مشخصات کتاب

سرشناسه : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066 - 1130ق.

عنوان قراردادی : [ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. فارسی]

عنوان و نام پدیدآور : ریاض العلماء و حیاض الفضلاء جلد ششم/ تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1389 -

مشخصات ظاهری : 6ج.

شابک : 52000 ریال: ج.1(چاپ دوم) : 978-964-971-290-1 ؛ دوره : 978-964-971-349-6 ؛ 42000 ریال : ج. 6 ، چاپ اول : 9789649710044 ؛ 114000 ریال: ج.7: 978-600-06-0033-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(چاپ دوم/برون سپاری)

یادداشت : نام ناشر از سال 1372 به بنیاد پژوهشهای اسلامی تغییر یافته است

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.7(چاپ اول: 1394).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066؟ - 1130ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : شیعه -- سرگذشتنامه و کتابشناسی

شناسه افزوده : ساعدی خراسانی، محمدباقر، 1306 - ، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP55/2/الف 7ر9041 1389

رده بندی دیویی : 297/996

شماره کتابشناسی ملی : م 66-539

اشاره

ریاض العلماء و حیاض الفضلاء

تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی

فهرست مطالب

مقدمه 15

فصل اول: اسماء زنان از دانشمندان امامیه که 21

ام ایمن 22

ام الحسن 23

ام علی 23

حمیده 25

فاطمه دختر حمیده 25

فاطمه دختر شیخ محمد بن احمد بن عبد اللّه بن حازم عکبری 25

حسنیه 25

دختر شیخ علی منشار 26

آمنه خاتون، دختر ملا محمد تقی مجلسی 26

دختر مسعود ورام 27

دختران سید رضی الدین علی بن طاووس 28

مادر سید بن طاووس 28

دختر سیّد مرتضی 28

دختران شیخ طوسی 29

شرح نهج البلاغه ابن میثم به خط زنی فاضل 29

خواهر ملا رحیم اصفهانی 29

سیده سکینه بنت حسین بن علی بن ابیطالب 29

فصل دوم: در کنیه هایی که با لفظ اب آغاز می شود 31

«باب الف»

ابو اسامه 32

ابو احمد موسوی 32

ابو اسحاق بن بحیر اصفهانی 32

ابو اسحاق سبیعی 33

ابو الاسود دئلی/دؤلی 39

ابو ایوب انصاری 39

«باب باء»

ابو البدر 39

ابو البرکات 42

ابو بکر گرگانی 43

ابو بکر خوارزمی 43

ابو البرکات خوزی 46

ابو البرکات مشهدی 46

ابو البرکات مشهدی/علوی 47

ابو بکر تایبادی 47

ابو بکر دوری 48

ابو بکر جعابی 48

ابو بکر بن درید ازدی 48

ابو بکر صولی 49

ابو بکر بن عیّاش 49

ابو بکر مدائنی کاتب 49

ابو بکر قاضی 50

«باب تاء»

ابو التحف 50

ابو تراب خطیب 51

ابو تراب حسنی 51

ابو تراب بن رؤیة قزوینی 51

ابو تمام 52

«باب جیم»

ابو جعفر 52

ابو جعفر اشعری 53

ابو جعفر بن فقیه أمیر کابن أبو النجمی مصدری مقیم قریه جنبدة 53

ابو جعفر بن جریر طبری 53

ابو جعفر بن رستم طبری 53

ابو جعفر طوسی 54

ابو جعفر طوسی متأخر 54

ابو جعفر کمیح 54

ابو جعفر بن محسن حلبی 54

ابو جعفر بن مولانا محمد امین استرآبادی 55

ابو جعفر بن مهدی بن عابد ابو الحرب حسینی مرعشی 55

ابو جعفر بن معیه حسنی 55

ابو جعفر نیشابوری 55

ابو جعفر بن هارون بن موسی تلعکبری 56

ابو جعفر بن قبه 56

ابو جعفریون 56

ابو الجود بن نصر اللّه تتوی 57

«باب حا»

ابو حاتم رازی 57

ابو حبیش متکلم 57

ابو الحسن بن احمد شاذان 58

ابو الحسن فقیه شاذانی 58

ابو الحسن 58

ابو الحسن بن ملا احمد ابیوردی کاشانی 59

ابو الحسن کاشی 60

ابو الحسن ایادی 61

ابو الحسن باوردی 61

ابو الحسن شرفه 61

ابو الحسن بغدادی سورانی بزاز 62

ابو الحسن سمری 62

ابو الحسن بصروی 62

ابو الحسن بصری کاتب 62

ابو الحسن بکری 63

ابو الحسن خازن 64

ابو الحسن راوندی 66

ابو الحسن بن شاذان 66

ابو الحسن بن سعدویه قمی 66

ابو الحسن سمسی 67

ابو الحسن بن صفّار 67

ابو الحسن طبری 67

ابو الحسن فارسی 67

ابو الحسن شغرائی 68

ابو الحسن بن عریضی 68

ابو الحسن بن طباطبا علوی شاعر 69

ابو الحسن بن طباطبا علوی 70

ابو الحسن بن علوان حسینی شامی عاملی 70

ابو الحسن بن علی بن محمد بن مهدی 70

ابو الحسن فراهانی شیرازی 71

ابو الحسن بن شیخ ابو القاسم زید بن حسین بیهقی 71

ابو الحسن قاینی 73

ابو الحرب بن علی حسینی 75

ابو الحسن کیدری 75

ابو الحسن لؤلؤیی 75

ابو الحسن منصوری 75

ابو الحسن موسوی عاملی 76

ابو الحسن علی بن ابی طالب هموسه فرزادی 76

ابو الحسن مجاشعی 76

ابو الحسن نحوی 77

ابو الحسن نحوی 77

ابو الحسن بن نور الدین علی بن علی بن حسین بن ابی الحسن موسوی عاملی جبعی 77

ابو الحسین بن ابو جیّد قمی 77

ابو الحسین بن احمد قمی 78

ابو الحسین راوندی 78

ابو الحسین بن احمد عطار 78

ابو الحسین بن علی بن مرائی علوی 78

ابو الحمد 79

ابو الحسین بن محمد بن ابی سعید 79

ابو الحسین بن مهلوس علوی موسوی 80

ابو الحسین نصیبی 80

ابو الحسین وارانی 80

«باب خاء»

ابو خلیفه 80

«باب دال»

ابو دجانه 81

ابو الدنیا 82

«باب ذال»

ابو ذر 82

«باب را»

ابو الرضا حسنی راوندی 83

ابو الربیع شامی عاملی 83

ابو الرضا حسینی راوندی 83

«باب زا»

ابو زید کبابکی کحی حسینی گرگانی 84

«باب سین»

ابو السعادات 84

ابو سعد بن حسن صلتی 84

ابو سعد بن طاهر 84

ابو سعد فرخان نزیل کاشان 85

ابو سعید خدری 85

ابو سعید خزاعی 85

ابو سعید نیشابوری 85

ابو سهل بغدادی 86

ابو سلیمان فخر الدین بن داوود بن ابو الفضل مولانا تاج الدین محمد بن داوود 86

«باب شین»

ابو الشرف اصفهانی 88

«باب صاد»

ابو صابر بن احمد 89

ابو صالح حلبی 89

ابو صلاح حلبی 90

ابو الصلت بن عبد القاهر 90

ابو صمصام 90

ابو صمصام بن معبد حسینی 91

«باب طاء»

ابو طالب بن امیر ابو الفتح حسینی 91

ابو طالب استرآبادی 91

ابو طالب بن شیخ اسماعیل رازانی 92

ابو طالب استرآبادی 92

ابو طالب امامی اصفهانی 93

ابو طالب استرآبادی 94

ابو طالب تبریزی 94

ابو طالب حسینی بسی 94

ابو طالب حسینی قصبی 94

ابو طالب والد ارجمند حضرت امیر المؤمنین علی علیه السلام 95

ابو طالب بن عبد السمیع 95

ابو طالب بن رجب 95

ابو طالب بن غرور 95

ابو طالب بن مهدی علوی سیلقی 96

ابو طالب هاشمی 96

ابو طالب هروی 96

ابو طیب 97

«باب عین»

ابو العباس مستغفری 97

ابو عبد اللّه شیخ مفید/ابن ادریس 98

ابو عبد الرحمن بزوفری 99

ابو عبد اللّه بزوفری 99

ابو عبد اللّه بن شاذان 99

ابو العباس بن نوح 99

ابو عبد الرحمن مسعودی 99

ابو عبد اللّه بن حماد انصاری 100

ابو عبد اللّه بزوفری 100

ابو عبد اللّه حلوانی 100

ابو عبد اللّه بن خمری خزاز 100

ابو عبد اللّه قزوینی 101

ابو عبد اللّه معروف به نعمت 101

ابو عبد اللّه بن فارسی 101

ابو عبد اللّه دوریستی 101

ابو عبد اللّه دوریستی 102

ابو عبد اللّه بن محمد حسنی 102

ابو عبد اللّه نیشابوری 102

ابو عبد اللّه مرزبانی 102

ابو العتاهیه 103

ابو عفان بن احمد بن بندار 103

ابو العلاء حافظ 103

ابو علی 103

ابو علی محمد بن منصور حسینی 103

ابو عمر و زاهد 104

ابو علی بزوفری 104

ابو علی تنوخی 105

ابو علی بن جنید 105

ابو علی بن حمزه موسوی 105

ابو علی بن طاهر سیوری 105

ابو علی طبرسی 105

ابو علی موضح 106

ابو علی طوسی 106

ابو علی صولی 106

ابو عیسی زرّاق 106

ابو علی بن محمد بن اشعث کندی کوفی 107

ابو علی بن همام 107

ابو عمرو بن مهدی 107

«باب غین»

ابو غالب بن ابو هاشم حسینی مرعشی 108

ابو غالب زراری 108

ابو غالب بن علی بن قسوره 109

ابو غانم بن ابو غانم بن ابو علی جوانه 109

ابو غانم عصمی هروی 110

ابو غانم علی بن ابو طالب جوانی 110

ابو غیاث بن بسطام 110

«باب فاء»

ابو الفتح بن امیر مخدوم حسینی قزوینی عربشاهی 111

ابو الفتح بن حسین بن ابو بکر اربلی 113

ابو الفتح حفّار 113

ابو الفتح بستی 113

ابو الفتح کراچکی 113

ابو الفتوح 113

ابو الفتوح رازی 114

ابو الفضل 114

ابو فراس حمدانی 115

ابو الفضل جعفی 115

ابو الفضل شعبی 115

ابو الفضل صابونی 115

ابو الفضل صابونی معروف به ابن ابو العباس عامری 116

ابو الفضل طبرسی 116

ابو الفضل کرمانی 116

ابو الفتح شرفه 117

ابو الفتح متولّی مسجد جامع کوفه 117

ابو الفتح صیداوی 118

ابو الفرج بن ابو قرة 118

ابو الفتح واسطی 118

ابو الفضل حصکفی شاعر 118

ابو الفضل حسینی سروی 119

ابو الفضل بن محمد هروی 119

ابو الفتح بن جلی 119

ابو الفتح بن جندی 120

«باب قاف»

ابو القاسم بن اسماعیل بن عنان کتبی وراق حلّی 120

ابو القاسم تنوخی 121

ابو القاسم 121

ابو القاسم بن ابو محمد بن منتهی حسینی مرعشی 121

ابو القاسم حسکانی 121

ابو القاسم جرفادقانی (گلپایگانی) 121

ابو القاسم بن طی عاملی 123

ابو القاسم الروحی 123

ابو القاسم دارمی 123

ابو القاسم تبریزی اسکوئی 123

ابو القاسم بن سهل واسطی عدل 124

ابو القاسم دعبلی 124

ابو القاسم فندرسکی موسوی حسینی 124

ابو القاسم کوفی 128

ابو القاسم بن شبل وکیل بن اسد 129

ابو القاسم بن کمیح 129

ابو القاسم بن محمد تنوخی 129

ابو القاسم وزیر مغربی 130

ابو القاسم بن محمد 130

ابو القاسم بن محمد بن ابو القاسم حاسمی 130

«باب لام»

ابو لؤلؤ 134

ابو اللطیف بن احمد بن ابو لطیف زرقویه اصفهانی 135

«باب میم»

ابو المکارم 136

ابو المحاسن گرگانی 136

ابو المحاسن رویانی 136

ابو محمد بن حسن بن محمد بن نصر 138

ابو محمد اطروش 138

ابو محمد بن ابو الفتح واسطی 138

ابو محمد فحّام 138

ابو محمد کرخی 139

ابو محمد صیمری 139

ابو محمد بن حسن بن داوود قمی 139

ابو محمد بن حسن بن عبد الواحد زربی 139

ابو محمد بن منتهی مرعشی 140

ابو مخنف 140

ابو محمد عفجری 140

ابو محمد علوی 141

ابو مطهر صیدلانی 141

ابو المعالی بن بدر الدین حسن حسینی استرآبادی 141

ابو معبد حسینی 141

ابو محمد فحّام 142

ابو المفاخر بن محمد رازی 142

ابو المفضل 142

ابو مفضل شیبانی 142

ابو المکارم بن زهره 143

ابو منصور سکری 143

ابو منصور طبرسی 143

ابو منصور بن عبد اللّه 143

ابو منصور بن عبد المنعم بن نعمان بغدادی 144

ابو منصور عکبری 144

ابو منصور پسر عموی سید رضی الدین، علی بن طاووس حسنی 144

ابو محمد حسینی 145

ابو محمد مجدی 146

ابو محمد محمدی 146

ابو محمد حسینی قائنی 148

ابو محمد بن حسن بن زبیب الدین 149

«باب نون»

ابو النجف مصری 149

ابو نصر 150

ابو نصر غاری 150

ابو نعیم 150

ابو النعیم 151

ابو النعیم بن محمد بن کاشانی 152

ابو نواس 152

«باب واو»

ابو الولی بن شیرازی 154

ابو الولی بن محمد هادی حسینی شیرازی 154

ابو الولی بن شاه محمود انجوی 155

«باب ها»

ابو هاشم علوی 156

ابو الهیثم بن تیّهان 158

«باب یاء»

ابو یزید بسطامی 159

ابو یزید بن شریعة الدین محمد زاکانی 160

ابو یعلی 161

ابو یعلی بن ابو هیجاء علوی عمری 162

ابو یعلی جعفری 162

ابو یعلی بن حیدر بن مرعش مرعشی 162

ابو یعلی بن علی بن عبد اللّه بن احمد جعفری 162

ابو یعلی هاشمی عباسی 162

فصل سوم: در کنیه های علمای خاصه که آغاز آن ها با ابن است

«باب الف»

ابن ابزر حسینی 165

ابن ابی ثلج 165

ابن ابو جیّد قمی 165

ابن ابی جامع 166

ابن ابی شیبه 166

ابن ادریس 166

ابن اشناس 166

ابن ابی الصلت 166

ابن ابی عمیر 167

ابن ابی عقیل 167

ابن اعلم 167

ابن ام مکتوم 167

ابن اقساسی 168

ابن ابی قرّه 169

ابن ابی العزّ 169

ابن ابی اوس 169

«باب باء»

ابن براج 169

ابن باقی 170

ابناء بابویه 170

ابن بابویه 171

بابا شجاع الدین 171

ابن بدر همدانی کوفی 171

ابن بطریق

«باب تاء»

ابن تیهان 172

«باب جیم»

ابن جمهور لحساوی 172

ابن جوالیقی 174

ابن جنید 174

«باب حاء»

ابن حجاج 175

ابن حاشر 175

ابن حمّاد علوی حسینی 175

ابن حمزه 175

ابن حمزه 176

«باب خاء»

ابن خیاط عاملی 177

«باب دال»

ابن درید 178

ابن داوود 178

«باب را»

ابن راوندی 179

«باب زا»

ابن زریک 179

ابن زهره 180

بنو زهره 180

«باب سین»

ابن سکون 181

ابن سکّیت 181

«باب شین»

ابن شرفشاه حسینی 182

ابن شهریار خازن 183

ابن شریفه واسطی 183

ابن شهر آشوب 184

«باب صاد»

ابن صائغ 184

«باب طاء»

ابن طاووس 185

ابن طیّ 186

«باب ظاء»

ابن نوبخت 187

«باب عین»

ابن عبد العالی 187

ابن عقده 188

ابن عمید 188

ابن عباس 188

ابن عبدون 189

ابن عقیل 189

ابن علقمی 189

ابن عیسی رمّانی 190

ابن عصام 191

ابن عین زربی 191

ابن العشرة الکرکی 191

ابن عودی 192

ابن عیّاش 192

«باب فاء»

ابن فهد 193

«باب قاف»

ابن قضاعه 193

ابن قدّامه 194

ابن قولویه 194

ابن کمال پاشا 194

«باب میم»

ابن مکی 194

ابن مطهر 195

ابن میثم 195

ابن متّوج 195

ابن محمود 195

ابن معافی 196

ابن معلم 196

ابن مسعود 196

ابن معیه 197

ابن ماهیار 197

«باب نون»

ابن نجّار 197

ابن نجد 198

ابن نما 198

ابن نوبخت 199

بنی نوبخت 199

«باب هاء»

ابن همام 200

فصل چهارم: کتابهایی که نام مؤلف آنها مشخص نیست 202

مقدمه

ربّ سهّل و تمّم بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه و سلام علی عباده الذین اصطفی محمد و اله ائمة الهدی.

خدای متعال را سپاسگزارم که با کمی استعداد و بی بضاعتی که داشتم، موفق شدم مجلد پنجم ریاض العلماء را از حرف میم تا آخر حرف یا، مطابق با آن چه در این مجلد آمده است ترجمه نمایم، و در واقع دو سوم از این مجلد را به پارسی برگردانیدم و ما بقی آن را با ملحقاتی که به یاری خدای متعال در نظر دارم در مجلد ششم قرار بدهم ترجمه کنم و در اوقاتی که به ترجمه این مجلد می پرداختم به پاره ای از مطالب دست یافتم که گمان می کنم، یادآوری از آنها، بی تناسب با ترجمه این مجلد نباشد.

1 - قبر فرا: مؤلف «قدس سرّه» در ریاض 501/5 ذیل احوال فرا که یکی از نحویهای بنام است می نویسد: در سال 1118 ه. ق که از چهارمین سفر عتبات بازمی گشتم، در محلی از نوبندجان شولستان، اثر قبور فرا و بستگانش را مشاهده کردم.

2 - سفرها: مؤلف برای تهیه مدارک کتاب ارزنده ریاض العلماء دامن همت به کمر زده و شهرهایی را پشت سر گذارده است و در ضمن آن سفرها یادداشتها و شرح حال هایی را تهیّه کرده و کتابهایی را مورد مطالعه خویش قرار داده است. اینک نام شهرهایی را که در این مجلد یادآوری نموده است به شرح زیر نام می بریم:

آمل - اردبیل - استراباد - اشرف - بارفروش - بحرین - تبریز - تنکابن - تهران دهخوارقان - رشت - ری - ساری - سیستان - شبستر - شیراز - طسوج - فراه - فرح آباد

قزوین - کاشان - لار - لاهیجان - مازندران - مشهد مقدس - نوبندجان - هرات - یزد.

3 - اسامی اعلام: مؤلف «قدّس سرّه» در این مجلد به نام گروهی از دانشوران از طبقات مختلف، اشاره نموده است که در روزگار او و پس از آن شهرت همگانی داشته اند. اینک فهرستی از اسامی و یا القاب آنها را در این جا می آوریم.

ابو جعفر طبری (شیعه) - ابو عبد اللّه مرزبان کاتب - ابو عبد اللّه نعمانی مؤلف کتاب الغیبة - ابو محمد هارون بن موسی تلعکبری - ابن ادریس حلّی - ابن جمهور احسائی - ابن جنید اسکافی - ابن درید - ابن سکّیت لغوی - ابن شهر آشوب - ابن میثم بحرانی - ابن نما حلّی - ابن هانی اندلسی شاعر - حرفوشی - خواجه نصیر الدین طوسی - سدید الدین حمصی - سدید الدین یوسف پدر علامه حلّی - سید تاج الدین بن مغیّه - سید رضی - سید ماجد بحرانی - سید مصطفی تفریشی (مؤلف نقد الرجال) - سید مهنّا مدنی - سید نعمة اللّه جزائری - سید هاشم بحرانی - شیخ بهایی - شیخ حر عاملی - صاحب مدارک - صدر المتالهین شیرازی - عماد الدین طبری - عماد الدین طوسی - فاضل مقداد - فخر المحققین - فرّاء نحوی - فرزدق شاعر - قاضی نعمان مصری (مؤلف دعائم الاسلام) - قاضی نور اللّه شهید - قطب الدین رازی - قطب الدین لاهیجی - کراچکی - کلینی - محقق سبزواری - محمد بن جعفر مشهدی - محمد امین استرآبادی - محمد امین کاظمی - محمد باقر مجلسی - محمد تقی مجلسی مفید الدین بن جهم - ملا صالح روغنی - ملا صالح مازندرانی - ملا طاهر قمی - ملا محسن فیض - میرزا رفیع الدین (رفیعا) نائینی - میرزا محمد استرآبادی - ناصر الحق پیشوای زیدیها - ناصر خسرو علوی - واعظ قزوینی - هبة اللّه شجری - یحیی بن سعید حلّی - یحیی بن زید شهید.

4 - تألیفات دیگران: مؤلف «قدّس سرّه» در این مجلد، ذیل شرح حال عده ای از علما و دانشوران به پاره ای از تألیفات ایشان اشاره کرده است و در ضمن آنها به برخی از نسخه های تألیفات ایشان توجه داشته و اظهار کرده است «نسخه ای از آن در نزد ما موجود می باشد» و این توجه، یادآور خصوصیتی است که مؤلف نسبت به آن کتابها در نظر داشته است، و ما هم به همان مناسبت، نسخه های مزبور را که گاهی هم متضمن پاره ای از اشارات و گاهی هم مدرک کتاب حاضر قرار گرفته است در این جا فهرست وار

نام می بریم.

استبصار شیخ طوسی به خط و حواشی ملا محمد امین استرآبادی - اصلاح المنطق ابن سکّیت لغوی - انس الوحید فی تفسیر آیة العدل و التوحید قاضی نور اللّه شوشتری - الانوار الجلالیه للفصول النصیریه فاضل مقداد - تحفة الاخوان - الثاقب فی المناقب ابن حمزه طوسی - جواب سؤال خان احمد خان حاکم گیلان از شیخ بهائی - الخصایص ابن بطریق - دعائم الاسلام قاضی نعمان مصری در دو مجلد - رساله استخارات شیخ یوسف بن حسین - رساله تذکرة المجتهدین شیخ یحیی مفتی بحرینی، این همان رساله ای است که مؤلف به عنوان رساله اسامی مشایخ از آن نام می برد و چند نسخه مغلوط از آن داشته است - رساله تفسیر آیه فَمَنْ یُرِدِ اللّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ ، یشرح صدره للاسلام قاضی نور اللّه شهید - رساله شیخ فخر الدین بن علامه حلّی راجع به قول اصحاب در یکی از مسائل زکات - رساله عدالت شیخ نعمت اللّه عاملی - سؤالات سید عز الدین ناصر و پاسخ های شهید اول - شرح رجال کشّی سید داماد - مجموعه ای از ادعیه به دست آمده از مختصر الاثار قاضی نعمان مصری - مجموعه شیخ شرف الدین یحیی بحرینی - مختصر المصباح همراه با تحقیقاتی از عماد الدین طبری - منظومه بئریه، شهید اول (مؤلف این کتاب، منظومه مزبور را از مجموعه ای که به خط شیخ احمد عاملی به دست آورده استنساخ کرده است) نزهة الناظر یحیی بن سعید - نیمه آخر دعائم الاسلام قاضی نعمان مصری.

5 - مدارک: مؤلف، کتاب حاضر را از مدارکی که ذیلا نام برده می شود تدوین نموده است:

اثبات الهداة شیخ حر عاملی که مؤلف حاضر، از کتاب مزبور به عنوان «الهداة»، نقل می کند - اجازه سیّد مرتضی به شیخ محمد بصروی - اجازه شهید ثانی به شیخ حسین بن عبد الصمد حارثی پدر شیخ بهائی - اجازه شیخ احمد خاتون عاملی به ملا عبد اللّه شوشتری - اجازه شیخ حسین لیثی به شیخ نجم الدین عطارآبادی - اجازه شیخ محمد، سبط شهید ثانی به ملا محمد امین استرآبادی - اجازه شیخ نعمة اللّه خاتون عاملی به سید حسن شدقم - اجازه شیخ نعمت اللّه خاتون عاملی به ملا عبد اللّه شوشتری - اجازات صحیفه سجادیة - اجازه علامه حلّی (اجازه کبیره) - اجازه علامه دوانی به قاضی میر حسین میبدی - احسن التواریخ حسن بیک

روملو - اربعین شهید اول - اربعین شیخ بهائی - ارشاد شیخ مفید - اسامی مشایخ یا (تذکرة المجتهدین) شیخ یحیی مفتی بحرینی - اسرار الائمه - الانوار البدریه فی کشف شبه القدریة - بشارة المصطفی ابو القاسم طبری تاریخ ابن خلکان - تاریخ الخلفاء سیوطی - تاریخ عالم آرای عباسی - تاریخ یافعی - ترجمه محبوب القلوب قطب لاهیجی - تعلیقه شیخ بهائی بر خلاصه علامه حلّی - تقویم البلدان بلخی - تهذیب اللغة ازهری - جامع الشتات الرواة علی بن عبد الحمید نیلی - جامع التواریخ رشید الدین فضل اللّه - جامع المقال شیخ طریحی - جلاء العیون مجلسی - حواشی رجال میرزا محمد از شیخ محمد نواده شهید ثانی - الخرایج و الجرائح قطب راوندی - الخصائص ابن بطریق - خلاصة الرجال علامه حلّی - دفع المناواة سید حسین کرکی - دمیة القصر باخرزی - رجال کشّی - رجال ابن داوود - رجال شیخ فرج اللّه - رجال نجاشی - رساله تذکره علما - رساله خمس سید محمود کاظمی - رساله جمعه - رساله رفع البدعه - سلافة العصر سید علی خان مدنی کبیر - شرح ارشاد علامه از شهید اول - طبقات النجاة یا بغیة الوعاة سیوطی - طب الرضا - طرائف سید بن طاووس - العتیق - العمدة ابن بطریق - عمدة المقال شیخ حسن کرکی - غایة المطلوب شیخ لطف اللّه نیشابوری - الغرر و الدرر سید مرتضی - غوالی اللئالی ابن جمهور احسائی - فرائد السمطین حموی - فرج الکرب کفعمی - فرحة الغری سید عبد الکریم بن طاووس - فضائل اخطب خوارزم - فلاح السائل ابن طاووس - الفوائد المدنیة ملا محمد امین استرآبادی فهرست شیخ طوسی - فهرست العلماء محمد بن علی حمدانی قزوینی - فهرست منتجب الدین - قبس المصباح صهرشتی - قصص الانبیاء قطب راوندی - کامل ابن اثیر جزری - کتاب سلیم بن قیس هلالی - کشف المحجة سید بن طاووس - کنوز النجاح طبرسی - اللباب جزری - مجالس المؤمنین قاضی نور اللّه شهید - مجموعه شیخ شرف الدین یحیی بحرانی - مجموعه ورام - المحکم ابن سیدة - المسائل الناصریات سید مرتضی - مشترک یاقوت حموی - معالم العلماء ابن شهر آشوب - مفتاح القلوب، مناقب ابن شهر آشوب - مناقب ابن مغازلی - مناقب اخطب خوارزم - منیة المرید شهید ثانی - نزهة الناظر یحیی بن سعید حلّی - نظام الاقوال ملا نظام الدین قرشی - الیقین سید بن طاووس - یتیمة الدهر ثعالبی.

6 - تالیفات مترجم: گرچه تألیفات این جانب درخور تذکر و یادآوری نمی باشد و از آن

جا که حدیث نعمت لازم است به بخشی از تألیفات و ترجمه ها که به یاری خدا به طبع رسیده است اشاره می شود.

پیشوای هشتم شیعیان - هشتمین پیشوای شیعه - خورشید بطحا در احوال حضرت خاتم انبیا صلّی اللّه علیه و آله - رجال معاصر شیخ طوسی - مجمع الزیارات - ذیل تاریخ علمای خراسان - شرح حال خواجه ربیع - شرح مخمس - اخلاق حسنة - ترجمه ارشاد شیخ مفید - ترجمه منیة المرید شهید ثانی - ترجمه حقایق فیض - ترجمه مصباح الشریعة - ترجمه التحصین ابن فهد حلی - ترجمه مناقب محیی الدین - ترجمه عیون اخبار الرضا علیه السّلام - ترجمه روضات الجنّات در هشت مجلد - ترجمه سفینة البحار محدث قمی دو جزء آن به طبع رسیده است - ماده و خدا - ترجمه کشکول شیخ بهائی - جزئی از ترجمه تفسیر صافی ملا محسن فیض کاشانی - ترجمه ریاض العلماء در شش مجلد.

مشهد مقدس روز یکشنبه 8 /ج 1409/1 ه. ق

و انا الحقیر محمد باقر ساعدی

فصل اول اسماء زنان از دانشمندان امامیه که مشهور به نام یا کنیه می باشند

اشارة

اسماء زنان

ام ایمن

به طوری که به خاطر دارم در کتاب کافی یا کتاب دیگری در ذیل تفسیر آیه 98 سوره نساء، إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ... ⁽¹⁾

تفسیر برهان (407/1) نقل کرده حضرت باقر علیه السّلام به اسماعیل جعفی فرمود: دین خدا برای فراگیری مردم در کمال آسانی است جز این که خوارج فراگیری آن را بر خود مشکل ساختند. اسماعیل گفت اجازه می فرمایید تا اعتقادات خودم را به عرض شما برسانم؟ فرمود آری. گفت گواهی می دهم خدا یکتاست و محمد بنده و رسول اوست و به درستی دستورهائی که آورده اقرار می نمایم و ولایت شما را برگزیده ام و از دشمنان شما که حق شما را غصب کرده و بر شما حکومت نموده اند بیزارم. فرمود به خدا سوگند درست گفتی و آن چه را ابراز داشتی ما هم به درستی آن اقرار داریم. سؤال کردم هرگاه یکی از مردم به ولایت شما اقرار نداشته باشد آیا ممکن است به سلامت باشد و در آخرت نجات پیدا کند؟ آیه مزبور را تلاوت کرده که «إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ» باشد پرسیدم مستضعفان چه کسانند؟ فرمود زنان و فرزندان شما و اضافه فرمود گواهی می دهم که «ام ایمن» از بهشتیان است درحالی که آن چه را شما می شناسید (یعنی ولایت اهل بیت) او نمی شناخته است - م.

لذا مورد عنایات و محبتهای بسیار پیغمبر (ص) بوده و رسول اکرم (ص) می فرمودند: «ام ایمن امی بعد امی» (ام ایمن، بعد از مادرم در حکم مادر من است) همچنین: «هذه بقیة اهل بیتی» (او جزو اهل بیت من است) او

ام الحسن (فاطمه مشهور به ست المشایخ)

وی، دختر شهید اول محمد بن مکّی عاملی جزّینی مشهور است. شیخ معاصر در امل الآمل، 193/1 نوشته است:

وی، دانشمندی فاضل و فقیه و شایسته پرهیزکار بود. تعریف او را از مشایخ شنیده ام، از پدرش و از ابن معیه که شیخ پدرش بوده روایت می کرده و ما اجازه ابن معیه را که به وی داده است ذیل ترجمه برادرش محمد بن محمد بن مکّی یادآوری کرده ایم، و پدرش از وی ستایش می کرده و به زنها دستور داده تا به وی اقتدا کنند و در احکام حیض و مسائل نماز و امثال آن به وی رجوع کنند.

مؤلف گوید: «ست» مخفف سیّده است که دال را در تا ادغام کرده اند و ستی و ستی فاطمه گفته و اصل این دو کلمه هم سیدتی بوده یعنی: بانوی من.

أم علی همسر شهید اول (م 786 ق) «ره»

شیخ معاصر در امل الآمل نوشته است: وی، زنی با فضیلت و پاکدل و فقیهی عابد بود و شهید اول از او تمجید می کرد و زنان را در امور دینی به او ارجاع می داد.⁽¹⁾

حمیده دختر مولانا محمد شریف بن شمس الدین محمد رویدشتی اصفهانی

رویدشت، ناحیه ای از توابع اصفهان است. حمیده از زنان فاضل و عالم و عارف بود.

زنان عصر خود را درس می داد و بصیرتی تام در علم رجال داشت. زنی خوش گفتار و باقی مانده فضلای بزرگ و پرهیزکاری بنام بود. حواشی دقیقی بر کتابهای حدیث از قبیل استبصار، شیخ طوسی و کتابهای دیگر نوشته است و همگی آنها بر نهایت فهم و دقّت نظر و اطلاعات او گواهی می دهد بویژه تحقیقاتی که درباره رجال حدیث انجام داده است. من به نسخه ای از استبصار که از آغاز تا انجام آن را به حواشی خود آراسته بود دست یافتم و پندار من آن است که همگی آن حواشی به خط خود او بوده است.

پدرم «قدّس سرّه» بیشتر اوقات، حواشی وی را در حاشیه های کتابهایی که در حدیث داشت، وارد می کرد و به دقت نظر وی آفرین می گفت. اینک نسخه ای از استبصار در نزد ماست که حواشی حمیده به خط پدرم تا آخر کتاب صلوة بر آن نوشته شده است.

پدر حمیده از شاگردان شیخ بهائی «ره» است و استاد استناد از پدر مشار الیها اجازه داشته و در یکی از سند اجازه هایش به این موضوع تصریح کرده است.⁽¹⁾

مجلسی در اجازه ای که به شیخ محمد فاضل مشهدی در مشهد مقدس رضوی (به سال 1085 ه. ق) داده است در دو جا از مولانا شریف پدر حمیده نام برده است. بحار الانوار 154/110 - م.

مؤلف گوید: پدر حمیده را در روزگار خردسالی و هنگامی که پدرم زنده بود دیده ام.

وی در آن هنگام، عمر طولانی داشت و حاضر نمی شد خود را معمّر بخواند و گاهی به شوخی خود را کم عمر قلمداد می کرد و به پندار من مدت صد سال از عمر او گذشته بود.

و به طوری که به خاطر دارم حمیده، پس از پدرش در سال 1087 ه. ق یا نزدیک به آن درگذشته است.

فاطمه دختر حمیده دختر ملا محمد شریف بن شمس الدین محمد رویدشتی اصفهانی (رضوان اللّه علیهما و علی ابیهما).

فاطمه زنی با فضیلت و دانشمند و عابد پارسایی بود. به تألیف او دست نیافته ام. او هم مانند مادرش به تدریس زنان عصر خود می پرداخت. بیشتر اوقات را در خاندان وزیر مرحوم خلیفه سلطان در اصفهان به سر می برد و هم اکنون زنده است. این بانوی دانشمند را هم بستگانش به مرد دهاتی که بدتر از بیابانی بود به همسری دادند، همسر وی در نادانی همتای باقل و در حماقت برابر با شوهر مادرش غیر عاقل بود.

فاطمه دختر شیخ محمد بن احمد بن عبد اللّه بن حازم عکبری

بانویی با فضیلت و فقیه بود و از مشایخ سید تاج الدین، محمد بن معیّه حسینی به شمار است و شهید اوّل به توسط سیّد بن معیه از وی روایت داشته است.

ظاهر است که وی، از دانشوران امامی به شمار می آید و به طوری که از یکی از مواضع به دست می آید شیخ عبد الصمد بن احمد بن عبد القادر بن ابو الجیش به وی اجازه داده است.

حسنیه

از کنیزان اسیر بود و در روزگار هارون الرشید، مسلمان شد. وی بانویی با فضیلت و دانشوری دقیق و بینا به اخبار و آثار بود. رساله فارسی که شیخ ابو الفتوح رازی - مؤلف تفسیر فارسی معروف - در خصوص گفتگوهای وی راجع به امامت در مجلس هارون الرشید تألیف کرده معروف می باشد. از خود آن رساله استفاده می شود حسنیه بانویی در نهایت فضیلت و جلالت بوده است و به پندار من رساله حسنیه از تألیفات شیخ ابو الفتوح رازی که آن را به نام حسنیه موسوم داشته و کاملا به رد مخالفان و تشنیع عقاید ایشان پرداخته است.⁽¹⁾

شیخ آقا بزرگ تهرانی در الذریعة (20/7) و نیز در احیاء الدائر (صفحه 1) هنگام شرح حال شیخ ابراهیم استرآبادی می نویسد: وی در 985 ق در سفر حج خود رساله این مناظره را نزد بعضی از سادات علوی شهر -

نظیر همین سبک را ابن طاووس مؤلف اقبال در کتاب الطرائف⁽¹⁾که از کتابهای معروف می باشد انجام داده است و در این کتاب، اظهار داشته است مردی از ذمیها می باشم و با ارباب مذاهب چهارگانه به بحث و انتقاد پرداخته است و حجت را بر آنها اتمام نموده و مذهب شیعه را به اثبات رسانیده و تصریح کرده که مسلمان است.

جمعی از فحول علما و فضلا که از چگونگی مطلب ابن طاووس بی خبر بوده اند پنداشته اند که کتاب الطرائف از تألیفات عبد المحمود ذمّی است و حال آن که عبد المحمود، اسمی است که سیّد به عنوان توریه، آن را در فرازهای مطالب خود آورده است و ما مشروح آن را در ذیل شرح حال ابو الفتوح و سید بن طاووس ایراد کرده ایم.⁽²⁾

دختر شیخ علی منشار

وی، فاضلی دانشور و فقیهی محدث و همسر شیخ بهائی «ره» و از شاگردان پدرش شیخ علی است.

یکی از معمران مورد وثوق اظهار می داشت: در روزگار جوانی، وی را دیده است و همان زمان به درس فقه و حدیث و علوم دیگر می پرداخت و زنان به درس او حاضر می شدند و چهار هزار مجلد کتاب از پدرش به وی به ارث رسید. یکی از فضلا به اطلاع ما رسانید مشار الیها از علم و فضل بی نهایت برخوردار بوده و پس از درگذشت شیخ بهائی زنده بود.

آمنه خاتون دختر ملا محمد تقی مجلسی

وی بانوئی با فضیلت و دانشوری با صلاحیت و با تقوا و همسر ملا محمد صالح

مازندرانی است و شنیده ایم شوهرش با همه فضیلت و صلاحیت علمی که داشت، گاهی پاره ای از عبارات قواعد علامه حلّی را از وی پرسش می کرد و این بانوی با کمال، خواهر استاد استناد «مد ظلّه» بود.⁽¹⁾

علامه نوری در فیض القدسی منضم به بحار، 124/105 نوشته است علامه محمد تقی مجلسی «ره» نسبت به ملا صالح مازندرانی مهربانی خاصی داشت و آن گاه که احساس کرد تمایلی به ازدواج دارد در یکی از روزها پس از درس به وی گفت هرگاه اجازه دهی همسری را برای تو در نظر دارم، ملا صالح شرمنده شده و بالاخره به وی اذن داد. مجلسی به خانه رفت و دختر فاضل و خردمندش که به حد کمال علم رسیده (آمنه خاتون) را به حضور خواسته گفت شوهری برای تو در نظر دارم که بی اندازه فقیر و در نهایت فضل و صلاحیت و کمال است اکنون منتظر اجازه تو هستم. آن مخدّره گفت، ناداری وسیله عیب جویی و نکوهش مردها نمی باشد. مولانا از اجازه دخترش خوشحال شد و مجلس همسری او را فراهم آورد. شب زفاف، ملا صالح، نقاب از چهره آن دوشیزه پاکیزه گوهر برداشت به جمال او نگران شده از شدت سرور به گوشه ای از خانه رفت به شکرانه از چنان موهبتی به مطالعه پرداخت در آن حال به یکی از مسائل مشکله رسید که از حلّ آن عاجز گردید، آن معظمه به فراست دریافت که اشکال کار او از کجاست. فردا که برای بحث و تدریس از خانه بیرون رفت، مشار الیها مسأله را حل کرد و مشروح آن را در کاغذی نوشت و در کتاب گذارد. شب هنگام که صالح نامور به منزل آمد و مسأله را به تمام کمال، مشروح دید، سجده شکر کرد و به شکرانه آن تا بامداد به عبادت پرداخت و بالاخره مقدمه زفاف سه شبانه روز به تأخیر افتاد. مولانا مجلسی از واقعه اطلاع پیدا کرد. خطاب به مولانا صالح فرمود: هرگاه این دختر، مطلوب تو نمی باشد دختر دیگری را به ازدواج تو در آورم. به عرض رسانید، حقیقت مطلب غیر از آن است که شما پنداشته اید. منظور من، ادای شکر پروردگار است در عین حالی که می دانم هرچه بیشتر به شکر او بپردازم باز اندکی از وی سپاسگزاری نکرده ام و حق این عنایت ربانی را ادا ننموده ام. مولانا فرمود. آری «اقرار به عجز، نهایت شکر بندگان است» و چند فرزند از این معظمه به وی روزی شد یکی از آن ها آقا محمد هادی مترجم قرآن کریم دوم آقا نور الدین محمد سوم آقا محمد سعید اشرف - م.

