مشخصات کتاب
نام کتاب : ........................ ریشه ها و جلوه های تشیّع و حوزه علمیّه اصفهان - جلد اوّل
مؤلّف: ........................میر سیّد حجّة موحّد أبطحی موسوی اصفهانی
حروفچینی و صفحه آرائی:........................محبّ الزّهراء علیها السلام اصفهان
لیتوگرافی و چاپ : ............................ أمیر - قم
تاریخ انتشار : ........................................... عید سعید غدیر خم ۱۴۱۸ قمری
ناشر : .............................. دفتر تبلیغات ألمهدی ( عج ) اصفهان
قیمت : .......................۲۰۰0 تومان
اصفهان - حوزه علمیّه - مدرسه صدر و مدرسه ذوالفقار
میر سیّد حجّة موحّد أبطحی
اشاره
نقش مساجد اصفهان
در فعّالیتهای درسی و حوزه ای
1-نقش مساجد اصفهان در فعّالیتهای درسی و حوزه ای
اشاره
بسم الله الرحمن الرحیم
اَلحَمدُلِلِّه رَبَّ العالَمین وَصَلَّی اللهُ عَلی سَیَّدِنا وَنَبِیَّنا البَشیرِ النَّذیر الَّذی بُعِثَ رَحمَةً لِلعالَمینَ مُحَمَّدٍ خاتَمِ النَّییِّنَ وَعَلی آلِهِ َوعِترَتِهِ الطَّیَّبینَ الطّاهِرینَ لاسِیّما بَقِیَّةِ اللهِ فی الاَرَضینَ، اَلحُجَّةِ بنِ الحَسَنِ العَسکَری؛عَجَّلَ اللهُ فَرَجَه وَلَعنَةُ اللهِ عَلی اَعدائِهِم اَجمَعینَ مِنَ الآنِ اِلی قیامِ یَومِ الّدینِ .
نقش مساجد در فعّالیتهای درسی و حوزهای
از أوّلین روزهای تاریخ إسلام، مساجد، محلّ تعلیم و تعلّم ، و مذاکره علمی بوده ، و مسجدهای بزرگ و درجه أوّل إسلامی ، همانند : «مسجد اَلحرام » و « مسجد اَلنّبی صَلّی اللَّهِ عَلَیْهِ وَ ألِه » و « مسجد کوفه » و ... ، جایگاه تشکیل مجالس درس و بحث و تحقیق بوده ، و در حوزه های بزرگ ، در شهرهای مختلف ، همانند : نجف أشرف ، قم ، اصفهان ، مشهد و ... ، برای فعّالیتهای درسی و علمی ، از مساجد بهره برداری شده و می شود .
در شهر و حوزه علمیّه اصفهان ، در طول تاریخ ، بسیاری از مساجد بزرگ و کوچک ، جایگاه تعلیم و تعلّم و مذاکره و مباحثه علمی بوده ، و ما در این بخش ، تعدادی از مساجد را ، مورد بحث قرار داده ، و پس از معرّفی إجمالی ، اشاره ای به نقش آنها در زمینه فعاّلیّت های حوزه ای می نمائیم .
و اینک با ترتیب تقریبی زمان فعالیّتِ علمی ، مساجدی را نام می بریم :
1-مسجد جمعه ( جامع)
مسجد قدیمیِ بسیار بزرگی است در شهر تاریخیِ اصفهان ، در حوالی میدان کهنه ، در محلّه بوإسحاقیّه ، که در حال حاضر، در نزدیکیِ فلکه سبزه میدان (میدان قیام) و خیابان هاتف واقع گردیده است .
این مسجد عظیم و بی نظیر ، که تأسیس أوّلیه آن به دوره ورود اسلام ، به ایران و اصفهان بر می گردد، در حقیقت مجموعه ای از معماری ها و آثار هنریِ
دوره های بعد از اسلامِ تاریخ ایران است ، و یادگارهائی أرزشمند از أدوار گوناگون ایران إسلامی را در خود جای داده است ، و می توان به خوبی ، تحوّلات معماریِ دوره های إسلامیِ تاریخ ایران را ، در مدّت هزار سال ، در آن مطالعه نمود . گنبد جنوبی و شمالی مسجد ، ایوانهای چهارگانه ، مناره های بلند و زیبا، صحن بسیار بزرگ و باشکوه ، سردربهای متعدّد و با عظمت ، چهل ستونها و شبستان های بزرگ و جالب ، غرفه ها و حجره ها ، گچ بری ها و کاشی کاری های متنوّع ، خطوط زیبا و کتیبه های جالب و گوناگون ، و نیز سایر خصوصیات متعدّد و متنوّع این مسجد ، هر بخشی از آن، نشانه ای از معماری و هنرِ دوره های سلجوقیان ، مغولها ، آل مظفّر ، تیموریان ، آق قویونلوها ، صفویّه ، قاجاریّه و ... می باشد .
مسجد جمعه اصفهان ، در نوشته بزرگانی از دانشمندان و محقّقان و سیّاحان قدیم ، همانند : ابن حوقل و مَقْدسی و مافرّوخی و ناصر خسرو ، و ابن أثیر و یاقوت حموی ، مورد توجّه قرار گرفته ، و باستان شناسهای بزرگی ، همانند : پرفسور پوپ (صاحب شش جلد کتاب بررسی هنرهای ایران ) و آقای گُدار ( صاحب مجموعه ای در چند جلد تحت عنوان آثار ایران ) و ...، تحقیقات بسیار گسترده ای را در مورد این مجموعه بی نظیر أنجام داده ، و عرضه نموده اند ، و در کتابهای أرزشمندی ، همانند : گنجینه آثار تاریخی اصفهان ( أثر دکتر لطف الله هنرفر) و آثار ملّی اصفهان ( أثر رفیعی مهرآبادی ) و دیگر کتابهای تاریخ و جغرافیای اصفهان ، بخش بسیار وسیعی ، به معرّفی خصوصیّات و مزایای گوناگون این مسجد ، اختصاص یافته است .
به عنوان نمونه ، یک جمله کوتاه و گویا و أرزشمند ، از پرفسور پوپ ، ایران
شناس مشهور ، درباره این مسجد عظیم نقل مینمائیم ، او چنین نوشته است (1)
این بنا، با عظمت خاموش و جدّی و أسرار آمیزش
یکی از زیباترین آثار معماری جهان است
مسجد جامع مرکز تعلیم و تربیت اسلامی
از زمانهای قدیم ، مسجد جامع محل تعلیم و تربیت دینی در اصفهان بوده ، تا آنجا که مافرّوخی اصفهانی ( که از علماء بزرگ اصفهان در قرن پنجم بوده ) در کتاب محاسن اصفهان ، چنین توضیح داده است : برای هر نماز ، کمتر از پنج هزار نفر در آن اجتماع نمیکنند ، پهلوی هر ستونی از مسجد ، استادی ( شیخی ) قرار دارد ، که جماعتی از طالبین علم ، گِرد او را گرفته ، به وظیفه درس و ریاضت نفس ، اشتغال دارند . آراستگیِ این محل ، به واسطه مناظره فقهاء ، و مباحثه علماء و مجادله متکلّمین و پند دادن واعظ ها، و ... ، است ... ، در برابر این مسجد ، کتابخانه ای با حجرات و مخزن کتاب وجود دارد، که استاد و رئیس ، أبواَلعبّاس ، أحمد ضبّی آن را ساخته ، و او کتب مربوط به همه گونه از علوم و دانشها را که به مرور ایّام ، فضلا و ادباء سابق انتخاب کرده اند ، در این کتابخانه جمع نموده است ، و فهرست این کتابخانه مشتمل بر سه جلد بزرگ است ، که در برگیرنده کتابهائی در تفسیر قرآن و حدیث و علم نحو و صرف و لغت و شعر و أدب و تاریخ و منطق و ریاضیّات و طبیعیّات و الهیّات و سایر علوم و دانشها می باشد (2).
در این مرکز علمی ، دانشمندان و بزرگانی ، همانند : حمزه اصفهانی و أبوعلی
مسکویه و حافظ أبونعیم اصفهانی و اسماعیل ( صاحب ) ابن عبّاد ، و أبوعبداَلله معصومی و مفضّل بن سعد مافرّوخی اصفهانی و ... ، فعّالیّت علمی داشته اند (1)و از مفاخر علمی این مسجد تاریخی ، به شمار می روند .
صفه صاحب ، محل تدریس صاحب بن عبّاد
در مسجد جمعه ( جامع ) اصفهان ، آثاری از دوره دیالمه مشاهده می شود ، و ایوانِ جنوبیِ مسجد، هنوز به نام صفه صاحب معروف است ، و معلوم می شود که صاحب ، اسمعیل بن عبّاد ( چهره برجسته شیعه ) در بنائی که سابقاً در محلّ این ایوان سلجوقی وجود داشته ، به تدریس می پرداخته است (2).
مسجد جامع و فعّالیّتهای درسی علاّمه مجلسی و أجداد او
جدّ مادری علاّمه مجلسی ( کمال اَلدّین درویش محمّد اصفهانی (3)) در صفه درویش ، درس حدیث میگفته است ، و علاّمه ، ملاّ محمّد تقی مجلسی ، در چهلستون مسجد ، در زاویه جنوب غربی مسجد جامع تدریس می نموده ، و علاّمه ملاّ محمّد باقر مجلسی، به جای پدر خود تدریس می کرده ، و لذا در زبان مردم ، این قسمت ، به عنوان مَدْرس مجلسی نامیده میشود . در أیّام زمستان که هوا سرد بوده ، روزهای آفتابی در صفه درویش ( محل تدریس کمال اَلدّین
1) تاریخ فرهنگ اصفهان ، صفحه ۳۴ و ۳۵
2) گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۴۳
3) ملاّ محمد تقی مجلسی ، این بزرگمرد را با عنوان «شیخ الفقهاء و المحدّثین ، در زمان خودش» یاد کرده ، و علاّمه مجلسی ، او را این گونه مورد ستایش قرار داده : نخستین دانشمندی که حدیث شیعه را در زمان دولت صفویه ، در اصفهان نشر داد . به کتاب ( علامه مجلسی بزرگمرد علم و دین ، صفحات ۱۸ و ۱۹) مراجعه شود
درویش محمّد ) و در مواقع برف و باران ، در شبستانِ چراغیِ مسجد ، معروف به طِنِبی ، تدریس می فرموده است (1).
در دوره ملاّ محمّد تقی مجلسی ، در هر گوشه ای از مسجد جامع ، حوزه درسی و جلسه مذاکره مباحثِ علمی ، منعقد بوده است (2).
رونق علمی مسجد جامع در زمان علاّمه مجلسی
عظمت و گسترش میدان فعّالیّت علمی علاّمه ، ملاّ محمّد باقر مجلسی ، از یک طرف ، و منصب های رسمیِ آن بزرگمرد در زمان خود ، از قبیل منصب شیخ ألإسلامی ، منصب إمامت جمعه و ...، از طرف دیگر، و خُلق و خوی أرزشمند آن پیشوای عالیقدر ، از دیگر سوی ، سبب شد که از شهرهای دور و نزدیک ، مهاجرت علماء و طلاّب علوم دینیّه ، به سوی اصفهان أنجام گیرد ، و خانه علاّمه مجلسی و مَدْرس او ( در مسجد جامع ) و کتابخانه پربرکت آن بزرگمرد ، کعبه آمالِ طالبان علم و تحقیق گردد، و حوزه درسی علاّمه مجلسی ، جمعیّت أنبوهی از طلاّب و علماء و فضلاء را در بر گیرد، تا جائی که دو نفر از بزرگان شاگردان علاّمه مجلسی ، یعنی : میرزا عبداَلله أفندی (صاحب ریاض اَلعلماء ) و سیّد نعمت اَلله جزائری ، که هر دو از مفاخر شیعه و حوزه علمیّه اصفهان ، و از مبرّزین شاگردان علاّمه مجلسی بوده اند ، تعداد شاگردان علاّمه مجلسی را متجاوز از یکهزار نفر نوشته اند (3)و این سخن نشانه رونق بسیار و جالب توجّه ، برای حوزه درسی علاّمه مجلسی می باشد .
یادگاری از دوره رونق علمی مسجد جامع
نسخه ای از کتاب من لا یحضره اَلفقیه شیخ صدوق را، شخصی به نام أبو اَلحسن بن معزّ اَلدّین محمّد قهجاورستانی ، در تاریخ ششم رجب ۱۰۶۰، در مسجد جامع قدیم اصفهان نوشته است ، و همین کتاب را کاتب یاد شده ، در نزد ملاّ محمّد تقی مجلسی خوانده ، و تصحیح نموده است ، و دستخطّ مرحوم مجلسی ( ملاّ محمّد تقی ) در زمینه تأیید تصحیح و قرائت کتاب یاد شده ، در آخر جزء چهارم کتاب ، مرقوم شده است ، نسخه یاد شده ، در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود میباشد (1).
۲-مسجد جامع جورجیر از آثار صاحب بن عبّاد
(2) مفضّل بن سعد ( مافَرّوخی اصفهانی ) که از علماء بزرگ قرن پنجم هجری میباشد ، در کتاب محاسن اصفهان ، دو جامع بزرگ را مورد معرّفی قرار داده ، یکی جامع بزرگ عتیق ( مسجد جامع مشهور ) دوّم جامع جدید کوچک ، مشهور به جورجیر ، که این دوّمی را ، کافی آلکفاة ، صاحب بن عبّاد ساخته است، و از نظر استحکام و صلابت ، برتری دارد بر جامع عتیق.
... قَد اُوتِیَ فَضْلاً عَلی اَلْجامِعِ اَلأکْبَرِ ، فی صَلابَةِ اَلأطْیانِ وَ اَرْتِفاعِ اَلْمَکانِ وَ اَسْتِحْکامِ اَلْبُنْیانِ ، وَ اَلْمَنارَةِ اَلَّتی أجْمَعَ اَلْمُهَنْدِسُونَ عَلی أنَّهُ لَمْ یُبْنَ فی اَلْعالَمِ اَرْشَقُ مِنْها قَدّاً وَ اَتَّمُ مَدّاً وَ اَدَقُّ عَمَلاً وَ اَحْکَمُ تَفْضیلاً وَ جُمَلاً ... إرْتِفاعُها مِأةُ ذِراعٍ وَ سَطْحُها
باعٌ فی باعٍ . وَ فی کَلِّ ما عَدَّدَتْهُ وَ سَرَّدَتْهُ مِنَ اَلْمَساجِدِ وَ اَلْخانِکاهاتِ وَدارِاَلْکُتُبِ ، لِلْفُقَهاءِ مَدارِسُ ، و لِلأُدَباءِ مَجالِسُ ، وَ لِلشُّعَراءِ مَواسِمُ وَ مَآنِسُ وَ ... (1).
چنانچه ملاحظه می نمائید ، مافرّوخی ، این مسجد را از نظر استحکام و اَرزشمندی و بلندی مناره ( یکصد ذراع = تقریباً پنجاه متر ) بر مسجد جامع کبیر ترجیح داده ، و سپس فعّالیّت های عمرانی اصفهان را ، در زمینه تأسیس مساجد و مدارس و کتابخانه ها و ... معرّفی نموده ، و توجّه اصفهانیها را ، به تأسیس پایگاههای علمی و تشکیل مجالس أدبی ، برای علماء و أدباء و شعراء و ...، روشن ساخته ، و طبیعتاً ، مسجد جامع جورجیر نیز ، در مسیر همان سیاست کلی بوده ، و میدانی برای فعّالیّت علمی و دینی به شمار می رفته است .
مسجد جامع جورجیر ، در حوادث تاریخی از بین رفته ، و به جای آن مسجد حکیم (که از مساجد جامع و تاریخی اصفهان می باشد ) ساخته شده است ، و تنها سردری از مسجد جامع جورجیر باقی مانده ، که از آثار تاریخی نیمه دوّم قرن چهارم هجری ( دوره وزارت اسمعیل بن عبّاد ) به شمار می رود (2).
۳-مسجد جامع عبّاسی « مسجد امام »
مهمترین مسجد دوره صفویّه ، در شهر اصفهان ، از جهت عظمت معماری و وسعت و ظرافت کاشی کاری و تزئینات حیرت أنگیز ، مسجد جامع عباسی میباشد ، که با نام مسجد شاه شهرت یافته ، و أخیراً ( پس از انقلاب إسلامی) به نام « مسجد امام » نامیده میشود .
این مسجد در سال ۱۰۲۰ هجری به فرمان شاه عباس أوّل ( کبیر ) در طرف
جنوب میدان عظیم نقش جهان ، شروع به تأسیس گردیده ، و در سال ۱۰۲۵ به منظور تکمیل آرایش میدان ، سردَرِ آن تکمیل شده ، و سپس ساختمان و تزیین سایر قسمتهای مسجد ، تا آخر عمر او ( شاه عبّاس ) و سپس تا سال ۱۰۷۷ ادامه یافته است (1). بهترین مهندس ها و معمارها و استادکارها ، و نیز هنرمندان کاشیکار و خطّاط ، و هم چنین کارشناسان خُبره در شناخت سنگها و مصالح ساختمانی ، در تأسیس این مسجد به کار گرفته شدند ، و از عجائب وغرائبِ قضیّه ساختن مسجد ، پیدا شدن معدن سنگ مرمر در حوالی اصفهان بوده ، که در هیچ زمان ، کسی از آن نشان نیافته بوده است (2)و آن سنگهای بینظیر ، در تزیین مسجد، مورد استفاده قرار داده شده است .
سردَرِ ورودی مسجد ، که در جنوب میدان شاه ( میدان امام ) واقع شده ، از شکوه و زیبائی خیره کننده ای برخوردار است ، و معماران ماهر ، توانسته اند به شکل استادانه ای ، انحرافی را که از خطّ جنوب و شمال ( حالت میدان ) به خطّ قبله ( حالت ساخت مسجد و قبله آن) وجود دارد ، در دالان مسجد تعبیه کنند ، به طوری که در أوّلین برخورد، تازه واردها احساس انحراف نمی نمایند
گنبد زیبا و با عظمت مسجد ، از سطح زمین ۵۴ متر ارتفاع دارد، و بلندی دو مناره ایوان داخلی مسجد ، هرکدام ۵۲ متر ، و ارتفاع دو مناره سردَرِ مسجد ، هرکدام ۴۸ متر می باشد (3). زیر گنبد عظیم و باشکوه مسجد ، حالت انعکاس
صوت وجود دارد ، به نحوی که با زدنِ ضربه ، در مرکز گنبد ، صدا به خوبی منعکس می شود، و در زبان مردم (گنبد هفت صدا ) گفته میشود . صفه جلوی گنبد به ارتفاع 30/5 متر و به طول ۱۸ متر می باشد . در طرف جنوب غربی مسجد ، مدرسه سلیمانیّه ، و در جنوب شرقی مسجد، مدرسه ناصریّه تأسیس شده ، که هر دو ، جزء مجموعه ساختمان مسجد می باشد ، و بر شکوه و أهمیّت مسجد افزوده است . مساحت مسجد ، از شرق به غرب، ۱۴۶ متر و از شمال به جنوب ، ۸۴ متر ، و مساحت صحن، 71/5×5/54متر می باشد (1).
تأسیس جامع جدید ، بر مبنای فعّالیّت علمی
در وقفنامه ای که برای جامع جدید عبّاسی ( مسجد شاه ) زیر نظر نابغه دوران ، و افتخار عالَم تشیع ، مرحوم شیخ بهائی أعلی اَلله مقامه ، در تاریخ شعبان ۱۰۲۳ تنظیم شده است ، بخشی به وظایف مدرّسین و طلاّب جامع عبّاسی ، و حقوق آنها اختصاص داده شده ، و شمار مدرّسین یازده نفر تعیین شده اند ، که موظّفند به جز دو روز در هفته ، تمام روزها مرتّباً به تدریس در مسجد ، اشتغال داشته باشند . در آن وقفنامه ، عدّه ای از مدرّسین که شخصأ نامشان ذکر شده است ، بدین قرار میباشند: 1- عالم ربّانی ، و فاضل موقحّد صمدانی ، آقا میرزا اسمعیل خاتون آبادی ۲ - ملاّ محمّد تقی طبسی ۳- ملاّ محمّد حسین بروجردی ۴- ملاّ محمّد حسین گیلانی ۵- میر محمّد صالح ۶- صوفی رمضان ۷- ملاّ محمّد ولد آقا حسین ۸- ملاّ محمّد علی سمنانی ۹- ملاّ محمّد رحیم یزدی ۱۰ - ملاّ محمّد حسین گیلانی ، و همچنین برای طلبه ساکن حجرات مسجد جامع عبّاسی، حقوقی قرار داده شده ، که روزانه دریافت دارند ، و تعداد طلاّب، ۳۷ نفر تعیین
1) فرهنگ معین ، جلد ۶، صفحه ۱۹۷۱
شده اند ، که کلّ حجرات دائر باشد ، و هیچگاه حجره ای تعطیل نگردد (1).
چنانچه ملاحظه می نمائید ، پایه گذاری این مسجد و مرکز دینی ، با راهنمائی مرحوم شیخ بهائی قُدِسُ سِرُّة ، بر مبنای فعّالیّت علمی و حوزه ای أنجام شده ، و در طبیعت این پایگاه بزرگ دینی ، فعّالیّت علمی و عبادی ، رابطه تنگاتنگ یافته است .
چهره هائی از مدرّسین مسجد جامع عبّاسی
علاوه بر شخصیّتهای یاد شده ، در موقوفه جامع عبّاسی ، بسیاری از علماء و مدربّسین عالیقدر در این مسجد به افاضه علمی اشتغال یافته اند، که ذیلاً به برخی از آنها اشاره می نمائیم :
1- میر محمّد اسمعیل خاتون آبادی ، متوفای ۱۱۱۶ (2)، که به احترام او تکیه و بقعه خاتون آبادیها تأسیس شده ، و خود ، عالمی بزرگ و صاحب تفسیر قرآن در چهارده جلد میباشد ، و از مفاخر مدرّسین جامع عبّاسی است (3).
جمعی از خاندان خاتون آبادی ، از مدرّسین جامع عبّاسی بوده اند .
۲- حاج اسمعیل اصفهانی خاتون آبادی ، از علماء نیمه أوّل قرن دوازدهم ، که عالمی بسیار محقّق و مدقّق بوده ، و مباحث مشکل شفای بوعلی سینا را ، در جامع عبّاسی تدریس می کرده، و از نظر شخصیّت روحی و معنوی و اجتماعی
مورد توجّه بوده است (1).
۳ و ۴ - میر محمّد رضا بن میرزا أبو اَلقاسم مدرّس ، متوفّای ۱۲۳۸، و فرزند او میر محمّد صادق ، متوفّای ۱۲۷۱ ، که صاحب تألیف بوده ، و هر دو از مدرّسین جامع عبّاسی بوده اند (2).
۵- فقیه اصولی و مرجع نامدار ، آقا شیخ محمّد تقی رازی ( صاحب حاشیه بر معالم ، به نام هدایة اَلمسترشدین ) متوفّای ۱۲۴۸، که از چهره های برجسته علمی قرن سیزدهم در اصفهان بوده، و در حوزه درسی عظیم و مشهور او ، در مسجد شاه ( جامع عبّاسی) چند صد نفر شرکت می جسته اند ، که عدّه ای از آنها دارای شخصیت علمی و مقام اجتهاد بوده اند .
۶- فقیه مجتهد و مرجع متنفّذ، مرحوم حاج شیخ محمّد باقر نجفی ، فرزند ، آقا شیخ محمّد تقی رازی ، و متوفّای ۱۳۰۱ قمری ، که از شاگردان شیخ أنصاری بوده و فرزندانی عالم و مجتهد و برجسته تربیت نموده ، و حوزه درسی او ، محلّ پرورش علماء و مجتهدین بزرگ بوده ، و از مفاخر مسجد جامع عبّاسی ( مسجد شاه ) به شمار می رود .
۷- فقیه و پیشوای عالیقدر ، مرحوم آقا شیخ محمّد تقی ، معروف به آقا نجفی اصفهانی، متوفّای ۱۳۳۲ قمری ، و فرزند مرحوم آقا شیخ محمّد باقر نجفی مسجد شاهی ، که حوزه درسی مهمّی در جامع عبّاسی داشته است (3).
1) أعیان الشیعه ، چاپ قدیم، جلد ۱۱، صفحه ۱۸۵
2) دانشمندان و بزرگان اصفهان ، صفحه ۹۱-۹۲
3) در باره شخصیت علمی و آثار آقا شیخ محمد تقی رازی ، و آقا شیخ محمد باقر نجفی ، و آقا شیخ محمد تقی نجفی، در بخش ( خاندانهای علمی اصفهان ) « خاندان مسجد شاهی» و نیز بخش ( بقعه های علمی و تخت فولاد ) بحث و بررسی داریم
علاوه بر یادشدگان ، بسیاری از علماء و مدرّسین بزرگوار ، در طول زمان ، حوزه های درسی بزرگ و کوچکی ، در این مسجد تشکیل می داده اند ، و طلاّب حوزه علمیّه ، با درس و بحث خود، عامل شکوه این پایگاه علمی - عبادی ، بوده اند .
مسجد شاه « مسجد امام » منظور، مسجد جامع عبّاسی میباشد ، به عنوان یاد شده ، مراجعه شود
4-مسجد شیخ لطف الله
مسجدی است در جانب شرقی میدان بزرگ نقش جهان ، و این مسجد یکی از زیباترین آثار تاریخی اصفهان است ، که هر بیننده ای را خیره میکند ، و نسبت به هنرمندانی که در أنجام آن دخالت داشته اند ، به تحسین و إعجاب وامی دارد . کاشی کاری های معرّق داخل و خارج گنبدِ شکوهمند آن ، و کتیبه های تحسین برأنگیز آن ، که مقداری به خطّ علیرضا عبّاسی ( خطّاط نامدار زمان صفویّه ) می باشد ، از نظر ظرافت و دقّت و حسن سلیقه ، کمتر نظیر دارد، و در مجموع، از شاهکارهای بزرگ ایران در نیمه أوّل قرن یازدهم هجری میباشد .
پرفسور پوپ ، که چهره ای مبرّز در آشنائی با ایران و آثار معماری و هنری آن می باشد ، راجع به عظمت معماری و نفاستِ تزئیناتِ مسجد شیخ لطف اَلله ، چنین نوشته است: مسجدی که در سمت مشرق میدان شاه ، و مقابل ساختمان عالی قاپو قرار دارد، یکی از شاهکارهای بی نظیر معماری است ، که در سراسر آسیا خود نمائی میکند . این مسجد زیبا ، که همچون جواهری درخشان در تاریخ معماری ایرانیان می درخشد « مسجد شیخ لطف اَلله » نام دارد . در
حقیقت میدان بزرگی که قصر باشکوه عالی قاپو ، در یک طرف آن قرار دارد ، به چنین گوهر گرانبهائی در برابر خود احتیاج داشت، و شاید همین نکته ، شاه عبّاس را بر آن داشت ، تا با ساختن این بنا ، که به سختی می توان آن را محصول دست بشر دانست ، زیبائی میدان را به کمال رساند .
زیبائی کاشی کاری این مسجد ( أعمّ از کاشی های معرّق یا کاشیهای هفت رنگ ) در نوع خود بی نظیر می باشد ... ، روشنائیِ داخل این مسجد نیز قابل توجّه است ، در أطراف گنبد به فواصل منظّم ، روزنه هائی در قطر گنبد تعبیه شده ، که به وسیله پنجره های گچ بری ، از داخل و خارج مسدود می شود ، این گچ بریها عبارتند از : طرحهای منظّمی که به نسبت مساوی ، فضای خالی در میان آنها وجود دارد ، مجموع نورهائی که از این پنجره ها به داخل می تابد ، زیبائی آسمانی و خیال پروری ، به تزیینات کلّیِ صحن (1)می بخشد . کوچکترین نقطه ضعفی ، در این بنا دیده نمی شود ، أندازه ها بسیار مناسب ، نقشه و طرح بسیار قوی و زیبا . به طور خلاصه، توافقی است بین یک دنیا شور و هیجان ، و یک سکوت و آرامش باشکوهی که نماینده ذوق سرشار زیبا شناسی بوده ، و منبعی
جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمی تواند داشته باشد (2)
۴۱۱ به نقل از بررسی هنرهای ایران تألیف پرفسور پوپ
و نیز پرفسور پوپ ، در یکی از کنفرانس هایش اظهار داشت : ذوق ایرانی سبب شده ، که شکلی مافوق تمام أشکال هندسی ، اختراع شودو آن شکل گنبد مسجد شیخ لطف اَلله است ، که با هیچ یک از أشکال هندسی ، منطبق نیست ، و در همین حال ، ذوق سلیم آن را یکی از بهترین أشکال میداند ، و از دیدن آن لذّت می برد ، و در عظمت آن دچار شگفتی می گردد ، و انسان در مقابل این صنعت عظیم ،
سر تعظیم و احترام ، فرود می آورد (1)
و در کتاب تاریخچه أبنیه تاریخی اصفهان ، در ضمن تشریحی مفصّل از مسجد شیخ لطف اَلله می نویسد : شبستان مسجد از زیباترین و گرانبهاترین بناهاست ، که به محض ورود ، بیننده را مبهوت ، و خواه و ناخواه ، زبان به تحسین بانی و سازنده میگشاید، و از تلؤلؤ و روشنائی و وضع ساختمان
کاشی های معرّق آن، آفرین می گوید،
تناسب ساختمان ، قدرت فنّ معماری ، و قشنگی و متجانس بودن مصالح شخص را به عظمت خداوندی و نیروی ایمان متوجّه ساخته و مات و مبهوت می شود ... محراب این مسجد که از أوّل ورود ، جلب توجّه می نماید یکپارچه جواهری است که آن را زیباترین محرابها می توان شمرد (2)
بلندی گنبد تا زیر سقف ، ۳۲ متر است ، و روشنائی داخل شبستان ، از پنجره های ۱۶ گانه معرّق و مشبّک میباشد ، و نور از هر طرف که می تابد ، جلوه خاصّی به کاشی های صحن میدهد . در زیر این صحن عالی مربع شکل ( ۲۴ × ۲۴ متر ) شبستان زیر زمینی ، روی ۴ ستون منشوری شکل قطور قرار
دارد، که از پنجره های أطراف ، روشنائی به داخل می رسد ، و در زمستان برای أدای فریضه به کار می رود .
