مشخصات کتاب

سرشناسه : مرتضوی، محمد

عنوان و نام پدیدآور : آیات ولایت/ محمد مرتضوی؛ [برای] مجمع جهانی شیعه شناسی.

مشخصات نشر : قم: آشیانه مهر،۱۳۹۰.

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره: 978-600-6164-25-0 ؛ ۱۱۵۰۰۰ ریال: ج.۱ ٬ چاپ اول 978-600-6164-25-0 : ؛ ۴۱۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ اول : 978-600-6164-09-0 ؛ ۳۸۰۰۰ ریال: ج.۳،سلفون، گالینگور: 978-600-6164-25-0 ؛ ۴۵۰۰۰ ریال: ج.۵ ، سلفون، گالینگور: 978-600-6164-12-0 ؛ ۲۸۰۰۰ ریال(ج.۳، شومیز) ؛ ۳۳۵۰۰ ریال(ج.۵، شومیز)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد سوم.

یادداشت : ج.۱و ج.۲(چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۲. همراه با پاسخگویی به شبهات آیه تبلیغ

.- ج.۳.همراه با پاسخگویی به شبهات آیه اکمال.- ج.۵. همراه با پاسخگویی به شبهات آیه اطاعت.-

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- اثبات خلافت

موضوع : ولایت -- جنبه های قرآنی

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه شناسی

رده بندی کنگره : BP۱۰۴ /و۸ م۴۵ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : ۲۶۴۵۱۵۱

اشاره

{الیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الاِسْلامَ دِیناً}

(مائده/ 3)

مؤلف: حجت الاسلام و المسلمین دکتر سیدمحمد مرتضوی

عضو هیئت علمی مجمع جهانی شیعه شناسی

مجمع جهانی شیعه شناسی

قم-45 متری عمار یاسر-پلاک 90-ص پ 644-37158 تلفن: 7713773-7756092 / دورنگار: 7713774

نام کتاب: آیات ولایت (جلد سوم:آیه اکمال)

مؤلف: دکتر سید محمد مرتضوی

ویراستاری علمی: سید علی سجادی بهسودی

صفحه آرایی: علی اکبر احسانی تیرگر

حروفچینی: مهدی لطفی مرام

تنظیم و طرح روی جلد: قاسم نوراحمدی

ناشر: آشیانه مهر

نوبت چاپ: اول/1390

چاپ: گلها

شمارگان: 3000 جلد

قیمت (سلفون، گالینگور): 3800 تومان

قیمت (شومیز): 2800 تومان

شابک (دوره): 0-25-6164-600-978

شابک (جلد): 6-10-6164-600-978

کلیه حقوق این اثر متعلق به مجمع جهانی شیعه شناسی است.

فهرست مطالب

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی 11

فصل اول

تقریراستدلال شیعه به آیه اکمال

تقریر استدلال شیعه 21

محتوای آیه. 22

مقدمه اول: پایان بیان احکام اسلامی 23

الف - در منابع اهل سنت.. 23

اسباب نزول 25

اولین و آخرین آیه قرآن 26

صحابه و اهل سنت 27

آخرین سوره قرآن 34

ب - پایان بیان احکام اسلامی در منابع شیعه 39

مقدمه دوم: نزول آیه در حجة الوداع 43

1- نزول در روز جمعه در عرفات.. 43

2- نزول در شب جمعه 44

نقد 45

مقدمه سوم: برگزاری مراسم معارفه در غدیرخم 56

شواهد وقوع مراسم غدیر. 56

1- محدثان اهل سنت: 57

2- مورخان اهل سنت: 64

3- مفسران اهل سنت: 66

4- شعرای اهل سنت.. 67

5- احتجاج به حادثه غدیر: 67

مقدمه چهارم: اعلام ولایت و جانشینی بلافصل امام علی علیه السّلام در غدیر 70

1- فهم صحابه حاضر در جلسه 70

2- عمامه گذاری علی علیه السّلام. 71

3- مناشده به حدیث غدیر. 71

4- نزول عذاب آسمانی. 72

5- سروده های شاعران. 73

الف: شاعران صحابی 73

ب - شعراء تابعین 89

دلالت حادثه غدیر بر جانشینی از دیدگاه اهل سنت 92

فصل دوّم

شبهات ادبی

1 - مولا به معنای اولی نیست.. 99

نقد 100

2 - مولی به معنای متصرف نیست.. 104

نقد 105

3 - لزوم تغییر جمله 105

نقد 106

فصل سوم

شبهات اسباب نزول

1 - عدم نزول آیه در غدیر. 111

نقد 112

2- ساختگی بودن روایات.. 112

نقد 113

فصل چهارم

شبهات حدیثی

نصب نشدن امام علی علیه السّلام در غدیر: 119

نقد 120

1- بیان حدیث ثقلین 120

2- تواتر حدیث غدیر 121

3- کتاب شناسی حدیث «من کنت مولاه» 121

4- اطلاق لقب وصی بر امام علی علیه السّلام 121

5- اطلاق لقب «مولی» بر امام علی علیه السّلام 122

6- تبریک گفتن به امام علی علیه السّلام 122

7- عمامه گذاری امام علی علیه السّلام توسط رسول خدا صلی الله علیه وآله 122

8 - نزول آیات ولایت 123

9- اختلاف قرائت در آیه تبلیغ 123

10- نزول آیه عذاب 124

11- احتجاج به نصب در غدیر 124

12- اعتراف صحابه 124

عدم نقل مسلم و بخاری 125

نقد 126

مقید نبودن به کلمه بعدی 129

نقد 129

فصل پنجم

شبهات سیاسی

1 - پذیرش صحابه 135

نقد 136

الف - اعزام نکردن سپاه اسامه: 136

ب - اقدامات مخالفان رهبری علی علیه السّلام 138

1- تضعیف فرماندهی 138

2 - تأخیر در حرکت سپاه 141

3 - نرفتن سپاه 146

4- جلوگیری از تدوین سند رسمی 148

2- مبارزه اصحاب با مخالفان وصیت 151

نقد 152

فصل ششم

شبهات تاریخی

1 - عدم تقاضای اصحاب از رسول خدا صلی الله علیه وآله: 157

نقد 158

الف - روایات اهل سنت 159

ب - روایات شیعه 160

2 - بلافصل نبودن جانشینی 163

نقد 163

1- نزول آیات 163

2- ورود روایات 164

3- لغت 164

کلام پایانی. 166

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی

بسم الله الرحمن الرحیم

قال رسول الله صلی الله علیه وآله: «إنّ الله جعل علیّاً وزوجته وابناءه حجج الله علی خلقه وهم أبواب العلم فی أمّتی، من اهتدی بهم هدی إلی صراط المستقیم».⁽¹⁾

«به درستی که خداوند علی و همسرش و فرزندانش را حجت و راهنمایان خودش برای خلقش قرار داد و آنان در میان امت من درهای دانش هستند، هر کس به واسطه آنان هدایت گردد، هدایت گردیده به سوی صراط مستقیم».

مسلمانان در امام شناسی به سه طریق ره پیموده اند

نخست: با درک این مهم که معرفت حقیقی به ساحت مقدس امام علیه السّلام از ضروریات و مبانی اعتقادی اسلام است، به حقانیت و عظمت امام علیه السّلام از طریق صحیح واقف گشته، مقامات باطنی امام علیه السّلام را درک می کنند و به رهبری و

هدایت امام علیه السّلام در تمامی اعصار اعتقاد دارند. این گروه امام را برترین افراد بشر می دانند و او را واسطه فیض بین خالق و مخلوق و مصداق کامل «خلیفة الله فی الأرض» می دانند. جزاهم الله عن الاسلام اجراً!

دوم: گروهی در اوصاف امام زیاده روی کرده، راه افراط پیموده، شأن بشری ائمه را فراموش کرده اند و گرفتار غلو شده اند. در نتیجه مقام امام را در حدّ الوهیت بالا برده اند. مکتب تشیع، این دسته را خارج از اسلام می داند و از آنان بیزاری و برائت می جوید. لعنهم الله!

سوم: برخی دیگر در شناخت حقیقی و کامل امام کوتاهی کرده، مقام آنان را تنزّل داده اند و در برابر نصّ آیات قرآن و احادیث پیامبرصلی الله علیه وآله اجتهاد می نمایند؛ به مقام والا و الاهی امام اعتنایی نکرده، با مقدم داشتن مفضول بر افضل از ولایت خدا و رسول صلی الله علیه وآله و جانشینان واقعی آن دور مانده اند؛ شهر پیامبر را به غیر از درب و مسیر واقعی وارد شده اند و پس از فتنه بزرگ (انجمن شوم سقیفه) از اسلام راستین فاصله گرفتند. هَدیهُم الله إن شاء الله!

در این میان دیدگاه و مبانی اعتقادی تشیع در باب امام شناسی برگرفته از آیات هدایتگر قرآن کریم و احادیث نورانی ائمه معصومین علیه السّلام است. وجود ادله عقلی و نقلی فراوان، ضرورت تمسک به امامت را به عنوان اصلی مسلّم از اصول اعتقادی اسلام قرار داده است. هر انسان منصف و آزاده ای، با اندکی تأمل و تدبّر در معارف صحیح اسلام، به واقعیت این مهم پی خواهد برد.

امام شناسی شیعیان برخوردار از اطلاعات وسیع، خِردورزی، رعایت اعتدال، مبانی قوی، مستدل، مستند و ملاک شرعی، برگرفته از آیات ولایت در قرآن و سنت صحیح و بی انحراف پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله است.