دختر مسعود ورّام

اسم او را نمی دانم. وی، از طرف مادر، جدّه ابن ادریس حلّی است و بانویی با فضیلت و دانشور با صلاحیتی است. پیش از این، ذیل شرح حال ابن ادریس، نوشتیم مادر ابن ادریس دختر شیخ طوسی است و مادر مادرش دختر مسعود بن ورّام است و مادر ابن ادریس، بانویی با فضیلت و صلاح بوده و یکی از علما به وی و خواهرش اجازه داده است. بنابراین، دختر شیخ طوسی بانویی با فضیلت بوده است نه دختر مسعود بن ورّام.

دو تن، دختر سید رضی الدین علی بن طاووس

این دو تن از بانوان با فضیلت و دانشور و دو نویسنده با صلاحیت اند. خود ابن طاووس «قدس سره» در کتاب کشف المحجة خطاب به فرزندش محمد می گوید:

یادآوری می کند، خواهرت شرف الاشراف را اندکی پیش از بلوغ به حضور خواندم و آن چه را که حالش اقتضا می کرد و اندک و بسیار را که ممکن بود با توجه به آنها بتواند در پیشگاه خدای متعال، موقعیتی به دست آورد برای وی گوشزد کردم و مشروح آن را در کتاب البهجة لثمرة المهجة ایراد کرده ام.

سید بن طاووس کتاب امالی شیخ طوسی را به این دو دختر و دو برادرشان محمد و علی اجازه داده است و چگونگی آن را در ضمن شرح حال سید بن طاووس ایراد کرده ایم.

سید در تعریف دخترانش گفته «الحافظتین الکاتبتین» و ما بقی آن چه را در تعریف آنها گفته است از نسخه ای که نقل شده مفقود گردیده است.

مادر سید بن طاووس

از دانشوران بزرگ بوده است. یکی از شاگردان شیخ علی کرکی در رساله اسامی مشایخ نوشته است: «و منهم امّ السّید بن طاووس» (از ایشان است مادر سید بن طاووس) شیخ طوسی به او اجازه روایت و نقل از تمام مصنفات خویش داده و او را به فضیلت ستوده است.

مؤلف گوید: رساله مزبور، مغلوط است و ممکن است افتادگی در آن باشد و یا عبارت باقی مانده ای از شرح حال ابن ادریس باشد و لفظ (منهم) زیادی است.

دختر سیّد مرتضی

بانویی با فضیلت و بزرگوار است. کتاب نهج البلاغه را از عمویش سید رضی روایت می کرده است و قطب راوندی در آخر شرح نهج البلاغه اظهار داشته است شیخ عبد الرحیم بغدادی معروف به ابن الاخوه از این مخدره روایت داشته است و ما این سند

را در ذیل ترجمه قطب راوندی و شیخ زین الدین ابو جعفر محمد بن عبد الحمید بن محمد یادآور شده ایم.

دختران شیخ طوسی

دو تن فاضل و عالم بوده اند. پیش از این ذیل ترجمه ابن ادریس نوشتیم یکی از آنها، مادر ابن ادریس است و خواهر دیگرش⁽¹⁾

همگی اعلام، مادر ابن ادریس را دختر شیخ طوسی دانسته اند لیکن حقیقت امر بر خلاف آن است و چگونگی آن تفصیلا در صفحه (اذ) حیات (شیخ الطوسی) علامه تهرانی مؤلف الذریعه که در مقدمه تفسیر تبیان شیخ طبع گردیده آورده است - م.

یکی از علما به این هر دو خواهر اجازه داده است و ممکن است اجازه دهنده برادرشان شیخ ابو علی بن شیخ طوسی یا پدرشان شیخ طوسی باشد.

شرح نهج البلاغه ابن میثم به خط زنی فاضل

در زاویه مقدسه حضرت عبد العظیم علیه السّلام شرح نهج البلاغه ابن میثم بحرانی را دیدم که به خط زن فاضلی نوشته شده بود.

خواهر ملا رحیم اصفهانی

در حال حاضر در اصفهان، خواهر ملا رحیم اصفهانی که در محله کران می زیست از علما و خطاطان است و من خط او و پاره ای از یادداشت هایش را دیده ام. از آن جمله شرح لمعه است که با خط بسیار خوبی نوشته است و آن معظمه خط نسخ و نستعلیق را به خوبی می نوشت و از شاگردان پدر و برادرش بود.

سیده سکینه دختر مکرمه مولانا حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام

ابن خلکان گفته است: این مجللّه، بزرگ بانوان روزگارش بود و در جمال و طرفه گویی و خوش اخلاقی، از بهترین و شایسته ترین بانوان آن زمان به شمار می آمد. مصعب بن زبیر، وی را به همسری خویش درآورد لیکن دیری نپایید که مصعب درگذشت پس از مرگ وی به ازدواج عبد اللّه بن عثمان بن عبد اللّه بن حکیم بن حزام درآمد و فرزندی از

او به نام عثمان و موسوم به قریر یا قرین پیدا کرد. پس از او با اصبغ بن عبد العزیز بن مروان ازدواج کرد و پیش از دخول از وی جدا شد. پس از جدایی از وی به ازدواج زید بن عمر و بن عثمان بن عفان درآمد. سلیمان بن عبد الملک به زید دستور داد تا او را طلاق بدهد، او هم به دستور عمل کرد.

برخی از موّرخان، ترتیب همسران او را به طرز دیگری بیان کرده اند.

(الطرة السکینیّه) منسوب به اوست.⁽¹⁾

گویند موی سر جناب سکینه در کمال زیبائی بود و موی جلو سر خود را که طره به ضم طا می گویند به طرز بسیار زیبائی می آراست که آن را طره یا حبه سکینیّه می گفتند و این طرز آرایش ویژه آن حضرت بود هرگاه مردی موی جلو سر خود را به آن طرز آرایش می داد عمر بن عبد العزیز دستور می داد او را تازیانه بزنند و موی سرش را بتراشند. شرح احوال این مجلله در کتابهای ادبی و تاریخی به تفصیل و اجمال آمده است.

پایه علمی و ذوقی او به اندازه ای بود که بزرگان قریش و سرایندگان و ادیبان به حضور او بار می یافتند و اشعار خود را به اطلاع او می رسانیدند. او رسا و نارسا و نغز و غیر نغز اشعار آنان را با ادله قانع کننده توضیح می داد و آنان به خطای خود و فضیلت و قدرت فهم و اطلاعات دقیق او اعتراف می کردند و خصوصیات ملاقاتهای او با فرزدق و جریر و راویان ایشان، موکول به اغانی و کتابهای دیگر است. حضرت سید الشهداء علاقه خاصی به وی داشت و می فرمود خانه ای که در آن سکینه یا رباب باشد آن خانه مورد محبت من است.

سکینه در واقعه کربلا حضور داشت و حالات او در آن واقعه در کتابهای شرح وقایع طف آورده شده است - م.

برخی از مورخان نام او را آمنه و بعضی امینه و دیگری امیمه گفته و سکینه را لقب او دانسته اند. مادرش رباب، دختر امرء القیس بن زید است.

فصل دوم:در کنیه هایی که با لفظ (اب) آغاز می شود

اشارة

«باب الف»

ابو اسامه

این کنیه، گاهی به زید شحّام که از اصحاب حضرت صادق علیه السّلام است گفته می شود و گاهی به ابو اسامه که از عامه بوده گفته می شود.

ابو احمد موسوی

(شریف -) ابو احمد، کنیه سید شریف مرتضی نقیب عدنان بن سید رضی شریف ابو الحسن محمد بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر الکاظم علیهم السّلام موسوی بغدادی معروف به سیّد مرتضی ثانی. مترجم حاضر فرزند سید رضی و برادرزاده سید مرتضی است.

و گاهی ابو احمد به جدّش سیّد شریف حسین بن موسی بن محمد (304-400 ق) موسوی یاد شده گفته می شود و ممکن است جدّ بزرگوارش بیشتر از نواده اش به این کنیه شهرت داشته باشد و گاهی هم به سید شریف گفته می شود...

ابو اسحاق بن بحیر اصفهانی

(شیخ -) کتاب تأویل الایات از تألیفات اوست و بطوری که از رساله اسامی مشایخ که تألیف یکی از شاگردان شیخ علی کرکی است به دست می آید، ابو اسحاق، از مشایخ اصحاب ما «رضوان اللّه علیهم» است.

ابو اسحاق سبیعی

(شیخ -) ابو اسحاق عمرو بن عبد اللّه بن علی بن کلیب همدانی کوفی سبیعی تابعی، از شیوخ محدثان بنام و به گفته اعلام از اصحاب حضرت امیر المؤمنین و حضرت امام حسن مجتبی و حضرت صادق علیهم السّلام به شمار است و بعضی هم او را از محدثان عامه نام برده اند، از نظر من وی از محدثان خاصه است.

از قاموس و کتابهای دیگر به دست می آید شهرت وی را سبعی بدون داشتن یاء وسط ضبط کرده اند.

و از آن جا که چگونگی احوال او در کتابهای رجال اصحاب ما، تنقیح و تحقیق نشده است، بی تناسب نیست در این کتاب به شرح احوال او بپردازیم و از این که در سلسله قدما می باشد، منافاتی با وضع کتاب ما، نخواهد داشت. به همین مناسبت می گویم: شیخ طوسی در کتاب رجال⁽¹⁾

رجال طوسی، ص 246.

و باز در باب کنی از همان رجال⁽²⁾نوشته است: ابو اسحاق همدانی و ابو اسحاق سبیعی از اصحاب حضرت ابو محمد حسن بن علی (المجتبی) علیهما السّلام می باشند.

در کتاب رجال⁽³⁾، علاّمه حلّی در باب کنی گوید: ابو اسحاق السبیعی [کذا] بن کلیب از اصحاب ابو محمد حسن بن علی (المجتبی) علیهما السّلام می باشد.

مؤلف گوید: از ظاهر کلام شیخ و به اعتقاد او چنین استفاده می شود که کنیه های مزبور، مربوط به سه تن از اصحاب آن جناب است.

شیخ مفید (ره) در کتاب الاختصاص نوشته است: محمد بن جعفر مؤدب اظهار داشته است. ابو اسحاق (که نامش عمرو بن عبد اللّه سبیعی است) چهل روز نماز صبح را با وضوی نماز خفتن به جای آورد و در هر شب یک ختم قرآن می کرد. و در عصر خودش کسی عابدتر از او نبود و عامه و خاصه، در حدیث به وی اعتماد کامل داشتند و از موثقان

اصحاب حضرت علی بن الحسین صلوات اللّه به شمار می آمد و در شبی که حضرت مولا علی به شهادت رسید، متولّد شد و در سن نود سالگی درگذشت و او از مردم همدان است و نام او عمرو بن عبد اللّه بن علی بن ذی حمیر بن سبیع بن سبیع همدانی است و انتساب به سبیعی از آن جهت است که در قبیله آنان وارد شده است.

یکی از علما - گویا ابن شیرویه دیلمی مؤلف کتاب الفردوس - گفته است: ابو اسحاق سبیعی کوفی از تابعین بزرگ به شمار است و حضرت علی علیه السّلام و ابن عباس و ابن عمر و صحابه دیگر را دیده است. اعمش و شعبه و ثوری و دیگران از وی روایت کرده اند ابو اسحاق سه سال از خلافت عثمان که باقی مانده بود متولد شد و سال 129 ه. ق وفات یافت. ابو اسحاق گفته است: پدرم مرا روی دوشش بلند کرد تا علی علیه السّلام را که به ایراد خطبه می پرداخت دیدم و به خاطر دارم که موی سر و صورتش سپید بود و موهای سر مبارکش سفید و دو شانه اش را فرا گرفته بود و بزرگواری خنده رو و نیکو چهره بود و در روی زمین به آرامی حرکت می کرد.

مؤلف گوید: برخی سپیدی موی سر و صورت را به ابو اسحاق نسبت داده اند و احتمال بعیدی هم این معنی را می رساند، لکن حق آن است که موهای سر و صورت حضرت مولا علی علیه السّلام سپید بوده است.

شیخ محمد بن جریر بن رستم طبری امامی در کتاب المسترشد در ضمن اظهار بی سابقه ای نوشته است ابو اسحاق سبیعی از دشمنان و کینه توزان حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام است و کسی را از سوی خود گمارد تا با حضرت امام حسین علیه السّلام نبرد کند و به گمان من، شیخ حسن بن علی بن محمد طبرسی هم در کتاب کامل بهائی به این موضوع، اشاره کرده باشد.

میرزا محمد استرآبادی در رجال کبیر گوید: ابو اسحاق عمرو بن عبد اللّه بن علی همدانی سبیعی کوفی تابعی از اصحاب حضرت صادق علیه السّلام است و در باب کنی گوید: ابو اسحاق سبیعی عمرو بن عبد اللّه، سبیع، قبیله ای است از همدان و گاهی او را - به طوری که پیش از این گذشت - همدانی گویند.

سپس گفته است: ابو اسحاق همدانی از اصحاب حضرت امیر المؤمنین علی و

حضرت امام حسن مجتبی علیهما السّلام است و پیش از این به عنوان سبیعی نام برده شد و در باب القاب گوید: سبیعی ابو اسحاق، و گاهی هم به حسب قرینه ای که در دست است لقب دیگری هم می باشد.

میرزای مبرور در رجال وسیط گوید: عمرو بن عبد اللّه بن علی، ابو اسحاق سبیعی تابعی، در بعضی از نسخه ها نام وی را عمر نوشته اند و از اصحاب امام باقر علیه السّلام است. در قاموس نوشته است سبیع بر وزن امیر، سبیع بن سبیع است که از قبیله همدان به شمار می آید و امام ابو اسحاق عمرو بن عبد اللّه از آن قبیله است و هم نام محله ای است در کوفه که به ایشان، منسوب می باشد. او و فرزندش یونس از علمای عامه اند.

بار دیگر در رجال وسیط آمده است: عمرو بن عبد اللّه بن علی ابو اسحاق همدانی سبیعی کوفی تابعی به عنوان عمرو یادآوری شده است.

در باب کنی رجال وسیط گوید: ابو اسحاق سبیعی از اصحاب حضرت امام حسن مجتبی علیه السّلام است. پیش از این به عنوان عمرو بن عبد اللّه یا عمر ابو اسحاق سبیعی، و سبیع، قبیله ای است از همدان و گاهی هم او را به همین مناسب همدانی گفته اند.

باز در همان رجال گوید: اسحاق همدانی از اصحاب حضرت علی و امام مجتبی است.

امیر مصطفی در رجال خویش به طور کلی از مترجم حاضر نام نبرده است و در نسخه ای از رجال وی نقد الرجال که نزد ما موجود می باشد در هیچ یک از باب کنی و اسما به نام او اشاره نکرده است و این رفتار از امیر مصطفی نسبت به مترجم حاضر بی سابقه است. آری ترجمه نواده اش اسرائیل را از رجال شیخ بطوری که ما، در ضمن مطالبی که از سید داماد نقل می کنیم - ایراد کرده است، از طرف دیگر از فرزندش یونس که پدر اسرائیل است نام نبرده است.

میرزا محمد در رجال⁽¹⁾

در منهج المقال میرزای مبرور که در سابق به ضمیمه امل الامل چاپ شده یونس را به کنیه ابو اسحاق معرفی کرده و مطالبی که در بالا ترجمه شده آورده است. وحید بهبهانی در تعلیقاتی که بر آن کتاب دارد به این موضوع توجه داشته که کنیه یونس، ابو اسحاق نبوده است و نوشته است نام ابو اسحاق، عمر بن عبد اللّه است نه این که ابو اسحاق، کنیه یونس باشد - م.

مکّنی به ابو اسحاق سبیعی از اصحاب امام صادق علیه السّلام است و پیش از این ذیل احوال ثویر بن ابی فاخته، پاره ای از مطالب را که دلیل بر کینه توزی شدید یونس باشد نقل کردیم و پیداست که او و پدرش از علمای عامه می باشند.

مؤلف گوید: از نوشته میرزا محمد برمی آید که کنیه یونس هم ابو اسحاق است زیرا نوشته است «یونس مکنی ابا اسحاق» گویا اشتباهی اتفاق افتاده و حق آن است که نوشته باشد «یونس بن ابی اسحاق السبیعی».

او در ضمن یادآوری از نواده ابو اسحاق نوشته: اسرائیل بن یونس بن ابی اسحاق کوفی از اصحاب امام صادق است.

موضوعی را که میرزای مبرور در ترجمه ثویر بن ابی فاخته گوشزد کرده است از رجال نجاشی است، آن جا که از سیابة بن سوار نقل نموده، وی خطاب به یونس بن ابو اسحاق گفت: چرا از ثویر روایتی نقل نمی کنی با آن که اسرائیل از او روایت می کند؟ در پاسخ گفت: با او که رافضی است کاری ندارم. مراد از اسرائیل، فرزند یونس است.

میرزای مزبور در رجال الوسیط ذیل ترجمه فرزند ابو اسحاق نوشته است: یونس بن ابو اسحاق سبیعی از اصحاب حضرت صادق علیه السّلام است و در ذیل نام ثویر بن ابی فاخته مطلبی آمده است که حاکی از کینه توزی شدیدی است که وی در مذهب عامه داشته است. و در ضمن ترجمه نواده اش نوشته است اسرائیل بن یونس بن ابو اسحاق کوفی.

شیخ طوسی در رجال در باب کنی گفته است: ابو اسحاق سبیعی بن کلیب از اصحاب حضرت صادق علیه السّلام است.

کشّی در رجال ذیل ترجمه خلف، نوشته است: فتح بن عمرو بن وراق از یحیی بن آدم از اسرائیل از ابو اسحاق عمرو روایت داشته است.

سیّد داماد در حاشیه رجال کشی نوشته است: ابو اسحاق سبیعی نامش عمرو بن عبد اللّه است و از سفیان روایت می کند. کرمانی در شرح صحیح بخاری ذیل ترجمه عمار بن یاسر نوشته است: ابو اسحاق عمرو بن عبد اللّه به فتح عین بی نقطه کوفی. و ابن اثیر در جامع الاصول گفته است: ابو اسحاق، عمرو بن عبد اللّه سبیعی همدانی کوفی، حضرت علی بن ابیطالب علیه السّلام و ابن عباس و اسامة بن زید و ابن عمر را دیده است و به

سماع حدیث براء بن عازب و زید بن ارقم رسیده و منصور و اعمش و شعبه و ثوری از وی روایت کرده اند و تابعی بنام و کثیر الروایه است. در دومین سال خلافت عثمان، به دنیا آمده است و سال 129 یا 127 ه. ق درگذشته. و سبیعی به فتح سین بی نقطه و باء مکسور و عین بی نقطه است. در قاموس گفته است: سبیع بر وزن امیر است و - پس از ایراد مطالبی که گذشت - اظهار می دارد! شیخ طوسی در کتاب رجال در باب کنی اصحاب امیر المؤمنین علیه السّلام نوشته است: ابو اسحاق همدانی و در باب کنی اصحاب حضرت ابو محمد حسن بن علی علیهما السّلام نوشته است: ابو اسحاق همدانی، ابو اسحاق سبیعی بن کلیب است. می گویم: پیداست که هر دو عنوان، یک نام است. و در باب عین اصحاب حضرت ابو عبد اللّه جعفر بن محمد الصادق علیهما السّلام نوشته است: عمر بن عبد اللّه بن عمّار ابو اسحاق همدانی سبیعی کوفی می گویم: ممکن است و او عمرو از سوی ناسخان، افتاده باشد نه آن که از قلم شیخ، ساقط شده باشد - پایان کلام سید داماد.

ابن اثیر، در کامل در وقایع سال 127 ه. ق نوشته است: در این سال ابو اسحاق عمرو بن عبد اللّه سبیعی همدانی وفات یافت. بعضی گفته اند وی در سال 128 ه. ق درگذشته و صد سال عمر داشته است. و سبیعی به فتح سین و کسر یا است. و در وقایع سال 159 ه. ق نوشته است در این سال، یونس بن ابی اسحاق سبیعی همدانی به سکون میم و دال بی نقطه وفات یافته است. و در وقایع سال 160 ه. ق نوشته است در این سال، اسرائیل بن ابو اسحاق سبیعی همدانی وفات یافته است و بعضی وفات او را سال 164 ه. ق نوشته اند. ذهبی در کتاب مختصر و میزان الاعتدال، 208/1 نوشته است:

اسرائیل بن یونس بن ابی اسحاق سبیعی یکی از بزرگان است. اسرائیل، از جدش و زیاد بن علاقه و آدم بن علی روایت می کرده است و یحیی بن آدم و محمّد بن کثیر و گروهی دیگر از وی روایت داشته اند. از برادرش عیسی نقل شده برادرم اسرائیل گفته است:

حدیث ابو اسحاق را آن چنان از حفظ می کردم که سوره قرآن را در حفظ می سپردم.

احمد بن حنبل او را موثق شمرده است. ابو حاتم گفته است: وی از روات صدوق و از استوارترین یاوران ابو اسحاق بوده و سال 122 ه. ق درگذشته است.⁽¹⁾

ذهبی در میزان الاعتدال، 209/1 نوشته است: اسرائیل سال 162 ه. ق درگذشته و در بالا 122 مرقوم شده

شیخ طوسی در رجال گوید: ابو اسحاق از هانی بن هانی مرادی روایت می کرده است. ابن داوود در رجال می نویسد: ابو اسحاق از هانی بن هانی همدانی روایت می کرده و مرادش ابو اسحاق سبیعی مترجم حاضر است.

ذهبی گفته است: هانی بن هانی، از علی و ابو اسحاق از هانی روایت داشته است.

مؤلف گوید: از نظرات این عده از اعلام و همچنین از کلام شیخ و دیگران برمی آید که ابو اسحاق چند تن بوده اند. و همچنین از کلام آنها استفاده می شود که: ابو اسحاق سبیعی و فرزندش یونس و نواده اش اسرائیل از دانشمندان بنام عامه بوده اند و از اعلام شیعه نمی باشند.

در ضمن تعلیقه ای که بر رجال کبیر میرزا محمد نوشته ام پس از ایراد پاره ای از گفتار اعلام یاد شده چنین یادآوری کرده ام: اگر نام ابو اسحاق سه گونه ذکر شده است مربوط به یک شخص باشد بیرون از دقت نخواهد بود برای این که بعید است ابو اسحاق تا روزگار حضرت صادق علیه السّلام زنده مانده باشد. گذشته از این، چرا از ائمه پیش از حضرت صادق علیه السّلام روایت نکرده است و روایت کردن از ائمه دو طرف، دورتر از واقع و شباهتش به دروغ بیشتر می باشد. و در ضمن تعلیقه ای که بر اسرائیل داشته ام چنین آمده است:

اسرائیل و جدّش ابو اسحاق در ضمن برخی از اسانید اخبار ما یادآوری شده اند از جمله در اوایل کتاب اختیار رجال کشّی شیخ طوسی و کتابهای دیگر.

در تاریخ کامل به نقل از مختصر ذهبی تاریخ وفات اسرائیل را 122 ه. ق نوشته است و این تاریخ، خالی از اشکال نمی باشد، زیرا جدّش سال 127 یا 129 ه. ق وفات یافته است. و از یادآوری پیشین چنین به دست آمد که اسرائیل پس از جدّش زنده بوده است.

بنابراین سال 122 ه. ق تاریخ وفات او نبوده است. و به حق باید گفت در نسخه مختصر ذهبی اشتباهی رخ داده است و یا تاریخ مزبور سال وفات جدّش ابو اسحاق است. تا به این جا خلاصه ای که از تعلیقه یاد کردیم به پایان رسید.

ابو الاسود دئلی/دؤلی

ظالم بن عمرو بن جندل بن سفیان تابعی بصری⁽¹⁾

شاعر از قبیله دئل که در جنگ صفین حضور داشته است. اصول النحو العربی بدو منسوب است. المنجد فی اللغة و الاعلام/ 14.

ابو ایّوب انصاری 52 ه/ 672 م، نام او خالد بن زید خزرجی است

قبرش در حال حاضر در قسطنطنیه⁽²⁾در مزار معروفی است که مردم به زیارت آن می روند. از سوی دیگر در میان آذربایجانی ها مشهور است که قبر ابو ایّوب انصاری در آخر شهر ارومیه است و همان مکان را ابو ایّوب انصاری گفته اند.

«باب باء»

ابو البدر

شیخ رئیس فاضل کامل امامی بنام است. در اردبیل، در کتابی چنین دیدم. ابو علی طوسی گفته است: رئیس ابو البدر این اشکال را نوشته است * ه ق و اظهار داشته است از شخص مورد وثوق و اعتمادی شنیدم حضرت مولا علی بن ابی طالب علیهما السّلام، اشکال مزبور را بر روی سنگی که حک شده بود مشاهده کرده و افزوده است که آن اشکال، رمز اسم اعظم الهی است و (حضرت مولا یا آن مرد موثق⁽³⁾) طریقه

نوشتن و پاره ای از مطالب مربوط به آن را در ضمن این ابیات ایراد کرده است.

ثلاث عصی صفّفت بعد خاتم علی رأسها مثل السنان المقوم

و میم طملیس أبتر ثم سلّم الی کل مأمول و لیس بسلّم

و هاء شقیق ثم واو منکس کأنبوب حجّام و لیس بمحجم

و اربعة مثل الانامل صفّفت تشیر الی الخیرات من غیر معصم

فذلک اسم اللّه جلّ جلاله الی کل مخلوق فصیح و أعجم

فیا حامل الاسم الذی لیس مثله توقّ به کلّ المکارم تسلم

سه عصا (سه الف عمودی) که پس از خاتمی قرار گرفته در حالی بر فراز آن الف مدی که مانند نیزه ای است درآمده باشد پس از آن سه الف، میم کور که دائره اش نمودار نباشد و بی دم باشد قرار گرفته و بعد از آن، نردبان سه پایه ای که انسان را به هر آرزویی می رساند در حالی که نردبان معمولی نمی باشد درآمده است و پس از آن هاء جدا شده یعنی هاء هوز (ه) است و به دنبال آن واو معکوسی که مانند شاخ حجامت که بر فراز آن ها سایه افکنده است. و پس از آن چهار الف دیگر در یک ردیف به شکل انگشتان دست بدون مچ قرار گرفته است. به واسطه همین حروف است که خوبیها و خواسته های درونی برآورده می شود. اشکال مزبور، نام خدای عز و جل است که در اختیار عرب و عجم گذارده شده است. اینک ای کسی که حامل این اسم بی مانند می باشی به یقین بدان با داشتن آنها از هر گزندی در امان خواهی بود.⁽¹⁾

اولین خاتمی همی بایدکه بود پنج گوشه آن خاتم

لیک شرط نوشتنش این استکه نرانی بر آن دوباره قلم

بنویسی عقیب آن سه الفکه نباشد از آن زیاد و نه کم

بر سر هر سه چون سنان مدیبکشی آن چنان که نبود خم

پس از آن میم بی دمی باشدکه بود کور چشم آن بر هم

بعد از آن نردبان سه پایهکه نباشد از آن زیاد و نه کم

بعد از آن چار الف بود همسرچون انامل ستاده پهلوی هم

بکشی ها و پس دگر واویکه بود کج به هیأت محجم

مؤلف گوید: در این اوقات، مشهور است که اشکال مزبور را در جمعه آخر ماه رمضان می نویسند و پس از آن، چهل و یک مرتبه آیه «وَ إِنْ یَکادُ» را مرقوم می دارند و به این وسیله چشم زخم و دیگر پیش آمدهای ناگوار را از خود دفع می کنند. همچنین شهرت دارد که سند اشکال مزبور به شیخ بهائی «ره» نسبت دارد و ممکن است شیخ بهائی، اشکال یاد شده را از ابو البدر نقل کرده باشد. و هرگاه چنین نقلی درست باشد عمل به آن، تجویز می شود هرچند به ثبوت نرسیده است، زیرا عمل به مندوبات به خصوص دعوات، منتهی به خلاف نخواهد شد.

اشکال مزبور را به صورتهای مختلف نوشته اند و طرز صحیح آن همان است که مطابق با مضمون ابیات یاد شده باشد و ممکن است شیخ بهائی هم ابیات مزبور را از ابو البدر روایت کرده باشد.

ابیات زیر و طلسم مربوط به آن هم از حضرت مولی علی علیه السّلام نقل شده است:

خمس ها آت و خط فوق خط و صلیب حوله اربع نقط

و همیزات اذا اعددتها فهی سبع لم تجد فیها غلط

ثم هاء ثم و او بعدها ثم صاد ثم میم فی الوسط

تلک اسماء عظیم قدرها فاحتفظ فیها و ایاک الغلط

تشتفی الاسقام و الداء الذی عجزت عنه الاطبا بالنمط

پنج هاء هوز (ه) و دو خط افقی () و پس از آن صلیبی که اطرف آن را چهار نقطه فرا گرفته باشد (+)، پس از آن هفت همزه بدون کم و زیاد (ءءءءءء)، بعد از آن ها و واو (ه و)، پس از آن صادی که در میان آن میم باشد (ص م)، آری اشکال مزبور نامهای عالی مقداری هستند که باید آنها را به جای خود به کار برد و از اشتباه کاری دور داشت. به وسیله آنها می توان دردهایی را که اطبا از مداوای آنها عاجزند شفا داد.

اشکال مزبور این است ه ه ه ه ه + ء ء ء ء ء ء ء ه و ص م⁽¹⁾

مرحوم مشفقی (ره) در نامه مزبور نوشته اشکال مزبور را در یک سطر مرقوم بدارند و بهتر آن است این حروف را که اشاره به اسم طه است در ذیل آنها بیفزایند ط ط ط ط ط ط ط ط ط ه ه ه ه ه و شرف شمس و این دو شکل را در روز 19 فروردین بنگارند و همراه داشته باشند - م.

مؤلف گوید: از نام شیخ ابو البدر و روزگاری که می زیسته و همچنین از مذهب او اطلاعی ندارم. درعین حال، پیداست که شیعه دوازده امامی است.

ابو البرکات

(شیخ -) از مردم استرآباد و از فضلا و متکلمان است. سید امیر فخر الدین سمّاکی امامی در رساله تفسیر آیة الکرسی که به فارسی تألیف کرده است پاره ای از بحثهای ارزنده را از وی نقل کرده و در حاشیه همان رساله به نام وی اشاره نموده و به عنوان رحمت و غفران برای او دعا کرده است و این گونه برداشتی که فخر الدین از وی داشته دلیل بر آن است که ابو البرکات شیعه است. گذشته از این که اکثر استرآبادی ها بلکه همگی آنان شیعه بوده اند.

مترجم حاضر غیر از ابو البرکات بغدادی است که حکیمی سنّی مذهب و مؤلف

کتاب المعتبر است و شکی در این مغایرت وجود ندارد.⁽¹⁾

کشف الظنون، 731/2 نوشته است: ابو البرکات هبة اللّه بن ملکا بغدادی مؤلف کتاب المعتبر در منطق در سال 548 ه ق درگذشته است - م.

ابو بکر گرگانی

(مفید -) از دانشمندان بزرگ است. ابن شهر آشوب در کتاب المناقب پاره ای از تحقیقات او را نقل کرده است.

مؤلف گوید: در شهرت وی به «جرجانی» یا «گرگانی» اشتباهی از سوی ناسخان اتفاق افتاده است و درست آن است که «جرجرائی» به جای «جرجانی» نوشته شود.

بنابراین، مترجم حاضر همان شیخ جلیل ابو بکر محمد بن احمد بن محمد مفید جرجرائی ست که شیخ طوسی بدون واسطه از وی نقل کرده است و پیش از این هم شرح حال او را نوشتیم.

ابو بکر خوارزمی

(استاد -) ابو بکر محمد بن عباس خوارزمی طبری و یا شیخ ابو بکر محمد بن موسی خوارزمی. وی، فاضل دانشمند و متکلم ادیب و شاعری بنام و معاصر با صاحب بن عباد است. کنیه ابو بکر و خوارزمی بودنش اگرچه دلیل بر سنی بودن اوست، لیکن از نامه ها و سروده های او به دست می آید که شیعه باشد چنان که صغدی، بخشی از نامه ها و اشعار او را در کتاب التذکره ذکر کرده است، از جمله هنگامی که محمد بن ابراهیم والی نیشابور به قصد آزار مردم آن جا برخاست، ابو بکر به منظور دلداری دادن گروهی از شیعیان نیشابوری نامه ای برای آنان ارسال داشت؛ نامه ای است دامنه دار و همراه با فصاحت و بلاغت. در این نامه به فضاحت خلفا ویژه امویها و عباسیها و پیروان آنان پرداخته و به پیش آمدهایی که برای اهل بیت رسالت علیهم السّلام و فرزندان و نوادگان و پیروان و اصحاب ایشان اتفاق افتاده به تفصیل اشاره کرده است و از این نامه تشیّع و حسن عقیده او بخوبی ظاهر می شود. در پایان آن نامه می نویسد: از خدا سپاسگزارم که از گوهر پاکیزه ای به وجود آمده ام و از او می خواهیم که: ما را به خودمان واگذار نفرماید و به کرده

ما، ما را در معرض محاسبه قرار ندهد و ما را از کج فهمی «حشویه»، لجاجت «حروریه»، شک «واقفیه»، ظلمت افکار «حنفیه»، اختلاف آرای «شافعیه»، ناصبی گری «مالکیه»، جبر «جهمیه» و «نجاریه»، کسالت «راوندیه»، روایتهای «کیسانیه»، انکار «عثمانیه»، تشبیه «حنبلیه» و دروغ گویی غلات «خطابیه» در پناه خود نگهداری فرماید و ما را بر ناصبی گری اصفهانی، کینه توزی نسبت به اهل بیت چونان طوسی یا شاشی (چاچی)، بینش مرجئه، تشبیه قمی، جهل شامی، حنبلی گری بغدادی، باطنی گری مغربی، عشق ابو حنیفه بلخی، تناقض گویی حجازی، بی دینی سجزی (سگزی: سیستانی) و غلو تشیّع کرخی دچار نسازد و در ردیف آنها که محبت ایشان سراپای ما را فراگرفته است محشور فرماید و شفاعت آنهایی که افتخار ولایت آنها را داریم - در روزی که هر دسته ای از مردم را به همراهی پیشوایانشان می خوانند و هر گروهی در زیر پرچم ویژه خود دعوت می کنند - روزی فرماید که او شنوا و نزدیک است. آری او سخن ما را می شنود و پاسخ ما را می دهد⁽¹⁾

صفدی در الوافی بالوفیات (191/3) نوشته است: ابو بکر خوارزمی شاعر بنام به «طبرخزی» معروف بود زیرا مادرش خوارزمی و پدرش طبرستانی بود و خواهرزاده محمد بن جریر طبری است. خود او به نقل یاقوت در آخر دیوانش گفته است. بآمل مولدی و بنی جریر؛ فاخوالی و یحکی المرء خاله؛ فها انا رافضی عن تراث؛ و غیر رافضی عن کلاله. حاکم در تاریخش گفته است: خوارزمی در لغت و شعر بی نظیر بود. در یکی از روزها، آن قدر از اسماء کنی از حفظ برای من گفت که مرا به حیرت درآورد. گویند آن گاه که تصمیم گرفت به دربار صاحب راه پیدا کند از دربان وی اذن ورود خواست. حاجب نزد صاحب رفته گفت شاعری درخواست ملاقات دارد. صاحب گفت: به او بگو: شاعری می تواند با ما ملاقات کند که بیست هزار شعر عرب را به خاطر داشته باشد. حاجب، پیام صاحب را به اطلاع او رسانید. خوارزمی گفت: به وی بگو از اشعار مردان یا زنان؟ حاجب که پیام خوارزمی را به اطلاع صاحب رسانید، گفت: آری او بو بکر خوارزمی است و اجازه ورود به او داد و به وی بی اندازه احترام گزارد، تا این که به طوری که در بالا بیان شده است از وی رنجیده خاطر شد و کفران نعمت نمود. خوارزمی به یک حال نبود و طولی نمی کشید از کسانی که با وی آمیزش داشتند اعراض می کرد، چنان که ابو سعید خوارزمی گفته است ابو بکر له ادب و فضل؛ و لکن لا یدوم علی الوفاء؛ مودته اذا دامت لخل؛ فمن وقت الصباح الی المساء. از ابو اسحاق حصری نقل شده است ابو بکر خوارزمی از رافضیهای غالی بود و در این مرتبه به سرحد کفر رسیده بود. خوارزمی نسبت به آل بویه تعصب خاصی داشت و از آل سامان نکوهش می کرد. خوارزمی مدتی را در شام و حلب به سر برد و سرانجام در سال 383 ه. ق در نیشابور درگذشت -

سیوطی در طبقات، ص 51 نوشته است: خوارزمی از شاگردان ابو علی اسماعیل صفار و دیگران بود و مرگش در ماه رمضان سال 383 ه. اتفاق افتاده و هر کجا که رفت از والیهای آن جا نکوهش کرده. آخر الامر به نیشابور

سیوطی در طبقات النجاة نوشته است صغدی گوید: آن گاه که حاجب ابو اسحاق، مورد بی مهری صاحب بن عبّاد قرار گرفت، استاد خوارزمی نامه ای به حاجب نوشت و در ضمن اندرزی که به وی داد، وی را از کفران نعمتی که نسبت به صاحب بن عبّاد کرده است سرزنش نمود. صفدی گفته است: خدا خوارزمی را بیامرزد و هرگاه در سرزنشی که نسبت به حاجب و ابو طیب نموده که چرا نعمت صاحب را کفران کرده اند راست گفته پس چرا خود، نعمت صاحب را کفران نموده؟ و حال آن که در یکی از روزها به دل و زبان از صاحب نکوهش نمود و از این رفتار خویش نسبت به صاحب، خودداری نکرد تا آن جا که گفت:

لا تحمدن، ابن عبّاد و ان هطلت کفّاه بالجود حتّی اخجل الدیما

فانها خطرات من و ساوسه یعطی و یمنع لانجلا و لاکرما

جود و بخشش ابن عبّاد تا آن جاست که مانند باران می ریزد و آن را شرمنده می دارد.

در عین حال، قابل ستایش نمی باشد، زیرا این گونه بذل و بخشش او از وسوسه های نفسانی اوست که می بخشد و از بخشش خودداری می کند و بالاخره نه بخیل است و نه کریم.

خوارزمی، این دو بیت را نوشت و در قرارگاه صاحب گذارد و بلافاصله بیرون رفت.

هنگامی که صاحب وارد شد و آن دو بیت را دید بسیار ناراحت شد و علت ناراحتی اش آن بود که احسان زیادی نسبت به او انجام داده بود. هنگامی که خبر مرگ خوارزمی به صاحب رسید گفت:

اقول لرکب من خراسان أقبلوا امات خوارزمیّکم قیل لی نعم

فقلت اکتبوا بالجصّ من فوق قبره ألا لعن الرحمن من یکفر النعم

آن گاه که مسافرانی از خراسان آمدند از آنها پرسیدم آیا خوارزمی شما درگذشت؟ گفتند: آری، به ایشان گفتم اینک با گچ بر فراز قبر او بنویسید: خدای بخشنده لعنت کند کسی را که نمک نشناس باشد.

مؤلف گوید: ابن شهر آشوب در معالم العلماء در ضمن طبقات شعرایی که آشکارا به

مدح اهل بیت نمی پرداختند از وی نام برده و گوید: ابو بکر محمد بن عباس خوارزمی طبری پیداست که فرد حاضر غیر از محمد بن موسی خوارزمی است؛ آن هم در صورتی که انتساب به جد، چنان که معمول است، در کار نباشد.

ابو البرکات خوزی

⁽¹⁾

(سید -) ابو البرکات، سید بزرگوار و دانشمند علی بن حسین حسینی خوزی موسوی، از شیخ صدوق روایت می کرده است و علی بن عبد الصمد تمیمی از وی روایت داشته است.

ابو البرکات مشهدی

(سید ناصح الدین -) به حق باید گفت، مترجم حاضر همان سید ابو البرکات محمد بن اسماعیل مشهدی حسینی، استاد شیخ منتجب الدین، مؤلف فهرست است. یکی از علما در ضمن یادداشتهای خود کتاب المسموعات را به وی نسبت داده است و او را به عنوان شیخ ناصح الدین ابو البرکات مشهدی معرفی کرده است چنان که در صدر این شرح حال وی را معرفی کردیم با این تفاوت که به جای (سید) کلمه (شیخ) را به کار برده است.

شیخ رضی الدین، ابو نصر، حسن بن شیخ ابو علی طبرسی در مکارم الاخلاق وی را به عنوان سید امام ناصح الدین، ابو البرکات مشهدی، نام برده و کتاب المسموعات را به وی نسبت داده و برخی از اخبار را از آن کتاب، ایراد نموده است. فرزندش شیخ علی بن حسن بن فضل طبرسی نیز در کتاب مشکاة الانوار از وی یاد کرده و کتاب المجموع را از تألیفات او بر شمرده است.

قطب راوندی در کتاب الخرایج گوید: خبر داد به ما، سید ابو البرکات محمد بن اسماعیل مشهدی از شیخ جعفر دوریستی از شیخ مفید....

ابو البرکات مشهدی/علوی

(سید -): شیخ ناصح الدین ابو البرکات مشهدی که همان سید ابو البرکات، محمد بن اسماعیل حسینی مشهدی استاد شیخ منتجب الدین، مؤلف فهرست است.

و به حق باید گفت فرد حاضر، سید ابو البرکات علوی است که مؤلف تبصرة العوام چگونگی مناظره او را (راجع به امامت) با ابو بکر بن اسحاق کرّامی ایراد کرده است.

