اند که همگی آنها از مردم قریشند.

-علی و سه فرزند اوست که بدون شبهه از اسباط پیمبرند.

-یکی سبط ایمانی و نیکوکاری،و سبط دیگر که سرزمین کربلا او را در خود فراگرفته است.

-دیگری شربت مرگ را نمی نوشد مگر آنکه همراه لشگری با به اهتزاز درآوردن بر چشم حقیقت جویی قیام نماید.

-این سبط روزگاری از دیدگان،غیبت می نماید و در محل رضوی به سر می برد و از آب و عسل ارتزاق می نماید.

مؤلف گوید:و ممکن است مراد از کثیر که ابن خلدون بدو اشاره کرده است،غیر از کثیری باشد که ما به نام و نشان او اشاره کردیم.

شیخ ابو طالب عبد الرحمن بن محمد بن عبد السمیع هاشمی واسطی

واسطی از بزرگان دانشوران روزگارش بوده است.و از اواخر کتاب احتجاج بحار استاد استناد ما قدّس سره به نقلی که از خط شیخ محمد بن علی جبّایی جدّ شیخ بهائی «ره»از خط شهید اول«قدس سرّه»نموده است به دست می آید:سید اجل شمس الدّین ابو علی فخار بن معدّ احادیثی که مستند به حضرت رضا(ع)بوده است در ماه ذیحجه سال 614 هجری در منزل شیخ ابو طالب واقع در قرای واسط روایت می کرده است.

و خود شهید از ابو الحسن علی بن ابی سعید محمد بن ابراهیم خبّار ازجی طبق قرائتی که بر وی داشته در دهم صفر سال 557 هجری روایت می کرده و او از شیخ ابو عبد اللّه حسین بن عبد الملک بن حسین خلاّل به قرائتی که دیگری بر او داشته و او در روز جمعه چهارم صفر سال 513 هجری به سماع آن رسیده،روایت نموده است.و او از شیخ ابو احمد حمزة بن فضاله بن محمد هروی در هرات،از شیخ ابو اسحاق ابراهیم بن محمد بن عبد اللّه بن یزداد بن علی بن عبد اللّه رازی بخاری در بخارا در صفر 397 هجری به قرائتی

که در خانه اش داشته،روایت کرده و گفته است:برای ما حدیث نقل می کرد ابو الحسن علی بن محمد بن مهرویه قزوینی در قزوین؛گفت:برای ما حدیث نقل می کرد داود بن سلیمان بن یوسف بن احمد غازی،گفت:برای ما حدیث نقل می کرد حضرت علی بن موسی الرضا،از پدر بزرگوارش،از پدران ذی مقدارش علیه السّلام که نامهای شریف هریک از این بزرگواران در هر طبقه از این سند آورده شده است از رسول اکرم(ص)که فرمود:ایمان اقرار به زبان و شناخت به دل و عمل به ارکان است[گفتار،کردار و پندار].

علی بن مهرویه گوید:ابو حاتم محمد بن ادریس رازی گفته:ابو صلت عبد السّلام بن صالح هروی اظهار داشته هرگاه این سندها را بر دیوانه ای بخوانند بهبودی یابد.

شیخ ابو اسحاق گوید:از عبد الرحمن بن ابی حاتم رازی شنیدم که می گفت:در شام همراه پدرم بودم به مرد مصروعی برخورد کردم به یاد سند حدیث یادشده افتادم با خود گفتم اینک مناسب است این سند را در بوته آزمایش قرار دهم تا ببینم آیا آنچه درباره آن گفته اند درست است یا خیر؟به مجردی که سند حدیث را بر وی خواندم آن مصروع از جای برخاست و گرد و خاک را از جامه خود پاک کرد و رفت.

مؤلف گوید:ظاهرا یادشدگان در سند حدیث باید از علمای عامه باشند.

یادآوری می شود:جمله«هرگاه سند این حدیث بر مجنون خوانده شود»به فخر رازی و علمای دیگر هم نسبت داده شده است.

قابل توجه است که خبرهای متصل به حضرت رضا علیه السّلام بی کم وکاست همان اخبار صحیفة الرضا علیه السّلام می باشد.

پیش از این به نام و نشان سید نقیب شرف آل ابی طالب عبد الرحمن بن عبد السمیع هاشمی واسطی اشاره شده و درحقیقت هر دو عنوان یکی است.

شیخ ابو محمد عبد الرحمن بن محمد بن شجاع

منتجب الدّین در فهرست گوید:وی فقیهی ثقه و واعظ بود ⁽¹⁾.

شیخ ابو فراس عبد الرحیم تمیمی عنبری

⁽¹⁾

احمد بن سلیمان بن حیان بن جعفر تمیمی عنبری.

وی از بزرگان فضلا و علما بود،از روزگار او اطلاعی ندارم و اثر او منبع الغرر و مجمع الدرر است که گروهی از علما از آن اثر روایت می کنند و سید حسین عاملی مجتهد در کتاب دفع المناواة عن التفضیل و المساواة از وی روایت می نماید.و ظاهرا ابو فراس از علمای امامیه بوده باشد.

سید عبد الرحیم بن سید عبد اللّه بن سیّد پادشاه حسینی

ظاهرا سید عبد الرحیم از متأخران علمای عامه بوده و روزگارش نزدیک به زمان فلان پادشاه بوده است و در مکّه مشرفه می زیسته و از آثار او کتاب تحفة النجباء فی مناقب اهل العبا که کتابی بس نیکوست.این کتاب را سید عبد الرحیم برای یکی از افراد شریف مکّه تألیف کرده است و این کتاب مشتمل بر اخبار تازه و ارزشمندی که در آن گردآورده است و علاوه بر آن پاره ای از اخبار را که علمای عامه در مناقب اهل بیت روایت کرده اند،ایراد نموده است.و این کتاب در حال حاضر نزد ملا ذو الفقار کتابفروش موجود می باشد.

جدّ سید عبد الرحیم یعنی سید پادشاه کتاب فصل الخطاب فی فضائل الآل و الاصحاب نگاشته خواجه محمد پارسا ⁽²⁾

است وی از خواص و از جمله مشایخ محمد نقشبند است.شرح حال او در کتابهای ترجمه و تذکره های

عرفانی آمده است و احوال مفصل او در آغاز کلمات قدسیه که نگاشته خود اوست آورده شده است.

خواجه در حدود سال 749 هجری در بخارا زاده شد و از طرف خواجه محمد نقشبندیه به لقب پارسا

خوانده شده است و از نزدیکان خواجه محمد بود و در سفر و حضر با او همراه بود،و در طریقه-

عبد الرحیم بدان ترجمه در کتاب تحفة اشاره نموده است.

ممکن است این مترجم،همان امیر عبد الرحیم گرگانی باشد در ذیل نام برده می شود ⁽¹⁾.

امیر عبد الرحیم بن محمد حسینی گرگانی

وی از دانشوران دولت صفویه و هم عصر شاه تهماسب صفوی بوده است.از آثار او رساله التحفة الشاهیة را در هرات دیده ام.این رساله مشتمل بر پنج باب و یک خاتمه می باشد.باب اول در«طهارت».دوم در«صلات»،سوم در«امان کفار»،چهارم در احکام اسیران،پنجم در«لقطه(پیدا شده)»و خاتمه آن هم مشتمل بر مسائل لقطه است.

این رساله،که در کمال آراستگی تألیف شده و دارای تحقیقاتی ارزنده می باشد،و مآخذ مسائل نیز در آن گنجانیده شده است و سال 978 در روضه حضرت عبد العظیم حسنی علیه السّلام پایان یافته است.این نسخه به خط شریف خود او بوده و خطش نیکوست و ما نام و تاریخ تألیفش را مطابق با خط مؤلف که در آخر آن رساله نوشته شده است، یادآور شدیم.این رساله در ضمن مسائل یادشده اقوال شیخ علی کرکی را متذکر گردیده است.

بعید نیست،امیر عبد الرحیم همان سید عبد الرحیم-که پیشتر ذکرش رفت-باشد.

شیخ ابو منصور عبد الرحیم بن مظفر بن عبد الرحیم حمدونی

ابو منصور از مشایخ شیخ منتجب الدّین بن بابویه و از او به عنوان قرائت روایت

می کرده است و بطوری که از سند بعضی احادیث کتاب اربعین منتجب الدّین به دست می آید:ابو منصور از ابو طاهر محمد بن عبد العزیز بن ابراهیم اصم،از حسن بن علی بن حسن صفار،از ابو الحسن عبد الجبار بن احمد قاضی،از ابو بکر محمد بن ابراهیم بن احمد بن یونس بن معاذ معروف به حسنی،از ابو القاسم جعفر بن محمد بن حسن مهرقانی، از عبد الرحمن بن عمیر،از حسین بن عیسی بن میسره،از مسلمة بن فضل انصاری، از محمد بن اسحاق،از محمد بن ابراهیم بن حرث،از عبد الرحمن بن سهل بن ابی خیثمه، از پدرش،از رسول اکرم(ص)روایت کرده است.و از آنجا که منتجب الدّین نام او را در فهرست ذکر نکرده است،پیداست که ابو منصور از علمای عامه بشمار می رود.امّا این احتمال محل تأمل است،زیرا سلسله حمدونیها همگی از علمای شیعه بوده اند.

بعید نیست،منظور از ابو الحسن عبد الجبار بن احمد قاضی که در این سند آمده است همان قاضی عبد الجبار معتزلی مشهور بوده باشد.

شیخ ملا عبد الرحیم بن معروف

وی فاضلی عالم و فقیه بود از روزگار او به درستی اطلاعی ندارم تنها از آثار او کتاب فقهی نیل المرام است که به پارسی تألیف شده و معروف است.من این کتاب را در طسوج تبریز و دیگر شهرها دیده ام.مؤلف این کتاب را برای جلال الدّین که یکی از شاهزادگان معاصرش بوده تألیف کرده است و گمان من آن است که فرد یادشده پادشاه حیدرآباد هند باشد که در عصر صفویان بر آن ملک،حکومت می کرده است.

بطوری که در آغاز نیل المرام آمده است:برای تهیه تحقیقات مسائل این کتاب و تدوین آنها از کتاب شرایع محقق حلّی و ارشاد،تبصره علاّمه حلّی استفاده کرده است و در همان کتاب می نویسد:عمویی داشته به نام و نشان قاضی رضی الدّین که مؤلف از شاگردان او و دیگر از علما و فضلای آن زمان بوده است.و تاریخ استنساخ برخی از نسخه های کتاب نیل المرام را که من دیده ام 1041 هجری بوده است.

شیخ جلیل عبد الرحیم بن یحیی بن حسین بحرانی

بحرانی از بزرگان دانشوران متأخرین بوده است که پس از شیخ ابن فهد حلّی می زیسته است.من در یزد در کتابخانه ملا عبد الباقی به یکی از آثار او به نام جامع السعادات فی فنون الدعوات دست یافتم و بطوری که از نام این کتاب برمی آید کتاب جامع و پرفایده ای است که مشتمل بر ادعیه و اعمال غریبه بوده است و بیشتر مطالب مفید آن را از کتابهای ابن طاوس از جمله النجاح و السعادات و المهمات و التتمات و از کتاب المصابیح[المصباح]شیخ طوسی و کتابهای دیگران که در ادعیه و اعمال تألیف کرده اند گرفته است ⁽¹⁾

رضوی موجود است و ممکن است از مصباح کفعمی متوفای سال 905 هجری استفاده کرده باشد و

همچنین از نهج القویم شیخ لیث بحرانی که خود او در جوامع به نام کتاب او اشاره کرده است بهره برده

باشد و از هر دو متأخر است و مؤلف ریاض گفته است:شیخ لیث از متأخران علمای بحرین است.در

تکمله امل می نویسد:شیخ عبد الرحیم از ابن فهد روایت می کند،ممکن است مراد وی آن است که

عبد الرحیم از کتابهای ابن فهد روایت می نماید،زیرا ملا عبد الرحیم سالها پس از ابن فهد می زیسته

است-م.

گمان می کنم نسخه ای را که در یزد دیده ام به خط مؤلف بوده باشد و دستخط شریف او،خط نسبتا خوبی بوده است و الحاقات و تغییرات زیادی هم در آن نسخه به نظر می آید.

مؤلف گوید:شیخ معاصر بحرانی-ایّده اللّه-در ردیف اعلام بحرین که به نام برداری از آنها پرداخته است از وی نامی نبرده است.

ملا عبد الرزاق بن علی بن حسین لاهیجی گیلانی قمی

لاهیجی فاضلی دانشور و حکیمی به کمال رسیده و محققی مدقق و صوفی مشرب و سراینده ای توانا و نگارنده ای دانا بود.

لاهیجی از شاگردان ملا صدر الدّین محمد شیرازی(ملا صدرا)بشمار است و با

ملا محسن کاشانی و ملا محمد یوسف الموتی و شیخ حسین تنکابنی و امثال ایشان که از عشره مبشره شاگردان وی به حساب می آیند در مدرس عظیم صدر المتألهین(ره) همدرس بوده اند.

لاهیجی مدرس مهمی داشت و گروهی از دانشوران،از جمله فرزند خلفش میرزا حسن که پیش از این نام برده شده و همچنین حکیم محمد سعید قمی که در ضمن شرح حال ملا رجب علی تبریزی از او نام برده شده است افتخار شاگردی او را داشتند.