همه ادیان الاهی، آموزنده توحید، نبوت، عدل و معاد بوده اند، اما ویژگی مهم و منحصربه فرد مکتب اسلام، استمرارِ حرکت انبیا به وسیله ی امامت و از طریق اهل بیت پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله بوده که مشروعیت خاتمیت رسول به قبولی امامت و ولایت منصوب از طرف خداوند متعال است.

در مقابل دیدگاه تشیع، مسلمان نمایانی بودند که فریفته کرشمه لذت فانی دنیا گردیده، وجود امام را مانع تحصیل مال و منال وحشمت و جلال جاهلی خود می دیدند. این دسته با عمل به منهیات، ارتکاب محرمات، ظاهرسازی و عوام فریبی، افکار مسلمانان را منحرف و حقوق مسلّم اهل بیت علیه السّلام را غصب کردند. با این غصب، اصول اعتقادی و اصالت اسلام ناب محمدی صلی الله علیه وآله گرفتار انحراف ، اکمال دین و اتمام نعمت جریحه دار، استمرار رسالت نبوی در امامت و ولایت حقیقی دچار وقفه و صدمات بزرگ و جبران ناپذیری به اسلام وارد شد.

در همان صدر اسلام به دلیل نداشتن امام شناسی قوی، چنان ظلم فاحشی بر امام مسلمانان و خلیفه بلافصل رسول الله صلی الله علیه وآله - حضرت علی علیه السّلام - روا داشتند

که آن حضرت از شدت غم و اندوه فرمودند: «صبرتُ و فی العین قَذی و فی الحلقِ شَجی؛ صبر کردم در حالی که خار در چشم و استخوان در گلو داشتم.»⁽¹⁾

مصائب غفلت از آیات امامت و ولایت در قرآن

برخی از اسفناک ترین نتایج غفلت و نداشتن امام شناسی مسلمانان در صدر اسلام عبارتند از:

ذکر حدیث ارزشمندی از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در مورد انکار امامت امام علی علیه السّلام بعد از رسول مکرم اسلام صلی الله علیه وآله، گویای خوبی در مورد عظمت جانشنی امام علی علیه السّلام خواهد بود.

قال رسول الله صلی الله علیه وآله: «یاعلیّ من أنکر إمامتک فقد أنکر نبوّتی».⁽¹⁾

یا علی! کسی که امامت تو را انکار کند به تحقیق پیامبری مرا انکار نموده است.

بنابراین، پژوهش و مطالعه علمی و مستند، بازشناسی، بازگویی و بیان ابعاد متعدد امام و بررسی جامع الاطراف آیات ولایت در قرآن ضرورتی انکارناپذیر است. کشف حقایق و درک عظمت و آثار وجودی امام نیازمند تحقیقات عمیق و دقیق، گسترده و فراگیر،همراه با همت بلند و تلاش مستمر و اطلاع کامل از تاریخ و معارف صحیح اسلام است.

با وجود هزاران کتاب کوچک و بزرگ و قدیم و جدید، هنوز جامعه مسلمانان امام شناسی لازم از دیدگاه قرآن را ندارند و برخی غبارها زدوده نشده است.

شیعه مفتخر است از دانشمندان و محققان تمامی فرقه های اسلامی دعوت نماید تا به اقتضای عقل و منطق، حق گرایی و روشن اندیشی، از تعصب جاهلانه و تشکیک بی پایه دست برداشته، با تحقیقات گسترده و استوار به همراه براهین قاطع و دلایل واضح و محکم ترین مستندات نسبت به عظمت امام و آیات ولایت در قرآن فروتنی نشان دهند. در نتیجه، ضروری است هر مسلمان مؤمنی در پاسخ به شبهات و ابهامات مربوط به امام شناسی و آیات ولایت در قرآن آگاهی تمام داشته، تا بتوانیم نسبت به درّ غلطان وجود مقدس و جهان شمول امام علیه السّلام به

صورت جامع الاطراف و واقع بینانه شناخت صحیح و کاملی پیدا کنیم و تصویر واقعی و زیبایی از امامت و ولایت الاهی به جهانیان عرضه نماییم.

اثبات و تبیین زوایای گوناگون این مهم، با دلایل روشن و براهین مستند و مستدل، وظیفه ای سترگ و عظیم بر عهده اندیشمندان مسلمان به ویژه علمای دین است.

در این راستا حضرت حجت الاسلام والمسلمین دکتر حاج سید محمد مرتضوی از اساتید سطح عالی و عضو محترم هیأت علمی مجمع جهانی شیعه شناسی، آستین همّت بالا زده، با عمل به وظیفه شرعی و اخلاقی خود به نحو احسن، اثر ارزشمند دوره کامل «آیات ولایت در قرآن» را به رشته تحریر در آورده که به وسیله ی مجمع جهانی شیعه شناسی به زیور طبع آراسته شده و به زودی به جامعه علمی امّت اسلام عرضه خواهد گردید. إن شاء الله

کثر الله امثالهم، جزاه الله عن الإسلام اجراً، ادام الله ظله ودامت افاضاته

والسّلام علیکم وعلی جمیع اخواننا المؤمنین بولایة علیّ بن أبی طالب علیه السّلام

فی اقطار العالم ورحمة الله وبرکاته

مسئول مجمع جهانی شیعه شناسی

انصاری بویراحمدی

(آیة إکمال)

اشاره

{الیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الاِسْلامَ دِیناً}

(مائده/ 3)

فصل اول :تقریر استدلال به آیه اکمال

فصل دوم : شبهات ادبی

فصل سوم :شبهات اسباب نزول

فصل چهارم : شبهات حدیثی

فصل پنجم :شبهات سیاسی

فصل ششم : شبهات تاریخی

فصل اول :تقریراستدلال شیعه به آیه اکمال

اشاره

از آیاتی که شیعه برای اثبات امامت امام علی علیه السّلام به آن استدلال کرده اند؛ آیه اکمال است:

{الیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلامَ دِیناً}⁽¹⁾

«امروز کافران از این که به دین شما آسیب برسانند، مأیوس شدند؛ پس از آنان نترسید و از من بترسید، امروز دین شما را به حد کمال رساندم و بر شما نعمت را تمام کردم و اسلام را به عنوان آئین برایتان برگزیدم».

تقریر استدلال شیعه

در تقریر استدلال به این آیه گفته اند:

«فقد روی العامة انّ النبیّ لما اخذ بضبعی علی یوم الغدیر لم یتفرّق الناس حتی نزلت هذه الآیة فقال: الله اکبر علی اکمال الدین و اتمام النعمة و رضاء الرب برسالتی و بالولایة

لعلی من بعدی ثم قال: من کنت مولاه فعلیّ مولاه، اللهم وال من والاه وعاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله.»⁽¹⁾

«اهل سنت روایت کرده اند در روز غدیر هنگامی که بازوی علی علیه السّلام در دست نبی صلی الله علیه وآله بود هنوز مردم پراکنده نشده بودندکه این آیه نازل شد. به دنبال نزول آیه رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: الله اکبر بر کامل شدن دین و اتمام نعمت و رضایت خداوند به رسالت من و به ولایت علی علیه السّلام بعد از من، سپس فرمود: هر که من مولای اویم این علی مولای اوست، خدایا با دوستان او دوست و با دشمنان او دشمن باش، هر که او را یاری کند، یار باش و هر که او را تحقیر کند، تحقیر کن».

محتوای آیه

1- این آیه پایان بیان احکام اسلامی را اعلام می کند؛

2- در حجة الوداع نازل شده است؛

3- در غدیر، رسول خدا صلی الله علیه وآله مراسم معارفه را برگزار کرده است؛

4- در غدیر، رسول خدا صلی الله علیه وآله ولایت علی علیه السّلام را اعلام کرده است.

مقدمه اول: پایان بیان احکام اسلامی

الف - در منابع اهل سنت

اشاره

با توجه به واژه های به کار رفته در آیه از قبیل اکمال و اتمام، این آیه باید پایان نزول دستورات اسلامی باشد. گرچه عده ای گفته اند که اکمال و اتمام مترادف هستند.⁽¹⁾ولی با توجه به کاربرد آن در این آیه باید متفاوت باشند.

درباره تفاوت آن دو نیز وجوهی گفته شده است که بهترین آنها سخن ابوهلال عسکری لغت شناس معروف است. او در این باره می نویسد:

«الفرق بین الکمال و التمام: ان قولنا کمال اسم لاجتماع ابعاض الموصوف به و التمام اسم للجزء و البعض الذی یتمّ به الموصوف بانّه تام.»⁽²⁾

«فرق بین کمال و تمام در این است که کاربرد کمال برای جمع شدن اجزاء شی ء است که وقتی اجزاء شی ء جمع شد، گفته می شود کامل است و کاربرد تمام در موردی است که با آمدن آن، شی ء تمام می شود».

به تعبیر دیگر، کمال درباره خود شی ء کاربرد دارد، ولی تمام ممکن است درباره خود شی ء باشد و یا درباره هدف و غرض از آن شی ء.

در این جا خداوند دربارة دین واژه کمال را به کار برده است که آخرین جزء دین - که امامت باشد - نازل شده است و درباره نعمت - که هدایت خلق باشد - واژه اتمام را به کار برده است. بدین سان با اعلام امامت هدف مورد نظر از آن نیز تأمین شده است؛ در نتیجه پس از نزول آخرین واجب که امامت باشد و تأمین هدف، نعمت هدایت دین اسلام به عنوان دین مورد پسند خداوند تمام می شود؛ البته مشروط بر این که مردم از سخن حق اطاعت کنند.