ابو بکر تایبادی

(شیخ عارف فاضل زین الدین -) دانشور کامل و سراینده ای ماهر است.

چنان که از اوایل کتاب مصائب النواصب قاضی نور اللّه شوشتری استفاده می شود وی امامی مذهب است. برای شرح حال و روزگار او باید از کتابهای دیگر استفاده کرد.⁽¹⁾

قاضی نور اللّه در مجالس المؤمنین 263 نوشته است: الشیخ المؤید بشرف الفیض و الایادی زین الدین تایبادی نامش نام جدش زین الدین علی تایبادی است که شیخ با فضیلتی بوده است و کنیه او بر وجهی که مشهور است و در نفحات مذکور از «مشجر» سید محمد نوربخش نقل کرده است. وی از علمای اولیا و اجلّه عرفاست، در علوم ظاهری کامل و در صفای باطن و کشف و مشهود بحری بی ساحل وی مرید ابو طاهر خوارزمی و او مرید عبید اللّه بیدآبادی و او مرید شیخ علاء الدوله سمنانی است. جمعی کثیر از علما از قبیل میر سید شریف جرجانی و ملا سعد تفتازانی به وی معتقد بودند و خواجه بهاء الدین نقشبند گفته وی را در معارف مانند دریایی یافتم. مدت سی سال تحت تربیت و روحانیت شیخ الاسلام احمد جامی بود، آخر الامر شیخ الاسلام به وی گفت (هر معنی که مرا بود با تو همراه کردم) اکنون به زیارت مشهد مقدس منور سلطان الانس و الجن علی بن موسی الرضا علیه الاف التحیة و الثنا باید رفت تا از آن حضرت با تو فیضها همراه شود. تایبادی با پای پیاده به مشهد مقدس مشرف می شود و پس از چندی که ارادت می ورزد و به ذکر و فکر اشتغال می ورزد فیضها و توفیقها نصیبش می شود. امیر تیمور هم با همه موقعیتهای کذایی که داشت به وی ارادت می ورزید. از رباعیات اوست.

گر منظر افلاک شود منزل تووز کوثر اگر سرشته باشد گل تو

چون مهر علی نباشد اندر دل تومسکین تو و سعی های بی حاصل تو جامی در نفحات الانس نوشته مولانا زین الدین ابو بکر تایبادی بیشتر به امور شرع توجه داشت و از این راه درهای طریقت به روی او باز شد و از روحانیت شیخ احمد جام بهره ور می شد و مدت هفت سال با پای پیاده از تایباد بر سر تربت مولانا جامی می آمد تا هنگامی که جامی را در مکاشفه دید گفت تربیت تو به عهده ما واگذار شده است و پس از سی سال به دستور باطنی شیخ احمد جام به مشهد مقدس رضوی رفت و از برکات مجاورت مرقد آن حضرت، فیضها برد. مولانا زین الدین در نیمه روز پنج شنبه سلخ محرم الحرام سال 791 ه. ق وفات یافت. عماد الدین زوزنی در تاریخش گفته است: سنه احدی و تسعین بود تاریخ؛

ابو بکر دوری

(شیخ -) عبد السلام بن حسین، ادیب بصری که شیخ نجاشی است از وی روایت می کند و از اسانید شیخ طوسی که به صحیفه سجادیه منتهی می شود. در ضمن ترجمه متوکل بن عمیر بن متوکل آمده است که احمد بن عبدون هم از ابو بکر دوری، روایت داشته است و شیخ طوسی به وسیله ابن عبدون از وی روایت کرده است و خود او از ابن اخی طاهر، روایت نموده، بنابراین، مترجم حاضر هم درجه با شیخ صدوق بوده است اما نام او را نمی دانم.

دوری به ضم دال منسوب به دور است. در قاموس گوید: دور، به ضم دال نام دو قریه علیا و سفلی است، واقع در میان سرّ من رأی (سامرا) و تکریت و از آن جاست محمد بن فرخان بن روزبه و نام ناحیه ای است از دجیل و محله ای است از بغداد نزدیک به ابو حنیفه و از آن محله است محمد بن مخلد بن حفص و همچنین محله ای است از نیشابور و از آن جاست ابو عبد اللّه دوری.

ابو بکر جعابی

(شیخ -) ابو بکر محمد بن عمر بن محمد بن سلیم بن براء بن نیره بن سیّار معروف به جعابی.⁽¹⁾

ابو بکر بن درید ازدی

⁽²⁾ (ادیب -) شیخ بزرگوار امامی مذهب و پیشوا ابو بکر محمد بن حسن بن درید ازدی، ادیب لغوی، معروف به ابن درید و مؤلف کتاب الجمهرة فی اللغة و کتابهای دیگر. ابن شهر آشوب در معالم العلماء در ردیف سرایندگانی که آشکارا به مدح اهل بیت علیهم السّلام

می پرداختند از وی یاد کرده و مانند ما، که در عنوان شرح حال به کنیه وی اکتفا نمودیم، او هم به کنیه اکتفا کرده و نام او و پدرش را متعرض نشده است.

ابو بکر صولی

(اجل -) ابو بکر محمد بن یحیی بن عبد اللّه بن عباس کاتب صولی معروف به ابو بکر صولی از ابو العباس مبرّد روایت داشته و از پیشینیان است و به صولی هم معروف می باشد.

ابن شهر آشوب در معالم العلماء در ردیف سرایندگانی که با تقیه به ستایش اهل بیت می پرداخته اند نام او را ذکر کرده است. و پیدا است که مترجم حاضر، همان صولی امامی است که مشهور به لعب الشطرنج است.⁽¹⁾

اعیان الشیعه، 97/10 طبع جدید نوشته: ابو بکر محمد بن یحیی بن عبد اللّه بن عباس بن محمد بن صول تکین معروف به صولی شطرنجی و صولی منسوب است به جدش صول تکین. در ماه رمضان سال 255 ه در بصره متولد شد. از شاگردان ابو داوود سیستانی و مبرد و ثعلب است. او ندیم راضی و مکتفی و مقتدر عباسی بوده و تألیفاتی در اخبار وزرا و شعرا و قرمطیها و دیگران دارد و کتاب ادب الکاتب از اوست. در بازی شطرنج استاد بود تا آن جا که عوام مردم او را واضع شطرنج می دانستند با آن که واضع آن بهرام هندی است. ابراهیم صولی که از اصحاب حضرت رضا علیه السّلام است عموی پدری او است و صولی به توسط او اخبار زیادی از حضرت رضا علیه السّلام روایت کرده و صدوق در عیون اخبار الرضا روایت او را نقل کرده است و مسعودی او را در شمار مورخان نام برده و خاندان او از پادشاهان گرگان بوده اند و اشعار فراوانی گفته است و در تألیف کتاب، سلیقه ارزنده ای داشته است. قاضی تنوخی گفته صولی در ماه رمضان سال 335 ه درگذشت و پدر مرا وصی خود قرار داد و در وصیت نامه نوشت که وارثی ندارد. و نیز به معالم العلماء/ 152 مراجعه شود.

ابو بکر بن عیّاش

شیخ ابو عبد اللّه احمد بن محمد بن عبد اللّه بن حسن بن عیّاش جوهری معروف به ابن عیّاش و مؤلف کتاب الامالی و از علمای پیشین اصحاب ما به شمار است.⁽²⁾

ابو بکر مدائنی کاتب

محمد بن حسن بن روزبه، ابو بکر مدائنی کاتب، در رحبه می زیست و راوی صحیفه

کامل سجادیه بوده است. و ابو المفضل محمد بن عبد اللّه بن مطلب شیبانی از وی روایت داشته و در درجه صدوق و امثال اوست.

ابو بکر قاضی

وی از علمای بنام است و قاضی القضاة عماد الدین ابو محمد حسن بن احمد استرآبادی که نواده مادری اوست به طریق املا از وی روایت داشته است. و چنان که از یکی از سندهای برخی از اخبار اربعین شیخ منتجب الدین، استفاده می شود منتجب الدین به توسط قاضی القضات مزبور از وی روایت داشته است و خود او از شیخ شهید ابو جعفر کمیل بن جعفر از ابراهیم بن حسن از عبد اللّه بن سعید طائی از رشید بن رشید از یزید بن ابو حبیب از حسن از ثوبان روایت کرده است: امیر المؤمنین علیه السّلام را دیدم تا آخر. لیکن شیخ منتجب الدین در کتاب فهرست از وی نام نبرده است و پیدا است که وی از علمای عامه است و به همین نسبت روات دیگر حدیث مزبور هم از علمای عامه اند.

مؤلف گوید: از نام ابو بکر قاضی اطلاعی ندارم و ممکن است از لابلای کتاب حاضر به نام او دست پیدا کنیم.⁽¹⁾

از ذیل حدیث سی و یک اربعین منتجب الدین (ص 6) استفاده می شود نام ابو بکر قاضی، محمد بن احمد قزوینی است و ابو محمد استرآبادی که نواده مادری اوست از ابو بکر قاضی روایت می کرده و در بالا آورده شده است از فقهای حنفی مذهب بوده و در شهر ری به قضاوت می پرداخته است - م.

«باب تاء»

ابو التحف

شیخ ابو الحسن علی بن محمد بن ابراهیم بن حسن بن طیّب مصری معروف به ابو التحف، به ظاهر از علمای خاصه و از مشایخ شیخ حسین بن عبد الوهاب، معاصر با

سید مرتضی و سید رضی و شیخ طوسی است و از گروه بسیاری روایت کرده است.

مؤلف گوید: به طوری که به خط بسیار کهنی در کتاب المعجزات شیخ حسین مذکور دیدم، «تحف» با تاء نقطه دار و حاء بی نقطه و فاء آخر ضبط شده است لیکن در باب نون خواهد آمد که شهرت وی را «ابو النجف» با نون و جیم و فا ضبط کرده اند و او از مشایخ سید مرتضی، سید رضی بوده و ضبط نون و جیم، صحیح نیست.

ابو تراب خطیب

از دانشوران بنام است و کتاب الحدائق از تألیفات اوست. ابن شهر آشوب در کتاب المناقب برخی از اخبار را از آن کتاب، نقل کرده است و پیداست که از علمای خاصه می باشد.

ابو تراب حسنی

(سید -) ابو تراب مرتضی بن داعی حسنی رازی، برادر سیّد ابو حرب مجتبی بن داعی حسنی رازی، از علمای بنام است و از مشایخ سید فضل اللّه راوندی و ابن شهر آشوب و دیگران به شمار می رود.

ابو تراب بن رؤیه قزوینی

(قاضی -) از علماء بزرگوار است و ممکن است از معاصران شیخ طوسی باشد.

قاضی نور اللّه شوشتری در مجالس المؤمنین نوشته است: قاضی از دانشمندان بی نظیر قزوین و فضلای سعادت قرین است. شیخ عبد الجلیل قزوینی رازی در کتاب نقض فضایح الروافض نوشته است: روزی یکی از ناصبیهای جبری مذهب به قاضی گفت: ما شما را کافر می دانیم! قاضی در پاسخ گفت ما هم شما را کافر می دانیم و مثلی به فارسی به آن اضافه کرد: «از آوه تا ساوه همان قدر راه است که از ساوه تا آوه یعنی چنان چه دانی هست نه بیش و نه کم». در ایراد این مثل، لطیفه ای است و آنها که از احوال مردم این دو شهر آگهی دارند متوجه به لطافت مثل مزبور خواهند شد، زیرا مردم آوه به تشیع و مردم ساوه به تسنن معروفند. و نزدیک به جوابی که قاضی به آن ناصبی داده است، آن است

که یکی از مخالفان به بزرگی از مردم زمان خود گفت: من به تو عقیده ندارم! آن بزرگ، در پاسخ گفت: هرچه آری بری. و نظرش به این مصراع بود «صدق پیش آور که این جا هر چه آرند آن برند».

ابو تمّام

حبیب بن اوس بن قیس بن اشج بن یحیی بن مروان بن مرّ بن سعد بن کاهل بن عمرو بن عدی بن عمرو بن غوث بن طی. نامش جلهمة بن أدد بن زید بن یشجب بن غریب بن زید بن کهلان بن یشجب بن یعرب بن قحطان عاملی شامی طائی، مادح اهل بیت علیهم السّلام و امامی مذهب و سراینده ای بنام و فاضلی ادیب است. دیوانی از اشعار خود ترتیب داده و دیوان معروف دیگری به نام الحماسه دارد که از اشعار فصحای عرب گرد آورده و کتابهای دیگر و دیوان اخیر را از آن جا «حماسه» گفته اند که در آغاز آن، اشعاری در وصف حماسه یعنی شجاعت و دلاوری آورده است و بالاخره همه دیوان، به طور مجاز و استعمال جزء در کل به نام «حماسه» شهرت پیدا کرده است.⁽¹⁾

شرح حال ابو تمام در ریاض العلماء (ترجمه -) 160/1 به تفصیل آورده شده است. در اعلام المنجد نوشته است: در جاسم (سوریه) متولد و در موصل وفات یافت. دیوان، فحول (مختارات قصائد شعراء الجاهلیة) و الحماسة از تألیفات اوست - م.

ابو تمام در روزگار مولانا حضرت امام هادی علی بن محمد النقی علیهما السّلام درگذشت و خاصه و عامه او را به تشیع می شناسند و جاحظ از وی روایت می کند.

«باب جیم»

ابو جعفر

(شیخ -) گروه زیادی از علمای بنام اصحاب ما به کنیه ابو جعفر شهرت یافته اند.

معروف ترین ایشان، شیخ محمد بن حسن طوسی و شیخ صدوق، محمد بن علی بن

حسین بن موسی بن بابویه قمی و شیخ ثقة الاسلام محمد بن یعقوب کلینی رازی هستند.

یکی از علما، کتاب تفسیر المعانی را به شیخ ابو جعفر انتساب داده است و حدیث من فسر القران برأیه فلم یوجرو ان اخطا فاثمه علیه، «کسی که قرآن را به اراده خود تفسیر نماید مزدی ندارد و اگر خطا کند گناهش به عهده اوست» را از او نقل کرده است.

ندانستم مراد وی کدام یک از ابو جعفرهای یاد شده می باشد، ممکن است مرادش شیخ طوسی در تفسیر التبیان باشد و لفظ معانی که به آن تفسیر اضافه شده اشتباه ناسخ یا آن عالم باشد.⁽¹⁾

شیخ طوسی در مقدمه تفسیر التبیان می نویسد: تفسیر به رأی جایز نیست و علمای عامه این حدیث را که در نکوهش تفسیر به رأی است از پیمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله روایت کرده اند که فرموده است: من فسر القرن برأیه و اصاب الحق فقد اخطاء و ممکن است حدیث تفسیر به رأی را در جای دیگر از آن تفسیر همان طور که در متن آورده شده است نقل کرده باشد - م.

ابو جعفر اشعری

(شیخ -) وی فاضلی دانشور و بزرگوار و کتاب الجامع فی الاخبار از تألیفهای اوست، شایسته است احوال و روزگار او را بررسی کرد.

ابو جعفر بن فقیه أمیرکا بن أبو النجمی مصدری مقیم قریه جنبدة

(شیخ معین الدین -) منتجب الدین در فهرست گوید: وی، صالح عالم است.

ابو جعفر بن جریر طبری

شیخ ابو جعفر محمد بن جریر بن رستم طبری امامی است که پس از این به احوال او می پردازیم و او از ابو جعفر محمد بن هارون بن موسی تلّعکبری روایت می کند.

ابو جعفر بن رستم طبری

شیخ ابو جعفر محمّد بن جریر بن رستم بن جریر طبری، امامی مؤلف کتاب دلائل الامامة و کتابهای دیگر است.

ابو جعفر طوسی

(شیخ -) عنوان مزبور بیشتر اوقات به محمد بن حسن طوسی اختصاص دارد که به شیخ طوسی هم معروف است و گاهی هم عنوان ابو حمزه مؤلف الوسیلة است و ابو حمزه را گاهی با قید ابو جعفر طوسی ثانی عنوان کرده اند چنان که شیخ یحیی بن سعید در کتاب نزهة الناظر ابو حمزه را به همین قید یادآوری کرده است.

ابو جعفر طوسی متأخر

گاهی هم وی را به عنوان ابو جعفر طوسی مشهدی ثانی خوانده اند و مراد از هر دو عنوان، شیخ عماد الدین ابو جعفر محمد بن علی بن حمزة بن محمد بن علی طوسی مشهدی مؤلف کتاب الوسیلة در فقه است که از کتابهای مورد توجه فقهاست و مؤلفش به عنوان ابن حمزه فقیه شناخته شده است و در باب ابن از (کنی) به نام او اشاره خواهد شد. گاهی عنوان مزبور به شیخ عماد الدین ابو جعفر محمد بن علی بن محمد طوسی مشهدی مؤلف کتاب الثاقب فی المناقب گفته می شود و پیش از این که به شرح حال هر دو عنوان پرداختیم نوشتیم که هر دو عنوان یک شخص است.

ابو جعفر کمیح

(شیخ -) وی، فقیه فاضل و از مشایخ ابن شهر آشوب به شمار است. ابو جعفر از پدرش از قاضی بن برّاج از شیخ مفید روایت می کند و ابن شهر آشوب، در اوائل کتاب مناقب به این مسند اشاره کرده است.

ابو جعفر مترجم حاضر، برادر شیخ ابو القاسم بن کمیح است که او هم از مشایخ ابن شهر آشوب می باشد.

ابو جعفر بن محسن حلبی

(شیخ -) ابو جعفر محمد بن علی بن محسن حلبی، شاگرد شیخ طوسی و از هم طرازان اوست.

ابو جعفر بن مولانا محمد امین استرآبادی

(شیخ -) فاضلی دانشور و ماهر بود، شیخ معاصر در امل الامل، 351/2 نوشته است وی از معاصران است و در هندوستان به سر می برد.

ابو جعفر بن مهدی بن عابد ابو الحرب حسینی مرعشی

(سید -) وی فاضل بزرگواری است. شیخ احمد بن ابو طالب طبرسی از وی روایت می کند و خود او به طوری که از آغاز کتاب الاحتجاج طبرسی یاد شده استفاده می شود از شیخ ابو عبد اللّه جعفر بن محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی روایت داشته است. ممکن است نام او در امل الامل یا در کتاب حاضر ایراد شده باشد.⁽¹⁾

امل الامل در ذیل احوال شیخ احمد طبرسی و در جای دیگر به عنوان خود سید ابو جعفر از وی نام برده است و در هر دو جا وی را به عنوان ابو جعفر مهدی نام برده است و کلمه (ابن) که در این جا اضافه شده در آن دو موضع، نمی باشد - م.

ابو جعفر بن معیّه حسنی

سیّد [قاسم بن حسین/حسن بن معیه بن سعید دیباجی، جلال الدین، ریاض، 490/4]

ابو جعفر نیشابوری

(شیخ -) ابن شهر آشوب در معالم العلماء نوشته است کتاب البدایة فی الهدایة از تألیفات او می باشد.

مؤلف گوید: نیشابوری از مشایخ قطب راوندی است و استاد استناد «ایّده اللّه» در چندین جا از دعوات راوندی روایتی را که قطب راوندی از وی داشته نقل کرده است از جمله در آخر مجلد احوال سید الشهدا از بحار الانوار معجزه ای را که از مرقد مطهر حضرت سید الشهدا علیه السّلام دیده که شخص گرفتار به فلج شدید را شفا داده یادآوری کرده است و همچنین در کتاب صلوة بحار از دعوات راوندی نقل کرده و سند وی در کتاب اخیر

چنین است: خبر داد به ما، شیخ ابو جعفر نیشابوری از شیخ ابو علی از پدرش شیخ طوسی.

مؤلف گوید: ممکن است در لابلای مطالب یادآوری شده این کتاب به نام نیشابوری اشاره شده باشد و در باب القاب خواهد آمد که ابن شهر آشوب در کتاب مناقب از مجالس نیشابوری نقل کرده است. محتمل است مترجم حاضر و شخص مزبور در مناقب یکی باشد.

بحق باید گفت: مترجم حاضر با شیخ ابو جعفر محمد بن علی بن حسن نیشابوری که از مشایخ قطب راوندی است یکی است و از ابو الحسن بن عبد الصمد تمیمی روایت داشته است.

ابو جعفر بن هارون بن موسی تلعکبری

(شیخ -) ابو جعفر محمد بن ابو محمد هارون بن موسی تلّعکبری، فرزند تلّعکبری مشهور است. وی دانشوری با فضیلت بود و از پدرش روایت می کرد و پیش از این گذشت که نجاشی به حضور وی می رسیده است.

ابو جعفر بن قبه

شیخ اجلّ اقدم ابو جعفر محمد بن عبد الرحمن بن قبه رازی معروف به ابن قبه، متکلم امامی مذهب و مؤلف کتاب الانصاف در امامت و کتابهای دیگر. ابن قبه از شاگردان ابو القاسم کعبی است که یکی از بزرگان معتزله به شمار است.

ابن قبه از دانشوران بزرگ و از معاصران شیخ مفید بلکه از معاصران صدوق است.

ابو جعفریون

مشایخ سه گانه محمد نام اند که به شیخ طوسی و شیخ صدوق و ثقة الاسلام کلینی شناخته شده اند. و از ایشان در این روزگارها و نزدیک به آنها به محمدین ثلاثه تعبیر می کنند.⁽¹⁾

محمدین ثلاثه اوائل در بالا نام برده شد و محمدین ثلاثة اواخر ملا محمد محسن فیض، ملا محمد باقر مجلسی و شیخ محمد حرّ عاملی است و از حاج میرزا حسین نوری مؤلف مستدرک به ثالث مجلسی ها تعبیر

ابو الجود بن نصر اللّه تتوی

(مولی -) حکیم فاضل امامی مذهب. در تبریز کتاب خلاصة الحیوان فی تاریخ احوال الحکماء الاعیان او را دیدم. این کتاب را به درخواست وزیر ابوالفتح بن عبد الرزاق به پارسی تألیف کرده و تحقیقات ارزنده ای در آن ایراد نموده. از روزگار او اطلاعی ندارم.

«باب حاء»

ابو حاتم رازی

شیخ ابو حاتم احمد بن حمدان رازی. از تألیفات او کتابی است که در ردّ کتاب زکریا طبیب رازی نوشته که الحاد را اثبات و نبوات را انکار کرده است. ابو حاتم از پیشینیان و از معاصران شیخ صدوق است.

در بخش دوم در باب حاء بی نقطه از قسم کنی به نام ابو حاتم تتوی رازی که از علمای عامه است اشاره خواهیم کرد و ممکن است ابو حاتم تتوی با مترجم حاضر یکی باشد.

ابو حبیش متکلم

شیخ ابو حبیش مظفر بن محمد بن احمد منجی متکلم که گاهی هم از او به مظفر بن محمد خراسانی تعبیر کرده اند.⁽¹⁾

ابو حبیش، استاد شیخ مفید و از شاگردان جوان ابو سهل نوبختی است و شیخ مفید علاوه بر او از طاهر غلام روایت داشته و از شاگردان طاهر بوده است.

پیش از این ذیل احوال شیخ مفید و همچنین به مناسبت طاهر نوشتیم، حبیش به ضم حاء بی نقطه و باء مفتوح و یاء ساکن و شین آخر، صیغه مصغر است بر وزن حسین و پاره ای از مطالب دیگر را در آن جا ایراد کردیم.

امیر مصطفی در رجال⁽¹⁾

نقد الرجال، ص 385.

ابو الحسن بن احمد شاذان

شیخ ابو الحسن محمد بن علی بن حسن بن شاذان قمّی، مؤلف کتاب مأة منقبة⁽²⁾و کتابهای دیگر است.

ابو الحسن فقیه شاذانی

ابو الحسن بن احمد بن شاذان است که در بالا نام برده شده است.

ابو الحسن

شیخ فخر الدین رماحی در جامع المقال، ص 135 می گوید: در صورتی که قرینه ای در کار نباشد کنیه ابو الحسن به شیخ ابو الحسن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، پدر

شیخ صدوق گفته می شود.

ابو الحسن بن ملا احمد ابیوردی کاشانی

(مولی -)، مولای بزرگوار و معروف به ابو الحسن کاشانی، وی از فضلا و علما و فقها و متکلمان است و در روزگار شاه تهماسب صفوی از دانشمندان بنام به شمار آمده است.

ابو الحسن کاشی، تألیفات با ارزشی دارد. از جمله روض الجنان. این کتاب در فن کلام و مشهور می باشد، دیگری شرح رسالة الفرائض خواجه نصیر الدین طوسی؛ این شرح هم معروف است و من آن را در اصفهان، هرات و قصبه دهخوارقان و جاهای دیگر دیده ام و مشتمل بر تحقیقات ارزنده ای است. نیز رساله ای در اثبات الواجب و صفاته که کتاب بزرگ و پر حجم و معروف است. این کتاب را در اردبیل و هرات و جاهای دیگر دیده ام. مؤلف در سبزوار در شب شنبه 15 ماه ربیع الاول سال 963 ه. ق از تألیف آن پرداخته است.

همچنین رساله ای در اصول الدین. این رساله را به فارسی و بنا به درخواست یکی از دختران شاه تهماسب صفوی تألیف نموده و در اواخر ماه ربیع الاول سال 964 ه. ق از تألیف آن فراغت حاصل کرده است و نسخه ای از آن را که رساله ارزنده ای است در هرات دیده ام و در این رساله خود را به نام ابو الحسن شریف معرفی کرده است و رساله ای نیز دارد در مقدار دیات و احکامها که رساله مختصری است، به درخواست سلطان عصرش به پارسی نوشته است و من این رساله را در فراه دیده ام و نیز رساله ای به نام الحسنی فی الحکمة الطبیعیه. این رساله، گزیده ای است از کتاب روض الجنان پیش یاد شده او و من این رساله را مانند رساله پیشین در فراه دیده ام و تألیفات و تصنیفات دیگر.

ابو الحسن در دیباچه کتاب روض الجنان و کتابهای دیگرش به تشیع خود تصریح نموده است و از حاشیه ای که امیر فخر الدین سمّاکی بر مبحث اثبات الواجب روض الجنان او نوشته است به دست می آید که امیر فخر الدین سماکی مزبور و معاصر با او یا نزدیک به زمان او می زیسته است و ایرادهای بسیاری بر تحقیقات او داشته است.

به طوری که پیش از این، ذیل احوال سید امیر غیاث الدین منصور نوشتیم ملا ابو الحسن و ملا میرزا جان سنّی، اکثر مطالب سید مبرور را سرقت کرده اند.

حسن بیک روملو در احسن التواریخ (- تصحیح دکتر عبد الحسین نوایی، تهران،

1357، انتشارات بابک، ص 525) گوید: «مولانا ابو الحسن ولد مولانا احمد باوردی که در فضیلت جامع علوم اقسام حکمیات و مجتمع انواع فضایل و کمالات بود و از علو فطرت خوش طبعی بود بی نظیر و در مولویت و حسن عبارت بی عدیل و گوش و گردن ایّام به جواهر فضایلش مزین.

ز درک عالی علمش عیون مدرکه قاصر ز کنه آیه فضلش نفوس ناطقه مضطر⁽¹⁾

در ریاض العلماء 437/5 «زکنه آیت فضلش نفوس ناطقه ناصر» آمده است.

حدّث فهم و سرعت انتقالش به مثابه ای بود که کسی از علمای اعلام را با او مجال مباحثه نبود.

در این سال، در روز یک شنبه بیست و ششم رمضان [966 ه. ق] آن اعلم علمای دوران از سرای غرور به مأوای سرور خرامید».

و من شرح تجرید را نزد او خوانده ام و از تألیفات او اثبات الواجب، روضة الجنان فی الحکمة، رسالة فی المنطق، شرح فرائض الخواجه نصیر الدین فی المیراث، متن الشوارق فی الکلام و حاشیه برخی از کتابهای کلامی است.

مؤلف گوید: از قرینه پیداست که ملا احمد ابیوردی پدر مترجم حاضر است که حواشی بر کتاب الشمسیه و شرح المطالع را تدوین کرده است. بنابراین ملا ابو الحسن در اصل از مردم ابیورد بوده و در کاشان می زیسته به همین مناسبت معروف به کاشانی است و تغایری در میان نیست. پدر او از علمای امامیه است.

ابو الحسن کاشی

(مولی -) فقیه فاضلی است و رساله فی احکام الصیود و الذبایح را به فارسی تألیف کرده است. این رساله را که مختصری بیش نیست به نام سلطان صدر آراسته و من آن را در اردبیل دیده ام. سلطان صدر یکی از حاکمان دولت شاه تهماسب صفوی است.

به گمان من، مترجم حاضر همان ملا ابو الحسن بن احمد کاشانی است.

ابو الحسن ایادی

به طوری که از کتاب الغیبه شیخ طوسی برمی آید، وی از ابو القاسم، حسین بن روح

که از سفرای حضرت بقیة اللّه است روایت می کرده و هم درجه کلینی است.

ابو الحسن باوردی

(شیخ -) وی از فقهای اصحاب ما و از اصحاب فتواست. برخی از متأخران از قبیل فاضل کاشی در حواشی المفتاح پاره ای از تحقیقات او را در بحث مواریث آورده است.

مؤلف گوید: باوردی، منسوب به ابیورد است که از شهرهای خراسان می باشد⁽¹⁾

در اللباب فی تهذیب الانساب 115/1 نوشته است: باوردی منسوب به ابیورد است که بلده ای است در نواحی خراسان و گروهی از علما از آن جا برخاسته اند از جمله ابو محمد عبد اللّه بن محمد باوردی که از معتزلیها بود و در اصفهان می زیسته و حدیث می گفته و پس از 410 ه. ق درگذشته - م.

ابو الحسن شرفه

(امیر -) از فضلا و علمای دوره شاه تهماسب صفوی بود و تألیفاتی دارد از جمله آیات الاحکام که به فارسی تألیف کرده است و دیگر شرح پارسی بر رساله الفرائض خواجه نصیر طوسی و کتابهای دیگر.

به گمانم، مترجم حاضر یکی از افرادی است که در بالا ذکر شده است.

ابو الحسن بغدادی سورائی بزاز

(شیخ -) وی، یکی از مشایخ نجاشی است و به طوری که یکی از حاشیه نویسان رجال نجاشی اظهار داشته: ابو الحسن بغدادی از حسن بن یزید سورانی روایت داشته است.

مؤلف گوید: به پندار من، سورانی، منسوب به نهر سور است و هرگاه این نسبت درست باشد مطابق با قانون نسبت باید کلمه مزبور را سوراوی گفت (به واو) نه سورانی (به همزه) درعین حال در کتابهای رجال از وی نامی نیست.

ابو الحسن سمری

ابو الحسن علی بن محمد سمری از سفیران حضرت بقیة اللّه (عج) است و پس از این در باب القاب، به عنوان سمری یادآوری می شود.

ابو الحسن بصروی

شیخ ابو الحسن محمد بن محمد بن [احمد]⁽¹⁾

ن. ک: النابس فی قرن الخامس، ص 183؛ ریاض العلماء (ترجمه -) 41/5.

آری صاحب شرح حال، شیخ فاضل و فقیه و معروف به بصروی و از شاگردان سید مرتضی است و سید هم به وی اجازه داده است و ما اجازه او را در ذیل احوال سید مرتضی آورده ایم.

اشتباه شیخ معاصر، از ناحیه ابن شهر آشوب است که وی را در «باب کنی» نام برده و پنداشته است که کنیه او نام او می باشد. و در «باب اسما»، به نام او اشاره نکرده است و مجرد چنان رفتاری که از ابن شهر آشوب پیش آمده است ایجاب نمی کند که عنوان بالا متوجه به دو شخص باشد با آن که شیخ معاصر، دو عنوان را به دو شخص ضبط کرده است.

ابو الحسن بصری کاتب

(رئیس -) وی از ادباست و در حدود 400 ه. ق می زیسته و سید عبد الحمید جد سیّد علی بن عبد الکریم بن عبد الحمید، پاره ای از وقایع را به سند مرفوع از وی نقل کرده است و نواده اش، منقولات وی را در کتاب الانوار المضیئه تذکر داده است و استاد استناد

در اوائل مجلد اول احوال حضرت بقیة اللّه (عج) بحار الانوار به آنها اشاره کرده است.

تاریخ منقولاتی که سید عبد الحمید از وی نقل کرده است 392 ه. ق است و به این ترتیب، ممکن است ابو الحسن بصری صاحب شرح حال، از علمای خاصه باشد و برای احوال او به کتابهای ادب و تاریخ باید مراجعه کرد.

ابو الحسن بکری

(شیخ -) عنوان فوق، گاهی به شیخ جلیل ابو الحسن احمد بن عبد اللّه بن محمد بکری مؤلف کتاب الانوار فی مولد النبی المختار و کتابهای دیگر اطلاق می شود. او استاد شهید ثانی است و شرح احوال او در بخش دوم این کتاب خواهد آمد زیرا به طوری که پیداست وی از علمای عامه می باشد.

ابن عودی شاگرد شهید ثانی در رساله احوال شهید ثانی نوشته است ابو الحسن بکری، استاد شهید ثانی است و کتاب الانوار فی مولد النبی المختار از تألیفات اوست.

بنابراین هرگاه بگوییم کتاب مزبور از تألیفات ابو الحسن بکری است که از محدثان پیشین بوده و علمای عامه از او روایت کرده اند خالی از دقت نخواهد بود.⁽¹⁾

در رساله شرح حال شهید ثانی به نام بغیة المرید که بخشی از آن منضم به الدر المنثور است ذیل اساتید شهید ثانی می نویسد: شهید گفته است پاره ای از کتب فقه و تفسیر را از شیخ ابو الحسن بکری بهره گرفته ام و همچنین بخشی از شرحی را که وی بر المنهاج نوشته نزد او خوانده ام. ابن عودی اظهار داشته است همواره شیخ شهید از وی ستایش می کرد و می گفت حافظه عجیبی داشت و تفسیر و حدیث، نصب العین او بود و ابهت و موقعیتش در نزد عوام و خواص از دیگران بیشتر بود و نصیب زیادی از دنیا برده بود و هرگاه وارد مجلس علم یا مسجد می شد مردم برای دست بوسی و پابوسی او ازدحام می کردند و برخی هم خود را روی پای او می انداختند و می بوسیدند. و هنگامی که می خواست از مصر به حجاز برود در کجاوه مخصوصی سوار می شد و نظر به این که قصد مجاورت داشت همراه زن و بچه اش آماده سفر می شد و مردم بسیاری از وی بدرقه می کردند و معمولش آن بود یک سال در مکه مجاورت می کرد و یک سال در مصر به سر می برد و شترهای بسیاری، کتابهای او را حمل می کردند که مایه تعجب بود. گویند معمول صاحب بن عباد آن بود هرگاه به سفری می رفت چهل شتر، کتابهای او را حمل می کردند لیکن کتاب بکری را بیش از آن، بار می کردند و شهید در یکی از آن سفرها همراه او بود و در اولین منزلی که از قصر خارج شد هزار دینار به مصرف رسانید. ابو الحسن خطاب به شهید گفت در اولین سفری که به مکه رفتم با کجاوه ای حرکت کردم که از چوب خرما ترتیب یافته بود و تو در اولین سفرت با چنین کجاوه ای حرکت می کنی و شهید گفته سعی می کردم در حال طواف مرا نبیند. بر خلاف انتظار در یکی از روزها مرا در حال طواف دید، فریاد کشید چه طواف خوبی است خدا از شما قبول کند. پس از بیان مباحثه ای که فیمابینشان اتفاق افتاده می نویسد:

از کتاب العدد القویة لدفع المخاوف الیومیه تألیف رضی الدین علی برادر علامه حلّی استفاده می شود که شیخ ابو الحسن بکری، گفته است خبر داد به من، عمرو بن علاء گفت خبر داد به من، یونس نحوی لغوی گفت، به مجلس خلیل بن احمد عروضی وارد شدم...

مؤلف گوید: از نسخه ای از کتاب الانوار که در دست ما می باشد بر می آید که کتاب مزبور از تألیفات پیشینیان است.⁽¹⁾

ابو الحسن خازن

از اعلام شیعه است و او را خازن ابو الحسن هم گفته اند. حسن بن سلیمان شاگرد شهید اول در کتاب المحتضرین از وی یاد کرده است و کتاب المجموع را از تألیفات او نام می برد و از آن روایت می کند.

مؤلف گوید: گمانم آن است که نام ابو الحسن خازن را در این کتاب برده باشیم و

نسخه ای از کتاب المجموع او، نزد ما می باشد.

سید بن طاووس در پایان رساله المواسعة فی فوائت الصلوات نوشته است: هیچ یک از شیطانها در رؤیا به شباهت ائمه طاهرین در نمی آیند و چنین رؤیاهایی مربوط به مواسعه است. هرچند رؤیای زیر، سودی به حال مواسعه ندارد در عین حال، طرفه خوابی است که یادآوری آن در این جا بی تناسب نمی باشد و من آن رؤیا را به خط خازن ابو الحسن (رضوان اللّه علیه) که مردی عادل بود و همگان او را به راستی و درستی ستوده اند و به طوری که شنیده ام، جدّم ورّام (رضوان اللّه علیه) در نماز به وی اقتدا می کرد.

چنین یافتم در شب یک شنبه 16 جمادی الاخر حضرت مولی علی علیه السّلام و حضرت بقیة اللّه (عج) را در رؤیا زیارت کردم در حالی که حضرت مولی جامه خشن و حضرت بقیة اللّه جامه نرم تری در تن داشتند به عرض حضرت مولی علیه السّلام تقدیم داشتم درباره مضایقه چه می فرمایید؟ فرمود این مسأله را از صاحب الامر بپرس و از آن محل بیرون رفتند و من حضور مبارک حضرت حجت باقی ماندم و در محلی نشستیم، به عرض رسانیدم راجع به مضایقه چه می فرمایید؟ به طور سربسته فرمود: نماز می خوانی؟ با اختلاف تعبیر معروض داشتم بعضی از مردم معمولا به کارهای خود می پردازند و توجهی به ضیق وقت نماز ندارند. فرمود پیش از آخر وقت نماز بخوانند. گفتم ابن ادریس به مردم اجازه نداده است نماز را پیش از آخر وقت بخوانند. در آن حال، متوجه شدم ابن ادریس در گوشه ای نشسته است. حضرت حجت علیه السّلام او را به حضور طلبید. وی اطاعت کرد، لیکن به مقام مقدس سلام نکرد و نزدیک نیامد. حضرت حجت فرمود: چرا مردم را از نماز گزاردن پیش از آخر وقت ممانعت می نمایی؟ آیا این دستور را از شارع فرا گرفته ای؟ ابن ادریس پاسخی نداد و ساکت ماند و از خواب بیدار شدم.

سید بن طاووس پس از این، خواب دیگری از ابو الحسن خازن نقل کرده است که مربوط به این مقام نمی باشد و به آن رساله مراجعه شود.

مؤلف گوید: شیخ حسن بن سلیمان شاگرد شهید اول، پاره ای از اخبار را از مجموع خازن ابو الحسن نقل کرده است و در تعقیب نام او «رحمة اللّه علیه» نوشته است. از جمله آنها می نویسد: ابو الحسن خازن از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است فرمود زن با

برکت و شایسته، زنی است که خواسته هایش اندک باشد و فرزندش به آسانی از وی متولد شود و زن ناشایست زنی است که خواسته هایش زیاد باشد و به سختی فرزندش را بزاید.

ابو الحسن راوندی

(شیخ قطب الدین -) شیخ امام قطب الدین ابو الحسن⁽¹⁾

کنیه او «ابو الحسین» است و ن. ک: ریاض العلماء 482/2.

ابو الحسن بن شاذان

شیخ ابو الحسن محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی. گاهی وی را به عنوان ابو الحسن بن احمد بن شاذان مؤلف کتاب «مأة منقبه» هم خوانده اند. پیش از این از وی یاد کردیم.

از پیش آمدهای برخلاف انتظار آن که سید حسین بن مساعد حائری ابو الحسن بن شاذان صاحب شرح حال حاضر را از علمای سنت خوانده و کتابی در صحت خبر صعود علی علیه السّلام را بر کتف پیمبر و شکستن بتها را به وی نسبت داده است.

ابو الحسن بن سعدویه قمی

(ادیب صالح -) به طوری که از فهرست منتجب الدین ذیل احوال سید ابو ابراهیم، ناصر بن رضا بن محمد بن محمد بن عبد اللّه علوی حسینی⁽²⁾

ریاض العلماء (ترجمه) 371/5.

ابو الحسن سمسی

⁽¹⁾

(شیخ -) از خلاصه علامه و رجال نجاشی ذیل ترجمه ابو الفتح محمد بن جعفر بن محمد همدانی معروف به مراغی، به دست می آید شیخ ابو الحسن از شاگردان جوان ابو الفتح است، لیکن نه علامه و نه نجاشی ترجمه مستقلی برای او تدوین ننموده اند و من از اسم او، اطلاعی ندارم. پیداست که وی از معاصران شیخ مفید و امثال اوست.

ابو الحسن بن صفّار

علامه، وی را از مشایخ علمای خاصه شیخ طوسی نام برده است و شیخ هم در اواخر امالی به این موضوع اشاره کرده است لیکن کلمه «ابن» در میان نیست. به گمانم از وی در شمارش مشایخ به نام یاد کرده باشیم. او از ابو المفضل شیبانی محدث معروف، روایت داشته است.⁽²⁾

ابو الحسن طبری

(شیخ -) از پیشینیان است و به طوری که از رساله مناظره علی بن بابویه که راجع به امامت با محمد بن مقاتل رازی داشته است استفاده می شود، شیخ ابو الحسن مترجم حاضر از ابو غیاث بن بسطام از علی بن بابویه روایت کرده و از شیعیان است لیکن از اسم او اطلاعی ندارم.