ملا عبد الرزاق در مدرسه آستانه مبارکه حضرت معصومه قم-صلوات اللّه علیها و علی اخیها و علی ابیها-تدریس می کرد و تا آخر عمر تدریس در آنجا مایه فخر بود ⁽¹⁾

ریحانة الادب،جلد 4،صفحه 361 آمده است:با توجه به اینکه ملا عبد الرزاق کتاب گوهر مراد را به نام

شاه عباس ثانی تألیف کرده و سرمایه ایمان را پس از آن تدوین نموده است،باید گفت معظم له از سال

1072 هجری درگذشته و در قم مدفون شده است-م.

شیخ معاصر در امل الآمل گوید ملا عبد الرزاق گیلانی فاضل حکیم و متکلم بود و شرح الهیاکل فی حکمة الاشراق از آثار اوست.

مؤلف گوید:از ظاهر کلام شیخ معاصر استفاده می شود مراد وی از ملا عبد الرزاق همان مترجم حاضر است،اما نشنیده ام که شرح مزبور از آثار او بوده باشد ⁽²⁾

پیروی از آن بوده است.

آری،از آثار او کتاب شرح تجرید خواجه نصیر طوسی است که شرحی مبسوط بوده و به نام مشارق الالهام فی شرح تجرید الکلام تألیف شده و دارای تحقیقات ارزنده ای است و شاید به انجام نرسیده باشد و تنها شرح بحث امور عامه آن پایان یافته باشد.

دیگری حاشیه شرح اشارات خواجه است که آن هم به اتمام نرسیده است.دیگر حاشیه بر حاشیه خفری بر الهیات شرح تجرید.دیگر گوهر مراد کتابی است به پارسی در مسائل حکمت و کلام؛او در این کتاب مسأله امامت را در طی کلامی طولانی را مورد بحث قرار داده است و بخوبی از عهده برآمده است.سرمایه ایمان،رساله ای است

به پارسی که گزیده کتاب گوهر مراد است و به خواهش یکی از شاگردانش تألیف کرده است.از آثار او شوارق الالهام در حکمت است ⁽¹⁾

طبع رسیده است.دو جلد اول آن،از آغاز کتاب تجرید تا مسأله نهم که مربوط به بعضی از احوال علت

معدّه است شرح شده و جلد دوم آن از اول جواهر و اعراض.مسأله ششم که مربوط به کلام خداست به

شرح رسیده است و نام این شرح،بطوری که خود در آغاز آن اظهار داشته است شوارق الالهام فی شرح

تجرید الکلام است که در فن کلام بوده نه در حکمت و کتاب نخستین آنکه بازهم در شرح تجرید است

و به نام مشارق الانوار خوانده شده و تا مبحث امور عامه را دارد معروف نمی باشد.

صدر المتألهین به وی اعطا شده است،همان گونه که لقب ملا محسن کاشانی را فیض داده است و

حکایتی درخصوص فیض و فیاض دارد که در کتابهای دیگر شرح داده است.نصرآبادی در تذکره

می نویسد:دیوانش نزدیک به دوازده هزار بیت است و فیاض تخلص دارد گزیده ای از اشعارش را ایراد

کرده است.از جمله این رباعی:

آن خاتم انبیاء نبی مرسل بر جمله مقدم است در روز ازل

هرچند نتیجه است آخر ز قیاس در قصد چو بنگرند باشد اول

لاهیجی منسوب به لاهیجان است.در تقویم البلدان آمده است:لاهجان،به ضم لام و پس از آن الف و بعد از آن ها و جیم که هر دو مفتوحند و پس از آن الف و نون،از اقلیم چهارم و شهری از شهرهای دیلمان و گیلان است و ابریشم آنجا معروف است که به دیگر شهرها صادر می گردد.

مؤلف گوید:محل مزبور در حال حاضر به نام لاهیجان،با یای دونقطه زیرین که واقع میان هاء مکسور و جیم می باشد،خوانده می شود.

ملا عبد الرزاق بن ملا میرگیلانی رانکوئی شیرازی

وی در اصل از مردم شیراز بوده و در زادگاهش هم می زیسته و از بزرگان

متکلمان نزدیک به روزگار ما بوده است.کتاب قواعد العقائد خواجه نصیر الدّین محقق طوسی را که در فن کلام بوده به شرح مزجی درآورده و تحریر القواعد الکلامیة فی شرح الرسالة الاعتقادیة ⁽¹⁾

بوده است و سال 1077 هجری از تألیف آن فارغ شده است،دیده ام-م.

و ظاهرا عبد الرزاق رانکوئی غیر از عبد الرزاق لاهیجی که ذکرش رفت، می باشد.

سید امیر عبد الرزاق کاشانی

امیر عبد الرزاق فاضلی عالم و جلیل القدری عابد و عارفی پارسا و پرهیزکاری معروف است.وی از اعلام روزگار ما و از شاگردان وزیر کبیر خلیفه سلطان بوده است و با پدر من-رحمة اللّه علیه-در درس وزیر مشارکت داشته است.امیر عبد الرزاق علوم عقلیه را از محضر امیر ابو القاسم فندرسکی حکیم کسب کرده است ⁽²⁾

شرح منازل السائرین و متوفای 730 هجری آمده است:ملا عبد الرزاق کاشانی متوفای 730 هجری و

مؤلف تحفة الاخوان فی خصایص الفتیان و بیان حقایق الایمان که آن هم رساله ای در فتوت است و پس از

این به نقل کلمات ریاض که در بالا ترجمه کردیم پرداخته و از ظاهر نقلی که از کلام صاحب ریاض نموده

است چنان برمی آید که وی ملا عبد الرزاق کاشانی را از معاصران شارح منازل السائرین دانسته و توجهی

به آنکه او از شاگردان میرفندرسکی و همدرس پدر صاحب ریاض بوده،نداشته است.

شیخ عبد الرشید بن حسین بن محمد استرآبادی

وی از بزرگان علمای ما بوده است و از آثار او کتاب تأویل الآیات التی تتعلق بها اهل الضلال است.این کتاب را ابن طاوس در کتاب سعد السعود به وی نسبت داده است

و پاره ای از اخبار را در ذیل لفظ«یس»به انضمام پاره ای از تحقیقات دیگر از آن کتاب نقل می کند و از میان آن نشانه های بزرگواری و دانشمندی او هویدا می شود.

مؤلف گوید:از چگونگی روزگار او اطلاعی ندارم و پیداست که از پیشینیان اصحاب ما می باشد و گاهی هم از محمد بن عبد اللّه بن جعفر حمیری روایت می کند.سیاق روایت چنین تقاضا دارد که از کتاب حمیری روایت می کند نه از خود او.

از کلام ابن طاوس در سعد السعود به دست می آید که محتمل است عبد الرشید کتاب دیگری به نام مناقب النبی و الائمه علیهم السّلام تألیف کرده باشد.

سید عبد الرضا بن عبد الصمد حسینی بحرانی

شیخ معاصر در امل الآمل به نقل از سلافة سید علی بن میرزا احمد می نویسد:وی از علما و فضلا و ادبا و از افراد شایسته بوده است و از وی ستایش نموده و ابیات نیکویی از وی ایراد کرده است ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:بنابراین سید بحرانی از معاصران می باشد.

ملا عبد الرشید شوشتری

وی از فضلای اوایل روزگار ما بوده است و در شوشتر به علم و فضل و پارسایی مشهور می باشد و من برخی از آثار و پاره ای از تحقیقات او را دیده ام.

سید نعمت اللّه شوشتری در تعلیقاتی که بر امل الآمل دارد می نویسد:عبد الرشید عالمی فاضل و محدثی فقیه و پرهیزکاری پارسا و از معاصران است.از آثار او شرحی است بر اوایل استبصار و تعلیقاتی و حواشی است بر کتابهای حدیث و فقه.ما نخست در شیراز و پس از آن در شوشتر به ملاقات او رسیدیم و دانشمندی خوش برخورد و باصفا

بود و در فنون علوم با وی گفتگو می کردیم ⁽¹⁾

منزوی بود.در آغاز حال به هندوستان رفت و در آنجا با پدر سید علی خان شارح صحیفه و دیگران آشنا

شد و کمک مالی زیادی به او کردند به ایران بازگردید،تابستان را در شیراز و زمستان را در شوشتر به سر

می برد و جمعی از دوستان از سرمایه او تجارت می کردند و منافع آن را به وی می دادند و او با آن مال

گذران می کرد و حکایت خراب شدن خانه و تأخیر درآوردن نمک را در آنجا متذکر شده است و فرزندی

داشته به نام ملا محسن که شاگرد فیض بوده و در جوانی درگذشته و از آثار او علاوه بر شرح استبصار،

سوانح البال را نام برده است.در نابغه فقه و حدیث،از میان آثار او از مجالس الامامیة نام می برد و سال

تولدش را 1079 هجری نوشته است-م.

شیخ ابو احمد عبد السّلام بن حسین بن محمد بن عبد اللّه ادیب بصری

ابو احمد از مشایخ نجاشی بوده است و از ابو القاسم بن محمد خلاّل روایت می کرده است.یکی از فضلا گوید:ابو احمد از محمد بن عمران و ابو بکر دوری هم روایت داشته است.

مؤلف گوید:ترجمه مستقلی از او در کتابهای رجال ندیده ام.آری نجاشی در ذیل معرّفی یعقوب بن اسحاق سکّیت و دیگران از وی یاد می کند.و محمد بن عمران همان ابو عبد اللّه مرزبانی معروف است که استاد سید مرتضی و دیگر از اعلام آن روزگار بوده است.

یادآوری می شود که ابو احمد غیر از شیخ عبد السّلام سراینده معروف به دیک الجن است،زیرا دیک الجن در روزگار هارون الرشید می زیسته و نام او به اصح اقوال ابو اسحاق ابراهیم بن اسحاق است نه عبد السّلام و ما بزودی در باب القاب به نام و نشان او اشاره خواهیم کرد.

و گاهی اتفاق افتاده است که در نسب مترجم رعایت اختصار شده است و او را شیخ عبد السّلام بن حسین ادیب بصری گفته اند،بنابراین نباید گمان کرد که آنان افراد مختلفی بوده اند.

شیخ عبد السّلام بن سرخاب

منتجب الدّین در فهرست گوید:وی فقیهی بس دیندار بود ⁽¹⁾.

شیخ عبد السّلام بن محمد حرّ عاملی مشغری

شیخ معاصر در امل الآمل ⁽²⁾گوید:وی عموی مؤلف این کتاب و جدّ مادری او و دانشوری بزرگ مقام و بزرگوار و پارسایی عابد و پرهیزکاری فقیه و محدثی ثقه بوده و در روزگاری که می زیست در پارسایی و بندگی خدا همتایی نداشته است.

عبد السّلام مراتب علمی را از پدرش محمد و از برادرش شیخ علی و از شیخ حسن بن شهید ثانی و از سید محمد بن ابی الحسن عاملی و دیگر از اعلام فراگرفته است.

از آثار او رساله ای است به نام ارشاد المنصف البصیر الی طریق الجمع بین اخبار التعصیر و رساله ای در المقنطرات و رساله ای دیگر در جمعه و امثال این ها از رساله ها و تحقیقات ویژه ای که داشته است.

عبد السّلام در فقه و عربیت مهارت داشته و من در سن ده سالگی نزد او به فراگیری از او پرداختم و از مراتب علمی او بهره ور گردیدم.تقریری بس نیکو و پسندیده داشت و از علوم جاری نکته های فراوانی آموخته بود.عبد السّلام در سن هشتادسالگی نابینا شد و در همین دوران موفق به حفظ قرآن کریم گردید؛پس از آن درحالی که بیش از نود سال از سنش گذشته بود درگذشت و من سوگنامه طویلی در رثای او سروده ام:

مضی طود حلم بحر علم لفقده تکاد الجبال الراسیات تزعزع

ففاضت بحار العلم یوم وفاته و فاضت علیه للمکارم أدمع

فمن ذا الذی یرد الریا بظبی التقی اذا عد یوما خاشعا متخشع

و من ذا الذی یحیی اللیالی بعده و بالصوم و الاوراد من یتطوع

و من ذا الذی یبنی المعالی اذ عفت لهن رسوم دارسات و أربع

لقد کان فردا فی جمیع خصاله و کل مزایا الفضل فیه تجمع

فیا لیت أن الموت یقبل فدیة او أن الردی بالخیل و الرجل یدفع

اذا لحمی عبد السّلام عصابة بها یحرس الثغر المخوف و یمنع

لئن سر فیک الشامتون جهالة و نعشک من فوق المناکب یرفع

فان لهم غیظا بسبطک کافلا لهم بغلیل حره لیس ینقع

-کوه بردباری و دریای دانش درگذشت و با فقدان او کوههای سر به آسمان کشیده،به لرزه درآمدند.

-در روز مرگ او،دریاها به خروش آمد و اشکها از دیدگان جاری گردید.

-در هنگامی که سخن از خاشعان به میان آید چه کسی جز او می تواند با جامه تقوا از ریاکاری جلوگیری نماید.