راغب اصفهانی نیز با توجه به همین نکته معتقد است که با نزول آیه مورد بحث، دین به گونه ای استقرار یافته که تا قیامت قابل نسخ نیست. او می نویسد:

«و تمت کلمة ربّک اشارة علی قوله الیوم اکملت لکم دینکم الآیه و نبّه بذلک انّه لا تنسخ الشریعة بعد هذا.»⁽¹⁾

«و تمام شد سخن پروردگارت اشاره است به سخن خداوند که فرمود: امروز دین شما را کامل کردم... و با این آیه به این مسأله توجه داشته است که شریعت بعد از این نسخ نخواهد شد».

با توجه به نکات یاد شده، باید این آیه آخرین آیه از آیات قرآن باشد، چنان که سید قطب از دانشمندان اهل سنت در این باره می نویسد:

«فقد کانت آخر ما نزل من القرآن علی ارجح الاقوال»⁽¹⁾

«براساس نظریه برتر، این آیه باید آخرین آیه نازل شده از قرآن باشد».

اسباب نزول

آیات قرآن به تناسب رخدادهای اجتماعی، سیاسی و فکری مسلمانان، یا در حوادث اجتماعی که موضعگیری مسلمانان لازم بود، نازل می شد و گاهی نیز برای تبیین حقایق جهان هستی نازل می شد. شأن نزول آیه می تواند نقش بسیار ارزنده ای در تبیین آیه یا سوره داشته باشد. از طرفی دست جعل و تحریف در این میدان بسیار فعال بوده است و عده ای به سلیقه خود برای منافع سیاسی عقیدتی و... اسباب نزول جعل نموده و برخی از اسباب نزولها را تحریف کرده اند.⁽²⁾

گاه دیده می شود درباره یک آیه چندین سبب نزول یاد می شود که از نظر زمانی و مکانی و حوادث تاریخی با هم سازگار نبوده و تعارض دارند، به گونه ای که با توجه به مسلّمات تاریخی نیز این همه اسباب نزول نمی تواند واقعی باشد.

عده ای هم تنها به این دلیل که در عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله زندگی کرده اند در مقابل دریافت پولهای کلان از سیاستمداران شأن نزول آیات را تغییر داده اند⁽¹⁾تا بتوانند به اهداف سیاسی خود برسند، عده ای نیز بدون این که پولی دریافت کنند، تنها به دلیل حسن ظنی که به بعضی از اصحاب داشته و دارند، سخنان آنان را در شأن نزول آیات و سوره ها و بدون توجه به تعارضها و تناقضهای آن پذیرفته اند.

به عنوان نمونه، آیه مورد بحث آیه ای روشن است که اگر کسی بدون پیشداوری درباره آن نظر دهد، اذعان می کند که آخرین آیه از قرآن است که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله. نازل شد.

اولین و آخرین آیه قرآن

درباره اولین سوره ای که بر رسول خدا صلی الله علیه وآله نازل شده است، اختلاف نظر وجود دارد، به گونه ای که حداقل چهار قول را یاد کرده اند.⁽²⁾

درباره اختلاف در اولین سوره ای که بر رسول خدا صلی الله علیه وآله نازل شده است شاید بتوان چنین توجیه کرد که در آن زمان مسلمانان اندک بودند و کمتر می توانستند بنویسند و شاید هم چندان به نوشتن و ثبت و ضبط قرآن توجه نمی کردند، ولی آیا پذیرفتنی است که بگوییم درباره آخرین آیه ای که بر رسول خدا صلی الله علیه وآله نازل شده است، دوازده قول وجود دارد.⁽¹⁾

با این که در این دوران در مدینه دهها حافظ قرآن و صدها کاتب وجود داشته است و با توجه به این که از مدتها قبل نیز رسول خدا صلی الله علیه وآله اعلام کرده بود که در آستانه ارتحال از این جهان قرار دارد ، این مسأله حساسیّت بیشتری برای ثبت آخرین آیه ای که بر رسول خداصلی الله علیه وآله نازل شده است، ایجاد می کرد. گرچه دانشمندان اهل سنت در توجیه اختلاف اقوال در این مسأله مطالبی گفته اند،⁽²⁾ولی با توجه به نکات یاد شده در دوران پایانی عمر رسول خدا صلی الله علیه وآله آراء یاد شده برای توجیه علل اختلاف کافی نیست، بلکه باید دلیلی قویتر داشته باشد.

اکنون به بررسی این علت می پردازیم:

صحابه و اهل سنت

اکثریت اهل سنت درباره صحابه دیدگاهی افراطی دارند. در تبیین این دیدگاه، آرای برخی از آنها را می آوریم.

ابن حجر درباره صحابه می نویسد:

«اتفق اهل السنّة علی انّ الجمیع عدول و لم یخالف فی ذلک الاّ شذوذ من المبتدعة.»⁽¹⁾

«اهل سنت بر عدالت همة صحابه اتفاق نظر دارند و جز اندکی از بدعت گذاران کسی با این مسأله مخالف نیست».

خطیب بغدادی پس از ذکر آیاتی از قرآن - که به نظر او بر عدالت صحابه دلالت می کند - می نویسد: با وجود این آیات نیازی به روایات نیست؛ با این حال چند روایت را نقل کرده و سپس چنین اظهارنظر می نماید:

«و الاخبار فی هذا المعنی تتسع و کلّها مطابقة لما ورد فی نصّ القرآن و جمیع ذلک یقتضی طهارة الصحابة و القطع علی تعدیلهم و نزاهتهم فلا یحتاج احد منهم مع تعدیل الله تعالی لهم المطّلع علی بواطنهم الی تعدیل احد من الخلق له و... و هذا مذهب کافّة العلماء و من یعتدّ بقوله من الفقهاء»⁽²⁾

«روایات در این زمینه بسیار است و همه آنها مطابق نصّ قرآن است؛ این آیات و روایات بر پاکی صحابه دلالت می کند و

موجب یقین به عدالت و وارستگی آنان میشود و پس از عادل دانستن خداوندی که بر باطن انسانها آگاه است، صحابه نیازی به تایید هیچ کس از خلق ندارند. [همچنان در این زمینه ادامه می دهد تا این که می گوید]: و این دیدگاه همه علما و فقهایی است که به نظر آنان توجه می شود».

افزون بر اینها، درباره تعریف صحابی نیز دیدگاهی افراطی دارند که صحیحترین تعریف آن را ابن حجر چنین بیان می کند:

«و اصحّ ما وقفت علیه من ذلک انّ الصحابی من لقی النبیّ صلی الله علیه وآله مؤمنا به و مات علی الاسلام.»⁽¹⁾

«صحیحترین تعریفی که من از آن اطلاع یافتم، این است که صحابی کسی است که پیامبر را در حال اسلام ملاقات کرده و بر حال اسلام هم از دنیا رفته باشد».

با توضیحی که ابن حجر درباره این قیود می دهد، واژه اصحاب منافقان مشهور و غیرمشهور را هم دربرمیگیرد. این دیدگاه افراطی درباره صحابه آنان را به جایی کشانده است که هرگونه نقد درباره اصحاب را نقد رسول خداصلی الله علیه وآله تلقی کنند. مالک ابن انس یکی از رهبران مذاهب چهارگانه در این زمینه می گوید:

«انّما هؤلاء اقوام ارادوا القدح فی النبیّ صلی الله علیه وآله فلم یمکنهم ذلک فقد حوافی اصحابه حتی یقال رجل سوء و لو کان رجلاً صالحا لکان اصحابه صالحین.»⁽¹⁾

«افرادی که عملکرد صحابه را نقد می کنند، کسانی هستند که می خواهند پیامبر صلی الله علیه وآله را زیر سؤال ببرند، ولی چون نمی توانند این کار را انجام دهند، اصحاب آن حضرت را زیر سؤال می برند تا گفته شود پیامبر صلی الله علیه وآله (العیاذ بالله) مرد بدی بوده است و اگر مرد شایسته ای بود، اصحابش انسانهایی شایسته بودند.»

باید توجه داشت که این دیدگاه افراطی برخلاف عقل، قرآن، حدیث و تاریخ است. گرچه آیات و روایاتی در شأن عده ای از اصحاب نازل شده و از آنان تجلیل کرده است، ولی تعمیم این آیات و روایات درباره هر مسلمانی که پیامبرصلی الله علیه وآله را دیده است، منطقی نیست و نادیده گرفتن آیاتی است که در مذمت اصحاب وارد شده است؛ همانند کسانی که بعضی از آنان منافقان قابل شناخت (منافقین/1) و برخی از آنان منافقان غیرقابل شناخت هستند. (توبه/101)؛ شماری از آنان بیمار دل و مریض هستند (احزاب/11)؛ بعضی از آنان از دستور خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله تخلف می کردند (توبه/47-45)؛ برخی از آنان برای دشمن

جاسوسی می کردند (توبه/47)؛ بعضی از آنان ناخالصی داشتند (توبه/102)؛ شماری از آنان مرتدان مخفی بودند (آل عمران/154)؛ بعضی از آنان به تصریح خداوند فاسق بودند (حجرات/6)؛ برخی از آنان از جبهه جنگ فرار کرده و پیامبر را تنها گذاشته و به سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله اعتنایی نکرده اند (آل عمران/153) و (توبه/25)؛ بعضی از آنان مسلمان و غیرمؤمن بودند (حجرات/14) و دهها آیه دیگر که از مذمت اصحاب حکایت می کند. برای تبیین دیدگاه قرآن درباره اصحاب تنها کافی است انسان سوره توبه را که بیشتر عملکرد اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله در جنگ تبوک را به نقد کشیده است، مطالعه کند.