ابو الحسن فارسی

(شیخ -) وی از مشایخ بزرگوار است. از روزگار او اطلاعی ندارم. آری شیخ شهید، خبر رؤیای زیارت حضرت سید الشهدا علیه السّلام را که از دور آن حضرت را زیارت کنند از او نقل نموده و همین رؤیا را استاد استناد «ایده اللّه تعالی» در مزار بحار الانوار ایراد نموده

است⁽¹⁾

علامه مجلسی (ره) در بحار الانوار، 375/101 می نویسد: یکی از فضلا به خط خود از خط شهید اول نقل کرده است ابو الحسن فارسی گفت! من همواره به زیارت حضرت سید الشهدا مشرف می شدم تا این که تهیدست شدم و ضعف جسم هم مانع از زیارت کربلا گردید و بالاخره زیارت عقبه مقدسه را ترک کردم. در یکی از شبها حضرت رسول اکرم و حضرت امام حسن و حضرت امام حسین علیهم السّلام را در رؤیا دیدم که از کنارشان عبور می کنم. حضرت سید الشهدا به رسول اکرم عرض کرد یا رسول اللّه این مرد همواره به زیارت من می آمد و اکنون به زیارت من نمی آید. رسول اکرم به من فرمود آیا از مثل حسین دوری می کنی و زیارت حرم او را ترک می نمایی؟ عرض کردم یا رسول اللّه، حاشا که من از مولایم دوری کرده باشم، لیکن ضعیف و رنجور گردیده و به سرحد پیری رسیده ام و ثروتم برای زیارت مرقد مبارک کافی نمی باشد. رسول خدا فرمود از این پس هر شب بر بام خانه خود برو و با انگشت سبّابه به سوی سید الشهدا اشاره کرده بگو... سپس زیارت مختصری را نقل کرده است - م.

ابو الحسن شعرانی

سید اجل عین الساده ابو الحسن علی بن محمد بن علی بن قاسم علوی شرانی.

ابو الحسن بن عریضی

(شریف جلیل نظام الشرف -) فاضل دانشمندی است. چنان به نظر می آید که وی از سادات اهل بیت باشد از اسم او اطلاعی ندارم و ممکن است در لابلای این کتاب از وی نام برده باشیم.

در عین حال، مترجم حاضر، سید احمد بن یوسف بن احمد بن عریضی علوی حسینی نیست، زیرا پدر محقق، از سید احمد عریضی روایت می کند و سید ابو الحسن مترجم حاضر از برهان الدین، محمد بن محمد بن علی حمدانی قزوینی که در ری می زیسته از فضل اللّه راوندی روایت داشته است. بنابراین سید ابو الحسن بن عریضی پیش از سید احمد می زیسته و مقدم بر او بوده است.

و از اسناد کتاب سلیم بن قیس هلالی به دست می آید که: شریف جلیل نظام الشرف ابو الحسن از ابن شهریار خازن روایت داشته است و شیخ مقری ابو عبد اللّه محمد بن کامل از ابو الحسن عریضی روایت کرده است و می توان گفت ابن شهریار همان محدثی

است که در آغاز سند صحیفه کامله چنین آمده است: «خبر داد به ما، شیخ سعید، ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن شهریار الخازن (خزینه دار حرم مولانا امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیهما السّلام) در ماه ربیع الاول سال 516 ه. ق به قرائتی که بر او شد و من می شنیدم».

دلیل بر مطلب یاد شده آن است که شیخ حسین بن علی بن حمّاد لیثی واسطی در اجازه ای که به شیخ نجم الدین جعفر بن محمد بن نعیم مطار آبادی⁽¹⁾

مؤلف در ریاض العلماء (ترجمه -) 266/2 خضر بن محمد بن نعیم مطارآبادی آورده است.

مؤلف گوید: سید بهاء الشرف محمد بن حسن که در سند بالا ذکر شد همان بزرگواری است که در آغاز صحیفه سجادیّه نام برده شده است. بنابراین دور نیست که گوینده «حدثنا» همان شریف نظام الشرف ابو الحسن، مترجم حاضر باشد.

ابو الحسن بن طباطبا علوی شاعر

وی از پیشینیان بزرگوار شیعه و از سرایندگان ایشان است.

ابن خلکان⁽²⁾گفته است: وی را بدان جهت طباطبا گفته اند که بر اثر ضربتی که به سرش وارد آمد حرف قاف را مانند حرف طا ادا می کرد. گویند در یکی از روزها، جامه اش را از غلامش طلبید. وی گفت به جای آن، جامه پشمین برای تو می آورم. گفت خیر بلکه طباطبا و مرادش قباقبا بود یعنی قبا را بیاور. و از آن روز به لقب طباطبا مشهور شد و سال 345 ه. ق در سن 64 سالگی درگذشت.

مؤلف گوید: طباطبا لقب پدرش یا جدش می باشد و تاریخ مزبور تاریخ وفات خود اوست و برای نام و شرح حالش به کتابهای دیگر باید مراجعه کرد.⁽³⁾

ابو الحسن بن طباطبا علوی

وی از سرایندگان است و شیخ ابو الفتوح رازی پاره ای از اشعارش را نقل نموده و از روزگار و نام و مذهب او اطلاع ندارم.⁽¹⁾

ابو الحسن بن علوان حسینی شامی عاملی

(سید -) شیخ معاصر در امل الامل، 192/1 نوشته است: وی، فاضل صالح و از معاصران است و در بعلبک زیست دارد.

ابو الحسن بن علی بن محمد بن مهدی

(شیخ امام -) وی از علمای بزرگوار اصحاب ماست. نام او را نمی دانم امّا می دانم که او ابن مهدی نیست که شیخ طوسی از وی روایت می کند. برخی جدّ او را محمد مهدی نوشته و کلمه «ابن» را ساقط کرده اند و ممکن است سقوط کلمه مزبور از سوی کاتبان باشد و یا مهدی لقب محمد است.

امام ابو الحسن، از مشایخ شاذان بن جبرئیل قمی است.

شاذان در کتاب الفضائل و استاد استناد رحمة اللّه تعالی در اواخر مجلد ششم بحار الانوار ذیل احوال پیمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل کرده است که وی در سند خود چنین مرقوم داشته است: حدّثنا الامام شیخ الاسلام ابو الحسن بن علی بن محمد المهدی به سند صحیح از اصبغ بن نباته...

مؤلف گوید: سید هاشم بحرانی در کتاب معالم الزلفی از شیخ رجب برسی نقل کرده است که: «حدّثنا الامام شیخ الاسلام» و همه عبارت مزبور را آورده است. بنا به قول سید بحرانی، عبارت «حدّثنا» گفته شیخ رجب برسی است و دانسته می شود که امام ابو الحسن از مشایخ شیخ رجب برسی است، حال آن که این احتمال نامناسبی است زیرا

شیخ رجب برسی از متأخران است و سالها پس از شاذان بن جبرئیل می زیسته و معاصر با او نبوده است.

ممکن است امام ابو الحسن با ابن مهدی مامطیری که در باب ابن آورده می شود و مؤلف کتاب المجالس است یکی باشد.

پیش از این در باب عین بی نقطه به شرح حال سید بهاء الدین علی بن مهدی حسینی مامطیری پرداختیم. ممکن است بهاء الدین با شیخ صاحب شرح حال یکی باشد، بنا بر این کلمه «ابن» بعد از ابو الحسن که در آغاز شرح حال آوردیم، اشتباهی از ناسخان باشد.

ابو الحسن فراهانی شیرازی

(سید امیر -) از فضلای روزگارش بوده و در زمان وزارت امام قلی خان حاکم شهرهای فارس. در روزگار شاه عباس و شاه صفی صفوی گرفتار شد و سرانجام بر اثر تهمتی که به وی وارد آوردند به حکم او کشته شد.

فراهانی تألیفات دارد، از جمله شرح فارسی⁽¹⁾

به تصحیح مدرس رضوی، سال 1340 در دانشگاه تهران چاپ شده است.

ابو الحسن بن شیخ ابو القاسم زید بن حسین بیهقی

(شیخ -) از مشایخ بزرگوار ابن شهر آشوب و به طوری که از بعضی مدارک استفاده می شود وی از اصحاب با شخصیت ما بوده است و پدرش هم از علمای بزرگ است و پیش از این ترجمه او را نوشتیم.

ابن شهر آشوب در معالم العلما، ص 51 پس از ترجمه پدرش به طوری که پیش از این یادآوری شده است بلافاصله نوشته است: فرزندش ابو الحسن فرید خراسان، تألیفاتی دارد از جمله تلخیص مسائل الذریعه سید مرتضی، الافادة للشهادة و جواب یوسف الیهودی العراقی.

شیخ معاصر در امل الامل، 352/1 به نقل از معالم العلما نوشته است ابو الحسن بن زید البیهقی فرید خراسان...

در یکی از نسخه های معالم آمده است «و لابنه الحسن» و لفظ ابی در آن وجود ندارد

و به همین مناسبت ما هم فرید خراسان را در باب حاء بی نقطه آورده ایم.

ابن شهر آشوب در اول المناقب ذیل نام کتابهای شیعه و علمای ایشان نوشته است:

ابو الحسن بیهقی کتاب حلیة الاشراف را به من داد.

مؤلف گوید: منظور ابن شهر آشوب آن نیست که کتاب حلیة الاشراف تألیف مترجم حاضر است، بلکه کتاب مزبور، از تألیفات پدر اوست و پیش از این ذیل احوال پدرش به این موضوع، اشاره کردیم. اگر بگویم ممکن است فرزندش هم کتابی به این نام داشته است، احتمال بعیدی است و اگر بگویم ابن شهر آشوب در ترجمه فرید خراسان از آن کتاب در معالم نام نبرده است و به جای آن در مناقب از آن یادآوری نموده است احتمال بعیدتری است و همین احتمال هم، در صورتی است که بگوییم ابن شهر آشوب پس از تألیف معالم به آن کتاب دست پیدا کرده است و به همین مناسبت در کتاب معالم از آن نام نبرده و در المناقب به ذکر آن پرداخته است. و باز همین احتمال، در صورتی است که بگوییم ابو الحسن بیهقی مؤلف کتاب مزبور پدر وی نیست بلکه شخص دیگری است.

در ذیل ترجمه مترجم حاضر به نکته دیگری می رسیم و آن نکته این است که ابو الحسن کنیه فرزند اوست و کتاب مزبور تألیف پدر اوست. لیکن کنیه پدرش ابو القاسم است نه ابو الحسن و پاره ای از مطالب دیگر را ذیل احوال پدرش یادآور شده ایم.⁽¹⁾

مترجم حاضر از دانشمندان بنام قرن ششم هجری است. در مقدمه تاریخ بیهق که از تألیفات خود اوست و به چاپ رسیده و تعلیقاتی و ذیلی از طرف مرحوم احمد بهمنیار برای آن نوشته است نام و نسب او چنین است؛ ابو الحسن علی بن ابی القاسم زید بن محمد بن حسین بیهقی معروف به ابن فندق و فرید خراسان در روز شنبه 27 شعبان سال 493 هجری متولد شده است و در سال 565 ه. ق وفات یافته است و معاصر با محمد شهرستانی و سید اسماعیل جرجانی مؤلف ذخیره خوارزمشاهی است و در خردسالی به محضر حکیم عمر خیام حاضر شده است. ابو الحسن کتابهای نفیسی تألیف کرده است که به نقل از یاقوت، هفتاد و چهار کتاب او را شماره کرده است و از این همه کتاب به جز از تاریخ بیهق و تتمه صوان الحکمه گویا کتاب دیگری باقی نمانده باشد و برخی از کتابهای دیگرش به این نامهاست - جوامع الاحکام در هیئت و شرح نهج البلاغه بنام معارج نهج البلاغه. به طوری که از ریحانة الادب استفاده می شود، ابو الحسن، نخستین کسی است که به شرح نهج البلاغه اقدام کرده است. از آثار دیگر اوست - لباب الانساب؛ ذیل تاریخ یمنی و غرر الامثال. کتاب تاریخ بیهق را که در عصر ما به طبع رسیده است به سال 563 ه. ق تألیف کرده است. در این کتاب، نخست به جغرافی و مطالب مربوط به بیهق پرداخته و از خاندانهای سلطنت و مناصب دیگر گفتگو کرده و گروه بسیاری از علمای بیهق و سبزوار و سادات آن سرزمین را نام برده است و به مناسبتی از ابو علی فضل بن حسن طبرسی مؤلف مجمع البیان اسم برده و نوشته است سال 523 ه. ق به سبزوار آمد و در

ابو الحسن قاینی

(امیر سید -) اصل وی از قاین است و در آن جا متولد شده است و در مشهد مقدس می زیسته و فاضل عالم و فقیه محدث و پارسایی از دنیا گذشته و با صلاحیت است. امیر ابو الحسن، پدر آمیرزا شاه میرزای معاصر است که در مشهد رضوی می زیسته و از اجازه ای که به ملا محمد یوسف دهخوارقانی داده و از منابع دیگر استفاده می شود نام وی حسن بوده نه ابو الحسن و به عنوان حسن رضوی قاینی خوانده شده است و خود او هم در دیباچه ترجمه رسالة العقائد شیخ بهایی به عنوان مزبور اشاره کرده است.

امیر ابو الحسن، از شیخ محمد سبط شهید ثانی روایت داشته و از شاگردان او و فضلای دیگر که معاصر وی بوده اند به شمار است. از تألیفات او ترجمه رساله الاعتقادات شیخ بهایی است که به پارسی نوشته است. این کتاب را به پیشنهاد امیر جلیل، حسن خان، حاکم هرات، ترجمه کرده و اصل رساله در نهایت اختصار است.

امیر ابو الحسن، شاگردان فاضل داشت و خود هم یادداشت ها و تحقیقات و تألیفاتی دارد. از جمله، حاشیه بر اصول کافی و حاشیه دیگر.

امیر ابو الحسن، نزدیک به روزگار ما، در مشهد مقدس رضوی درگذشت و همان جا مدفون گردید.

از اجازه ملا حاج حسین نیشابوری به ملا نوروز علی تبریزی که خود شاگرد قاینی بوده می توان استنباط کرد نام این مترجم، امیر حسن رضوی قائنی است. بنابراین، مناسب است شرح حال او را در باب اسامی بنویسیم.⁽¹⁾

حسن بیک روملو، یکی از پیش آمدهای بی سابقه قائن را به شرح ذیل نوشته است:

در سال 956 ه. ق در روزگار شاه تهماسب صفوی در شب چهارشنبه در ماه محرم در پنج قریه از قرای قائن، زلزله اتفاق افتاد که در نتیجه آن، سه هزار زن و مرد زیر سقفها و

دیوارها، جان سپردند، گویند ملا باقی، قاضی آن بلاد، که در یکی از آن قریه ها می زیست و در علم هیئت مهارت داشت، روز پیش از زلزله، مطابق با قواعد هیئت به مردم اطلاع داده بود که چنان زلزله ای اتفاق خواهد افتاد و مصلحت آن است که خانواده ها همراه با زنان و فرزندان، به صحرا بروند و خود او هم همراه با بستگانش به صحرا رفت و تا نیمه شب در آن جا ماندگار شد. لیکن بر اثر سرمای شدید، تاب ماندن در آن جا را پیدا نکرد و همراه خانواده اش به خانه برگشت و به مجردی که وارد خانه شد، زلزله فرا رسید. قاضی و خاندانش زیر دیوار مانده هلاک شدند.

مؤلف گوید: فرزند امیر ابو الحسن هم از اهل فضل و کمال بود و علوم عقلی را از استاد محقق (ملا محمد باقر سبزواری) در اصفهان فرا گرفته و بسیار هوشمند بود و در مشهد زندگی می کرد. وی در روزگار ما در سال 1092 ه. ق در مشهد مقدس رضوی درگذشت و تحقیقات و تعلیقاتی بر کتابهای فقهی و فلسفی و کتابهای دیگر دارد.

قاینی منسوب به قاین است. در تقویم البلدان گوید: قاین از اوائل اقلیم چهارم، از قهستان خراسان است. در اللباب گوید: قاین به فتح قاف و بعد از آن الف و یا و نون مکسور است. ابن حوقل گوید: قاین از قصبه قهستان و قهستان از حوالی خراسان و سرزمین صحرایی است و نام ناحیه ای است و شهر نیست و به نام قهستان خوانده شده است و شهر قهستان همان قاین است. و در بزرگی مانند سرخس است و سرزمین آن از رشته قناتهایی که حفر شده است مشروب می شود. و باغهای کمی دارد و قریه های آن، متفرق است و قاین، شهرکی است نزدیک به طبس در میان نیشابور و اصفهان و گروهی از دانشوران از آن جا برخاسته اند.

مؤلف گوید: این که «قاین، شهرکی میان نیشابور و اصفهان است»، بیرون از دقت و اشتباه نمی باشد.⁽¹⁾

معجم البلدان به نقل از سمعانی گوید: «قاین، شهری است نزدیک به طبس در میان نیشابور و اصفهان» مرحوم حاج شیخ محمد حسین آیتی در تاریخ قهستان، ص 13 گوید: قاین شهر کوچکی است که در حدود هفت هزار تن جمعیت دارد و محصول عمده اش زعفران است. سوری محکم و مسجدی با شکوه دارد که ایوانش به غایت رفیع و بنیانش منیع است و در سابق، دار الملک قهستان بوده مدرسه جعفریه قاین مرکز عده ای از علمای نامی بوده و فضلای عالی مقام، تربیت کرده است. مدفن ابو المفاخر محمد بن حسن بن

ابو الحرب بن علی حسینی

(سید -) از علمای بزرگوار است. شایسته است به احوال او رسیدگی کرد. ممکن است نام او در لابلای این کتاب بوده باشد.

ابو الحسن کیدری

شیخ قطب الدین، ابو الحسن محمد بن حسین بن تاج الدین حسن بن زین الدین محمد بن حسین بن ابو حامد کیدری، معروف به کیدری و گاهی هم او را قطب الدین کیدری گفته اند.

ابو الحسن لؤلؤیی

(شیخ -) از دانشوران بزرگوار و همان کسی است که به همراه سلیقی [حسن بن مهدی] و شیخ ابو محمد حسن بن عبد الواحد [عین] زربی، به تغسیل جنازه شیخ طوسی «ره» پرداخت و ممکن است از شاگردان شیخ طوسی باشد. نام او در لابلای این کتاب آمده است.

ابو الحسن منصوری

ابو الحسن محمد بن احمد بن عبید اللّه هاشمی منصوری سرّ من رائی (سامرا) معروف به منصوری. در باب القاب هم به نام او اشاره می شود.

ابو الحسن موسوی عاملی

(سید -) شیخ معاصر در امل الامل 192/1 گوید: سید ابو الحسن، فاضل و عالم و فقیهی است که از شهید ثانی روایت می کند و سید داماد هم از او روایت دارد.

مؤلف گوید: به نظر من، اظهارنظر شیخ معاصر اشتباه است. زیرا سید داماد از فرزندش سید علی بن ابی الحسن موسوی عاملی روایت داشته است نه از پدر او و خود سید داماد در سند حرز من احراز الادعیة نوشته است. همین حرز را به طریق دیگر از سید ثقه علی بن ابی الحسن رحمة اللّه تعالی که مرجع فقه و حدیث است از راه سماع و قرائت و اجازه در سال 988 ه. ق در مشهد سید و مولا حضرت ابو الحسن الرضا «صلواة اللّه و تسلیماته علیه» از زین اصحاب متأخرین زین الدین روایت کرده ام.

شیخ معاصر، شرح احوال سید علی را مستقلا یادآوری کرده است و ممکن است سید داماد هم از پدر سید علی روایت داشته است و سید ابو الحسن از شاگردان شهید ثانی است. بنابراین، اشکالی نخواهد داشت.

ابو الحسن علی بن ابی طالب هموسه فرزادی

⁽¹⁾

(شیخ -) پیش از این در باب حا، وی را به عنوان شیخ ابو علی حسن بن علی بن ابو طالب هموسه فرزادی نام بردیم و نوشتم مترجم حاضر، از مشایخ شیخ منتجب الدین بن بابویه مؤلف فهرست است.

ابو الحسن مجاشعی

علی الظاهر از مفسران علمای ما به شمار می رود کتاب التیسیر که در تفسیر است از تألیفات اوست و من پاره ای از اقوال و تحقیقات را که از کتاب او نقل شده است دیده ام.

مجاشعی، همه نکته ها و مشکلات و سؤال و جوابهای مربوط به قرآن را در تفسیر مزبور یادآوری کرده است.

محتمل است از علمای عامه باشد و از روزگار او اطلاعی ندارم.

ابو الحسن نحوی

(شیخ -) به طوری که از رجال نجاشی ذیل ترجمه ابو اسحاق، ابراهیم بن محمد بن یحیی به دست می آید شیخ ابو الحسن، از مشایخ نجاشی است و گمان می کنم نام او را در جایی از این کتاب، که اکنون به خاطر ندارم، آورده باشم.

در عین حال، نام او را در فهرست اساتید و مشایخ نجاشی ندیده ام و ممکن است، تصحیف و تغییری در نام او اتفاق افتاده باشد. به حق باید گفت مترجم حاضر همان ابو الحسن نحوی است که در ذیل آورده می شود.

ابو الحسن نحوی

از ابو عبد اللّه حسین بن علی از حسین بن حکم وشاء از حسن بن حسین عربی از علی بن حسن عبدی از اعمش روایت می کند و از یکی از اخبار کتاب الاربعین شیخ منتجب الدین بابویه استفاده می شود که سید ابو طالب یحیی بن حسین بن هارون حسینی هارونی در سال 305 ه. ق به طریق املا از وی روایت داشته است.

از نام او اطلاعی ندارم و ممکن است در کتابهای رجال و کتاب حاضر، وی را به نام یاد کرده باشیم. به حق باید گفت: مترجم حاضر همان ابو الحسن نحوی است که در بالا یاد شده است.

سید ابو الحسن بن نور الدین علی بن علی بن حسین بن ابی الحسن موسوی عاملی جبعی

شیخ معاصر در امل الامل، 192/1 گوید: وی، فاضل صالح و جلیل القدر است، در شام می زیسته و از معاصران به شمار می آید.

ابو الحسین بن ابو جیّد قمی

(شیخ -) در آخر کتاب الانتصار نوشته است: شیخ ابو الحسن از مشایخ شیخ طوسی است و از محمد بن حسن بن ولید روایت می کند.

ابو الحسین بن احمد قمی

(شیخ -) از محمد بن حسن ولید روایت می کند و به طوری که از اربعین شهید اول استفاده می شود شهید از او روایت می کند⁽¹⁾

در حدیث 9 و 12 و 21 اربعین شهید اول نوشته است: شیخ طوسی از شیخ ابو الحسین احمد قمی از ابو جعفر محمد بن حسن بن ولید روایت داشته است و او را چنین معرفی کرده است شیخ ابو الحسین علی بن احمد بن محمد بن طاهر قمی معروف به ابن ابی جیّد. ن. ک: النابس فی القرن الخامس 117، ریاض العلماء 401/3، 413.

ابو الحسین راوندی

گاهی هم وی را ابو الحسن راوندی گفته اند: شیخ اجل قطب الدین، ابو الحسین سعید بن هبة اللّه بن حسن راوندی معروف به قطب راوندی.

ابو الحسین بن احمد عطّار

(شیخ -) از کتاب عیون المعجزات شیخ [حسین] بن عبد الوهاب که معاصر با شیخ طوسی بوده است. برمی آید که ابو الحسین عطار، از شاگردان کلینی است و از وی روایت می کند. از اسم او اطلاعی ندارم. به کتابهای رجال مراجعه شود.

ابو الحسین بن علی بن مرائی علوی

(سید -) وی، از علمای بزرگوار است و چنان که از اواخر مجموعه ورّام استفاده می شود سید ابو الحسین از مشایخ شیخ جلیل ورّام بن ابی فراس مؤلف همان مجموعه مشهور است. و ممکن است ابو الحسین کنیه و نام او بوده است و یا اسم او پس از کنیه اش از قلم ناسخان افتاده باشد.

ورّام در وصف او گفته است: حدثنی السید الاجل الشریف. و ممکن است ورّام با واسطه هم از او روایت نماید.

ابو الحمد

سید ابو الحمد مهدی بن نزار حسینی، از مشایخ شیخ ابو علی طبرسی است و به طوری که از مجمع البیان استفاده می شود ابو الحمد از حاکم ابو القاسم حسکانی روایت می کند.⁽¹⁾

تاریخ قهستان، ص 167 می نویسد: سید ابو الحمد مهدی بن نزار حسینی قاینی از اعاظم محدثین عظام و متبحرین علمای والامقام است. در فن تفسیر از ائمه این فن شریف به شمار می رود و این سید بزرگوار از مشایخ اجازه ثقة الاسلام ابن الدین ابو علی فضل بن حسن طبرسی مؤلف مجمع البیان است و در مواضعی از تفسیر مذکور از سید ابو الحمد روایت می کند، از جمله ذیل آیه إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ و آیه یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ و گوید حدثنا السید الاجل مهدی بن نزار القاینی قال حدثنا الحاکم ابو القاسم الحسکانی و مواضع دیگر از آن تفسیر. سید متبحر سید محمد باقر اصفهانی در کتاب روضات الجنات فرماید شیخ طبرسی و عده ای از علما و فرزند خود شیخ طبرسی از وی روایت داشته اند و ملا محمد باقر لاهیجی در کتاب تذکرة الائمه از کتاب سید ابو الحمد که در علوم قرآنی بوده است، نقل کرده است. از قرائن به دست می آید سید ابو الحمد در حدود پانصد هجری زنده بوده است - م.

ابو الحسین بن محمد بن ابی سعید

از مشایخ نجاشی است. نجاشی در ضمن یادآوری از وهیب بن خالد بصری گوید:

ابو الحسین در مصر به قرائت حدیث از محضر جعفر بن محمد بن عبید اللّه می پرداخته است.

مطالب یاد شده را از چندین نسخه رجال نجاشی به دست آوردیم. یکی از فضلا به ضبط نام او اشاره کرده و او را از مشایخ نجاشی نام می برد. لیکن در رجال کبیر فاضل استرآبادی، ذیل ترجمه و هیب بن خالد بصری یاد شده در نسخه ای که نزد ما موجود است پس از ابو الحسین لفظ (ابن) آورده نشده است و می نماید که اشتباه از ناحیه ناسخ است.⁽²⁾

در عین حال، نجاشی و ارباب رجال، به ترجمه مستقل مترجم حاضر نپرداخته اند.

ابو الحسین بن مهلوس علوی موسوی

(سید -) از دانشوران بزرگوار و از معاصران شیخ مفید است و نجاشی از وی روایت می کند. به طوری که از رجال نجاشی ذیل ترجمه ابو جعفر، محمد بن عبد الرحمان بن قبه رازی استفاده می شود ابو الحسین، از محمد بن بشر معروف به ابو الحسن سوسنگردی روایت می کند. نام و احوال او را باید به دست آورد.

ابو الحسین نصیبی

(قاضی -) وی، از مشایخ نجاشی است و نجاشی ذیل ترجمه ابن خالویه به این موضوع، اشاره کرده است. ممکن است نام او را در کتاب حاضر، ذیل مشایخ نجاشی یاد کرده باشیم.

ابو الحسین وارانی

(شیخ -) شیخ مرشد الدین، ابو الحسین علی مشهور به ابو الحسین وارانی بن حسین بن ابو الحسن وارانی شاگرد شیخ حسن بن حسین بن علی دوریستی که در کاشان می زیسته و به دوریستی معروف بوده است.

«باب خاء»

ابو خلیفه

ابو خلیفه، فضل بن حباب جمحی معروف به ابو خلیفه. در سند اخبار بعد از ابو الحسین است و شیخ طوسی با دو واسطه از وی روایت می کند.

«باب دال»

ابو دجانه

سماک بن خراشه انصاری از اصحاب بنام رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و صاحب حرز معروفی است که برای دفع جن به کار برده می شود.⁽¹⁾

حرز مزبور در کتاب منهاج العارفین، ص 519 آورده شده است و دو قسم صغیر و کبیر آن را در آن جا یاد کرده است و می نویسد: این حرز را که به حرز ابو دجانه معروف است برای ایمنی از جن و شیاطین همراه باید داشت. حرز صغیر که مختصری بیش نیست اول آن پس از بسمله هذا کتاب محمد رسول اللّه و کبیر آن پس از بسمله الحمد للّه الذی خلق السموات و الارض و در کتاب مجمع الدعوات هم حرز ابو دجانه ذکر شده است - م.

ابو علی طبرسی در مجمع البیان ذیل قصه جنگ احد در سوره مبارکه آل عمران، اسم ابو دجانه را به طوری که ما نوشتیم یادآوری کرده است و همچنین در تفسیر علی بن ابراهیم و روضه کافی و کتابهای دیگر به همین نام اشاره شده است.

و از روضه کافی به مناسبت جنگ احد، خوبی حال و درستی رفتار او هویداست.

فاضل استرآبادی در رجال کبیرش او را مقبول القول (پسندیده گفتار و راستگو) معرفی کرده است و به همین مناسبت، نام او را در این بخش از کتاب که ویژه شیعه امامیه است یاد کرده ایم.

یکی از فضلا «دجانه» را به تخفیف دال بی نقطه مفتوح یا مضموم ضبط کرده است و «سماک» را به فتح سین و تخفیف میم و «خراشه» را با خای نقطه دار مضموم یا مفتوح و تخفیف راء بی نقطه و شین و هاء آخر ضبط نموده است.⁽²⁾

مؤلف الجواهر السنیه فی طبقات الحنیفه در اواخر آن کتاب، ضمن فائده ای اظهار داشته است در الهدایه⁽¹⁾

برهان الدین از علمای حنفی مذهب قرن ششم هجری است و در سال 593 ه. ق وفات یافته است. در ص 93 ذیل آداب دفن میت آورده که رسول خدا هنگام دفن ابو دجانه چنان جمله ای را ایراد فرموده است. در پاورقی پیش نوشتیم که ابو دجانه در جنگ یمامه شرکت کرده و به قولی هم در جنگ صفین به شهادت رسیده است - م.

ابو الدنیا

ابو الدنیا معمّر مغربی است که در باب القاب به ترجمه او می پردازیم.

«باب ذال»

ابوذر ت 32 ه/ 652 م

جندب بن جناده غفاری از صحابه بزرگوار و بنام رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و از کسانی است که

پس از رحلت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله از اعتقاد به خلافت حضرت مولی علی علیه السّلام اعراض نکرد.

عثمان، وی را به ربذه تبعید کرد و همان جا بود تا رحلت کرد و قبرش هم اکنون معروف است.

ربذه، قریه ای در میان مکّه و مدینه و در حال حاضر آن جا به نام رابق، موسوم است و مرقد ابوذر در بیرون از راه واقع شده است.

«باب را»

ابو الرضا حسنی راوندی

سید ضیاء الدین، ابو الرضا فضل اللّه بن حسین بن علی راوندی معروف به سیّد ضیاء الدین راوندی.

ممکن است مترجم حاضر، پدر سید محمد بن ابو الرضا علوی و شارح چکامه های هفت گانه علویات ابن ابی الحدید باشد.

ابو الربیع شامی عاملی

نامش خلیل یا خلید و یا خالد بن أوفی عاملی شامی عنزی است. وی، از قدیم ترین، شیوخ حدیث است و محدثی ممدوح و دانشوری بنام و از اصحاب حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السّلام است.

ابو الرضا حسینی راوندی

از فضلا و علمای بنام است و به طوری که از مناقب به دست می آید ابن شهر آشوب از وی روایت داشته است و ممکن است در امل الامل نام او آمده باشد.

«باب زا»

ابو زید کبابکی کحی حسینی گرگانی

سید عبد اللّه بن علی کبابکی⁽¹⁾

در النابس فی القرن الخامس 9، 108 «کیابکی» آمده است. ن. ک: اعیان الشیعة 59/8.

فرزندش سید منتهی بن ابو زید از وی روایت می کرده است و خود او از سید مرتضی و سید رضی روایت می کند و ابن شهر آشوب به توسط فرزندش سید منتهی از وی روایت می کرده است.

«باب سین»

ابو السعادات

کنیه گروهی از علماست. معروفترین ایشان شیخ ابو السعادات، اسعد بن عبد القاهر اصفهانی و شریف ابو السعادات، هبة اللّه بن شجری هستند.

ابو سعد بن حسن صلتی

شیخ سعید، ابو سعد محمد بن حسین بن صلت.

ابو سعد بن طاهر

شیخ ابو سعد یحیی بن طاهر بن حسین مؤدب سمّان زاهد. وی یکی از مشایخ شیخ منتجب الدین، مؤلف فهرست (ص 40 شماره 139) است. پیش از این، ترجمه او یادآوری شده است و پاره ای از مطالبی که دلیل بر تشیع اوست تذکر داده شده است.

ابو سعد بن فرخان، نزیل کاشان

(حکیم جمال الدین -) منتجب الدین در فهرست ص 90 گوید: جمال الدین از فضلاست و تألیفاتی دارد. از جمله الشامل و کتاب القوافی و کتاب النحو، منتجب الدین گفته: وی را دیده ام و از وی روایت می کنم.

ابو سعید خدری

در صحاح اللغة گوید: خدری به ضم خاء و فتح دال، منسوب است به خدره به ضم خاء و دال ساکن.⁽¹⁾

در ریحانة الادب 85/5 می نویسد: ابو سعید سعد بن مالک خدری خزرجی انصاری از مشاهیر اصحاب کبار حضرت رسول و حضرت امیر علیه السّلام و از نجبای اصحاب به شمار است و از نخستین کسانی است که به ولایت علی پیوند پیدا کرده ابو سعید در 13 سالگی در جنگ احد شرکت کرد لیکن به حسب کم سالی رسول خدا او را از جنگ منع کرد. لیکن در جنگهای دیگر شرکت نمود. ابو سعید هزار و صد و هفتاد حدیث از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله روایت کرده است. گروهی از او روایت می کنند و پدرش از شهدای بدر بود. ابو سعید در سال 70 ه. ق در مدینه درگذشت و در بقیع مدفون گردید - م.

شارح زبدة الاصول شیخ بهائی گفته است: خدری هم مانند خدره به ضم خا و سکون دال است.

مؤلف گوید: مقتضای قواعد نسبت، آن است که خدری را به ضم خاء و فتح دال به کار ببرند چنان که ازدی را که منسوب به ازد است، ازدی می گویند.

ابو سعید خزاعی

(شیخ فخر الدین -) خواهرزاده شیخ عدل، زین الدین علی بن احمد بن محمد است.

در باب القاب از او به عنوان شیخ فخر الدین بن ابی سعید خزاعی یاد خواهیم کرد.

ابو سعید نیشابوری

از فضلا و علماست. ابن شهر آشوب در المعالم، ص 138 نوشته است: از تألیفات او رساله الواضحه فی بطلان دعوی الناصبه است.

مؤلف گوید: قطب راوندی در قصص الانبیا گوید: خبر داد به ما، ابو سعید بن حسن بن

علی از جعفر بن محمد بن عباس دوریستی از پدرش، از پدرش. ممکن است مراد وی، مترجم حاضر باشد.⁽¹⁾

فهرست منتجب الدین، 157؛ امل الامل 353/2؛ ریاض العلماء (ترجمه) 47/5.

ابو سهل بغدادی

(شیخ -) وی، از علما و فضلا و متکلمان بزرگوار است و کتاب الکرّ و الفرّ در امامت از تألیفات اوست، کتاب معروفی است. آن را در نزد شیخ معاصر «قدس سره» دیده ام و از تحقیقات ارزنده ای برخوردار می باشد.

استاد استناد «ایده اللّه تعالی» در بحار الانوار این کتاب را آورده و از آن نقل می کند.

در مقدمات بحار 24/1 و 46 می نویسد: کتاب الکرّ و الفرّ از تألیفات شیخ ابو سهل بغدادی و کتاب مشهوری است و مشتمل بر جوابهای ارزنده می باشد.

مؤلف گوید: از روزگار و اطلاعی ندارم و می پندارم نامش دیگر است و ابو سهل کنیه اوست.

یکی از اصحاب ما، کتابی در امامت به نام الکرّ و الفرّ به سبک کتاب ابو سهل، تألیف کرده است. اکنون مؤلف آن را به خاطر ندارم.⁽²⁾آری مؤلف آن را در این کتاب، نام برده ام.

مراجعه شود.

ابو سلیمان فخر الدین داوود بن ابو الفضل مولانا تاج الدین محمد بن داوود

(سید -) وی از سادات دانشورانی است که در روزگار سلطان محمد خدابنده اولجایتوخان شیعی می زیسته و کتاب تاریخ روضة اولی الالباب فی معرفة التواریخ و الانساب که به پارسی نوشته است از تألیفات اوست و نسخه ای از آن در نزد ما می باشد و فضیلت و تبحری که در اکثر علوم داشته از آن کتاب هویداست.

از تاریخ مزبور، استفاده می شود مؤلف آن از هر فنی در آن کتاب مطالبی را آورده است و ما از فوائد تاریخی آن در این کتاب استفاده کرده ایم.

نسخه ای از آن تاریخ که در اختیار ما می باشد، ناقص است و ما نام و نسبت او را به طوری که در آغاز ترجمه آوردیم از آغاز آن تاریخ استفاده کردیم.

باید گفت: نامبرده سیّد ابو سلیمان، داوود بن ابو الفضل است بنابراین نامش داوود است.

چنان که از لابلای کتاب مزبور به دست می آید، ابو سلیمان از علماء شیعه است و مؤید تشیع وی آن است که ابو سلیمان در کتاب مزبور از تفسیر مجمع البیان شیخ طبرسی مطالبی را نقل کرده است و دیگر آن که در روزگار سلطان محمد خدابنده زندگی می کرده است. در عین حال تشیع وی، خالی از دقت نخواهد بود.⁽¹⁾

در الذریعه 290/11 نوشته است: روضة اولی الالباب تألیف ملا ابو سلیمان فخر الدین داوود بناکتی است. به طوری که از خط علامه نوری به دست می آید کتاب مزبور از کتابهای شیعه است. ابو سلیمان معاصر با شاه خدابنده بوده است و در آن کتاب اظهار داشته است در چهارم شعبان سال 694 ه. ق غازان محمود و شاه خدابنده به دست شیخ صدر الدین ابراهیم حموینی اسلام اختیار کردند و سال 695 که شیخ صدر الدین به شام رفته جریان اسلام آنها را به اطلاع مردم آن سامان رسانید.

در کشف الظنون، 925/1 نوشته است: روضة اولو الالباب تاریخ پارسی و مختصری است تألیف ابو سلیمان داوود بناکتی که سال 731 ه. ق درگذشته است. وی از تاریخ نویسان روزگار اولجایتو محمد بوده است و این تاریخ را به پیشنهاد سلطان ابو سعید بهادرخان در احوال و اوصاف ملوک، خطا تألیف کرده است. تطبیق این تاریخ با تاریخ بالا محل دقت و تأمل است - م.

از پایان آن تاریخ به دست می آید، ابو سلیمان، تا سال 918 ه. ق که تاریخ خود را به احوال سلطان علاء الدین، ابو سعید بن سلطان محمد اولجایتو یاد شده پایان داده زنده بوده است لیکن از روزگار درگذشت او اطلاعی ندارم. دقت این جا است که ابو سلیمان، از تشیع سلطان محمد، به طور کلی یاد نکرده است. تنها نوشته است در سال 718 ه. ق، سلطان محمد، خطبه و سکّه را تغییر داد.

سیّد ابو سلیمان، برادری داشت به نام سید نظام الدین، علی بناکتی. چنان که برادرش در تاریخ مزبور اظهار داشته است، وی از مشایخ و اولیا و اقطاب و سرایندگان است و در 21 ماه رجب سال 909 ه. ق، در روزگار غازان خان در تبریز وفات یافته است.⁽²⁾غازان

خان به وی اعتقاد داشته و در کارهای خود از دعای او کمک می خواسته است و پادشاهان مغول از روزگار اباقا خان تا غازان خان، وی را دوست داشته و به همنشینی و همسایگی و گفتگو با او علاقه مند بوده اند.

بناکتی منسوب به شهرک بناکت است. و بناکت به فتح باء اول و فتح نون نقطه دار و پس از آن الف و کاف مفتوح و در آخر تا در آن زمان نام یکی از شهرهای آذربایجان بوده است.

«باب شین»

ابو الشرف اصفهانی

(قاضی -) وی از مشایخ ملا محمد تقی مجلسی اصفهانی «قدس سره» و از معاصران شیخ بهائی و هم طرازان اوست.

شیخ معاصر در امل الامل، 353/3 گوید: ابو الشرف اصفهانی، از علما و فضلا بوده و ما به توسط ملا محمد باقر مجلسی از وی روایت می کنیم.

مؤلف گوید: به حق باید گفت: ابو الشرف اصفهانی که از مشایخ ملا محمد تقی است و ابو الشرف اصفهانی که ملا محمد باقر مجلسی از وی روایت داشته یکی است. و چنان که می دانیم قاضی ابو الشرف غیر از ملا شریف الدین محمد رویدشتی است.