-چه کسی پس از او خواهد بود که شب و روزش را به روزه و عبادت بگذراند.

-چه کسی به جز او می تواند خانه های عظمت و بزرگی را پس از ویرانی بر بنایی عالی برقرار بدارد.

-او در داشتن تمام خویهای شایسته بی بدیل بود و از هرگونه فضیلتی برخوردار بود.

-ای کاش مرگ فدایی می پذیرفت و ای کاش می توانستم با پا و به کمک اسبها مرگ را از وی دور سازم.

-آری در قرقگاه عبد السّلام کسانی هستند و بستگانی وجود دارند بخوبی می توانند از دروازه های آن محافظت کنند و مانع از ورود هر عامل خطرناکی شوند.

-آنگاه که جنازه تو بر روی دوش مردم تشییع می شد مخالفان و ملامتگران که از حقیقت تو اطلاعی نداشتند از درگذشت تو اظهار خرسندی می کردند.

-با چشم کینه توزی به نواده تو می نگریستند درحالی که هرگز آتش کینه شان فرونمی نشست.

و در ضمن سوگنامه طولانی تر در مرثیه او گفته ام:

آه مما جنت ید الموت فی أکمل أهل العلی و خیر الانام

زاهد عابد تقی نقی طاهر النفس عالم علام

کان بدرا قدتم فی فلک التق وی فأزری بکل بدر تمام

حلّ فی ذروة المکارم لما أعجز الناس نیل ذاک المقام

کان یدعی عبد السّلام فأضحی سیدا مالکا لدار السّلام

کان بحرا فی العلم و الفضل عذبا و هو طام یروی به کل ظام

لیت شعری من للعلی بعد ما اغتالته قسرا حوادث الایام

من یجلی العلوم بعد خفاء و اشتباه منها علی الافهام

من لعلم الحدیث ان أعوز الناظر فیه مدارک الاحکام

من لعلم الفقه الذی اختلفت نحو حماه مسالک الافهام

من لعلم الاصول یبدی خفایا ه جمیعا و من لعلم الکلام

من یزیل الاستار بالفکر منه عن محیا شرائع الاسلام

قد بکاه القرآن اذ فقد التالی آیاته بجنح الظلام

و یکاد المحراب یرثیه و المنبر لو أحسنا فصیح الکلام

قدس اللّه روحه و سقاه من غمام الرضوان غیث السّلام

-او پارسایی بود عبادت پیشه و پرهیزکار و پاک باطن.

-دانشوری بس دانا در فلک پرهیزکاری،ماه بدری بود که نور ماه شب چهارده را تحت الشعاع خود قرار داده بود.

-به پایه ای از فضیلت رسیده بود که دیگران از رسیدن بدان عاجز بودند.

-نامش عبد السّلام بود و بزرگی بود که دارالسّلام در اختیار درآورده بود.

-دریای خوشگوار فضیلت بود و دیگران از دریای خوشگوار او سیراب می گردیدند.

-ای کاش می دانستم پس از آنکه روزگار با حیله گری خود او را از ما گرفت،چه کسی می توانست مقام عالی او را احراز نماید.

-یا چه کسی پس از او نور علم را تجلی دهد و اشتباهات مردم را برطرف گرداند.

-هرگاه مردم مدارک الاحکام ⁽¹⁾را از دست بدهند چه کسی علم حدیث را احیا نماید.

-چه کسی علم فقه را با همه اختلافی که دارد توضیح و تشریح نماید،و مسالک الافهام ⁽²⁾

966 هجری)می باشد.

-چه کسی از عهده برآید تا مطالب پنهانی علم اصول و علم کلام را آشکارا بسازد

-چه کسی با اندیشه خویش پرده از مشکلات شرایع الاسلام ⁽³⁾برگیرد و غوامض آن را برطرف گرداند.

-قرآن کریم که در دلهای شب به وسیله او تلاوت می شد در فقدان او گریست.

-محراب و منبر هم در فقدان او گریستند و با کلام فصیح در فقدان او نوحه سرایی کردند.

-خدای تعالی روح او را پاکیزه گرداند و او را از باران بخشش و سلامتی خویش سیراب سازد.

عبد السّلام شعر کم و گزیده می گفت و پدر من برخی از آثار منظوم او را نقل می کرد و من در حال حاضر از آثار منظوم او سروده ای به خاطر ندارم و همگی مرویات او را به وسیله وی از مشایخ یادشده اش روایت می کنم.

سید نقیب اجل ابو طالب نقیب هاشمیها در واسط عبد السمیع هاشمی

واسطی

وی از بزرگان سادات علمای ما می باشد و فرزندی فاضل به نام عبد الرحمن بن عبد السمیع داشته که پیش از این به نام و نشان او اشاره شد.

از کتاب فرائد السمطین فی فضائل المرتضی و البتول و السبطین تألیف حموینی که از علمای عامه بوده است برمی آید که عبد السمیع از شاذان بن جبرئیل قمی طبق قرائتی که

داشته،از وی روایت می کرده است.عبد المنعم بن یحیی بن ابراهیم زهری که از علمای عامه بوده،به طریق اجازه از وی روایت کرده است و حموینی یادشده به وسیله زهری از نقیب هاشمی روایت می کرده است.

و پس از این ضمن معرفی شریف ابو تمّام محمد بن هبة اللّه بن عبد السمیع هاشمی خواهیم گفت که شریف ابو تمّام درحقیقت نواده عبد السمیع از فرزند دیگرش هبة اللّه است و پیش از این ضمن معرّفی فرزندش عبد الرحمن تا حدی به چگونگی احوال عبد السمیع اشاره کردیم.

شیخ عبد السمیع اسدی

پس از این،از وی به عنوان شیخ عبد السمیع بن فیاض اسدی حلّی یاد خواهد شد.

شیخ عبد السمیع بن فیاض اسدی حلّی

وی فقیهی فاضل و عالمی متکلم و جلیل القدر و از شاگردان بزرگ ابن فهد حلّی بوده است.

در قزوین نسخه ای بسیار قدیمی از اثر او به نام تحفة الطالبین فی معرفة اصول الدّین را یافتم که بسیار مفید و ارزنده بود.در آغاز این اثر آمده است کتاب تحفة الطالبین فی معرفة اصول الدّین از آثار شیخ فاضل امام عالم عامل کامل پیشوای فقها و متکلمان شیخ عبد السمیع بن فیاض اسدی-قدّس اللّه سره و نوّر ضریحه-می باشد.امّا در اصل کتاب از نویسنده و نام کتاب ذکری به میان نیامده است و ممکن است تحفة الطالبین از آثار برادرش عبد العلی بن شیخ فیاض حلّی باشد که پس از این به نام و نشان او اشاره خواهد شد ⁽¹⁾

هجری بود.کتاب تحفه را در سال 905 هجری نوشت و تنقیح الرائغ را در سال 918 هجری استنساخ

نمود.شرح حال عبد السمیع مؤلف الفوائد الباهرة که شرح حالش به دنبال خواهد آمد و شاگرد ابن فهد

بود،از علمای قرن نهم هجری است-م.

یکی از علما در رساله اسامی مشایخ می نویسد:از ایشان است شیخ عبد السمیع اسدی مؤلف الفوائد الباهرة که مراتب علمی را از شیخ احمد بن فهد کسب کرده است.

مؤلف گوید:در سیستان به خط یکی از علما که فهرست کتابهایی را که در امامت تألیف شده است نوشته بود چنین یافتم که الفوائد الباهرة را به شیخ عبد السمیع اسدی نسبت داده بوده و در حقیقت مراد وی همین مترجم حاضر می باشد.

شیخ عبد السّلام بن(رغبان)معروف به دیک الجن

وی سراینده ای شیعه و امامی مذهب بوده است.

ابن شهرآشوب در پایان معالم العلماء وی را در ردیف سرایندگان آورده است ⁽¹⁾

نام پدرش رغبان و شهرتش دیک الجن است.در ریحانه،جلد دوم آمده است:اصلش از موته و موطنش

حمص بوده و از شعرای عباسیان است و در سال 235 یا 236 هجری درگذشته است(ر ک:

معالم العلماء،ص 150)-م.

مؤلف گوید:همواره به باده گساری می پرداخته است خدا او را بیامرزاد.

شیخ بهائی در کشکول می نویسد:سراینده مشهور به دیک الجن نامش عبد السّلام است و از سرایندگان شیعه است و به سال 235 هجری در سن هفتاد و اندی درگذشته است.

دیک الجن،کنیز و غلامی در نهایت فریبایی داشت و علاقه شدیدی به آنها نشان می داد.در یکی از روزها متوجه شد که آن دو در زیر یک رختخواب در کنار یکدیگر آرمیده اند.از این عمل سخت ناراحت شد و هر دو را کشت و جسدشان را سوزانید و خاکستر آنها را با کمی خاک ممزوج نمود و از آن،دو کوزه شراب ساخت و هرگاه که به بزم باده گساری می نشست یکی از آن دو کوزه را در جانب راست و دیگری را در جانب چپ می گذارد.گاهی کوزه ای را که از خاکستر کنیزک ساخته بود،می بوسید و می گفت:

یا طلعة طلع الحمام علیها فجنی لها ثمر الردی بیدیها

رویت من دمها الثری و لطالما روی الهوی شفتی من شفتیها

-ای مظهر زیبایی و ای آنکه ستاره تاریک مرگ بر او طلوع کرد و با دست جنایتکار خود میوه او را چید.

-از خون او زمین را سیراب ساختم،با آنکه همواره لبانش به لبهایم طراوت می بخشید.و گاهی کوزه دیگر را که از خاکستر غلام ساخته شده بود،می بوسید و می گفت:

قبلته و به علی کرامة فلی الحشا و له الفؤاد بأسره

عهدی به میتا کأحسن نائم و الحزن یسفح أدمعی فی حجره

-او را که مطلوب دل پسندم بود می بوسم و یقین دارم که او احشای من،و من دل او بوده ام.

-او را که مرده است بهترین آرمیده می دانم و اندوه من اشک چشم مرا در دامن او فرومی ریزد.

مؤلف گوید:دیک الجن غیر از عبد السّلام بن حسین ادیب مصری است که از مشایخ نجاشی بوده است و پیش از این به نام و نشان او اشاره کردیم.

شیخ عبد الصمد بن احمد

از فرحة الغری سید عبد الکریم بن طاوس می توان دریافت که وی از حافظ،از ابو الفرج بن جوزی،از اسماعیل بن احمد سمرقندی،از ابو منصور،از عبد العزیز عکبری،از حسین،از نشوان،از ابو الحسن اشنانی،از ابو بکر بن ابی الدنیا روایت می کرده است و من این سند را از نسخه ای کهن که طبقات فراوانی را در آن نقل کرده است و هم اکنون در نزد من حاضر است نقل کرده ام،گفته است:خبر داد ما را عمر،از عبد اللّه،از پدرش،از هشام بن محمد،از ابو بکر بن عیّاش گفت:از ابو حصین و اعمش و دیگران شنیدم،تا آخر حدیث...

شیخ عبد الصمد بن احمد بن عبد القادر بن ابی الجیش

وی از فضلا و علما و فقها و از مشایخ فاطمه دختر شیخ محمد بن احمد بن

عبد اللّه بن خادم عکبری بوده است که مشار الیها از مشایخ اجازه سید تاج الدّین محمد بن معیّه حسینی بشمار می آید و سید از مشایخ اجازه شهید اوّل-قدّس اللّه ارواحهم-به حساب می آید،امّا من به اثری از آثار شیخ عبد الصمد دست نیافتم.

شیخ ابو تراب عبد الصمد بن شیخ عز الدّین حسین بن شیخ

شمس الدّین محمد حارثی همدانی عاملی جبعی خراسانی هروی

ابو تراب فاضلی جلیل القدر و برادر شیخ بهائی است و از پدرش شیخ حسین روایت می کرده است و معظم له در اجازه واحده ای به او و برادرش شیخ بهائی اجازه داده است و در ذیل شرح حال شیخ بهائی به اجازه مزبور اشاره خواهد شد ⁽¹⁾

ثانی-که به شیخ حسین داده است-مرقوم داشته و تاریخ آن در روز سه شنبه دوم ماه رجب سال 971

هجری در مشهد مقدس رضوی بوده است.در فوائد الرضویه از خط پدرش نقل شده است:ابو تراب در

روز سه شنبه نه روز باقی مانده از ماه محرم سال 855 هجری متولد شده است و از آثار او حواشی است

که بر اربعین برادرش شیخ بهائی مرقوم داشته است.در لؤلؤة می نویسد:ابو تراب در سال 1020

هجری که از مکّه بازمی گشته در حوالی مدینه منوره درگذشته و جنازه او را به نجف اشرف حمل کرده اند

(پایان).ظاهرا یکی از دو تاریخ یادشده اشتباه است مگر آنکه سال میلاد او را 955 هجری بدانیم و در

این صورت مدت عمرش 65 سال بوده و ده سال هم زودتر از شیخ بهائی درگذشته است(ر ک:

امل الآمل،ج 1،ص 109)-م.

شیخ معاصر در امل الآمل گوید:شیخ عبد الصمد بن حسین بن عبد الصمد عاملی جبعی حارثی برادر شیخ بهائی است.وی فاضلی بزرگوار بود و به طوری که خود شیخ در آغاز کتاب صمدیه که در نحو است اشاره می کند برادرش شیخ بهائی این کتاب را به نام او تألیف کرده است.