احادیث نبوی نیز ضمن آن که از بعضی از صحابه تجلیل شده نسبت به عملکرد برخی دیگر - چه در عصر خود آن حضرت و چه در عصر بعد از ارتحال او - احادیثی در مذمت آنان وارد شده است:

1- رسول خدا صلی الله علیه وآله عملکرد عده ای از اصحاب را عملکردی جاهلانه می دانست و از آن برائت می جست؛⁽¹⁾

2- عده ای در عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله آشکارا به او دروغ می بستند، به گونه ای که حضرت در حضور جمع، آنان را تهدید می کرد؛⁽²⁾

3- رسول خدا صلی الله علیه وآله عده ای از اصحاب خود را دنیاطلبان و سفّاک می دانست که بعد از او به خاطر دنیا به کشتار یکدیگر می پردازند؛⁽¹⁾

4- رسول خدا صلی الله علیه وآله عده ای از اصحاب خود را مرتد خواند که بعد از او راه ارتداد را در پیش می گیرند؛⁽²⁾

5- رسول خدا صلی الله علیه وآله عده ای از اصحاب خود را بدعت گذاران خوانده است که بعد از او به بدعت گذاری رو می آورند؛⁽³⁾

6- رسول خدا صلی الله علیه وآله عده ای از اصحاب خود را منافق خوانده است؛ چنان که قرآن نیز تصریح دارد که عده ای از اطرافیان رسول خدا صلی الله علیه وآله منافق هستند و در سوره ای به همین نام به بیان ویژگیهای آنان پرداخته است؛

7- رسول خدا صلی الله علیه وآله عده ای از اصحاب را «حسود» خوانده است که به خاطر حسادت به کشتار می پردازند؛⁽⁴⁾

8- رسول خدا صلی الله علیه وآله عده ای از آنان را «وحدت شکنان امت» خوانده است؛⁽⁵⁾

9- رسول خدا صلی الله علیه وآله عده ای از آنان را «فتنه جو» نامیده است؛⁽⁶⁾

در تاریخ نیز نقد عملکرد صحابه از یکدیگر فراوان است، به گونه ای که به هم نسبت کفر، نفاق و فسق می دادند و یکدیگر رالعن می کردند و حتی درگیریهایی در حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله بین آنان صورت می گرفت و آن حضرت به اصلاح میان آنان می پرداخت که نقل این گونه مسائل بسیار طولانی خواهد شد.

به هر حال دیدگاه افراطی اهل سنت نسبت به صحابه مشکلات فراوانی را برای آنان به وجود آورده است که در فهم دین تأثیر منفی داشته و مانع روشن شدن واقعیت های تاریخ اسلام شده است.

درباره آخرین آیه ای که بر رسول خدا صلی الله علیه وآله نازل شده، بیش از دوازده قول از چندین نفر از صحابه نقل شده است و حتی گاه از یک نفر چند قول نقل شده است که نمی توان این مسأله را با این ادعا که از رسول خدا صلی الله علیه وآله شنیده است توجیه کرد؛ زیرا رسول خدا صلی الله علیه وآله یک قول را بیشتر نگفته است و واقعیت امر هم یکی بیش نیست و این تعداد آراء چیزی جزء دخالت اغراض غیردینی نیست و نخواسته اند عملکرد

صحابه را نقد کنند، بلکه تنها با نقل آنچه در صدر اسلام اتفاق افتاده است چشم خود را بر تعارض ها و تناقض های آن بسته اند!

آخرین سوره قرآن

پیشتر نقل کردیم که در بین اهل سنت اختلاف است که آخرین سوره نازل شده از قرآن کدام است؟ در این زمینه چهار قول نقل شده است؛⁽¹⁾هر چند در روایات آنان نیز فراوان یافت می شود که سوره مائده آخرین سوره قرآن است که بر رسول خدا صلی الله علیه وآله نازل شده است؛

«عن جبیر بن نفیر قال حججت فدخلت علی عایشة فقالت لی: یا جبیر تقرأ المائدة. فقلت: نعم. فقالت: اما انّها آخر سورة نزلت فما وجدتم فیها من حلال فاستحلوه و ما وجدتم فیها من حرام فحرمّوه.»⁽²⁾

«جبیربن نفیر می گوید: بعد از حج بر عایشه وارد شدم، از من پرسید: آیا سوره مائده را می خوانی؟ گفتم: آری. عایشه گفت: بدان، آن آخرین سوره ای است که نازل شده است؛ آنچه را در آن حلال شمرده شده است، حلال بدانید و آنچه را در آن حرام شمرده شده است، حرام بدانید».

اکنون سؤال این است که به چه دلیل سوره های دیگری به عنوان آخرین سوره مطرح شده است؟

واقعیت قضیه این است که این مشکل برگرفته از دیدگاه خاص اهل سنت درباره صحابه است؛زیرا روزی شخصی از خلیفه دوم درباره ربا و احکام آن مسأله ای پرسید و او نمی دانست، ولی به جای آن که بگوید نمی دانم، گفت:

«انّ آخر ما نزل من القرآن آیة الربا و ان رسول الله صلی الله علیه وآله قبض و لم یفسّرها، فدعوا الربا و الریبه.»⁽¹⁾

«آخرین آیه ای که نازل شده آیه ربا است و رسول خدا صلی الله علیه وآله قبل از آن که آن را برای ما شرح دهد، از دنیا رفت! بنابراین ربا و ریبه را رها کنید»!

بدین سان براساس نظر خلیفه دوم آیه ربا، آخرین آیه ای است که بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شده است و چون در سوره مائده آیه ای درباره ربا وجود ندارد، بلکه آیات ربا در چهار سوره دیگر آمده است (آیات 275 و 276 سوره بقره، آیه 161 سوره نساء و آیه 39 سوره روم و آیه 130 سوره آل عمران) سوره دیگری غیر از مائده باید آخرین سوره باشد. علاوه بر آن اتهامی نیز به رسول خداصلی الله علیه وآله

وارد شده است که گویی آن حضرت دین را تفسیر نکرده است! در حالی که این سخن با اکمال دین - که خداوند در آیه مورد بحث می فرماید - سازگار نیست؛ چه آن را آخرین آیه بدانیم و چه ندانیم!

افزون بر اینها، چگونه ادعا می شود که رسول خدا صلی الله علیه وآله احکام ربا را بیان نکرده است با این که فقها به استناد روایات آن حضرت احکام ربا را بیان می کنند.

ابوبکر جصاص پس از ذکر روایات متعارض و متناقض از خلیفه دوم درباره معنای «کلاله» می نویسد:

«فهذه الاخبار التی ذکرنا تدلّ علی انّه لم یقطع فیها بشی ء و انّ معناها و المراد بها کان ملتبسا علیه. قال سعید بن المسیب کان عمر کتب کتابا فی الکلالة فلما حضرته الوفاة محاه و قال ترون فیه رایکم.»⁽¹⁾

«این اخباری که ذکر کردیم دلالت می کند که خلیفه دوم در مسأله کلاله اطمینان به معنی و مراد از آن پیدا نکرده بود و حکم آن برایش روشن نبود. سعید بن مسیب گفته است که عمر دستوری درباره کلاله نوشته بود، ولی هنگام مرگ دستور داد آن را از بین ببرند و گفت در این مسأله به نظر خود عمل کنید»!

واقعیت قضیه این است که خلیفه دوم تا پایان عمر مسأله کلاله را نفهمید، چنان که خودش در این باره می گوید:

«انّی لا ادع بعدی شیئا اهمّ عندی من الکلالة ما راجعت رسول الله صلی الله علیه وآله فی شی ء ما راجعته فی الکلالة و ما اغلظ لی فی شی ء ما اغلظ لی فیه حتی طعن باصبعه فی صدری فقال یا عمر الا تکفیک آیة الصیف التی فی آخر سورة النساء.»⁽¹⁾

«چیزی برایم مهمتر از کلاله نیست. آن قدر که در معنای کلاله از رسول خدا صلی الله علیه وآله پرسیدم درباره هیچ چیزی نپرسیدم و آن قدر که رسول خدا صلی الله علیه وآله در این مسأله بر من درشتی کرد، در هیچ مسأله ای درشتی نکرد، تا جایی که انگشتش را در سینه ام فشرد و فرمود: ای عمر! آیا آیه تابستانی که در پایان سوره نساء است، برایت کافی نیست!

بدینسان خلیفه دوم خود اعتراف می کند مسأله کلاله را تا پایان عمر نفهمیده است، ولی در این جا نیز اتهام کاستی و قصور را به رسول خدا صلی الله علیه وآله نسبت دادند:

«عن ابن عمر قال: خطب عمر علی منبر رسول الله صلی الله علیه وآله... و ثلاثة اشیاء وددت ایها الناس انّ رسول الله صلی الله علیه وآله کان عهدالینا فیها: الجدّ و الکلالة و ابواب من ابواب الربا.»⁽¹⁾

«عبدالله بن عمر می گوید: عمر روی منبر رسول الله صلی الله علیه وآله سخنرانی کرد و گفت: ای مردم! سه چیز است که دوست داشتم رسول خدا صلی الله علیه وآله درباره آنها به ما توصیه می کرد؛ یکی میراث جد، یکی میراث کلاله و یکی هم بخشهایی از ربا».

بدین ترتیب آیه کلاله آخرین آیهای است که بر رسول خدا صلی الله علیه وآله نازل شد.⁽²⁾بقیه اقوال هم این چنین بوده است و یکی از اصحاب به هر دلیل جمله ای گفته است و آن گاه سند سخن دیگران شده است، بدون این که به تعارض و تناقض آن توجه کنند.