گنبد مسجد، یک پوش ، و محیطش ۷۰ متر و ارتفاعش از سطح زمین ۴۲ متر است ، و نقش و نگار کاشی های خارج گنبد ، بی ا ندازه زیبا و مطبوع و دلپذیر است . میله طلائین روی گنبد به ارتفاع ۳ متر ، و دارای سه گو (گوی) می باشد ، که بزرگترین آنها ، محیطش دو متر می باشد (1). سردَرِ مسجد باشکوه می باشد ، و کاشی کاری بسیار ریز و ظریف دارد .
ساختمان مسجد شیخ لطف اَلله ، در أوائل قرن یازدهم هجری شروع گردیده ، و سردَرِ باشکوه و زیبای آن ( طبق کتیبه کاشی کاری ) در سال ۱۰۱۲ هجری به پایان رسیده ، و پایان ساختمان و کاشی کاریها و تزئینات مسجد ، در سال ۱۰۲۸ هجری بوده ، چنانچه در دو لوحه در محراب کاشیکاری معرّقِ بی نظیرِ مسجد نوشته شده است: « عمل فقیر حقیر ، محتاج به رحمت خدا ، محمّد رضا بن استاد حسین بناء اصفهانی ۱۰۲۸ (2).
کتیبه های مسجد در بخشهای مختلف ، در برگیرنده آیات قرآنی و أحادیث أئمّه معصومین عَلَیهِم اَلسَّلامُ و أسماء مبارکه ، و أشعاری است که گویای أندیشه و أفکار دست أندرکاران بنای این مسجد عظیم می باشد ، مثلاً ، کتیبه های دو ضلع شرقی و غربیِ داخل گنبد مسجد شیخ لطف اَلله ، شامل أشعاری است به زبان عربی ، مشتمل بر أسامی چهارده معصوم عَلَیهِم اَلسَّلامُ ، و گوینده این أشعار ، نابغه دوران ، و افتخار عالَم تشیّع ، و آبروی ایران و اصفهان ، شیخ محمّد بن حسین
بن عبد اَلصّمد عاملی ، معروف به « شیخ بهائی » می باشد (1)،
و أشعار یاد شده چنین است :
إلهې بِحَقِّ نَبِیِّ اَلأنامِ
شَفیعِ اَلذُّنُوبِ بِیَوْمِ اَلْقِیام
إلهې ، إلهی بِنَفْسِ اَلرَّسُول(2)
قَسیمِ اَلجِنانِ وَزَوْجِ اَلْبَتُول
إلهی بِحَقِّ اَلزَّکِیِّ اَلْحَسَن
بِحَقِّ اَلْحُسَیْنَ أسیْرِ ألْمِحَن
إلهی ، إلهی بِزَیْنِ اَلْعِباد
وَ بِالْباقِرِ ألطُّهْرِ کَرِّ اَلرَّشاد
إلهی وَ بِالصّادِقِ اَلْمُقْتَدی
وَ بِالْکاظِمِ اَلْغَیْظِ ، بَحْرِ اَلنَّذا
إلهی بِحَقِّ اَلإمامِ اَلْمُبین
عَلِیِّ اَلرِّضا، قِبْلَةِ اَلطّالِبین
إلهې ، إلهی بِحَقِّ اَلتَّقې
إلهی ، إلهی بِجاهِ اَلتَّقی
إلهی و بِالْعَسْگَرِیِّ اَلْحَسَن
إلهی وَ بِالْقائِمِ اَلْمُؤْتَمَن
تَلَطُّفْ بِعَفْوِکَ یا ذَا اَلْجَلال
عَلی هائِمٍ فی مَهاوِی اَلضَّلال بَهائِیِّکَ اَلْمُذْنِبِ اَلْمُسْتَهام
غَریقِ بِحارِ اَلْخَطایَا اَلْعِظام
وَ أعْتِقْهُ یارَبِّ یَوْمَ اَلْوُرُود
عَلَیْکَ مِنَ اَلنّارِ دَأْبَ اَلَودُود
وَ یَسِّرْلَهُ أمْرٍ عَسیر
فَأنْتَ عَلی کُلِّ شَیْئٍی قَډیر
و دنبال أشعار یاد شده ، حدیث لوح فاطمه عَلَیْها اَلسَّلام نوشته شده است ، بدین شکل
عَنْ جابِرٍ ، قالَ دَخَلْتُ عَلی فاطِمَةَ عَلَیْها اَلسَّلام وَ بَیْنَ یَدَیْها لوحٌ، فیها أسْماءُ اَلأوْصِیاءِ مِنْ وُلْدِها ، فَعَدَّدْتُ إثْنی عَشَرَ، أحَدَهُمُ اَلْقائِمُ، ثَلثَةَ مِنْهُم مُحَمَّدٌ، و أرْبَعَةٌ مِنْهُمْ عَلِیٌّ عَلَیهِم اَلسَّلامُ .
1) شیخ بهائی ، أصلا از جبل عامل ( جنوب لبنان ) می باشد ، ولی درخشیدن و تجلّی آثار و برکات علمی و معنوی او ، در ایران و اصفهان بوده ، و أفکار بی نظیر و أنفاس قدسی او ، در جهت دادن به شاه عباس کبیر ، و تحقق اقدامات سازنده و مثبت ، برای مکتب مقدس أهل البیت عَلَیهِم اَلسَّلامُ ، و عمران و آبادی اصفهان ، و تأسیس مراکز بزرگ دینی و علمی ، نقش اساسی داشته است
2) مراد از نفس رسول الله صلی الله علیه وآله ، وجود مقدس أمیر المؤمنین علی عَلَیْهِ اَلسَّلام می باشد
و در دو کتیبه شمالی و جنوبی داخل مسجد شیخ لطف اَلله ، این اشعار ثبت
شده است :
إلهی بِحَقِّ اَلْهاشِمِیِّ مُحَمَّدٍ
حَبیبِکَ طه ، شافِعِ اَلْعَرَصاتِ
بِحَقِّ عَلِیٍّ نَفْسِه وَ وَصِیِّه
أبی وُلْدِهِ وَ اَلصِّهْرِ ذِی اَلْحَسَراتِ
وَفْاطِمَةَ اَلزَّهْراءِ قُرَّۃِ عَیْنِه
مُجَسَّمَةِ اَلأحْزانِ و اَلْعَبَراتِ
وَمَسْمُومِ أوْلادِ اَلزِّنا،اَلْحَسَنِ اَلُّذی
رَمَی اَلْکَبدَ اَلْحَری جَفاً قَطَعاتِ
وَمَقْتُولِ أوْلادِ اَلْبَغایا بِکَرْبَلاَ
اَلْحُسَیْنَ شَهیدِ اَللهِ فِی اَلْفَلَواتِ
وَ زَیْنِ عِبادِ اَللهِ ، ذِی اَلْحُزْنِ وَ اَلْبُکاءِ
عَلِیٍّ أبِی اَلأوْصابِ (1)وَ اَلزَّفَراتِ
وَباقِرِعِلْمِ اَلأوَّلینَ مُحَمَّدٍ
شَبیهِ رَسُولِ اَللهِ ذِی اَلدَّرَجاتِ
وَمَظْهَرِ دینِ اَلصِّدْقِ وَاَلْحَقِّ جَعْفَرٍ
وَمَظْهَرِهِ فِی اَلْجَهْرِ وَ اَلْخَلَواتِ
وَمُوسی شَهیدِ اَلأشْقِیاءِ وَنَجْلِهِ
عَلِیِّ اَلرِّضَا اَلمَسْمُومِ فِی اَلْعِنَباتِ
1) وصب : بیماری ، لاغری أندام
وَمَعْدِنِ تَقْوَی اَللهِ اَلْجَوادِ وَ إبْنِهِ
مُحَمَّدٍ اَلْمَحْبُورٍ (1)بِالنِّعَماتِ
وَ هادِی اَلوَرئ نَجْلِ اَلتَّقِیِّ مَعْدِنِ اَلنُّقی
عَلِیِّ خَفیرِ (2)اَلْخَلْقِ فِی اَلْقَفَراتِ
وَ بِالْحَسَنِ اَلأصلِ اَلأصیلِ بِعَسْکَرٍ
أبِی اَلْعِزِّ وَ اَلْخَیَراتِ وَ اَلْبَرَکاتِ
بِصاحِبِ هَذَا اَلْعَصْرِ أغنی مُحَمَّدٍ
أیِ اَلْخاتَمِ اَلثّانی لِخَیْرٍ وُصاتٍ
أنِلْنې ، أنِلْنې بُغْیَتی بِوَلائِهِمْ
وَصَلِّ عَلَیْهِمْ أفْضَلَ اَلصَّلَواتِ
وَشَفِّعْهُمُ فی عَبْدِ عَبْدِ عَبیدِهِمْ
عُبَیْدِکَ ( لُطْفِ اَللهِ ) فِی اَلْعَرَصاتِ
وَبِالْباقِرِاَلْبَنّاءِ کاتِبِ هذِة
اَلْحُرُوف وَقاهُ اَلْبارِی ءُ (3)اَلْعَثَراتِ أشعار فوق که از شیخ لطف اَلله است ، همانند أشعار شیخ بهائی ، توسّل و التجائی است خاضعانه ، به ذیلِ عنایت چهارده معصوم عَلَیهِم اَلسَّلامُ ، و همین روحیّه بلند معنوی و استمداد از ألطاف غیبیّه الهیّه ، و استعانت از روح مقدّس معصومین عَلَیهِم اَلسَّلامُ است ، که مسجد شیخ لطف اَلله را به شکلی در آورده است که
پرفسور پوپ درباره آن می گوید:
توافقی است بین یک دنیا شور و هیجان،و یک سکوت و آرامش باشکوهی که نماینده ذوق سرشار زیبا شناسی بوده ، و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی ،
نمی تواند داشته باشد و نیز پرفسور پوپ در اظهار نظر دیگری می نویسد : به سختی می توان آن را ( مسجد شیخ لطف اَلله ) محصول دست بشر دانست . و صاحب نظر دیگری می نویسد:
تناسب ساختمان ، قدرت فنّ معماری و قشنگی و متجانس بودن مصالح ، شخص را به عظمت خداوندی و نیروی ایمان متوجّه ساخته و مات و مبهوت می شود
وجه نامگذاری مسجد
علّت نامگذاری این مسجد باشکوه و عظمت ، این است که فقیه و محقق عظیم اَلشّأن ، شیخ لطف اَلله میسی عاملی ، متوفّای ۱۰۳۲ هجری ، که چهره ای درخشان در حوزه اصفهان بوده ، و از خاندان علمی مهمّی در جنوب لبنان ( جبل عامل ) برخاسته ، در این مسجد إمامت جماعت مینموده ، و در مدرسه عظیم مجاور آن ، یعنی مدرسه خواجه ملک ، تدریس و زعامت داشته است ، و بانی مسجد ( شاه عبّاس کبیر ) از ابتداء تأسیس ، تصمیم داشته است که آن بزرگمرد، پیشوائی و إمامت مسجد را بر عهده داشته باشد .
ارتباط مسجد شیخ لطف الله و مدرسه خواجه ملک
هم چنانکه در بخش ( مدارس علمیّه قبل از صفویّه « مدرسه خواجه ملک »)
توضیح داده ایم ، وسعت و گستردگیِ صحن مدرسه خواجه ملک ، تا آنجا بوده ، که به خاطر آن ، در هنگامی که مسجد شیخ لطف اَلله را تأسیس می نمایند ، صحنی برایش در نظر نمی گیرند، و صحن مدرسه خواجه ملک را ، جانشین صحن جداگانه برای مسجد قرار می دهند ، و بدین وسیله ، رابطه تنگاتنگی بین مسجد شیخ لطف الله و مدرسه خواجه ملک برقرار بوده، و در جنبه های عبادی و علمی ، مکمّل یکدیگر بوده اند .
۵- مسجد لُنْبان
لنبان ، از محلاّت بسیار قدیمی اصفهان است ، و نام او در کتاب محاسن اصفهان ( از مافرّوخی اصفهانی ، از علماء قرن پنجم هجری ) به دفعات ذکر شده است . مسجد این محلّه، متعلّق به دوره های اَوّلیّه إسلامی می باشد ، و مترجم محاسن اصفهان ( حسین بن محمّد بن أبی اَلرّضا علوی آوی (1)) از مسجد و عمارتی توصیف می نماید که یکی از أرکان اصفهان ، به نام محمّد دیلم دستجردی اصفهانی، در قرن هشتم هجری ساخته ، و مترجم کتاب یاد شده ، در بنیان گذاری آن ساختمان ، حضور داشته است (2)• مسجد یاد شده ، در زمان صفویّه ، تعمیر اساسی گردیده ، و کتیبه ای به قلم محمّد رضا إمامی اصفهانی ، در سال ۱۰۸۰ ، به صورت کاشی کاری ، در آن نصب گردیده است (3).
1) نام مترجم محاسن اصفهان را در کتاب گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، و مقدّمه طبقات اَلمحدّثین بإصبهان ، جلد ۱، صفحه ۴۹ ، به شکل بالا ذکر نموده اند ، ولی محقّق بزرگوار، آقای سیّد جلال اَلدّین حسینی طهرانی ، در مقدّمه محاسن اصفهان ، نام مترجم را ، محمّد بن عبد اَلرّضا حسینی علوی ، ذکر نموده است
2) گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۶۲۶
3) آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۷۲۳
این مسجد ، مورد توجّه مردم با ایمان می باشد، و از نظر معنوی ، اعتقادی راسخ نسبت به آن دارند، و حوائج خود را در عریضه ای مینویسند و به نهر آبی که از این مسجد میگذرد ، می أندازند، و چنین شهرت دارد که ، حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام ، در این مسجد نماز گذارده اند (1)و علاّمه ، ملاّ محمّد تقی مجلسی ، شرح تشریف فرمائی آن حضرت را به اصفهان ، در شرح فارسی مَن لا یحضره اَلفقیه ، باب اَلخمس ، صفحه ۴۴، نقل فرموده ، و در روضة اَلمتّقین نیز ، به نحو مختصر بیان نموده ، و نماز خواندن امام مجتبی عَلَیْهِ السَّلام را در این مسجد ، ذکر نموده است (2). منبر مسجد لنبان ، معروف به منبر صاحب اَلزّمان (عج) است ، و در تاریخ ۱1۱۴ ساخته شده ، و از نفیس ترین منبرهای عهد صفویّه به شمار می رود، و در لوحه هائی در دو طرف آن ، صلوات بر چهارده معصوم عَلَیهِم اَلسَّلامُ ، کنده شده است (3).
فعّالیّت علمی در مسجد لنبان
مسجد لنبان ، از دیر زمانی محلّ فعّالیّت درسی بوده ، و علماء بزرگی همانند : مولی حسین لنبانی گیلانی ، متوفّای ۱۱۲۹، که فقیهی زاهد و صاحب تألیفات بوده ، در این مسجد إمامت و تدریس داشته است (4)، و هم چنین عدّه ای از خاندان علمیِ سادات بهشتی ، همانند : میرزا محمّد صادق بن میر
عبد اَلباقی بن میر محمّد رضا حسینی بهشتی ، متوفّای ۱۳۰۸ قمری ، که از علماء زاهد و دارای شخصیّت اجتماعی بوده ، در این مسجد مبارک ، ارشاد دینی و تدریس و إمامت داشته اند (1).
۶- مسجد علی
یکی از بناهای تاریخی اصفهان ، که در مجاورت میدان قدیم و بازار بزرگ اصفهان می باشد ، و در جوار صحن و بارگاه إمامزاده هارون ولایت علیه السلام قرار گرفته ، مسجد علی است ، که گاهی با نام مسجد سنجریّه نام برده شده است (2).
مسجد علی ، یکی از بناهای دوره سلجوقی است ، که قبل از عهد صفویّه منهدم شده ، و لذا در دوره شاه اسماعیل أوّل صفوی ، به وسیله میرزا کمال اَلدّین شاه حسین اصفهانی ، که نام او در کتیبه أصلی سردَرِ مسجد آمده ، و از رجال دولت شاه اسماعیل بوده ، تجدید ساختمان شده، و به تزئینات کاشی کاری و مُقَرنَسْهای گچی ، آراسته شده است .
معماری مسجد ، و ساختن ایوانهای متعدّد أطراف آن ، در مساجد تاریخی اصفهان ، بی نظیر است ، و تزئینات اختصاصی آن ، قطار بندی های گچیِ جالب و تماشائی است . ایوان جنوبیِ آن ، از سایر ایوانها بزرگتر و شبستان گنبد دار مسجد ، با تزئینات بسیار جالب گچی ، در ضلع جنوبی این ایوان ، واقع شده است . سردَرِ مسجد ، باشکوه ، و مزین به خطوط بنّائی و کاشیکاری معرّق ، و مورّخ به تاریخ تجدید بنای مسجد ، در سال ۹۲۹ هجری ، و با خطّ شمس اَلدّین تبریزی است .
در وجه تسمیهٴمسجد ، وجوهی گفته اند ، که بعضاً ، توجیه کننده این نامگذاری از زمان تأسیس و زمان سلجوقیان است ، و بعضاً نشان دهنده این که این نام گذاری ، در زمان تجدید بنای مسجد در زمان صفویّه ، و به احترام نام أمیراَلمؤمنین علی علیه السلام ، انجام شده است (1).
مناره مسجد علی
در گوشه شمال غربی مسجد علی ، مناره بسیار زیبا و بلندی از دوره سلجوقیان ( أواخر قرن پنجم یا أوائل قرن ششم ) جلب توجّه می کند ، که ارتفاع آن در زمان ساختمان ، بیش از ارتفاع فعلی بوده ، ولی در حال حاضر در حدود ( پنجاه و یک و نیم ) 51/5 متر بیشتر ارتفاع ندارد (2). این مناره ، از بالا به پائین ، شامل پنج کتیبه است ، که بعضی با خطّ کوفی ، با کاشی فیروزه ای ، و بعضی دیگر با خطّ بنّائی گچی ، و بعضی دیگر با خطّ بنّائی آجری است . محیط قاعده مناره در سطح زمین ۱۶ متر ، و محیط مناره ، محاذی پشت بام مسجد علی ، ۱۵ متر، و محیط نعلبکی مناره، 80/۱۲، و محیط قاعده منارچه ای که بر فراز مناره بنا شده است ، 7/75 متر می باشد ، و ارتفاع هرپلّه نعلبکی مناره ، ۳۵ سانتیمتر و ارتفاع هر پلّه منارچه ۳۰ سانتیمتر ، و تعداد پلّه های مناره ، از سطح زمین تا بالای منارچه، ۱۶۴ پلّه است (3). در سال ۱۳۴۲ شمسی ، تعمیر هساسی در مورد این مناره بلند ، أنجام گرفته است .
فعّالیّت علمی در مسجد علی
در مسجد علی ، بعضی از علماء خاندان علمی اژه ای ، تدریس می نموده اند ، که به عنوان نمونه ، از فقیه و متکلّم متبحّر، مرحوم ملاّ علی أکبر اژه ای ، متوفّای ۱۲۳۲ قمری (1)، صاحب کتاب بزرگ و مفصّل زبدة اَلمعارف و پانزده أثر تألیفی دیگر ، می توان نام برد ، که در این مسجد تاریخی ، علاوه بر إمامت جماعت ، حوزه درسی داشته ، و به تربیت طلاّب علوم دینیّه ، می پرداخته است .
۷- مسجد حکیم
در محلّ آثار برجای مانده از مسجد جامع جورجیر ( که به وسیله صاحب « اسمعیل بن عبّاد » ساخته شده ) (2)در فاصله سالهای ۱۰۶۷ تا ۱۰۷۳ هجری، به وسیله حکیم محمّد داود ، طبیب شاه عبّاس دوّم ، مسجد بسیار شکوهمندی ساخته شده ، که یکی از مساجد جامع و بزرگ اصفهان به شمار می رود، و به نام مسجد حکیم ، شهرت یافته است .
مسجد حکیم ، یکی از بناهای معظم و نفیس دوره صفویّه ، در اصفهان به شمار می آید ، که در برگیرنده آثار بسیار أرزشمند معماری ، آجرکاری ، کاشی کاری ، گچ بری ، خطّاطی و ... می باشد ، و چهار دَرْ دارد، که یکی از آنها در شمال غربی است و در میان أهالی محل به ( دَرِ جوجه ) یا ( جوجی) معروف است ، که تحریف شده کلمه ( جورجیر ) می باشد ، و از نظر تاریخی ، أرزش فوق اَلعاده دارد، زیرا آن سردَرْ ، أثر موجود و مهم، از دوره ای است ، که
اصفهان پایتخت آل بویه بوده است (1).
مسجد حکیم ، محلّ تدریس علماء بزرگ و مذاکره علمی و مباحثه طلاّب بوده ، و از رونق حوزهای برخوردار بوده است . در این مسجد ، شخصیّتهای بزرگی تدریس نموده اند ، همانند : ۱- فقیه و مرجع نامدار حاجی محمّد ابراهیم کلباسی ( کرباسی ) متوفّای ۱۲۶۱ قمری، ۲ - فرزند بزرگوارشان ، فقیه عالی مقام و صاحب تألیفات فراوان ، آقا محمّد مهدی کلباسی، متوفّای ۱۲۷۸ قمری ۳ و ۴ - دو فرزند دیگر حاجی کلباسی ، مرحوم حاج آقا محمّد و آقا شیخ جعفر کلباسی ، که از علماء بزرگوار بوده اند . ۵ و ۶ - دو فرزند مرحوم آقا محمّد مهدی کلباسی ، به نام حاج میرزا عبد اَلجواد کلباسی و حاج میرزا محمود کلباسی ، که دارای مقام علمی بوده اند. و همچنین غیر از اینها ، از علماء و مدرّسین ، در این مسجد دارای حوزه درسی بوده اند ، و محفل علمی طلاّب حوزه را ، گرم نگاه می داشته اند .
مسجد حکیم ، دارای حجرات فراوانی می باشد ، که مدرسه مسجد حکیم را شکل می بخشد ، و در بخش مدرسه مسجد حکیم، مورد بحث قرار داده ایم .
۸- مسجد سیّد
یکی از بزرگترین و باشکوهترین مساجد شهر تاریخی و مذهبی اصفهان ، مسجدی است که به وسیله فقیه و مرجع نامدار شیعه ، مرحوم آقا سیّد محمّد باقر شفتی ، متوفّای ۱۲۶۰ هجری قمری ، در محلّه بید آباد ساخته شده ، و هم اکنون یکی از خیابانهای مهم اصفهان ، به نام خیابان مسجد سیّد ، از مقابل سردَرِ بزرگ آن ، میگذرد . این مسجد ، یکی از بزرگترین بناهای قرن سیزدهم ، و از
1) گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۴۱
نشانه های بارز طبع و همّت بلند ، و قدرت و نفوذ و دقّت و هوشمندی بانیِ آن میباشد ، که یک فقیه و مرجع بزرگ دینی شیعه است، و این بنای باعظمت ، بدون امکانات و قدرت و ثروت یک سلطان ، یا یک صاحب منصب بزرگ و رسمی ساخته شده ، و تنها با نفوذ دینی و اجتماعی یک پیشوای روحانی و معنوی ، در عالَمِ بناهای تاریخی و میراثهای فرهنگی ، تجلّی یافته است .
صاحب روضات الجنّات ، که خود شخصیّتی بلند نظر است، درباره این مسجد می نویسد: ... تنها مسجد أعظم او( سیّد حجّة اَلإسلام شفتی ) که در اصفهان بنیان شده ، شاهد عُلوّ مقام ، و دلیل بر رفعت بنیان او است ، بلکه مسجد مزبور ، آیتی از آیات مُلْک ، و نشانی از نشانه های سلطنت ( معنوی ) اوست (1). و مرحوم تنکابنی در قصص اَلعلماء ، درباره این مسجد میگوید :
(مرحوم سیّد شفتی حجّة اَلإسلام ) در محلّه بید آباد ، مسجدی بنا کرد که گویا در عالَم ، چنین مسجدی بنا نکرده اند . و مرحوم جابری أنصاری می نویسد : بنای جامع بید آباد ، بر عُلوّ همّتش فریاد میزند ، زیرا مساجد بزرگ را شاهان متعدّد ساخته اند ، و این مسجد را آن پادشاه علماء ، به تنهائی کفالت فرمود (2)
و آقا محمّد مهدی أرباب ، در کتاب محقّقانه « نصف جهان فی تعریف اَلإصفهان » صفحه ۶۴، می نویسد : مسجد جامع چهارم ، مسجدی است که مرحوم حاجی سیّد محمّد باقر مجتهد رشتی ... ، در محلّه بیدآباد ساخته است .
صحن وسیع و مهتابی ها و حوض بزرگ در آن ساخته ، و گنبدی به قاعده در سمت قبله ، و دو طرف آن چهل ستون کرده اند ، و دو شبستان مواجه مشرق
و مغرب برای آن ساخته ، و بر بالای آنها مهتابی و حجرات برای طلبه علم ، مهیّا داشته اند ... ، بالجمله ، مسجد مذکور کمال تعریف را دارد ، و حکایت همّت این سیّد بزرگ را مینماید ، و هیچ دخلی به مسجد حکیم (1)ندارد، و به درجات ، از آن بهتر و خوش نما تر، و جامعی نیکو است . مسجد سیّد ، مجموعاً ۸۰۷۵ متر (۸۵ × ۹۵) و به تعبیر دیگر ، هشت جریب و کسری می باشد (2).
در طرف جنوب ، گنبد أصلی و ایرانی بزرگ و شبستانهای طرفین قرار گرفته و در طرف مشرق ، شبستانی بزرگ ، و بر روی آن دو مهتابی و حجرات و مَدْرس ( به عنوان مدرسه مسجد سیّد ) ، و در طرف مغرب ، شبستانی کوچکتر و بر روی آن دو مهتابی و حجرات برای سکونت طلاّب ، و در طرف شمال ، یک ایوان بزرگ و دو ایوان کوچک در طرفین ، و نیز بقعه و گنبد مقبره مرحوم سیّد . قرار گرفته است .
مسجد سیّد ، با صحنی بزرگ و ترکیب خاصّ ایوانها و مهتابی ها و حجرات ، و نیز کاشیکاری بسیار زیبا ، از شکوه و جاذبه بسیار زیادی برخوردار است ، و به راستی از مفاخر اصفهان و روحانیّت شیعه ، و از میراثهای بزرگ فرهنگیِ قرن سیزدهم ایران است . این مسجد ، سردری بسیار عالی و رفیع دارد، که در طرف شمال مسجد و روبروی خیابان مسجد سیّد است ، و سردری مجلّل و باشکوه ، در جنوب شرقیِ مسجد دارد، که به طرف کوچه مشایخ بید آباد ، و جنب حمّام دوقلی می باشد ، و دری دیگر در جنوب غربی ، و همچنین دری
به سوی مقبره سیّد شفتی ( در طرف شمال مسجد ) باز می شود .
شروع ساختمان مسجد ، در سال ۱۲۴۰ قمری بوده (1)، و در زمان مرحوم سیّد شفتی ( مؤسّس مسجد ) سالها ، در آن اقامه جماعت و تدریس و سکونت طلاّب أنجام می گرفته ، ولیکن تزئینات و کاشیکاریهای گسترده و متنوّع قسمتهائی از مسجد و مقبره ، پس از وفات مرحوم سیّد ، و به وسیله ذریّه ایشان در طول زمان ، انجام یافته است .
شخصیّتهائی ، همانند : فقیه و مرجع بزرگ ، حاج سیّد اسد اَلله شفتی بیدآبادی ، متوفّای ۱۲۹۰ ( فرزند مرحوم سیّد شفتی ) و مرحوم حاج سیّد جعفر شفتی ، متوفّای ۱۳۲۰، که کوچکترین فرزند مرحوم سیّد شفتی بوده، و از علماء متنفّذ به شمار می رفته ( و قسمت عمده کاشیکاری مسجد ، به وسیله این بزرگمرد بوده است ) و هم چنین ، مرحوم حاج سیّد محمّد باقر ثانی، فرزند مرحوم حاج سیّد أسد اّلله شفتی بید آبادی ، و متوفّای ۱۳۳۳ قمری ، که از علماء جامع ، ونافذ اَلقول و أدیب بوده ( و به وسیله ایشان ، تعمیرات و تزئیناتی در داخل مسجد و نیز ، نصب ضریح جهت قبر مرحوم سیّد شفتی ( ره ) و هم چنین نصب ساعتی بسیار جالب و عظیم، در بالای ایوان بزرگ و جنوبی مسجد أنجام گرفته ) تداوم بخش راه مرحوم سیّد بوده اند .