از اجازات و از آخر وسائل الشیعه شیخ معاصر، استفاده می شود که مترجم حاضر به قاضی ابو الشرف معروف بوده است.

این که شیخ معاصر نوشته است: «ما به توسط مولانا محمد باقر مجلسی از وی روایت می کنیم» خالی از تأمل نمی باشد، زیرا به طوری که شیخ معاصر در آخر وسائل الشیعه مرقوم داشته است، استاد استناد به توسط پدر بزرگوارش از وی روایت داشته

است.

مترجم حاضر از ملا درویش محمد بن حسن عاملی از شیخ علی کرکی معروف، روایت می کرده و این سند از آخر وسائل الشیعه هم به دست می آید.

«باب صاد»

ابو صابر بن احمد

(شیخ -) منتجب الدین، در فهرست⁽¹⁾

فهرست، ص 99.

ابو صالح حلبی

(شیخ -) وی، از فقها بوده و در روزگار خودش از اصحاب فتوا به شمار می رفته است.

آن چنان که باید از روزگار او اطلاعی ندارم، لیکن شهید اول در شرح ارشاد در بحث تسلیم، از وی نام برده و قول به وجوب را به او نسبت داده است.

برخی از علما، ابو صالح را تصحیف و تغییر ابو الصلاح دانسته اند، لیکن این پندار باطل است، زیرا شهید «قدس سره» در شرح مزبور گفته است. و حلبیها، ابو الصلاح و ابن زهره و ابو صالح و محقق حلّی و یحیی بن سعید، چنین گفته اند. در عین حال، ممکن است ابو صالح از حلبیها نباشد چنان که محقق و یحیی از آنها به شمار نمی آیند.

ممکن است نام مترجم در لابلای این کتاب آورده شده باشد. از تألیفات او کتاب المعراج است که یکی از فضلای عصر در کتاب انوار القرآن⁽²⁾کتاب مزبور را به وی نسبت داده و برخی از اخبار را از آن نقل کرده است و در انوار القرآن مترجم حاضر را حلبی

نخوانده بلکه در آن جا گوید: الشیخ ابو صالح.

ابو الصلاح حلبی

شیخ تقی الدین بن نجم بن عبد اللّه حلبی، شاگرد سید مرتضی و شیخ طوسی و استاد قاضی ابن براج است.

وی با آن که شاگرد شیخ است، در عین حال شیخ طوسی در رجال، ص 457 گوید:

«وی، مراتب علمی را از ما و سید مرتضی فراگرفته و مورد وثوق است». توثیق و تعریفی که شیخ طوسی از وی نموده دلیل بر عظمت اوست.

ابو الصلت بن عبد القاهر

(شیخ -) شیخ منتجب الدین، در فهرست گوید: وی فقیه صالح و از شاگردان شیخ ابو جعفر طوسی است.

ابو صمصام

کنیه جمعی از دانشمندان است و معروفترین آنان، سید عماد ذو الفقار بن معبد حسینی است که فاضلی بنام است و رجال نجاشی را از خود او روایت می کرده است.

و گاهی هم به سید عماد الدین ذو الفقار بن محمد حسینی مروزی⁽¹⁾

فهرست، ص 73.

به گمان من این سید و ابن معبد هر دو یکی است هر چند شیخ معاصر، عنوان مزبور را متوجه به دو شخص دانسته است. اشتباه وی از آن جاست که سید عماد را گاهی به جدش معبد و گاهی به پدرش محمد، نسبت داده اند و گاهی او را مروزی خوانده و گاهی این نسبت را ایراد نکرده اند. مؤید اتحاد آنها که ما گفتیم دو امر است: یکی آن که سید عماد ابو صمصام بن معبد حسینی که از نجاشی روایت داشته است نامش ذو الفقار و لقبش عماد است و عماد الدین لقب دومی است.

دیگر آن که نجاشی هم درجه با شیخ طوسی و سید مرتضی می باشد. بنابراین هر دو

عنوان، مربوط به یک شخص است. اشکالی که باقی می ماند آن است که در قصص الانبیا از وی چنین یاد کرده است. ذو الفقار بن احمد بن معبد حسینی. در این ترجمه، تحقیقات و بحثهایی است که ما آنها را در ذیل ترجمه این دو عنوان، ایراد کرده ایم. از جمله تحقیقات یکی آن است که: از بعضی مواضع به دست می آید ابو صمصام با واسطه از سید مرتضی روایت داشته است این سند هم با نظریه ما منافات ندارد.

ابو صمصام بن معبد حسینی

سید عماد الدین، ابو صمصام، ذو الفقار بن معبد حسینی مروزی.

«باب طا»

ابو طالب بن امیر ابو الفتح حسینی

(سید امیر -) فاضل فقیه و اصولی بنام است. او و پدرش، معاصر با شاه تهماسب صفوی بوده اند و رساله ای فارسی در اصول فقه به پیشنهاد دختر تهماسب برای او تألیف کرده است و من آن رساله را در اردبیل دیده ام. به پندار من، مترجم حاضر با شارح جعفریه یکی است.

در یکی از یادداشت هایم چنین نوشته ام: سید محمد بن ابو طالب حسینی استرآبادی شرح جعفریه شیخ علی کرکی که در فقه است، از تألیفات اوست و او از شاگردان شیخ علی کرکی است.

ابو طالب استرآبادی

(شیخ فقیه نجیب الدین -) از متأخران فقها و علما و فضلا است. و با شارح جعفریه یکی است.

در یکی از یادداشتهایم چنین نوشته ام: سید محمد بن ابو طالب حسینی استرآبادی شرح جعفریه شیخ علی کرکی، که در فقه است؛ از تألیفات اوست و او از شاگردان شیخ علی کرکی است. بنابراین یکی از دو نظر بالا اشتباه است و یا این نام عنوان دو تن از علماست.

ابو طالب بن شیخ اسماعیل رازانی

(شیخ اجلّ علامه -) از فقهای بزرگوار است به توسط پدرش از شهید اول روایت می کرده و پدرش هم از علماست.

در جایی آمده است مترجم حاضر از شیخ طوسی روایت می کند، این سند، اشتباه است مگر آن که بگوییم با چندین واسطه از شیخ روایت می کرده است.

رازانی به فتح راء بی نقطه و الف ساکن و زای نقطه دار مفتوحه و الف و نون، منسوب به رازان است که یکی از قرای جبل عامل می باشد.

ابو طالب استرآبادی

(سید امیر -) وی از فضلا و علما و فقهاست. رساله جعفریه شیخ علی کرکی را با شرح ممزوج به متن⁽¹⁾

در شرح حال شهید ثانی نوشته اند: نخستین کسی که از علمای شیعه به شرح مزجی اقدام کرد شهید ثانی بود. از ترجمه فوق پیداست که پیش از شهید هم برخی از علما مانند میر ابو طالب به این گونه شرح پرداخته اند - م.

از تألیفات او رساله حدائق الیقین در امامت و مناقب ائمه طاهرین علیهم السّلام است. این رساله را ملا حیدر بن [محمد] خوانساری (ترجمه ریاض، 255/2) در رساله الخمسمأة

بمضییء الاعیان به وی نسبت داده است. مترجم حاضر، شاگرد شیخ علی کرکی است و از نام او اطلاعی ندارم. به تواریخ علما مراجعه شود.

امیر ابو طالب، غیر از نجیب ابو طالب است که پیش از ابن شهر آشوب می زیسته است.

ابو طالب امامی اصفهانی

(سید امیر -) مؤلف تاریخ عالم آرا گوید: وی از دانشمندان روزگار شاه تهماسب صفوی و پس از اوست و از سادات امامی اصفهان است و تولیت بقعه شریفه منسوب به امام زین العابدین را در اصفهان عهده دار بوده و به اعتقاد خودش در فن حکمت و معقول بر علمای دیگر برتری داشته است.

مؤلف گوید: میر ابو طالب، جدّ اعلای امیر سید علی امامی است که پیش از این به ترجمه او پرداختیم.

از عبارت تاریخ عالم آرا استفاده می شود که بقعه مزبور منسوب به حضرت سجاد علیه السّلام است و حال آن که چنین نیست و متعلق به یکی از نوادگان آن جناب است که به این نام خوانده شده است و سید مترجم را که از اولاد امام بوده است به لقب امامی می شناسند و سلسله او به سادات امامی شهرت پیدا کرده است.⁽¹⁾

بلکه آن بزرگوار از نوادگان حضرت صادق علیه السّلام است. در آثار ملی اصفهان، ص 765 نسب او را چنین نوشته است: ابو الحسن زین العابدین، علی بن نظام الدین احمد بن شمس الدین عیسی رومی جمال الدین محمد بن علی عریضی بن امام همام جعفر بن محمد صادق علیه السّلام و مقبره این بزرگوار در محله سنبلان واقع شده و به نام محله درب امام شهرت دارد و از محلات قدیمی اصفهان است و در ادوار گوناگون، مردمانی نامدار از آن جا برخاسته اند، از جمله ابو سعید امامی درب امامی که از نویسندگان خط ثلث بوده و سید ابو طالب امامی مترجم حاضر و میرزا محمد باقر درب امامی که پس از 1075 درگذشته و از نوادگان امامزاده زین العابدین مزبور است، و سید رضا توفیقی که از خوشنویسان بوده و سید حسین امامی از شاگردان شیخ انصاری و محمد بدیع درب امامی از علما و ادبا و شعرا و از خوش نویسان خط نستعلیق بوده و بزرگان دیگر. شرح مفصل این بقعه شریفه در ص 765 به بعد در آن کتاب آمده است و امامزاده دیگری به نام ابراهیم بطحا که از نوادگان حسن مثنی است در آن جا مدفون می باشد - م.

ابو طالب استرآبادی

(نجیب الدین -) ابن شهر آشوب در فصل کنی از معالم، ص 136 گوید: از تألیفات اوست: مناسک الحج؛ الابواب و الفصول لذوی الالباب و العقول؛ المقدمه و الحدود.

مؤلف گوید: به خاطرم می رسد، شیخ طوسی در کتاب المبسوط برخی از فتواهای شیخ ابو طالب استرآبادی را نقل می کند. بنابراین وی از پیشینیان اصحاب است و برای چگونگی این موضوع به اوائل مبسوط باید مراجعه کرد. نامبرده یا ابو جعفر نیشابوری سهومی است و یا ابو طالب بن غرور که یادآوری خواهد شد.

شیخ عبد الجلیل قزوینی که معاصر با فرزند شیخ طوسی است در کتاب مثالب النواصب که به پارسی تألیف کرده ابو طالب را از جمله علمای بزرگ شیعه نام برده است.

ابو طالب تبریزی

(مولا -) از شاگردان شیخ بهائی است. اجازه ای برای شاگردش ملا محمد زمان در مشهد مقدس رضوی در سال 1024 ه. ق نوشته است و من آن اجازه را به خط خود او در آخر رساله شیخ حسن بن شهید ثانی دیده ام.

ابو طالب حسینی بسی

(سید -) از علمای شیعه است و کتاب الرضا که مشتمل بر اخبار آل محمد علیهما السّلام است از تألیفات اوست. من پاره ای از تحقیقاتی را که از او نقل شده است به خط بسیار کهن دیده ام و از چگونگی روزگار او اطلاعی ندارم.

ابو طالب حسینی قصبی

(سید صالح -) سید ابو طالب محمد بن سید ابو عبد اللّه حسین بن حسن حسینی قصبی گرگانی، از مشایخ شیخ طبرسی است و طبرسی در اعلام الوری از وی روایت می کند و ممکن است این شخص با ابو طالب بسی بالا یکی باشد.

ابو طالب، والد ارجمند حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام

عمران بن عبد المطلب بن هاشم و به مناسبت این که نام مقدسش، عمران است حضرت مولی علی علیه السّلام را «علی عمرانی» گفته اند و گاهی هم وجه دیگری برای این لقب از جهت آن حضرت تذکر داده اند.

باری، پدر والا گهر حضرت مولی علیه السّلام نامش عمران و لقبش عبد مناف است. مناف، نام خورشید و یا نام بت است و از اسمها و لقبهای معمول جاهلیت بود که اشخاص را بدانها می نامیدند و این گونه لقب، دلیل بر نکوهش از وی نمی باشد. عبد مناف کنیه اش ابو طالب است و غیر راز عبد منافی است که جد رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله بوده است.

ابو طالب بن عبد السمیع

(سید -) شریف ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السمیع هاشمی واسطی.

ابو طالب بن رجب

(شیخ -) وی از علما و فقهای متأخر امامیه است. از کتاب طهارت بحار الانوار استاد استناد «قدس اللّه تعالی روحه» در بحث تکفین و همین طور از کلام گروهی دیگر از علما - بویژه برخی از ایشان که در یکی از مجموعه ها از خط خود مترجم حاضر نقل کرده است - استفاده می شود: وی نواده شیخ تقی الدین حسن بن داوود مؤلف رجال است.

ممکن است مترجم حاضر، از سوی پدر نواده او باشد. روایت دعای جوشن و شرح آن، از او نقل می شود.

ابو طالب بن غرور

(شیخ -) علامه در اواخر اجازه ای که برای فرزندان ابن زهره نوشته وی را از مشایخ خاصه شیخ طوسی معرفی کرده است و از فهرست شیخ طوسی⁽¹⁾

ن. ک: شیخ طوسی، فهرست، سید محمد صادق آل بحر العلوم، منشورات الشریف الرضی، قم، مقدمه، صفحه ف (شماره 12).

همه کتابهای ابن جندی مطلع کرد.

شیخ طوسی گاهی در کتاب فهرست از وی به ابن غرور نام برده است، از جمله در ترجمه احمد بن ابراهیم بن ابی رافع، لیکن در این ترجمه، وی را ابن غرور با غین و زای نقطه دار و در آخر واو و رای بی نقطه نامیده است. بعضی نام او را به فتح غین نقطه دار و سکون زای نقطه دار ضبط کرده اند.⁽¹⁾

ن. ک: معجم رجال الحدیث، 98/21.

ابو طالب بن مهدی علوی سیلقی

(سید -) از فضلا و علمای با صلاحیت بوده است و از شیخ طوسی روایت می کند.

ابو طالب هاشمی

سید ابو طالب بن عبد السمیع است که پیش از این نام برده است.

ابو طالب هروی

(سید -) وی از علمای بزرگ و از اصحاب روایت است و کتاب الامالی از تألیفات اوست. مؤلف مکارم الاخلاق برخی از اخبار را از کتاب وی در مکارم نقل کرده است. نام و روزگار او را باید تحقیق کرد. در یکی از نسخه ها به جای هروی، مروی آمده است.

مؤلف گوید: به نظر من مترجم حاضر، سید ابو طالب علی بن حسین حسنی مؤلف الامالی است که ترجمه او را در باب عین بی نقطه نقل کردیم و محتمل است دیگری باشد. و احتمالا با سید صالح ابو طالب حسینی قصبی پیش یاد شده یکی است.

از بعضی از مواضع، ظاهر است که: سید ابو طالب هروی از سید ابو الحمد مهدی بن نزار روایت می کند. بنابراین در درجه شیخ ابو علی طبرسی است مگر آن که بگوییم با واسطه از ابو الحمد روایت داشته است.

ابو طیب

⁽¹⁾

گاهی شیخ طوسی در کتاب الامالی از وی روایت می کند. ممکن است شیخ با واسطه از وی، روایت کرده باشد، زیرا در ذیل احوال مشایخ شیخ طوسی به نام او دست نیافته ام.

گرچه خود شیخ گفته است: «حدثنا ابو الطیّب عن علی بن ماهان».

«باب عین»

ابو العباس مستغفری

(شیخ امام -) خطیب حافظ ابو العباس جعفر بن ابو علی محمد بن ابو بکر معتز بن محمد بن مستغفر نسفی سمرقندی مستغفری مؤلف کتاب طبّ النبی صلّی اللّه علیه و آله.

از فهرست بحار الانوار، 16/1 استاد استناد «قدّس سرّه» برمی آید که وی، از علمای شیعه است. چنان که در طی شمارش کتابهای امامیه گوید: و کتاب طبّ النبی تألیف شیخ ابو العباس مستغفری است.

و در آن فهرست (42/1) گفته است: اگرچه حدّ اکثر اخبار طب النبی از طرق مخالفان است در عین حال، میان علمای ما متداول می باشد. نصیر الملة و الدین خواجه نصیر طوسی نیز در کتاب آداب المتعلمین نوشته است: محصل باید پاره ای از علم طب را هم بداند و برای آن که با این علم آشنایی به دست آورده باشد محض تیمن و تبرک، از آثار وارده در طب، از کتابی که شیخ امام ابو العباس مستغفری گرد آورده و به نام طب النبی موسوم است استفاده نماید.

مؤلف گوید: درست نیست که ابو العباس را از علمای امامیه بدانیم، زیرا در بخش دوم این کتاب به مناسبت شرح حال او خواهیم نوشت که وی از علمای عامه و حنفی

مذهب است. و نظر به این که استاد، در بحار از او به عنوان عالم شیعی یاد کرده است در این بخش به مجملی از احوال او اشاره کردیم.⁽¹⁾

مستدرک، 72/3 نوشته است: مؤلف ریاض در بخش دوم پس از آن که نسب مترجم حاضر را به محمد بن مستغفر منتهی ساخته اظهار داشته است مستغفری دانشمندی با کمال و از مردم نسف سمرقند و حنفی مذهب است. کتاب تاریخ نسف از تألیفات اوست. و از جدش ابو بکر بن مستغفر که هر دو تن از قدمایند روایت می کند. و به حق باید گفت: وی از علمای عامه است و کتاب دلائل النبوة هم از تألیفات او می باشد مؤلف مستدرک گوید: صاحب ریاض دلیلی برای تسنن او ارائه نداده است تنها دلیلش همان کتاب دلائل النبوه است که جامی در شواهد النبوه از آن نقل کرده است در عین حالی که معلوم نیست دلائل النبوة از تألیفات او باشد زیرا مؤلف کشف الظنون آن کتاب را از تألیفات امام ابو داوود بر شمرده است روضات الجنات، 160/1 نوشته است: مستغفر بکسر فا از فقهای پیشین اهل سنت است که در اصول اشعری و در فروع حنفی بوده و از علمای امامیه نمی باشد و در کتابهای رجال اصحاب، نامی از او نیست سال 350 ه. ق متولد شده و در سلخ جمادی اولی سال 432 ه. ق درگذشته قبرش در نسف است - م.

از کتاب دلائل النبوة خود مستغفری، تسنن او هویداست و ملا جامی در کتاب شواهد النبوه بسیاری از مطالب آن را نقل کرده است.

در کتاب فرائد السمطین حموینی، ذیل سند برخی از اخبار چنین آمده است: حاکم ابو عبد اللّه گفت از علی بن محمد معاوی شنیدم می گفت: از ابو محمد یحیی بن یحیی علوی که عالم عابدی بود شنیدم می گفت: از عمویم ابو الحسن محمد بن علی بن قتیبه نیشابوری شنیدم می گفت: از فضل بن شاذان شنیدم تا به آخر.

مؤلف گوید: به گمان من پس از «عمویم ابو الحسن...» سقطی اتفاق افتاده است و تکراری که در ابو محمد یحیی بن یحیی پیش آمده از ناحیه ناسخان است و مراد از ابو محمد، جدّ برادرزاده طاهر علوی است.

باید گفت: طب النبی مستغفری غیر از کتاب طب النبی است که ابو الوزیر بن احمد ابهری تألیف کرده است و نسخه ای از این کتاب در نزد ما موجود می باشد.

ابو عبد اللّه شیخ مفید/ابن ادریس

(شیخ -) کنیه فوق، در کتابهای شیخ طوسی و کتابهای دیگر برای شیخ مفید (قدس سرّه) به کار رفته است و در کتابهای سیّد فخار بن معّد موسوی و کتابهای دیگر به این ادریس تعلق گرفته است.

ابو عبد الرحمن بزوفری

حسین به علی بن سلیمان بزوفری. در نسخه ای از امل الامل که در اختیار من می باشد وی را به همین نام و نسب یافته ام و به ظاهر اشتباه می باشد.⁽¹⁾

شیخ حر عاملی در امل الامل، 354/2 مترجم حاضر را چنین معرفی کرده است ابو عبد اللّه حسین بن علی بن سفیان بزوفری و این نسب را مؤلف هم پس از این بدون این که به کتاب امل الامل نسبت داده باشد متعرض خواهد شد.

ابو عبد اللّه بزوفری

علی بن سفیان است که در بالا ذکر شد و تلّعکبری از وی روایت می کند.

ابو عبد اللّه بن شاذان

شیخ ابو عبد اللّه محمد بن علی بن شاذان قزوینی است. از علی بن حاتم قزوینی و احمد بن محمد بن یحیی عطار و دیگران روایت می کند. و از مشایخ نجاشی است بدون شک، او شیخ ابو عبد اللّه شاذانی نمی باشد.

ابو العباس بن نوح

همان ابن نوح است که در باب «ابن» یادآوری می شود.

ابو عبد الرحمن مسعودی

ابن شهر آشوب در معالم العلما، ص 134 نوشته: وی تألیفی دارد.

شیخ معاصر در امل الامل، 354/2 پس از آن که در باب کنی به نقل کلام ابن شهرآشوب پرداخته می گوید: نامش علی بن حسین است.

مؤلف گوید: اگر منظور وی آن باشد که: ابو عبد الرحمن مسعودی همان علی بن حسین مسعودی دانشمند مشهور است که تألیفات چندی دارد از جمله مروج الذهب، او شیخ اصحاب ماست و پیش از این شرح حال او را نوشتیم. و بس دور است که مترجم حاضر، مؤلف مروج الذهب باشد و از ابن شهرآشوب در شگفتم که مسعودی را با آن که

به نام و تألیف مشهور است به عنوان ابو عبد الرحمن مسعودی معرفی کرده باشد با آن که کنیه مسعودی ابو الحسن است نه ابو عبد الرحمن. و اگر مرادش آن است که نام مترجم حاضر، علی بن حسین است، موضوع دیگری است. حال آن که نام این مترجم، معلوم نیست. گذشته از این، اگر نام وی علی بن حسین بوده پس چرا شیخ معاصر طبق معمول، نام او را در ردیف علمایی که به نام خوانده شده اند ذکر نکرده است و در باب کنی به نام او پرداخته است.

ابو عبد اللّه بن حمّاد انصاری

اصلی دارد که سید بن طاووس از آن اصل در کتاب الاقبال نقل می کند و می پندارم که وی از پیشینیان اصحاب باشد و اصلش، معروف است. و ممکن است نام اصل و احوال او در کتابهای رجال آمده باشد.

ابو عبد اللّه بزوفری

شیخ ابو عبد اللّه حسین بن علی بن سفیان بن خالد بن سفیان بزوفری از مشایخ شیخ مفید و هم طرازان اوست و گاهی هم از او به بزوفری تعبیر می کنند.

ابو عبد اللّه حلوانی

این شیخ، مشهور به حلوانی و شاگرد سید رضی «قدّس سرّه» است و سیّد بن معبد حسینی از او روایت می کند.

ابو عبد اللّه بن خمری خزّاز

شیخ با صلاحیت ابو عبد اللّه حسین بن جعفر بن محمد مخزومی⁽¹⁾

ن. ک: ریاض العلماء 40/2؛ النابس فی قرن الخامس ص 59.

نسخه هایی که در آنها به نام او اشاره شده در لفظ خمری یا حمری مختلف است چنان که در یکی از نسخه ها حمری با حای بی نقطه ضبط شده است.

ابو عبد اللّه قزوینی

به طوری که از ترجمه احمد بن علی فائدی استفاده می شود، نجاشی از وی اجازه روایت داشته و ممکن است نام او از لابلای کتاب حاضر به دست بیاید.

ابو عبد اللّه معروف به نعمت

(شریف -) شریف الدین، ابو عبد اللّه، محمد بن حسین بن اسحاق بن حسین بن حسین بن اسحاق بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهما السّلام. شریف همان بزرگواری است که شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه را به خاطر او تألیف کرده است.⁽¹⁾

شیخ صدوق «قدّس سرّه» در آغاز من لا یحضره الفقیه می نویسد: پس از آن که به حکم قضا به شهر غربت دچار شدم و در سرزمین بلخ به قصبه ایلاق که از قصبات ماوراء النهر است اقامت گزیدم شریف الدین ابو عبد اللّه نعمت بر من وارد شد. از ورود او سروری در من به وجود آمد و از گفتگوی با او شرح صدری در من ایجاد شد و از اخلاق او که همراه با آرامش و وقار و دیانت و پاکدامنی بوده احساس خشنودی کردم. در یکی از روزها سخن از کتاب من لا یحضره الطبیب محمد زکریای رازی به میان آمد که کتاب ارزنده ای است و پسر زکریا تألیف کرده و از من تقاضا کرد کتابی در فقه که مشتمل بر حلال و حرام باشد تألیف کنم و آن را به من لا یحضره الفقیه موسوم سازم. اراده او را لباس عمل پوشاندم و این کتاب را گرد آوردم تا او و دیگران از آن کتاب بهره گیری کرده و مورد عمل خویش قرار بدهند. و او در عین حالی که به روایت دویست و چهل و پنج کتاب آثار من رسیده بود باز هم تقاضای چنین کتابی کرد و من هم این کتاب را با حذف اسانید تألیف کردم و آن را حجت میان خود و خدا قرار دادم تا به آخر - م.

ابو عبد اللّه دوریستی

(شیخ -) شیخ ابو عبد اللّه دوریستی که پس از این خواهد آمد از وی روایت داشته است. مناسب است در نام و احوال او تحقیق شود.

ابو عبد اللّه بن فارسی

⁽²⁾ علامه حلّی در کتاب خلاصه وی را از مشایخ خاصّه شیخ طوسی نام برده است.

ابو عبد اللّه دوریستی

(شیخ -) شیخ ابو عبد اللّه جعفر بن محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی معاصر با شیخ طوسی و شیخ مفید و سید مرتضی است.

ابو عبد اللّه بن محمّد حسنی

(سیّد -) وی از فضلا و علما و فقهای بزرگوار بوده است و در سرایندگی مهارت داشته و در روزگار شهید اول می زیسته و فیمابینشان اشعاری ردّ و بدل می شد و هر یک از این دو شخصیت اشعار نغزی در توریه گفته اند و من آنها را به خط شیخ عبد الصمد بن جباعی، جد شیخ بهائی به نقلی که از خط پدرش نموده است دیده ام.

ابو عبد اللّه نیشابوری

(شیخ مفید حاکم -) ابن شهرآشوب در معالم العلما، ص 133 گوید: شیخ مفید ابو عبد اللّه نیشابوری، مؤلف کتاب امالی و مناقب الرضا علیه السّلام است.

مؤلف گوید: پیش از این، ذیل ترجمه مفید حاکم ابو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه بن محمد بن حمدویه بن نعیم ضبّی طهمانی نیشابوری حافظ، معروف به ابن بیع، چگونگی حال مترجم حاضر را نوشتیم و اظهار داشتیم وی، همان حاکم ابن بیع است و مطالب دیگر را هم به مناسبت ایراد کردیم.

ابو عبد اللّه مرزبانی

شیخ ابو عبد اللّه محمد بن عمران بن عبد اللّه بن موسی بن سعد بن عبید اللّه کاتب مرزبانی، خراسانی الاصل که در بغداد متولد شده است. جعفر بن محمد نما حلّی در کتاب شرح الثار فی احوال المختار، کتاب الشعرا را به وی نسبت داده و از آن نقل کرده است.

محمد بن عمران مرزبانی، از مشایخ شیخ مفید است و به طوری که از مجالس مفید بدست می آید مرزبانی از محمد بن ابراهیم و دیگران روایت می کند. و از مواضع دیگر استفاده می شود سید مرتضی بدون واسطه از وی روایت می کرد و از جمله در کتاب الغرر

و الدرر به این روایت اشاره کرده است.

ابن خلکان در تاریخ خویش (وفیات الاعیان، 354/4) به تفصیل از احوال او گفتگو کرده است، به آن جا مراجعه شود.

ابو العتاهیه

(رئیس -) وی از دانشوران بزرگ امامیه است. از نام او اطلاعی ندارم و پیداست که این مترجم، غیر از ابو عتاهیه، شاعر مشهور است.

به طوری که از سند «ادعیه سر» برمی آید، مترجم حاضر قرائتی را که داشته است از عبد اللّه بن ناصر بن حسین بن نصر دهقان از شیخ ابو عبد اللّه محمد بن هبة اللّه بن جعفر طرابلسی به قرائتی که از شیخ طوسی «قدس سره» داشته روایت می کند.

ابو عفان بن احمد بن بندار

(شیخ رضی الدین -) منتجب الدین، در فهرست او را از اعیان فضلا نام برده است.

ابو العلاء حافظ

(امام -) از علمای بزرگ است. برخی از اصحاب، در کتابهای مناقب از وی یاد کرده و روایت نموده اند و ممکن است از علمای عامه باشد.

ابو علی

متأخرین اصحاب، ویژه ابن زبیب آوی در کتاب کشف الرموز و ابن فهد در کتاب المهذب کنیه مزبور را به شیخ اقدم ابو علی محمد بن احمد بن جنید اسکافی معروف به ابن جنید، متوجه دانسته اند.

ابو علی محمد بن منصور حسینی

(سیّد -) از دانشوران روزگار شاه عباس کبیر است. از تألیفات او کتاب رسائل بدائع الصنائع است که من رساله پنجم آن را در یکی از مجموعه ها در هرات دیده ام. رساله مختصری است که پیش آمدهای تاریخی را از روزگار حضرت آدم علیه السّلام تا زمان شاه عباس

به اختصار نوشته و تاریخ تألیف آن 1019 ه. ق است.

ابو عمرو زاهد

محمد بن عبد الواحد زاهد طبری لغوی نحوی، شاگرد ثعلب لغوی مشهور است که گاهی هم وی را به صاحب ثعلب، معرفی کرده اند.

به صورت ظاهر از علمای امامیه است. کتابی دارد که اخبار فراوانی از آن را سید بن طاووس در کتابهایش نقل کرده است. من نام او را در کتابهای رجال ندیده ام.

از کتابهای او فائت الجمهره ابن درید در لغت است که شهید اول در یکی از یادداشتهایش و همچنین در آثار دیگرش از آن نقل کرده است. از دیگر تألیفات او کتاب الیواقیت است که یکی از علمای متأخر در کتاب المناقب پاره ای اخبار را در فضایل حضرت مولی از آن نقل کرده است پیداست کتاب مناقب که آن عالم از وی نقل کرده، کتاب مستقلی نیست، بلکه همان کتاب الیواقیت است.⁽¹⁾

سیوطی در بغیة الوعاة، ص 69 گوید: ابو عمرو محمد بن عبد الواحد مطرز لغوی معروف به ابو عمرو زاهد و غلام ثعلب در سال 261 ه. ق متولد شده و حافظه عجیبی داشته است چنان که سی هزار ورقه را از حفظ ایراد می کرده و به خاطر چنین حافظه ای وی را دروغگو می دانسته اند. در فنون عربی کسی از وی داناتر نبوده است. لغویها بر وی طعنه می زدند و محدثان او را تصدیق و توثیق می کردند. ابو عمرو، معلم فرزند قاضی ابو عمر و محمد بن یوسف بود در یکی از روزها سی مسأله لغوی همراه با لغات بی سابقه و در پایان هر لغتی دو بیت شعر به وی فرا داد. پس از آن قاضی با ابن درید و ابن انباری و ابن مقسم ملاقات کرد و از آنها در خصوص آنچه فرزندش فرا گرفته بود نظر خواست. هر یک عذری آوردند. ابن درید آنها را از مصنوعات ابو عمرو قلمداد کرد. بالاخره ابو عمرو درستی همه آنها را به اثبات رسانید. ابن درید از آن پس شرمنده شد و تا زنده بود سخنی نگفت، و اظهار نظری نکرد. ابراهیم بن ایوب همواره مشاهره ای برای او می فرستاد، چندی آن را به تأخیر انداخت و پس از آن همگی آنها را برای او فرستاد. ابو عمرو قبول نکرد و به وی نوشت: «ما را مورد اکرام و در ضمن غلامی خود قرار دادی. اکنون نیازی به آن نداریم و آسوده شدیم». از کتابهای او شرح الفصیح و غریب مسند احمد و تفسیر اسماء شعر است. وی در سال 345 ه. ق در بغداد درگذشت - م.

ابو علی بزوفری

احمد بن جعفر بن سفیان، در نسخه ای از امل الامل، 355/2 وی را به همین عنوان، معرفی کرده که اشتباه است. زیرا کنیه بزوفری، ابو عبد اللّه است نه ابو علی.

ابو علی تنوخی

گاهی هم مترجم حاضر را قاضی ابو علی تنوخی گفته اند و او قاضی فاضل ابو علی محسن بن قاضی ابو القاسم علی بن محمد بن ابو الفهم داوود بن ابراهیم بن تمیم قحطانی تنوخی معروف به قاضی تنوخی است که یکی از قاضیان با فضیلت تنوخ است.

ابو علی بن جنید

ابو علی محمد بن احمد بن جنید اسکافی کاتب، معروف به ابن جنید، در باب ابن خواهد آمد.

ابو علی بن حمزه موسوی

(سید سعید جلال الدین -) به طوری که نواده شیخ ابو علی طبرسی در کتاب مشکاة الانوار نوشته است، وی از مشایخ بزرگوار اوست و احوال او را باید تحقیق کرد.

ابو علی بن طاهر سیوری

(شیخ سدید الدین -) از علمای بزرگ امامیه است. کتاب قضاء حقوق المؤمنین از تألیفات اوست. این کتاب را استاد استناد، ایده اللّه تعالی در بحار به وی نسبت داده و اخبار آن را که مورد اعتمادش بوده نقل کرده و گفته است کتاب خوبی است و اخبار ارزنده ای دارد.⁽¹⁾

در بحار الانوار 17/1 «السوری» آمده است.

مؤلف گوید: از چگونگی روزگار او اطلاعی ندارم.

ابو علی طبرسی

(شیخ -) شیخ امین الدین، فضل بن حسن بن فضل طبرسی مشهدی، مؤلف تفسیر مجمع البیان و تفسیر جوامع الجامع که هر دو از تفسیرهای معروف اند و کتابهای دیگر.

پیش از این ترجمه احوال او را در محل خودش نگاشتیم. و ابن شهرآشوب، با آن که شاگردش بوده است شرح حال او را در باب کنی معالم العلما متذکر شده امّا نام او را

ننوشته است و تنها به مؤلفات او که ما پیش از این نوشتیم اشاره کرده است.

ابو علی موضح

(شریف -) نسّابه محدث ابو علی، عمر بن حسین بن عبد اللّه بن محمد صوفی بن یحیی بن عبد اللّه بن محمد بن عمر بن امیر المؤمنین علیه السّلام عمری علوی کوفی، معروف به موضح ابن اللبن و ابن الصوفی.

ابو علی طوسی

(شیخ -) شیخ ابو علی حسن بن شیخ ابو جعفر محمد بن حسن بن علی طوسی فرزند شیخ طوسی مشهور است.

ابو علی صولی

ابو علی احمد بن محمد بن جعفر صولی، استاد شیخ مفید. کتاب اخبار فاطمه از تألیفات اوست. ابن شهر آشوب در کتاب المناقب از آن نقل می کند.

به حق باید گفت مترجم حاضر، ابو علی احمد بن محمد بن جعفر صولی معروف است که در کتابهای رجال اصحاب، نام برده شده است وی یکی از اعلامی است که به صولی معروف است و از مشایخ «مفید» به شمار می آید.

ابو عیسی زرّاق

وی از فضلا و علما و پیشینیان شیعه است که در میان خاصه و عامه معروف می باشد.

یکی از فضلای سنّی در کتاب خود نوشته است: «نص جلّی» بر خلافت مولی علی علیه السّلام از اموری است که هشام بن حکم جعل کرده و ابن راوندی و ابو عیسی زرّاق آن را تأیید کردند و گذشتگان از شیعه به خاطر دلبستگی که به مذهب خود داشتند به اثبات آن اقدام کردند.

مؤلف گوید: سخن مزخرف و بی اساس این خبیث در کتابهای اصحاب موجود است. و ما به بحث مفصل و پاسخ آن را بیشتر از آن چه به گمان آید در مجلد سوم کتاب وثیقة النجاة ایراد کرده ایم، به آن کتاب مراجعه کنید.

در کتاب عقد الدرر چکامه دامنه داری در هزار بیت دیدم که در وصف نسب خلیفه و اصحاب او سروده و در آن کتاب، آن قصیده را به شیخ کامل فاضل ابو عیسی نسبت داده که گمانم مترجم حاضر باشد.

ابو علی بن محمد بن اشعث کندی کوفی

(شیخ -) از پیشینیان اصحاب است. به طوری که از جمال الاسبوع سید بن طاووس بر می آید کتاب روایة الابناء عن الاباء من آل رسول صلّی اللّه علیه و آله را روایت می کرده است و ممکن است خود او مؤلف همان کتاب باشد.

ابو علی بن همّام

شیخ ابو علی، محمد بن ابو بکر همّام بن سهل بغدادی کاتب اسکافی، معروف به ابن همّام و ابو علی بن همّام، وی از مشایخ تلعکبری است و شیخ صدوق به توسط ابو محمد حسن بن احمد مکتب از او روایت داشته و این سند را ابن طاووس در جمال الاسبوع نقل کرده است.

ابن ادریس در پایان بحث زیارات، آن جا که به نقل اقوال پرداخته است که آیا شهید کربلا، علی اصغر است یا دیگری، چنین نوشته است ابو علی بن همام، که از اصحاب مصنف و محقق ماست، در کتاب الانوار فی تاریخ موالید اهل بیت علیهم السّلام چنین اظهار داشته است.

مؤلف گوید: کتاب مزبور در فهرست بحار آمده است. در کتاب مدینة المعاجز سید هاشم بحرانی آمده است که سید مرتضی از کتاب الانوار ابو علی حسن بن همّام روایت می کرده.⁽¹⁾

مقصود آن است که در کتاب مدینه المعاجز نام او را حسن نوشته است - م.

ابو عمرو بن مهدی

ابو عمرو عبد الواحد بن محمد بن عبد اللّه بن محمد بن مهدی، معروف به ابن مهدی است که در باب «ابن» یادآوری خواهد شد. وی از مشایخ شیخ طوسی است و به طوری

که از امالی شیخ طوسی استفاده می شود، ابن مهدی از ابن عقده روایت می کند.

گاهی از عبد الواحد مذکور به ابو عمرو تعبیر کرده اند که از احمد روایت می کند و مراد از احمد، همان ابن عبده یاد شده است.

«باب غین»

ابو غالب بن ابو هاشم حسینی مرعشی

(سید جمال الدین -) شیخ منتجب الدین، در فهرست، ص 25 او را عالم با صلاحیت، معرفی کرده است.

ابو غالب زراری

ابو غالب احمد بن محمد بن محمد بن سلیمان بن حسن بن جهم بن بکیر بن اعین بن سنسن زراری کوفی⁽¹⁾

شیخ طوسی، ابو جعفر در فهرست، ص 31 گوید: «احمد بن محمد... ابو غالب زراری از بکیریون است. تا زمان ابی محمد الحسن علیه السّلام به بکیری معروف بودند تا توقیعی - (فاما الزراری رعاة اللّه) - از آن حضرت صادر شد و در آن نام ابو طاهر زراری (محمد بن حسن بن جهم) آمده بود. از این پس این خاندان خود را زراری خواندند. ابو غالب به روزگار خویش شیخ اصحاب ما (امامیه) و استاد و ثقه آنان او بود. او را کتابهایی است از جمله کتاب التاریخ؛ که ناتمام است و تنها هزار ورقه از آن تخریج شد. دیگر ادعیه السفر؛ کتاب الافضال؛ مناسک الحج (بزرگ و کوچک) و کتاب الرسالة الی ابنه ابی طاهر فی ذکر آل اعین را بدو نسبت داده است...».

افراد معروف آل اعین: 1 - اعین بن سنسن شیبانی؛ 2 - زرارة بن اعین شیبانی؛ 3 - حمران (ابو حمزة بن اعین)؛ 4 - بکیر (ابو جهم) بن اعین؛ 5 - احمد بن محمد معروف به ابو غالب (285-368 ق) فقیه، محدث، متکلم، ادیب و شاعر او از عالمان و محدثان بنام آل اعین و آخرین فرد مشهور این خاندان است. او رساله فی آل اعین را نوشت و به نوه اش محمد بن عبد اللّه اهدا کرد. وی در کوفه زاده شد و در همان جا به خاک سپرده شد. امّا از روزگار امام علی بن محمد علیه السّلام (212-254 ق) به زراری شهرت یافته اند. این شهرت چنانکه خود او گفته از زمان جدش سلیمان بن حسن پدید آمده است. یکی این که مادر حسن بن جهم بن بکیر نیای بزرگ ابو غالب دختر عبید بن زرارة بوده است؛ دیگر این که امام عسکری علیه السّلام احتمالا به دلیل شرایط و ملاحظات سیاسی سلیمان فرزند حسن را زراری نامیده است. بنام ترین مشایخ ابو غالب بدین شرح است: 1 - احمد بن ادریس اشعری 2 - احمد

زرارة ابن اعین است نه از نوادگان خود او، چنان که برخی پنداشته اند.

ابو غالب، از مشایخ شیخ مفید و ابن بهمنیار بزاز و هم طرازان ایشان است و از کلینی و عبد اللّه بن جعفر حمیری و امثال ایشان روایت می کند.