مؤلف گوید:من پاره ای از تحقیقات ابو تراب را دیده ام.مثلا تعلیقات او بر رساله فرائض خواجه نصیر طوسی را که بخشی از آن به خط شریف ابو تراب و بخش دیگر آن به خط فرزندش شیخ حسین بن عبد الصمد بوده در سیستان دیده ام و خط هر دو تن مشابه

خط شیخ بهائی بوده است.

یادآوری می شود که فرزندش شیخ حسین بن عبد الصمد نیز از دانشمندان آن روزگار بشمار می آمده و در هرات می زیسته و در همان جا منصب داوری را عهده دار بوده و فرزندان و نوادگان بسیاری داشته است که سلسله حسب و نسب آنها تا بدین زمان اتصال یافته و هم اکنون در آن شهر و برخی شهرهای دیگر وجود دارند و امور شرعی هرات را عهده دار می باشند ⁽¹⁾

به شیخ عبد الصمد برادر شیخ بهائی بوده باشند نه خود شیخ،زیرا شیخ بهائی اولادی نداشته است

و علمای بزرگی از این خاندان به ظهور رسیده اند،از جمله شیخ عبد الصمد جد شیخ بهائی

که استاد شهید ثانی بوده و دیگری شمس الدّین محمد که از شاگردان شهید ثانی بوده است که در ورع و

تقوا به کمال رسیده و شهید ثانی وی را در ردیف اولیاء اللّه بشمار می آورده و شهید او را برای امور شرعی

به مصر گسیل داشته و در همان جا درگذشته است.دیگری شیخ نوری برادرزاده شیخ بهائی است که

شیخ الاسلام هرات بوده و اشعاری به زبان پارسی سروده است.-م.

مؤلف گوید:پاره ای از تحقیقات شیخ حسین حاضر را که به خط خود او بوده است دیده ام،از جمله تحقیقاتی است که بر رساله مواریث خواجه نصیر الدّین طوسی تدوین نموده است،و این شیخ حسین از نظر کمال و دیگر جهات شباهت زیادی به جدش شیخ حسین بن عبد الصمد داشته است.

شیخ حسین مانند افراد دیگر خانواده اش سراینده ای ماهر بوده و در علوم ریاضی استادی باکمال بشمار می آمده است و من منظومه ای پارسی در فن جبر و مقابله از او دیده ام.

سید عبد الصمد بن عبد القادر حسینی بحرانی

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:وی عالمی فاضل و صالحی عابد و سراینده ای ادیب و بزرگواری ماهر و از معاصران است ⁽²⁾.

رئیس عبد الصمد بن فخرآور شجری

⁽¹⁾

منتجب الدّین گوید:وی از فضلا بوده است.

شیخ عبد الصمد بن محمد تمیمی

وی از دانشمندان بزرگ اصحاب ما بوده است ⁽²⁾.

از بشارة المصطفی می توان چنین برداشت کرد که عبد الصمد از ابو الحسین بن ابی الطیّب بن سعید،از احمد بن قاسم هاشمی روایت می کرده و او از شیخ صدوق هم روایت داشته است.و از آن کتاب نیز استنباط می شود که فرزندش ابو الحسن علی و دو نواده اش ابو جعفر محمد بن ابی الحسن علی و ابو الحسن علی بن ابی الحسن علی و دیگر از خانواده اش از مشایخ اصحاب ما بوده اند و ما شرح حال هریک را در جای خود ذکر نموده ایم.

و فرزندش ابو الحسن علی و گروهی دیگر از اعلام از وی روایت می کرده اند و خود او از طریقه املا و دیگر از طرق روایت،از جمعی از جمله ابو الحسن محمد بن قاسم فارسی، از ابو القاسم عبد اللّه بن احمد بن محمد بن عمر بن حفص زاهد،از محمد بن ابی اسماعیل علوی روایت کرده است بنابراین شیخ عبد الصمد هم درجه با شیخ مفید-قدس سره-بوده است.

و بطوری که از بشارة المصطفی استنباط می شود:عبد الصمد بن محمد تمیمی (مترجم حاضر)از گروهی چند روایت می کرده است از آن جمله است شیخ صدوق،دیگر ابن سهل سعید بن ابی سعید است که از احمد بن محمد بن بطة روایت می کند.به همین ترتیب ابو سعید احمد بن محمد بن سعید مؤدّب از ابو احمد محمد بن سلیمان بن فارس،ابو منصور اصباهان ⁽³⁾

واعظ آمده است.

مکائی ⁽¹⁾،ابو محمد عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن دینار از اسماعیل بن محمد صفار،در بغداد روایت می کند.همچنین ابراهیم بن احمد از محمد بن قیص عسبانی،ابو محمد عبد بن احمد شعرانی از ابو الحسن علی بن حسین بن یعقوب بن حرث کوفی،ابو الحسین بن ابی الطیّب بن شعیب از احمد بن قاسم قرشی محمد بن عبد اللّه واعظ از حسن بن عبد اللّه بن شاذان عمانی،در مدینة السّلام روایت می کند.علاوه بر این ها،ابو جعفر احمد بن عیسی عجلی از محمد بن احمد بن عبد اللّه بن زیاد عرزمی،ابو حسین محمد بن عبد اللّه بن محمد بن حملان القرار از ابو نعیم عبد الملک بن محمد بن عدی،ابو محمد عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن دینار از پدرش محمد بن عبد اللّه و محمد بن اسماعیل علوی،از احمد بن علی بن مهدی بن صدق سوقی،از پدرش،از حضرت رضا(ع)روایت می کند.این سند خالی از تأمل نمی باشد.

و باز از ایشان است ابراهیم بن احمد که از ابو بکر بن ابی داود روایت می کند.

ابو علی حسین بن علی بخاری و عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن احمد بن حرب که از عبد اللّه بن احمد بن حسین روایت می کند؛همچنین ابو الحسین بن ابی طیب بن شعیب که از محمد بن فضیل،و نصر بن عبد اللّه بن حفص بن عبد اللّه قرشی عبسی از حماد بن سلمه و ابو الحسین بن ابو طیب بن سعید از احمد بن قاسم هاشمی روایت می کند.از همین جمله است ابو الحسن محمد بن قاسم فارسی که از ابو العباس محمد بن احمد دقاق و از عبد اللّه بن ابو حامد بن جعفر و از ابو القاسم عبد اللّه بن احمد بن محمد بن عمر بن حفص زاهد و از محمد بن ابو اسماعیل علوی و از مشایخ دیگر امثال ایشان روایت می کند.

از ایشان است ابو الحسین احمد بن محمد عطریبی که از حسین بن محمد بن هارون روایت می کند و ابو عبد اللّه حسین بن علی بن جعفر رازی از عبد اللّه بن محمد بن حیّان، ابو سهل بن محمد که از علی بن احمد بن منصور و ابو سعید محمد بن فضل واعظ که از ابو جعفر هاشمی در بغداد روایت می کند.همچنین از ایشان است سعید بن محمد بن

فضل واعظ که از علی بن احمد گرگانی روایت می کند.

مؤلف گوید:حقیقت آن است که این شخص،غیر ابو سعید است که پیش از این شخص از او نام برده شده و اشتباه از ناحیه ناسخان است.

و نیز از ایشان است ابو سهل سعید بن جعفر بن ابی که از محمد بن احمد بن روایت می کند.ابو الحسن علی بن حسن بن احمد قطّان بلخی که از محمد بن رمحه،ابو محمد عبد اللّه بن احمد بن محمد بن حسن صفّار بخاری که از عبد اللّه بن محمد بن یعقوب و ابو بکر محمد بن عبد اللّه که از حسن بن سفیان روایت می کند.از همین جمله است ابو الحسین بن ابو طیب بن شعیب که از احمد بن ابو القاسم قرشی،ابو علی احمد بن ابو جعفر هیبقی ⁽¹⁾

«بیهقی»آمده است.

مؤلف گوید:ممکن است کرمینسی عربی کرمانشاه بوده باشد.

از ایشان است ابو الحسن محمد بن محمد بن اسحاق حربی مؤذن که از ابو القاسم عبید اللّه بن احمد بن عبد اللّه بلخی،ابو نصر احمد بن حسین بن مروان بن احمد که از موسی بن عباس جوینی،ابو الفضل محمد بن عبد اللّه بن علی سیستانی مروزی که از احمد بن عبد اللّه بن داود ابو الحسین احمد بن محمد بن عبّاد رازی که از ابو جعد جعفر بن محمد بن احمد رازی فقیه و از محمد بن احمد مدائنی روایت می کند.و بالاخره از ایشان است ابو سهل بشر بن احمد که از محمد بن عبد بن علی،ابراهیم بن احمد دهقانی که از ابو بکر بن ابی داود،ابو بکر محمد بن احمد بن یحیی فارسی از ابو بکر محمد بن عبد اللّه بن یزداد رازی،و ابو علی عقبه که از احمد بن محمد مؤدّب،در بغداد روایت می کند و از ایشان است ابو علی احمد بن ابی جعفر بیهقی ⁽²⁾

154 و 159«بیهقی»آمده است.

شیخ رشید الدّین عبد الصمد بن محمد رازی دوعی

منتجب الدّین می نویسد که وی از فقها بوده است ⁽¹⁾.

شیخ عبد الصمد بن شیخ شمس الدّین محمد بن علی بن حسین عاملی

حارثی همدانی جبعی

وی فاضلی عالم و سراینده ای بزرگوار و معروف پدر شیخ عز الدّین حسین بن عبد الصمد،و جدّ شیخ بهائی است.

شیخ معاصر در امل الآمل گوید وی فاضلی عالم بوده است و پیش از این،ضمن معرّفی فرزندش،تمجیدی را که شهید ثانی از وی نموده است ذکر کردیم ⁽²⁾.

مؤلف گوید مرادش تمجیدی است که در«اجازه شهید ثانی به شیخ عز الدّین حسین بن عبد الصمد»در شرح حال وی آمده است:«الشیخ الصالح العالم المتقن المتفنن خلاصة الاخیار الشیخ عبد الصمد بن شیخ...».

در ضمن معرفی صهرشتی به نقل از خط شیخ بهائی در ضمن حواشی فهرست منتجب الدّین اظهار داشته است که کتاب قبس المصباح صهرشتی را جدش شیخ عبد الصمد به خط خود استنساخ نموده است.

مؤلف گوید:من هم در هرات کتابهایی را به خط وی دیده ام،از جمله کتاب التحصین ابن فهد حلی است و خط وی چندان تعریفی نداشت و تاریخ استنساخ آن سال 912 هجری بوده است.

و باز مجموعه ای تحقیقی را به خط این شیخ بزرگوار دیدم که تاریخ انجام برخی از آن تحقیقات سال 893 هجری و تاریخ انجام برخی دیگر 889 هجری بوده است و از تاریخ تألیف آن مجموعه چنین برمی آید که شیخ عبد الصمد معاصر با کفعمی معروف

بوده است و در آن مجموعه،رساله ای در سوک بوده و اشعاری بسیار از خود او در آن مجموعه ضمیمه شده است ⁽¹⁾

از محرم مانده در سال 855 هجری متولد شده است و بطوری که شاگردش اظهار داشته در نیمه ربیع الثانی

935 هجری در سن 80 سالگی درگذشته است و چهار فرزند پسر به نامهای علی،محمد،حسن،حسین

و یک دختر به نام فاطمه داشته است و حسین که پدر شیخ بهائی است کوچک ترین فرزندان او بشمار آمده

است.از آثار او حاشیه ای است بر فرائض خواجه نصیر طوسی(ر ک:ترجمه ریاض،ج 2،ص 119)- [2]م.

شیخ عبد العالی عاملی میسی

وی پدر شیخ علی میسی است که از علمای بنام بوده است و بزودی به شرح حال او اشاره خواهیم کرد.

شیخ معاصر در امل الآمل،ج 1 ص 110 گوید:وی دانشمندی فاضل بود و شیخ علی بن عبد العالی عاملی کرکی در اجازه ای که به فرزند او داده است در ضمن معرفی وی را چنین ستوده است:«المرحوم المبرور المقدس المتّوج المحبور الشیخ الاجل العالم الکامل تاج الملة و الحق و الدّین عبد العالی المیسی ⁽²⁾».

مؤلف گوید:عبد العالی و فرزندش شیخ علی میسی و نواده فاضلش شیخ لطف اللّه بن عبد الکریم بن ابراهیم بن شیخ علی بن عبد العالی میسی عاملی معروف-به نام و نشانش اشاره خواهیم کرد-از دانشمندان بزرگ امامیه بوده اند.

شیخ حسین بن عبد العالی کرکی جد شیخ علی بن حسین بن عبد العالی

عاملی کرکی

⁽³⁾

شیخ حسین مانند نواده اش شیخ علی از بزرگان فقها بوده است.از اجازه شیخ

نعمة اللّه بن خاتون عاملی به سید بن شدقم مدنی مشخص می شود که شیخ علی بن هلال جزائری استاد شیخ علی محقق کرکی،از شیخ حسین-شخصیت مورد بحث ما-و خود او از یکی از دو فرزند شهید اول از شهید-قدّس سره-روایت می کرده است.