به عنوان نمونه دو قول یاد شده از عمر درخور توجه است. با این که سخنان عمر رااز معتبرترین کتب اهل سنت نقل کردیم، ولی هیچ یک به این نکته توجه نکرده اند که آخرین آیه بودن بهانه نیست و عجیب این است که در هر دو

صحیح (مسلم و بخاری) که به نظر آنان صحیح ترین کتب بعد از قرآن است،⁽¹⁾رسول خداصلی الله علیه وآله متهم شده که وظیفه اش را درست انجام نداده است و عجیب تر این که توجه نکرده اند که این گونه روایات با نصّ قرآن تعارض دارد؛ زیرا خداوند در آیه مورد بحث تصریح می کند که دین را کامل و نعمت را تمام کردم.

بنابراین با توجه به تناقض این روایات با هم و تعارض آنها با صریح قرآن و متهم شدن رسول خدا صلی الله علیه وآله نمی توان به این روایات اعتماد کرد و نیازی به بحث و بررسی سند آنها نیست.

ب - پایان بیان احکام اسلامی در منابع شیعه

شیعه به دلیل تبعیت از عترت که رسول خدا صلی الله علیه وآله در حدیث ثقلین - که مورد توافق امت اسلامی است - آنان را عدل قرآن قرار داده و به مسلمانان دستور داده است تا از آنان پیروی کنند، در پایان بیان احکام اسلامی وحدت نظر دارند و آیه مورد بحث را اعلام آخرین واجب الهی می دانند؛

«قال ابوجعفر علیه السّلام: «امرالله عزّوجلّ رسوله بولایة علیّ و انزل علیه انّما ولیّکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزکوة. و فرض ولایة اولی الأمر فلم یدروا ما هی، فامرالله محمدا صلی الله علیه وآله ان

یفسّر لهم الولایة کما فسّر لهم الصلاة و الزکاة و الصوم و الحجّ، فلمّا اتاه ذلک من الله ضاق بذلک صدر رسول الله صلی الله علیه وآله و تخوّف ان یرتدّوا عن دینهم و ان یکذّبوه، فضاق صدره و راجع ربّه عزّ و جلّ فاوحی الله عزّوجلّ الیه: یا ایّها الرسول بلّغ ما انزل الیک من ربّک و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته و الله یعصمک من الناس فصدع بامراللّه تعالی ذکره فقام بولایة علی یوم غدیر خم، فنادی الصلاة جامعة و امرالناس ان یبلّغ الشاهد الغائب... و کانت الفریضة تنزل بعد الفریضة الاخری و کانت الولایة آخر الفرائض فانزل الله عزّوجلّ: الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی. قال ابوجعفرعلیه السّلام یقول الله عزّوجلّ لا انزل علیکم بعد هذه فریضة قد اکملت لکم الفرائض.»⁽¹⁾

«امام باقر علیه السّلام می فرماید: خداوند رسولش را مأموریت داد تا ولایت علی علیه السّلام را اعلام کند و این آیه را بر او نازل کرد: تنها سرپرست شما خدا و رسول او و کسانی هستند که نماز را به پا می دارند و زکات می دهند، و ولایت ولی الامر را واجب کرد، ولی

مردم نمی دانستند ولایت چیست؟ براین اساس خداوند محمد را - که درود خدا بر او و خاندانش باد – مأموریت داد تا ولایت را برای آنان تفسیر کند،همان طور که نماز، زکات، روزه و حج را تفسیر کرده است. با آمدن این دستور، رسول خداصلی الله علیه وآله احساس دلتنگی کرد و از این که مبادا مردم از دین برگردند و او را تکذیب کنند، ترسید. به دنبال این احساس دلتنگی از خداوند تقاضا کرد (که او را معاف دارد) که خداوند به او وحی کرد: ای پیامبر! آنچه از پروردگارت به تو رسیده است، تبلیغ کن و اگر این کار را نکنی رسالت او را تبلیغ نکرده ای و خداوند تو را از مردم نگهدار است. پس از آن رسول خدا صلی الله علیه وآله دستور خداوند را علنی اعلام کرد و در روز غدیرخم با اعلام نماز جماعت عمومی ولایت علی علیه السّلام را اعلام کرد و به مردم دستور داد که این مطلب را شاهدان به غائبان برسانند.

سپس امام باقر علیه السّلام ادامه داد که واجبات الهی یکی پس از دیگری نازل می شد و ولایت آخرین واجبی بود که نازل شد و به دنبال آن خداوند این آیه را فرستاد: امروز دین شما را کامل و نعمت خودم را بر شما تمام کردم.

امام باقر علیه السّلام فرمود: خداوند عز و جل می فرماید: بعد از این واجب، واجب دیگری بر شما نازل نمی کنم و بدون تردید واجبات شما را کامل کردم».

براین اساس تردیدی نیست که این آیه آخرین آیه ای است که متضمن احکام اسلامی است و با این بیان نه پیامبر متهم به قصور در انجام وظایف خود می شود و نه تعارض با قرآن صدق می کند و نه روایات متعارض داریم.

بدین سان مقدمه اول بحث - که پایان بیان احکام اسلامی در آیه مورد بحث و مشخص شدن آخرین واجب اسلامی از طرف خداوند (تعیین رهبری امت اسلامی) بود - روشن شد.

مقدمه دوم: نزول آیه در حجة الوداع

اشاره

در این که آیه «اکمال» در حجة الوداع نازل شده است، شبهه ای نیست و مورد اتفاق امت اسلامی است، ولی این که در چه روزی نازل شده است مورد اختلاف است که به نظر می رسد ذهنیت اهل سنت درباره صحابه در این مسأله نیز دخالت داشته و آنان نیز با انگیزه دیگری این آراء را گفته اند؛ از این جهت به تناقض گویی کشیده شده اند که اکنون به بررسی آنها می پردازیم:

1- نزول در روز جمعه در عرفات

در بعضی از روایات اهل سنت آمده است که این آیه روز جمعه در عرفات نازل شده است؛

«عن طارق بن شهاب عن عمر بن الخطاب رضی الله عنه انّ رجلاً من الیهود قال له: یاامیرالمؤمنین آیة فی کتابکم تقرؤنها لو علینا معشر الیهود نزلت، لاتّخذنا ذلک الیوم عیدا قال ایّ آیة؟ قال: الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا. قال عمر قد عرفنا ذلک

الیوم و المکان الذی نزلت فیه علی النبی صلی الله علیه وآله و هو قائم بعرفة یوم جمعة.»⁽¹⁾

«طارق بن شهاب از عمر بن خطاب نقل می کند که مردی یهودی به او گفت: ای خلیفه در کتاب شما آیه ای است می خوانید که اگر این آیه بر یهودیان نازل می شد ما آن روز را عید می دانستیم.عمر پرسید: کدام آیه؟یهودی گفت: آیه «امروز دین شما را کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم و دین اسلام را برای شما پسندیدم. عمر گفت: ما آن روز و آن مکانی را که این آیه در آن بر پیامبر صلی الله علیه وآله نازل شده است می شناسیم. این آیه در روز جمعه در عرفات، در حالی که رسول خدا صلی الله علیه وآله ایستاده بود، نازل شده است».

2- نزول در شب جمعه

اشاره

در بعضی از روایات اهل سنت آمده است که این آیه در شب جمعه در عرفات نازل شده است؛

«عن طارق بن شهاب قال: قال یهودی لعمر لو علینا نزلت هذه الآیة لا تخذناه عیدا؛ الیوم اکملت لکم دینکم و قال عمر قد علمت الیوم الذی انزلت فیه و اللیلة التی انزلت

لیلة الجمعة و نحن مع رسول الله صلی الله علیه وآله بعرفات.»⁽¹⁾

«طارق بن شهاب می گوید: مردی یهودی به عمر گفت: اگر آیه {الیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ} بر ما نازل می شد ما آن را عید می گرفتیم. عمر گفت: بدون تردید من روز و شبی که این آیه در آن نازل شده است، می شناسم. این آیه در شب جمعه بر رسول خدا صلی الله علیه وآله در عرفات نازل شد و ما با او بودیم».

عجیب این است که نسایی در کتاب خود از همین راوی از عمر⁽²⁾نقل می کند که این آیه در روز جمعه نازل شده است و اکنون نقل می کند که روز عرفه پنجشنبه بوده و آیه در شب جمعه نازل شده است.

نقد

1- بسیاری از صحابه همانند ابوهریره و ابوسعید خدری نقل کرده اند که این آیه در روز غدیر نازل شده است.⁽³⁾

بنابر این بین گفته عمر و بقیه صحابه تعارض ایجاد می شود و با توجه به تعارضهایی که قول عمر دارد - که آنها را بیان می کنیم - قول او از درجه اعتبار ساقط می شود و باید گفته دیگران را که روز غدیر باشد، پذیرفت.

2- روایاتی که می گوید در عرفات نازل شده است راوی آنها عمر و معاویه است. حال با توجه به این که در مراسم حج، در عرفات بیشترین ازدحام و تجمع وجود دارد، چگونه می شود که بین چندین هزار صحابی تنها این دو نفر نقل می کنند که این آیه در آنجا نازل شده است و دیگران چیزی نشنیده اند؟

3- اگر قول عمر را مبنی بر این که آیه «اکمال» در شب جمعه و در عرفات نازل شده است، بپذیریم برخلاف فقه امت اسلامی - چه شیعه و چه سنی - است؛ زیرا و هیچ مسلمانی نباید شب را در عرفه بماند! بلکه باید بعد از غروب آفتاب به طرف مشعر حرکت کنند و رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز چنین کرده است؛

«فلم یزل واقفا حتی غربت الشمس و ذهبت الصفرة قلیلاً حین غاب القرص واردف اسامه خلفه فدفع رسول الله.»⁽¹⁾

«پیامبر در عرفه حضور داشت تا این که خورشید غروب کرد و مقدار کمی از زردی خورشید از بین رفته بود که سوار شد و اسامه را نیز پشت سر خودسوار کرد و به راه افتاد».