بیشتر مردم بلکه اهل علم، زراری را به رازی تبدیل کرده اند و پنداشته اند وی، منسوب به ری است و حال آن که این نسبت، اشتباه است. و من در بسیاری از کتابها، به این اشتباه رسیده ام. اصحاب رجال در کتابهای خود از او نام برده اند و اشتهار او را به زراری از آن جهت نوشته اند که وی از نوادگان زراره است و حال آن که چنین نیست.

ابو غالب بن علی بن قسوره

(کمال الدین -) منتجب الدین⁽¹⁾، او را دین دار با صلاحیت معرفی کرده است.

ابو غانم بن ابو غانم بن ابو علی جوانه

(شیخ ضیاء الدین -) منتجب الدین، در فهرست، ص 64 او را به صلاحیت ستوده است.

ابو عانم عصمی هروی

(شیخ -) از دانشوران بزرگ شیعه است و از سید مرتضی روایت می کند و مکی بن علی بن احمد مخلطی، کتاب الغرر و الدرر سید مرتضی را از وی روایت می نماید. من این سند را به طوری که در ذیل ترجمه سید فضل اللّه راوندی نوشته ام به خط سید دیده ام.⁽¹⁾

ابو غانم از شاگردان شریف مرتضی علم الهدی بوده است. کتاب الغرر و الدرر استادش را از او روایت می کرد. عبد الرحیم بن احمد بن اخوه بغدادی از ابو غانم روایت می کرد. از اجازه عبد الرحیم به رشید الدین علی بن محمد بن علی الشعر در تاریخ 542 ه. ق پیداست که از مشایخ اجازه ابن اخوة بوده است. نابس فی القرن الخامس، ص 11؛ ن. ک: ریاض العلماء، 134/3، 461/4، 344/5.

از خط سید راوندی، چنین استفاده می شود عصمی با عین بی نقطه مضموم و صاد بی نقطه ساکن منسوب به عصم است.⁽²⁾

و هروی به فتح ها و را منسوب به شهر هرات است.

ابو غانم علی بن ابو طالب جوانی

⁽³⁾ (شیخ سدید الدین -)

ابو غیاث بن بسطام

از پیشینیان اصحاب ما است. ابو الحسن طبری از وی روایت می کند و او از علی بن بابویه روایت داشته است. آغاز رساله الکرّ و الفرّ علی بن بابویه که در امامت بوده و با محمد بن مقاتل رازی در شهر ری به مباحثه برخاسته تا وی به مذهب امامی شیعی مفتخر گردیده است، شاهد سند مزبور است.

«باب فاء»

ابو الفتح بن امیر مخدوم حسینی قزوینی عربشاهی

(امیر -) از فضلا و علما و متکلمان و محدثان و فقها و اصولیها و مفسران و از نوادگان سید شریف گرگانی است. گویند پدرش آمیرزا مخدوم سنی است که در پیشگاه شاه تهماسب موقعیت ویژه ای داشته است. به کتابهای تاریخ صفویه مراجعه شود.

از تألیفات او شرح آیات الاحکام فارسی به نام تفسیر شاهی است.⁽¹⁾

علامه مجلسی، محمد باقر: (بحار 174/107) گوید: این نخستین تألیف امامیه در شرح آیات احکام به زبان فارسی است که بسی ارجمند است. این اثر در سال 1380 ق. در تبریز به کوشش حاج میرزا ولی اشراقی در دو مجلد به چاپ رسیده است.

این کتاب، از تألیفات مشهور اوست و به درخواست شاه تهماسب تألیف کرده است.

دیگری کتاب مفتاح الباب در شرح باب حادی عشر علامه حلّی است⁽²⁾که شرح ممزوج با متن است و نسخه ای از آن که مشتمل بر تحقیقات ارزنده ای است در نزد ما موجود می باشد.

او شرح دیگری بر باب حادی عشر به پارسی نوشته و من آن را در بار فروش از شهرهای مازندران دیده ام. وی آن را در سال 957 ه. ق در شهر مراغه که همراه لشکر سلطان بوده به پایان رسانیده است.

پدر امیر ابو الفتح، میرزا مخدوم شریفی سنی مشهور و مؤلف نواقض الروافض است.⁽³⁾

از تألیفات امیر ابو الفتح حاشیه علی الحاشیة الجلالیه علی الحاشیة الشریفیه علی شرح الرسالة القطبیه و متعلقاته. بخشی از مطالبی که از این شرح نقل شده است در «مجموعه ای» که نزد برادرزاده ام بوده است دیده ام.

از تألیفات او حاشیه دامنه داری است بر بحث افعل التفضیل شرح جدید تجرید و حواشی مربوط به آن که من آنها را در همان مجموعه دیده ام. و در اواسط ذیحجه سال 964 ه. ق از آنها فراغت یافته است.

از تألیفات او رساله ای است در تحقیق معنی الاقوال الشارحه در مبحث تصورات علم منطق، این رساله را در آن مجموعه دیده ام که در مشهد مقدس در اواخر ماه رجب سال 954 ه. ق از آن فارغ شده است.

از تألیفات او حاشیه بسیار دامنه داری است که بر بحث مجهول مطلق شرح مطالع و حاشیه سید شریف داشته است. در ماه ذیحجه سال 950 ه. ق در مشهد مقدس رضوی از آن فارغ شده است و من این حاشیه را در آن «مجموعه» دیده ام.

از تألیفات او حاشیه ای است بر رساله ملا علی قوشچی در بحث تقدیم مسند الیه و دفع اعتراضات نه گانه. در ماه رمضان سال 956 ه. ق از تألیف آن آسوده شده و این حاشیه را در آن «مجموعه» دیده ام.

و از اوست حاشیه بر شرح ملا عصام بر آداب المناظره قاضی عضد. این حاشیه را نیز در همان «مجموعه» دیده ام.

از تألیفات او همچنین رساله ای است در مغالطات که محتمل است از او باشد.

به حق باید گفت مترجم حاضر با سید امیر ابو الفتح شرفه که به شرح حال او اشاره

خواهد شد یکی باشد.

ابو الفتح بن حسین بن ابو بکر اربلی

(شیخ جمال الدین -) وی فاضل و دانشمند بزرگواری است. تمام کتاب کشف الغمه را از مؤلفش علی بن عیسی اربلی به اتفاق گروه دیگری سماع کرده و اجازه روایت آن را از وی داشته است.

ابو الفتح حفّار

از تألیفات او کتاب المسند است که ابن شهر آشوب پاره ای از اخبار را از آن کتاب در کتاب المناقب نقل کرده است.

به حق باید گفت مترجم حاضر با «حفار» ی که از مشایخ شیخ طوسی بوده یکی است. به ظاهر از علمای عامه می باشد.

ابو الفتح بستی

ابو الفتح علی بن محمد بستی، سراینده نامی ابن شهرآشوب در معالم العلماء، ص 152 وی را در بین سرایندگانی که به طور تقیه به مدایح اهل بیت علیهم السّلام می پرداخته اند نام برده است.

ابو الفتح کراچکی

(قاضی -) شیخ محمد بن علی بن عثمان بن علی، معروف به کراچکی و شاگرد شیخ مفید است. کراچکی یا با جیم عربی است (کراجکی) و یا جیم پارسی است (کراچکی) لکن شکل دوم از قاعده عربی دور است.

ابو الفتوح

(شیخ منتجب الدین -) از فضلا و علمای بزرگوار است. شیخ حسن طبرسی در کتاب اسرار الائمه پس از یادآوری از مترجم حاضر، کتاب نکت الفصول را به وی نسبت داده است. وی به ظاهر از علمای شیعه است.

می توان گفت: کتاب نکت الفصول یاد شده، همان نکت فصول عبد الوهاب باشد که در اردبیل دیده ام و به قطب راوندی نسبت داده شده است. بنابراین مراد از ابو الفتوح، شیخ ابو الفتوح رازی است با این تفاوت که شیخ ابو الفتوح رازی به لقب منتجب الدین، شهرت نداشته است.

ابو الفتوح رازی

(شیخ -) امام جمال الدین حسین بن علی بن محمد بن احمد نیشابوری خزاعی رازی⁽¹⁾

ن. ک: ریاض العلماء (ترجمه -) 170/2.

شگفت این جاست که ابن شهرآشوب در معالم العلماء ص 141 گوید: استادم ابو الفتوح بن علی رازی، تفسیر بی سابقه ای به نام روح الجنان تألیف کرده است و روح الجنان فی تفسیر القرآن به پارسی است. و شرح الشهاب هم از تألیفات اوست.

و در کتاب المناقب گوید: ابو الفتوح روایت کتاب روض الجنان و روح الجنان را که در تفسیر قرآن است به من اجازه داد. از ظاهر کلام ابن شهرآشوب به دست می آید که پنداشته است ابو الفتوح اسم اوست نه کنیه او.

و گویا روح الجنان را در معالم به جای روض الجنان آورده است.

شیخ منتجب الدین (فهرست - ص 8) در ذیل شرح حال ابو بکر، احمد بن حسین بن احمد نیشابوری خزاعی مقیم شهر ری، چنین نوشته است: خبر داد به من، از مؤلفات احمد شیخ امام سعید مترجم کلام اللّه ابو الفتوح حسین بن علی بن محمد بن احمد خزاعی رازی نیشابوری از پدرش از جدش از او.

ابو الفضل

(شیخ عزّ الدین -) می توان استنباط کرد که وی از علمای شیعه است و از شیخ ابو طالب فرزند شیخ شهید روایت می کرده است. بنابراین بعید نیست عز الدین، همان

شیخ عز الدین بن دحنون باشد که در باب القاب به شرح حال او اشاره می شود.

ابو فراس حمدانی

(شیخ -) امیر ابو فراس حارث بن سعید بن حمدان حمدانی تغلبی شاعر نامی که در راه مجاهده و پشتیواری از اهل بیت علیهم السّلام در سال 375 ه. ق⁽¹⁾

ابو فراس شاعر شیعی و عموزاده سیف الدوله حمدانی در 357 ق. کشته شد (ابن اثیر 588/8؛ ابن عدیم 156/1-157) دیوان وی نخستین بار در 1873 میلادی و سپس در سالهای 1900 و 1910 به چاپ رسید. در 1944 سامی دهان آن را در 3 جلد، همراه تحقیقات مفصل خویش به چاپ رسانید و در 1961 چاپ دیگری از آن در بیروت صورت گرفت. و سرانجام در 1987 م محمد تونجی بار دیگر آن را در دمشق منتشر ساخت.

ابو الفضل جعفی

(شیخ -) همان جعفی است که در باب القاب به شرح حال او اشاره می شود.

ابو الفضل شعبی

(شیخ -) از مشایخ اصحاب ما می باشد. یکی از شاگردان شیخ علی کرکی در رساله اسامی مشایخ گوید: کتاب یاقوت الایمان و واسطة البرهان از تألیفات اوست. از نام او اطلاعی ندارم. گویا اشتباهی، اتفاق افتاده است.

در شهرهای سیستان، به خط یکی از علما دیدم کتاب اقویة الایمان و واسطة البرهان تألیف شیخ ابو الفضل شعبی است.

مؤلف گوید: پیداست که لفظ «اقویه» هم اشتباه است. در هر حال، کتاب مزبور یا در علم کلام یا مربوط به بحث امامت است. زیرا آن عالم، کتاب مزبور را در ردیف کتابهایی نام برده است که مربوط به بحث امامت و متعلقات آن است.

ابو الفضل صابونی

وی همان ابو الفضل جعفی، مؤلف الفاخر است که گاهی هم او را به صابونی می شناسند. او شیخ پیشین ابو الفضل، محمد بن ابراهیم بن سلیمان جعفی کوفی مصری مؤلف کتاب الفاخر است. برخی گفته اند این شخص غیر از ابو الفضل صابونی است که

ذیلا شرح حال او اشاره می شود. نه چنین است بلکه هر دو یکی است.

ابو الفضل صابونی معروف به ابن ابو العباس عامری

ابن شهرآشوب در معالم العلما، ص 135 و 140 گوید: صابونی، تألیفات فراوانی دارد.

بعضی اظهار داشته اند این شخص غیر از مترجم بالاست، زیرا ابن شهرآشوب در معالم العلماء از هر دو نام برده است و اگر یکی بود، در دو عنوان یاد نمی شدند. لیکن این نظر خالی از تأمل نیست. در عین حال از چگونگی روزگار و نام او اطلاعی ندارم.

و پیش از این، حقیقت حال را در ترجمه او ابراز داشتیم و پس از این هم در باب «ابن» در ترجمه ابن سلیمان به پاره ای از مطالب می پردازیم.

ابو الفضل طبرسی

شیخ ابو الفضل ثقة الاسلام، علی بن شیخ رضی الدین ابو نصر حسن بن شیخ امین الدین ابو علی فضل بن حسن بن فضل طبرسی مؤلف مجمع البیان ابو الفضل مؤلف مشکاة الانوار نیز هست که آن را به منظور تتمیم مکارم الاخلاق پدرش، تألیف کرده است.

ابو الفضل کرمانی

(امام رکن الاسلام -) از دانشوران با شخصیت است و از فخر القضاة محمد بن حسین ارسانیدی، روایت می کند. استاد در بحار مجلد احوال حضرت سید الشهدا علیه السّلام در باب مراثی از برخی از کتابها چنین نقل کرده است: انشدنی الامام الاجل رکن الاسلام ابو الفضل الکرمانی رحمة اللّه انشدنا الامام الاجل الاستاد فخر القضاة محمد بن حسین ارسانیدی از یکی از سرایندگان تا به آخر.

پیداست که مراثی مزبور، از کتاب دیگر، غیر از مناقب ابن شهرآشوب استفاده کرده است و خود فخر القضاة از قاضی امام محمد بن عبد الجبار سمعانی روایت می کرده است.⁽¹⁾

بحار الانوار، 291/45، نوشته است: قال فخر القضاة و انشدنی القاضی الامام محمد بن عبد الجبار السمعانی

به گمانم همگی یادشدگان از علمای عامه اند.

ابو الفتح شرفه

(سید امیر -) وی، از دانشوران بنام روزگار شاه تهماسب حسینی صفوی و مؤلف تفسیر آیات الاحکام پارسی به نام تفسیر شاهی است که از کتابهای معروف می باشد و خود او هم نزد تهماسب، اهمیت فوق العاده ای داشت.

حسن بیک روملو در احسن التواریخ گوید: در سال 976 ه. ق مولای اعظم افهم جامع فنون و علوم و حکم، امیر ابو الفتح که از سادات شرفه است، در اردبیل درگذشت. وی «قدّس سره» از شاگردان ملا عصام الدین اسفراینی است که از شاگردان ملا جامی است.

میر ابو الفتح در ماوراء النهر به درس ملا عصام الدین حاضر می شد و پس از آن در اردبیل، متوطن گردید. از تألیفات او حاشیه کبرای سید شریف در منطق؛ حاشیه بر آداب البحث؛ اصول الفقه؛ رساله در تحقیق شبهة المجهول المطلق؛ حاشیه بر المطالع؛ رساله در اصول الفقه؛ شرحی بر الباب الحادی عشر⁽¹⁾در علم کلام و شرحی فارسی بر آیات الاحکام⁽²⁾

است.

مؤلف گوید: از تألیفات او حاشیه ای است بر حاشیه علاّمه دوانی بر تهذیب المنطق و حاشیه مختصری بر «بحث افعل التفضیل» از حاشیه قدیمی جلالیه و نسخه ای از آن در نزد ما موجود است.

به حق باید گفت مترجم حاضر همان امیر ابو الفتح بن امیر مخدوم حسینی پیش یاد شده است.

از یکی از رساله های میر ابو الفتح استفاده می شود وی معاصر با ملا عبد الغفور شاگرد ملا جامی است.

ابو الفتح متولّی مسجد جامع کوفه

(شیخ جلیل -) شیخ محمد بن جعفر مشهدی، در مزار کبیر از وی روایت می کند و ممکن است نام او در لابلای کتاب حاضر آمده باشد.

محتمل است این شخص با شریف ابو الفتح، محمد بن محمد جعفری که از مشایخ محمد بن جعفر مشهدی است یکی باشد.

ابو الفتح صیداوی

(شیخ -) از شاگردان بزرگ یکی از شاگردان سید مرتضی است. از پاره ای تحقیقات شهید اول، آن جا که به یادآوری شاگردان سید مرتضی پرداخته است، استفاده می شود قاضی ابن براج که از شاگردان سید مرتضی است استاد ابو الفتح صیداوی است.

صیداوی از دانشوران اصحاب ما به شمار است. لیکن شرح حال او را در کتابهای رجال ندیده ام و ممکن است در کتاب حاضر از وی به نام، یاد کرده باشیم.

ابو الفرج بن ابو قرّه

شیخ اجل، ابو الفرج محمد بن علی بن محمد بن محمد بن ابو قره، معروف به ابن ابی قره، مؤلف کتاب عمل شهر رمضان و از مشایخ نجاشی است. سید بن طاووس، در کتابهای خود از این کتاب، همواره نقل کرده است و گاهی به نقل پاره ای از اخبار از خط او پرداخته است و خود او از احمد بن محمد بن جندی روایت می کند.

ابو الفتح واسطی

(شیخ -) از فضلای سرایندگان شیعه است. سبط بن جبیر در کتاب نهج الایمان از اشعار او نقل کرده است.

ابو الفضل حصکفی شاعر

وی ابو الفضل یحیی بن سلامة بن حسن بن محمد حصکفی شاعر است که به

حصکفی شهرت دارد.⁽¹⁾

ن. ک: ریاض العلماء (ترجمه -) 534/5.

ابو الفضل حسینی سروی

(سید -) از مشایخ بزرگوار ابن شهرآشوب است و وی در کتاب المناقب از او روایت می کند. از نام او اطلاعی ندارم. ممکن است در این بخش به نام او اشاره کرده باشیم.

ابو الفضل بن محمد هروی

(شیخ -) یکی از علمای بزرگوار شیعه است. کتاب کنز الیواقیت از تألیفات اوست. سید بن طاووس در کتاب اقبال پاره ای از اخبار شب قدر را که از پیمبر اکرم و حضرت امام باقر علیهما السّلام نقل شده، از آن کتاب روایت کرده است.

ابو الفتح بن جلی

از علمای بزرگوار شیعه است و شیخ محمد بن حسین مرزبانی مؤلف کتاب المجموع از وی روایت می کند. من این سند را به خط سید بن طاووس در یکی از یادداشتهایش که به کتاب الفتن و الملاحم خویش الحاق کرده است دیده ام. مرزبانی در کتاب المجموع نوشته است در شهر حلب، از شیخ ابو الفتح بن جلی رحمه اللّه شنیدم می گفت: اصل مثل مشهور که گفته اند «کانّما علی رؤوسهم الطیر» این است که سلیمان بن داوود علیه السّلام خطاب به باد و پرندگان می گفت: ای باد ما را سیرده و ای پرندگان بر سر ما سایه افکنید، باد او و همراهانش را سیر می داد و پرندگان هم بر سر آنها سایه می افکندند. در آن حال بر اثر هیبتی که از سلیمان در دل همراهان می افتاد، همگان سر به زیر می افکندند و آرام به جای خویش می نشستند و می گفتند آن چنان آرام و بی حرکت نشسته اند که گویا پرندگان بر سر آنها جای گرفته اند.

سید بن طاووس پس از آن که کلام مؤلف المجموع را به خط شریف خود مرقوم داشته، مطالبی را نگارش داده که برخی جملات آن از اول و وسطش افتاده و خلاصه اش این است: جهت ایراد ضرب المثل معلوم شد و گویا مراد از آن ضرب المثل آن است که

همراهان سلیمان چنان در جای خود آرام نشسته بودند که بیم داشتند هرگاه اندک حرکتی به خود راه دهند پرندگانی که بر سر آن ها نشسته اند از حرکت آنها به پرواز در آیند - پایان کلام ابن طاووس.⁽¹⁾

مطالب مزبور با روایتی که از مجموع شده است و حذف و اسقاطی که در آن می باشد در الفتن، ص 116 ایراد شده است - م.

مؤلف گوید: آنچه نویسندگان کتابهای ضرب المثل اظهار کرده اند این است. تا به آخر.⁽²⁾

به نظر من شاید مترجم حاضر با شیخ ابو الفتح جندی یکی باشد.

ابو الفتح بن جندی

(شیخ -) از شاگردان شاگردان بزرگوار سید مرتضی است. خواهد آمد که وی شاگرد سید ابو یعلی هاشمی شاگرد سید مرتضی می باشد.

مؤلف گوید: تصور می کنم مترجم حاضر، همان شیخ ابو الفتح بن جلی است که پیش از این به نام او اشاره شد و پس از این هم به نام او اشاره می شود و اختلافی که در شرح حال او اتفاق افتاده است به خاطر نارسایی خط سید بن طاووس است که جندی را جلی نوشته است.

«باب قاف»

ابو القاسم بن اسماعیل بن عنان کتبی ورّاق حلّی

کتاب المناقب ابن شهرآشوب، به خط او دیده شده است و تاریخ کتابت آن، اواخر ماه

رجب سال 658 ه. ق یعنی 170 سال پس از درگذشت مؤلف است. به نظر می رسد که وی از علما باشد.

ابو القاسم تنوخی

قاضی ابو القاسم، علی بن قاضی ابو علی محسّن بن قاضی ابو القاسم، علی بن محمد بن ابو الفهم داوود بن ابراهیم بن تمیم قحطانی تنوخی، مصاحب و شاگرد سید مرتضی است. گاهی عنوان مزبور به جدّش قاضی ابو القاسم، علی بن محمد یاد شده گفته می شود. اکثر دانشمندان برآنند که مترجم حاضر از علمای امامیه است و به همین مناسبت، ترجمه او را در بخش اول از این کتاب ایراد کرده ایم. لیکن علامه حلی «قدس سره» در اواخر اجازه خود به فرزندان ابن زهره وی را از علمای عامه و از مشایخ شیخ طوسی نام برده است.

ابو القاسم

شیخ نجم الدین، جعفر بن حسن بن یحیی. بن حسن بن سعید حلّی، فقیه اصولی و متکلم معروف و مؤلف الشرایع و المختصر النافع و کتابهای دیگر.

ابو القاسم بن ابو محمد بن منتهی حسینی مرعشی

(سید جمال الدین -) منتجب الدین در فهرست، وی را عالم با صلاحیت معرفی کرده است.

ابو القاسم حسکانی

(حاکم -) ابو القاسم، عبید اللّه بن عبد اللّه، معروف به حسکانی.⁽¹⁾

ن. ک: معالم العلماء، 78؛ بحار الانوار، 20/1، 32؛ ریاض العلماء (ترجمه) 306/3، 353؛ الذریعة الی تصانیف الشیعه 194/4، 242/14.

ابو القاسم جرفادقانی (گلپایگانی)

(مولی -) مشهور آن است که جرفادقانی را به کسر جیم ضبط کرده اند. مؤلف الجواهر

المضیئه فی طبقات الحنفیه این کلمه را جرباذقانی به فتح جیم و سکون را و فتح با یک نقطه و بعد از آن الف و ذال نقطه دار ساکن و قاف مفتوح و پس از آن نون، ضبط کرده است و آن را منسوب به دو شهر دانسته یکی واقع میان گرگان و استرآباد و دیگری میان اصفهان و کرج.

مؤلف گوید: مترجم حاضر از مردم جرفادقان واقع میان اصفهان و کرج است و نصیر جرفادقانی حنفی از مردم جرفادقان واقع میان گرگان و استرآباد است.

این کلمه در اصل پارسی است که همان گلپایگان باشد که گاهی آن را به عربی جرفادقان و هنگامی جرباذقان گفته اند.

در تقویم البلدان گوید: جربادقان، از اقلیم چهارم از شهرهای جبل یعنی (عراق عجم) است. در کتاب المشترک جرباذقان را به فتح جیم و سکون رای بی نقطه و باء یک نقطه و الف و ذال نقطه دار و قاف و الف و در آخر نون، ضبط کرده است و گوید: جرباذقان، شهری است میان کرج و همدان و ایرانیان آن را «دبایکان» می گویند. و نیز شهری است میان استرآباد و گرگان و در اللباب گوید: جربادقان، شهری است میان اصفهان و کرج و همچنین شهری است میان گرگان و استرآباد.

مؤلف گوید: در حال حاضر و مورد استعمال همگان، همان گلپایگان با دو گاف پارسی و پ یا و الف و نون است. در اعراب گاف اول، اختلاف است بعضی به ضم تلفظ کرده که به معنای گل و به ضم است و دیگری به کسر گاف اول خوانده که به معنای گل (به کسر) و بایگان به معنای همیشگی است.⁽¹⁾

فرهنگ معین 1709/6 می نویسد: گلپایگان - گلپادگان گلبادگان جردباذکان - جرفاذقان، شهرستانی است واقع در میان شهرهای اراک در شمال اصفهان و فریدن در جنوب بخش میمه کاشان در خاور و بخش الیگودرز در باختر و شهر گلپایگان از شهرهای قدیمی کشور و دارای بناهای قدیمی است مانند مسجد و مناری از دوره سلاجقه و بنای امامزاده هفده تن از دوره صفویه و جمعیت شهر 12400 تن است. گنجینه دانشمندان، 418/6 پس از معرفی گلپایگان نام 56 مسجد و هفت مزار و دو مدرسه را یاد کرده و نام چند تن از علما و مجتهدان درگذشته را متذکر شده است از قبیل شیخ ابراهیم جدی و ملا احمد گلپایگانی شاگرد صاحب ریاض و فرزندش سید محمد و شیخ اسد اللّه گلپایگانی مؤلف شمس التواریخ و آخوند گلپایگانی و سید محمد باقر گلپایگانی که در مشهد مقدس مقیم بوده و شیخ محمد باقر گلپایگانی شاگرد آخوند خراسانی و شیخ محمد باقر شاگرد آقا نجفی و شیخ جعفر گلپایگانی که شاگرد میرزا حبیب اللّه رشتی است و از معاصران، حاج سید جمال الدین گلپایگانی که از مراجع نجف اشرف است و سال 1379 ه. ق در نجف

ابو القاسم بن طی عاملی

شیخ علی بن علی بن جمال الدین، محمد بن طی عاملی فقیه معروف به ابن طی، وی از عریضی روایت می کند و شیخ شمس الدین، محمد بن محمد بن داوود مؤذّن جزّینی عاملی از وی روایت داشته است و این سند، از یکی از اجازات شیخ احمد بن بیصانی که به شیخ احمد بن شیخ محمد بن ابی جامع عاملی داده است استفاده می شود.

ابو القاسم الروحی

شیخ ابو القاسم حسین بن روح یکی از سفیران حضرت بقیة اللّه است.⁽¹⁾

ابو القاسم حسین بن روح جانشین من و واسطه میان شما و حضرت بقیة اللّه است. ابو القاسم سال 304 به سفارت نایل آمد و پس از 22 سال سفارت به سال 326 ه. ق درگذشت. مرقدش در بغداد است و کتاب التأدیب از تألیفات اوست - م.

ابو القاسم دارمی

شیخ ابو القاسم، عبید اللّه بن عبد الواحد دارمی کاتب نصیبی معاصر شیخ مفید.

ابو القاسم تبریزی اسکوئی

(سید امیر -) تاریخ عالم آرا، 43/1 نوشته است، وی، از سادات بزرگوار و از علمای بنام روزگار ظهور صفویه و دیگران بوده و در اسکوی تبریز می زیسته و در نزد پادشاهان، عزت و اعتبار زیادی داشته است.

از نوادگان او چهار برادرند به نامهای سیّد اجل، امیر صدر الدین محمد، امیر نظام

الدین احمد، امیر قمر الدین محمد و امیر ابو الحامد. این عده برادران در پیشگاه شاه تهماسب صفوی «انار اللّه برهانه» در کمال عظمت و جلالت بودند تا این که بر اثر بی تجربگی در امور دنیا، انقلاب حالی برای آنان به وجود آمد. با آن که شاه تهماسب، هرگاه به تبریز می رفت، برای دیدار آنان به اسکو رهسپار می شد و به خانه های ایشان وارد می شد و از آنها دلجویی می نمود.

ابو القاسم بن سهل واسطی عدل

وی، از معاصران نجاشی و شیخ طوسی و امثال ایشان است و نجاشی در ضمن ترجمه حال عبد اللّه بن ابو زید انباری به نام وی اشاره کرده است.⁽¹⁾

آن جا که نجاشی ذیل ترجمه عبید اللّه بن ابو زید نوشته است: ابو القاسم بن سهل واسطی عدل می گوید:

مردی را ندیده ام که در عبادت، زهد، پاکیزگی در لباس و علاقه مندی به خلوت از وی برتر باشد.

ابو القاسم دعبلی

ابو القاسم، اسماعیل بن علی بن علی بن رزین بن عثمان بن عبد الرحمن بن عبد اللّه بن بدیل بن ورقاء خزاعی دعبلی. وی، از نوادگان دعبل خزاعی شاعر مشهور است و از حفّار، استاد شیخ طوسی، روایت می کند. گاهی هم از او به دعبلی تعبیر می نمایند (یعنی بدون ابو القاسم).

ابو القاسم فندرسکی موسوی حسینی

(سید امیر -) حکیم فاضل فیلسوف و صوفی بنام است. در علوم عقلی و ریاضی، مهارت فراوان داشت و در علوم شرعی و عربی که رشته معلوماتش نبود، کم بضاعت بود. وی در روزگار شاه عباس کبیر و شاه صفی می زیست و از هر نظر مورد تمجید و احترام ایشان قرار گرفته بود. میر مبرور علاقه زیادی به مسافرت به هندوستان داشت و در آن دیار هم مورد علاقه همگان حتی سلاطین آن سرزمین، واقع شده بود.⁽²⁾

گاهی که از وی می پرسیدند با آن که در ایران، مورد توجه خاص و عام می باشید، چرا این همه علاقه مند به سفر هندوستان می باشید؟ در پاسخ می گفت: مسافت دهلیزخانه آمیرزا رفیعی الدین، از نظر من طولانی تر از مسافت ایران تا هند است. پاسخ وی لطیفه ای است که دهلیزخانه وی بسیار طولانی بوده است.

حکایات و واقعیاتی میان میر و پادشاهان ایرانی اتفاق افتاده است که دلیل بر علو نفسانی اوست. گویند میر مبرور در روزگار خود سید علماء معقول بود ویژه در تدریس کتاب شفا، مهارت کامل داشته است. با آن که در همان زمان جمعی از بزرگان بودند که در تدریس شفا به پایه ارجمندی رسیده بودند از قبیل استاد کامل آقا حسین محقق خوانساری و استاد فاضل محقق سبزواری و سید اجل میرزا رفیع الدین نائینی⁽¹⁾و از شاگردان او بودند. آری استاد فاضل، مقام فضیلت او را در علوم عقلی می ستود و استاد محقق گفته است میر مبرور در علوم عقلیه، سخنان فراوانی دارد. و هرگاه گفتار او در این باره تمام باشد از فضیلت فراوانی برخوردار است. سخن استاد محقق، کنایه ای است که به وی داشته است.

در تاریخ عالم آرا گوید: سید امیر صدر الدین فندرسکی از سادات رفیع الدرجات استرآباد است و در بلوک فندرسک، مطاع مردم آن جا بود و با کمال اعتبار می زیست و

املاک سودمندی داشت. در روزگار شورش به خانه نشست و در ردیف سرداران سیاه پوش قرار نگرفت و از فندرسک به استرآباد که محل شورش بود نرفت. و هنگامی که شاه عباس عازم خراسان بود در بسطام به ملازمت وی رسید. و پس از آن که فوت کرد، فرزندش میرزا بیک، مورد توجه خاصه قرار گرفت و اکثر اوقات ملازم رکاب بود و مورد الطاف بود و به مجلس سلطان می رفت و از میان امثال و اقران خویش به انعامات زیادی مفتخر و از مهربانی خاصی برخوردار می شد. و از قرینه ظاهری پیداست که میرزا صدر الدین، جدّ سید امیر ابو القاسم، مترجم حاضر است.

میر مبرور نواده ای داشته است به نام میرزا ابو طالب بن میرزا بیک⁽¹⁾

میرزا بیک فرزند میر مبرور است. بنابراین نسبت نواده وی چنین است میرزا ابو طالب بن امیر بیک بن میرزا ابو القاسم بن امیر بیک بن امیر صدر الدین فندرسکی - م.

میرزا ابو طالب در اکثر فنون، تألیفاتی دارد از جمله کتاب المنتهی در نحو و حاشیه بر تفسیر بیضاوی و شرح خلاصة الحساب شیخ بهائی. این شرح را به پارسی و در ضمن کتاب بزرگی به نام توضیح المطالب تألیف کرده است و حاشیه ای بر اصول کافی کلینی و حاشیه بر شرح لمعه و حاشیه بر حاشیه خضری بر الهیات و حاشیه بر معالم الاصول شیخ حسن و شرح شافیه ابن حاجب و رساله در فن بیان و بدیع، این رساله فارسی و به نام بیان البدیع است که مشتمل بر همگی صنایع بیانیه و بدیعیه است و رساله مجمع البحرین این رساله هم فارسی و دامنه دار است که در فن عروض و قافیه اشعار عرب و عجم تألیف کرده و تحقیقات پسندیده ای دارد و ترجمه شرح لمعه به پارسی و رساله ای به نام نگارخانه چین، که در این رساله نامه ها و منشآتی که از بدایع افکارش بود به پارسی و تازی گرد آورده است و دیوانی دارد به نام غزوات حیدری که کارزارهای علی علیه السّلام را به پارسی به نظم درآورده است و منظومه پارسی دیگری دارد به نام سامی نامه و کتابها و مؤلفات دیگر.

میر مبرور در علوم هندسه و ریاضی، مهارتی بسزا داشت. در یکی از روزها در حضور او سخن از یکی از مسائل هندسی به میان آمد که مرحوم محقق طوسی آن مسأله را در تحریر اقلیدس یا در مجسطی متذکر شده است. میر مبرور همان طوری که تکیه داده

بود. بالبداهه برهانی برای اثبات آن ایراد کرد و پرسید این برهان را خواجه طوسی اقامه کرده است؟ گفتند خیر. برهان دیگری بلافاصله اقامه نمود و پرسید آیا این برهان را اقامه کرده است؟ گفتند خیر. باز برهان دیگری اقامه نمود و سؤال کرد آیا این برهان را اقامه نموده است؟ گفتند خیر و چندین برهان دیگر اقامه نمود و سؤال کرد این براهین را برای اثبات آن مسأله اقامه کرده است؟ گفتند خیر. میر مبرور ناراحت شده ناسزایی گفت.

میر مبرور در روزگار شاه صفی، در اصفهان درگذشت و همان جا دفن شد و هم اکنون قبرش معروف است وی نزدیک به هشتاد سال عمر کرد. برای چگونگی احوال او باید به تاریخهای صفویه مراجعه کرد.⁽¹⁾

میر مبرور در 1050 ه. ق در اصفهان درگذشت. دانشمندان اصفهان، ص 95 نوشته است: میر مبرور در اول قبرستان تخت پولاد دفن شد سپس تکیه ای بزرگ جهت او احداث نمودند که به تکیه میر معروف است. قبر در قسمت غربی تکیه در ایوانی بلندی واقع شده است. تذکرة القبور، ص 111. مردم از قدیم و جدید به مقامات ایشان اعتقاد دارند و بر سر قبر او توسل می جویند و برآورده شدن حاجتهای خود را می طلبند - م.

گویند: میر مبرور وصیت کرده بود همگی کتابهایش را در اختیار شاه صفی درآورند.

این بود پس از درگذشتش تمام کتابهای او را به خزینه وی بردند.

از تألیفات او رساله صناعیه به پارسی که مختصر و معروف است و در این رساله، موضوعات همه صنایع را آورده است و در ضمن آن به تحقیق حقیقت علوم می پردازد و خالی از فایده نمی باشد.

دیگری شرح مهابارة [مهابهارت] از کتابهای حکمای هند است که به پارسی شرح کرده و به شرح جوک معروف است و ممکن است شرح مزبور غیر از شرح جوک باشد و من پاره ای از تحقیقات آن را دیده ام.

فندرسکی: به کسر فاو سکون نون و دال بی نقطه مکسور و بعد از آن راء بی نقطه مکسور و سین بی نقطه ساکن و در آخر کاف، منسوب به فندرسک است که یکی از قصبه های استراباد است و دوازده فرسخ از آن، فاصله دارد.⁽²⁾

ابو القاسم کوفی

سیّد اجل ابو القاسم علی بن احمد کوفی از پیشینیان علما و از معاصران شیخ صدوق

و مؤلف کتاب البدع المحدثه معروف به کتاب الاغاثه است. برخی از علما کتاب مزبور را به شیخ ابن میثم بحرانی معاصر با خواجه نصیر طوسی نسبت داده اند. لیکن این نسبت درست نیست، هرچند در میان متأخران، این اشتباه مشهور است. و جمع دیگری از اعلام مطابق با نظریه ما، کتاب الاغاثه را از تألیفات سید ابو القاسم کوفی نام برده اند. از قبیل ابن شهرآشوب در کتاب المناقب و ملا جعفر بن محمد بن علی حبلرودی رازی در کتاب التوضیح الانور فی ردّ کتاب یوسف الاعور الواسطی الناصبی.

ابو القاسم بن شبل وکیل بن اسد

(شیخ -) ابن شبل الوکیل است که در باب ابن یادآوری می شود. و او ابو القاسم علی بن شبل بن اسد است. که از مشایخ بزرگوار نجاشی و شیخ طوسی است.⁽¹⁾

طوسی، محمد بن حسن، فهرست، صص، 7، «ف» از مقدمه (شماره 6).

ابو القاسم بن کمیح

(شیخ -) وی، از فضلا و علما و ارباب کمال بوده و بتوسط ابن برّاج از شیخ مفید روایت می کند. و به طوری که از «مناقب» به دست می آید ابن شهرآشوب از او روایت می کرده و مترجم حاضر، برادر ابو جعفر بن کمیح است که پیش از این به نام او اشاره رفته است.

قطب راوندی، در کتاب قصص الانبیا گوید: خبر داد به ما استاد ابو القاسم بن کمیح از دوریستی از مفید، قرینه ظاهری نشان می دهد که منظور از استاد ابو القاسم، مترجم حاضر است.

ابو القاسم بن محمد تنوخی

(قاضی -) ابن شهرآشوب در معالم العلما، ص 149 تنوخی را از سرایندگانی نام برده است که آشکارا از اهل بیت عصمت علیهم السّلام ستایش می کرده است.

به حق باید گفت: مترجم حاضر، قاضی تنوخی است که شاگرد سید مرتضی است یعنی قاضی ابو القاسم علی بن قاضی ابو علی، محسن بن قاضی ابو القاسم علی بن

محمد بن ابو الفهم داوود بن ابراهیم بن تمیم قحطانی تنوخی، و انتساب به جد اعلی، شایع است.

محتمل است، مترجم حاضر، جد قاضی تنوخی شاگرد سید مرتضی باشد که قاضی ابو القاسم علی بن محمد باشد و این احتمال، نزدیک تر به لفظ است، از سوی دیگر احتمال اول که خود شاگرد سید مرتضی باشد به معنا نزدیک تر است. زیرا نواده قاضی علی بن محمد که شاگرد سید باشد. بدون شبهه، شیعه بوده است به خلاف جدش علی بن محمد که تشیع وی، ثابت نیست و یا مورد اختلاف است.

ابو القاسم وزیر مغربی

وی، وزیر بزرگوار ابو القاسم، حسین بن علی بن حسین بن محمد بن یوسف مغربی است که از نوادگان بلاش بن بهرام گور است و مادرش فاطمه دختر ابو عبد اللّه بن محمد بن ابراهیم بن جعفر نعمانی، مؤلف کتاب غیبت است.

ابو القاسم بن محمد

(فقیه -) وی از علماء بزرگ اصحاب ما، و کتابی دارد.

محمد بن ابو القاسم طبری در آغاز کتاب بشارة المصطفی گوید: در کتاب ابن فقیه ابو القاسم بن محمد «رحمة اللّه علیه» به خط او چنین یافتم که: خبر داد به من شیخ حسن متکلم از ابو عم احمد بن محمد سابی از عبد اللّه بن عدی در گرگان از مفضل بن عبد اللّه بن مخلد از محمد بن یحیی بن ظریس کوفی در عید، از اسماعیل بن سهل از محمد بن علی از قتاده از سفیان ثوری....

مؤلف گوید: به گمان من، نسخه بشارة المصطفی که از آن نقل شده است نادرست بوده و درست آن است که بگوید: به خط فقیه ابو القاسم بن محمد دیدم نه ابن فقیه ابو القاسم زیرا در این صورت، مراد از وی پدر صاحب بشارة المصطفی است.

ابو القاسم بن محمد بن ابو القاسم حاسمی

(شیخ -) فاضل عالم با کمال معروف به حاسمی، از مشایخ بزرگوار اصحاب ما و از

پیشینیان ایشان می باشد.