مؤلف گوید:عبارت اجازه شیخ نعمة اللّه خالی از تناقض و آشفتگی نبوده است زیرا ابن خاتون در آن اجازه می نویسد که شیخ علی بن هلال جزائری از جد شیخ ما شیخ حسین بن عبد العالی از یکی از دو فرزند شهید روایت می کرده است.بنابراین هرگاه مراد از جد،پدر پدر محقق کرکی باشد،خالی از اشکال نبوده است،زیرا شیخ حسین والد محقق کرکی است نه جدّ او هرچند در زبانهای ارباب علم و اجازه از محقق کرکی به عنوان«علی بن عبد العالی»تعبیر می شود،لیکن درحقیقت،و بطوری که در شرح حال محقق کرکی خواهیم گفت شیخ حسین والد او می باشد و جدش عبد العالی است و نسبتی که در این اجازه آمده است به عنوان جدّات با توجه به اینکه ابن خاتون نسب شیخ علی محقق کرکی را در آن اجازه،به عنوان«علی بن الحسین بن عبد العالی کرکی»آورده است و هرگاه بگوید کلمه«شیخنا»در آن اجازه،اشاره به شیخ حسین است بازهم خالی از اشکال نمی باشد،زیرا شیخ و استاد علی بن هلال شیخ علی محقق است نه شیخ حسین،و اشاره به ما سبق نشده است.

و اگر بگوییم مراد وی از این جمله اشاره به ما سبق نمی باشد بلکه منظورش آن است که،شیخ علی بن هلال از جد شیخ حسین بن عبد العالی روایت می کرده،چنین فردی سابقه ذکری ندارد و نام جدیدی است و ارتباطی به ما قبل ندارد؛گذشته از این با استبعادی که در کار است و با توجه به اینکه چنان مردی که به نام حسین خوانده شده باشد وجود ندارد،چرا نام جد محقق را که مورد نیاز بوده است ذکر نکرده زیرا صرفا ذکر این نکته که علی بن هلال از جد محقق روایت می کرده،کافی نبوده است.

درعین حال باید گفت که هرگاه مراد از جد یادشده شیخ حسین باشد،ایراد اخیر وارد نخواهد بود و ممکن است بگوییم اشتباه از سوی ناسخ به وجود آمده باشد و اصل

نسخه چنین بوده است،«جد شیخ ما شیخ عبد العالی بن الحسین»؛بنابراین نام جدّ اعلای محقق کرکی حسین بوده است،همان طور که نام پدرش هم حسین می باشد و امثال آن از تغییراتی که در نسخه اتفاق افتاده است و یا بگوییم نسخه صحیح است و مراد وی از جدی که علی بن هلال از وی روایت می کرده،جد اعلای محقق کرکی باشد که نامش حسین بن عبد العالی است،بنابراین عبد العالی نام جد اعلا و ادنای محقق کرکی است.و یا گفته شود کلمه جد اشتباه ناسخ است و مراد از آن پسر اوست.

شیخ عبد العالی بن شیخ نور الدّین علی بن حسین بن عبد العالی عاملی

کرکی

⁽¹⁾ وی فاضلی عالم و فقیهی بزرگوار فرزند فقیه جلیل القدر شیخ علی کرکی شارح قواعد است.کرکی که پس از درگذشت پدرش پناه شیعه و اشاعه دهنده شریعه و رئیس امامیه و دایی سید داماد بود و بطوری که ذکر شد جد و پدرش از علما بوده اند.

شیخ معاصر در امل الآمل(ج 1،ص 110)می گوید:شیخ عبد العالی بن شیخ نور الدّین علی بن عبد العالی عاملی کرکی فاضلی فقیه و محقق و متکلم و محدثی پارسا و از بزرگان مشایخ است.از پدرش و از دیگر علمای روزگارش روایت می کرده است و امیر محمد باقر حسینی داماد از وی روایت می کرده است.رساله لطیفی راجع به قبله عموما و در باب قبله خراسان خصوصا تألیف کرده است و نسخه ای از آن در نزد ما موجود است ⁽²⁾.

مؤلف گوید:بطوری که از خاتمه وسائل الشیعة شیخ معاصر برمی آید که شیخ یونس جزائری و قاضی معزّ الدّین حسین اصفهانی قاضی اصفهان و شیخ بهائی-قدة-از وی روایت می کرده اند.

سید امیر مصطفی در رجال ⁽³⁾خود ذیل معرفی او می نویسد:فردی جلیل القدر و

عظیم الشان و عالی مقام و پاکیزه سخن و کثیر الحافظه و از شاگردان پدرش بود؛به خدمتش تشرف یافتم.

مؤلف گوید که عبد العالی برادر فاضل دیگری داشته به نام شیخ حسن بن شیخ علی،مؤلف کتاب عمدة المقال فی کفر اهل الضلال که نام و نشانش پیش از این ذکرست ⁽¹⁾.

سید داماد در حواشی فارسی کتاب شارع النجاة،شرح ارشاد را به دایی اش نسبت داده است،ممکن است مراد وی شیخ عبد العالی-شخص مورد بحث ما-بوده باشد و مؤید این احتمال آن است که به خط یکی از فضلا چنان یافتم:شرح ارشاد عبد العالی تا کتاب نکاح آن تدوین شده است و پس از این در شرح حال شیخ عبد النبی بن سعد جزائری بدان اشاره خواهیم کرد.و از آثار او رساله ای است در عدم وجوب صلات جمعه عینی در زمان غیبت و این اثر رساله مختصری است و نسخه ای از آن در اختیار ما می باشد.

فاضل هندی در پشت کتاب شرح ارشاد شهید ثانی نوشته است که فرزند شیخ علی کرکی حواشی بر شرح ارشاد تدوین نموده است و من این حواشی را-که از شیخ عبد العالی بن شیخ علی بوده است-نزد فاضل هندی دیده ام.

و از آثار او حاشیه بر الفیه شهید است که نزد فاضل هندی دیده ام.

همان طور که اشاره کردیم عبد العالی دایی سید داماد یاد شده است،چه آنکه یکی از دو دختر شیخ علی کرکی به همسری میرزا سید حسن فرزند امیر سید حسین مجتهد و دیگری به ازدواج پدر سید داماد درآمده بود و از همین کریمه معظم،سید داماد متولد شد و بدین مناسبت است که امیر محمد باقر به عنوان داماد شهرت یافته است،بنابراین شهرت او داماد است نه آنکه خود میر محمد باقر داماد شیخ علی بوده باشد و حال آنکه برخی خود میر را داماد شیخ علی معرفی کرده اند با توجه بدانچه نوشته شد کلمه داماد از باب اضافه است نه از باب توصیف و به همین مناسبت است هرکجا سید داماد از شیخ علی کرکی نظریه ای یاد می کند وی را به عنوان جد قمقام(مهتر)یعنی جد مادری اش می ستاید و با توضیحی که دادیم برخلاف نظر برخی که امیر محمد باقر را داماد سلطان

دانسته اند،وی داماد سلطان هم نبوده است.

یادآوری می شود که عبد العالی معاصر با میرزا مخدوم شریفی سنّی مؤلف کتاب نواقض الروافض است و با یکدیگر مناظرات و مباحثاتی راجع به امامت و امثال آن داشته اند.

عبد العالی در سال 993 هجری درگذشت و در ماده تاریخش گفته شد(ابن مقتدای شیعه ⁽¹⁾

معرفی کرده است-در شب جمعه 19 ذیقعده سال 926 متولد و در سال 993 ه.درگذشته است و در

زاویه منسوب به حضرت سجاد(ع)در اصفهان مدفون شده است پس از سی سال،باقیمانده جسد او و

شیخ فقیه علی بن هلال کرکی را به مشهد مقدس رضوی برده،و در دارالسیاده مبارکه مدفون ساختند-م.

عبد العالی علاوه بر آثاری که از وی یاد کردیم بر تعدادی از کتابها و رساله ها حواشی نوشته،که از جمله تعلیقاتی است که بر رساله شیخ علی بن هلال کرکی عاملی شاگرد پدرش مرقوم داشته است؛این حواشی بر بخش طهارت بوده که مطالب ارزشمندی را متذکر گردیده است و من آن رساله را همراه با همان تعلیقات در اردبیل در نسخه ای کهن دیده ام و در نزد ما نیز نسخه ای از آن رساله به انضمام همان تعلیقات موجود است.

از رساله فارسی شرح حال شیخ بهائی،تألیف[...؟]یکی از شاگردان شیخ بهائی چنین استنباط می شود پس از آنکه اسماعیل میرزای صفوی به جای پدرش شاه تهماسب به تخت سلطنت نشست و شهرهای ایران را به تصرف خود درآورد.به خاطر علاقه مندی به آیین تسنن،درصدد برآمد تا شیخ عبد العالی کرکی و امیر سید حسین کرکی را که در قزوین می زیستند مسموم کند.شیخ عبد العالی پس از اطلاع این موضوع،از قزوین به همدان رفت و از حیله گری او رهایی یافت،لیکن امیر سید حسین با تشویش خاطر و با ناراحتی در قزوین ماندگار شد تا هنگامی که امیر اسماعیل در قزوین مرد و به جایگاه اصلی خویش رسید ⁽²⁾.

ما به وقایعی که میان این سید و اسماعیل اتفاق افتاد،پیش از این در همین بخش در باب«ح»در شرح حال امیر سید حسین اشاره کرده ایم ⁽¹⁾.

مؤلف تاریخ عالم آرا(ج 2،ص 342)،ضمن صحبت از موضوع درگذشت سید حسین مجتهد که در اواخر سال 1001 هجری اتفاق افتاده می نویسد:جناب شیخ المحققین شیخ عبد العالی فرزند شیخ علی کرکی مجتهد مرتبه بلند اجتهاد یافته که جمیع علما به اجتهاد او اذعان کرده اند.

و در مجلد اول(ص 118)می نویسد:شیخ عبد العالی مجتهد فرزند شیخ علی بن عبد العالی است در علوم معقول و منقول سرآمد روزگار،بسیار نیکومنظر و صاحب اخلاق بود و من حیث الاستقلال و الاستعداد بر مسند اجتهاد تمکن داشت و اکثر علمای عصر اذعان اجتهاد آن جناب می نمودند و اکثر اوقات در بلده طیبه کاشان اقامت نموده به درس و افاده اشتغال می نمود و جمعی را به فیصله قضایای شرعیه و اصلاح بین الناس می گماشت و به نفس شریف نیز گاهی اجرای احکام شریعت غرّا متوجه فیصل قضایا می گشت و هرگاه به لشکرگاه شاه تهماسب وارد می شد شاه در تعظیم و توقیر آن جناب نهایت مبالغه می فرمودند و همیشه باب سعادت تابش،خواه در اردوی معلی و خواه در کاشان مرجع علما و دانشمندان عصر بود و اکثر علما در اصول و فروع به قول او عمل می نمودند و اجتهادات آن جناب به تصدیق اکثر علما مقرون بود و الحق ذات ملک صفاتش در آن حین آرایش ملک ایران و جهانیان بود.

شیخ عبد العباس بن عماره جزائری

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:وی عابدی فاضل و صالح و از شاگردان

شیخ علی بن عبد العالی کرکی است ⁽¹⁾.

شیخ فرج اللّه در رجال خود گوید که عبد العباس بن عماره جزائری از ممدوحان و شاگردان شیخ علی بن عبد العالی کرکی است.

مؤلف گوید:فرزندش جار اللّه بن عبد العباس از وی روایت می کرده است و پیش از این به نام و نشان او اشاره کردیم ⁽²⁾.

شیخ عزّ الدّین عبد العزیز بن ابی کامل طرابلسی قاضی

شیخ معاصر در امل الآمل ج 2،ص 149 گوید:وی فاضلی عالم و محققی فقیه و پارسا بود.آثار او عبارتند:المهذب،الصلاح ⁽³⁾

افندی در نسخه ای از امل که به خط خود تصحیح کرده است نام این کتاب را خط زده است.(امل الآمل،

ج 2،ص 149؛ر ک:اعلام الشیعة،سده 5،ص 106).

عز الدّین از ابو الصلاح حلبی و ابن برّاج و شیخ طوسی و سید مرتضی روایت کرده است.

مؤلف گوید:بطوری که در ترجمه شیخ ابو محمد عبد اللّه بن عبد الواحد و در معرّفی افراد دیگر خواهیم گفت عز الدّین از قاضی ابو الفتح کراچکی هم روایت می کرده و شیخ ابو محمد عبد اللّه بن محمد بن عمر طرابلسی و دیگران از وی روایت داشته اند.کتاب المهذب را سید بن طاوس در کتاب فتح الابواب فی الاستخارات به وی نسبت داده است.

مؤلف گوید:قاضی عز الدّین(مترجم حاضر)غیر از قاضی عبد العزیز بن براج طرابلسی مشهور است هرچند دارای وجوه مشترکی هستند و حتی هم عصر می باشند؛ بعضی که دقت بیشتری نداشته اند قاضی عز الدّین را همان ابن براج دانسته اند و بزودی به ترجمه ابن براج اشاره خواهیم کرد و در آنجا به پاره ای از آنچه مربوط به قاضی عز الدّین است خواهیم پرداخت.طرابلسی به فتح طاء بی نقطه است.