همچنین رسول خدا صلی الله علیه وآله آن شب نماز مغرب و عشاء را در مزدلفه خوانده است.⁽¹⁾پس چگونه قابل قبول است که بگوییم رسول خدا صلی الله علیه وآله آن شب را در عرفات مانده! و این آیه بر او نازل شده و عمر نیز همراه او بوده است!

4- اگر گفته عمر را مبنی بر این که روز عرفه مصادف با روز جمعه بوده است، بپذیریم این مسأله با تاریخ حرکت پیامبر از مدینه و ورود او به مکه و بقیه ایام آن سال سازگار نیست که شرح این مسأله طولانی است و برای آگاهی از شرح این جریان می توان به منابع رجوع کرد.⁽²⁾

5- گذشته از تعارضی که بین آراء خلیفه دوم در این مسأله وجود دارد - که بقیه دانشمندان هم با توجه به ذهنیت خود دربارة صحابه گرفتار آن شده اند و راهی برای آن نمی یابند - اشکال دیگری به شرح زیر بر این نظر وارد می شود؛ چه روز عرفه را پنجشنبه بدانیم و چه جمعه و چه نزول آیه را روز و یا شب جمعه بدانیم، این قول با تاریخ ارتحال رسول خدا صلی الله علیه وآله سازگار نیست؛ زیرا از یک طرف اکثریت اهل سنت ارتحال رسول خدا صلی الله علیه وآله را در 28 صفر می دانند⁽³⁾و از طرفی مدعی هستند که فاصله نزول این آیه تا ارتحال رسول خداصلی الله علیه وآله هشتاد و

یا هشتاد یک روز بوده است،⁽¹⁾در حالی که اگر روز عرفه که مصادف با نهم ذیحجه است نازل شده باشد و روز ارتحال را دوازدهم ربیع الاول بدانیم، بیش از نود روز می شود!

گذشته از اشکالهایی که بر نظریه نزول آیه در عرفات یاد شد، شبهات دیگری نیز وارد است؛ مانند این که آیه در حالی بر رسول خدا صلی الله علیه وآله نازل شد که:

«واقف بعرفة علی ناقته العضباء فکاد عضد الناقة ینقدّ من ثقلها فبرکت».⁽²⁾

«حضرت بر شترش به نام عضبا سوار بود، به گونه ای که بازوی شترش از سنگینی آن فرو خوابید.»

بنابراین می باید رسول خدا صلی الله علیه وآله این آیه را در خطبه عرفه خوانده باشد، در حالی که هیچ کس این جمله را جزء خطبه عرفه آن حضرت نقل نکرده است.

گرچه عده ای تلاش گسترده ای را به کار گرفته اند تا اثبات کنند که این آیه در روز غدیر نازل نشده است تا ولایت امام علی علیه السّلام رااز طرف رسول خداصلی الله علیه وآله اعلام نشده بدانند، ولی باید توجه داشته باشند که حتی اگر بپذیریم که آیه مورد بحث، روز عرفه در حالی که آن حضرت بر شتر غضبایش سوار بود، نازل شده است باز هم با ولایت امام علی علیه السّلام در ارتباط است؛ زیرا یکی از احادیث مورد

توافق شیعه و اهل سنت حدیث ثقلین است که رسول خدا صلی الله علیه وآله در آن حدیث، اهل بیت علیهاالسّلام خود را عِدل قرآن و امانت ماندگار بین امت تا قیامت اعلام کرده است و از طرفی بر اساس منابع اهل سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله حدیث را در سال پایانی عمر شریفش چهار بار و نخستین بار در حجة الوداع و در روز عرفه اعلام کرده است. به این جریان توجه کنید:

«عن جابر بن عبدالله قال رایت رسول الله صلی الله علیه وآله فی حجّه یوم عرفة و هو علی ناقته القصواء یخطب فسمعته یقول: یا ایهاالناس انّی ترکت فیکم من (ما) ان اخذتم به لن تضلوا، کتاب الله و عترتی اهل بیتی.»⁽¹⁾

«جابر بن عبدالله می گوید: رسول خدا صلی الله علیه وآله را روز عرفه در حال سخنرانی دیدم که بر شترش (قصوا) سوار بود و می فرمود: ای مردم چیزی را در بین شما گذاشتم که اگر از آن پیروی کنید گمراه نمی شوید، آنها کتاب خدا و عترتم واهل بیتم هستند».

براین اساس - همان طور که در عنوان بحث مطرح کردیم - در نزول آیه در حجة الوداع تردیدی نیست و با توجه به محتوای آیه می باید مشخص شدن جانشین رسول خدا صلی الله علیه وآله از طرف خداوند باشد تا اکمال دین و اتمام نعمت صادق باشد. از طرفی چنان که در شرح آیه تبلیغ بیان کردیم، این آیه در غدیر خم نازل شده است و محتوای آیه تبلیغ حکایت دارد که چیزی به عهده رسول خداصلی الله علیه وآله گذاشته شده است که تبلیغ نکردن آن مساوی با عدم ابلاغ رسالت آن حضرت است. البته با توجه به اختلاف قرائت آیه که «ما انزل الیک فی علی» باشد که پیشتر منابع آن را مشخص کردیم و نیز جمله پایانی آیه تبلیغ که از خوف رسول خدا صلی الله علیه وآله حکایت دارد و همچنین قرائنی که در مشخص کردن مقصود از ناس در آیه و در بحث آیه تبلیغ مطرح کردیم - که مقصود سران قریش هستند که مدعی مشارکت در قدرت و تصاحب رهبری امت بعد از پیامبر بودند - آیه مورد بحث باید قبل از غدیر نازل شده باشد، ولی با توجه به آیه تبلیغ، رسول خدا صلی الله علیه وآله اعلام این آیه را به تأخیر انداخته است که با نزول آیه تبلیغ و تهدید رسول خدا صلی الله علیه وآله از طرف خداوند آن را در غدیر اعلام می کند و این مسأله با نقل منابع شیعه و سنی که آیه در غدیر نازل شده است، منافاتی ندارد؛ زیرا تا رسول خدا صلی الله علیه وآله آیه ای را برای مردم نخواند مردم نمی دانند آیه ای نازل شده است و پیامبر نیز قرائت آیه را تا روز غدیر به تأخیر انداخت که آیه تبلیغ نازل شد و به دنبال آن رسول خدا صلی الله علیه وآله مراسم غدیر را برگزار کرد. تکمیل

دین با اعلام امامت و نزول آیه قبل از غدیر و ترس رسول خدا صلی الله علیه وآله از اعلام آن و نزول آیه تبلیغ و به دنبال آن برگزاری مراسم در روز غدیر و اعلام رسول خداصلی الله علیه وآله به نزول آیه اکمال دین در روایتی بسیار زیبا از امام باقرعلیه السّلام چنین آمده است:

«عن ابی الجارود عن ابی جعفر علیه السّلام قال: سمعت اباجعفرعلیه السّلام یقول: فرض الله عزّوجلّ علی العباد خمسا اخذوا اربعا و ترکوا واحدا. قلت: اتسمیهنّ لی جعلت فداک؟ فقال: الصلاة و کان الناس لا یدرون کیف یصلّون، فنزل جبرئیل علیه السّلام فقال: یا محمد اخبرهم بمواقیت صلاتهم، ثم نزلت الزکاة، فقال: یا محمد اخبرهم من زکاتهم ما اخبرتهم من صلاتهم، ثم نزل الصوم، فکان رسول الله صلی الله علیه وآله اذا کان یوم عاشوراء بعث الی ما حوله من القری، فصامواذلک الیوم، فنزل (صوم) شهر رمضان بین شعبان و شوال، ثم نزل الحجّ، فنزل جبرئیل علیه السّلام فقال: اخبرهم من حجّهم ما اخبرتهم من صلاتهم و زکاتهم و صومهم، ثم نزلت الولایة و انّما اتاه ذلک فی یوم الجمعة بعرفة، انزل الله عزّوجلّ: الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی، و کان کمال الدین بولایة علیّ بن ابی طالب علیه السّلام، فقال عند

ذلک رسول الله صلی الله علیه وآله: امتی حدیثوا عهد بالجاهلیه و متی اخبرتهم بهذا فی ابن عمّی یقول قائل و یقول قائل - فقلت فی نفسی من غیر ان ینطق به لسانی - فاتتنی عزیمة من الله عزّوجلّ بقله اوعدنی ان لم ابلّغ ان یعذبّنی، فنزلت: یا ایها الرسول بلّغ ما انزل الیک من ربّک و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته و الله یعصمک من الناس، انّه لم یکن نبیّ من الانبیاء ممّن کان قبلی الاّ و قد عمّره الله، ثم دعاه، فاجابه، فاوشک ان ادعی فاجیب و انا مسؤول و انتم مسؤولون، فماذا انتم قائلون؟ فقالوا: نشهد انّک قد بلّغت و نصحت و ادّیت ما علیک فجزاک الله افضل جزاء المرسلین، فقال: اللهم اشهد - ثلاث مرّات - ثم قال: یا معشر المسلمین هذا ولیّکم من بعدی فلیبلّغ الشاهد منکم الغائب...»⁽¹⁾