امیر سید حسین عاملی معروف به مجتهد که در روزگار شاه عباس صفوی می زیسته در اواخر رساله احوال اهل الخلاف فی النشأتین به مناسبت پاره ای از مناظرات و گفتگوهایی که میان شیعه و سنی اتفاق افتاده است، می نویسد: دوم، حکایت بی سابقه ای است که در شهر همدان، فیمابین شیعه دوازده امامی و سنی اتفاق افتاده است و من این حکایت را در کتاب کهنی که معمولا سیصد سال از کتابت آن گذشته بود، چنین یافتم یکی از علمای شیعه دوازده امامی به نام ابو القاسم بن محمد بن ابو القاسم حاسمی با عالمی از اهل سنت به نام رفیع الدین حسین دوستی و مصاحبتی از قدیم برقرار بود و در بسیاری از وقایع و حالات و سفرها و مال و منال با یکدیگر مشارکت و مخالطت داشتند و از مذهب یکدیگر با خبر بودند و به طور شوخی و مزاح ابو القاسم، رفیق خود رفیع الدین را ناصبی و رفیع الدین، ابو القاسم را رافضی قلمداد می کرد و هیچ گاه مشاجره مذهبی در میان ایشان اتفاق نمی افتاد. در یکی از روزها که به مسجد همدان به نام (مسجد عتیق) رفته بودند، رفیع الدین حسین در لابلای سخنان خود، ابو بکر و عمر را بر امیر المؤمنین علی علیه السّلام برتری داد و ابو القاسم به ردّ سخنان رفیع الدین پرداخت و علی علیه السّلام را بر آن دو تن برتری داد و برای اثبات مدعای خود از آیات عظیمه و احادیث وارده استدلال کرده و به ذکر کرامات و مقامات و معجزاتی که از آن حضرت به وقوع پیوسته است مبادرت ورزید. رفیع الدین هم به منظور خواسته خویش ابو بکر را بر علی علیه السّلام ترجیح می داد و او را یار غار پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله معرفی کرد و اضافه نمود پیغمبر اکرم از میان همه اصحاب از مهاجر و انصار وی را به صدیق اکبر معرفی کرد و دخترش را به همسری خویش اختیار نمود و پیشوایی و خلافت به عهده او برگذار شد. رفیع الدین، در تعقیب گفتار خود به نقل دو حدیث پرداخت یکی «انت بمنزلة قمیص» توبه منزله پوشش منی و حدیث دیگر «اقتدوا بالذین من بعدی ابی بکر و عمر» از ابو بکر و عمر که پس از من اند پیروی نمائید. ابو القاسم شیعی، پس از استماع سخنان رفیع الدین، خطاب به وی گفت: چگونه و به چه سبب، ابو بکر را بر سید اوصیا و سند اولیا و حامل لوا و امام انس و جان و قسیم بهشت و دوزخ برتری می دهد؟ با آن که می دانی آن حضرت علیه السّلام

صدیق اکبر و فاروق ازهر و برادر رسول خدا و همسر بتول عذرا است و می دانی هنگامی که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله از شر دشمنان و کافران، عازم غار شد علی علیه السّلام به جای آن حضرت خوابید و در همه حال شدت و ناداری رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله با آن حضرت هم گام بود و پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در خانه همه اصحاب را که به مسجد باز می شد مسدود کرد جز در خانه علی که باز گذاشت و علی را در آغاز اسلام برای شکستن بتها بر روی شانه خود قرار داد و حق جل و علا، حضرت فاطمه زهرا علیها السّلام را در برابر فرشتگان ملأ اعلی به همسری علی علیه السّلام درآورد. و علی بود که با عمرو بن عبدود نبرد کرد و قلاع خیبر را فتح نمود و به خلاف دیگران، که از آغاز عمر با بت پرستی سروکار داشتند، یک چشم بهم زدن هم برای خدا شریک قرار نداد. و پیمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آن حضرت را به چهار تن از پیمبران عظام، تشبیه کرده آن جا که فرموده است هر کس می خواهد به علم آدم و فهم نوح و سخت گیری موسی و پارسائی عیسی، نگران شده و حقیقت آنها را دریابد به علی علیه السّلام نگران باشد. باری با داشتن این فضائل و کمالات ظاهره و با قرابتی که به رسول خدا دارد و با آن که «رد شمس» برای او اتفاق افتاده است از خرد دور است، ابو بکر را بر علی علیه السّلام برتری بدهی.

هنگامی که رفیع الدین، سخنان ابو القاسم را شنید که با گفتار خود علی را بر ابو بکر برتری می دهد ناراحت شد. و بنای دوستی با او را منهدم نمود. و پس از پاره ای از مطالب که ردّوبدل شد رفیع الدین به ابو القاسم گفت: برای اثبات مرام هر یک از ما، قضاوت را به عهده هر مردی که وارد مسجد می شود مقرر می داریم و هرگونه حکمی که راجع به مذهب من یا مذهب تو نمود از آن پیروی می کنیم. از آن جا که ابو القاسم از مرام همدانی ها کاملا باخبر بود. از انعقاد شرطی که فیمابین ایشان برقرار شده بیمناک بود، زیرا می دانست مرام مردم همدان با رفیع الدین یکی است و به نفع او نخواهد بود در عین حال در تعقیب پاره ای از گفتگوها ناچار شد شرط مزبور را با کراهتی که داشت به پذیرد.

بلافاصله پس از انعقاد قرارداد، جوانی که آثار جلالت و نجابت از چهره مبارکش نمودار بود و از ظاهر حالش پیدا بود که مسافری است تازه از راه رسیده وارد مسجد شد اطراف مسجد اندکی دور زد که پس از دور زدن، نزد ابو القاسم و رفیع الدین آمد. رفیع

الدین با خاطری آشفته و با نگرانی تامی از جا برخاست و پس از سلام جریان میان خود و ابو القاسم و قراردادی که میانشان منعقد شده به عرض وی رسانید، و هرچه بیشتر تقاضا کرد تا نظریه خود را درباره مذهب وی و ابو القاسم ایراد فرماید و به وی، سوگند داد تا عقیده خویش را آن چنان که واقع است بیان کند. جوان مزبور در پایان سخنان، رفیع الدین، بلافاصله به انشاد این دو بیت پرداخت

متی أقل مولای أفضل منهما اکن للذی فضلّت متنقصا

ألم تر أن السیف یزری بحده مقالک هذا السیف احدی من العصا

هرگاه بگویم مولای من از آن دو تن بهتر است، در چنین حالی از مقام آن کسی که وی را برتری داده کاسته ام. چنان که هرگاه به گویی این شمشیر از عصا برنده تر است، از موقعیت شمشیر کاسته و شمشیر با تیزی که دارد سخن نارسای گوینده را از پای در می آورد.

بلافاصله پس از آن که جوان از انشاد دو بیت مزبور آسوده شد، ابو القاسم و رفیع الدین از فصاحت و بلاغت او متحیر گردیدند و هنگامی که می خواستند از چگونگی احوال او جویا بشوند از نظرشان غایب شد و اثر از او ندیدند.

رفیع الدین، که این پیش آمد عجیب و بی سابقه را مشاهده کرد، از مذهب خویش دست برداشت و به مذهب حق دوازده امامی روی آورد.

پایان حکایت مزبور به طوری که از رساله مجتهد به دست می آید و با پایان این حکایت رساله مزبور به پایان می رسد.

مؤلف گوید: به طوری که از ظاهر حکایت استفاده می شود، آن جوان حضرت ولی عصر (عج) است. و آن دو بیتی که انشاد فرمود، اساس ابیاتی است که شیخ ابراهیم قطیفی، معاصر با شیخ علی کرکی در مقام اظهار ارادت به مقام مقدس حضرت مولی علی علیه السّلام در آغاز اجازه ای که به سید شریف بن سید جمال الدین، نور اللّه بن شمس الدین محمد شاه حسینی شوشتری داده است ایراد کرده است، زیرا از ظاهر نوشته قطیفی استفاده می شود که وی ابیات خویش را از فرمایش آن حضرت که به مناسبت محاکمه فیمابین ابو القاسم و رفیع الدین فرموده است اقتباس کرده است.

و ابیاتی را که قطیفی در آن اجازه آورده به شرح زیر است:

یقولون لی فضّل علیّا علیهم فلست أقول التبر أعلی من الحصا

اذا أنا فضلت الامام علیهم اکن بالذی فضلته متنقصا

ألم تر أن السیف یزری بحده مقالة هذا السیف امضی من العصا

از من می خواهند تا علی علیه السّلام را بر دیگران برتری بدهم، هیچ گاه نخواهم گفت که طلا بهتر از سنگ ریزه است. و هرگاه امام را بر آنها برتری بدهم چنان است که از مرتبه امام علیه السّلام کاسته باشم آیا متوجه نیستی، شمشیر ناراحت می شود هرگاه بگویند این شمشیر برنده تر از عصاست.⁽¹⁾

صورت این اجازه در مجلد 116/108 بحار الانوار آورده شده است و تاریخ آن آخر محرم سال 1071 ه. ق است و سه بیت مزبور را پس از اندک توصیفی از حضرت مولی علیه السّلام ایراد کرده و گوید: هو علی العلی الشأن عند العلی الشأن حسبی بذلک و کفی: یقولون لی فضل علیا علیهم تا به آخر - م.

«باب لام»

ابو لؤلؤ

فیروز ایرانی است که شیعه او را به بابا شجاع الدین، می شناسد و عید بابا شجاع را به وی نسبت می دهد و آن، روز نهم ربیع الاول و یا روز بیست و چهارم ذیحجه و یا بیست و هشتم ذیحجه و یا بیست و ششم آن ماه است. بعضی گفته روز نهم ربیع الاول، روزی است که عمر بن سعد، قاتل حضرت سید الشهدا علیه السّلام در آن روز کشته شده است و یا مصادف با روزی است که سر بریده او را از کوفه برای حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام به مدینه فرستادند.

باری، فیروز، غلام و زر خرید مغیرة بن شعبه و به ابو لؤلؤ مکنی است.

معروف است که ابو لؤلؤ از شیعیان گزیده حضرت مولی علی علیه السّلام است و گاهی او را از عامه دانسته اند. در روزگار ما همین قول شایع است و ممکن است عامی بودن وی

نظریه متشیعی است که او را کافر می دانسته و مؤمن نشده است و قتلی که به دست او اتفاق افتاده است به خاطر حکمی بوده که مقتول علیه او نموده است و پس از این به حکم مزبور اشاره خواهد شد.

از فیروز در کتابهای رجال علمای ما که هم اکنون در میان اصحاب متداول می باشد نامی نیست و روایتی هم در کتابهای علماء از وی ندیده ام بلکه عامه هم در کتابهای رجال و کتاب حدیث خود از وی نام نبرده اند.

و علت قتلی که از وی اتفاق افتاد گروهی از علمای عامه و خاصه آن را ذکر کرده اند.

از جمله یکی از متأخران از کتاب عقد الدرر شیخ علی کرکی که همان الحدیقة الناضره و الحدقة الناظره باشد، متعرض آن شده است.

فیروز نام عده دیگری است از جمله ابو عبد اللّه یا ابو عبد الرحمن حمیری معروف به فیروز دیلمی که از پارسیان صنعاست و به حضور پیمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله رسیده و قاتل عنسی است که به دروغی ادعای نبوّت کرد. دیگری فیروز بن کعب ازدی کوفی است. دیگری فیروز همدانی و ادعی است که روزگار جاهلیت و اسلام را ادراک کرده است و پیدا است که ابو لؤلؤ غیر از یادشدگان است.

شیخ فرج اللّه جزائری، شرح احوال این سه تن را در کتاب رجال ذکر کرده و متعرض ترجمه ابو لؤلؤ مترجم حاضر نشده است.

ابو اللطیف بن احمد بن ابو لطیف زرقویه اصفهانی

⁽¹⁾

(شیخ الامام -) وی، در خوارزم می زیست و فقیهی دین دار و از ارباب مناظره به شمار می آمد. شیخ منتجب الدین در فهرست، ص 151، گوید: وی را در خوارزم دیدم و مراتب علمی را از وی فرا گرفتم و از قاضی ابن قدامه از سید اجل سید مرتضی علم الهدی علی بن حسین همگی تألیفاتش را روایت کرده است.

«باب میم»

ابو المکارم

از تألیفات او کتاب الاربعین فی فضائل امیر المؤمنین علیه السّلام است که برخی از متأخران در کتاب اربعین از آن روایت کرده است. ممکن است ابو المکارم، همان سید بن زهره یا ابو المکارم مطرزی عامه باشد.

ابو المحاسن گرگانی

از علمای بزرگوار شیعه است که در روزگار علامه حلّی می زیسته و من از تألیفات او به کتاب تکملة السعادات فی کیفیة العبادات المسنونات است پیدا کردم که در سال 702 ه. ق به پارسی تألیف کرده است و نسخه بسیار کهنی از آن در نزد ما موجود می باشد. این نسخه به خط مولای اجل حسن شیعی سبزواری که فاضل بنام است نوشته شده است و حسن شیعی نزدیک به عصر ابو المحاسن می زیسته، بلکه از شاگردان او بوده است. و تاریخ کتابت آن نسخه که به خط مولانا حسن شیعی است سال 747 ه. ق می باشد.

ابو المحاسن رویانی

(شیخ -) معروف به فخر الاسلام رویانی، امام شهید فخر الاسلام عبد الواحد بن اسماعیل بن احمد رویانی. وی، از علمای بزرگ شیعه و از مشایخ سید فضل اللّه راوندی و دانشوران پیش از اوست.

بسیار اتفاق افتاده است که نام او در سندهای کتاب نوادر راوندی ایراد شده است.

گویند: رویانی، مؤلف کتاب الجعفریات است به گمان من، کتاب الانتصار و الجعفریات یکی باشد.

در چگونگی احوال رویانی، اختلاف است، حقیقت حال او از نظر من آن است که وی، از علمای شیعه است. گویند: رویانی نخستین دانشوری است که به الحاد و بی دینی،

گروه باطنی فتوا داد. باطنی ها در الموت بودند و می گفتند گریزی از معلم دینی نیست تا او راه خدا را به مردم فرا بدهد و بدون او پذیرش دین و عمل به دستورهای آن درست نیست. بعدها همان معلم می گفت: بر شما لازم است از من پیروی کنید و کارهای دیگر را که به غیر از اطاعت من باشد اگر خواستید انجام دهید و اگر نخواستید انجام ندهید، هنگامی که ابو المحاسن وارد قزوین شد به الحاد باطنی ها فتوا داد و به مردم قزوین سفارش کرد از این گروه دوری گزینید. و این سفارش را از آن جا دنبال کرد که متوجه بود قزوینی ها به آنان رفت وآمد دارند و نسبت به آنها اظهار دوستی می نمایند و گوشزد می کرد باطنی ها حیله گری های ویژه ای دارند که هرگاه با آنان ارتباط برقرار کردید شما را می فریبند و هرگاه برخی از شما را فریفتند و به جرگه خود در آوردند میان شما اختلاف و فتنه ایجاد خواهد شد. طولی نکشید پیش گویی ابو المحاسن به وقوع پیوست و از جمله گوشزدهای ابو المحاسن به قزوینی ها این بود هرگاه پرنده ای از سوی باطنی ها به طرف شما پرواز نماید او را بکشید.

پس از آن که ابو المحاسن به رویان بازگشت، باطنی ها طبق خوی خون ریزی و آدم کشی، یکی از فدائیان را گماردند تا او را بکشد، او هم ناگهان وی را از پای درآورد رحمت اللّه علیه. رویانی زندگی پسندیده داشت و سرانجام هم به نیکبختی رسید و به دست پلیدی از پای درآمد.⁽¹⁾

شهداء الفضیله، ص 35 می نویسد: ریاض العلماء در پنج موضع اظهار داشته است. رویانی از علمای شیعه است و بر اثر شدت تقیه که ابراز می کرده وی را شافعی مذهب خوانده اند روضات الجنات ذیل مشایخ سید فضل اللّه راوندی وی را از مشایخ او نام برده است و علامه نوری در مستدرک ذیل احوال سید فضل اللّه نوشته نخستین شیخ او امام شهید ابو المحاسن عبد الواحد رویانی است و قطب راوندی هم از وی به اجازه و سماع روایت می کرده است. با اعتراف این عده از بزرگان محلی باقی نمی ماند که وی را از وابستگان به مذاهب دیگر بدانیم. از سمعانی نقل کرده است رویانی از افاضل رؤسا است و در دیار طبرستان از موقعیت خوبی برخوردار بوده در ماه ذیحجه سال 416 ه. ق متولد شده و در روز جمعه 11 محرم سال 502 در مسجد جامع آمل به شهادت رسید. از ابن خلکان نقل کرده نظام الملک توجه ویژه ای به او داشت. روبانی به بخارا و غزنه و نیشابور سفر کرده و با فضلای آن دیار ملاقات نمود و در آمل مدرسه ای ساخته است و تألیفاتی دارد از جمله بحر المذهب و مناصیص. رویان از محال کوهستانی طبرستان است - م. ن. ک: ریاض العلماء (ترجمه، 329/3).

ابو محمد بن حسن بن محمد بن نصر

(شیخ -) وی، از علمای بزرگوار شیعه و از مشایخ شیخ حسین بن عبد الوهاب و معاصر با سید مرتضی و سید رضی و شیخ طوسی است، و از کتاب عیون المعجزات شیخ حسین ذیل معجزات حضرت زهرا و ائمه طاهرین صلوات اللّه علیهم اجمعین این معنی استفاده می شود. خود شیخ ابو محمد از اسعد منصور بن حسین بن علی مرزبان انبورانی رضی اللّه عنه روایت داشته است.

مؤلف گوید: کنیه و نام پدر و نسب او را که در بالا نگارش دادیم، مطابق با خط کهنی است که از کتاب عیون المعجزات به دست آوردیم و محتمل است که نام مترجم حاضر، حسین⁽¹⁾

ن. ک: آقا بزرگ تهرانی، التابس فی القرن الخامس، صص 55، 68.

ابو محمد اطروش

ناصر الحق است که در باب القاب، ذکر خواهد شد.

ابو محمد بن ابو الفتح واسطی

(وزیر جلیل -) از علمای برجسته شیعه است. به طوری که پیش از این، ذیل احوال محقق حلّی نگاشتیم اوقاتی که محقق در بغداد به سر می برد به درس واسطی حاضر می شد. از تألیفات او اطلاعی ندارم.

ابو محمد فحّام

شیخ ابو محمد، حسن بن محمد بن یحیی بن داوود فحّام، از علمای بنام است. گاهی او را فحام و هنگامی ابن فحام و موقعی هم او را ابو محمد فحّام سامرائی (سر من رآئی) معرفی کرده اند. فحّام از مشایخ شیخ طوسی و نجاشی است. و از عموی پدرش عمر بن یحیی و نیز از عمویش و از ابو طیب محمد بن فرخان دوری روایت می کند.⁽²⁾

ابو محمد کرخی

(قاضی -) کتابی دارد که ابن شهر آشوب در کتاب المناقب پاره ای از اخبار روایت شده از امام صادق علیه السّلام را از وی نقل کرده است و از ظاهر نقلهایی که از او شده است پیداست که از علمای شیعه می باشد. و ممکن است در لابلای کتاب حاضر به نام او برسیم.

ابو محمد صیمری

ابن طاووس در جمال الاسبوع پاره از تحقیقات را از وی نقل کرده و اظهار داشته است ابو محمد از احمد بن عبد اللّه بجلی روایت می کند.

مؤلف گوید: از نام و روزگار او اطلاعی ندارم. ممکن است در کتابهای رجال اصحاب و لابلای کتاب حاضر به نام او اشاره شده باشد.

ابو محمد بن حسن بن داوود قمی

(شیخ سدید الدین -) شیخ منتجب الدین در فهرست نوشته است: وی از داوران با فضیلت است.⁽¹⁾

در فهرست منتجب الدین، ص 24، 51 ابو محمد بن حسن بن فادار قمی آمده است ن. ک. به امل الآمل، ص 357، و الثقات العیون فی سادس القرون، ص 8 نام پدرش را افضل الدین حسن بن فادار قمی آورده است.

و نیز در ترجمه ریاض العلماء، 335/1 ترجمه پدر (افضل الدین) آمده است.

ابو محمد بن حسن بن عبد الواحد زربی

(شیخ -) وی از علمای بزرگ روزگارش بوده و شبانه به همراه شیخ ابو الحسن لؤلؤئی و شیخ حسن بن مهدی سلیقی، جسد شیخ طوسی «قدّس سرّه» را غسل داده و احتمال دارد ابو محمد از شاگردان شیخ طوسی باشد. و می پندارم در لابلای کتاب حاضر به نام وی اشاره شده باشد.⁽²⁾

ابو محمد بن منتهی مرعشی

(شیخ منتجب الدین -) شیخ منتجب الدین در فهرست⁽¹⁾

صاحب فهرست، ص 25، او را السید منتجب الدین آورده است.

ابو مخنف

لوط بن یحیی ازدی مؤلف کتاب مقتل الحسین و کتابهای دیگر. - پدرش از اصحاب حضرت مولی علی و حضرت امام حسن و حضرت امام حسین علیهم السّلام است و کتاب مقتل علی علیه السّلام از تألیفات اوست.

گویند کتاب مقتل ابو مخنف به عرض حضرت امام صادق و حضرت امام حسن عسکری علیهما السّلام رسیده و هر دو بزرگوار آن را مورد پسند قرار داده اند. ابو مخنف در این کتاب، به احوال فرزندان ائمه علیهم السّلام پرداخته است و هر کجا اشتباهی بوده است حضرت صادق و حضرت عسکری علیهما السّلام آنها را تغییر داده اند.

همین کتاب را، علم الهدی رازی به فارسی ترجمه کرده و به نام بحر الانساب نامیده و احوال بسیاری از امامزادگان را به آن افزوده است. کتاب بحر الانساب در اختیار فضل علی بیک بوده و مطالب بسیاری از آن نقل کرده است. و از تألیفات ابو مخنف، کتابی است که متضمن توقیعاتی است که حضرت مولی علی علیه السّلام به معاویه مرقوم فرموده و او در پاسخ آن حضرت، عرض کرده است. و این کتاب را سید بن طاووس در کتاب الطرائف به وی نسبت داده است.

استاد استناد «دام ظله» در اوائل بحار کتاب مقتل ابی مخنف را از کتابهای مخالفان معرفی کرده است.

ابو محمد عفجری

(شیخ -) از علمای بزرگوار متأخر شیعه است و کتاب زبدة البیان از تألیفات او می باشد، این کتاب را از مجمع البیان فی تفسیر القرآن طبرسی، اقتباس و تهیه کرده است و

کفعمی هم در حواشی بلد الامین از آن نقل می کند.

از تألیفات او کتاب نجد العلاج است که کفعمی در حواشی بلد الامین این کتاب را به وی نسبت داده است. و در جای دیگر از آن حاشیه کتاب نجد الفلاح را به شیخ بیاضی که معاصر خودش بوده نسبت داده است.

ابو محمد علوی

ابن اخی طاهر است که در باب (ابن) ترجمه خواهد شد.

ابو مطهر صیدلانی

(شیخ -) ابو المطهر قاسم بن فضل بن عبد الواحد صیدلانی. از مشایخ شیخ منتجب الدین بابویه (مؤلف فهرست، ص 34) محتمل است از علمای عامه باشد و ترجمه اش گذشت.

ابو المعالی بن بدر الدین حسن حسینی استرآبادی

(سید امیر -) وی از شاگردان بزرگوار، شیخ علی کرکی بوده. و فقیهی با فضیلت و دانشوری با کمال است. از تألیفات او رساله ای است به نام کد الیمین و عرق الجبین در این رساله به حلّ شش مسأله مشکل فقه پرداخته و آن را در سال 935 ه. ق در بغداد تألیف کرده است و رساله مزبور را به خط شهید ثانی در ردیف کتابهای کتابخانه شهید دیده ام و تألیف دیگر او، ترجمه رساله جعفریه شیخ علی کرکی است که به پارسی به ترجمه آن پرداخته است و من ترجمه یاد شده را در تبریز دیده ام.

ابو معبد حسینی

سید از علمای بزرگ است، قطب راوندی نهج البلاغه را از وی روایت می کند. و او هم از شیخ ابو عبد اللّه حلوانی روایت می نماید.

ابو محمد فحّام

⁽¹⁾

شیخ ابو محمد حسن بن محمد بن یحیی بن داوود فحّام سرّ من رأئی (سامرائی). در باب القاب به عنوان فحّام و در باب ابن به ابن فحام ترجمه می شود.

وی از مشایخ شیخ طوسی و نجاشی است. و از عمویش بلکه از پدرش از حضرت ابو محمد عسکری علیه السّلام روایت می کند. قطب راوندی در الخرائج و الجرائح به این سند اشاره کرده است. ابو محمد نیز از محمد بن عیسی بن هارون و از ابو الفضل محمد بن هاشم صاحب الصلوة در سامرا از پدرش هاشم و از دیگران روایت داشته است.

ابو المفاخر بن محمد رازی شیخ شمس الدین -

منتجب الدین در فهرست⁽²⁾گوید: وی مدّاح آل رسول صلّی اللّه علیه و آله بوده و فاضلی با صلاحیت است.

ابو المفضل

کنیه مزبور، حد اکثر به شیخ ابو المفضل، محمد بن عبد اللّه بن مطلب بن بهلول شیبانی که در آغاز صحیفه سجادیه نام برده شده است گفته می شود. و شیخ مفید و هم طرازان او از وی روایت می کنند. و به همین عنوان سید بن طاووس و دیگران در کتابهای خود از وی یاد می کنند.

ابو المفضل شیبانی

ابو المفضل محمد بن عبد اللّه بن مطلب بن بهلول شیبانی.

در بشارة المصطفی ابو المفضل محمد بن عبد اللّه بن محمد بن عبد المطلب شیبانی آمده است.

ابو المکارم بن زهره

(سید عزّ الدین -) ابو المکارم حمزة بن علی بن زهره حسینی حلبی مؤلف الغنیه در اصول و فروع.

ابو منصور سکری

به طوری که از امالی شیخ طوسی استفاده می شود، ابو منصور، از مشایخ شیخ طوسی است و خود او از جدش از ابن عمر از اسحاق بن مروان قطّان از پدرش از عبید بن مهران عطّار از یحیی بن عبد اللّه بن حسن از پدرش و از جعفر بن محمد علیه السّلام از پدرشان از جدشان روایت می کند.

از نظر من، ممکن است ابو منصور از محدثان عامه یا از زیدیه است.⁽¹⁾

آقا بزرگ تهرانی می گوید: شیخ نوری (صاحب مستدرک الوسایل) با استناد به برخی از روایات وی که هیچ گاه اهل تسنّن به نقل آنها نپرداخته اند، سنی بودنش را بعید دانسته و در عین حال زیدی بودنش را انکار نکرده است. ن. ک: النابس فی القرن الخامس، ص 12.

مترجم حاضر، ابو منصور بن عبد المنعم که با فاصله کمی به ترجمه اش می پردازیم نیست، زیرا شیخ طوسی از بو منصور بن عبد المنعم با واسطه روایت کرده است.

در ضمن برخی از سندهای اخبار فرائد السمطین حموینی چنین آمده است از امین سید ابو محمد حسن بن عیسی بن مقتدر باللّه به قرائتی که در خانه او در حریم طاطری در ذی قعده سال 438 ه. ق داشت از ابو العباس احمد بن منصور یشکری معروف به اعزّ که مؤذن بود و سال 356 ه. ق املا کرده از صولی روایت نموده تا به آخر.

ابو منصور طبرسی

شیخ اجل، ابو منصور، احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی مؤلف کتاب الاحتجاج و کتابهای دیگر، گمان ندارم کنیه مزبور به شخص دیگری با ویژگیهای مزبور گفته شود.

ابو منصور بن عبد اللّه

(امیر مجاهد الدین -) وی، از علمای بزرگ متأخر است. پاره ای از تحقیقات او را

دیده ام از جمله توجیه تازه ای که برای حدیث قدسی مشهور که فرموده است «الصوم لی و انا اجزی به» نموده است. و من توجیه او را در باب دوم از کتاب خود که به نثار العرائس موسوم است ایراد کرده ام و ممکن است امیر مجاهد، از مشایخ سید علی بن عبد الکریم بن علی بن محمد بن علی بن عبد الحمید حسینی باشد. شرح حال و نام او را باید به دست آورد.

ابو منصور بن عبد المنعم بن نعمان بغدادی

(شیخ -) از فقها و علماست. به طوری که از یکی از کتابهای ابن طاووس به دست می آید. وی، از مشایخ شیخ طوسی است. و او را به صلاحیت ستوده و در ضمن ایراد نام او «رحمة اللّه علیه» گفته است.

ظاهر کلام ابن طاووس، خالی از دقت نیست. زیرا به طوری که پیش از این هم اشاره شد شیخ طوسی با واسطه از وی، روایت می کند و ممکن است با اندک تغییری نام او در کتابهای رجال آمده باشد.

آری سید بن طاووس در کتاب اقبال به سند خود از شیخ طوسی از ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن عیاش نقل کرده است که ابن عیاش گفت شیخ صالح ابو منصور بن عبد المنعم بن نعمان بغدادی «رحمه اللّه» گفت در سال 252 ه. ق از ناحیه چنین آمد که تا به آخر.

ممکن است مراد آن است که عبد المنعم، شیخ با واسطه شیخ طوسی باشد.

ابو منصور عکبری

شیخ بزرگوار صدوق ابو منصور محمد بن ابو نصر محمد بن احمد بن حسین بن عبد العزیز عکبری معدل، راوی صحیفه کاملة است.

ابو منصور پسر عموی سید رضی الدین، علی بن طاووس حسنی

(سیّد -) از دانشوران است. گاهی سید رضی الدین مطلبی از او نقل می کند. از جمله

به خط سید رضی الدین، دیدم که در ملحقات کتاب الفتن و الملاحم⁽¹⁾

مطلبی را که از او در ص 195 کتاب الملاحم نقل کرده راجع به رد الشمس است.

ابو محمد حسینی

(شریف زکی -) وی، از مشایخ بزرگوار شیخ مفید است. و به نظر من، مترجم حاضر همان شریف ابو محمد محمدی است. که شیخ مفید در بسیاری از جاهای «ارشاد» از وی مطالبی نقل کرده است.

ابن طاووس در کتاب اقبال به مناسبت این که ماه مبارک رمضان از سی روز کمتر نمی شود و به اصطلاح (سی کم) نیست از کتاب لمح البرهان فی عدم نقص شهر رمضان نقل کرده است. شیخ مفید پس از آن که مخالف این ادعا را که گفته است - قول به عدم نقص، از اقوالی است که سابقه نداشته وعده اندکی به آن قائل می باشند - مورد نکوهش قرار داده اظهار می دارد: از ادلّه ای که دلیل بر کذب مدعی است و ثابت می کند نظریه وی، بهتان عظیمی است؛ آن است فقهای روزگار ما - که سال 363 ه. ق است - و راویان آن و فضلائی که به آن معتقدند. در عین حالی که عدد آنان در هر عصری اندک است اجماع کرده و به صحت آن فتوا داده اند و در ضمن، درستی آن را ادعا نموده اند از جمله سیّد و شیخ شریف زکی ما ابو محمد حسینی «ادام اللّه عزه» و شیخ فقیه ما ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه و شیخ ما ابو عبد اللّه حسین بن علی بن حسین بابویه «ایّدهم اللّه» - یعنی برادر شیخ صدوق - و شیخ ما ابو محمد هارون بن موسی «ایده اللّه» پایان کلام مفید.

مؤلف گوید: مطابق با تاریخ مزبور، شیخ مفید در آن هنگام بیست و پنج ساله بوده

است.⁽¹⁾

در این کتاب میلاد مفید یکی از سالهای 333 و 336 و 338 نقل کرده است در صورتی که میلاد وی سال 338 باشد مطابق تا سال مزبور در بالا بیست و پنج ساله بوده است.

در ترجمه سید ابو محمد حسینی قاینی که از حاکم، ابو القاسم حسکانی روایت می کند خواهد آمد که با مترجم حاضر یکی است. لیکن در این اتحاد، اشکالی است که به آن اشاره خواهد شد. و محتمل است با شریف ابو محمد محمدی که به ترجمه اش اشاره می شود یکی باشد.

ابو محمد مجدی

همان ابو محمد محمدی است. فاضل استرآبادی در باب کنی از رجال کبیر گوید: ابو محمد محمدی: شریف نقیب حسن بن احمد بن قاسم است. و خواهد آمد که عنوان مزبور، از آن دیگری است.

ابو محمد محمدی

شریف نقیب ابو محمد، حسن بن احمد بن قاسم بن محمد بن علی بن ابی طالب علیه السّلام علوی محمدی که در کتابهای رجال از وی یاد شده است. و ممکن است عنوان مزبور به شخص دیگر گفته شود.

ابو محمد، از مشایخ شیخ طوسی است و به طوری که شیخ در فهرست نقل کرده است ابو محمد، از ابو الحسین⁽²⁾، محمد بن علی بن فضل بن تمّام بن سکّین معروف به ابن تمّام روایت می کند. و این سند را شیخ طوسی، ذیل ترجمه ابو الحسین یاد کرده است. و در یکی از جاهای کتاب غیبت شیخ طوسی به لفظ ابو محمد مجدی، تعبیر شده است.

از نظر من، مترجم حاضر با شریف زکی ابو محمد حسینی یاد شده یکی است و دور نیست شریف ابو محمد، شیخ استاد یعنی مفید و شیخ شاگرد او یعنی شیخ طوسی باشد.

در کتاب مسند فاطمه که مناقب فاطمه هم گفته می شود و تألیف ابو جعفر محمد بن

جریر طبری است. چنین آمده است. خبر داد به من شریف ابو محمد حسن بن محمد علوی محمدی نقیب از ابو سهل محمود بن عمر بن جعفر بن اسحاق بن محمود عکبری.

شریف ابو محمد گفته است: خبر داد به من، موسی بن عبد اللّه حسنی و مؤلف مسند فاطمه نیز از ابو الحسن محمد بن هارون تلعکبری. و از ابو الحسن علی بن هبة اللّه از شیخ صدوق و از ابو المفضل محمد بن عبد اللّه بن مطلب شیبانی و از ابو الحسن احمد بن فرج بن منصور روایت می کند. و او از علی بن حسین بن موسی بن بابویه روایت داشته است و همچنین از ابو عبد اللّه بن محمد و به واسطه از سلمة بن محمد روایت داشته است.

و همچنین از ابو المفضل شیبانی و از قاضی ابو الفرج معافی بن زکریا بن یحیی بن حمید بن حمّاد حریری از ابو بکر، محمد بن احمد بن ابو ثلج، و روایت می کند، از ابو عبد اللّه، حسین بن عبد اللّه حرمی از ابو محمد هارون بن موسی تلعکبری و روایت می کند از ابو طالب، محمد بن عیسی قطّان، گویا از کتابش روایت می کند.

و روایت می کند از ابو الحسن، علی بن هشام از شیخ صدوق، ممکن است هشام به جای هبة اللّه پیش یاد شده به کار رفته باشد. در جای دیگر چنین آمده است حسن بن علی بن هبة اللّه از صدوق. در این جا هم حسن به جای ابو الحسن علی بن آورده شده است.

در جای دیگر از ابو الحسن، علی بن عبد اللّه از صدوق روایت می کند.

در جای دیگر از ابو الحسن، علی بن عبد اللّه از محمد بن حسین بن موسی از برادرش از سعد بن عبد اللّه «قدّس سرّه» روایت می کند.

در جای دیگر، علی بن هبة اللّه موصلی از صدوق. در جای دیگر ابو الحسین، علی بن هبة اللّه موصلی از صدوق روایت دارد.

و روایت می کند از ابو علی، محمد بن زید قمی از ابی منیر. و روایت می کند از ابو عبد اللّه، حسین بن ابراهیم بن عیسی معروف به ابن خیاط قمی از احمد بن محمد بن عبد اللّه بن عیاش. و روایت می کند از ابو القاسم، عبد الباقی بن یزداد بن عبد اللّه بزاز، از ابو محمد، عبد اللّه بن محمد ثعالبی به قرائتی که در جمعه غره ماه رجب سال 370 ه. ق از وی داشته است از ابو علی، احمد بن محمد بن یحیی عطار از سعد بن عبد اللّه و روایت

می کند از محمد بن عبد اللّه از کلینی.

و همچنین روایت می کند از ابو عبد اللّه، محمد بن احمد صعوانی⁽¹⁾

در فهرست شیخ طوسی، ص 133 «صفوانی» آمده است.

ابو محمد حسینی قائنی

(سیّد -) از محدثین بزرگوار اصحاب و از پیشینیان شیعه است از حاکم ابو القاسم عبید اللّه بن عبد اللّه حسکانی مؤلف شواهد التنزیل و کتابهای دیگر روایت می کند. به طوری که از باب غزوه احزاب و بنی قریظه، مجلد احوال پیمبر اکرم بحار الانوار به دست می آید از شیخ ابو علی طبرسی روایت داشته است.

حقیقت مطلب از نظر من آن است که مترجم حاضر با شریف زکی ابو محمد حسینی که پیش از این نام برده شد. یکی است. و طبرسی در جایی از مجمع البیان گفته است، خبر داد به ما، سید ابو محمد از حاکم ابو القاسم.⁽²⁾

لیکن اتحاد مزبور، منشأ اشکالی است به این توضیح که طبرسی سالیان زیادی متأخر از شیخ مفید بوده است و شریف ابو محمد حسینی از مشایخ مفید است.

بنابراین، مترجم حاضر، شریف ابو محمد زکی نخواهد بود، گذشته از این هرگاه شریف ابو محمد از حسکانی - با توجه به این که شریف ابو محمد، شیخ روایتی مفید باشد - منشأ اشکال دیگری خواهد شد که حسکانی، از محدثان قدیم به شمار می آید و طبرسی از متأخران است و چگونه با یک واسطه از وی روایت می کند.

و عبارتی را که استاد استناد «ایده اللّه تعالی» در باب غزوه احزاب از مجمع البیان نقل کرده چنین است: «و فیما رواه لنا السید ابو محمد حسینی قاینی عن الحاکم ابی القاسم

الحسکانی بالاسناد عن عمرو بن ثابت عن ابیه عن جده عن حذیفه» تا آخر حدیث.

از ظاهر کلام طبرسی به دست می آید که روایت او از سید ابو محمد و روایت سید از حسکانی بدون واسطه است. مگر این که بگوئیم کلمه «بالاسناد» که در بالا آورده شده مربوط به روایت سید ابو محمد از حسکانی است. باز هم از اشکال اول پاسخ داده نخواهد شد. و یا گفته شود کلام مزبور عبارت خود طبرسی نبوده. بلکه به همین ترتیب در مجمع البیان نقل شده است و عبارت کسی است که پیش از طبرسی است و برای حقیقت حال باید به مجمع البیان و بحار مراجعه کرد.

ممکن است حدیثی که در مجمع البیان نقل شده ذیل تفسیر آیه أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ ، «آیه 214 سوره بقره» باشد.⁽¹⁾

حدیث مزبور ذیل آیه سوره احزاب است که قصه خندق را یاد کرده است نه سوره بقره. تحقیق مزبور در صورتی درست است که مترجم حاضر سید ابو محمد باشد و حال آن که در علمای قاین شخصی به این نام وجود ندارد بلکه همان سید ابو الحمد مهدی بن نزار است که در جلد 6 صفحه 79 مؤلف به نام او اشاره کرده است و از بغیة الطالب هم همین معنی استفاده می شود و به ترجمه ای که ما در پاورقی نوشته ایم مراجعه شود - م.

ابو محمد بن حسن بن زبیب الدین، ابو طالب بن ابو المجد یوسفی

پیش از این، در باب حاء بی نقطه از وی، به عنوان شیخ زین الدین، ابو محمد، حسن بن زبیب الدین، ابو طالب بن ابو المجد یوسفی آبی یاد کردیم و پس از این هم به عنوان ابن الزبیب آوی یا آبی، یاد خواهد شد.

«باب نون»

ابو النجف مصری

شیخ ابو الحسن علی بن محمد بن ابراهیم بن حسن بن طیّب مصری معروف به ابو النجف، از گروه معدودی روایت می کند. از جمله علاء بن طیّب بن سعید مغازلی

بغدادی و اشعث بن مرة و دیگران.

و به طوری که در ترجمه سیّد مرتضی و سیّد رضی یاد شده است وی، از مشایخ این دو بزرگوار است. و از ظاهر کلمات به دست می آید وی، از علمای شیعه است از جایی استفاده می شود کنیه وی، ابو التحف با تاء دو نقطه و حای بی نقطه است به پندار بعضی «تحف» تصحیف «نجف» است و به حق باید گفت کنیه او چنان که در باب تا نگاشتیم ابو التحف است با تا نه ابو النجف با نون باشد.

أبو نصر

(شیخ اسعد -) به طوری که از کتاب المعجزات شیخ حسین بن عبد الوهّاب معاصر با سید مرتضی و سید رضی و شیخ طوسی استفاده می شود شیخ ابو نصر، از مشایخ شیخ حسین است و محتمل است مترجم حاضر، همان شیخ اسعد، منصور بن حسین بن علی مرزبان انبورانی باشد که شیخ حسین بن عبد الوهاب یاد شده به واسطه شیخ ابو محمد بن حسین بن محمد بن نصر از وی روایت داشته است.

ابو نصر غاری

(شیخ -) از مشایخ بزرگوار سید فضل اللّه راوندی است که به توسط ابو منصور عکبری از سید مرتضی روایت می کند. و این سند را به خط سید فضل اللّه یاد شده در یکی از اجازاتش دیده ام.