از اجازه شیخ علی کرکی به شیخ علی میسی چنین استنباط می شود که شیخ

ابو محمد عبد اللّه بن عمر طرابلسی از قاضی عبد العزیز بن ابی کامل طرابلسی(مترجم حاضر)از شیخ ابو صلاح حلبی روایت می کرده،بنابراین شیخ عبد العزیز بن ابی کامل طرابلسی و عبد العزیز بن براج هر دو قاضی بوده اند و در ضمن معرفی ابن براج بدانچه وابسته به این مقام است اشاره خواهیم کرد.

شیخ صفی الدّین عبد العزیز بن سرایا حلّی

وی فاضلی دانشمند و ادیبی بلیغ و سراینده ای ماهر و فصیحی بنام است ⁽¹⁾.

پس از این به یاری خدا گزارش مفصّل احوال او را تحت عنوان شیخ صفی الدّین عبد العزیز بن محاسن بن سرایا بن علی بن ابو القاسم حلّی سراینده قصیده بدیعیه و امثال آن ایراد خواهیم کرد.

شیخ صائن ابو القاسم عبد العزیز امامی نیشابوری

⁽²⁾

ص 106.

منتجب الدّین در فهرست گوید:در عصر خودش او بزرگ اصحاب و فقیه آنان بشمار می آمد و آثاری در اصول دین و اصول فقه دارد.خبر داد ما را به آثار او شیخ امام ابو الفتوح حسین بن علی خزاعی از پدرش از جدش از خود او رحمهم اللّه.

قاضی عبد العزیز بن برّاج

بعد از این به عنوان قاضی سعد الدّین و یا عزّ الدّین ابو القاسم عبد العزیز بن نحریر بن عبد العزیز بن برّاج طرابلسی شاگرد شیخ ابو جعفر طوسی و جانشین او ایراد خواهد شد.

شیخ عبد العزیز بن حسن بن علی بن احمد عاملی حانینی

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:وی فاضلی ادیب و حافظی جلیل القدر بوده است.

مراتب علمی را از پدرش و از شیخ زین العابدین بن سلیمان عاملی و امثال ایشان فراگرفته است و در سال 1067 هجری درگذشته و از معاصران است ⁽¹⁾.

شیخ صفی الدّین عبد العزیز بن محاسن بن سرایا بن علی بن ابو القاسم حلّی

وی فاضلی دانشمند و ادیبی بلیغ و سراینده ای توانا و فصیح و بنام است و در کتابهای تاریخ و شرح حال از وی به عنوان صفی الدّین حلّی و صفی حلّی و ابن سرایای حلی و ابن ابی سرایای حلّی یاد شده است.

همان طور که نوشتیم سراینده ای بنام و گوینده قصیده بدیعیه مشهور و شاگرد محقق حلّی مؤلف کتاب شرایع و امثال او بوده است و سید تاج الدّین بن معیه دیباجی از شاگردان او می باشد ⁽²⁾

محقق حلی بوده باشد،زیرا محقق در سال 676 هجری درگذشته و صفی الدّین در سال 677 یعنی یک

سال پس از رحلت او به دنیا آمده است،بلکه حق آن است که صفی الدّین محمد بن شیخ نجیب الدّین حلّی

از شاگردان محقق باشد.ما هم در رساله ای که یک سال پیش از این در شرح حال محقق نوشته ایم بدین

موضوع اشاره کرده ایم بنابراین ابن معیه هم از شاگردان صفی الدّین محمد خواهد بود-م.

شیخ معاصر در امل الآمل ⁽³⁾می نویسد شیخ صفی الدّین عبد العزیز بن سرایا حلّی دانشمندی فاضل و سراینده ای منشی و ادیب بود و از شاگردان شیخ محقق نجم الدّین جعفر بن حسن حلّی بشمار می آید و قصیده بدیعیه او که یک صد و چهل و پنج بیت است مشتمل بر صد و پنجاه نوع از انواع بدیع می باشد و خود او هم آن قصیده را شرح کرده است.

از آثار او دیوان شعر صغیر و کبیر است و چکامه هایی محبوکات الطرفین دارد که بیست و هشت چکامه بوده و بخوبی از عهده برآمده است ⁽¹⁾

چکامه هایی است که حرف اول از مصراع اول با حرف آخر از مصراع دیگر برابر باشد،مثلا هرگاه حرف

اول«الف»است و حرف آخر هم«الف»بوده باشد و به همین ترتیب تا به آخر چکامه؛مثلا خود

صفی الدّین گفته است:

الوصال مخالفة الرقباء و اتتک تحت مدارع الظلماء

تا آخر که بیست و نه چکامه را به همین کیفیت سروده است و هر قصیده هم مشتمل بر بیست و نه بیت

شعر بوده است همان طور که او گفته است تسع و عشرون

تسع و عشرون قد عدت قصائدها و مثلها عدد الابیات فی النسق

و این قصاید را صفی الدّین در مدح ملک منصور پادشاه مارتین-که معروف به بنی ارتق بوده-سروده و

آنها را ارتقیات خوانده است.پادشاهان ارتق مردم ترک زبان بودند و درعین حال از شعر عربی بسیار لذت

می بردند.صفی الدّین در سرودن این نوع از شعر منحصربه فرد نبوده است بلکه پیش از او ابو زید

عبد الرحمن اندلسی و ابو عبد اللّه محمد وتری-که هر دو پیش از ولادت صفی الدّین بوده اند-به سرودن

این نوع شعر اقدام کرده اند و این بخش از شعر را بعدها روضه خوانده اند و اشعاری سروده اند.در زبان

فارسی هم به این نوع شعر توجه شده است-م.

از اشعار اوست:

و لیس صدیقا من اذا قلت لفظة توهّم من اثناء موقعها امرا

و لکنه من ان قطعت بیانه تیقنه قصدا لمصلحة اخری

-دوست آن کسی نیست که هرگاه سخنی به او گفتی از شنیدن آن خیال باطلی در دل خود راه بدهد.-بلکه دوست آن کسی است که هرگاه از سخن گفتن او جلوگیری کردی یقین کند که جلوگیری کردن از او به سود او می باشد.

از سروده های اوست:

سوابقنا و النقع و السمر و الظبی و احسابنا و الحلم و البأس و الکبر

هبوب الصبا و اللیل و البرق و القضاء و شمس الضحی و الطود و النار و الجمر

اگر از سابقه ما سؤال کنید خواهیم گفت سابقه ما در سیراب کردن تشنگان و در افسانه سرایی شب و در شکار خلاصه می شده و از مفاخر خاندان ما بردباری و چیرگی بر دشمن و بزرگ منشی بوده است وزش باد صبحگاهی و درآمد شب و جهش برق و داوری و خورشید روز و کوه سربه فلک کشیده و آتش و آتشدان است.

از اوست:

لا یمتطی المجد من لا یرکب الخطرا و لا ینال العلی من قدم الحذرا

و من اراد العلی عفوا بلا تعب قضی و لم یقض من ادراکها و طرا

لا بدّ للشهد من نحل یمنّعه لا یجتنی النفع من لا یحمل الضررا

کسی که بر مرکب ناراحتی سوار نشود راه بزرگواری را نمی پیماید و کسی که از ناراحتی احتراز کند به مقام عالی نایل نمی آید و کسی که بدون زحمت طالب مقام عالی باشد به مقصود نمی رسد؛عسل بدون نیش زنبور به دست نمی آید و سود بدون تحمل کردن زیان حاصل نمی گردد.

صفی الدّین در ستایش از اهل بیت طاهرین چکامه های زیادی دارد از جمله

یا عترة المختار یا من بهم یفوز عبد یتولاهم

اعرف فی الناس بحبی لکم اذ یعرف الناس بسیماهم

ای خاندان پیمبر برگزیده شده و ای کسانی که هرگاه بنده ای آنان را دوست بدارد رستگار می شود در میان مردم به علاقه مندی به شما شناخته شده ام آری مردمان به سیمایشان شناخته می شوند.

از سروده های اوست:

فو اللّه ما اختار الإله محمدا حبیبا و بین العالمین له مثل

کذلک ما اختار النّبی لنفسه علیّا وصیّا و هو لابنته بعل

و صیّره دون الانام اخا له و صنوا و فیهم من له دونه الفضل

به خدا سوگند خدای تعالی محمد را تنها حبیب خود قرار نداد و حال آنکه در میان مردم بی همتا نبود و همچنین پیمبر اکرم علی(ع)را برای وصایت خود برنگزید بدان خاطر که وی شوهر دخترش می باشد و او را از میان مردم به برادری خود انتخاب نکرد و

داماد خود قرار نداد و حال آنکه در میان افراد کسانی بودند که فضیلتشان کمتر از او بود پس گزینش خدا به جهتی و گزینش پیمبر هم به سبب موضوع دیگری بوده است.

شیخ معاصر می نویسد:هنگامی که دیوان صفی الدّین را مورد مطالعه قرار دادم در آنجا اشعار بسیاری دیدم که مطالع آنها را با عشق ورزیدن به مغ بچه و غلام امرد آغاز کرده بود و همچنین به اشعاری برخوردم که به توصیف شراب پرداخته است.درحالی که از او به خاطر شعرش احساس ناراحتی می کردم ابیات زیر را در ضمن چکامه ای طولانی که در ستایش اهل بیت علیهم السّلام سرودم؛در نکوهش از او گفتم:

یا صاح طال تعجبی من شاعر یرضی التغزل فی غلام امردا

لو یقرأ التوراة و الانجیل و الفر قان لم یبرح حراما سرمدا

و الغادة الحسنی تحلّ بلفظه مع انها احلی و اعذب موردا

و لقد عجبت لمن تغزل جاهلا بالخمر و اختار الضلال علی الهدی

من ذا الذی یرضی الجنون لنفسه غرضا و یرضی بالفضیحة مقصدا

و من ابتغی نیل الحرام فقد غوی و المبتغی نیل الحلال قد اهتدی

هلاّ تغزل و یحد فی غائط فالخمر اعظم مأثما و توعدا

أ تری جنونک علة غائیة للفعل لا ترضی بربک مرشدا

مدح الملیحة و الوصی کلاهما حسن لمن انشا القریض و انشدا

هذا نعیم عاجل لذوی الهوی یرجی و ذا ذخر لنا ینجی غدا

ای دوست بسی در شگفتم از سراینده ای که حاضر می شود چکامه خودش را به ستایش از مغبچه ای آغاز کند و مرتکب حرام شود و حال آنکه اگر تورات و انجیل و قرآن را خوانده بود به چنین کار حرامی دست نمی زد و با ستایش از مغبچه ای زیبامنظر شعر خود را آلوده نمی کرد و به مضمونی زیباتر و شیرین تر از آن می پرداخت و باز از سراینده ای در شگفتم که در کمال نادانی شعر خود را با ستایش از شراب آغاز کرده و گمراهی را به جای هدایت برای خود برگزیده است.آری این عمل دلیل بر دیوانگی است و چه کسی دیوانگی را برای خود اختیار می نماید و تن به رسوایی می دهد و شکی نیست کسی که به راه حرام درآید گمراه است کسی که در راه حلال گام نهد به هدایت

رسیده است چرا چنین کسی از فضله آدمی ستایش می کند بلکه شراب گناهش بزرگتر و وعده عذابش بیشتر است.آیا ممکن است کسی باشد که دیوانگی را علت غایی کار خود قرار بدهد!آری تو آن کسی هستی که دست به چنین کاری زدی و به ارشاد پروردگارت گردن ننهادی؛از طرف دیگر ستایش از نمکین روی و موی و نیایش از وصی برای هرکسی که شعر بسراید خوب است لیکن باید متوجه بود که ستایش از چنان ملیحه ای برای اهل هوا خوب است و ما فقط ستایش از مولی را وسیله عاقبت به خیر شدن در آخرت و رهایی از عذاب روز قیامت می دانیم.

مؤلف گوید:قصیده بدیعیه به نام«الکافیة البدیعیة»خوانده شده است ⁽¹⁾

البدیع»موسوم می باشد.گویا سهو القلمی رخ داده باشد،زیرا این نام به شرح سید علیخان کبیر مربوط

است که در شرح قصیده خودش می باشد که به طبع رسیده است و مؤلف اعیان در همین ترجمه مطالبی با

همین نام از آن نقل می نماید.-م.

من شرح آن را در قصبه طسوج از متعلقات تبریز و در قزوین و در قسطنطنیه روم دیده ام و گروه دیگر از ادبا نیز این قصیده را شرح کرده اند.