در قسمتهای گوناگون مسجد ، و در ضمن نوشته های موجود در کاشی کاریهای مسجد و مقبره مرحوم سیّد ، تاریخهای : ۱۲۵۵ و ۱۲۵۶ و ۱۲۵۹ و ۱۲۷۲ و ۱۲۸۸ و ۱۲۹۷ و ۱۲۹۸ و ۱۲۹۹ و ۱۳۰۸ و ۱۳۰۹ و ۱۳۱۱ و ۱۳۱۸ و ۱۳۲۲ و ۱۳۶۰ و ۱۳۶۸ و ۱۳۷۰ دیده می شود، که نشان دهنده أنجام
1) تاریخ اصفهان و ری ، صفحه ۲۸۸
کاشی کاری و تزیینات مسجد ، در دوره های مختلف است ، گرچه قسمت عمده کاشی کاریها ، مربوط به دوره مرحوم حاج سیّد جعفر شفتی (ره) میباشد (1).
مسجد و مدرسه سیّد، مرکز علم و تدریس
این مسجد عظیم ، به ضمیمه مَدْرس موجود در طرف شرق مسجد ، و حجرات وابسته به آن ، در طرف شرق و غرب مسجد (2)، از زمان تأسیس تاکنون ( در بسیاری از دوره ها ) محلّ فعّالیّت در سی و سکونت طلاّب بوده ، و شخصیّتهائی در آن تدریس نموده اند ، همانند : ۱- مؤسس مسجد و مدرسه ، فقیه و مرجع بزرگ شیعه ، آقا سیّد محمّد باقر شفتی قُدِسُ سره ۲ - فرزند عالیقدر ایشان ، فقیه و مجتهد زاهد ، مرحوم حاج سیّد أسد اَلله بید آبادی قُدِسُ سره ، که أعلم أولاد مرحوم سیّد (ره) بوده است ، ۳ - فرزند دیگر مرحوم سیّد ، مرحوم آقا سیّد مؤمن شفتی ، که در علم و تقوی مشهور و ملجأ خلق بوده ، و پس از مرحوم حاج سیّد أسد الله ، أعلم فرزندان مرحوم سیّد ، بوده است ، ۴- آخوند ملاّ حسین نائینی ، که از أساتید مرحوم حاج میرزا رضا کلباسی (ره) بوده است ، ۵- مرحوم آقا شیخ عبد اَلصّمد بن حسین محلاّتی اصفهانی ، که از شاگردان مرحوم حاج سیّد أسد اَلله شفتی بوده است ، ۶- مرحوم شیخ عبداَلوهّاب زاهدی ، که عالمی فاضل بوده است (3)، ۷- مرحوم ملاّ تقی دِهَقی ، که از مقدّمات تا دوره سطح نیمه استدلالی تدریس می کرده ، و شاگردان خود را وادار به حفظ کردن شرح لمعه می نموده
است (1)،
۸- ملاّ طاهر شهرکی که عالمی فاضل و مجتهد بوده است (2).
در مسجد سیّد ، مکتبهائی نیز تشکیل میشده ، که زیر نظر معلمهائی با علم و فضیلت و دلسوز اداره می شده ، و نوجوانهای مسلمان ، در آنها ، مراحل مقدماتی تحصیل را می پیموده اند (3).
9- مسجد حاج محمّد جعفر آباده ای
مسجد بسیار شکوهمند و جالب و مستحکمی است ، واقع در بازارچه حاج محمّد جعفر ، در خیابان عبد اَلرّزاق ، که قسمتی از آن ، به وسیله مجتهد و مرجع بزرگ اصفهان ، حاج محمّد جعفر آباده ای ، متوفّای ۱۲۸۰ قمری ، تأسیس گشته ، و بقیّه آن از سابق بوده است (4).
این مسجد ، به نوشته تاریخ اصفهان و ری ، قریب سه جریب است و سردَرِ جالب و ایوان شمالی و جنوبی دارد ، و شبستان أصلی و مهم آن ، که به وسیله حاجی آباده تأسیس شده ، در طرف جنوب مسجد می باشد، و در طرف غربی ، شبستانی داشت که در جریان بمبارانهای وحشیانه بعثی های عراقی ، در جنگ عراق و ایران ، در شب پنجشنبه شانزدهم بهمن ۱۳۶۵ شمسی ، به کلّی ویران گشت ، و سپس با سبک باستانی ، تجدید بنا گردید .
مسجد حاج محمّد جعفر ، و خصوصاً شبستان جنوبی او، از نظر استحکام و زیبائی و کاشیکاریهای متنوّع و جالب ، جزء مساجد مهم به شمار می رود ،
و به ثبت تاریخی رسیده است . تاریخهائی که در جاهای مختلف مسجد دیده می شود ، ( ۱۲۸۰ - ۱۲۹۶ - ۱۳۶۷ - ۱۳۷۰ ) نشانه مراحل گوناگون ساختمانِ مسجد و تزیینات و کاشیکاری آن ، می باشد .
در این مسجد ، عدّه ای از علماء بزرگوار تدریس فرموده اند ، همانند :
١- مؤسّس مسجد ، فقیه و مرجع صاحب تألیف و محقّق ، حاج محمّد جعفرآباده ای قُدِسُ سره ، ۲ و ۳- دو عالم بزرگوار، فرزندان مرحوم آباده ای ، به نامهای آقا عبد اّلجواد ( که پس از پدر ، امام جماعت مسجد حاج محمّد جعفر بوده ) و آقا عطاء اَلله ( که فردی وارسته و زاهد بوده ، و پس از مدّتی ، به نجف أشرف مهاجرت نموده ، و مجاورت اختیار مینماید ) ، ۴ - مجتهد محقّق و بزرگوار ، حاج میرزا عبد اَلغفّار تویسرکانی قُدِسُ سره ، متوفّای ۱۳۱۹ قمری (1)، ۵- و أخیراً در دوره معاصر ، یکی از علماء بزرگوار یعنی : مرحوم آیة اَلله ، حاج سیّد احمد فقیه إمامی قُدِسُ سره ، چندین سال ، علاوه بر إمامت جماعت ، و هدایت و ارشاد دینی ، برای طلاّب حوزه علمیّه ، در این مسجد ، تدریس می فرمودند .
۱۰- مسجد خیّاطها
مسجدی است در بازار بزرگ ، که با نامهای : پادرخت سوخته ، پادرخت ، پادرخت سوخته زنجانی ، نیز نامیده می شود . کتیبه سردَرِ آن ، به نام أبو اَلفتح ، سلطان أحمد میرزا ، پسر شاه طهماسب أوّل ، و در قدیمی آن ، مورّخ به سال ۹۷۵ هجری میباشد (2). در این مسجد ، حوزه های درسی مهمّی تشکیل می شده ، و بزرگانی از مفاخر حوزه علمیّه اصفهان ، در آن تدریس می نموده اند
که به عنوان نمونه ، مواردی را ذکر مینمائیم :
۱- فقیه و مجتهد اصولی ، حاج میرزا علی نقی موسوی زنجانی ، متوفّای ۱۲۵۸ قمری (که سر سلسله خاندان علمی موسوی زنجانی و صاحب تألیفات بوده ) و در این مسجد إمامت جماعت و تدریس داشته است .
۲ - فقیه اصولی و محقّق ، آقا میرزا محمّد باقر زنجانی ، متوفّای ۱۳۰۳، که از شاگردان حوزه علمیّه اصفهان و نجف اشرف ، و فرزند حاج میرزا علی نقی فوق اَلذّکر بوده، و پس از پدر ، در این مسجد تدریس می نموده است .
٣- فرزند آقا میرزا محمّد باقر ، به نام حاج میرزا أبو القاسم زنجانی ، متوفّای ۱۳۳۶ قمری ، که از علماء پرجوش و فعّال و دارای مرتبه اجتهاد بوده ، و در حوزه علمیّه اصفهان و نجف اشرف ، تحصیل علم نموده ، و از شاگردان آقامیرزا محمّد هاشم چهارسوقی و حاج میرزا حبیب اَلله رشتی بوده، و در این مسجد تدریس می نموده است .
۴- آقامیرزا محمّد علی زنجانی ، برادر آقا میرزا أبو القاسم ، و متوفّای ۱۳۴۷ قمری ، که عالمی فاضل بوده ، و در این مسجد تدریس می نموده است (1).
۵- فقیه جامع و عالیقدر ، حاج میرزا رضا کلباسی ، متوفّای ۱۳۸۳ قمری ، که از أحفاد حاجی کلباسی می باشد ، و خود ، از علماء صاحب تألیف و پر تلاش و خدمتگذار بوده، و در این مسجد، خارج فقه تدریس می نموده است (2).
۱۱-مسجد ایلچی
مسجدی است در محلّه و خیابان أحمد آباد ، که در دوره سلطنت شاه
سلیمان صفوی ، به وسیله صاحب سطان بیگم ، دختر حکیم نظام اَلدّین محمّد ، ملقّب به حکیم اَلملک ایلچی، تأسیس شده است .
در کتیبه سردَرِ مسجد ، که به خطّ محسن إمامی ، و مورّخ به سال ۱۰۹۷ هجری میباشد ، نام بانی و دوره تأسیس ملاحظه می گردد ، و در ایوان بزرگ جنوبی مسجد ، تاریخ ۱۰۹۳ در دنباله نوشته سوره إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْح، دیده میشود . این مسجد ، گرچه از نظر مساحت ، جزء مساجد معمولی اصفهان است ، ولی از نظر استحکام و کاشی کاریهای زیبا و هنرهای معماری ، به خصوص در قسمت ایوان و سردَرْ ، جلب توجّه می نماید ، و در طول زمان ، محلّ عبادت و تبلیغ دینی بوده ، و کتابخانه داشته است .
عدّه ای از علماء بزرگ ، در این مسجد تاریخی تدریس می نموده اند، همانند : 1 - فقیه و اصولی و مرجع عالیقدر ، مرحوم حاج شیخ محمّد تقی رازی ، متوفّای ۱۲۴۸ ( سر سلسله خاندان مسجد شاهی ) که از چهره های مبرّز علمی و تحقیقی و حوزه ای بوده اند . این بزرگمرد ، قبل از آنکه در مسجد جامع عبّاسی ( مسجد شاه ) حوزه درسی تشکیل دهند ، در مسجد ایلچی ، تدریس مینموده اند ، ۲ - فقیه اصولی و مجتهد و مرجع عالیقدر ، و صاحب تألیفات ، حاج ملاّ حسینعلی تویسرکانی ، متوفّای حدود ۱۲۸۶ (1)، که در مسجد ایلچی إمامت و تدریس داشته اند ، ۳ - فقیه محقّق و رجالی مدقّق ، حاج آقا منیر اَلدّین بروجردی ، متوفّای ۱۳۴۲ قمری ، که از علماء مبرّز و صاحب تألیفات بوده ، و در این مسجد امامت و تدریس داشته اند . و همچنین ، برخی دیگر از علماء ،
1) در منابع مختلف همانند أعیان اَلشّیعه و رجال اصفهان و سیری در تخت فولاد ، سال وفات مرحوم تویسرکانی با مقداری تفاوت نقل شده است
در این پایگاه علم و دین ، تدریس می نموده ، و طلاّب علوم حوزه ای نیز ، به درس و بحث و مذاکره علمی در آن اشتغال داشته اند .
۱۲- مسجد نوبازار
مسجد بزرگی است در زمینی به مساحت تقریبی هفت جریب ، در بازار بزرگ اصفهان ، نزدیک مسجد و مدرسه ذو اَلفقار ، که در سال ۱۲۹۹ قمری ، قسمت عمده آن ساخته شده ، و در سال ۱۳۰۵ قمری ، تمام جهات و تزئینات آن کامل شده است . تأسیس مسجد ، زیر نظر مجتهد و مرجع بزرگ ، مرحوم حاج شیخ محمّد باقر نجفی مسجد شاهی ، متوفّای ۱۳۰۱ قمری ، انجام گرفته ، و جشن افتتاح آن در سال ۱۲۹۹ با حضور مؤسّس عظیم اَلشّأن آن ، برگزار گردیده است (1). در طرف جنوب مسجد ، ایوانی بزرگ و بلند ، و گنبدی جالب ، و شبستانی وسیع ساخته شده ، و در طرف غرب مسجد ، شبستانی بسیار بزرگ ، پایین تر از سطحِ صحن مسجد ، مناسب برای فصل زمستان ، ایجاد شده ، و در طرف شمال ، ایوانی بزرگ و جالب ساخته شده ، و در طرف شرق مسجد ، ایوانچه های متعدّدی بنا شده است . مسجد نو ، در مجموع، مسجدی بزرگ ، همراه با تزئینات و کاشی کاری می باشد . در این مسجد ، از زمان تأسیس تا کنون ، حوزه های درسی مهمی تشکیل می شده ، و علماء و مدرّسین زیادی در آن تدریس می نموده اند ، و هم اکنون ، جلسات درسی متعدّد و مذاکره و مباحثه علمی ، در سطحی گسترده در آن انجام می شود ،
1) تاریخ اصفهان و ری ، صفحه ۲۹۷ و ۲۹۸ و آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۷۴۱ و تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ، صفحه ۳۳۰-۳۳۱
و ذیلاً به عنوان نمونه، شخصیّتهائی از مدرّسین در این مسجد را نام می بریم (1)
1- فقیه و مجتهد اصولی ، حاج شیخ محمّد علی ( ثقة اَلإسلام ) متوفّای ۱۳۱۸ قمری ، مؤسّس مدرسه آقا شیخ محمّد علی .
۲ - فقیه و حکیم زاهد و صاحب تألیف ، ملاّ حسن درّی ، متوفّای ۱۳۳۶ قمری،
۳ - فقیه و محقّق نامدار ، و مدرّس و مرجع عالی مقام ، آخوند ملاّ عبداَلکریم گزی ، متوفّای ۱۳۳۹ قمری،
۴- فقیه و پیشوای مبرّز و فعّال ، حاج شیخ مهدی نجفی مسجد شاهی ، معروف به حاج آقا نوراَلله ، متوفّای ۱۳۴۶ قمری ،
۵- فقیه و مجتهد زاهد ، حاج سیّد مرتضی خراسانی، متوفّای ۱۳۵۷ قمری
۶- فقیه و فیلسوف و ریاضی و متکلّم و استاد جامع ، آقا شیخ محمّد رضا نجفی مسجد شاهی ، متوفّای ۱۳۶۲ قمری ، که حوزه درسی با أهمیّتی داشته است .
۷- فقیه و مجتهد اصولی ، آقا سیّد مهدی درچه ای ، متوفّای ۱۳۶۴ قمری ، که حوزه درسی پر رونقی داشته است ،
۸ - فقه و اصولی زاهد ، آقا سیّد عبداَلله ثقة اَلإسلام، متوفّای ۱۳۸۲ قمری،
۹- فقیه و مدرّس جامع ، آقا شیخ مجد اَلدّین نجفی ، متوفّای ۱۴۰۳ قمری .
در دوره أخیر ، عده ای از مدرّسین عالیقدر ، در مسجد نو تدریس مینمایند ، و به خصوص جلسات درسهای عقائد و أخلاق ، با شکوه هرچه تمامتر ، تشکیل می شود ، و در هر جلسه ، از پانصد تا هزار نفر طلبه و مدرّس ، در جلسات درسی یاد شده شرکت می جویند، و از همه رتبه های درسی ، و از همه
1) در این قسمت ، علاوه بر کتابهای دانشمندان و بزرگان اصفهان ، و تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ، و اطلاعات شخصی ، از اظهارات نویسنده متتبّع ، آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی ، بهره جسته ایم
مدارس علمیّه ، در جلسات درس اخلاق و عقائد یاد شده ، حاضر می شوند ، و به نوبت ، استاد عالیقدر ، حضرت آیة اَلله ، آقای حاج سیّد أحمد فقیه إمامی (1)و استاد بزرگوار، آیة اَلله ، آقای حاج سیّد حسن فقیه إمامی و نیز ، نویسنده این سطور ( حاج سیّد حجّة موحّد ابطحی ) ، عهده دار تدریس این درسها ، می باشیم علاوه بر اینها ، جلسات درسیِ فقه و اصول و رجال و درآیه و منطق و أدبیات ، در سطوح مختلف ، در این مسجد برگزار می شود ، و مدرّسین عالیقدر ، همانند : آیة اَلله ، حاج سیّد حسن فقیه إمامی و حجّة اَلإسلام و اَلمسلمین ، آقای حاج شیخ علی أکبر فقیه ، و هم چنین نویسنده کمترین ،(حاج سیّد حجّة موحّد ابطحی) و عدّه ای از مدرّسین عالیقدر مدرسه ذو اَلفقار عهده دار تدریس هستند .
و از نکات جالب توجّه این است که ، رونق در سی مسجد نو در دوره أخیر ، مرهون برنامه گسترده مدرسه ذو اَلفقار و مدارس وابسته میباشد ، که با زیر پوشش داشتن أکثر طلاّب جوان و فعّال و درس خوان حوزه علمیّه اصفهان ، تشکیل جلسات درسی و مباحثه طلاّب در مسجد نو (که نزدیک مدرسه ذواَلفقار میباشد ) از وسعت زیادی برخوردار گردیده است .
۱۳- مسجد جارچی
مسجدی است در بازار بزرگ اصفهان ، نزدیک مدرسه صدر بازار ، که در سال ۱۰۱۹ هجری ، به وسیله ملک سلطان ، جارچی باشی شاه عبّاس کبیر ، بنا
1) هم أکنون که مراحل چاپ کتاب ( در سال ۱۴۱۷ قمری ) در حال أنجام است ، سه سال از ارتحال این بزرگمرد میگذرد ، و حوزه علمیّه و جامعه با ایمان اصفهان ، در غم فقدان این عالم بزرگ دینی ، گرفتار می باشند
شده است (1). این مسجد صحن ندارد، و به صورت شبستانی است و أطراف آن، با کاشیکاری معرّق ، تزیین شده است .
در این مسجد ، عدّه ای از علماء ، تدریس نموده ، و حوزه درسی تشکیل میداده اند ، که به عنوان نمونه ، از موارد زیر می توان یاد نمود:
۱- حکیم نامدار و محقّق ، جهانگیرخان قشقائی ، متوفّای ۱۳۲۸ قمری،
۲۔ آقا سیّد محمّد جواد خراسانی، مشهور به جارچی ، متوفّای ۱۳۵۲ قمری ، که از علماء بزرگوار و زاهد و صاحب تألیف بوده است،
۳ - فقیه و مجتهد زاهد ، مرحوم حاج سیّد مرتضی خراسانی ، متوفّای ۱۳۵۷ قمری ، که از علماء و مدرّسین مورد توجّه بوده است ،
۴- فقیه و مجتهد زاهد و صاحب تألیفات ، مرحوم آقا سیّد عبد اَلله ثقة اَلإسلام
میر محمّد صادقی ) ، متوفّای ۱۳۸۲ قمری که در این مسجد تدریس فقه و اصول مینموده اند ،
۵- مرحوم آیة اَلله ، آقا سیّد محمّد رضا خراسانی ، متوفّای ۱۳۹۷ قمری ، که از زعمای بزرگ حوزه علمیّه اصفهان بودند ، و در بعضی از مواقع ، در این مسجد تدریس می نمودند . بنابر اظهارات نویسنده متتبّع، آقای سیّد مصلح اَلدّین مهدوی ، علاوه بر یاد شدگان ، عده دیگری از علماء نیز ، در این مسجد حوزه درسی داشته اند .
۱۴- مسجد بابا محمّد علی سقّا ( مسجد إمامی)
مسجدی است قدیمی ، در خیابان عبد اَلرّزاق ، و در مجاورت بازار بزرگ ، که از زمان مرحوم آقا سیّد محمّد إمامی ( که از علماء زاهد و مدرّس مدرسه نیم آور بوده ) و فرزند ایشان ، مرحوم آیة اَلله ، حاج آقا عطاء اَلله فقیه إمامی قُدِسُ سرة ، ( که این بزرگمرد نیز ، از علماء مشهور به تقوی و أخلاق ، و مدرّس مدرسخ
1) گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۴۷۷
نیم آور بوده اند ) تا کنون ، به إمامت علماء خاندان علمی إمامی بوده است ، و به همین جهت نام قبلی آن ، ( بابا محمّد علی سقّا ) متروک شده ، و به نام « مسجد حاج آقا عطاء » و « مسجد امامی » ، شهرت یافته است .
در أواخر عمر مرحوم آیة اَلله ، حاج آقا عطاء اَلله إما می قُدِسُ سره ، و أوائل دوره إمامت جماعت دو فرزند گرانقدر ایشان، حضرت آیة اَلله ، آقای ، حاج سیّد أحمد فقیه إمامی و ، حضرت آیة اَلله ، آقای حاج سیّد حسن فقیه إمامی ، که از چهره های مبرّز حوزه علمیّه ، و از شخصیّتهای برجسته جامعه با ایمان اصفهان می باشند ، در سال ۱۳۸۷ قمری ( طبق کاشی سردَرِ مسجد ) توسعه یافته ، و به شکل جدید و باشکوه ، تجدید بناء گردیده است .
در سال ۱۳۹۷ قمری ، زیر نظر حضرت آیة اَلله ، آقای حاج سیَد أحمد فقیه إمامی ، قطعه زمینی نسبتاً بزرگ در مجاورت مسجد فوق ، خریداری گردید ، و در آن ساختمان بسیار شکوهمندی ساخته شد ، که در طبقه زیرزمین آن ، کتابخانه عظیم اَلزّهراء علیه السلام ، تأسیس یافته (1)، و در طبقه همکف ، شبستانی مجلّل با صحنی زیبا و سردری جالب توجّه ، ساخته شده است .
برای تزئین محراب و داخل شبستان و صحن و سردَرِ مسجد جدید ، از کاشیهای معرّق و معقّلی ، و ترکیب آجر و کاشی ، با خطّ بنّائی استفاده شده ، و در سال ۱۴۰۳ قمری ( طبق کتیبه داخل شبستان) پایان یافته است ، و در مجموع ، یکی از آثار معماری و هنریِ دوره معاصر می باشد .
در این مسجد ، استاد عالیقدر و مؤسّس مسجد و کتابخانه اَلزّهراء علیه السلام ، حضرت آیة اَلله ، آقای حاج سیّد أحمد فقیه إمامی ، تدریس فقه و اصول و درایه ،
1) درباره کتابخانه اَلزّهراء علیه السلام، در بخش ( کتابخانه های اصفهان ) ، بررسی و توضیح داریم
مینمایند (1)و به دنبال آن ، بحث و مذاکره درسی بین طلاّب أنجام میشود ، و با توجّه به این که کتابخانه اَلزّهراء علیه السلام در این مسجد ، دربرگیرنده دهها هزار کتاب از بهترین منابع تحقیق می باشد، این مسجد پایگاهی مهم برای درس و بحث و تحقیق به حساب می آید ، و برای أساتید و طلاّب حوزه علمیّه ، جاذبه تحقیقی و علمی دارد.
اشاره ای قابل توجّه
همچنان که در أوّل بحث اشاره نمودیم ، همه مساجدی را که محلّ بحث و فعّالیّت تدریسی است، مورد معرفی قرار نمی دهیم ، و آنچه ذکر شد نمونه ای است از موارد فراوان ، و گرنه ، مسجدهائی ، همانند : مسجد ذکر اَلله ، مسجد درب کوشک ، مسجد آقا میرزا أحمد شهیدی ، مسجد سه راه نیم آور ، مسجد رحیم خان ، مسجد إمامزاده اسماعیل ، مسجد شیره پزها ، و ... ، در برخی از دوره ها ، محلّ درس مجتهدی بزرگ و مدرّسی عالیقدر بوده است .
سُوی گُنبد شیخ افکن نظر
زفیروزه بین گُنبدی جلوه گر
نه تنها تاج اصفهان را به سر
که تاجی است شایان به فرق ، مهز
چه تاجی که چون زد به سر اصفهان
از این تاج شد تاجِ فرق جهان
1) هم أکنون که مراحل چاپ کتاب در حال انجام است (۱۴۱۷ قمری ) سه سال از ارتحال آن بزرگمرد می گذرد، و حوزه درسی ایشان ، تعطیل گردیده است
هُوَ سبحانه الله
ستایشت کنم ای اصفهان که زیبایی
به حسن و جلوه چو خورشید عالم آرایی
از آن بشر هُنر شُهره جهانی تو
که قبله گاه ، مَهز پروران دنیائی
( آیت دشتچی اصفهانی ) (آیت)معاصر
2-مدارس علمیه اصفهان ، قبل از دوره صفویه
اشاره
مدارس علمیّه اصفهان قبل از دوره صفویّه
شهر تاریخی اصفهان ، از دیر زمانی محلّ فعّالیّت علمی و پرورش علماء و محقّقین ، و جایگاه تحصیل علم و تحقیق و تدریس ، و نشر أندیشه های علمی و دینی بوده است ، و علاوه بر مساجد بزرگ و خانه های علماء ، مدرسه هائی وجود داشته ، که مرکز رسمی فعّالیّت های درسی و علمی بوده است .
در این بخش ، به أندازه ای که تحقیق و بررسی های ما یاری کرده ، به شماری از مدارس اصفهان که از قرن پنجم تا دوره حکومت صفویّه ، محلّ فعّالیّت علمی بوده ، و به آنها دست یافته ایم ، توجّه نموده ، و مورد بررسی قرار میدهیم .
البته باید توجّه داشت که برخی از آنها ، تاکنون باقی می باشد ، و أکثر آنها از بین رفته ، و فقط نام و نشانی از آنها یافته ایم و از این مجموعه ، تعداد قابل توجّهی ، متعلّق به شیعه ، و برخی از آنها مربوط به أهل سنّت بوده ، و برخی نیز ، وضعیت نامعلومی دارد .
و اینک به ترتیب حروف ألفباء ، از این مدارس یاد می نمائیم
1- مَدْرَس إبن سینا
شیخ اَلرّئیس أبوعلی سینا ، فیلسوف و طبیب بزرگ ایران ، مدّتی وزارت علاء اَلدّوله کاکویه را داشته ، و در آن زمان، در مدرسه بزرگی در محلّه دردشت ، تدریس می نموده است ، که از آن مدرسه ، فقط گنبدی آجری باقی مانده ، که گنبد مَدْرَسِ إبن سینا خوانده می شود (1).
برخی از مطّلعین ، اظهار نظر می کنند که ، مدرس ابن سینا محوّطه بزرگی بوده
1) گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۴۷ ، آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۴۳۱ ، تاریخ مدارس ایران ، صفحه ۹۹
که تا پشت مدرسه شفیعیّه دردشت امتداد داشته است (1).
با توجّه به تشیّع علاء اَلدّوله کاکویه ( که از خاندان آل بویه شیعی می باشد ) انتساب مدرسه یاد شده به شیعه ، کاملاً روشن می باشد .
۲ - مدرسه امامیّه
مدرسه بسیار جالبی است ، که در خیابان هاتف و در کنار بقعه باباقاسم قرار گرفته است ، و با توجّه به استحکام و نوع کاشی کاری و تزئینات آن ، که از آثار تاریخی أرزشمند اصفهان به شمار می رود ، از مدارس قابل توجّه محسوب می گردد . این مدرسه در سال ۷۲۵ هجری ، برای تدریس باباقاسم ، که از عرفای مشهور قرن هشتم به شمار می رود ، ساخته شده ، و تاکنون باقی مانده است ، و تنها مدرسه ای است در اصفهان که توانسته است موجودیّت خود را در طول زمان ( از قرن هشتم تاکنون ) با حوادث گوناگون آن ، حفظ نماید .
أصل ساختمان ، متعلّق به زمان تأسیس مدرسه است ، ولی کاشی کاری ها و نوشته های موجود در جاهای مختلف آن ، بعضاً متعلّق به زمان تأسیس ( که تسنّن بر اصفهان حاکم بوده ) ، (2)و بعضی دیگر ، در ضمن تعمیراتی در دوره های بعد ، ( که تشیّع حاکم گردیده و به وجود آمده است .
این مدرسه قبلاً به ملاحظه نام مُدرّس آن ، ( مدرسه با با قاسم ) نامیده می شده
1) دار اَلعلم شرق ( مخطوط ) ، صفحه ۲۳
2) به نظر نویسنده معاصر آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی ، نوشته هائی که نشانه تسنّن است، متعلّق به دوره حاکمیّت أفغانهای مهاجم و سنّی مذهب در اصفهان است ، وگرنه در دوران حکومت صفویّه ، تمامی آثار و علائم تسنّن از شهر و ساختمانهای آن از بین رفته ، آن هم در مدرسه ای که محلّ نشر و ترویج مکتب تشیّع و تعلیم معارف أهل اَلبیت عَلَیهِم اَلسَّلامُ بوده است داراَلعلم شرق « مخطوط » ، صفحه ۳۶)
ولی در زمان حاکمیّت مکتب امامت و ولایت بر شهر اصفهان ، به نام ( مدرسه امامیّه ) شهرت یافته است .
مدرسه امامیّه چهار ایوان در چهار طرف ، و ۳۲ حجره دارد، که در ضمن دو طبقه ، تأسیس یافته است ، و نمای صحن با ایوانهای بزرگ و کوچک و کاشی کاری ها و مُقَرنسهای زیبا ، جاذبه خاصّی دارد، و کاشیها و رنگ و لعاب آنها ، مخصوص است ، و مشابه آن تنها در صفه عمر ، در مسجد جامع دیده می شود (1). خطوط بنّائی و کوفی و ثلث ، که در تزئینات مدرسه به کار رفته ، متنوّع و جالب و همراه با کاشی کاری ها ، نشانه ای از معماری و هنر قرن هشتم ، در ایران و اصفهان می باشد .