«ابو جارود می گوید: از امام باقر علیه السّلام شنیدم که می فرمود: خدای عزوجل پنج چیز را بر بندگان واجب ساخت و آنان به چهار مورد آن عمل کردند. و یکی را رها کردند. عرض کردم: قربانت گردم، آنها را برای من نام می بری؟»

فرمود: 1- نماز، مردم نمی دانستند چگونه نماز گزارند تا جبرئیل علیه السّلام فرود آمد و گفت: ای محمد وقتهای نماز را به مردم خبر ده؛

2- زکات پس از نماز نازل شد. جبرئیل علیه السّلام گفت: ای محمد درباره زکات آنان را خبر ده، چنان که درباره نماز خبردادی؛

3- روزه بعد از زکات نازل شد. چون روز عاشورا می رسید پیامبر صلی الله علیه وآله به روستاهای اطراف خود افرادی را می فرستاد تا آن روز را روزه بدارند. سپس روزه ماه رمضان - میان شعبان و شوال - نازل شد؛

4- سپس امر به حج رسید و جبرئیل علیه السّلام فرود آمد و گفت چنان که درباره نماز و زکات و روزه به مردم خبر دادی درباره حج هم خبر ده؛

5- سپس امر به ولایت رسید و آن روز جمعه در عرفات رسید و خدای عز و جل آیه «امروز دینتان را برای شما کامل و نعمتم را بر شما تمام نمودم» را نازل کرد و کمال دین با ولایت علی بن ابی طالب بود. پیامبر صلی الله علیه وآله در آن جا فرمود: امت من هنوز به دوران جاهلیت نزدیکند (تازه از جاهلیت به اسلام گراییده اند). اگر من نسبت به پسر عمویم به آنان خبر دهم، کسی سخنی

می گوید - من این مطلب را بدون این که به زبان

آورم در دلم می گفتم - تا آن فرمان قطعی خدای عز و جل به من رسید و مرا تهدید کرد که اگر ابلاغ نکنم، عذابم خواهد کرد و این آیه نازل شد:

«ای پیامبر آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده برسان و اگر این کار را انجام ندهی رسالت خدا را نرسانده ای. وظیفه ات را انجام ندادهای خدا تو را از شر مردم نگه می دارد و خدا مردم کافر را هدایت نمی کند.»

آن گاه رسول خدا صلی الله علیه وآله دست علی علیه السّلام را گرفت و فرمود:

ای مردم! خدا همه پیامبران پیش از مرا عمری معین داد و سپس به جانب خود خواند و آنان هم اجابتش کردند (از دار فانی به عالم باقی رهسپارشدند) و نزدیک است که مرا هم بخواند و اجابت کنم. من مسؤولیت دارم و شما هم مسؤولیت دارید. اکنون شما چه می گویید؟ آنها گفتند: گواهی میدهیم که تو ابلاغ کردی و خیرخواهی نمودی و آنچه بر تو بود، رساندی. خدا بهترین پاداش پیامبران را به تو دهد.

پیامبر سه مرتبه فرمود: خدایا شاهد باش. سپس فرمود: ای گروه مسلمانان این (شخصی که روی دست من و نامش علی بن ابی طالب علیه السّلام است) ولیّ شما پس از من است. شما که حاضرید به غایبان برسانید».

مقدمه سوم: برگزاری مراسم معارفه در غدیرخم

اشاره

در همه جای دنیا مرسوم است که اگر بخواهند مسؤولیّتی را به شخصی واگذار کنند، در حوزه کاری او که باید در آن جا مسؤولیتش را انجام دهد، عده ای از نیروهایی که باید با او کار کنند و عده ای دیگر از بخشهای دیگر و مسؤول بالاتر در مراسم شرکت می کنند. مسؤول بالاتر اهمیت کار و حساسیت آن را بیان و شخص مورد نظر را به آنان معرفی می نماید و ضمن تایید شایستگی شخص معرفی شده از دیگران می خواهد که با او در پیشبرد اهداف سازمان همکاری کنند. اکنون به بررسی این قطعه از تاریخ میپردازیم تا ببینیم آیا رسول خدا صلی الله علیه وآله این وظیفه را انجام داده است یا نه؟

مراسم عبادی حج با حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله به پایان می رسد. مسلمانان از این که توانسته اند در حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله اعمال حج را انجام دهند، بسیار خوشحال هستند و اکنون دیگر با کعبه وداع می کنند و به سوی خانه و دیار خود روانه می شوند؛ بخصوص با خبری که رسول خدا صلی الله علیه وآله در عرفات به آنان داده بود که دیگر او را نخواهند دید، جدایی از رسول خدا صلی الله علیه وآله برای همیشه بود؛ از این رو یک لحظه همراهی با آن حضرت برای مردم غنیمت و گذشت این زمان بسیار سنگین بود، تا این که کاروان بسیار عظیم مسلمانان که دهها هزار نفر در آن

حضور دارند، به منطقه «رابغ»⁽¹⁾در سه مایلی «جحفه»⁽²⁾رسید. در آن هنگام جبرئیل نازل شد و این آیه را بر رسول خدا صلی الله علیه وآله خواند⁽³⁾:

{یا أَیُّها الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ إِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی القَوْمَ الکافِرِینَ}⁽⁴⁾

«ای پیامبر چیزی که از طرف پروردگارت بر تو نازل شد، ابلاغ کن که اگر این کار را نکنی رسالت خدا را انجام نداده ای. خداوند در برابر مردم تو را نگه می دارد و کافران را هدایت نمی کند».

شواهد وقوع مراسم غدیر

اشاره

از آن جا که رسول خدا صلی الله علیه وآله مراسم معرفی امام علی علیه السّلام را در منطقه غدیر انجام داده،خطبه غدیریه رسول خدا صلی الله علیه وآله مورد توجه امت اسلامی بوده است و دانشمندان اسلامی در هر دو گروه، شیعه و سنی درباره خطبه و سخنان آن حضرت، دلالت کلمات بر ولایت، اسناد حدیث غدیر و... سخن گفته اند، به گونه ای که اصل حادثه غدیر قابل انکار نیست، ولی با توجه به بعضی از شبهاتی

که در آینده درباره این حادثه مطرح می شود، شواهد وقوع این حادثه را به طور مختصر مطرح می کنیم. قبل از طرح این شواهد تذکر این نکته ضروری است که ما این شواهد را تنها از منابع اهل سنت نقل می کنیم و اگر بنا باشد از منابع شیعه نقلی بیاوریم، سخن بسیار طولانی خواهد شد.

1- محدثان اهل سنت:

محدثانی که سخنان رسول خدا صلی الله علیه وآله و در حقیقت، وقوع حادثه غدیر را ثبت کرده اند، به دو گروه زیر تقسیم می شوند:

یک - محدثانی که حدیث ثقلین را - که رسول خدا صلی الله علیه وآله در غدیر بیان کرده است - نقل کرده اند؛ زیرا یکی از موارد حدیث ثقلین غدیر خم است؛.

1- احمد بن شعیب نسایی، در خصائص امیر المؤمنین علی ابن ابیطالب علیه السّلام، ص 79، حدیث 119.

2- بخاری در کتاب التاریخ الکبیر، ج 3، ص 96؛

3- مسلم، در کتاب الجامع الصحیح، ج 4، ص 122؛

4- احمد بن حنبل در مسند، ج 3، ص 394، حدیث 10747 و در ج 5، ص492، حدیث 18780؛

5- ابن حمید در مسند، حدیث شماره 265؛

6- ابن حجر در المطالب العالیه، ج 4، ص 65، حدیث 1873؛

7- دارمی در سنن، ج 2، ص 310، حدیث 2319؛

8- سبط ابن جوزی در تذکرة الخواص، ص 322؛

9- ابن ابی عاصم در کتاب السنة، ص 629، حدیث 1551 و ص 630، حدیث 1555؛

10- بلاذری در انساب الاشراف، ص 110، حدیث 48؛

11- ابونعیم اصفهانی، در حلیة الاولیاء، ج 1، ص 355 و ج 9، ص 64؛

12- الفسودی در المعرفة و التاریخ، ج 1، ص 536؛

13- متقی هندی در کنزالعمّال، ج 5، ص 289، حدیث 12911، و ج 13، ص 140، حدیث 36441، و ص 104 حدیث 36340 و 36341؛

14- سیوطی در جمع الجوامع، ج 2، ص 357 و 395؛

15- یشار عواد در جامع الاحادیث، ج 7 حدیث 14523 و حدیث 15112 و 15122 و 15113 و ج 4، دیث 7773 و 8072؛

16- طحاوی در مشکل الآثار، ج 2، ص 307 و ج 4، ص 368؛

17- طبرانی در المعجم الکبیر، ج 3، حدیث 2679 و 2681 و 2683 و 3052 و ج 5، حدیث 4969 و 4970 و 4971 و 4986 و 5026 و 5028؛

18- حاکم نیشابوری در المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 109، 110 و 161؛

19- بیهقی در السنن الکبری، ج 2، ص 148 و ج 7، ص 30 و ج 10، ص 114؛

20- خطیب بغدادی در تاریخ بغداد، ج 8، ص 442؛

21- ابن مغازلی در مناقب علی بن ابی طالب، ص 16، حدیث 23 و ص 233، حدیث 281 و 282 و 283 و284؛

22- خطیب خوارزمی در مناقب، ص 93؛

23- گنجی در کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابی طالب، ص 53؛

24- ابن عساکر در تاریخ دمشق در ترجمة امام علی علیه السّلام، ص 45، حدیث 547؛

25- البغوی در مصابیح السنة، ج 2، ص 205؛

26- ابن اثیر در اسد الغابة، ج 3، ص 93 (در چاپی ص 139)، در شرح حال عامر بن لیلی، شماره 2727؛

27- المزی در تحفة الاشراف، ج 3، ص 203، حدیث 3688؛

28- ابن تیمیه در منهاج السنة، ج 4، ص 85؛

29- هیثمی در مجمع الزوائد، ج 9، ص 163 و 164؛

گذشته از آن که عده ای از علمای اهل سنت درباه حدیث ثقلین کتاب مستقل نوشته اند؛ کتاب طرق حدیث «انّی تارک فیکم الثقلین» که حافظ ابوالفضل محمد بن طاهر بن علی بن احمد المقدسی (448 - 507 ق) نوشته است و ذهبی شرح حال او را در سیر اعلام النبلاء (ج 19، ص 371 - 361) آورده است. همچنین اسماعیل پاشا در هدیة العارفین (ج 2، ص 82) شرح حال او را آورده و این کتاب را از آثار او برشمرده است.