یادآوری می شود که منظوم ساختن صنایع بدیع به دست این فاضل ابداع شده است و پس از او گروهی از ادبای خاصه و عامه این ابتکار را از او وام گرفتند و به منظوم ساختن صنایع بدیعیه پرداختند و به شرح قصاید خویش اقدام نمودند ⁽²⁾

بدیع پرداخته است صفی الدّین حلی است تا اینکه به شرح حال شیخ علی بن عثمان اربلی دست یافتم

که لامیه ای در انواع بدیع سروده بود.دانستم صفی الدّین اولین کسی نیست که به نظم انواع بدیع

پرداخته باشد،زیرا اربلی در سال 670 هجری وفات یافته و صفی الدّین در سال 677 هجری یعنی

هفت سال پس از مرگ او متولد شده است و اما برای من مسلم نیست که نخستین کسی که به این-

کفعمی در فرج الکرب گوید:بدر الدّین قصیده صفی حلّی را در ضمن بدیعیه خویش تخمیس نموده است و از قراین ظاهری پیداست که بدر الدّین از فضلای شیعه بوده است ⁽¹⁾

نام گروهی از آنها در جلد سوّم الذریعة و به نام 35 تن از آنها در الغدیر در ضمن شرح حال مفصلی که از

وی ذکر کرده،اشاره شده است،از جمله بدایع نگار مشهدی آن را به نام«بدائع الاسحار»شرح کرده

است و اینجانب هم قصیده ای در 160 بیت در مدح رسول ا [1]کرم از دیگر قصاید بدیعیه اقتباس کرده ام و

آن را«توریه»نامیده ام-م.

نسخه ای از دیوان صفی الدّین در نزد ما موجود می باشد؛این دیوان در مدح ملک منصور بوده است و همان نسخه ویژه کتابخانه ملک منصور استنساخ شده است و خط این شیخ جلیل بر پشت آن کتاب دیده می شود.

و از آثار صفی الدّین حلّی منظومه ای است در علم عروض و من بخشی از آن منظومه را میان مجموعه ای که به خط یکی از علمای جبل عامل بوده است در شهر اردبیل دیده ام ⁽²⁾

این ترجمه یاد شده است اسامی آثار دیگر او العاطل الحالی و الخدمة الجلیلیة و رسالة الدار و الرسالة

المهملة و الرسالة الثومیه و امثال این ها از دیوانها و نوشته های دیگری که داشته است از قبیل الدر النفیس

فی اجناس التجنیس.در الغدیر،ج 6 آمده است:مورخان متفق القولند که صفی الدّین در 5 ربیع الآخر سال

677 هجری متولد شده است و در سال 750 یا 752 هجری در بغداد وفات یافته است.در پانوشت

مؤلف می نویسد:در سال 750 هجری در قاهره وفات یافته است-م.

مؤلف گوید:همان گونه که در آغاز این شرح حال نوشته ایم نسب صفی الدّین به همان ترتیبی بوده است که به خط یکی از فضلا دیده ام و لیکن نسب نامه ای را که به خط شریف او بر پشت دیوان یادشده اش دیده ام بدین شکل است عبد العزیز بن سرایا بن قاسم حلّی که در حلّه متولد شده و در سنبس یا سنکبس می زیسته است.

مؤلف گوید ممکن است در این شرح نسب اختصاری به کار رفته باشد و قاسم جد اعلای او بوده باشد و یا لفظ ابو در ابو القاسم که در آغاز شرح حال آمده است زاید و از اضافات ناسخ بشمار بیاید.

از پاره ای از اشعار او که در دوران خردسالی سروده چنین استنباط می شود که او برادری هم داشته است و پس از آنکه از مصر بازگردیده و مورد توجه قرار گرفته است ابیاتی چند برای برادرش سروده است و همچنین از ابیات او برمی آید که دایی اش صفی بن محاسن از ارباب فضل و کمال بوده و او را در مسجدش کشتند و خونبهای او را بزور گرفتند.

مؤلف در پایان شرح حال صفی الدّین می نویسد دانشمندان فن بدیع و کسانی که درباره علم بدیع آثاری به جای گذارده اند و یا در مطلق علم بلاغت صاحب اثر بوده اند گروه بسیاری از خاصه و عامه اند و نام جمعی از آنان را کفعمی در ضمن مطالبی که از ایشان نقل کرده،ایراد نموده است از جمله ابن مخزوم که همان شیخ بدر الدّین حسن بن مخزوم طحان مؤلف بدیعیه است که پیش از این به نام او اشاره شد؛دیگری شیخ تقی الدّین بن حجه است و ابن میثم هم از ایشان است و تجرید البلاغة از آثار او می باشد و دیگر شیخ مقداد است که تجرید البلاغة را به نام تجوید البراعة شرح کرده است و از ایشان است ابو سعید شعبان بن محمد قرشی مؤلف بدیعیه عمیان که پیش از این به نامش اشاره شد و از ایشان است زکی الدّین بن ابی الاصبغ که کتاب تحریر از آثار اوست و دیگری ابن منقذ که کتابی در این فن تألیف نموده است و دیگری ابن وشیق که کتاب العمدة از آثار اوست و امثال ایشان.

قاضی سعد الدّین یا عزّ الدّین عزّ امیر المؤمنین ابو القاسم عبد العزیز بن

نحریر بن عبد العزیز بن براج طرابلسی

عالمی فاضل و فقیهی جلیل معروف به ابن برّاج است.

ابن براج بویژه در کتابهای شهید گاه به عنوان قاضی و گاه به عنوان قاضی بن برّاج خوانده شده است و اشهر در اختصار،بطوری که از اوایل فقه المعالم شیخ حسن استنباط می شود:قاضی سعد الدّین بن براج است.

ابن براج از شاگردان سید مرتضی و شیخ طوسی و حتّی از شاگردان شیخ مفید است.شیخ منتجب الدّین در فهرست می نویسد:قاضی سعد الدّین عزّ امیر المؤمنین ⁽¹⁾

نحریر بن عبد العزیز ابن البراج آمده است(ر ک:امل الآمل،ج 2،ص 152؛ [2]اعلام الشیعة،سده 5،ص 107).

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء می نویسد:ابو القاسم عبد العزیز بن نحریر بن عبد العزیز معروف به ابن برّاج،از شاگردان جوان سید مرتضی-رضی اللّه عنه-بوده، آثاری در اصول و فروع دارد،از جمله آثار فروع او الجواهر و المعالم و المنهاج و الکامل و روضة النفس در احکام عبادات خمس،المقرب،المهذب،التعریف و شرح جمل العلم و العمل سید مرتضی رحمة اللّه علیه ⁽²⁾.

سید مصطفی در رجال خود از وی نام برده است و از او بزرگداشت نموده و گفته است،فقیه الشیعة و ملقب به قاضی که در طرابلس قضاوت داشته است ⁽³⁾.

مؤلف گوید:از کلام استاد استناد-ایّده اللّه-در فهرست بحار برمی آید که قاضی عبد العزیز بن براج طرابلسی،از شاگردان قاضی ابو الفتح کراچکی است.به گمان من قاضی عبد العزیز بن ابی کامل طرابلسی که پیش از این ذکرش رفت باید شاگرد کراجکی بوده باشد،نه ابن براج.آری ابن براج و کراچکی با یکدیگر هم طراز بوده و در یک عصر می زیسته و عبد العزیز بن ابی کامل،از هر دو تن روایت کرده است.

در اجازه شیخ احمد بن نعمة اللّه عاملی به ملا عبد اللّه شوشتری و دیگر اجازات آمده است که امام دانشمند با دقت قاضی عز الدّین عبد العزیز بن برّاج در شهرهای شام

جانشینی شیخ ابو جعفر طوسی(ره)را به عهده داشته است و شیخ ابو جعفر محمد بن علی بن حسن حلبی از وی روایت می کرده است.

یکی از علما می نویسد:ابن براج،شاگرد شیخ طوسی است و علت آنکه به طرابلسی ملقب شده،آن بوده است که قاضی شهر طرابلس-شهری است در ساحل شام-بوده است و مدت بیست سال به این کار اشتغال داشته و اصل او از آنجا نبوده است.

ابن براج امر قضاوت آن شهر را بدان جهت پذیرفته است تا از این راه از خود و دیگران دفع ضرر نماید و هم با کمال آسودگی به تألیف آثار خود بپردازد و همین پذیرش موجب گرایش مردم آن سرزمین به آیین تشیع گردید.

بطوری که از خط شیخ بهائی از خط شهید اول نقل شده است ابن براج مدت بیست سال یا سی سال منصب قضا را در طرابلس در اختیار داشته است و شیخ طوسی از روزگاری که از محضر سید مرتضی استفاده می کرده هر ماه دوازده دینار و ابن براج هر ماه هشت دینار مستمری داشته و معمول سید آن بوده که هرماهه به همگی شاگردان خویش مستمری می داده است.

مؤلف گوید ابن فهد نیز در آغاز المهذب می نویسد که ابن براج مدت بیست سال در شهر طرابلس صاحب منصب قضا بوده است.

یکی از فضلا اظهار داشته است که ابن براج در سالهای 429 هجری از محضر سید مرتضی بهره مند می شده و تا روزگار وفات او از مدرس او استفاده می کرده است و پس از رحلت سید مرتضی به محضر شیخ طوسی حضور می یافته و مراتب کمال را از حضرت او بهره ور گردیده است و سال 438 هجری به طرابلس بازگشته و در آنجا اقامت نموده تا در شب جمعه نهم شعبان سال 481 هجری در سنّ بیش از هشتاد رحلت کرده است؛مولد و منشأش مصر بوده است و آثار او بسیار و مشهور است.

مؤلف گوید:به گمان من پاره ای از احوال قاضی سعد الدّین عبد العزیز بن براج با پاره ای از احوال قاضی عز الدّین بن ابی کامل طرابلسی که پیش از این ذکرش رفت و بویژه در تلقب او به عز الدّین و همچنین برخی از تصانیف ابن براج به آثار قاضی عز الدّین مشتبه گردیده است.

مؤلف گوید:ابن براج را به عز امیر المؤمنین ملقب ساخته اند و علت تلقب وی آن

بوده که در پیشگاه خلیفه عباسی یا یکی از خلفای مصر و شام از موقعیت عزت برخوردار بوده است و یکی از دو خلیفه او را بدان لقب موسوم ساخته اند.

از بعضی از تعلیقات او چنین استنباط می شود که ابن براج براثر عزتی که نزد خلیفه عباسی داشت به عنوان عز امیر المؤمنین شهرت پیدا کرد،بنابراین می توان گفت عز الدّین تصحیف عز امیر المؤمنین بوده باشد.

همچنین از بعضی از مواضع برمی آید که نام پدر ابن براج جریر بوده است و همان طور که ذکر شد از بعضی دیگر چنین برمی آید که نام او نحریر می باشد.

و اما راجع به آثار او باید بگوییم کتاب الروضة را که در فقه تألیف کرده است همان روضة النفس در احکام عبادات است و الجواهر هم همان جواهر الفقه است و من نسخه ای از آن را در شهر ساری از شهرهای مازندران دیده ام و کتاب لطیفی است و نسخه دیگری از آن را در اصفهان در نزد فاضل هندی دیده ام.

ابن براج در این کتاب مسائل ارزنده و غریب نما ⁽¹⁾

یعنی غریب نما و گویا اصل کتاب صحیح باشد.

متذکر شده است در جلد پنجم الذریعة آمده است:نسخه ای از آنکه گویا به خط ابن ادریس باشد موجود

است و هم نسخه دیگری در کتابخانه شیخ محمد سماوی موجود بوده که قطب راوندی به خط خود

اجازه ای برای فرزندش نصیر الدّین حسین که پیش از 575 هجری شهید شده است چنین می نویسد:

کتاب الجواهر فی الفقه تألیف القاضی ابی القاسم عبد العزیز بن نحریر بن البراج الطرابلسی-رضی اللّه عنه--

پس از این مرقوم داشته است کتابهای شیخ جلیل ابن برّاج مانند نویسنده آنها در

نهایت ارزش و اعتبار است.پایان ملخصی از نظر مجلسی ره.

از چندین موضع از شرح ارشاد شهید اول از جمله در تعریف طهارت و در کتاب الشهادة و در کتاب الدیات چنین استنباط می شود که قاضی ابن براج علاوه بر کتاب المهذب و کتاب الروضة کتاب دیگری هم به نام الموجز داشته است و از آن کتابها در شرح ارشاد نقل می نماید و در کتاب دیات می نویسد:ابن براج شاگرد شیخ طوسی و از مختصان او بوده است و ممکن است مراد شهید از اینکه ابن براج شاگرد شیخ طوسی است آن است که موجز از آثار ابن براج می باشد.

از اجازه شیخ علی کرکی به شیخ علی میسی و مواضع دیگر چنین استنباط می شود که شیخ ابو جعفر محمد بن محسن حلبی از قاضی عبد العزیز بن براج روایت می کرده و مراتبی از نظریات او را نقل می نموده است ⁽¹⁾

ابن براج روایت می کرده است.-م.

و در آن اجازه در بزرگداشت ابن براج چنین فرموده است:الشیخ السعید الفقیه الحبر العلاّمة عز الدّین عبد العزیز بن براج قدّس سرّه.

کلمه برّاج بنا بر مشهور به ضم باء یک نقطه و تشدید راء مهمله پس از آن الف و در آخرش جیم ضبط شده و از بعضی از فضلا نقل شده برّاج را به فتح باء خوانده است.

یادآوری می شود،شیخ نعمت اللّه بن خاتون عاملی در اجازه ای که به سید بن شدقم مدنی داده است می نویسد:فقیه عبد اللّه بن عمر عمری طرابلسی از قاضی عبد العزیز بن ابی کامل نحریر براج از قاضی ابو الفتح کراجکی همگی کتابهایش را روایت می کند.