مساحت مدرسه ، سه هزار متر (۵۰×۶۰) می باشد (2).
با گذشت زمان ، ویرانی زیادی بر حجرات و سردَرِ مدرسه وارد شده بود ، و بخصوص در دوران حکومت پهلوی ، با متروکه گردیدن مدرسه ، خرابی بسیاری بر حجرات طبقه دوّم وارد گردیده بود، که با همّت یکی از علماء و مدرّسین حوزه علمیّه اصفهان ، آیة اَلله ، آقای حاج سیّد حسن فقیه امامی دامت برکاته در حدود سال ۱۴۰۰ قمری تعمیرات اساسی مفصّلی در این مدرسه أنجام گرفت و طلاّب حوزه علمیّه ، در آن اسکان یافتند (3).
در طول زمان ، علماء بزرگواری در این مدرسه تدریس نموده اند که فقیه
و محدّث بزرگ شیعه ، ملاّ محمّد تقی مجلسی متوفّای ۱۰۷۰، در میان آنها از أهمیّت ویژه ای برخوردار است (1). و بعضی احتمال داده اند که ، نابغه بزرگ اسلام و ایران ، شیخ بهائی متوفّای ۱۰۳۰ قمری ، در این مدرسه تاریخی تدریس نموده اند . یکی از علماء ، به نام شیخ محمّد ابراهیم بن محمّد علیّ بن محمّد بن مقصود علی طبسی خراسانی ، ( که دانشمندی صاحب تألیف بوده ، و آثاری همانند : « تعلیقات بر مشاعر ملاّصدرا » و « مرآت آگاهی » و « میزان اَلسّداد » و « قسطاس اَلغیّ و اَلرّشاد» و «سماء اَلهدایه » و « مظاهر اَلأنوار » و «منتخب وافی » داشته است ) ، کتابی به نام « تذکرة اَلمحدّثین » ( که مختصر کتاب « منیة اَلمرتاد » است ) ، در مدرسه باباقاسم تألیف نموده ، و آن را در سال ۱۲۳۵ به پایان رسانیده است (2).
برای آشنائی بیشتر با وضعیّت معماری و تزئینات و خصوصیّات مدرسه امامیّه ، به گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحات ۳۰۲ تا ۳۱۰، و آثار ملّی اصفهان ، صفحات ۴۳۳ تا ۴۴۰ ، و فهرست بناهای تاریخی و أماکن باستانی ایران ، صفحه ۳۸ و تاریخ فرهنگ اصفهان ، صفحه ۷۱ - ۷۲ مراجعه شود .
3- مدرسه اوزون حسن
اوزون حسن ، که از مشهورترین سلاطین « آق قویونلو » بوده، و از سال ۸۵۸ تا ۸۸۲ سلطنت کرده ، مجموعه ای معماری به او منسوب است ، که در ضمن آن، مدرسه ای بوده در محلّه خواجو ، و قبر شاه حسن هم در آنجا بوده است (3)
محلّ این مدرسه ، حدود دبیرستان صارمیّه فعلی ( بین چهارراه نقّاشی و مکینه خواجو ) ، در باغ نو بوده است (1).
با توجّه به این که اوزون حسن ، گرایش به سوی تشیّع داشته ، و در ترویج آن کوشیده ، و دختر خود را به عقد ازدواج شیخ حیدر صفوی در آورده ، که محصول آن ، تولد شاه اسماعیل أوّل صفوی ( پایه گذار حکومت رسمی شیعی در ایران ) می باشد (2). به خوبی ، انتساب این مدرسه را به تشیّع ، می توان دریافت .
مدرسه باباقاسم
مقصود ، مدرسه امامیّه می باشد ، به عنوان یاد شده ، مراجعه شود .
۴-مدرسه باب القصر
در میان نسخه های خطّی مدرسه فیضیّه قم، مجموعه ای است به شماره ۱۱۵۷ ، به خطّ نستعلیق ، از عماد بن میر حیدر حسینی که در مدرسه باب اَلقصر اصفهان ، در تاریخ شوّال ۱۱۱۱ هجری نوشته شده است (3).
و نیز یکی از علماء بافضیلت ، به نام شیخ محمّد حسین بسطامی ، در زمانی که در اصفهان اشتغال به تحصیل داشته ، کتاب « مبداء و معاد » ملاّ صدرای شیرازی را ، در مدرسه باب اَلقصر ، در سال ۱۲۱۷ استنساخ نموده ، و حاشیه هائی بر مطالب کتاب نوشته ، و در آخر آن ، مقاله ای بلیغ و مبسوط ، در زمینه تاریخ فراغت از استنساخ کتاب نوشته ، که نشانه فضل و تبحّر او در علوم أدبی می باشد نسخه یاد شده در کتابخانه حسینیّه شوشتریها ، در نجف أشرف موجود
است (1). به نظر نویسنده دار اَلعلم شرق ، ظاهر این است که مراد از مدرسه باب اَلقصر ، همان مدرسه درب کوشک می باشد ، که در مجاورت باب اَلقصر قرار داشته ، و به همین مناسبت ، به نام مدرسه باب اَلقصر نامیده شده است (2).
۵- مدرسه باقریّه دربکوشک
آقای دکتر لطف اَلله هنرفر ، در گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، می نویسد : سردَرِ زاویه درب کوشک ، که مورّخ به سال ۹۰۲ هجری ، از دوران حکمرانی أبو اَلمظفّر ، رستم بهادرخان آق قویونلو است ، تا سنوات أخیر در جای أصلی خود ( محلّه در بکوشک ) قرار داشته است ، و چون نزدیک به انهدام و ویرانی بوده ، در باغ چهلستون سردری بنا شده ، و کاشی های نفیس آن را به سردر جدید انتقال داده ، و نصب نموده اند . در مجاورت این سردر ، مقبره ای بوده ، که بسیاری از معاریف قرن نهم و دهم ، در آن مدفون بوده اند ، و اکنون جزء خانه ها شده است ، و یک شیر سنگی هم در آن محل بوده ، که شهرت محلّی دارد یک مدرسه قدیمی که سابقاً تزئیناتی از نوع کاشی های معرّق داشته است ، به نام مدرسه درب کوشک یا ( باقریّه ) در مجاورت سردَرِ مزبور و قبرستان سابق در بکوشک واقع شده ، که طلبه نشین است ، و فعلاً هیچ گونه تزئیناتی ندارد . کتیبه سردَرِ این زاویه ، به خطّ ثلث سفید معرّق بر زمینه کاشی لاجوردی ، حاکی از آن است که زاویه درب کوشک و مقبره مجاور آن ، که از قرار معلوم ، گنبدی هم داشته ، در دوره حکمرانی رستم بهادر خان آق قویونلو بنا شده ، کتیبه سردَر که به
خطّ معین منشی و مورّخ به سال ۹۰۲ هجری می باشد ، به شرح زیر است ...(1)
مدرسه باقریّه درب کوشک ، به نام ( مدرسه باقریّه ) یا ( مدرسه درب کوشک) یا (مدرسه پاشیر ) یا ( مدرسه باب اَلقصر ) نیز ، نامیده می شود . برخی را اعتقاد بر این است که مدرسه درب کوشک ، غیر از باقریّه در بکوشک می باشد (2).
جابری أنصاری می نویسد : مدرسه درب کوشک ، کاشی کاری ممتازی داشته ، و أشعاری در عهد صفویّه بر کاشی های آنتیک ( قیمتی و عتیقه ) آن منقور شده ، که معلوم نگردید ، چگونه کاشی های سردر ، یک مرتبه از میان رفت (3).
مرحوم حاج سیّد أسد اَلله شفتی مجتهد بزرگوار ، فرزند مرحوم سیّد شفتی ، این مدرسه را تعمیر نموده (4)، چنانچه سرپرست فعلی مدرسه ، حجة اَلإسلام و اَلمسلمین ، آقای حاج شیخ محمّد حسین رشتی ( که از أحفاد دختری مرحوم سیّد شفتی می باشند و در سالهای ۱۳۹۲ - ۱۳۹۳ قمری ، تعمیراتی أساسی أنجام داده اند (5).
مدرسه درب کوشک ، درحال حاضر ۱۶ حجره دارد، و یک طبقه است و تزئینات آن از کاشی و آجر می باشد ، و کتیبه سردَرِ مدرسه از بین رفته ، و کاشی های نفیس مدرسه ، به خارج ایران برده شده است (6).
1) گنجینّ آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۳۵۸ - ۳۵۹
2) تاریخ فرهنگ اصفهان ، صفحه ۷۸
3) تاریخ اصفهان و ری ، صفحه ۲۳۸
4) تاریخ اصفهان و ری ، صفحه ۲۳۸
5) متأسفانه در حال أنجام مراحل چاپ کتاب ، مرحوم آقای رشتی دار دنیا را وداع گفته اند ، رحمة اَلله علیه ، و حشره مع أولیائه اَلطّاهرین
6) اظهارات آقای رشتی ، سرپرست مدرسه
در طرف غربی مدرسه ، در پشت ساختمان مدرسه ، بقعه ای وجود دارد که سازمان میراث فرهنگی ، تعمیراتی بر روی آن أنجام داده ، و اظهار نظر شده که این قسمت ، از آثار دوره تیموری می باشد (1).
جوی آب در وسط مدرسه و درختهای چنار بلند ، بر زیبائی مدرسه افزوده است ، و خیابان جدید آلإحداثی که از خیابان مسجد سیّد به سوی دروازه دولت (میدان امام حسین علیه السلام) کشیده شده ، و به نام آیة اَلله طیب نامیده شده ، موقعیّت محلّیِ مدرسه را أفزایش داده است .
حجرات مدرسه درب کوشک ، مسکونی می باشد ، و طلاّب آن در همین مدرسه و سایر مدارس علمیّه ، از محضر أساتید حوزه علمیّه ، کسب علم می نمایند . از مدرّسین بزرگواری که در این مدرسه تدریس می نموده اند ، به عنوان نمونه می توان به شخصیّت های ذیل اشاره کرد .
1- مرحوم حاج شیخ أبو اَلقاسم ، معروف به « حاج آخوند زفره ای » متوفّای ۱۳۵۲ قمری ، که در علوم أدبی ، مدرّسی بزرگ و نامدار بوده، و از عموم محلاّت و مدارس علمیّه ، به محضر و جلسه درس او حاضر می شده اند ، و أکثر علماء و فضلاء ، در مراحل أوّلیه علوم حوزه ای ( دوره مقدمات و سطوح اَوّلیه ) از محضر آن مدرّس عالیقدر ، استفاده می نموده اند .
مرحوم حاج آخوند زفره ای تألیفاتی داشته ، و در علوم غریبه و جفر و طلسمات زحماتی کشیده ، و موفقیّت هائی داشته است(2).
2-مرحوم حاج ملّا حسینعلی صدّیقین ، متوفّای 1368 قمری ، که علاوه بر علم
و دانش ، مقام بزرگی در زمینه زهد و تقوی و سلوک معنوی و ریاضات نفسانی داشته و از محضر حاج محمّد جواد بید آبادی ، استفاده های شایان ، در زمینه مسائل اخلاقی و روحی برده ، و از مفاخر معنوی عالَم روحانیّت بوده است .
۳- مرحوم حاج شیخ محمّد حسین أشنی قودجانی ، که مجتهدی مبرّز و عالمی زاهد بوده ، و در حوزه اصفهان و نجف ، تحصیل علم نموده ، و به مقام اجتهاد رسیده، و سالهائی در حوزه علمیّه اصفهان ، به تدریس خارج فقه و اصول اشتغال داشته ، و در سال ۱۳۷۵ قمری وفات یافته است (1).
۴- مرحوم میرزا علی أصغر شریف ، متوفّای ۱۳۸۴ قمری ، که در مدرسه میرزا مهدی ، و أخیراً در مدرسه درب کوشک ، تا آخر عمر تدریس سطوح فقه و اصول می نموده است .
آثاری از سابقه مدرسه دربکوشک
در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ، نسخه ای از کتاب « سفینة اَلنّجاة » تألیف محمّد بن عبد اَلفتّاح تنکابنی ( فاضل سراب ) موجود است ، که آن را أبو اَلحسن بن میر یحیی کَسکری ، در روز چهارشنبه ۲۶ ربیع اَلثانی سال ۱۱۰۳ در مدرسه دربکوشک به اتمام رسانیده است (2).
و نیز در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ، نسخه ای از «اثولوجیا » ، موجود است که محمّد جعفر بن مختار مازندرانی ، آن را در ماه صفر ۱۰۸۸، در مدرسه باقریّه اصفهان نوشته است (3).
و هم چنین شیخ محمّد صادق بن أبی اَلفتح اصفهانی ، در ابتداء تحصیل ، کتاب « مغنی اَللّبیب » و برخی از کتب درسیِ دیگر را ، در سال ۱۲۰۶ هجری ، در مدرسه باقریّه اصفهان نوشته است (1).
و در کتابخانه فرهنگ اصفهان ، ( کتابخانه عمومی ) ، نسخه ای از کتاب کافی وجود دارد، که آن را علی مازندرانی ، در شوّال ۱۰۶۸ وقف بر کتابخانه مدرسه باقریّه نموده ، و تولیت آن را به «آقا سیّد محمّد کاظم بن سیّد سلطان حسین حسینی» واگذار نموده است ، و احتمالاً آقا سیّد محمّد کاظم ، متولی و مدرّس مدرسه نیز بوده است (2). به احتمال قوی ، به نظر می رسد ، که مراد از مدرسه باقریّه ، همین مدرسه باقریّه در بکوشک باشد .
مدرسه پاشیر دربکوشک
مقصود ، مدرسه باقریّه در بکوشک می باشد ، به عنوان یاد شده ، مراجعه شود
6- مدرسه تاج الملک
مدرسه ای است که ، أبونصر ، تاج اَلملک ابن بهرام اَلقوهی ( کوهی ) وزیر شمس اَلدّوله دیلمی ، در اصفهان بنا کرد ، و در آن، علوم شرعی و سایر علوم تدریس می گردید (3). این مدرسه متعلق به أوائل قرن پنجم و وابسته به مکتب تشیّع می باشد .
۷- مدرسه ترکها
این مدرسه ، در زمان حاضر به نام «مدرسه امام هادی علیه السلام » نامیده می شود .
أصل آن از دوره آق قویونلوها است و در دوره صفویّه تعمیر شده ، و سپس در زمان قاجاریّه ، به وسیله حاج محمّد ابراهیم تاجر ، تعمیر گشته و موقوفاتی بر آن معیّن گردیده (1)، و در دوره بازسازی و تعمیر مدارس دینیّه ، ( پس از تهاجم پهلوی أوّل بر مراکز و مدارس دینی ) به وسیلّه مرحوم آیة اَلله ، حاج آقا حسین خادمی ، و مرحوم آیة اَلله ، حاج سیّد عبد اَلحسین طیّب تعمیر گردید ، و محلّ سکونت طلاّب حوزه قرار گرفت ، و تاکنون ، معمور و مسکونی طلاّب می باشد ، و صحن کوچکی با نمای کاشی کاری دارد، و یک طبقه است .
محلّ مدرسه ، محلّه درب کوشک و در نزدیکی خیابان جدید اَلإحدائی است که ، به نام آیة اَلله طیّب نامیده شده است .
با توجّه به گرایش مهمترین چهره های « آق قویونلوها » همانند : اوزون حسن نسبت به تشیّع ، و نیز با توجّه به باقی ماندن مدرسه ترکها « امام هادی علیه السلام » در دوره حاکمیّت مطلق تشیّع در اصفهان ، به خوبی معلوم است که مربوط به تشیّع میباشد . در مدرسه ترکها شخصیّت هائی تحصیل علم نموده اند ، همانند :
١- نویسنده محقّق ، آقای أبو اَلقاسم رفیعی مهرآبادی ، که صاحب تألیفات أرزشمندی همانند : آثار ملّی اصفهان و آتشکده أردستان و تذکره خط و خطّاطان می باشد ، و از چهره های معروف و نویسندگان عالیقدر به شمار می رود .
۲- نویسنده عالیقدر ، آقای سیّد مصلح اَلدّین مهدوی ، صاحب تألیفات بسیار (2)که صاحب حق ، در زمینه شناساندن چهره های علمی و دینی اصفهان
و معرّفی عظمت تاریخی و علمی این شهر بزرگ و أرزشمند ، می باشند .
۳- مرحوم حاج سیّد مصطفی « مؤیّد اَلأطبّاء » ، متوفّای ۱۳۷۳ قمری ، فرزند حاج سیّد محمّد تقی طبیب حسینی درب امامی ، که از أطبّاء معروف اصفهان بوده ، و عصرها ، در یکی از حجرات این مدرسه طبابت می نموده است (1)
۸- مدرسه جعفریّه
یکی از مدارس بسیار مهم و أرزشمند شیعه در اصفهان ، که متعلّق به دوره های قبل از صفویّه می باشد ، و از نشانه های روشن تفکّر و اعتقاد شیعی در اصفهان ، در قرن هشتم به شمار می رود ، مدرسه جعفریّه است ، که در کنار بقعه و مزار امام زاده جعفر علیه السلام « جعفریّه » ( واقع در خیابان هاتف فعلی ) بوده است
این مدرسه ، به احترام و به مناسبت شخصیّت بزرگ علمی و اجتماعی و مبارزاتی عالِم شهید ، سیّد جعفر ( مشهور به امامزاده جعفر ) متوفّی و شهید در سال ۷۲۵ هجری ، تأسیس گشته ، و به نام « مدرسه جعفریّه » نامیده می شده است (2).
شاردن در سفرنامه خود می نویسد : سپس به مدرسه جعفریّه که با وجود قِدمت ساختمان ، بسیار زیبا است می رسیم . نقاط مهمّ این مسجد ( مدرسه ) از سنگ مرمر و کاشی بنا شده است (3).
این عبارت نشان می دهد که همانند بقعه جعفریّه ، ساختمان مدرسه ، از
استحکام و عظمت و زیبائی برجسته ای برخوردار بوده است .
و جابری أنصاری درباره این مدرسه می نویسد : و مقبره جعفریّه ، در صد و پنجاه ذرع تخمیناً ، فاصله با امامزاده اسماعیل علیه السلام است ، که گنبد و بقعه و ضریحی دارد ، که برابرش ، قبر سیّد مرتضی پدرش ، در آن صندوق است ، و این مقبره را بنائی عالی و وسیع بود ، و کاشیکاری معرّق ممتاز ، از بهترین کاشی کاریهای قدیم ، و مدرسه بزرگ نیز جنب آن بود ، دارای حجرات و کاشی کاریهای شگرف ، که از همه کاشیها بهتر می نمود ، و آن مدرسه را مجاورین ، جزو خانه های خود نموده ، و کاشی ها نیز ، مانند سایر کاشی ها و عتیقه جات ، راه برونی گرفت ، و خود جعفریّه ، سیّد جعفر بن سیّد مرتضی (1)و نسبش به سیّد حسن بن حسین بن محمّد بن علیّ بن اَلحسین می رسد ، که با امامزاده أحمد علیه السلام ، از نژاد حضرت امام محمّد باقر علیه السللام می باشند ، و شهامتی در سیّد بوده ، که روی سنگ قبرش نوشته ، صاحب شمشیر و قلم هر دو بوده ، و شجاع و پهلوان و رشید ، و پدر و پسر ، هر دو را شهید می نویسند ، و مقاماتی شامخ و ألقابی عالی ، برای آنها رقم می نمایند (2).
آثاری از دوره آبادی و فعّالیّت علمی در این مدرسه ، باقی مانده است که ، ذیلاً به برخی از آنها اشاره می نمائیم :
۱- در میان کتب خطّی دانشکده حقوق ، نسخه ای از « لوایح جامی » ، به خطّ عبد الغفّار بن محمّد بن یحیی رشتی وجود دارد ، که در سال ۱۰۲۰ آن را در
مدرسه جعفریّه نوشته است (1)
۲- در فهرست کتابخانه مجلس شورای ملّی ، از نسخه ای از تفسیر « التّحریر » شرح تحریر مجسطی ، از نظام نیشابوری ، حسن بن محمّد (م - ۷۳۰) یاد شده ، که به خطّ نستعلیق ریز نوشته شده ، و کاتب آن در سال ۱۰۲۶، نسخه را در مدرسه جعفریّه اصفهان نوشته ، و به پایان رسانیده است (2).
٣- نسخه ای از کتاب مطوّل به خطّ نسخ صادق بن أمین ، در کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار وجود دارد ، به شماره ۱۰۵۹، که در سال ۱۰۵۰ ، در مدرسه جعفریّه اصفهان نوشته شده است (3).
۴- در کتابخانه ملّی ملک ، نسخه ای از قواعد اَلأحکام علاّمه حلّی وجود دارد، به شماره ۱۹۱۹، که به خطّ نستعلیق محمّد رضا بن قاضی محمّد چکانی می باشد ، و در سال ۱۰۵۳ در مدرسه جعفریّه اصفهان نوشته شده است (4).
مدرسه جعفریّه ، از زمان تأسیس تا دوره صفویّه ، و سپس تا أوائل قرن چهاردهم ، باقی بوده ، چنانچه از عبارت مرحوم جابری أنصاری « متولّد ۱۲۸۷ و متوفّای ۱۳۷۶ قمری » بر می آید ، که نوشته است: (... و مدرسه بزرگ نیز جنب آن بود ، دارای حجرات و کاشی کاری های شگرف ، که از همه کاشی ها بهتر می نمود ... ) ، و پس از آن در أثر حوادث گوناگون ، بالأخص حاکمیّت و تهاجم ضدّ دینی حکومت پهلوی أوّل ، مدرسه جعفریّه ویران گردیده ، و فقط بقعه جعفریّه و بقعه امامزاده مرتضی ، باقی مانده ، و بخش مهمّی از
صحن و ساختمانهای متعلّق به جعفریّه ، به تصرّف غاصبین در آمده ، و بقعه ها نیز ، تقریباً متروکه گردیده بود .
در سال ۱۴۰۷ قمری ، پس از فوت بانوی صالحه ، و زاهده عابده « حاجیه خانم منصوره فقیه أحمد آبادی » ( مادر نویسنده کمترین ) بنت مرحوم آیة اَلله ، حاج سیّد محمّد تقی موسوی احمد آبادی ( صاحب کتاب مکیال اَلمکارم ) و دفن آن سیّده صالحه ، در صحن امامزاده جعفر علیه السلام ، این کمترین ( با کمک پدر و برادرانم ) تعمیرات قابل توجهی را در مورد بقعه ها و صحن امامزاده أنجام دادم ، و بقعه ها از حالت متروکه در آمد، و پس از فوت پدر بزرگوارم « مرحوم آیة اَلله ، حاج سیّد مرتضی موحّد ابطحی قُدِسُ سره » در تاریخ نهم جمادی الثّانیه ۱۴۱۳ قمری ( أیّام فاطمیّه ) و دفن ایشان در بقعه جعفریّه عَلَیْهِ اَلسَّلام ، تعمیرات ادامه یافت ، و هم اکنون ، مزار شریف دو امامزاده بزرگوار ، مورد توجّه زائرین قرار گرفته ، و محلّ اجتماع و توسّل معنوی مردم با ایمان و ولایت می باشد .
۹-مدرسه جلال الدّین مِنْکُبِرْنی
(1) مدرسه ای بوده که در سال ۶۲۰ هجری ، با هزینه سه هزار دینار ، به وسیله جلال الدّین منکبرنی ساخته شده است (2).
۱۰- مدرسه جلالی
در کتاب « ألمختارات من الرّسائل » که مجموعه ای از منشئات و فرامین وأحکام دیوانی و شرعی و عرفیِ قرنهای پنجم و ششم و هفتم هجری است ، از
مدرسه ای به نام جلالی یاد شده ، که ضیاع آن ، اختلال پذیر شده بوده است (1).
۱۱- مدرسه جوهان
در شمار مدارس قبل از صفویّه ، یکی نیز « مدرسه جوهان » ، نامبرده شده است (2). محلّه جوهان ، یکی از محلاّت اصفهان در قرن ششم و هفتم بوده ، و برخی از چهره های خاندان معروف شَفَرْوَه ( شَفَرْوَه ، شَبْرُوِهْ ) در آن سکونت داشته اند ، که از آن جمله است : أبو اَلبرکات ، رزق اَلله بن هبة اَلله ، متوفّای ۵۶۱ هجری ، و مدفون در مدرسه جوهان (3).
از جمله بالا استفاده می شود که ، مدرسه جوهان ، در نیمه قرن ششم موجود و مورد توجّه بوده است .
خاندان بزرگ و علمی شفروه و تشیّع
گرچه خاندان علمی شفر وه ، به تشیّع شهرت ندارند ، و بسیاری از شخصیّت های آنها ، در شمار پیروان مذاهب دیگر می باشند ، ولی با این حال ، برخی از چهره های آن خاندان ، از مفاخر شیعه می باشند ، و آثار دوستی و محبت شدید نسبت به أمیر اَلمؤمنین علی علیه السلام ، در بعضی دیگر ، نمایان و آشکار می باشد ، که ذیلاً به دو نمونه جالب ، توجّه می نمائیم (4).
1) ألمختارات من اَلرّسائل ، صفحه ۲۹۳
2) مقاله دار اَللعلم شرق ، در مجموعه محیط أدب ، صفحه ۱۰۴
3) مجلّه یادگار ، سال پنجم، شماره ۶ و ۷ صفحه ۱۱۵
4) برای آشنایی با خاندان شفر وه ، به مجلّه یادگار ، سال پنجم، شماره ۶ و ۷ و دانشمندان و بزرگان اصفهان ، صفحه ۵۷ - ۵۸، و آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۴۸ و لغتنامه دهخدا و فرهنگ معین ، تحت عنوان شفروه و شفروه ای ، مراجعه شود
شخصیّتی بزرگ و شیعه مذهب ، از خاندان شفروه
شیخ أبو اَلسّعادات ، أسعد بن عبد اَلقاهر بن أسعد اصفهانی ، که از مشایخ بزرگوارِ افتخار عالم تشیّع ، مرحوم سیّد رضی اَلدّین علی بن طاووس حلّی بوده ، از چهره های مبرّز شیعه و اصفهان ، و خاندان علمی شَفَرْوَه ( شَفَرْوَه ، شَفَرْوَیْه ) ، به شمار می رود . مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانی در باره او می نویسد : أسعد بن عبد اَلقاهر بن أسعد بن سفرویه ، أبو اَلسّعادات اصفهانی ، ( و شفروه به جای سفروه نیز نقل شده است ) ، او مؤلف کتاب «رشح اَلولاء فی شرح اَلدّعاء » می باشد و از بزرگان مشایخ رضی اَلدّین ، علی بن طاووس است ، و کتابهائی دارد از قبیل : « مجمع اَلبحرین » و « مطلع اَلسّعادتین » و « اکسیر اَلسّعادتین » و ..... (1).
و شیخ حّر عاملی ، در أمل الأمل درباره او می نویسد : شیخ أسعد بن عبد اَلقاهر بن أسعد اصفهانی ، أبو اَلسّعادات ، عالمی فاضل و محقّق بوده ، و کتابهائی دارد که از آنها است ، کتاب «رشح اَلولاء فی شرح اَلدّعاء » و کتاب « توجیه اَلسّئوالات فی حل اَلإشکالات » و کتاب «جامع اَلدّلائل و مجمع اَلفضائل » و غیر اینها . علیّ بن طاووس از او روایت میکند ، و محقّق ، بزرگ ، خواجه نصیراَلدّین طوسی ، و میثم بن علی بحرانی ، در نزد او تحصیل علم نموده اند (2).
وصاحب أعیان اَلشّیعه ، آقا سیّد محسن امین جبل عاملی درباره او مینویسد : مولی أبو اَلسّعادات بن عبد اَلقاهر بن أسعد اصفهانی ، عالمی فاضل و بزرگوار و محقّق است ، علیّ بن موسی بن طاووس ، همه کتب و اصول و مصنّفات را ، از او نقل می نماید ، چنانچه در أوّل « فلاح اَلسّائل »، تصریح
نموده است ، و کفعمی نیز از او نقل حدیث مینماید ، در حواشی کتاب « جنّة اَلواقیه » و غیر او، و او را با عنوان ( اَلشّیخ اَلعالم ) ستوده است ، و علاّمه مجلسی ، در جلد ۱۷ بحار او را یاد نموده ، و فرموده که او از أصحاب ما است ( و از علمای شیعه اثنی عشریّه می باشد ) ... (1). و در کتاب اَلذّریعه آمده است:
« ألفائق علی اَلاربعین فی مناقب امیراَلمؤمنین عَلَیْهِ اَلسَّلام » یا ( کتاب اَلفائق ) از أبی اَلسّعادات ، أسعد بن عبد اَلقاهر بن سفرویه اصفهانی ، چنانچه در بعضی نسخ است ، و شاید شقروه باشد ، که اسم یا لقب جدّ او است ... سیّد بن طاووس ، در کتاب ( اَلطّرائف ) گفته است که ، در این کتاب ، أحادیث صریحی است از پیامبر أکرم صَلّی اللَّهِ عَلَیْهِ وَ ألِه در مورد خلافت علی عَلَیْهِ اَلسَّلام و مناقب بسیار أرزشمندی نقل نموده است ... و این أبو اَلسّعادات ، از مشایخ ابن طاووس می باشد (2).