دو - محدثانی که حدیث «من کنت مولاه فعلی مولاه» را نقل کرده اند؛

1- همه محدثانی که حدیث ثقلین در موقف غدیر را نقل کرده اند این حدیث را نیز آورده اند؛ زیرا رسول خدا صلی الله علیه وآله بعد از بیان ثقلین دست علی علیه السّلام را گرفت و به عنوان مصداق عترت به آنان معرفی کرد و سپس فرمود: «من کنت مولاه فعلی مولاه»؛

2- محدثانی که درباره حادثه غدیر کتاب نوشته اند؛

2-1- شمس الدین ابن طولون حنفی (880 - 953 ق) که در علوم متداوله عصر خود تخصص داشت و کتابی دارد به نام «طراز الکم فی ماروی فی غدیر خم» او دارای تألیفات

بسیاری است و کتابی درباره آثار خود دارد به نام «الفلک المشحون فی احوالات ابن طولون» که در صفحه 48 نام این کتاب خود را آورده است؛

2-2- محمد بن جریر طبری صاحب تفسیر، تاریخ و... کتابی درباره حدیث غدیر دارد؛

2-3- حافظ دار قطنی کتابی دارد به نام طرق حدیث الغدیر که گنجی شافعی در کفایة الطالب (ص 60) از آن یاد کرده است؛

3- محدثانی که درباره حدیث «من کنت مولاه فعلی مولاه» کتاب نوشته اند؛

3-1- حاکم حسکانی کتابی به نام دعاء الهداة الی اداء حق الموالات درباره طرق حدیث من کنت مولاه دارد، خود درباره آن می نویسد:

«و طرق هذا الحدیث مستقصات فی کتاب دعاء الهداة الی

اداء حق الموالات من تصنیفی فی عشرة اجزاء.»⁽¹⁾

« بررسی کامل طرق این حدیث در کتابم به نام دعوت هدایتگران به ادا کردن حق ولایت در ده جلد انجام گرفته است».

3-2- قندوزی صاحب ینابیع الموده درباره طرق حدیث من کنت مولاه مینویسد:

«حکی ابوالمعالی الجوینی المقلّب بامام الحرمین استاذ ابی حامد الغزالی رحمهما الله یتعجب و یقول رایت مجلدا فی بغداد فی ید صحاف فیه روایات خبر غدیرخم مکتوبا علیه المجلدة الثامنة و العشرون من طرق قوله صلی الله علیه وآله: من کنت مولاه فعلی مولاه و یتلوه المجلدة التاسعه و العشرون.»⁽²⁾

«ابوالمعالی جوینی ملقب به امام الحرمین که استاد ابوحامد غزالی است - که رحمت خدا بر آن دو باد - با تعجب حکایت می کند و می گوید در بغداد در دست کتابفروشی کتابی دیدم که

درباره روایات حدیث غدیر بود و روی جلد آن نوشته شده بود؛ جلد بیست و هشتم از طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه و جلد بیست و نهم بعد از آن خواهد آمد».

3-3- حاکم نیشابوری ابن البیع کتابی دارد به نام «طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه» که خود در کتاب دیگرش به نام «معرفة علوم الحدیث» در جلد پنجاهم، صفحه 312 از آن یاد کرده است؛

3-4- شمس الدین ذهبی مورخ مشهور کتابی دارد به نام حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه که خود درباره این کتاب می نویسد:

«و قد جمعت طرق حدیث الطیر فی جزء و طرق حدیث من کنت مولاه و هو اصحّ.»⁽¹⁾

«طرق حدیث طیر را در یک جلد جمع کردم. همچنین طرق حدیث من کنت مولاه را نیز در یک جلد جمع کردم که این حدیث صحیح تر است».

3-5- ابوسعید ناصر سجستانی کتابی به نام «الداریه فی حدیث الولایه» دارد که 17 جزء است و سمعانی از دانشمندان اهل سنت آن را دیده است.⁽²⁾

از دانشمندان شیعه نیز ابن شهر آشوب از این کتاب یاد کرده می نویسد: «مولف این کتاب، این حدیث را از یکصد و بیست صحابی نقل کرده است».⁽¹⁾

4- محدثانی که درباره حدیث غدیر قضاوت کرده اند:

4-1- ابن مغازلی شافعی پس از آن که حدیث غدیر را با سیزده سند نقل کرده است از قول ابوالقاسم فضل بن محمد می نویسد:

«هذا حدیث صحیح عن رسول الله علیه السّلام و قد روی حدیث غدیر خم عن رسول الله علیه السّلام نحو من مائة نفس منهم العشرة المبشّرة و هو حدیث ثابت لا اعرف له علّه تفرد علی بهذه الفضیلة لیس یشرکه فیها احد.»⁽²⁾

«این حدیث صحیحی است از رسول خدا صلی الله علیه وآله و سپس خودش می گوید: حدیث غدیر را ازرسول خدا صلی الله علیه وآله حدود یکصد نفر از اصحاب آن حضرت نقل کرده اند که عشره مبشره نیز از آن جمله اند. این حدیث ثابتی است که من نسبت به آن نقصی نمی شناسم؛ این امتیازی است که تنها علی دارای آن است و کسی با او در این امتیاز شریک نیست».

2- مورخان اهل سنت:

مورخان اسلامی که سیره رسول خدا صلی الله علیه وآله را نوشته اند به حادثه غدیر اشاره کرده اند؛ چه مشروح و چه به عنوان خطبه رسول خدا صلی الله علیه وآله در حجة الوداع. حتی کسانی که عناد خاصی با شیعه دارند نیز نتوانسته اند وقوع حادثه را نادیده بگیرند؛

«فصل فی خطبته صلی الله علیه وآله بمکان بین مکة و مدینة فی ایراد الحدیث الدال علی انّه علیه السّلام خطب بمکان بین مکة والمدینة مرجعة عن حجة الوداع قریب من الجحفة یقال له غدیرخم»⁽¹⁾

«فصلی درباره سخنرانی رسول خدا صلی الله علیه وآله در محلی بین مکه و مدینه و آوردن احادیثی که دلالت می کند رسول خدا صلی الله علیه وآله هنگام بازگشت از حجة الوداع نزدیک جُحفه که به آن غدیر خم می گویند، سخنرانی کرده است».

ابن کثیر عناد خاص خود را به شیعه چنین ابراز می دارد:

«و نحن نورد عیون ما روی فی ذلک مع اعلامنا انّه لا حظ للشیعة فیه و لا متمسک لهم و لا دلیل لما نبینّه و ننبّه علیه.»⁽²⁾

«ما عین آنچه را درباره حادثه غدیر وارد شده است، می آوریم با این که پیشتر اعلام می کنیم که حادثه غدیر بهره ای برای شیعه ندارد و وسیله ای برای آنان نیست و دلیلی نیز برای حقانیت آنان نیست که در آینده آن را بیان می کنیم و به این مسأله توجه خواهیم کرد».

عجیب است که ابن کثیر پس از نقل حدیثی در این زمینه می نویسد:

«قال شیخنا ابوعبدالله الذهبی و هذا حدیث صحیح.»⁽¹⁾

«استاد ما ذهبی گفته است حدیث غدیر صحیح است.»

کسی نیست به ابن کثیر بگوید که اگر این حدیث صحیح است، چگونه به نفع شیعه نیست و عجیب تر آن که با دیدگاه افراطی اهل سنت دربارة صحابه به خصوص سلفیون که ابن کثیر از آنان است در ادامه برای این که به گفته خود او شیعه را از این حدیث بی بهره کند، حاضر شده است به ابوهریره - که از صحابه است - نسبت دروغگویی بدهد، چرا که وی نزول آیه {الیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ} را در روز غدیر نقل کرده است⁽²⁾و عجیب تر آن است که ابن کثیر در تفسیرش به حادثه غدیر اشاره می کند و می نویسد:

«و قد ثبت فی الصحیح»؛⁽¹⁾در نقل صحیح، این حادثه ثابت شده است.

3- مفسران اهل سنت:

مفسران اسلامی نیز به نوبه خود به وقوع حادثه غدیر و صدور حدیث ثقلین اشاره کرده اند؛ آنان در ذیل آیاتی به تناسب آیه،مسأله غدیر را مطرح کرده اند که می توان آنها را چنین تقسیم بندی کرد:

3-1- گروهی که نزول آیه {یا أَیُّها الرَّسُولُ بَلِّغْ} را در روز غدیر می دانند؛⁽²⁾

3-2- گروهی که نزول آیه {الیَوْمَ أَکْمَلْتُ} را در روز غدیر می دانند؛⁽³⁾

3-3- مفسرانی که نزول آیه {سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ} را بعد از حادثه غدیر می دانند؛⁽⁴⁾