همان طور که پیداست در کلام ابن خاتون،اشتباه و اختلاط و تلفیقی به وجود آمده است، برای اینکه ابن خاتون نسب قاضی ابن براج و نسب عز الدّین عبد العزیز بن ابی کامل طرابلسی را که پیش از این نام بردیم در یکدیگر آمیخته،علاوه بر این لفظ«ابن»را از بین

نحریر و براج حذف نموده است و ممکن است این گونه اشتباه از ناحیه نسخه برداران به وجود آمده باشد،زیرا صدور چنین اشتباهی از مانند ابن خاتون نادرست است.

در پی آنچه آورده شد می گوییم شیخ علی کرکی در ضمن اجازه ای که به شیخ برهان الدّین ابو اسحاق ابراهیم بن علی داده است در بزرگداشت از ابن براج می نویسد:

الشیخ السعید خلیفة الشیخ الامام ابی جعفر محمد بن المحسن الطوسی بالبلاد الشامیة عزّ الدّین عبد العزیز بن نحریر البراج قدّس اللّه روحه.

در این تعریف نیز لفظ«ابن»از میان نحریر و براج از قلم ناسخ افتاده است.یکی از شاگردان شیخ علی کرکی که در رساله ای که به منظور ثبت اسامی مشایخ اصحاب ما تألیف کرده می نویسد:از ایشان است شیخ عبد العزیز بن براج طرابلسی و کتابهای ارزشمندی تألیف کرده است.از آن جمله است المهذب و الکامل و الموجز و الاشراق و الجواهر و او شاگرد شیخ محمد بن حسن طوسی است.

مؤلف گوید:در هیچ یک از مدارک دیده نشده است که کتاب الاشراق از آثار ابن براج بوده باشد و تنها همین فاضل در این رساله کتاب مزبور را به وی نسبت داده است و ممکن است در نسخه برداری تصحیفی رخ داده باشد و یا کتاب الاشراق همان کتاب الاشراف«با فا»باشد و آن هم از آثار شیخ مفید است و مؤلف رساله آن را از آثار ابن برّاج دانسته است.

ملا نظام الدّین قرشی در نظام الاقوال می نویسد:ابو القاسم عبد العزیز بن براج از بزرگان اصحاب ما بوده است و در سال 429 هجری به درس سید مرتضی حاضر می شده و پس از رحلت سید ما بقی مراتب علمی را از محضر شیخ طوسی بهره مند گردیده است.

برخی از علما از قبیل شهید اول در دروس و امثال آن از وی به قاضی تعبیر کرده اند و این تعبیر ازآن جهت بوده است که ابن براج مدت بیست سال یا سی سال داوری طرابلس را عهده دار می شده و در شب جمعه نهم ماه شعبان سال 481 هجری وفات یافته است و محمد بن علی بن حسن حلبی از او روایت می کرده و خود او از سید مرتضی و شیخ طوسی و محمد بن عثمان کراجکی و تقی بن نجم ابو الصلاح حلبی

روایت می کرده است.

شیخ شهید در یکی از یادداشتهایش که در بعضی از مجموعه هایش گرد آورده است ضمن معرفی شاگردان سید مرتضی می نویسد:از ایشان است ابو القاسم عبد العزیز بن نحریر بن براج.وی قاضی طرابلس بوده و منصب قضاوت از ناحیه قاضی جلال الملک-رحمه اللّه-به وی اعطا شده است و خود او استاد ابو الفتح صیداوی و ابن رزخ که از اصحاب ما می باشند بوده است.

مؤلف گوید:در نام پدر ابن براج اختلاف است مشهور آن است که نام پدرش نحریر بدون الف و لام و با نون ساکن ⁽¹⁾

خردمند است به کسر نون ضبط شده است.-م.

در جاهای دیگر الجریر یعنی با الف و لام تعریف و جیم مفتوح در اول پس از آن دو رای بی نقطه با فاصله یای ساکنه.

و خود به خط شیخ علی نواده شهید ثانی دیده ام که به نقل از خط شهید اول از یکی از مجموعه هایش و همان طوری هم که ما اشاره کردیم،نام او را نحر بدون الف و لام و با نون اول و حای بی نقطه ساکن و رای بی نقطه در آخر ضبط کرده است.

سید کمال الدّین عبد العظیم حسنی ابهری

وی در قوهده علیا می زیسته و شیخ منتجب الدّین او را فقیهی صالح معرفی کرده است.

سید عماد الدّین عبد العظیم بن حسین بن علی ابو شرف حسنی

وی نقابت و ریاست سادات قزوین را به عهده داشته است.

منتجب الدّین ⁽¹⁾می نویسد:عماد الدّین فقیهی فاضل و باصلاحیت بود.مردم گیلان به امامت او قایل بودند و با آنکه عماد الدّین گروه بسیاری را تحت الحمایه خود داشت از گیلان گریخت ⁽²⁾

است؛پس از ایراد آنچه را که در بالا از فهرست منتجب الدّین،ص 122 نقل کردیم اظهار می دارد،چون وی

عالمی زاهد و دلاوری سخاوتمند بوده مردم گیلان او را به امامت برگزیدند و پس از فصل مشبعی درباره

زیدیها می نویسد،علت فرار او-با آنکه مردم از او اطاعت می کردند و گروهی هم گرد او را فراگرفته

بودند-برای احتیاطی بوده که راضی نمی شده مردم اعتقاد خلاف واقع را در حق او داشته باشند و خود را

از این راه به دشواری آخرت گرفتار بسازد و بالاخره آخرت را بر دنیا برتری داد.ر ک:امل الآمل،ج 2،

ص 153؛موارد الاتحاف،ج 2،ص 78؛اعلام الشیعة،سده 6،ص 159؛معجم رجال الحدیث،

ص 10.

سید جلیل نبیل امیر عبد العظیم حسینی ساروی مازندرانی

وی فاضلی عالم و عاملی عابد و پرهیزکاری شایسته و پارسا و از معاصران است.

در همین اوقات در یکی از شهرهای مازندران درگذشته است و من به اثری از او دست نیافتم.آری تعلیقات او را بر کتابهای دیگران که در اختیار داشته است در شهر ساری دیده ام.در شهرهای مازندران مردم از برکات وجود او بهره ور می شدند و من او را ندیده ام.

سیّد عبد العظیم بن سید عباس

وی از شاگردان بزرگ شیخ بهائی(ره)بوده است و بطوری که سید هاشم بن سلیمان بحرانی معروف به علاّمه در آخر کتاب تفسیر الهادی و مصباح النادی خود می نویسد:در مشهد مقدس رضوی از وی به اخذ اجازه نایل آمده و بدین وسیله از وی روایت می کند و در توصیف از او گفته است:السیّد الفاضل التقی و السند الزّکی.

سید صدر الدّین ابو القاسم عبد العظیم بن عبد اللّه بن احمد بن محمد

جعفری قزوینی

آقای رضی الدّین محمد قزوینی در کتاب ضیافة الاخوان ⁽¹⁾

علی بن عبد اللّه بن احمد بن حمزه جعفری قزوینی از نوادگان جعفر بن ابی طالب(ع)بوده پس از معرفی

چند تن از اعلام که از نوادگان جعفر بن ابی طالب بوده اند اشاره کرده است.ر ک:فهرست منتجب الدّین،

ص 116؛امل الآمل،ج 2،ص 153؛ [1]اعلام الشیعة، [2]سده 6،صص 159،160.

شیخ جلیل عبد علی بن جمعه عروسی منتمی

معظّم له در حویزه متولد شده و در شیراز می زیسته و فاضلی عالم و محدثی معروف و مؤلف تفسیر نور الثقلین و برخی آثار دیگر است.

شیخ معاصر در امل الآمل ⁽²⁾می نویسد:وی عالمی فاضل و فقیهی محدث و ثقه ای پرهیزکار و سراینده ای ادیب و جامع علوم و فنون و از معاصران است.کتاب نور الثقلین در تفسیر قرآن در چهار مجلد از آثار اوست.حویزی در تألیف این تفسیر بخوبی از عهده برآمده است و احادیث نبی اکرم و ائمه طاهرین-علیهم السّلام-را در ذیل تفسیر آیات از بسیاری از کتابهای حدیث ایراد کرده است و مطالب دیگران در ذیل تفسیر آیات نقل نموده است و من این تفسیر را به خط خود او دیدم و استنساخ نمودم ⁽³⁾

که در شیراز از محضر استاد مؤلف تفسیر نور الثقلین استفاده می کردم و او به تألیف آن تفسیر اشتغال

داشت پس از آنکه از تألیف آن آسوده شد به شیخ عبد اللّه بن صالح یا سید ماجد بحرانی گفتم اگر تفسیر-

لامیة العجم و امثال آن است.

مؤلف گوید:صاحب نور الثقلین،مؤلف حواشی کتاب مغنی اللبیب و شرح شواهد آن نمی باشد گرچه بعضی آنها را از آثار وی دانسته اند.آری حواشی و شواهد یادشده از آثار شیخ عبد علی بن ناصر بن رحمة بحرانی است که در بصره می زیسته و پس از این به نام و نشان او اشاره خواهد شد.گذشته از این به گمان من آنکه شرح لامیة العجم هم از دومی می باشد ⁽¹⁾

این مطلع آغاز شده:

اصالة الرأی صانتنی عن الخطل حلیة الفضل زانتنی لدی الحطل

این قصیده ساخته طبع مؤید الدّین ابو اسماعیل حسین بن علی اصفهانی طغرائی از جمله فاضلان-

سید نعمة اللّه شوشتری که از اعلام معاصر است و از شاگردان همین مترجم بشمار می آید چه آنکه در آغاز تحصیل در شیراز از درس وی بهره وری داشته است.در رساله منبع الحیات می نویسد:در مسجد جامع شیراز حضور داشتم در زمان حیات استاد مجتهد شیخ جعفر بحرانی و شیخ محدث که صاحب جوامع کلام بود و از هر در سخنی می گفت در مسأله جواز اخذ احکام از قران کریم با یکدیگر گفتگو می کردند تا سخن بدینجا رسید که فاضل مجتهد از شیخ عبد علی(مترجم حاضر)درباره معنای قل هو اللّه احد پرسید که

آیا فهمیدن معنای آن نیازی به حدیث دارد که باید معنای آن را از حدیث استفاده کرد یا نه؟ وی در پاسخ گفت:آری،فهمیدن معنای آن نیازمند به حدیث است،زیرا ما به معنای احدیت پی نمی بریم و نمی دانیم فرق میان احدیت و واحدیت چیست و امثال این ها.

مؤلف گوید:مراد وی از شیخ محدّث همان شیخ عبد علی مترجم حاضر است و از اینکه نوشته است وی«صاحب جوامع الکلم»است از باب نکوهش است نه آنکه وی کتابی به این نام داشته است ⁽¹⁾

محدث قمی و علاّمه امین هم به تبع او نامش را علی ذکر کرده اند.آری محدث قمی در الکنی علی و در

فوائد الرضویه عبد علی نوشته و در اعیان الشیعة عبد علی آمده است و صاحب نابغه فقه سال فوتش را به

احتمال بین 1089 و 1097 هجری دانسته است-م.

شیخ عبد علی بن حسین جزائری

شیخ معاصر در امل الآمل،ج 2،ص 154 گوید:وی از فضلا بوده است و کتاب المقلة العبراء فی تظلم الزهراء از آثار اوست و کتاب ارزنده ای است و جز این آثار دیگری هم دارد.

مؤلف گوید:شیخ معاصر در کتاب الهداة(ج 1،ص 29)از این کتاب نام برده است و آن را در ردیف کتابهایی قرار داده که از آنها روایت نموده است.

مؤلف گوید:از این کتاب در بحار الانوار یاد نشده است.

شیخ عبد علی بن رحمة حویزی

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:عبد علی از فضلا بوده و در شناخت علوم عربیت و عروض و امثال آنها مهارت داشته است و سراینده ای ادیب و نگارنده ای بلیغ بشمار می آمده و دیوان شعر خوبی دارد در آن دیوان از گروهی از بزرگان عصر ستایش و نکوهش کرده است ⁽¹⁾.

آثار او عبارت است از کلام الملوک ملوک الکلام در ادب و حاشیه ای بر تفسیر بیضاوی و شرح شواهد مطول و کتابی در نحو و کتابی در حکمت و کتابی در عروض و رساله ای در رمل و قطر الغمام در ادب و کتابی در موسیقی و سه دیوان شعر به تازی و پارسی و ترکی.

عبد علی مراتب علمی را از شیخ بهائی و دیگران کسب کرده است.

ابیات ذیل منتخبی از یکی از چکامه های اوست:

لمن العیس بنجد تترامی ⁽²⁾ترکتها شقق البین سهاما

کلما برقّها ریح الصبا لبست من أحمر الدمع لثاما

یا بنی عذرة هل من آخد بدم المسفوک من حلّ الخیاما

قمر لو لم یر البدر دجی ما هوی البدر کمالا و تماما

ایها الظاعن عینی و فی مهجتی بریء ربعا و مقاما

عاقب اللّه بادهی صمم اذنی ان سمعت فیک ملاما

-این شتران تیرخورده در بیابان نجد که مرگ آنها را از یکدیگر جدا ساخته است