و نیز در کتاب اَلذّریعه است : « اکسیر اَلسّعادتین » ، از شیخ أبی اَلسّعادات ، أسعد بن عبد اَلقاهر اصفهانی ، که سیّد رضی اَلدّین علیّ بن طاووس حلّی ، همه کتب و اصول و مصفّات را در سال ۶۳۵ از او روایت کرده ، ( چنانچه در أوّل فلاح اَلسّائل تصریح نموده است ) (3). و هم چنین در کتاب اَلذّریعه آمده است
رشح اَلولاء فی شرح اَلدّعاء » یعنی دعا صَنَمَیْ قریش ، از شیخ أبی اَلسَعادات ، أسعد بن عبد اَلقاهر بن أسعد اصفهانی ، که سیّد رضی اَلدّین ، جمال اَلسّالکین ، علیّ بن طاووس ، و محقّق ، نصیراَلدّین طوسی و شیخ میثم بحرانی از او روایت
می نمایند ... (1).
و هم چنین در کتاب اَلذّریعه ، جلد ۴، پیرامون کتاب « توجیه اَلسّئوالات » و در جلد ۵ در مورد معرّفی کتاب «جامع اَلدّلائل » و در جلد ۲۰، به مناسبت ذکر « مجمع اَلبحرین و مطلع اَلسّعادتین » و در جلد ۱۰، صفحه ۹ - ۱۰، و جلد ۸، صفحه ۱۹۲، و جلد ۱۱، صفحه ۲۳۶، و جلد ۱۳ ، صفحه ۲۵۶ - ۲۵۷، در مورد کتاب « رشح اَلولاء، فی شرح دعاء صنمی قریش » ، مطالب جالبی آمده است .
حادثه ای جالب ، و أشعاری بدیع ، و شور و عشقی ریشه دار
یکی از چهره های خاندان شفر وه ، به نام حسین بن عبید اَلله نقل می کند که ، پدرش ، أبو اَلوفاء، عبید اَلله بن هبة اَلله ، متوفّای ۵۸۵ هجری ، که در علم و فضل وأدب ، از أعیان اصفهان بوده، و در فصاحت و بلاغت و ظرافت و لطافت ، در نظم و نثر ، مقامی بلند داشته است ، در ضمن سفر حج وارد بغداد می شود ، و روزی در مدرسه ناجیه بغداد ، به ذکر مناقب حضرت علی بن أبی طالب عَلَیْهِ اَلسَّلام می پردازد ، و در این هنگام ، مقارن غروب آفتاب بوده ، بالبداهه این اشعار را انشاء می نماید:
لاتَعْجَلی یا شَمْسُ حَتّی یَنْتَهی
مَدْحی لِفَضْلِ اَلْمُرْتَضی وَ لِنَجْلِه
یَثْی عِنانَکِ إنْ غَرَبْتِ ثَناؤُهُ
أنَسیتِ یَوْماً قَدْ رُدِدْتِ لأجلِه
إنْ کانَ لِلْمَوْلی وُقُوفُکِ فَلْیَکُنْ
هَذَاَ اَلْوُقُوفُ لِخَیْلِه وَ (2)لِرَجْلِه
یعنی : عجله و شتاب نکن ای خورشید ( برای غروب کردن ) تا به پایان برسد ستایش من ، در مورد ( علیّ ) مرتضی و فرزندان او علیه السلام
جمع میکند ( و می گیرد ) عنان تو را ، اگر غروب کنی ، ثنای او (1)آیا فراموش کردهای روزی را که به خاطر او باز گردانده شدی (2).
اگر به خاطر مولی ( در آن روز ) توقّف کردی ، پس باید همین توقّف را ( امروز ) ، به خاطر سواره و پیاده او ، ( که از خدمت گذران اویند ) أنجام دهی .
این داستان جالب ، شور و محبّت و دوستی عمیق این دانشمند و سخنور اصفهانی شفروه ای را ، نسبت به مقام و فضائل مولی اَلموحّدین امیراَلمؤمنین علی علیه السلام ، به خوبی نشان می دهد ، و از نشانه های ارتباط قلبی مردم و علماء قدیم اصفهان با مقام ولایت أهل اَلبیت علیهم السلام ، به شمار می رود .
مشابه داستان یاد شده را ، سبط بن جوزی ، در کتاب «تذکرة خواصّ اَلاُمّة » صفحه ۳۱، ( چاپ فرهاد میرزا ) با مقداری تفاوت ، از أبی منصور مظفّر بن أردشیر عبادی واعظ ، نقل نموده است ، و نیز گنجی شافعی در کتاب «کفایة الطّالب » و ابن حجر هِیتمی در « ألصّواعق اَلمحرقه » و شیخ سلیمان حنفی قندوزی در « ینابیع اَلموده » و دیگران ، عین قضیّه سبط بن جوزی را نقل نموده اند (3)
.مدرسه ای است در خیابان هارونیّه ، نزدیک به مزار شریف امامزاده
1) اشاره به این که عظمت معنوی ثناخوانی علی عَلَیهِم اَلسَّلامُ ، آنقدر است که نمی گذارد تو غروب کنی ، و عنان گیر تو خواهد شد
2) اشاره است به حدیث مشهور ردّ شمس ( بازگرداندن خورشید ) برای علی عَلَیهِم اَلسَّلامُ که در میان کتب شیعه و سنّی مشهور و معروف می باشد
3) احقاق اَلحق ( با تعلیقات آیة اَلله مرعشی نجفی ) ، جلد ۵، صفحه ۵۲۲ - ۵۲۴
هارون ولایت علیه السلام و متّصل به مسجد علی و مناره بزرگ مجاور آن ، که در حال حاضر معروف به ،
12-مدرسه حاج حسن
مدرسه حاج حسن می باشد ، و احتمال دارد که این مدرسه ، همان مدرسّ سلطان محمّد سلجوقی است (1)که در زمان صفویّه تعمیرات و تغییراتی اساسی یافته است .
در سردر این مدرسه ، پس از بسم اَلله اَلرّحمن اَلرّحیم و حدیث نبوی : أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا ، نوشته شده است :
سرمایه نجات بود مهر بوتراب
خواهی اگر نجات ، از او روی بر متاب
مدرسه حاج حسن دو طبقه است ، و أطراف آن حجرات و ایوانها قرار گرفته، و با آنکه از آثار تاریخی اصفهان به شمار رفته ، ولی دچار ویرانی شده ، و متروکه گردیده است .
نویسنده آثار ملّی اصفهان ، در سال ۱۳۰۸ شمسی ، از این مدرسه دیدار نموده ، و برخی از محصّلین علوم جدیده و کمی طلبه ، در آن سکونت داشته اند ، و به نظر همین نویسنده ، ساختمان مدرسه ، اگر هم مربوط به زمان سلجوقیان باشد ، ولی شکّی نیست که کتیبه آن ( که در بالا ذکر گردید ) از زمان صفویّه به بعد ایجاد شده ، و از همان موقع ، به عنوان مدرسه حاجی حسن شهرت یافته است ، و قاعدتاً باید در زمان صفویّه به حالت ویرانی در آمده باشد ، تا حاجی حسن ، در صدد احیاء و تعمیر آن بر آمده باشد (2).
حکیم و طبیب نامدار و عظیم اَلشّأن ، مرحوم آقا میرزا أبو اَلقاسم طبیب
ناصر حکمت ) متوفّای ۱۳۷۱ قمری ( که در تقوی و فضیلت و علم و دانش و طبّ یونان ، علماً و عملاً سرآمد بوده و در این مدرسه به تدریس کتب طبّ قدیم و مداوای بیماران می پرداخته است (1)و پدر این نویسنده کمترین ، یعنی مرحوم آیة اَلله ، حاج سیّد مرتضی موحّد ابطحی قُدِسُ سره متوفّای ۱۴۱۳ قمری ، از شاگردان پرتلاش و مورد علاقه آن بزرگمرد در علم طب ، به شمار می رفتند .
۱۳- مدرسه خواجه صدرالدّین علی طبیب
مدرسه ای است در روستای نصر آباد ، در مغرب اصفهان ، که بانی آن ، صدراَلدّین علی طبیب ( جدّ اعلای مؤلف تذکره نصر آبادی ) می باشد ، و آن را در قرن نهم ، در کنار خانقاه شیخ أبو اَلقاسم نصر آبادی ، بنا کرده است .
این مدرسه که با خانقاه ، با عنوان ( تکیه میان ده نصر آباد ) اشتهار دارد ، قسمتی از کاشی های آن از بین رفته ، و در قسمت باقی مانده ، نام صدراَلدّین علی طبیب ( بانی مدرسه ) و تاریخ بناء ( سنه أربع و خمسین و ثمان مأة ) یعنی ۸۵۴ هجری، دیده می شود ، و هم چنین این اشعار : کمترین بندگان آستانش صدر دین
کرد سال هشتصد و پنجاه و پنج ، این یادگار
عَلَی اَلله فی کُلِّ اَلأُمُورِ تَوَکُّلی
و بِالْخَمْسِ أصْحابِ اَلْکِساءِ تَوَسُّلی
مُحَمَّد اَلْمَبْعُوثِ وَ اَبْنَیْهِ بَعْدَهُ
وَ فاطِمَةَ اَلزَّهْراءِ و اَلْمُرْتَضی عَلی
دیده می شود (2)و به طور وضوح مشخّص می شود که این مدرسه متعلّق به شیعه بوده است .
۱۴- مدرسه دوّم خواجه صدرالدّین علی طبیب
خواجه صدر اَلدّین علی طبیب ، علاوه بر مدرسه نصر آباد ، مدرسه ای در حوالی مسجد جامع قدیم ساخته ، و در جنب خانه میرزا هدایت اَلله طبیب ، که تا أوائل زمان میرزا طاهر نصرآبادی ، مؤلف « تذکرۂ نصرآبادی » درگاه آن باقی بوده، و در اواخر کار ، أثری از آن باقی نمانده است (1).
۱۵- مدرسه سوّم خواجه صدر الدّین علی طبیب
خواجه صدراَلدّین ، مدرسه دیگری هم در محله بابا قاسم در کوچه میرزا شریف حکیم ساخته ، و تا زمان میرزا طاهر نصرآبادی ( که از أحفاد وی می باشد ) باقی بوده است (2). این دو مدرسه نیز ، متعلّق به شیعه بوده است .
۱۶- مدرسه خواجه ملک « مدرسه شیخ لطف الله »
این مدرسه در جوار مسجد شیخ لطف اَلله ، و میدان بزرگ نقش جهان بوده است . جنوب آن متّصل به مسجد شیخ لطف اَلله ، و شمال آن تا محلّ فعلی سرای بیگدلی ( واقع در خیابان حافظ ) امتداد داشته ، و در نتیجه ، از نظر وسعت و مساحت زمین ، بسیار بزرگ بوده است .
به نظر عدّه ای از صاحب نظران مسائل تاریخ و جغرافیای اصفهان ، مدرسه خواجه ملک ، همان مدرسه شیخ لطف اَلله است ، که شماری از نسخ خطّی موجود در کتابخانه های معاصر ، در آن مدرسه نوشته شده است ، و به مناسبت سرپرستی و تدریس شیخ لطف اَلله میسی در آن ، به نام آن بزرگمرد نامیده شده ،
ولی در مقابل ، برخی دیگر از نویسندگان ، احتمال قوی داده اند که ، مدرسه شیخ لطف اَلله ، در جنوب مسجد شیخ لطف اَلله ، و مدرسه خواجه ملک ، در شمال مسجد بوده است .
آقای سیّد مصلح اَلدّین مهدوی می نویسند : به نظر نویسنده ، دو مدرسه در طرفین مسجد شیخ لطف اَلله قرار داشته است ، آن که به سمت جنوب بوده ، مدرسه شیخ لطف اَلله است ، که فعلاً کاروانسرای مخروبه ای است ، و آن که در جهت شمال قرار دارد ، ( سمت چپ کسی که روبروی دَرِ مسجد می ایستد )، مدرسه خواجه ملک نام داشته است (1).
و سیّد عبد اَلحجّة بلاغی می نویسد : ...، و نیز مدرسه خواجه ملک ...، ومدرسه شیخ لطف اَلله ، قرینه او ، که ألان کاروانسرا شده (2).
و نویسنده کمترین ، نظریّه أوّل را ترجیح می دهم ، و بر این مبنی بررسی خود را دنبال می نمایم .
أصل مدرسه خواجه ملک ، متعلّق به قبل از صفویّه است (3)ولی خواجه ملک ، که از بزرگان اصفهان بوده ، و در زمان شاه اسماعیل صفوی زندگی میکرده ، مدرسه را توسعه می دهد ، و سرائی هم در کنار او بنا میکند (4).
مدرسه خواجه ملک ، همان طوری که از نظر مساحت و وسعت برجستگی داشته ، از نظر علمی و معنوی نیز ، از اهمیّت فوق اَلعاده برخوردار بوده ، تا آنجا که بسیاری از شخصیّت های علمی و دینیِ آن زمان ، از طلبه ها و تربیت
شده های این مرکز علمی و حوزه ای بوده اند .
صاحب روضات اَلجنّات ، که خود چهره و شخصیّت بزرگ علمیِ اصفهان ، در زمان خویش بوده، و نظری بلند دارد، در دو قسمت از کتاب نفیس «روضات اَلجنّات » به تعریف و تمجید از این مدرسه می پردازد ، که ذیلاً بیان می نمائیم :
۱- در قسمت شرح حال شخصیّت برجسته و بارز شیعه و حوزه اصفهان ، یعنی محقّق عظیم اَلشّأن و استاد اَلکل ، آقا حسین خوانساری قُدِسُ سره متوفّای ۱۰۹۹ هجری ، و محلّ تحصیل آن بزرگمرد ، می نویسد :
وَنَزَلَ فی مَدْرَسَةِ خواجه مَلِک، اَلَّتی هِیَ بِجَنْبِ مَسْجِدِ اَلشَّیْخِ لُطْفِ اَللهِ ، اَلواقِع فی مِیدْانِ اَلشّاه ، وَهِیَ مِنْ أکْثَرِ مَدارِسِ اَلْبَلْدَةِ اَلْمُشارِ إلَیْهِ ، بَرَکَةً وَ أوْفَرِها تَأثیراً ، فی بُلُوغِ طَلَبَةِ اَلْعُلُومِ إلی مَعارِجِ اَلْعِلْمِ وَ اَلْیَقینِ وَقَدْ بُنِیَتْ مِنْ قَبْلِ ظُهُورِ اَلدَّولَةِ اَلصَّفَوِیَّةِ أوْ فی أوائِلِ تِلْکَ اَلدَّوْلَةِ ... وَکانَتِ اَلْمَدْرَسَةُ اَلْمَوصُوفَةُ مُنْذُ بُنِیَتْ مَحَطّاً لِرِحالِ أکابِرِ اَلْفُضَلاءِ وَ مَجْمَعَاً وَ مُحْتَشَداً لأعاظِمِ اَلْعُلَماءِ وَاَلْفُقَهاءِ ... فَبَقِیَ اَلأقا حُسَیْنُ اَلْمَذْکُورُ ، هُنالِکَ مَشْغُولاً بِالإفاضَةِ وَ اَلإرْشادِ ، ما غَبَّ إستِفاضَتُهُ عَلی حَسَبِ اَلمُرادِ ، مِنْ مَیامِنِ أنْفاسِ کُلِّ اُسْتادٍ (1).
چنانچه ملاحظه می نمائید ، در این عبارات جالب ، مدرسه خواجه ملک پربرکت ترین و مؤثّرترین مدارس ، در رساندن طلاّب علوم دینیّه ، به مرتبه های بلند علم و یقین معرّفی گردیده ، و توضیح داده شده ، که این مدرسه از ابتداء تأسیس ، محلّ بار فرود آوردن بزرگترین فضلاء ، و محلّ اجتماع بزرگترین فقهاء و شخصیّت های علمی بوده است ، و مرحوم آقا حسین خوانساری هم در این مدرسه ، علاوه بر استفاده علمی از أساتید بزرگ ، شخصاً به تدریس وأفاضه می پرداخته است .
1) روضات اَلجّنات ، چاپ قدیم ، صفحه ۱۹۶
۲ - در بخش شرح حال و معرّفی عالم عظیم اَلشّأن ، مولی محمّد زمان بن مولی کلبعلی تبریزی ( از علماء نیمه أوّل قرن دوازدهم ) که از شاگردان بزرگ علاّمه مجلسی و آقا حسین خوانساری و شیخ جعفر قاضی رضوان اَلله علیهم بوده ، مطالبی می نویسد ، که مفادش چنین است : او صاحب تصنیف های متعدّده است که از آن جمله ، شرح بر « زبدة اَلاصول » شیخ بهائی و ...، و نیز « فرائد اَلفوائد ، فی أحوال اَلمدارس و اَلمساجد » (1)می باشد .
این کتاب را در روزگاری که این بزرگمرد ، در مدرسه شیخ لطف اَلله (2)وارد شده ، و امور مدرسه ، از طرف سلطان ، به ایشان واگذار گردیده بوده ، تألیف نموده است .
1) نسخه کتاب فرائد اَلفوائد ، که مورد استفاده صاحب روضات اَلجنّات بوده ، در دسترس محقّقین متأخّر نبوده است ، تا آنجا که گمان میرفته نسخه آن از بین رفته باشد ، تا آن که آقای ایرج افشار ، به نسخه منحصر به فرد این کتاب ، در کتابخانه پادشاهی برلین ، برخورد می نماید ، و ضمن مقاله ای ، آن را مورد معرّفی قرار داده ، و در ضمن آن مقاله می نویسد : این کتاب ، که رساله ای است به فارسی ، در أحوال مدارس و مساجد ، و در باب تعلیم و تربیت اسلامی است ، و علی اَلظاهر ، کتابی است مستقل و یکتا در زبان فارسی ، با مزایائی از قبیل بعضی اطلاّعات تاریخی مربوط به اصفهانِ دوره صفوی ، و علماء آن عهد ، و تألیف شخصی است به نام ( محمّد زمان بن کلبعلی تبریزی ) که خود ساکن مدرسه خواجه ملک بوده ، و در سال ۱۱۲۲ از تألیف آن فارغ شده است . وی ( ملاّ محمّد زمان ) راجع به مدرسه خواجه ملک ، در فصل ششم کتاب ، می نویسد : این مدرسه در نزد فرقه محقّه ( یعنی شیعه اثنی عشریّه ) چون مدرسه نظامیّه است ، پیش أهل سنّت ( تاریخ فرهنگ اصفهان صفحه ۲۶۵ - ۲۶۶)
2) به اعتبار این که در زمان مرحوم شیخ لطف اَلله میسی ، مدرسه خواجه ملک ، زیر نظر آن بزرگمرد بوده ، مدرسه شیخ لطف اَلله می نامند
نویسنده ، در کتاب یاد شده ، در تعریف و تمجید از مدرسه نامبرده ، مبالغه بسیار نموده ، و بخشی از برکات این مدرسه ، که خود نویسنده تجربه نموده ، و آثار لطیفی که در تربیت طلاّب داشته (1)ذکر نموده است (2)، آنگاه عده ای از شخصیّت های برجسته علمی و دینی ، که در این مدرسه مبارکه تربیت گردیده ، و به ترقّیات کامله رسیده اند ، یاد میکند ، و ما نیز ، همانها را بر می شمریم :
1- ( استاد اَلفقهاء و اَلحکماء ، محقّق نامدار ) آقا حسین خوانساری قُدِسُ اَلصِرُة
۲- مولی ، شمس اَلدّین گیلانی ، صاحب حاشیه بر شرح حکمة اَلعین و بر حاشیه خفری بر حاشیه قدیم .
۳- مولی حسن گیلانی ، که در آن عصر، در فضیلت و تقوی ، نظیر نداشته است ۴- ملاّ مراد تفرشی ، صاحب حاشیه بر فقیه و مختلف ، و دیگر آثار تألیفی . ۵- أمیر سیّد حسین عاملی ، صاحب تألیفات گرانقدر ، همانند رساله جمعه . ۶- مولی علی قلی خلخالی ، که أدیبی ماهر بوده است . ۷- زبدة اَلمحقّقین و أسوة اَلسّالکین ، مولی رجبعلی تبریزی
۸- أمیر قوام اَلدّین طهرانی ، که شاگرد مولی رجبعلی تبریزی ، و مؤلف کتاب عین اَلحکمه بوده است .
9- عمدة اَلزّهاد، مولی موسی طبسی
۱۰- فرزند عزیز او ، حاج محمّد مؤمن ، صاحب کتاب مناهج اَلعرفان ( که به نظر صاحب روضات اَلجَنّات ، وی از أجلاّء عرفاء متأخّرین بوده ، و کتابش بزرگ ،
و در دو مجلّد میباشد ، که در زمینه خودش ، همانند ندارد ) .
۱۱- میراسماعیل خاتون آبادی ، صاحب بقعه و تکیه معروفه در تخت فولاد
۱۲ - فرزند او ، علاّمه ، رئیس فضلاء زمان ، میر محمّد باقر خاتون آبادی
۱۳ - مولی محمّد صالح استر آبادی
۱۴- مولی چلبی موصلی
۱۵ - مولی محمّد حسین بروجردی
۱۶- مولی سعدی رشتی
۱۷- مولی محمّد علی طهرانی (1)، آنگاه صاحب روضات ، می فرماید : و از جمله فضلاء بزرگی که در مدرسه خواجه ملک تحصیل علم کرده اند، همانا فاضل محقّق ، و متکلّم حکیم ، و فقیه بارع أدیب ، مولی أبو اَلقاسم بن محمّد ربیع جرفادقانی (2)صاحب تصنیفات بسیار ، و حواشی لطیف بر بسیاری از کتب معقول و منقول می باشد .
سرگذشت مدرسه خواجه ملک
مدرسه خواجه ملک ، در دوره شاه عباس أوّل تعمیر گردیده ، و استادیِ رسمی آن به شیخ لطف اَلله میسی واگذار شده بوده است (3).
وسعت و گستردگی صحن مدرسه خواجه ملک تا آنجا بوده ، که به خاطر آن در هنگامی که مسجد شیخ لطف اَلله را که از مساجد بسیار شکوهمند و زیبای اصفهان است تأسیس میکنند ، صحنی برایش در نظر نمی گیرند و صحن مدرسه
خواجه ملک را ، جانشین صحن جداگانه برای مسجد قرار میدهند .
مدرسه خواجه ملک ، در أثر حوادث تاریخی پس از حکومت صفویّه از بین رفته ، و محلّ آن به صورت خانه های مسکونی و محلّ کسب و کار در آمده است
آثاری از مدرسه خواجه ملک
در میان کتابهای باقی مانده از دوره های گذشته ، نسخه های أرزشمندی ملاحظه می شود، که در این مدرسه نوشته شده ، و زینت بخش کتابخانه های معتبر معاصر می باشد ، که ذیلاً به برخی از آنها اشاره می شود .
١- نسخه ای از «تهذیب اَلوصول الی علم اَلاصول » علاّمه حلّی را ، یکی از علماء ، به نام أبو اَلقاسم بن محمّد بن میرزا علی گلپایگانی، در دهه آخر رمضان ۱۰۴۴ هجری، در مدرسه شیخ لطف اَلله ، به خطّ نستعلیق نوشته است (1).
۲- نسخه ای از « شرائع اَلإسلام» محقّق حلّی را ، عبد اَلقادر بن حیدر قهپائی، در مدرسه شیخ لطف اَلله ، تحریر نموده است (2).
٣- نسخه ای از « ألتّلخیص » ابن رشد أندلسی را شخصی به نام گدا علی مشهدی ، در مدرسه شیخ لطف اَلله اصفهان ، در پنجشنبه دوازدهم جمادی اَلأولی ۱۰۷۴ به پایان رسانیده است (3).
۴- نسخه ای از « قواعد » شهید أوّل را ، محمّد قاسم بن أحمد طبرستانی ما پطری ، در مدرسه شیخ لطف اَلله میسی عاملی ، در سال ۱۰۶۹ هجری نوشته
و ۷۶ ) و ریشه ها و جلوه های تشیع و حوزه علمیه اصفهان که
ج ۲)
است (1).
۵- نسخه ای از « شافیه » ( در علم صرف ) را ، محمود بن محمّد کاظم اصفهانی ، در مدرسه شیخ لطف اَلله ، به خطّ نستعلیق نوشته است (2).
مدفن ابن سینا ، نزدیک مدرسه خواجه ملک
پس از آنکه تحقیق و بررسی اینجانب درباره مدرسه خواجه ملک پایان یافت ، و مقاله مربوط به آن را تکمیل نمودم ، به مقاله ای محقّقانه از استاد محقّق و نامدار ، مرحوم جلال اَلدّین همایی برخوردم ، که در مورد بوعلی سینا و رابطه اش با اصفهان ، تهیّه شده ، و در جلد دوّم جشن نامه ابن سینا ( از سلسله انتشارات انجمن آثار ملّی ) به چاپ رسیده است . در این مقاله ، بخشی دارد که مناسب با این قسمت می باشد ، و ذیلاً درج می گردد :
مدرسه خواجه ملک ( به فتح میم و کسر لام ) در قسمت شرقی میدان شاه ، أوائل بازار آهنگران ، جنب مسجد شیخ لطف اَلله ، از مدارس طلبگی بسیار قدیم اصفهان ، محلّ تحصیل جماعتی از علماء بزرگ بوده، و در فتنه أفاغنه ، خرابی کلّی بدان راه یافته ، تا کم کم خراب شده ، و در این أواخر زمین آن به خرید و فروش رفته ، أکنون محلّ آن به نام « تیمچه شیخ حیدر » معروف است . با این وصف ، خوشبختانه هنوز از بقایای عمارات قدیمش ، دو حجره در سمت شمال صحن بزرگ تیمچه موجود است ، به علاوه دو سه محلّ سنگ کاری و آجرکاری که وضع بنای قدیم را حکایت می کند، و از روی أطلال ( نشانه های ) باقی مانده معلوم می شود، که اَصل بِناء، متعلّق به دوره های قدیم قبل از صفویّه است .
وضع این مدرسه را در حالتی که مخروبه و خالی از سکنه بود ، خودِ این بنده و بسیاری از أهالی اصفهان که سنّتشان کمتر از پنجاه نباشد ، تا این أواخر دیده ایم
چون از مسجد شیخ لطف اَلله ، وارد بازار آهنگران می شوی ، به فاصله حدود پنجاه قدم ، مدرسه خواجه ملک در ضلع شرقی بازار واقع بود .
درب بزرگ مدرسه ، در طرف شمالی کوچه باز میشد ، که به « محلّه تحت گنبد » راه داشت ، در جلوخان مدرسه ، طاق مرتفع زیبائی بود ، مقابل درب مدرسه در ضلع جنوبی کوچه ، که پشت « مسجد شیخ لطف اَلله » می شود ، سردابِه ای وجود داشت ، که آن را نیز ، « مقبره أبوعلی سینا » می گفتند .
سردابِه ، از بین رفته ، و تغییرات کلّی در آن واقع شده ، أما محلّ آن در حال حاضر ، قسمتی پشت دکّه أنبرسازی است ، که پهلوی درب تیمچه شیخ حیدر
مدرسه خواجه ملک قدیمی ) واقع شده است ، و قسمتی از آن سردابِه نیز ، به ولایت شرعیّه مرحوم حاج شیخ جمال اَلدّین مسجد شاهی ( مجتهد و روحانی معروف ) که امام جماعت مسجد شیخ لطف اَلله بود، جزو مُتَوَضَّأ و حوضخانه آن مسجد گردید .
خلاصه آنکه ، آن سردابِه نیز به «مدفن أبوعلی سینا » اشتهار داشت (1)و هنوز أشخاصی در آن محلّ هستند ، که وضع بنای مدرسه خواجه ملک و سردابِه مجاور آن ، و شهرت آن را به «مقبره أبوعلی سینا » خوب به خاطر دارند .
یکی از فضلای منسوب به حاج شیخ جمال اَلدّین ، برای بنده حکایت کرد ، که چون برای ساختن مُتَوَضَّأ و حوضخانه جدید مسجد شیخ لطف اَلله ، در این
1) هم چنانکه گنبد مدرس ابن سینا در محلّه دردشت اصفهان به مدفن ابن سینا اشتهاری دارد (صفحه ۲۸۷ از کتاب جشن نامه ابن سینا جلد ۲) .
حول و حوش ، کند و کوب می کردند، به سردابه بزرگ آجری رسیدند ، که در وسط آن قبری مجلّل با سنگ لوح قدیمی به خطّ کوفی بود ، أهل فّن خواندند و معلوم شده که « مدفن شیخ اَلرّئیس أبوعلی سینا » همین جا است ، امّا دانسته نشد که با سنگ قبر چه معامله کردند ؟ (1).
مقاله مفصّل ( رابطه ابن سینا با اصفهان ) که توسط استاد جلال اَلدّین همائی ، ( که محقّقی بزرگ درباره تاریخ اصفهان و بزرگان آن می باشد ) تهیه ، و در جشن هزاره ابن سینا ، در تاریخ یکشنبه پنجم اردیبهشت ماه ۱۳۳۳ (۲۱ شعبان ۱۳۷۳ قمری ) به صورت سخنرانی ، توسّط آن بزرگمرد ایراد گردیده است .