به خط سیّد فضل اللّه دیده ام غاری با غین نقطه دار، منسوب است به غار که یکی از قریه های احسا است. و این قریه هم اکنون آباد است. و من به آن جا رفته ام، و بیشتر از اوقات، مجمع دانشمندان است.

ابو نعیم

کنیه مزبور چه مکبّر باشد یعنی بر وزن کریم و چه مصغّر باشد بر وزن حسین بدون لام به کار برده شده است. و به گروهی از علمای خاصه و عامه گفته شده است مشهورترین ایشان، حافظ ابو نعیم، احمد بن عبد اللّه بن احمد بن اسحاق بن موسی بن

مهران اصفهانی، مؤلف کتاب حلیة الاولیا و کتابهای دیگر و معروف به حافظ ابو نعیم اصفهانی، مشهور آن است که وی از عامه است.

دیگری حافظ، ابو نعیم، فضل بن دکین. از مشاهیر محدثان و از پیشینیان اصحاب ما می باشد. و خاصه و عامه از وی روایت می کنند.

دیگری ابو نعیم، ربعی بن عبد اللّه بصری، شیخ ثقه و بزرگوار و از اصحاب حضرت امام صادق و حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام است.

دیگری ابو نعیم، محمد بن احمد بن محمد بن سعید بن عقده زیدی همدانی فرزند ابن عقده زیدی، گویند ابو نعیم از اصحاب امامیه است.

دیگری ابو نعیم، نصر بن عصام بن مغیره فهری معروف به قرقارة. از ابو المفضل شیبانی روایت می کند. از جائی، تشیع او استفاده می شود و میرزا محمد استرابادی، در باب کنی از رجال به تشیع وی تصریح کرده است و در باب نون به ترجمه وی نپرداخته است. و جز او اصحاب رجال در کتابهای خود از وی نام نبرده اند. و مادر تمام بابهای این کتاب که به نام حافظ ابو نعیم برخورد داشته ایم، حقیقت مطلب را ویژه مربوط به لفظ نعیم را تذکر داده ایم.

شیخ فرج اللّه حویزاوی در باب کنی از رجال خود گوید: ابو نعیم با نون و عین بی نقطه و یا و میم آخر، کلمه مصغّر و کنیه ربعی بن عبد اللّه بن جارود بن ابی سرّه است و همین کنیه که مکبّر و بر وزن کریم باشد، کنیه فضل (ابن دکین) است و باز به صورت مکبّر، کنیه نصر بن عصام است که او را مجهول، معرفی کرده اند. و ترجمه شان گذشت. و کنیه احمد بن عبد اللّه و محمد بن احمد بن محمد بن سعید (ابن عقده زیدی) است و لیکن احمد بن عبد اللّه بن این کنیه شهرت ندارد و بیشتر به نام، خوانده می شود.

ابو النعیم

(شیخ -) کلمه النعیم با الف و لام به کار می رود و او از علمای بزرگ و از اصحاب امامیه است کتاب الصّیام و القیام از تألیفات اوست سید بن طاووس در کتاب اقبال پاره ای از اخبار را از آن نقل می کند. و از نظر من، مترجم حاضر با شیخ رضی الدین، ابو النعیم یکی است.

ابو النعیم بن محمد بن کاشانی

(شیخ رضی الدین -) شیخ منتجب الدین، در فهرست او را فقیه فاضل و با صلاحیت معرفی کرده است.

مؤلف گوید: محتمل است مترجم حاضر با شیخ ابو النعیم پیش از او یکی باشد. در بعضی از نسخه های فهرست لفظ «فاضل» وجود ندارد.⁽¹⁾

در نسخه مستقلی که از فهرست به طبع رسیده است لفظ «فاضل» موجود است و در پاورقی نوشته است در نسخه (ح) لفظ فاضل موجود نمی باشد مرادش نسخه ای است که شیخ حر عاملی به خط خود کتابت فرموده است - م.

شیخ فرج اللّه حویزاوی در باب کنی از رجالش، ترجمه مترجم حاضر را از فهرست منتجب الدین، چنین نقل کرده است: ابو النعیم، مانند ابو النعیم سابق معرف و مکبّر است یعنی با الف و لام تعریف و بر وزن کریم، ابن محمد بن محمد (محمد را دو بار تکرار کرده است)⁽²⁾کاشانی، شیخ رضی الدین فقیه فاضل و صالح.

مرادش از کلمه (سابق) آن است: ابو النعیم علاوه بر این که دارای الف و لام تعریف است با نون و عین بی نقطه و یا و میم ضبط شده است.

ابو نواس

ابو علی، حسن بن هانی سراینده ای بنام، کنیه اش ابو نواس و معاصر با هارون الرشید و مأمون است. از کتاب مناقب ابن شهر آشوب به دست می آید، آن گاه که مأمون، حضرت رضا علیه السّلام را به ولیعهدی برقرار کرد ابو نواس چکامه ای در مدح آن حضرت سرود، و ابیاتی که در مدح آن حضرت، تقدیم داشته ابیات زیر است:

مطهرون نقیات جیوبهم تتلی الصلوة علیهم أینما ذکروا

من لم یکن علویا حین تنسبه فما له فی قدیم الدهر مفتخر

و اللّه لمّا برا خلقه فأتقنه صفاکم و اصطفاکم أیها البشر

فأنتم ملاء الاعلی و عندکم علم الکتاب و ما جائت به السور

شما خانواده پاکیزه شدگانی هستید که دلهاتان از هرگونه کدورتی پاکیزه و گریبانتان از همه نوع پلیدی طاهر است. هر کجا که نامتان به زبان بیاید مردم با علاقه تمام به شما درود می فرستند. شما ن گروه برجستگانی هستید که با علی علیه السّلام پیوندی بس استوار دارید و کسی که با علی علیه السّلام پیوندی برقرار نکرده باشد هیچ گونه مباهاتی بر گذشتگان خود نخواهد داشت. آن گاه که خدای متعال پایه آفریدگان خود را استوار ساخت. شما را از هرگونه پلیدی پاک و مطهر گردانید و از هر لوثی پاکیزه ساخت و شما را که از بهترین افراد بشر هستید برای پا برجایی آئین خویش برگزید. آری شما آفریدگانی هستید که در عالی ترین مرتبه آفرینش قرار گرفته اید و علم کتاب و حقایق سوره های قرآن مجید در دلهای تابناک شما می درخشد.

آن کسان کز بدی بدی طاهر نامشان با درود همراه است

هر که را نیست نسبت علوی بر چه نازد، از آن که گمراه است

حق، شما را گزیده در خلقت داند این را کسی که آگاه است

بهترین منزلت برای شما است نور قرآن گواه آن ماه است

حضرت رضا علیه السّلام، به وی فرموده ای بو نواس، ابیاتی در ستایش ما سرودی که کسی در سرودن آنها بر تو پیشی نگرفته است. پس از آن به غلامش فرمود، آیا از هزینه خرج ما، چیزی در دست تو می باشد؟ به عرض رسانید. آری سیصد دینار زر نزد من موجود است. فرمود آن مبلغ را به ابو نواس بده و آن مرکب سواری را هم در اختیار او در آور.

مؤلف گوید: ابن شهر آشوب در آخر معالم العلما در ردیف شعرا از وی نام برده است.

مشهور و متداول در زبانها «نواس» به ضم نون و فتح واو و الف ساکن و سین بی نقطه آخر است که به معنای.. در قاموس گوید: نوّاس بر وزن کتّان به کسی که نگران و بی فکر باشد گفته می شود.

به طوری که خواهد آمد در برخی از اخبار از وی نکوهش شده است.

و گاهی کنیه أبو نواس، بر ابو السری، سهل بن یعقوب بن اسحاق مؤدّب گفته می شود و به همین لقب هم شناخته شده است. وی، از اصحاب حضرت امام علی بن محمد

النقی بوده است. شیخ طوسی در المجالس از ابو محمد النقی از محمد بن احمد هاشمی منصوری از سهل بن یعقوب بن اسحاق ملقب به ابو نواس در گوشه ای از مسجد معلق سامرا به مکتب داری می پرداخت، منصوری گوید: وی را از آن جهت به ابو نواس شهرت دادند که با مردم مزاح می کرد و با شوخ طبعی که داشت، تظاهر به تشیّع می نمود و از این راه خود را از دست مخالفان رهائی می داد. هنگامی که امام علیه السّلام از رفتار او باخبر شد خطاب به او فرمود: ای ابا سری، تو ابو نواس بر حقی و ابو نواسی که پیش از تو می زیست بر باطل بود. در یکی از روزها به عرض رسانیدم - تا به آخر حدیث.

«باب واو»

ابو الولی بن شیرازی

(سید شاه -) از سادات بزرگوار خانواده شاهی شیراز و از متکلمان با جلالت است.

در آغاز کودکی من به اصفهان آمده، او را ملاقات نکرده ام لیکن فرزندش را که در اولین سفر حج، همراه من بود ملاقات کرده ام.

ابو الولی بن محمد هادی حسینی شیرازی

(سید -) شیخ معاصر در امل الامل، 356/2 گوید: ابو الولی دانشمندی متکلم و بزرگوار و از فضلای معاصر است.

مؤلف گوید: به حق باید گفت مترجم حاضر همان شاه ابو الولی شیرازی است که در بالا به نام او اشاره شد.

قابل توجه است که مترجم حاضر غیر از سید امیر ابو الولی بن امیر شاه محمود انجوی شیرازی است که در روزگار شاه عباس کبیر صفوی مقام صدارت را عهده دار و بزودی به ترجمه او اشاره می شود.

ابو الولی بن شاه محمود انجوی

(صدر کبیر معروف به امیر -) در مجلد اول تاریخ عالم آرا می نویسد: وی، سیدی با فضیلت و فقیه بود، و در مذهب تشیع، تعصب فراوانی داشت و در فضائل و کمالات از برادرش امیر شاه ابو محمد، برتر بود، امیر ابو الولی، از علمای روزگار شاه تهماسب صفوی است. در آغاز کار، چندی تولیت آستان مقدس رضوی را عهده دار می شد، سپس بر اثر نزاع و گفتگوئی که با شاه ولی سلطان ذو القدر، حاکم مشهد مقدس داشت از مقام تولیت معزول شد. به اردوی شاه برگشت. و تولیت اوقاف غازانیه را به مشارکت برادرش شاه ابو محمد عهده دار گردید. و در اواخر زندگی شاه تهماسب تولیت اوقاف روضه شیخ صفی الدین اردبیلی را در شهر اردبیل به عهده گرفت و برادرش باستقلال، تولیت اوقاف غازانیه را در اختیار در آورد. و در روزگار سلطان محمد خدابنده صفوی قاضی عسکر او شد و در روزگار شاه عباس کبیر صفوی به مقام صدارت نایل آمد. باقی احوالش موکول به ما بعد است.⁽¹⁾

تاریخ عالم آرا، 1089/2، ذیل عنوان صدور عالیشان نوشته است: در اول جلوس همایون امیر ابو الولی انجوی شیرازی بود که شرح حالش در صدر صحیفه اول در طی احوال سادات عظام نگاشته شد (آنچه در بالا ترجمه شده) و در زمان نواب سکندرشان سلطان محمد و ایام ابو طالب میرزائیان از قضاوت عسکری به مقام صدارت ارتقا یافت بعد از جلوس همایون از مقام صدرارت معزول گردید بعد از اندک زمانی به نام منصب برقرار شد و تا بیست سال در آن مقام باقی بود. در جای دیگر نوشته است در سال بیستم جلوس شاه عباس از مقام صدارت معزول گردید.

امیر ابو الولی، برادر فاضل دیگری داشت به نام شاه مظفر الدین علی انجوی.⁽²⁾

امیر ابو الولی، معاصر با شیخ بهائی است. نامه ای به شیخ بهائی مرقوم داشت. شیخ در پاسخ او نامه ای به شرح زیر نگاشت. درود خدا بر مخدوم جهانیان و مطاع اهل حق و یقین و متبوع همه مؤمنان و آنها که به مسند صدارت دست تشرف دراز کرده و خدا بر همگان گواه است. و بعد خادم حقیقی و مخلص تحقیقی به خطاب مستطاب که از ناحیه آن اعتاب، عالی عتاب که تا روز قیامت برقرار باد، نائل گردید و مجاری اقلام شریف را به دیده ملاطفت گذارد و مواقعی را که با انگشتان مودت بر صفحه رقیمه به حرکت در

آمده به رخسار خویش مسح نمود و با کمال تضرع از خدا تمنا کردم که فرقه ناجیه را به دوام ذات علویه سمات شما پایدار بدارد و آن را از هرگونه کدورتی محروس گرداند. این بنده به گواهی خدای متعال از پاره ای از پیش آمدها که استماع کرده ام بی اندازه متألم و ناراحت گردیدم و می دانم سرانجام آن چه به گوش رسیده است چنان نخواهد ماند که عوام کالانعام به اطلاع رسانیده اند برای این که از شما - که روزگارتان همیشگی باد - در خصوص آن پیش آمدها به کاری اقدام نمی کنید که برخلاف شرع شریف باشد، زیرا وام گرفتن این گونه اموال از امور حرامی نیست که تخطی و تجاوز آن در هیچ حالی، جایز نباشد و از آن جا که شما تصمیم گرفته اید که به پرداخت آن وام اقدام نمائید. بنابراین عمل حرامی در میان نخواهد بود. گذشته از این، شما از وجود آن اطلاعی نداشتید.

برخی از خدمتگزاران حرم، بدون اجازه شما به آن کار اقدام نموده است و پیداست که از این ناحیه، مورد مؤاخذه شرع و عرف نخواهید بود. و در صورتی که انسان، در پیشگاه خدا بری الذمه باشد، گفتار مردم زیانی به حال او نخواهد داشت. و شما هم در این باره از نیاکان پاکیزه گوهر خویش که درود خدا بر همگانشان باد پیروی کرده اید. تصمیم داشتم که امروز به شرف ملازمت نایل آیم لیکن بر خلاف انتظار، دیشب گذشته به درد پشت سختی مبتلا گردیدم که مرا از رسیدن به آن سعادت عظمی باز داشت. و آرزومندم شما و هر کسی که به درگاه شما می رسد و به دربار شما پناهنده می شود در امان خدا و حفظ و حمایت او باشید و از هرگونه ناراحتی مصون بمانید و همواره حضرت او امور شما را کفایت فرماید.

«باب ها»

ابو هاشم علوی

(سید -) وی، از سادات بزرگوار و از فضلای عالی مقدار و از سرایندگان برجسته امامیه است و در روزگار صاحب بن عبّاد می زیسته و هر یک از این دو تن بزرگ مرد به

ستایش از یکدیگر پرداخته اند.

در اردبیل مجموعه ای است یافتم، که علمای جبل آن را به خط خود نوشته بودند. و در ضمن آن به پاره ای از اشعار برخوردم که صاحب بن عباد در هنگام بیماری سید ابو هاشم برای او ارسال داشته بود و سید هم با ابیات نغزی پاسخ وی را داده و برای او ارسال کرده بود. و آن ابیات را خواهیم نگاشت.

مترجم حاضر، ابو هاشم معتزلی نیست. در عین حال از نام وی اطلاعی ندارم. برای اطلاع از نام او به کتابهای رجال، مراجعه شود.

قاضی نور اللّه در مجالس المؤمنین گوید: سید حسیب ابو هاشم علوی از سادات بزرگوار و از امجاد عالی تبار است. در روزگار صاحب بن عباد می زیسته. و صاحب، همواره جانب او را مراعات می کرده و کمال عبودیت و اخلاص را نسبت به او ابراز می داشته است.

ابن اعراق در تذکره خود گوید: آن گاه که صاحب بن عباد از بیماری بهبودی یافته بود سید بیمار شد. صاحب بن عباد ابیات زیر را برای او ارسال داشت:

ابا هاشم مالی اراک علیلا ترفق بنفسک المکرمات قلیلا

لترفع عن قلب النبیّ حرارة و تدفع عن صدر الوصی غلیلا

فلو کان من بعد النبیین معجز لکنت علی صدق النبی دلیلا

ای ابو هاشم، آرزومندم هیچ گاه تو را ناراحت و رنجور نبینم، از تو می خواهم اندکی با خودت مدارا کنی تا به توانی، حرارت را از دل پیغمبر و جوشش را از سینه جانشین او دور به گردانی. و هرگاه پس از رحلت پیمبران معجزه باقی مانده باشد، بدون شک، تو همان معجزه ای هستی که دلیل بر راست و درستی پیمبر می باشی.

ابو هاشم در پاسخ او قطعه زیر را گسیل داشت:

دعوت اله الناس شهرا محرما لیصرف سقم الصاحب المتفضل

الی بدنی أو مهجتی فاستجاب لی فها أنا مولانا من السقم ممتلی

فشکرا لربی حین حوّل سقمه الّی و عافاه ببرء معجّل

و اسئل ربّی أن یدیم علائه فلیس سواه مفزع لبنی علی

از خدای متعال در ماه حرام، درخواست کردم تا بیماری صاحب با فضیلت را به جان و دل من باز گرداند. خدای متعال، دعای مرا به اجابت رسانید. و اینک ای مولای من، بدنم از بیماری پر شده است. اینست از آن موقع که بدن مرا به بیماری گرفتار ساخت و او را به زودی شفا داد از وی سپاسگزاری می نمایم. و از او می خواهم، مرتبه عالی او را پایدار بدارد. زیرا جز خدا پناهگاهی برای فرزندان علی علیه السّلام وجود ندارد.

هنگامی که قطعه بالا به صاحب رسید، گفت سید ابو هاشم از هیچ گونه اخلاص و ادبی فروگذاری ننموده و قطعه زیر را برای او ارسال داشت.

أبا هاشم لم أرض هاتیک دعوة و ان صدرت من مخلص متطول

فلا عیش لی حتّی تدوم مسلما و صرف اللیالی عن فناک بمعزل

فان نزلت یوما بجسمک علة و حاشاک منها یا علاء بنی علی

فناد بها فی الحال غیر مؤخر الی جسم اسماعیل ذولی تحول

ای ابو هاشم از چنان درخواستی که کردی خورسند نبودم هر چند می دانم چنان تقاضائی از دوست با اخلاص همیشگی صادر شده است. زندگی بر من ناگوار است مگر آن گاه که تو از بیماری بهبودی پیدا کنی و گرفتاریها شبانه روز از تو برطرف بشود.

بنابراین هرگاه، رنجوری بر جسم تو چیره شود که امیدوارم چنان ناراحتی بر فرزندان علی تسلط پیدا نکند - بلافاصله از خدا بخواه که آن رنجوری بر جان اسماعیل مسلط گردد.

مؤلف گوید: درست نیست بگوییم مترجم حاضر با ابو هاشم جعفری که معاصر با صاحب بن عباد بوده یکی است. هر چند، گمان بیشترین من آن است که مترجم حاضر، همان سید ابو هاشم علوی است یعنی سید ابو هاشم، جعفر بن محمد علوی حسینی که فرزند علی بن عبد اللّه بن حسین بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیه السّلام است، که از تلّعکبری روایت داشته و کمتر به نقل روایت می پرداخته است و اصحاب رجال او را نام برده اند.

ابو الهیثم بن تیّهان

(مالک بن - تا به آخر نسبش -) وی، از بهترین یاران رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و از کسانی است

که پس از رحلت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به جامه ارتداد در نیامده و با ابو بکر بیعت نکرده است.

ما بقی احوالش از کتابهای رجال باید به دست آورد.⁽¹⁾

شیخ طوسی در رجال، ص 63 وی را از اصحاب حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام بر شمرده است. اسد الغابه، 274/4 نوشته است: ابو الهیثم مالک بن تیهان بن مالک بن عبید و پس از این نسب او را با، نه واسطه به اوس منتهی داشت و افزوده است وی، نخستین شش نفر انصاری است که به شرف ملاقات رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نایل شدند و عقبه اولی و ثانیه را ادراک کرده بود و نخستین کسی است که در شب عقبه با حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله بیعت نمود. و نقابت بنی عبد الاشهل را عهده دار می شد و در جنگ بدر و احد و دیگر غزوه ها شرکت می کرد. و در کارزار صفین (37 ه. ق) در رکاب حضرت مولی علی علیه السّلام نیز شرکت نمود و اندکی پس از جنگ صفین درگذشت و نخلهای زیاد داشت. در یکی از روزها رسول اکرم و دو نفر همراه آن حضرت را در نخلستان خود به گرمی پذیرائی نمود تا آن جا که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود نعمتی که در روز قیامت بر مردم در برابر آن مسئول اند سایه خنک و خرمای تازه و آب سرد خوشگوار است - م.

به طوری که مشهور است تیهان را به فتح تاء دو نقطه و یای مفتوحه مشدده و ها و الف و نون آخر، ضبط کرده اند.

ملا حسن چلپی در اواخر حواشی مطول نوشته است در جامع الاصول و کتابهای دیگر، تیهان را به کسر یاء مشدد، ضبط کرده اند. امام مرزوقی اظهار داشته است. تیهان بر وزن فیعلان و به فتح عین است و مکسور بودن آن، جایز نیست زیرا فیعلان مکسور العین در لغت صحیح نیامده است. بنابراین معتل را به قیاس بر آن به فتح عین استعمال می کند.

«باب یاء»

ابو یزید ثانی بسطامی

شیخ ابو محمد، عنایت. یکی از دو تن بایزید بسطامی است. پیش از این ترجمه او را در باب عین بی نقطه به نام عنایت، نگارش دادیم. و همچنین در باب باء یک نقطه بایزید بن عنایت اللّه نگاشتیم، ابو محمد، از نوادگان شیخ با یزید بسطامی صوفی مشهور در روزگار حضرت صادق علیه السّلام است.⁽²⁾

ابو محمد یکی از مجتهدان بزرگ است. که در روزگار شیخ بهائی و در عصر شاه عباس کبیر صفوی می زیسته است. و تألیفات چندی دارد. که در باب با، در این کتاب به تفصیل نگاشته ایم. ابو محمد مانند جد اعلایش به بایزید بسطامی شهرت دارد.

ابو یزید بن شریعة الدین محمد زاکانی

(شیخ -) معروف به بایزید. از بزرگان دانشوران شیعه است که پیش از دولت صفویه، می زیسته است. و کتاب مختصری به پارسی در احوال پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و حضرت فاطمه زهرا و ائمه اثنی عشر علیهم السّلام و پاره ای از مناقب و فضایل و معجزات ایشان صلوات اللّه علیهم اجمعین نگاشته است و نسخه کهنی از آن نزد ما می باشد. این کتاب را به پیشنهاد امیر کبیر با جلالت عبد الصمد بن امیر حسین حسینی که از امیران روزگارش بود تألیف کرده است.

زاکانی منسوب است به روستای زاکان از روستاهای قزوین. یعنی همان روستایی که عبید زاکانی مشهور که گفتار لطیف و ظریف او شهرت دارد و در روزگار شاه صفی می زیسته از آن جاست.⁽¹⁾

ابو یعلی

کنیه مزبور به گروه زیادی که بیشتر از پانزده تن می باشد گفته می شود.

مشهورترین ایشان: «ابو یعلی» سلاّر بن عبد العزیز دیلمی مؤلف المراسم و شاگرد شیخ مفید و سید مرتضی و معروف به ابو یعلی دیلمی است.

دیگر «شریف ابو یعلی محمد بن حسن بن حمزه جعفری، معروف به ابو یعلی جعفری» شاگرد شیخ مفید و سید مرتضی است.

دیگر سید ابو یعلی هاشمی عبّاسی، شاگرد سید مرتضی، ترجمه او نگاشته خواهد شد.

دیگری «سیّد علاء الدین» ابو یعلی بن علی بن عبد اللّه بن احمد جعفری، ترجمه او پس از این ذکر خواهد شد.

دیگر «سیّد تاج الدین» ابو یعلی بن ابو هیجا، علوی عمری. پس از این نگاشته می شود.

دیگر «سیّد جلال الدین» ابو یعلی بن حیدر بن مرعش حسینی مرعشی پس از این نام برده خواهد شد.

دیگر «ابو یعلی» حمزة بن یعلی اشعری، از روات مورد وثوق و از اصحاب حضرت رضا و حضرت جواد علیهما السّلام و از روات پیشین است.

دیگر «ابو یعلی» حمزة بن عبد المطلب شهید و عموی رسول خداست.

دیگر «شیخ شمس الدین ابو یعلی» حمزة بن ابو عبد اللّه غفاری بغدادی، از علمای متأخر از شیخ طوسی و نزدیک به روزگار او می زیسته است.

دیگر «شریف ابو یعلی» حمزة بن زید بن حسین حسنی افطسی. از شاگردان سید مرتضی است.

دیگر «ابو یعلی» حمزة بن محمد بن یعقوب دهان، هم طراز با شیخ طوسی است.

دیگر «ابو یعلی» حمزة بن قاسم بن علی بن حمزة بن حسن بن عبید اللّه بن عباس بن علی بن ابی طالب علیهما السّلام است. نجاشی با دو واسطه از وی روایت می کند. مترجم حاضر، ابو یعلی هاشمی عباسی، نمی باشد.

دیگر «ابو یعلی» حسن بن ابی عقیل عمّانی معروف به ابن ابی عقیل از مشایخ شیخ مفید است.

ابو یعلی بن ابو هیجاء علوی عمری

(سید تاج الدین -) شیخ منتجب الدین، در فهرست او را متدینی با صلاحیت ستوده است.

ابو یعلی جعفری

(سیّد شریف -) وی - بنا بر صحیح ترین نظریه - سید شریف فاضل، ابو یعلی، حمزة بن محمد جعفری است و گاهی هم کنیه مزبور به ابو یعلی، محمد بن حمزة بن حسن جعفری گفته می شود ابو یعلی، داماد شیخ مفید و خلیفه او می باشد که پس از رحلت او به جای وی برقرار گردیده است.

ابو یعلی بن حیدر بن مرعش مرعشی

(سید جمال الدین -) منتجب الدین، در فهرست وی را به دانش و صلاحیت ستوده است.

ابو یعلی بن علی بن عبد اللّه بن احمد جعفری

(سید علاء الدین -) منتجب الدین، در فهرست گوید: داوری روم وار منیه به عهده او بود. و دانشوری با صلاحیت است.

این سیّد، از شیخ مفید روایت داشته است.

ابو یعلی هاشمی عباسی

(سیّد اجلّ -) وی، از شاگردان برجسته سید مرتضی «قدّس سرّه» است. در کتابهای رجال از وی نام نبرده اند. از اسم و سایر نسب او اطلاعی ندارم. و ممکن است. در لابلای کتاب حاضر، نام او را نوشته باشیم.

شهید اول در یکی از مجموعه هایش - طی ذکر نام شاگردان سید مرتضی «قدّس سرّه» گوید:

ابو یعلی هاشمی عباسی، از شاگردان سید مرتضی است و عمر طولانی داشته است.

ابو الفتح بن جندی گفته است. وی را دریافتم و بر او قرائت کردم. و بر اثر رنجوری قادر بر اطاله کلام نبود. به همین مناسبت، شرح مطالبی را که مورد تدریس قرار می داد در لوحی می نگاشت و ما نگاشته های او را بر وی قرائت می کردیم - پایان کلام شهید.

مؤلف گوید: گمان نرود مترجم حاضر، ابو یعلی حمزة بن قاسم بن علی بن حمزة بن حسن بن عبید اللّه بن عباس بن علی بن ابیطالب هاشمی عباسی است زیرا به طوری که پیش از این، در ترجمه او نگاشتیم، نجاشی با دو واسطه از وی روایت می کرد. و خود او از سعد بن عبد اللّه روایت داشته است. بنابراین، ابو یعلی، هم طراز با پدر صدوق و دیگر اعلام آن روزگار بوده است.

ابو یعلی از شاگردان سید مرتضی و با درجات چندی متأخر از سعد بن عبد اللّه است.

آری از ظاهر کلمات مترجمان برمی آید. سید ابو یعلی هاشمی عباسی از نوادگان ابو یعلی حمزة بن قاسم پیش یاد شده است.

فصل سوم در کنیه های علمای خاصه که آغاز آنها با ابن است

اشارة

«باب الف»

ابن ابرز حسینی

وی سیّد عز الدین حسن بن علی بن محمد بن علی، معروف به ابن ابرز حسینی شاگرد نجیب الدین یحیی بن سعید حلّی است.

ابن ابی ثلج

وی ابو بکر محمد بن احمد بن ابو ثلج است که شیخ مفید با یک واسطه از وی روایت می کند، و دوری هم از وی روایت دارد.

ابن ابو جیّد قمی

شیخ ابو الحسین علی بن احمد بن محمد بن ابی جید قمی اشعری، از علمای پیشین ماست. آن چه از زبان زد مشایخ به دست آمده آن است که، جید به کسر جیم و تخفیف یا (به معنای گردن) به کار رفته است، و در جای دیگر دیده شده است که جیّد به فتح جیم و تشدید یاء مکسور ضبط گردیده است. و برای ضبط این کلمه باید به کتابهای خلاصه و ایضاح الاشتباه علامه و رجال ابن داوود و کتابهای دیگر مراجعه کرد.⁽¹⁾

ن. ک: ریاض العلماء 413/3، النابس فی قرن الخامس، ص 117.

ابن ابی جامع

وی شیخ احمد بن شیخ محمد بن ابی جامع عاملی، فقیهی معروف است.

ابن طی فقیه مشهور مؤلف کتاب المسائل از وی روایت می کند و او هم از شیخ اسماعیل رازانی شاگرد شهید اول، روایت داشته است.

ابن ابی شیبه

(شیخ -) از علما و فضلا است. و کتابی دارد که کفعمی در حاشیه مصباح از آن روایت کرده است.

ابن ادریس

شیخ شمس الدین، محمد بن منصور بن احمد بن ادریس بن حسین بن قاسم بن عیسی عجلی حلّی، دانشمند بنام و مؤلف کتاب السرائر در فقه و راوی صحیفه سجادیه [علی منشأها الاف الثناء و التحیة است].

ابن اشناس

شیخ ابو علی، حسن بن محمد بن اسماعیل بن محمد بن اشناس بزاز⁽¹⁾

ریاض العلماء (ترجمه) 352/1، النابس فی القرن الخامس، ص 54.

ابن ابی الصلت

ابو الحسن احمد بن محمد بن موسی معروف به ابن ابو صلت اهوازی گاهی هم وی را به ابن صلت خوانده اند.⁽²⁾

ابن ابی عمیر

بیشتر به محمد بن ابو عمیر (زیاد بن عیسی ازدی) - که از شیوخ بزرگوار و از پیشینیان اصحاب ائمه طاهرین علیهم السّلام است - اطلاق می شود.⁽¹⁾

ابو محمد، معروف به ابن ابی عمیر از مشایخ جلیل القدر و از اصحاب اجماع است و مراسیل او را مانند مسانید دیگران تلقی به قبول کرده اند و از اصحاب حضرت موسی بن جعفر و حضرت رضا و حضرت جواد علیهم السّلام است در سال 217 ه. ق درگذشته. و کتاب اختلاف حدیث؛ استطاعت؛ امامت؛ بدا؛ توحید و حج از تألیفات اوست. فهرست شیخ طوسی، ص 142، رجال نجاشی، ص 288 - م.

گاهی هم عنوان مزبور به یکی از مشایخ شیخ طوسی گفته می شود. استاد استناد در اواخر باب جهر به قرائت (بلند خواندن قرائت حمد و سوره) کتاب الصلوة نوشته است که ابو علی فرزند شیخ طوسی در کتاب المجالس از پدرش از ابن ابی عمیر روایت کرده است تا به آخر، منظورش شخصی به این نام است که پدرش از وی روایت نموده است.

از ظاهر قرینه پیدا است که تصحیف و اشتباهی در نسخه مجالس رخ داده باشد.

ابن ابی عقیل

شیخ ابو محمد یا (ابو علی) حسن بن علی بن عیسی بن ابو عقیل خداء عمانی از فقهای معروف پیشین است. و به عنوان ابن عقیل هم یاد می شود و پیداست که هر دو عنوان متوجه به یک شخص می باشد.

ابن اعلم

شیخ مفید محمد بن محمد بن نعمان است. که در کتابهای عامه وی را به عنوان ابن اعلم معرّفی کرده اند.

و گاهی عنوان مزبور به یکی از شیوخ اهل سنّت گفته می شود.

ابن ام مکتوم

عبد اللّه بن شریح بن [مالک] و ام مکتوم مادر پدرش بوده و وی را به جده اش نسبت داده اند، ابن ام مکتوم، مؤذّن بنام رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است و عمر طولانی داشت و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به وی دستور داده بود تا پیش از درآمد بامداد در مدینه «اذان اعلامی» بگوید. و پس از طلوع فجر، بلال اذان بگوید و مردم به اذان بلال به اقامه نماز بپردازند و این دو

اذان هم تا به حال در مکه معظّمه و مدینه منوره معمول است.

طبرسی در تفسیر آیه لا یَسْتَوِی الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ «سوره نساء/ 95» در مجمع البیان گوید: این آیه درباره کعب بن مالک از قبیله بنی سلمه و مرارة بن ربیع از مردم بنی عمرو بن عوف و هلال بن امیّه از گروه بنی واقف که در جنگ تبوک از فرمان رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله تخلّف ورزیده بودند نازل شد و با جمله «غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ» افرادی که عذر شرعی داشتند از قبیل عبد اللّه بن ام مکتوم استثنا کرده و افزوده، ابو حمزه ثمالی این پیش آمد برخلاف انتظار را در تفسیر خود ایراد کرده است.

در غوالی گوید: زید بن ثابت گفته است: در آیه نفی مساوات میان مجاهدان و زمین گیران، استثنای «غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ» در آغاز نازل نشده بود، ابن ام مکتوم که نابینا بود گریه کنان حضور مقدس رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شرفیاب شد به عرض رسانید، راجع به کسانی که توانائی جهاد ندارند چه خواهید فرمود، در این موقع، حالت وحی پیش آمد پس از آن به زید بن ثابت فرمود جمله «غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ» را به آن آیه، الحاق کن، زید بن ثابت گوید: به خدائی که جان من در دست توانای اوست، آن گاه که به نوشتن آیه می پرداختم گویا می دیدم که چنین جمله ای به آن الحاق خواهد شد.

مؤلف گوید: نزول جمله استثناء دلیل بر نوعی از مدح ابن ام مکتوم است. و به همین مناسبت از وی در این بخش که ویژه شیعیان است نام برده ام.

ابن اقساسی

سید ابو محمد، حسن بن علی بن حمزة بن محمد بن حسن بن محمد بن علی بن محمد بن حسن بن زید بن علی بن حسین زین العابدین علیهما السّلام حسینی معروف به ابن اقساسی، وی سراینده ای بنام است.

در شرح نهج البلاغه گوید: از قطب الدین نقیب طالبیها ابو عبد اللّه حسین بن اقساسی رحمه اللّه پرسیدم....

ابن ابی قرّه

شیخ ابو الفرج، محمد بن علی بن ابی قرّه⁽¹⁾

ن. ک: النابس فی القرن الخامس، ص 181.

ابن ابی العزّ

(شیخ فقیه -) از علما و فضلای بنام است. معظم له، همان عالمی است که به اتفاق پدر علاّمه حلّی و سیّد مجد الدین بن طاووس برای امان گرفتن از برای مردم آماده شدند. ابن ابی العز در نزدیکی بغداد با خواجه نصیر طوسی ملاقات کرد. این پیش آمد در آن هنگام بود که هولاکو بر بغداد استیلا یافته بود و المستعصم عباسی به قتل رسید و نام بردگان را با امانی که خواسته بودند به حلّه گسیل داشت. و رفتن ایشان نزد هولاکو زبانزد مردمان است.

ابن ابی اوس

ابن شهر آشوب در معالم العلما، ص 142 نوشته است، وی تألیفی دارد.

«باب باء»

ابن برّاج

قاضی عزّ الدین یا سعد الدین ملقّب به عزّ امیر المؤمنین ابو القاسم، عبد العزیز بن نحریر⁽²⁾بن عبد العزیز بن برّاج طرابلسی فقیه معروف است. مترجم حاضر در اصطلاح فقها به لقب قاضی شناخته شده است.

ابن باقی

(سید -) علی بن حسین بن حسان بن باقی قرشی، وی، از فضلا و از کملین علمای بنام است. کتاب اختیار مصباح شیخ طوسی از تألیفات اوست. و فوائد و تحقیقاتی بر آن افزوده و از کتابهای مشهور است.

کفعمی در کتاب الجنة الباقیه که مشهور به مصباح کفعمی است، کتاب اختیار را به وی نسبت داده است و گاهی از آن، تعبیر به المصباح و هنگامی تعبیر به اختیار المصباح می نماید و پیدا است که مراد از همه آنها یکی است. و همان، تلخیص المصباح است، که در بالا نام بردیم. کتاب تلخیص المصباح در نزد علمای بحرین به اعتبار شناخته شده است و به آن عمل می کنند. و خود سید در لابلای کتاب از اسم و نسبش یاد می کند.

ابناء بابویه

بیشتر اوقات و مصطلح میان اصحاب ما، عنوان مزبور به شیخ صدوق، ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمّی، مؤلف کتاب فقیه و به پدرش علی، گفته می شود، و بعضی پنداشته اند عنوان مزبور، ویژه شیخ صدوق و برادرش حسین است. بدیهی است این پندار خطا می باشد.

از شیخ علی، نواده شهید ثانی «رحمة اللّه علیهما» نقل شده است، مدت زمانی عقیده او این بود که عنوان مزبور، متوجه به صدوق و برادر اوست. تا این که شبی در خواب، جدش شهید ثانی «ره» را می بیند، از وی می پرسد مراد از ابناء بابویه چیست و کدام اند؟ در پاسخ می گوید: مراد از آن، شیخ صدوق و پدرش علی بن حسین است. و گفته شیخ علی این است، روزگاری بود که مشکوک بودم مراد جدم که گفته است صدوقین یا ابنی بابویه کیست؟ و آنچه از نظر من به صحت پیوست آن بود که مراد وی، محمد بن علی صدوق و برادرش حسین است تا این که شبی، جدم را در خواب دیدم از وی پرسیدم مراد شما از صدوقان یا دو فرزند بابویه چیست؟ در پاسخ گفت: مرادم شیخ صدوق و پدرش علی است نه برادرش حسین.

و دلیل بر صحت آن، اقوالی است که از این دو بزرگوار نقل می کنند.

ابن بابویه

عنوان مزبور، به شیخ صدوق، محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمّی مؤلف من لا یحضره الفقیه و کتابهای دیگر، گفته می شود.

و گاهی به ندرت اتفاق افتاده است که عنوان مزبور را به برادرش حسین و پدرش علی، اطلاق می نمایند. و شرح حال یک یک آنها را پیش از این یادآوری کرده ایم.

در تهران، به نسخه ای از کتاب شیخ صدوق، دست یافتم که غیر از کتاب کمال الدین او بود.

بابا شجاع الدین

ابو لؤلؤ فیروز غلام است که قاتل خلیفه است و چگونگی قتل او در کتابهای شیعه و سنی آورده شده است. و روز معهود را روز بابا شجاع الدین، خوانده اند. و به مناسبت، اقدام به کاری که در نظر داشت وی را شجاع الدین گفتند.

ابن بدر همدانی کوفی

(قاضی -) از فضلای زمان خود بوده است. و معجزه ای که در روضه مقدسه علویه غرویه علی صاحبها الاف الثناء و التحیه پیش آمده به وسیله این فاضل نقل شده است.

ابن بطریق

شیخ شمس الدین ابو الحسن/ابو الحسین یحیی بن حسن بن حسین بن علی بن محمد بن بطریق حلّی اسدی، مؤلف کتاب العمده و المستدرک [مناقب، اتفاق صحاح الاثر، الرد علی اهل النظر، نهج العلوم، تصفح الصحیحین، خصایص... وفات او در 600 ه. ق در سن 77 سالگی بوده است].

سید فخار بن معد از وی روایت می کند و خود او از... [ن. ک: ریاض (ترجمه -) 505/5].

«باب تاء»

ابن تیّهان

وی ابو هیثم مالک بن تیّهان از بهترین یاران رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و با ابو بکر بیعت نکرده است.

«باب جیم»

ابن جمهور لحساوی

گاهی وی را ابن ابی جمهور هم گفته اند. و نسبت او را گاهی احساوی و هنگامی احسائی و زمانی لحسائی گفته اند در تقویم البلدان گوید: احساء به فتح همزه و سکون حا و فتح سین در آخرش الف. و جز این به احتمالات دیگر آن نپرداخته است. و افزوده، شهری است از جزیرة العرب نخلستانهای فراوان و آب های جاری دارد و چشمه های آن در نهایت گرمی است. احساء در صحرایی قرار گرفته است که به فاصله یک میل به جانب جنوب و در دو منزلی طرف مغرب قطیف واقع شده است. و نخلستانهای آن مانند غوطه دمشق در اطراف آن، کاشته شده است.

احساء جمع حسی است. ریگی است که در آب فرو می رود تا به زمین سخت برسد و در آن جا باقی می ماند و سخت می شود و عرب آن را استخراج می کند. احساء نام چند جای از سرزمین عرب است. از جمله احساء بنی منیعه است که غیر از احساء قرامطه باشد. احساء دارای بارو نیست و چهار روز راه با یمامه فاصله دارد، مردم احساء، بارهای خرما را به (خرج) می برند و در آن جا هر بار خرما را به یک بار از گندم می فروشند.

مؤلف گوید: خرج با خاء نقطه دار مفتوح و راء بی نقطه ساکن و در آخر جیم در