۱۷- دار السّیاده
سلطان محمود ، غازان بن أرغون خان مغول ، ( برادر سلطان محمّد خدابنده ) از دوستداران خاندان عصمت و طهارت علیه السلام بود ، و در سال ۷۰۲، از مذهب أهل سنّت فاصله گرفت، و به مذهب حقّ شیعه امامیّه روی آورد (2)و همین أمر سبب شد که ایلخانان ایران ، نه تنها قبول اسلام نمودند ، بلکه در عهد جانشین غازان ، به تشیّع گرویدند، و خود مروّج آداب اسلامی شدند (3).
غازان خان ، دو نوبت پیامبر أکرم صلی الله علیه وآله را به خواب دید ، و آن حضرت ، توجّه او را نسبت به أمیراَلمؤمنین و امام حسن و امام حسین علیهم السلام معطوف نمودند ، و در بیداری هم ، آثار و برکات زیادی را در اثر عنایت و توجّه به أهل البیت علیهم السلام دریافت نمود ، و به همین جهت ، توجّه به سادات و فرزندان
پیامبر صلی الله علیه وآله را، در متن فعّالیّت های اجتماعی خود قرار داد ، و « مدارس » و «مساجد » و « دار اَلسّیادهائی » را تأسیس نمود ، که از جمله در اصفهان و شیراز وبغداد و تبریز و کاشان و چندین شهر دیگر (1)داراَلسّیاده هائی تأسیس نموده ، و موقوفه هائی برای آنها قرار داد، که سادات و ذراری رسول اَلله صلی الله علیه وآله در آن اجتماع نمایند ، و از درآمد آن موقوفه ها ، بهره مند گردند (2).
دار اَلسّیاده ها ، که یکی از آنها در شهر اصفهان تأسیس گشته ، منزلگاه سادات و نقباء و أشراف ، و محلّ تعلیم و تعلّم أولاد حضرت علی عَلَیْهِ اَلسَّلام بوده ، و بدین جهت ، باید داراَلسیاده را ، در شمار مدارس اصفهان به شمار آورد ، و ظاهراً این دار اَلسّیاده ، در قتل عام تیمور و خرابی های او ، ویران گردیده است (3).
در کتاب تاریخ زنجان ، به نقل از مرحوم علاّمه مجلسی ، نقل شده که در اصفهان چند موضع وجود دارد، که در زمان شاه خدابنده بناشده ، و أسامی أئمّه اثنی عشر ، بر کتیبه های آنها نقش بسته ، و ثبت شده است ، که از جمله آنها ، مسجد جامع قدیم میباشد ، که در سه موضع آن ، أسامی آنها ثبت گردیده ...، و از جمله ، «منارۂ داراَلسّیاده » است ، که غازان خان برادر شاه خدابنده ، او را إحداث کرده، و خود خدابنده ، او را به اتمام رسانیده است (4).
این مطلب نشان میدهد که ، داراَلسّیاده نه تنها از نظر ساختمانی ، دارای
اهمیّت و عظمت بوده ( تا آنجا که برای آن مناره ایجاد شده ) بلکه با نقش بستن نام أئمّه اثنی عشر ، شعار تشیّع بر آن حاکم بوده ، و ظهور داشته است .
مدرسه دردشت
مراد ، مدرسه سلطان بخت آغا است ، به عنوان یاد شده ، مراجعه شود .
18-مدرسه درویشان
این مدرسه ، در محلّه خواجو ، مجاور قبر شاه حسن بوده است ، ولی در این زمان أثری از آن وجود ندارد (1).
احتمال دارد این مدرسه ، همان مدرسه شاه حسن « اوزون حسن » باشد ، و به علّت سکونت درویشان در او ، به این نام نامیده شده باشد ، و بنابراین ، از مدارس شیعه به شمار می رود .
19- مدرسه سلطان بخت آغا از نشانه های مهمّ تشیّع در اصفهان
در محلّه دردشت ، سردری بلند و دو مناره وجود دارد ، در کنار گنبد و مقبره سلطان بخت آغا ، که حاکی از وجود مدرسه ای بزرگ و بنای مفصّل ، و مجموعه ای گسترده است ، که در طول زمان و در أثر حوادث تاریخی ، از بین رفته است .
سازنده مدرسه ، « خان سلطان » مشهور به « سلطان بخت آغا » دختر أمیر غیاث اَلدّین کیخسرواینجو ( مقتوله در ۷۶۰ هجری ) است ، که پس از کشته شدن ، در بقعه ای که به نام او است ، و گنبدی زیبا و جالب دارد، و متّصل به دو مناره
1) آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۴۶
در دشت میباشد ، مدفون گردیده است ، و بر قبر او سنگ یکپارچه سماق نفیسی می باشد ، که خود او در زمان حیاتش ، در سال ۷۵۳ هجری دستور داده آماده کنند ، و بر روی آن کتیبه ای را حجّاری نمایند .
دو مناره دردشت ، که قسمت بالای آنها خراب شده ، بر فراز سردَرِ بلندی به ارتفاع حدود پانزده متر قرار گرفته ، و ارتفاع باقی مانده دو مناره ، از سطح پشت بامِ آن ، بیش از هشت متر نیست ، و مجموعاً حکایت از ساختمانهای گسترده و مفصّلی دارد ، که پشت این سردَرْ قرار داشته، و در أثر حوادث نامعلومی از بین رفته است .
آقای دکتر لطف اَلله هنرفر ، که چهره ای پرکار در زمینه شناخت و معرّفی آثار باستانی و تاریخی می باشد ، در کتاب گنجینه آثار تاریخی اصفهان می نویسد
به طوری که معمّرین ساکن در أطراف این بنای تاریخی ، برای نگارنده نقل کرده اند ، تا یک قرن پیش ( أواخر قرن سیزدهم هجری قمری) هم، اطاقهای ویرانه أطراف مدرسه دردشت ، که مناره ها و سردر فعلی ، مدخل آن محسوب میشده ، باقی بوده است ، و تدریجاً ضمیمهه خانه های أطراف شده ، و تا یک قرن پیش ، به صورت تکیه ، محلّی برای اجتماع مردم محلّه دردشت بوده است . در أطراف گردنه گنبد آرامگاه سلطان بخت آغا نیز، آثاری مشاهده می شود ، که اتّصال بقعه را به بناهای دیگر، در أطراف آن ، می رساند، و چنین استنباط می شود که ، باقی مانده آثاری از یک مجموعه ساختمانیِ مفصّل و وسیع بوده ، که به احتمال قوی ، بانی ساختمان آن ، خودِ ( سلطان بخت آقا ) و یا شوهر او « سلطان محمود آل مظفّر » بوده است . بقعه فعلی ، از طرف ضلع شمالی ، راهی به داخل مدرسه داشته است ، که فعلاً مسدود می باشد ، و ترتیب ساختمان بقعه ، در مجاورت سردر ، و راه داشتن آن به مدرسه ، باز مؤیّد این
مطلب است که ، ساختمان مناره ها و سردَرِ فعلی مدرسه نیز ، از اقدامات خود سلطان بخت آغا بوده است (1). یک نام تاریخی از این محلّ، که تا این عصر باقی مانده ، نام شوری است ، که هم اکنون ، حمّام شوری نزدیک این بناء و « امامزاده شوری » ( امامزاده عبداَلله ) به این نام موجود است ، و احتمال داده شده ، مدرسه متصّل به مناره های در دشت هم « مدرسه شوری » نام داشته است (2).
مدرسه در دشت ، از مدارس متعلّق به شیعه است
گرچه با توجّه به سوابق تسنّن در اصفهان ، به نظر ابتدائی حدس زده می شود که این مدرسه عظیم ، با سردَرْ و مناره های شکوهمند آن ، متعلّق به أهل تسنّن باشد ، ولی با توجّه به دلائل أرزشمندی که ذیلاً به چهار عدد آنها اشاره می شود ، این مدرسه ، از نشانه های جالب برای سابقه دیرینه تشیّع در اصفهان می باشد .
١- کتیبه مناره های دردشت ، که یکی از آنها ریخته و دیگری باقی است و به خطّ آجری بر زمینه کاشی فیروزه ای ، به شرح زیر است .
لا إِلهَ الَّا اَللَّهُ ، مُحَمَّدُ رَسُولُ اَللَّهِ ، عَلِیٌّ وَلِیُّ اَللَّهُ حَقّاً
شعار عَلِیٌّ وَلِیُّ اَللَّهُ ، آنهم با تأکید به وسیله کلمه حَقّاً ، بر مناره بلند این ساختمان ، نشانه ای از وابستگی این بناء ، به تشیّع می باشد .
برای آشنائی با کتیبه یادشده ، به کتاب گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۳۲۰ و نیز آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۴۲۸ ، مراجعه شود (3).
۲- سازنده این بنا ( سلطان بخت آغا ) دختر أمیر غیاث اَلدّین کیخسرو ( اینجو از آل اینجو ) و همسر سلطان محمود آل مظفّراست ، و آل اینجو و آل مظفّر ، از سلسله سلاطین شیعه می باشند (1).
۳- در دوره صفویّه ، که آثار و پایگاه های وابسته به تسنّن ، از بین می رفته ، نه تنها گنبد و بقعه سلطان بخت آغا ، از بین نرفته ، بلکه سنگ قبر نفیس با کتیبه تاریخ دار آن باقی مانده ، و جالب است بدانیم ، طبق تحقیق آقای دکتر هنرفر ، علّت این که سنگ قبر سلطان بخت آغا ، به غارت نرفته ، جنبه قداستی است که عامّه مردم برای این بقعه قائلند ، و آن را متبرک می دانسته اند ، و حتی امروز هم که هفت قرن از تاریخ بنای آن می گذرد ، مانند عموم زیارتگاهها ، بر مزار این بانوی مقتوله ، شمع روشن میکنند (2).
۴- در مجموعه ساختمان تاریخی و باعظمت «امام زاده اسماعیل عَلَیْهِ اَلسَّلام » دَرِ نفیس و منبّت کاری شده ای وجود دارد، که « مرقد امامزاده اسماعیل » را به «مرقد شعیای نبی عَلَیْهِ اَلسَّلام » متصّل می سازد ، و از درهای نفیس بناهایِ تاریخیِ اصفهان است ، و در دوره پادشاهی سلطان محمود آل مظفّر ، در این مکان نصب شده است . در أطراف لنگه راست و چپِ در ، صلوات بر چهارده معصوم عَلَیهِم اَلسَّلامُ منقور است ، و نیز در یک قسمت ، چهار کلمه محمّد و در قسمت دیگر ، چهار کلمه علی ، نقش بسته، و جزء نوشته های این در ، چنین است : أمَرَ بِإحْداثِ هذَاَ اَلْبابِ إحْرازاَ لِلْمَغْفِرَةِ وَ اَلثَّوابِ فی أیّامِ ..... شاه مَحْمُودِ بْنِ اَلسُّلْطانِ اَلأعْظَمِ ، مُحَمَّدِ بْنِ
اَلْمُظَفَّرِ ... (1).
و چنانچه ملاحظه می نمائید ، ساختن دربی برای امام زاده اسماعیل، آنهم با صلوات بر چهارده معصوم ، و نقش چهار محمّد و چهار علیّ ، نشانه ای از تشیّع سلطان محمود آل مظفّر ( همسر سلطان بخت آغا ) می باشد (2).
۲۰- مدرسه سمیرمی
مدرسه ای بوده ، که به وسیله علیّ بن أحمد بن علیّ بن عبد اَلله سمیرمی ، متوفّای ۵۱۶، وزیر سلطان محمود بن محمّد بن ملکشاه سلجوقی ، تأسیس گشته است (3).
۲۱- مدرسه سلطان محمّد سلجوقی
مدرسه ای است که ، سلطان محمّد سلجوقی ، برای حنفی ها ساخته ، و قبر سلطان محمّد هم ، در آن مدرسه قرار گرفته ، و امروزه در محلّه داراَلبطیخ مشهور است (4).
برخی معتقدند که ، مدرسه سلطان محمّد ، همان است که به نام «مدرسه حاج حسن » نامیده می شود، و در کنار مسجد علی و مناره بلند مجاور آن قرار دارد ،
1) گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۵۲۹ - ۰۵۳۰
2) برای آشنائی کاملتر با این بناء و بانی آن ، به گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحات ۳۱۴ تا ۳۲۱ ، و آثار ملّی اصفهان صفحات ۴۲۴ تا ۴۲۹ ، و صفحه ۴۵ ، و تاریخ مدارس ایران ، صفحه ۱۷۹ ، و فهرست بناهای تاریخی و أماکن باستانی ایران، صفحه ۳۹، و تاریخ فرهنگ اصفهان ، صفحات ۷۲ تا ۷۴ ، مراجعه شود
3) تاریخ مدارس ایران ، صفحه ۱۲۹
4) تاریخ اصفهان و ری ، صفحه ۲۲
و در دوره صفویّه تجدید بنا شده است (1)
۲۲- مدرسه عظیم سیّد رکن الدّین محمّد یزدی
این مدرسه ، به همّت سیّد رکن اَلدّین محمّد یزدی ، بانی مدرسه رکنیّه یزد، متوفّای ۷۳۲ هجری ( که عالم و سیّدی عالی مقام ، و خیر أندیشی نامدار بوده ، ونسبش به حضرت سیّد اَلشّهداء ، امام حسین علیه السلام می رسد ، و بناها و آثار دینی و عمرانیش ، زبانزد بوده ) ساخته شده است .
در کتاب « جامع مفیدی » ، جلد سوّم ، از صفحه ۵۴۳ تا ۵۵۸ ، شرح حال و گرفتاری و مظلومیّت او ، و عنایت خاصّ رسول خدا صلی الله علیه وآله نسبت به او و فرزندش ، ( أمیر شمس اَلدّین محمّد ) و نجات آنها ، و نیز جریان منصوب شدن او به مقام قضاوت ، از طرف سلطان أبوسعید بن سلطان محمّد خدابنده (2)را ، بیان نموده (3)و در ضمن آن شرح حال ، مرقوم داشته است : بر ضمائر أرباب توفیق ، پوشیده نخواهد بود که آن حضرت، آن مقدار بُقاع نَفّاع، و عمارات فلک ارتفاع که معمار همّت عالی نِهْمَتش (4)، در أطراف جهان ، از مدارس و خوانق و مساجد
1) برای آشنائی بیشتر، به گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحات ۲۳۴، ۲۳۵ ، ۲۳۸ ، ۳۷۹ و ۶۶۸ و تاریخ مدارس ایران ، صفحه ۱۲۸ و آثار ملّی اصفهان صفحات ۳۹، ۴۶۹ و ۷۹۰ و تاریخ فرهنگ اصفهان ، صفحه ۶۷ - ۶۹ مراجعه شود
2) سلطان أبوسعید ، از سلاطین شیعه مذهب مغول ، و شخصی عدالت دوست و رعیّت پرور بوده است ، ( مجالس اَلمؤمنین ، جلد ۲، صفحه ۳۶۳
3) جریانات یاد شده ، در تاریخ جدید یزد ، تألیف أحمد بن حسین بن علی کاتب نیز از صفحه ۱۲۵ تا ۱۲۹ نقل شده است
4) نهمت = همّت و اهتمام در رسیدن به مقصود ( مخصوصاً مقصودهای معنوی ) ، منتهای همّت و اهتمام ، ( فرهنگ معین ).
وداراَلشّفاء و اربطه ( رباط ها ) و غیرها ساخته و پرداخته ، که هرگز هیچ پادشاهی ذوشوکت ، صاحب حشمت ، به عمارت عُشْر آن ، موفّق نگشته (1).
سیّد رکن اَلدّین محمّد یزدی ، و فرزندش ، أمیر شمس اَلدّین محمّد ، متوفّای ۷۳۳ ( یک سال پس از وفات پدر ) (2)وقف نامه ای دارند ، که موسوم به «جامع اَلخیرات » بوده ، و در آن ، به أبواب اَلخیری ، واقع در خارج یزد ، اشاره شده است (3). بر پایه وقفنامه یاد شده ، مدرسه ای در کوی بازار خواجه محمود اصفهان ، به نام « مدرسه عصمتیّه » تأسیس نموده اند ، که شامل سه بنا بوده است ۱- دار اَلحدیث ۲- دار اَلأدویه 3- دار اَلکتب (4)از وقفنامه سیّد رکن اَلدّین بر می آید ، که موقوفات بسیاری از قبیل : تمامی بازار خواجه محمود ، حمّام مردانه متصّل به بازار ، چند دکّان واقع در همان محلّه ، تمام سرای نو، دکّان طباخی که سه طبقه بوده ، تمامیِ قصر مورّح ، واقع در بازار عسکر ، و دیگر موقوفه ها ، بر این مدرسه وقف نموده و شرط نموده اند ، که در داراَلحدیث و خانه های محلّ سکونت وابسته به آن ، ده نفر از فقهای
1) جامع مفیدی ، جلد ۳، صفحه ۵۵۷
2) وی از طرف سلطان أبوسعید ، به منصب صدارت نائل گردیده بود ، و همانند پدرش مردی خیر أندیش و رعیّت پرور بود ، و در تأسیس بناهای دینی و علمی و بهداشتی و غیر آن، کوشش می نمود ، و دستور داده بود وکلایش در یزد و اصفهان و قم و کاشان و ساوه و همدان و ری و قزوین و سلطانیّه و تبریز و شیراز و اْبرقوه و کازرون ، مدارس و مساجد وبُقاع و أرْبِطَه و کاروانسرا و حمّام بسازند ( جامع مفیدی ، جلد ۳، صفحه ۵۵۹)
3) مجموع بناها و آثاری که وقفنامه جامع اَلخیرات ، آنها را دربر می گیرد ، ۴۵ باب میباشد ۰( فرهنگ اصفهان ، صفحه ۲۶۲)
4) تاریخ مدارس ایران ، صفحه ۱۷۹، آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۳۵ و فرهنگ اصفهان . صفحه ۲۶۲ - ۲۶۳
أصحاب حدیث ، منزل نمایند، و سالیانه به هرکدام 1/3 680 دینار از پول رایج ، که هر روزی 2/3 1 دینار باشد ، ( تقریباً ) بدهند ، و برای تدریس و تعلیم طلبه علم وفقه ، مدرّس عالم متبحّر مُتَفّنِّن ، و مجتهد ذوفنون درعلم حدیث ، گمارده شود ، که هر روز بعد از نماز صبح ، و بعد از ختم قرآن و خطبه ، به إلقای درس بپردازد ، و هر سال ۱۸۲ دینار ( یا نصف دینار در روز ) به او داده شود ، و در آن مدرسه ، مُعیدی (1)منصوب شود ، عالم و دانشمند ، که درس استاد را برای شاگردان تکرار کند، و سالی 1/4 91 دینار، یعنی هر روز 1/4 دینار به او داده شود، و امامی در آنجا نصب شود ، که عالم به أرکان نماز و شروطش باشد ، و مواظب بر إقامه جماعت ، در نمازهای پنجگانه باشد ، و در هر سال، 3/4 60 دینار ، یعنی روزی 1/6 دینار ، به او داده شود ، و هم چنین مؤذّن متدیّن و رسمی ، و چند نفر حافظ قرآن که مرتباً تلاوت قرآن کنند ، و نیز فرّاش و دربان و ناظر بر امور مدرسه نصب شود ، و حقوق مرتّب داده شود ، و نیز برای إطعام و أنجام مراسم لیلة اَلرّغائب (2)و مراسم عید فطر و قربان و مولد پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله ، و مراسم نیمه شعبان (3)، و مراسم شبهای رمضان ، و نیز مراسم تجهیز أموات و کمک و إطعام مسافران ، و مصالح بیت اَلأدویه ، هرکدام مبلغی معیّن شده است (4).
از این وقفنامه بر می آید که، مدرسه عصمتیّه و دار اَلحدیث و دار اَلکتب ودار اَلأدویه آن ، مرکزی مهم برای فعّالیّت علمی و تبلیغی و اجتماعی ، به شمار
میرفته، و از جامعیّت چشمگیری برخوردار بوده است .
مدرسه سیّد رکن اَلدّین محمّد یزدی ، ( چنانچه از شخصیّت بانی آن ، و نیز سلطان حاکم زمان ، سلطان أبوسعید ، فرزند سلطان محمّد خدابنده «که از سلاطین شیعه مذهب می باشد » بر می آید ) از مدارس متعلّق به شیعه بوده ، ولی در حال حاضر در أثر حوادث تاریخی ، أثری از آن باقی نمانده است .
۲۳- مدرسه شمسیّه
قبل از آن که حکیم اَلملک أردستانی ، « مدرسه حکیمیّه » ( کاسه گران ) را در بازار ریسمان ، محلّه میدان کهنه بسازد، همین مدرسه ، قبل از ساختن مدرسه حکیمیّه، به نام « مدرسه شمسیّه » بوده است ، که به نظر آقای رفیعی مهرآبادی ، در کتاب آثار ملّی اصفهان ، گمان می رود که مدرسه ویرانه ای بوده ، که شمس اَلدّین محمّد یزدی (1)بانی آن بوده ، و چون مخروبه شده بوده ، توسّط حکیم اَلملک ، با صلاحدید و تصویب مراجع وقت ، تجدید بنا گردیده است (2)
۲۴- مدرسه شهشهان
یکی از علماء و سادات بزرگ اصفهان ، در قرن نهم هجری ، سیّد علاء اَلدّین
1) شمس اَلدّین محمّد یزدی ، متوفّای ۷۳۳ هجری ، فرزند سیّد رکن اَلدّین محمّد یزدی است که این پدر و پسر در تأسیس بناهای علمی و اجتماعی و بهداشتی و عام اَلمنفعه ، خدمات زیاد داشته اند و مخصوصاً پسر ، که وزیر سلطان أبوسعید بوده ، در شهرهای یزد و اصفهان و قم و کاشان و ساوه و همدان و ری و قزوین و سلطانیّه و تبریز و شیراز و أبرقوه و کازرون ، مدارس و مساجد و بقاع و کاروانسرا و حمّام ساخته است و در یزد ، مدرسه شمسیّه را بنا نهاده است ( جامع مفیدی ، جلد ۳، صفحه ۵۵۹ و صفحه ۶۵۵ و نیز به بررسی ما ، در مورد مدرسه سیّد رکن اَلدّین یزدی مراجعه شود
2) آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۴۸۳
محمّد بوده ، که به شاه شاهان ( شهشهان ) و شاه علاء اَلدّین محمّد ، شهرت یافته بوده است . به علّت عظمت شخصیّت او محلّه ، دَرْبِهْ یا دَریهْ یا حسینیّه ( که به اعتبار حسینیّه سیّد علاء اَلدّین محمّد ، به این نام خوانده می شده ) به نام محلّه شهشهان شهرت یافته است .
سیّد علاء اَلدّین محمّد ، در این محلّه ، حسینیّه و مدرسه داشته ، و پس از آنکه به دستور شاهرخ، به ساوه تبعید گردیده ، و در سال ۸۵۰ هجری ، به شهادت می رسد ، پس از مرگ شاهرخ ، جنازه او را با احترام فراوان به اصفهان منتقل نموده ، و در حسینیّه و مدرسه او ، مدفون می نمایند ، و بقعه و گنبدی جالب برای او بنا می کنند ، که هم أکنون موجود است ، و از مزارات متبرّکه اصفهان به شمار می رود ۰
مدرسه شهشهان و بقعه و مزار او ، یکی از نشانه های بارز نفوذ و موقعیّت و فعّالیّت علمی و رسمی شیعه در اصفهان ، در قرن نهم هجری می باشد .
بقعه شهشهان ، در نزدیکی مسجد صفا ، و با فاصله نسبتاً کمی با خیابان ابن سینا ، قرار گرفته است (1).
مدرسه شوری
آقای دکتر لطف اَلله هنرفر ، در دنباله معرّفی مقبره سلطان بخت آغا ، واقع در
1) درباره مدرسه و حسینیّه و بقعه شهشهان ، و شخصیّت شاه علاء اَلدّین محمّد ، به گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحات ۳۳۳ تا ۳۴۱، و آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۴۵ و ۲۳۷ - ۲۳۸ و تاریخ مدارس ایران ، صفحه ۱۷۹ ، و فهرست بناهای تاریخی و أماکن باستانی ایران ، صفحه ۴۲ ، و شماری از کتب تراجم و رجال ، همانند رجال اصفهان ، و دانشمندان و بزرگان اصفهان ، می توان مراجعه نمود
محلّه دردشت می نویسد : یک نام تاریخی از این محل ، که تا این عصر مانده « شوری » است که هم أکنون ، «حمّام شوری » نزدیک این بناء و «امامزاده شورئ» یا « امامزاده عبداَلله » به این نام موجود است ، و بعید نیست که مدرسه متصّل به مناره های در دشت هم ، « مدرسه شوری » نام داشته است (1)
به عنوان مدرسه سلطان بخت آغا ، رجوع شود .
۲۵- مدرسه شیخ أبومسعود رازی
شیخ أبومسعود رازی ، از بزرگان محدّثین قرن سوّم هجری است ، و بعضی او را از چهره های بسیار مؤثّر ، در توجّه مردم اصفهان ، نسبت به شخصیّت و عظمت مولای متّقیان امیراَلمؤمنین علی علیه السلام می دانند ، و داستان آمدن او به اصفهان ، و سخنرانی های او را در جامع رنگرزان، و نقش او را در جلوگیری از سبّ و جسارت به آن حضرت ، سندی بر تشیّع او میشمارند ، و در مقابل ، برخی دیگر ، او را از مشایخ صوفیّه أهل سنّت می دانند ، و بر همین مبنی ، بقعه و خانقاه و سایر امور متعلّق به آن را مورد تخریب قرار دادند .
خانقاه شیخ أبو مسعود ، از ابتدای قرن چهارم ، شهرت زیادی داشته ، و یک دستگاه ساختمانی وسیع ، شامل بازار و چهارسو و حمّام ، و باغی برای کورها و عاجزها و ... را در بر می گرفته است ، ولی در حال حاضر غیر از بقعه و سردر کاشی کاریِ آن ، چیزی از آنها باقی نمانده است (2).
در کتاب محیط أدب ، مقاله اصفهان یا داراَلعلم شرق ، از مدرسه ای به نام
شیخ أبو مسعود رازی یاد می کند (1).
برای آشنائی با شخصیّت شیخ ابو مسعود ، و مسائل مورد بحث در مورد بقعه و مزار وی ، و تاریخچه آن ، به کتاب «خلد برین » تألیف مرحوم حاج شیخ أحمد بیان اَلواعظین ، و کتاب «گنجینه آثار تاریخی اصفهان » از صفحه ۳۵۳ تا ۳۵۸، و نیز ، به بخش « فرازهائی درخشان ، از ریشه های تشیّع در اصفهان » در همین کتاب مراجعه شود .
۲۶- مدرسه شیخ یوسف بنّاء
شیخ یوسف بنّاء ، از عرفای معروف قرن سوّم بوده ، و از أجداد مادریِ حافظ أبونُعَیم اصفهانی می باشد ، و در محلّه روشاباد ، که جزء محلّه خواجوی دوره صفویّه بوده ، مدفون گردیده است (2). مدرسه ای به نام او در محلّه شیخ یوسف ( جزء محلّه خواجو ) بوده (3)، که زمان تأسیس و خصوصیّات او را به دست نیاورده ایم ، بعضی آن را از مدارس دوره صفویّه شمرده اند ، ولی آقای سیّد مصلح اَلدّین مهدوی ، در « مقاله اصفهان یا داراَلعلم شرق » ( در مجموعه محیط أدب ) این مدرسه را ، جزء مدارس قبل از صفویّه به شمار آورده اند (4)و به نظر می رسد ، که همین نظریّه أخیر صحیح باشد .
۲۷ - مدرسه صدر منصور
در قرن ششم هجری ، مدرسه ای به وسیله صدر منصور نظام اَلدّین ، در شهر
اصفهان تأسیس گردیده ، که شاعر نامدار ایران ، جمال اَلدّین محمّد بن عبد اَلرزّاق اصفهانی ، قصیده ای مشتمل بر سی و پنج بیت ، در مدح مدرسه و بانی آن ، سروده است که از آن جمله است أشعار زیر:
زهی عالی بنای قصر معمور
که باد آفات دهر از ساحتت دور
چو قبله شرط اکرام تو واجب
چو کعبه حظّ تعظیم تو موفور
مفیدانت چو طوطی جمله منطق
فقیهانت چو غنچه جمله مستور(1)
مدرسه صدریّه
نام دیگری است برای مدرسه نظامیّه اصفهان ، که به مناسبت عنوان صدر اَلدّین خجندی ( مدرّس و سرپرست آن ) صدریّه نامیده شده است (2).
به عنوان مدرسه نظامیّه رجوع شود .
۲۸- مدرسه علیّ بن سهل بن أزهر
علیّ بن سهل ، از محدّثین و عرفای قرن سوّم ، و أوائل قرن چهارم هجری بوده، و در سال ۳۰۷ وفات یافته است (3).
در کتاب « محیط أدب » ( مقاله اصفهان یا داراَلعلم شرق ) از مدرسه ای به نام
علیّ بن سهل یاد شده است (1)
در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ، مجموعه ای است به نام دستور، به شماره ۲۱۴۴، که آن را تاج اَلدّین حسین صاعد ، جمع آوری نموده ، و در آنجا اظهار می دارد : روز شنبه ۶ شوّال ۹۸۶، نهمین روزی که در اصفهان رسیدم ، و در مدرسه شیخ علیّ بن سهل بسر می بردم ، آن را نوشتم (2).
از بیان فوق استفاده می شود که ، در أواخر قرن دهم ، مدرسه ای با نام علیّ بن سهل موجود و مسکونی بوده ، و احتمالاً همان محلّ خانقاه علیّ بن سهل ، یا مجاور آن بوده است .
۲۹- مدرسه فخریّه
یکی از مدارس علمیه اصفهان ، که در قرن یازدهم ، دائر و مسکونی بوده ، مدرسه فخریّه میباشد ، نسخه ای از کتاب « معارف إلهیّه » تألیف محمّد رفیع ، مشهور به پیرزاده ، به خطّ أبی صالح حسینی مشهدی وجود دارد ، که در سال ۱۰۹۸، در « مدرسه فخریّه اصفهان » نوشته شده است (3)... او نیز همین أبو صالح حسینی مشهدی ، نسخه ای از « رساله تَیاسُر قِبله » از محقّق حلّی را ، در مدرسه فخریّه ، در شهر اصفهان نوشته ، و این نسخه در کتابخانه دانشگاه تهران موجود است (4).
مرحوم رفیعی مهرآبادی ، با استناد به جلد سوّم فهرست کتب اهدائی مرحوم مشکوة ، این مدرسه را از آثار فخر اَلملک بن خواجه نظام اَلملک طوسی شمرده ، که تا قرن یازدهم باقی بوده است (1).
ولی آقای سیّد مصلح اَلدّین مهدوی (نویسنده معاصر ) اظهار می دارند که : بعید به نظر می رسد که مدرسه فخریّه ، که در فهرست مذکور است ، همان مدرسه إحداثی فخر اَلملک باشد ، زیرا کلیّه آثار دوره سلاجقه ، در عهد مغول از بین رفته است ، و اگر چیزی و أثری باقی باشد ، رنگ تشیّع به خود گرفته است (2).
به نظر می رسد ، إظهار نظر قطعی در چنین مواردی ، نیاز به دلیلهای روشن تری دارد، که متأسّفانه به دست ما نرسیده است .
۳۰- مدرسه کرّان
بعضی ، مدرسه کرّان را ، از آثار خواجه نظام اَلملک در محلّه کرّان ، برشمرده اند ، و سپس احتمال داده اند که این مدرسه ، همان نظامیّه مشهور اصفهان باشد (3)، ولی با توجّه به این که ، نظامیّه اصفهان ، در محلّه دردشت بوده (4)، و کتاب « تجارب اَلسّلف » تأسیس مدرسه کرّان را ، به ملکشاه نسبت میدهد (5)، معلوم می شود که این مدرسه کرّان ، همان مدرسه ملکشاهی در محلّه داراَلبطیخ ( که جزء محلّه کرّان بوده است ) می باشد .
1) آثار ملّی اصفهان ، ص ۴۴ ، بنقل از فهرست کتب اهدائی مرحوم مشکوة ج ۳، ص ۲۷۷
2) دار اَلعلم شرق ( مخطوط ) ، صفحه ۱۹۵
3) آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۴۵
4) به محاسن اصفهان ، صفحه ۱۰۴، و گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۶۲ با نقلی که از ترجمه محاسن اصفهان ، نموده مراجعه شود
5) تجارب اَلسّلف ، صفحه ۲۷۷ - ۲۷۸
برای آشنائی بیشتر با این مطلب به قسمت مربوط به مدرسه نظامیّه و مدرسه ملکشاهی در همین کتاب مراجعه شود .
۳۱- مدرسه مسجد جامع (جمعه)
در کتاب ایرانشهر جلد أوّل ، پس از مقداری توضیح درباره مسجد جامع اصفهان ، و حریقی که در سال ۵۱۵ هجری ، به وسیله باطنیّه ، در آن رخ داده ، می نویسد :
بنای ( مسجد – مدرسه ) که با اَلحاق یک حیاط مدرسه ، به کوشک مساجد قدیمی ایرانی ، صورت می گرفت ، به سرعت در ایران رونق یافت (1).
و در کتاب فرهنگ اصفهان ، در بخش تشریح وضعیّت و معماری مسجد جامع آمده است :
ساختمانی در شمال شرقی به نام ( صفه ) « مسجد و مدرسه عمر» وجود دارد که به وسیله عمر بن عبد اَلعزیز عجلی ، از خاندان أبی دُلف که والی همدان و اصفهان بود ( ۲۸۱ هجری ) أنجام یافته ، و ضمیمه مسجد گردیده است (2).
و در تاریخ مدارس ایران ، به نقل از تاریخ ایران پطروشفسکی ، آمده است : در قرن هشتم مدرسه ای در جنب مسجد جمعه اصفهان ساخته شد (3).
البته باید توجّه داشت که ، آنچه در قرن هشتم در أیّام سلطنت سلطان محمود آل مظفّر أنجام شده ، ساختمان مجدّد همان قسمتی است که ، به وسیله عمر
بن عبد اَلعزیز عجلی ، أنجام یافته بوده است (1).
از مطالب بالا استفاده می شود که ، مسجد جامع اصفهان ، علاوه بر این که خودش ، محلّ تعلیم و تشکیل جلسات درس بوده ( چنانچه از نوشته ، مافرّوخی اصفهانی در محاسن اصفهان ، صفحه ۸۵ بر می آید ) و علاوه بر آنکه کتابخانه معظم و مفصّلی داشته ، که دارای حجرات و خزانه کتاب بوده ، و فهرست آن در سه جلد بزرگ تنظیم گشته (2)مدرسه ای هم داشته ، که رسماً با عنوان « مدرسه » نامیده می شده است .
۳۲- مدرسه ملکشاهی
این مدرسه ، از مدارسی است که در دوره سلجوقیان برای فعّالیّت علمی غیر شیعی ( حنفی و شافعی ) به وجود آمده ، و در محلّه داراَلبطّیخ أحمد آباد بوده ، که در حال حاضر ، مقبره خواجه نظام اَلملک می باشد ، و به نام تربت نظّام مشهور شده است (3).
1) تاریخ فرهنگ اصفهان ، ص ۲۷ ، و در کتاب آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۴۴ بنای مدرسه را از آثار عمر بن عبد اَلعزیز ، و سلطان محمّد آل مظفّر را ، تعمیر کننده مدرسه دانسته است ، ولی در گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۱۳۶ و ۱۳۷ با توجّه به کتیبه تاریخی صفه عمر ، از دوره سلطان محمود آل مظفّر و جملّه های ( و ممّن بادر و أجاز ، و آثر فأجاد ، و آجتهد فی أیّام سلطنة سلطان محمود ... ببناء هذا اَلإیوان اَلعالی لابتغاء مرضاة ربّه و إضافة الی اَلمسجد اَلجامع باصفهان ... أضعف عباد اَلله ، مرتضی بن اَلحسن اَلعباسی اَلزّینبی ...) این قسمت را ، غیر مربوط به عمر بن عبد اَلعزیز می داند ، و بانی آن را ، مرتضی بن اَلحسن اَلعباسی اَلزّینبی می شناسد
2) محاسن اصفهان ، صفحه ۸۵
3) گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۲۳۸
در کتاب « تجارب اَلسّلف » درباره تأسیس این مدرسه آمده است :
سلطان ملکشاه در اصفهان مدرسه ای بنا کرد ، در محلّه کرّان (1)و سپس شرح می دهد که ، ملکشاه نخواست مدرسه را مخصوص حنفی ها کند، و چون ملکشاه حنفی ، و خواجه نظام اَلملک شافعی (2)بود، رعایت حال او را نمود، و دستور داد بنویسند :
وُقِفَ عَلی أصْحابِ اَلإمامَیْنِ ، إمامَیِ اَلأئمَّةِ ، صَدْرَیِ اَلإسْلامِ (3)آنچه در کتاب آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۴۵ آمده درباره مدرسه کرّان ( که خواجه نظام اَلملک طوسی آن را بنا کرده ، و چون خواجه در مذهب حنفی اصرار و تعصّب داشته ، مقرّر کرده بود که بر بالای درب مدرسه ، نام شافعی را نویسند ، بلکه بنویسند « وقف علی أصحاب امامی آلأئمّه ، صدری آلإسلام» و سپس احتمال داده که این مدرسه ، همان مدرسه نظامیّه اصفهان باشد ) مطلب نادرستی است ، زیرا نظامیّه اصفهان در محلّه دردشت بوده ، و مدرسه محلّه کرّان ، مدرسه ملکشاهی است ، و خواجه نظام اَلملک شافعی بوده ، نه حنفی ، و نوشته تجارب اَلسّلف ، مطالب کتاب یاد شده را مردود می نماید ..
1) محلّه داراَلبطّیخ ، جزء محلّه کرّان بوده است
2) صاحب أعیان اَلشّیعه ، خواجه نظام اَلملک را ، جزء وزراء شیعه مذهب سلجوقیان ، دانسته است ( أعیان اَلشّیعه ، چاپ جدید ، جلد ۱ ، صفحه ۱۹۲) و البته باید دانست که ، این نظریّه منافات ندارد با شهرت شافعی بودن خواجه ، زیرا بسیاری از بزرگان اجتماعی ، که واقعاً شیعه بوده اند ، زیر پوشش شافعی بودن ، حرکتهای خود را عملی می ساخته اند، و از روی تقیّه ، خود را شافعی مینامیده اند ، زیرا نزدیک ترین مذاهب چهارگانه أهل تسنّن ، به تشیّع ، مذهب شافعی میباشد .
3) تجارب اَلسّلف ، صفحه ۲۷۷ - ۲۷۸
۳۳- مدرسه ملکه خاتون
در کتاب « راحة اَلصّدور » ، از مدرسه ای به نام ملکه خاتون یاد می کند ، و چنین می نویسد : و پیش از وفات ملکشاه ، بر آن عزم بودند که در اصفهان ، به بازار لشکر ، ( اینجا که امروز مدرسه ملکه خاتون است ) داراَلخلافه و حرمی بسازند، و او را آنجا بنشانند (1). از عبارت یاد شده استفاده می شود که ، در زمان تألیف کتاب راحة اَلصّدور (سال ۵۹۹) مدرسه ای در اصفهان بوده ، به نام مدرسه ملکه خاتون ، که آباد بوده است (2).
۳۴- مدرسه نظامیّه اصفهان
مدرسه مهمّی بوده ، که خواجه نظام اَلملک طوسی ، متوفّای ۴۸۵ هجری در اصفهان تأسیس کرده ، و در آن علوم و دانشها ، بر غیر طریقه تشیّع مطابق مذهب شافعی ) تدریس می شده است . در کتاب محاسن اصفهان ، مفضّل بن سعد ، مافَرّوخیِ اصفهانی ، در این زمینه نوشته است :
وَ أمَرَ بِإبْتِناءِ مَدْرَسَةٍ تُجاوِرُ جامِعَها ، لِلْفُقَهاءِ اَلشَّفْعَوِیَّةِ ، فَابْتُنِیَتْ کأحْسَنِ مارُؤِیَ هِیْأةً وَهَیْکَلاً وَ صَنْعَةً وَ عَمَلاً وَ مَحَلاٍّ وَ مَنْزِلاً ، وَ عَلی طَرَفِها مَنارَةٌ عَجیَبةُ اَلْوَضْعِ ، رائِقَةُ اَلْأصْلِ وَ اَلْفَرْعِ ، یَصْعَدُ ثَلاثُ أنْفُسٍ إلی أعْلاها فی ثَلاثِ دَرَجاتٍ، فَلا یَری أحَدٌ ضاحِبَهُ إلی أنْ یَعْلُوها ، وَ قَدْرُ مَا اَنْصُرِفَ فی نَفَقاتِها وَ اَلْمَوْقُوفِ عَلَیْها مِنَ اَلضِّیاعِ وَ اَلْمُسْتَغَلاّتِ اَلْمَوْسُومِ إبْتِیاعُها لِلْوَقْفِ عَلَیْها ، عَشَرَةُ آلافِ دینارٍ (3).
و در گنجینه آثار تاریخی اصفهان می نویسد: حسین بن محمّد بن أبی اَلرّضا
علوی آوی ، که محاسن اصفهان مافرّوخی را ، در سال ۷۲۹ هجری ، به فارسی ترجمه کرده ، در ذیل کتاب مزبور ، که خود بر آن أفزوده است ، درباره مدرسه خواجه نظام اَلملک اصفهان گوید که : این مدرسه در محلّه ( دردشت ) و در نزدیک جامع بزرگ ، بر محلّت دردشت بر وصفی و أصلی هرچه خوبتر ، و هیئتی و شکلی هرچه مرغوبتر ، در غایت رفعت ، از جهت صنعت و عمل ، و نهایت رتبت ، از طرف منزلت و محل ، و بر در آن ، مناری چون ستون قبّه آسمان ، کشیده و دراز ، و با عیّوق و فرقدان ، همنشین و همراز ، عجیب شکل ، بر سه پایه آن ، صعود و عروج نمایند ، تا بر کنگره و قفصه نرسند ، خود را به یکدیکر ننمایند ، خرج بی پایان و بی حد بر آن صرف ، و ضیاع بی شمارِ بی عدد بر آن وقف ، چنان که هر سال مبلغ ده هزار دینار ، محصول مستغلات و موقوفات بوده ، و أکنون آن را بکلّی مستأکِلَه ، ربوده (1).
چنانچه ملاحظه می نمائید ، مدرسه مهمّی در نزدیکی جامع اصفهان بوده ، و موقوفه و درآمد بسیار هنگفت داشته ، مناره آن از عجائب بوده ، زیرا بسیار بلند بوده ، و سه پلکان داشته ، که تا قبل از رسیدن به سر مناره ، راه بهم نداشته ، و کسی که از یکی از آن پلکانها صعود می کرده ، کسانی را که در دو پلکان دیگر بوده اند نمی دیده است ، و در مجموع ، مدرسه ای با شکوه بوده ، که از نظر ساختمان و محل و نحوه اداره شدن و ... ، عالی ترین وضعیّت را داشته است .
البته باید توجّه داشت که ، متن عربی محاسن اصفهان ، با آنچه در ذیل ترجمه محاسن اصفهان آمده ، تقریباً یک نوع تشریح و توصیف است ، ولی جای سؤال است که چرا این مطلب ، در أصل ترجمه قرار نگرفته ، و به عنوان ذیل ترجمه
1) گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۶۲، به نقل از ترجمه محاسن اصفهان، صفحه ۱۴۲
و ۱۰۰ ) و ریشه ها و جلوه های تشیع و حوزه علمیه اصفهان که
ج ۲
و از مترجم کتاب ، دانسته شده است .
این مدرسه و مناره یادشده، تا نیمه أوّل قرن هشتم ، در اصفهان باقی بوده و فقط أملاک و مستغلاّت موقوفه آن را تصرّف کرده بوده اند ( چنانچه از ترجمه محاسن اصفهان که در سال ۷۲۹ نوشته شده ، استفاده می شود ) ولی زمان خراب شدن ساختمان آن معلوم نیست (1).
قاضی أرجائی ( أرّجانی ) اصفهانی ، که نسبش به جابر أنصاری می رسیده ، از مدرّسین نظامیّه اصفهان ، در زمان خواجه نظام اَلملک ، بوده است (2). و مدرسه نظامیّه اصفهان ، به خاطر عنوان مدرّس آن ( صدراَلدّین خُجندی ) به «صدریّه » هم ، مشهور بوده است (3).
البته باید توجّه داشت که ، لقب «صدراَلدّین » در رؤسای شافعیّه ، جزء أَلقاب عمومی بوده ، و کسانی را که از خاندان خجندی ( آل خجند ) به ریاست شافعیّه می رسیده اند ، به لقب «صدراَلدّین » ملقّب می نموده اند ، و بیش از بیست نفر از آنها، لقب صدر اَلدّین داشته اند ، که محمّد بن ثابت بن علی خجندی ، متوفّای ۴۸۳( سرسلسله خاندان آل خجند ) از طرف خواجه نظام اَلملک ، مدرّس نظامیّه اصفهان گردیده است (4).
قابل توجّه
در فهرست نسخه های خطّی کتابخانه مدرسه فیضیّه قم ( تألیف محقّق معاصر
آقای شیخ رضا استادی ) نسخه ای از « شرح مختصر اَلاُصول » عضد اَلدّین ایجی مورد معرّفی قرار گرفته ، که به خطّ نستعلیق محمّد زمان حسینی اصفهانی می باشد ، و در یکشنبه ۲۶ ربیع اَلثّانی ۹۲۶، در مدرسه نظامیّه اصفهان ، نوشته شده است(1).
احتمال می رود که این مدرسه ، همان نظامیّه خواجه نظام اَلملک طوسی است ، که تا این زمان باقی مانده ، و احتمال داده می شود که ، مدرسه دیگری می باشد ، که بدین نام شهرت داشته است .
۳۵- مدرسه نقّاشان
این مدرسه ، در تختگاه هارون ولایت شهر اصفهان واقع بوده ، و درویش یوسف کشمیری ( که از فنون علم بهره داشته ، و شعر می سروده ) مدّتی در آن ، سکونت داشته است (2).
در « مقاله اصفهان یا داراَلعلم شرق » این مدرسه ، از مدارس قبل از دوره صفویّه به شمار آمده است (3).
و در کتاب « داراَلعلم شرق » آمده است که : ظاهراً مدرسه نقّاشان ، همان مدرسه هرون ولایت می باشد (4).
اصفهان
شهرمزفزایِ بوَد بزرگ
زنده است زنده رود که ایران بوَد بزرگ
مست اصفهان زعلم و ، مزَشهره همچوپا
این خطّ از قیام دلیران بوَد بزرگ
راه ، هنربپوی که باشد ، رهی نکو
یعنی به دانش و مهز انسان بوَد بزرگ
ای اصفهان سپاس خدای غفور را
نام تو در تمام جهان همان بوَد بزرگ
صدها مَزتراست که باشد به اشتهآ
دنیا به اعتراف که ایران بوَد بزرگ
فَرَّت رسد به مهروشکوهت رسد به ماه
همواره رَتبت تو چوکیهان بوَد بزرگ
همواره باد نام تو همراه عزّوجاه
راهت چو کهکشان و چوکیهان بوَد بزرگ
ای شهر باهنر به جهان جاودان بمان
دی قدرتو بلند و به عنوان بوَد بزرگ
نامت نویدبخش (طلانی) به شعرتر
دریای بخشش تو چون عمّان بوَد بزرگ
3-مدارس علمیّه دوره صفویّه که باقی مانده است
اشاره
مدارس علمیّه اصفهان از دوره صفویّه که تاکنون باقی مانده است
در دوره صفویّه ، که مدرسه سازی بر مبنای فرهنگ و أندیشه و اعتقاد اسلامی، و در مسیر مکتب غنیّ تشیّع ، و تحت تأثیر هدایتهای أهل اَلبیت عَلَیهِم اَلسَّلامُ ، رواج و گسترش داشته است ، بسیاری از علماء و ثروتمندان و معماران و هنرمندان و استادکارانِ حجّاری ، کاشی کاری ، گچ بری ، طرّاحی ، نقّاشی و خطّاطی و ... ، دست به دست هم داده ، و مدرسه هائی مستحکم ، زیبا ، و باشکوه ، و پر برکت ، ساخته و به یادگار گذارده اند ، که در طول چندین قرن، پابرجا مانده ، و در حوادث سخت و شکننده طبیعی و تاریخی و اجتماعی ، نه تنها محفوظ مانده ، بلکه آثار و برکات مستمرّی داشته است .
و اینک به ترتیب حروف اَلفباء ، به شرح حال آن مدارس و گوشه ای از عظمت و استحکام و زیبائیِ آنها ، و نیز هنرها و إبتکاراتی که در آن مدارس ، به کار گرفته شده ، و هم چنین آثار و برکات علمی و دینی که از آن پایگاههای علم و دین به ظهور رسیده ، می پردازیم
مدرسه امام صادق علیه السلام
مقصود ، مدرسه چهارباغ ، ( سلطانی ) می باشد ، و آن را تحت عنوان مدرسه چهارباغ بررسی نموده ایم به عنوان یاد شده ، مراجعه شود .
مدرسه ابراهیم بیک
مقصود ، مدرسه إمامزاده إسماعیل است ، که به مناسبت نام بانی آن ، به نام مدرسه ابراهیم بیک هم ، خوانده شده است . به عنوان مدرسه إمام زاده اسماعیل رجوع شود .
مدرسة أحمد آباد
در کتاب آثار ملّی اصفهان ، از مدرسه جلالیّه ، با نام مدرسه أحمد آباد یاد شده است . به عنوان مدرسه جلالیّه مراجعه شود
1-مدرسة إسماعیلیه
مدرسه ای است در کوچه قصر منشی اَلممالک ، منشعب از بازارچه حسن آباد و در نزدیکی خیابان نشاط و مساحت آن ۲۵ × ۲۵ متر می باشد ، و به صورت دو طبقه است ، و ساختمان اَوّلیّه آن هنوز باقی میباشد .
این مدرسه به وسیله شخصیّت بزرگ علمی ، مرحوم میر محمّد اسماعیل خواتون آبادی متوفّای ۱۱۱۶ هجری ، که مجتهدی بزرگ و زاهد و صاحب أثر بوده ، تأسیس گشته است (1).
وی تألیفاتی داشته ، که از آن جمله ، تفسیری بزرگ بر قرآن ، در چهارده جلد میباشد ، و صاحب مقامات معنوی و کرامات بوده است (2).
مدرسه اسماعیلیّه ، همانند بسیاری از مدارس ، سالهای زیادی متروکه گردیده بود، ولی در سالهای أخیر ، معمور و مسکونی گردیده ، و عموم حجرات آن محل سکونت طلاّب حوزه علمیّه میباشد .
۲- مدرسة ألماسیه
مدرسه ای است در محلّه چهارسوق مقصود ، و از مدارس نسبتاً کوچک اصفهان می باشد . بانی مدرسه ، حاج ألماس نامی، از غلامان دربار صفویّه بوده ،
و به نوشته کتاب ( بخشی از گنجینه آثار ملّی ) وقفنامه مدرسه ، به تاریخ یکهزار و یکصد و چهار هجری ، باقی می باشد (1).
جابری أنصاری در حوادث سال ۱۳۵۵ قمری چنین می نویسد :
خرابی مدرسه ألماسیّه در چهارسوق مقصود ، و فروش آجرهای آن به دراهم معدود (2).
ولی پس از گذشت چند سال ، مرحوم آیة اَلله ، حاج شیخ مهدی نجفی مسجد شاهی ، مدرسه را تجدید بنا نمودند ، ولی به جای دو طبقه قبلی ، تنها موفّق به ساختن یک طبقه گردیدند . مدرسه ألماسیّه ، در حال حاضر معمور و مسکونی طلاّب می باشد . در طول زمان، عده ای از فضلاء و علماء ، در مدرسه ألماسیّه تحصیل علم یا تدریس نموده اند، همانند :
١۔ مرحوم شیخ محمّد حسن بن ملاّ محمّد لاری بیضاوی ، متوفّای ۱۳۳۵ و مدفون در صحن إمامزاده أحمد ، که از فضلاء و مدرّسین بوده ، و از شاگردان حاج شیخ محمّد باقر مسجد شاهی ( نجفی ) به شمار رفته است .
۲- مرحوم سیّد زین اَلعابدین أبرقوئی ، متوفّای ۱۳۷۲ قمری ، که از چهره های برجسته در زهد و تقوی ، و از شاگردان آقا سیّد محمّد باقر درچه ای و آخوند کاشی بوده است .
۳- مرحوم آقای حاج سیّد مصطفی مهدوی هرستانی ، متوفّای ۱۴۰۹ قمری، که از شخصیّت های مبرز حوزه علمیّه اصفهان ، و از مراجع دینی در این شهر ،
به شمار می رفتند ، و مورد توجّه مراجع بزرگ تقلید بوده ، و در مدرسه جدّه بزرگ تدریس می نمودند .
۴- مرحوم آقای حاج شیخ عباسعلی أدیب حبیب آبادی ، متوفّای ۱۴۱۲ قمری، که از علماءِ جامع معقول و منقول و ریاضی ، و صاحب تألیفات متعدّده بودند ، و از مدرّسین نامدار حوزه علمیّه اصفهان به شمار می رفتند .
۵- مرحوم آقای شیخ محمّد رضا محقّق خراسانی ، که از فضلاء و مدرّسین مدرسه ألماسیّه ، بوده است (1).
آثاری از مدرسه ألماسیه
شخصی به نام محمد طیب هزار جریبی ، نسخه ای از کتاب حدود و دیات ، از علامه مجلسی را ، در سال ۱۹۵۲ برای مولانا ، آخوند محمد جعفر ، در مدرسه خواجه ألماس نوشته است (2).
و هم چنین در سال ۱۳۰۴، محمد مهدی بن کربلائی محمد علی جابلقی ، در مدرسة ألماسیه ، کتاب رضوان الأملین را ، که حاشیه بر قوانین آلأصول میرزای قمی است ، و تألیف محمد بن عبد الصمد حسینی شهشهانی می باشد ، تحریر نموده است (3).
3- مدرسه امامزاده اسماعیل (( مدرسه ابراهیم بیک ))
یکی از مجموعه های بسیار أرزشمند تاریخی اصفهان ، بناهای جالب امامزاده اسماعیل عَلَیْهِ اَلسَّلام و مزار و مسجد شعیای نبیّ عَلَیْهِ اَلسَّلام و مدرسه إمامزاده
اسماعیل است ، که از نظر سابقه تاریخی و معماری و کاشی کاری و هنرهای دیگر ، در ردیف مجموعه های أرزشمند و برجسته به شمار می رود .
در کتاب تاریخ اصفهان و ری آمده است:
صحن و بقعه و مسجد و مدرسه و مقبره ، تقریباً بیش از سه هزار ذرع، دارای مبانی شگرف بوده ، و کاشی کاری مُعَرَّق و نقّاشی مُنَقَّح و دربهای مُنَبَّت چوبی و فولاد کاری داشته ، دربِ دالانِ مستطیلِ ضریح، قطعه جواهر صنعتی بود ، که ذرّه ذرّه های زر را ، با چکش در پولاد به کار برده ، هر زمان به زیارت بقعه میرفتم تا نیم ساعت چشم از استادی آن پولاد ساز ، با زرکوبی و نازک کاری در آن ، بر نمی گرفتم ...، و گنبد چهارسوق إمامزاده ، بسی عالی بود ... ، درب منبّت داخل ، که راهرو ضریح به قبر شعیا است زمان شاه محمود بن أمیر مبارز اَلدّین مظفّری ، حدود هفتصد و کسری نصب شده ، أسامی دوازده إمام، میان درب و أطراف ، با خطّی خوش به صنعت درودگری بر آن مرقوم است ... ، دستگاه إمامزاده اسماعیل عَلَیْهِ اَلسَّلام بسیار عالی بوده ، خانه هائی أطراف داشته که در آن ، شمع مومی ریختندی ، و مخصوصاً دو شمع مومی ، شبهای جمعه روشن می کردند ، در شمعدان طلا، که بلندیِ شمع به حدّی بود که با نردبان آن را روشن می ساختند (1).
أطراف صحن إمامزاده اسماعیل عَلَیْهِ اَلسَّلام ، حجره های زیادی ساخته شده ، که از أوّل تأسیس ، به منظور تحصیل علم و سکونت طلاّب در نظر گرفته شده ، و عنوان « مدرسه علمیّه دینیّه » داشته است .
کتیبه سردَرِ أصلی إمامزاده اسماعیل عَلَیْهِ اَلسَّلام ، حاکی از اقدام حاج محمّد ابراهیم
1) تاریخ اصفهان و ری ، از جابری أنصاری ، صفحه ۱۸۷- ۱۹۰
بیک یوز باشی ، نسبت به تعمیر و تزیین بنای تاریخی إمامزاده اسماعیل ، در دوره سلطان حسین صفوی می باشد ، که در سال ۱۱۱۵ به پایان رسیده است، و در طرفین در ، به خطّ نستعلیق سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی رنگ ، أشعاری نوشته شده (1)، که از آن جمله است:
أوّل ابراهیم، از أمر شهنشاه جهان *** آن که محمود دو کون ، از طالع مسعود شد
در صفای بقعه و سعی بنای مدرسه *** کین عمارات ، از علوّ همّتش موجود شد
و نیز ، در دو إسپر طرفین دَرِ چوبی صحن به خطّ بنّائی نوشته شده :
قالَ اَلنَّبِیُّ صَلَّی اللَّه عَلَیْهِ وَ ألِه : أنَا مَدینَةُ اَلْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بابُها
همانطوری که ملاحظه می نمائید ، عنوان مدرسه ، در متن برنامه ریزی برای این مجموعه ساختمانی عظیم و زیبا ، بوده است .
آقای رفیعی مهرآبادی ، پس از نقل أشعار مذکور می نویسد: از کتیبه مذکور معلوم می گردد ، که مجموعه بنای إمامزاده اسماعیل ، علاوه بر مسجد و مرقد شعیا عَلَیْهِ اَلسَّلام ، شامل مدرسه هم بوده است ، که به وسیله ابراهیم بیک یوزباشی ، به فرمان سلطان حسین صفوی ، مورد تعمیر قرار گرفته است (2).
و هم چنین در صفحه ۴۳۳ آثار ملّی اصفهان ، می نویسد: این مدرسه ، مدرسه إمامزاده اسماعیل ) ، در صحن إمامزاده اسماعیل ، ساخته شده است .
مدرسه إمامزاده اسماعیل ، که به مناسبت نام بانیِ آن ، مدرسه ابراهیم بیک
هم نامیده شده ، در حوادث تلخ تاریخی ، متروکه گردیده ، و در دوره حکومت پهلوی ، محلّ سکونت مساکین و آوارگانِ قحطی و خشکسالی گردیده بود، و نویسنده کمترین ، از دوران کودکی میدیدم ، که خانواده هائی از روستائیانِ مسکین ، در حجره های آن سکونت داشتند، تا آن که با کمک جمعی از مؤمنین ، و نظارت حضرت حجّة اَلإسلام و اَلمسلمین ، آقای حاج آقا محمّد فقیه أحمدآبادی ( دائی نویسنده ) ، حجرات و صحن إمامزاده تعمیر گردید ، و با موافقت ایشان، اینجانب ، در سال ۱۴۰۰ قمری ، عده ای از طلاّب حوزه علمیّه را ، در حجرات مدرسه إسکان دادم ، و در حال حاضر ، مدرسه یاد شده ، آباد و مسکونی طلاّب می باشد .
مرحوم آیة اَلله ، آقا سیّد محمّد تقی موسوی فقیه أحمد آبادی ، متوفّای ۱۳۴۸ قمری ، صاحب کتاب نفیس « مکیال اَلمکارم »، و پدرشان ، مرحوم آقا میرزا عبداَلرزّاق موسوی ، متوفّای ۱۳۱۹ قمری ، که از علماء جلیل اَلقدر بوده است ، در مسجد إمامزاده اسماعیل ، ( مسجد شعیای نبی ) إمامت جماعت داشته ، و بر این مجموعه عظیم مذهبی نظارت می نموده اند ، و هم چنین پدران آنها، تا زمان جّد أعلایشان ، میر محمّد تقی موسوی (1)در این مجموعه دینی و علمی ، دخالت و نظارت و کوشش علمی و ارشادی داشته اند .
مرحوم آیة اَلله اَلعظمی ، آقا سیّد أبواَلحسن اصفهانی ، در سالهای اقامت و تحصیلشان در حوزه علمیّه اصفهان ، مدّتی در مدرسه إمامزاده اسماعیل ، اقامت داشته اند .
1) میر محمّد تقی موسوی ، وزیر شاه صفیّ صفوی بوده است ( سیری در تاریخ تخت فولاد صفحه ۱۳۴)
مرحوم آقا سید محمود کلیشادی ، متوفای ۱۳۲۴ قمری ، معروف به « سید مغنی گوی » ( که از مدرسین بزرگ و مشهور و أدیب و شاعر و صاحب تألیفات عدیده ، بوده (1)) در مدرسه امامزاده اسماعیل ، تدریس می نموده ، و یکی از شاگردان مبرز آن بزرگمرد، مرحوم آیة الله سید محمد تقی فقیه أحمدآبادی ، بوده است (2)(3).
مدرسه جده
در مدرسه در بازار بزرگ اصفهان ، و در نزدیکی یکدیگر، و در یک دوره ، ساخته شده است ، که هر دو به نام جدّه می باشند ، ولی یکی به نام جد بزرگ ، و دیگری به نام جده کوچک ، و گفته میشود ، مدرسة أول را جدّه کوچک شاه عباس ثانی ، و دومی را جده بزرگ او ، به نام دلارام خانم ، ساخته است (4)ولی به مناسبت مساحت و وسعت زیاد مدرسۂ اول ، او را به نام جده بزرگ نام برده ، و به دلیل فضای کوچکتر مدرسه دوم، آن را به نام جده کوچک ، نامیده اند (5).
در یادکردن از این دو مدرسه ، عموماً با قید کوچک و بزرگ ، مقصود گوینده
1) دانشمندان و بزرگان اصفهان ، صفحه ۴۹۴ ، و سیری در تخت فولاد ، صفحه ۱۴۹
2) اظهارات فرزند ایشان ، حاج آقا محمد فقیه أحمد آبادی دام عزه
3) در باره مجموعه مسجد و مدرسه و مزار امامزاده اسماعیل ، در بخش امامزاده ها) و نیز بخش ( بقعه های علمی بررسی های دیگری داریم
4) در کتاب آثار ملی اصفهان ، صفحه ۴۴۳، احتمال داده شده ، که بانی هر دو مدرسه ، یک نفر باشد به نام دلارام خانم ، ( جده شاه عباس ثانی ) و عنوان بزرگ و کوچک ، منحصرا مربوط به وسعت و مساحت مدرسه است
5) گنجینه آثار تاریخی اصفهان - آثار ملی اصفهان - تاریخ فرهنگ اصفهان - تاریخ مدارس ایران - دار العلم شرق
یا نویسنده، مشخص می شود ، ولی گاهی از قیدهای یاد شده ، استفاده نمی شود و با بکار بردن عنوان مدرسه جده ، همان
4-مدرسه جد بزرگ
، اراده میشود چنانچه در تذکره نصرآبادی در چندین مورد، از شاگردان محقق نامدار و بزرگ قرن یازدهم، مرحوم آقاحسین خوانساری یاد نموده ، و نوشته است: در مدرسه جده ساکن هستند، و با توجه به اینکه مرحوم آقا حسین خوانساری ، تولیت و تدریس مدرسه جده بزرگ را بر عهده داشته ، و مرحوم آقاجمال خوانساری، فقیه و محقق بزرگ ، در همین مدرسه تدریس مینموده (1)و تا سال ۱۳۰۸ شمسی ( نیمه اول قرن چهاردهم قمری ) تولیت مدرسه با خاندان آقا جمال خوانساری بوده (2)و هم چنین با توجه به عظمت مدرسه جده بزرگ، در انظار طلاب و عموم مردم ، و تدریس مدرسین بزرگ هر زمان در آن مدرسه ، اطلاق عنوان مدرسه جده ، به مدرسه جده بزرگ منصرف می گردد .
و اینک هرکدام از دو مدرسه یاد شده را مورد بررسی قرار میدهیم . ۴- مدرسه جد بزرگ
مدرسه باشکوهی است ، واقع در بازار بزرگ اصفهان ، و در نزدیکی چندین مدرسه مهم دیگر از قبیل : مدرسه صدر - مدرسة ملا عبد الله - مدرسه جده کوچک که در نیمه اول قرن یازدهم هجری تأسیس گشته ، و در تاریخ ۱۰۵۸ کتیبه آن نصب گردیده است .
قسمتی از این کتیبه ، که در سر در این مدرسه ، به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی ، به خط محمد رضا إمامی نصب گردیده ، چنین است:
قَد وفَّقَت عُلیاحَضرَت المُفخَمَّةَ ُالمُکَرَّمَهُ ...... جَدَّهُ السُِلطانِ آلأعظَمِ ، مُرَوَّجِ مَذهَبِ الأئِمَّةِ الإثنی عَشَر .. أبُو المُظَفَّر ، شاه عَبّاسِ الثانِی الصَّفَویَّ .... بِبِناءِ هذِهِ المَدرَسَةِ المُبارَکَةِ ، وَ وَقَفَها عَلَی الطَّلَبَةِ الاثنی عَشَرِیَّةِ ... فی ثَمانِ وَ خَمسینَ وَ ألفٍ ، کَتَبَهُ مُحَمَّد رِضَا الإمامیّ (1).
مدرسه جدّه دو طبقه است ، و در طرف شمالی و جنوبی آن ، دو مدرس ، و در طرف شرقی آن ، یک مسجد ساخته شده ، و حجرات مدرسه که در حدود ۷۰ باب میباشد ، در طبقه اول و دوم قرار گرفته ، و نمای مدرسه با کاشیکاری تزئین گردیده است .
در ضلع شرقی مدرسه ، به خطّ نستعلیق مشکی ، بر زمینه کاشی خشت زرد رنگ ، بالای درب مسجد ، این جمله نوشته شده است :
«گشت تعمیر این خجسته بنا ۱۳۳۴ »
مدرسه جدّه بزرگ ، همانند عموم مدارس دینیّه ، سالهای رکود و نیمه تعطیلی یا تمام تعطیلی دوره پهلوی أول را پشت سرگذاشت ، و در اواخر قرن چهاردهم ، با همت جمعی از مؤمنین تعمیری اساسی یافت ، و هم اکنون در زمره مدارس آباد و کاملاً مسکونی می باشد ، و محل تحصیل و سکونت طلاب حوزه علمیه است . جوی آبی که در وسط مدرسه بوده ، و بر زیبائی و صفای مدرسه می افزوده ، خشک شده ، و فعلا وجود ندارد . مرحوم جناب در کتاب «الإصفهان » ، طول و عرض مدرسه را ۵۰ × ۸۰ و تعداد حجرات آن را ۶۷ و تعداد طلاب آن را ، پنجاه نفر می نویسد (2).
چهره های علمی مدرسه ی جده بزرگ
مدرسه جده بزرگ از ابتدای تأسیس ، محل تحصیل فضلاء ، و تدریس بزرگان حوزه علمیه بوده ، که ذیلا به جمعی از آنها اشاره می نماییم :
۱- استاد الکلّ فی الکل، ذو الجمالین ، استاد الحکماء و المتکلّمین ، مربّی آلفقهاء و المحدّثین ، فرید الدّهر و وحید آلعصر ، علاّمه معقول و منقول، حلال مشکلات علمیّه ، و جامع بین فطانت و سرعت انتقال ذهنی و کوشش و تلاش تحقیقی ، مرحوم آقا حسین بن جمال الدین خوانساری ، مشهور به محقق خوانساری و متوقای ۱۰۹۸ یا ۱۰۹۹ قمری .
وی ، به نوشته نصرآبادی در تذکره اش « تولیت و تدریس مدرسه جدّه را بر عهده داشته ، و عمده فضلاء ، در حاشیه درس آن قبله عرفاء حاضر شده ، استفاده می نمایند، و خود در منزل به إفاده مشغولند(1)».
۲ - فقیه محقّق ، حکیم مدقّق ، اصولی متفکّر ، جمال الدّین و المحقّقین ، مولی محمّد بن آقا حسین ، معروف به « آقا جمال خوانساری » ، متوفای ۱۱۲۱ یا ۱۱۲۵ هجری ، که از مفاخر علمی حوزه علمیّه اصفهان ، و از مدرّسین و مؤلّفین نامدار بوده، و حاشیه های او بر : «شرح لمعه » و « شرائع» و « شرح إشارات » و «شفاء» و « من لا یحضره الفقیه» و «غرر و درر آمدی » و دیگر تألیفات آن بزرگمرد ، نشانه قدرت اندیشه و تبحر علمی و جامعیت در علوم و فنون، میباشد . وی ، به نوشته تذکره نصرآبادی « هر روز به مدرسه جده می آمده ، و طلاب علوم دینیه ، از همان مدرسه و دیگر مدارس حوزه اصفهان ، از حوزه در سی او مستفید می شده اند (2).
3 - ملاّ شعیبا خوانساری ، که عالمی وارسته و بسیار مؤدّب و مورد علاقه شدید مرحوم محقّق خوانساری بوده ، و در سال ۱۰۸۳ وفات یافته ، و از ساکنین مدرسه جده بوده است (1).
۴- میرزا معزّ موسوی قمی ، متخلّص به فطرت ، که جوان لایق و فاضلی بوده و دو سال در مدرسه جدّه ساکن گردیده و از درس و محضر محقق خوانساری، استفاده نموده است (2).
۵- مولی محمد علی شوشتری ، که از شاگردان محقق خوانساری ، و ساکن مدرسه جده بوده است (3).
۶- ملاّ نصیرا، متخلّص به « مشتاق » ، که اصلاً تویسرکانی بوده، و در مدرسه جده ساکن گردیده ، و از شاگردان محقّق خوانساری بوده است (4).
۷- حسن بیک طهرانی ، که مدّتی در مدرسه جّده ساکن بوده ، و شعر نیز می سروده است (5).
۸- حکیم و شاعر و خطاط نامدار ، آقا محمد کاظم واله ، متوفّای ۱۲۲۹ قمری ، که مورد توجه مردم ، و از ساکنین مدرسه جده بوده است (6).
۹- آخوند ملاّ محمد حسین کرمانی ، متوفّای ۱۳۳۰ قمری ، که مجتهدی زاهد و مرجعی متواضع بوده ، و استادهائی همانند : آقا شیخ محمّد باقر مسجد شاهی
و آقا میرزا محمّد باقر چهارسوقی و ملاّ حسینعلی تویسرکانی داشته ، و از
طلاب مدرسة جدّه ، و سپس از مدرّسین همین مدرسه بوده ، و از آثار دینی و اجتماعی او ، علاوه بر قضاوت شرعی و حلّ مشکلات دینی و اجتماعی مردم، تجدید بنای مسجد نور و رضوان در اصفهان می باشد (1).
۱۰ - شیخ حسن دشتکی ، که عالمی فاضل و از شاگردان : حاج میرزا بدیع درب إمامی و آخوند ملا حسین کرمانی و آقا سید محمد باقر درچه ای بوده ، و در مدرسه جده سکونت داشته ، و تدریس ادبیات و سطوح فقه مینموده ، و در سال ۱۳۴۴ وفات یافته است (2).
۱۱ - فقیه و مجتهد و محقّق و مرجع بزرگوار ، مرحوم حاج میر محمّد صادق مدرّس خواتون آبادی ، متوفای ۱۳۴۸ قمری ، که از رؤسای علماء و از مدرّسین افتخار آفرین حوزه علمیه اصفهان بوده ، و حوزه درسی او از عظمت برجسته ای برخوردار بوده است . وی در حوزه اصفهان و نجف تحصیل علم نموده، و از درس دو چهره علمی نامدار ، آقا سید محمّد کاظم یزدی و آخوند ملاّ محمّد کاظم خراسانی بهره گرفته ، و از خواص مرحوم آخوند خراسانی، و یاور ایشان در تألیف کتاب شریف کفایة الأصول بوده است ، و پس از مراجعت به اصفهان ، علاوه بر مرجعیت دینی و اجتماعی ، مدرس بزرگ مدرسه جده بوده ، و حوزه درسی او، « مجمع أفاضل » به شمار می رفته است .
۱۲ - فقیه مجتهد و اصولی محقق ، آقا سیّد محمّد نجف آبادی ، متوفاّی ۱۳۵۸ قمری ، که از چهره های مبرّز علمی اصفهان و از مراجع دینی بوده ، و حوزه
درسیّ برجسته داشته است .
وی از شاگردان بزرگانی ، همانند : آقا سید محمد کاظم یزدی و آخوند خراسانی و حاج آقا رضا همدانی و آقا سید محمد فشارکی و ... ، بوده ، و دو جلد حاشیه ایشان ، بر کفایة الأصول ، از حواشی برجسته آن کتاب شریف ، می باشد .
مرحوم آقا سیّد محمّد نجف آبادی ، در مدرسه جدّه بزرگ و مدرسه صدر و ... ، تدریس می نموده اند .
۱۳ - مرحوم حاج شیخ محمد حسن نجف آبادی ، متوفّای ۱۳۸۴ قمری ، که عالمی مجتهد ، و فقیهی زاهد ، و مدرسی نامدار و متبحر بوده ، و استادهائی ، همانند : آخوند ملا محمد حسین کرمانی و آقا سید محمد باقر درچهای و آخوند کاشی و جهانگیر خان قشقائی ( در اصفهان ) ، و آخوند خراسانی ( در نجف اشرف ) داشته ، و خود ، در مدرسه جده ، به تدریس اشتغال داشته است .
حوزه درسی مرحوم نجف آبادی ، مجمع أفاضل بوده، و در زمینه علم و تقوی و زهد و معنویت و علاقه به خاندان رسالت ، و ایشان از مفاخر حوزه علمیه اصفهان به شمار می رود . نشانه علاقه شدید او به مقام أهل البیت علیهم السلام کتاب « فضیلة السیادة » او ، درباره سادات و اهمیت آنان می باشد ، و این کتاب به چاپ رسیده است (1).
۱۴ - فقیه و مجتهد محقّق ، مرحوم آیة الله ، حاج سیّد علی علاّمه فانی ، متوفّای ۱۴۰۹ قمری ، که از چهرهای برجسته علمی و صاحب تألیفات بسیار و حوزه درسی مورد توجه در حوزه نجف و قم بودند، و چندین سال ، در فصل تابستان و ماه مبارک رمضان ، در هنگام اقامت در شهر اصفهان ، در مدرسه جدّه بزرگ،
1) دانشمندان و بزرگان اصفهان ، صفحه ۲۷۶
تدریس فقه و اصول و تفسیر می نمودند .
۱۵ - فقیه زاهد و عالم ربّانی ، مرحوم آیة الله ، حاج سیّد مصطفی مهدوی هرستانی ، متوفّای ۱۴۰۹ قمری ، که از علماء متنقذ و محبوب اصفهان ، و مورد توجه مراجع عالیقدر تقلید ، و از چهره های شایسته حوزه علمیه اصفهان بودند ، و حوزه درسی ایشان، در مدرسه جدّه بزرگ تشکیل می گردید .
۱۶ - مدرّس حکیم و ریاضی هَیَوی ، و فقیه اصولی و عالم جامع ، مرحوم آیة الله ، حاج شیخ عباسعلی أدیب ، متوفای ۱۴۱۲ قمری ، که از معمرین علماء اصفهان ، و از مدّرسین پر تلاش حوزه علمیه بودند ، و در چندین مدرسه و از جمله ، مدرسه جده بزرگ تدریس می نمودند .
علاوه بر مدرسین یاد شده ، در دوره های مختلف ، شخصیت های علمی دیگری نیز در این مدرسه ، تدریس و یا تحصیل داشته اند (1)که ذکر همه آنها به درازا میکشد .
آثاری از مدرسه جده بزرگ
در کتابخانه جامع گوهرشاد ، نسخه ای از کتاب « ألمطالع السعیده » فی شرح آلفریده ، تألیف سیوطی وجود دارد، که محمد مهدی بن محمد هاشم ، در ماه شوال ۱۱۰۵ در مدرسه جده کبیره اصفهان ، نوشته است (2).
و نیز در کتابخانه آستانه قدس رضوی علیه السلام نسخه ای از کتاب « شرایع
الإسلام » محقّق حلّی وجود دارد، که به خطّ کاظم بن حسنعلی می باشد ، و در ربیع الثانی ۱۲۳۱، در مدرسه جده بزرگ اصفهان نوشته شده است (1).
و در کتابخانه دانشکده حقوق ، نسخه ای از کتاب « مغنی اللّبیب » وجود دارد ، به خط عبد الحکیم حسینی تفرشی ، که آن را در مدرسه جده اصفهان نوشته است (2)و ظاهرا مراد ، مدرسه جدّه بزرگ می باشد .
و همچنین ، در کتابخانه جامع گوهرشاد ، نسخه ای از « شرح لمعه » موجود است، که در سال ۱۰۸۵، در مدرسه جده نوشته شده ، و نسخه ای از کتاب «نظم اللئالی » سید أبو القاسم استرآبادی موجود است ، که به وسیله محمد بن علی أصغر قائنی ، در رمضان ۱۲۵۴ در این مدرسه نوشته شده است (3).
و نیز در کتابخانه آیة الله ، مرعشی نجفی ، مجموعه ای وجود دارد از رساله هائی در طب ، که به خط نستعلیق محمد حسن بن محمد رحیم خوئی می باشد ، و در سال ۱۲۴۰ در مدرسه جده اصفهان نوشته شده ، و به وسیله کاتب وقف شده است (4).
۵- مدرسه جده کوچک
مدرسه ای است واقع در بازار قهوه کاشیها ( منشعب از بازار بزرگ ) که در نزدیکی مدرسه جده بزرگ واقع شده است .
بانی مدرسه ، جدّه شاه عبّاس ثانی ، به نام دلارام خانم بوده ، و تاریخ نصب کتیبه داخل مدرسه ، ۱۰۵۷ میباشد . حجرات مدرسه ۳۸ عدد و به صورت
چهره های علمی مدرسه ی جده کوچک
دو طبقه می باشد ، و به نوشته مرحوم جناب در ( آلإصفهان ) طول و عرض مدرسه ۲۵ × ۲۵ می باشد (1).
مدرسه جدّه کوچک ، از دو قسمت تشکیل شده ، یکی صحن أصلی و حجرات مدرسه ، و دوم صحنی کوچک و شبستانی که مدرس مدرسه ، به شمار می رود .
کتیبه سردر مدرسه ، مشتمل بر جمله هائی است که قسمتی از آن چنین است
قَد وُفَّقَت عُلیا حَضرَت المُفَخَّمَةُ المُکَرَّمَةُ المُعَظَّمَةُ، النَّبیلَةُ الجَلیلَةُ العالِیَهُ جَدَّةُ السُّلطانِ الأعظَمِ .. مُرَوَّجِ مَذهَبِ الأئِمَّةِ الإثنی عَشَر علیهم السلام ، أبُو المُظَفَّرِ شاهُ عَبّاسِ الثّانِی الحُسَینِیَّ الصَّفَویَّ ....... بِبِناءِ هذِهِ المَدرَسَةِ المُبارَکَةِ وَ وَقَفَها عَلَی الطَّلَبَةِ الإثنی عَشَرِیَّةِ ، و َجَعَلَتُ ثَوابَها هَدِیَِّهً لِرُوحِ خَلَفِ السَّلاطینِ العِظامِ ..... السُّلطانِ صَفیّ میرزا بِحَقَّ النَّیِیَّ سَیَّدِ الکَونَینِ ، کَتَبَهُ مُحَمَّد رِضَا الإمامیّ فی ۱۰۵۶ (2).
مدرسه جدّه کوچک ، در طول تاریخ موجودیتش ، محلّ تحصیل و تدریس فضلاء و علماء بزرگی بوده است ، که ذیلاً به نام برخی از آنها اشاره می نمائیم .
۱- حکیم متکلّم و فیلسوف فقیه ، آخوند ملاّ محمد کاشانی ، معروف به آخوند کاشی ، متوفای ۱۳۳۳ که از مفاخر علمی و از چهرهای مبرز در سیر و سلوک معنوی بوده ، و در دوران تحصیل ، در مدرسه جده کوچک سکونت داشته است .
۲- عالم أدیب و مدرّس فقیه ، میرزا علی محمد نائینی ، متوفّای ۱۳۳۴ قمری که از شاگردان جهانگیر خان ( در اصفهان ) و آیة الله میرزا محمّد تقی شیرازی
( در عراق ) بوده است . وی ، اجازه اجتهاد از حاج میر محمّد صادق مدرّس
خاتون آبادی ) داشته ، و حجره او در مدرسه جدّه کوچک بوده ، و در جوانی از دنیا رفته است (1).
۳- مدرّس محقّق و عالم زاهد ، سیّد میرزا أردستانی ، متوفّای ۱۳۵۱ قمری ، که از ساکنین و مدرسین مدرسه جده کوچک بوده است .
۴- عالم محقّق و مدرس موفّق و زاهد متّقی ، شیخ محمّد علی مدرّس فتحی دزفولی ، متوفای ۱۳۵7 قمری که شخصیتی ارزشمند در علم و عمل ، و صاحب تألیف بوده، و در مدرسه جده کوچک تدریس می نموده است .
۵- فقیه متکلّم و مجتهد مجاهد ، و جامع معقول و منقول ، سیّد حسن مدرّس سرابهای إسفهای قمشه ای ، اصفهانی ، شهید سال ۱۳۵۷ قمری ، که از چهره های برزگ و نامدار روحانیّت ، در عالم مبارزه و جهاد و شهادت است ، و مبارزات و مخالفتهای او با حکومت پهلوی اول ، و استعمار انگلیس ، عالمگیر میباشد . وی ، مدّتها ، در مدرسه جدّه کوچک ، تدریس فقه و اصول مینموده است .
۶- مدرس محقّق و فاضل ، شیخ هبة الله هرندی ، متوفّای 1366قمری ، که از شاگردان آقا سیّد محمّد نجف آبادی و آقا میر سیّد علی نجف آبادی و حاج میر محمّد صادق خواتون آبادی بوده ، و در مدرسه صدر و جدّه کوچک ، تدریس می کرده است . علاوه بر یاد شدگان، عدّه دیگری از علماء و مدرّسین و فضلاء از ساکنین یا مدرّسین مدرسه جدّه کوچک بوده اند .
آثاری از مدرسه جده کوچک
نسخه ای از « شرح فصوص الحکم » داود قیصری ، به خطّ نستعلیق حیدر
1) رجال اصفهان ، صفحه ۲۲۱
علی سرحدی ، در کتابخانه جامع گوهرشاد موجود است ، که در سال ۱۲۲۸، در مدرسه جدّه کوچک ، نوشته شده است (1). و در کتابخانه دانشکده حقوق، نسخه ای از کتاب « میراث » مولی محمّد تقی بن حسینعلی اصفهانی موجود است ، که آن را محمّد کریم بن حاج محمّد ابراهیم قمی ، در جمادی الأولی ۱۲۷۶ ، در مدرسه جدّه کوچک ، کتابت نموده است (2).
۶- مدرسة جلالیّه
مدرسه ای است در خیابان أحمد آباد ، که در دوره سلطان حسین صفوی ، به وسیله جلال الدّین محمّد طبیب ( پزشک خاصّ حرم سلطان صفوی )، متوفّای ۱۱۳۱ قمری ، ساخته شده ، و کتیبه آن که در سر درِ مدرسه ، نصب شده ، مشتمل بر این جملات می باشد :
قَد وُفَّقَ لِبناءِ هذِهِ اَلمَدرَسَةِ المُبارَکَةِ ،بِمَامِنِ دَولَةِ السُّلطانِ الأعظَمِ ، مُرَوَّجِ مَذهَبِ آبائِهِ آلأئِمَّةِ المَعصُومینَ .. أبُو اَلمُظَفَّرِ شاهُ سُلطان حُسَینِ المُوسَوِیَّ اَلصَّفَوِیَّ ... طَبیبُ خُدّامِ حَرَمِهِ العَلِیَّةِ الدَّاعی لِخُلُودِ دَولَتِه ، جَلالُ الدّین مُحَمَّد فی ۱۱۱۴
در پشت بغل سردَرِ مدرسه جلالیّه ، به خطّ نستعلیق سفید ، بر کاشی لاجوردی رنگ ، دو بیت زیر نوشته شده است :
أجر و تاریخ این بنای رفیع
خواستم از خدا و خیر أنام
بشنیدم ندا ز عالم غیب
بدهد ذو الجلال و الإکرام(3)
۱۱۱۴
ولی با حساب دقیق ، مصرع ( بدهد ذو الجلال و الإکرام ) به حروف أبجد مطابق ۱۱۱۵ خواهد بود .
محل دفن جلال الدّین محمد طبیب ، در ضلع شمالی مدرسه ، در اطاق وسط می باشد ، که به عنوان مَدرس مورد استفاده قرار می گیرد .
6-مدرسة جلالته
۱۲ حجرة أصلی در یک طبقه ، و ۳ حجره در طبقه فوقانی دارد ، و مساحت آن 30 × ۳۵ متر می باشد ، و جزء آثار تاریخی و میراثهای فرهنگی ، محسوب گردیده است .
در دوران حکومت پهلوی اول ، مدرسه جلالیّه به تصرف عدوانی اداره فرهنگ در آمد، و تبدیل به دبستان پسرانه گردید ، و در سال ۱۳۸۴ قمری ، ( آذرماه ۱۳۴۴ شمسی)، با اقدامات مرجع عالیقدر شیعه :
حضرت آیة الله العظمی ، آقای حاج سیّد محمّد رضا گلپایگانی قدس سره
به حوزه علمیّه باز گردانده شد، و با همت مرحوم آیة الله حاج شیخ مرتضی أردکانی ، تعمیر اساسی یافت ، و مسکونی طلاّب گردید (1). و کتابخانه ای نیز در آن دائر گشت ، و عدّه ای از مدرّسین به تربیت و تعلیم طلاّب اشتغال یافتند .
مدرسة جلالیه در طول زمان ، محلّ تحصیل و تدریس جمعی از علماء و فضلاء بوده ، مثلاً: پدر نویسنده کمترین ، مرحوم آیة الله ، آقای حاج سیّد مرتضی موحد ابطحی ، متوفّای ۱۴۱۳ قمری ، و مرحوم حجّة الإسلام و المسلمین ، آقای حاج سید مصطفی موحّد محمّدی ، در دوران طلبگی در این مدرسه تحصیل
1) در لوحه ای از کاشی ، در سردرب مدرسه، چنین کتیبه شده است : هو العلیم ، به أمر مبارک حضرت آیة الله العظمی ، آقای گلپایگانی ، و همت عالی حضرت حجة الاسلام آقای اردکانی ، مدرسة جلالته ، در تاریخ آذرماه ۱۳۴۴ ، به تصرّف وقف و طلاّب علوم دینیّه در آمد
علم نموده اند، و نویسنده این سطور ( حاج سیّد حجّة موحّد ابطحی) و نیز حجة الاسلام و المسلمین ، آقای حاج شیخ مهدی فقیه ایمانی ، و برخی دیگر از مدرسین ، پس از بازگرداندن مدرسه به حوزه علمیه ، از سال ۱۳۸۵ قمری به بعد ، در این مدرسه ، به تدریس علوم حوزهای اشتغال داشته ایم .
در کتابخانه مدرسه رضویه قم ، نسخه ای از کتاب « شوارق لاهیجی » موجود است ، که به خطّ أبو القاسم بن أحمد حسینی ، کزازی آلأصل، اصفهانی المسکن میباشد ، و در تاریخ ۱۲۴۳، کتابت آن را در مدرسه جلالیّه اصفهان به پایان رسانیده است (1).
تعمیرات اساسی جدید مدرسه جلالیه
در سال ۱۴۱۴ قمری ، نویسنده این سطور ( حاج سیّد حجّة موحّد ابطحی ) به یکی از نیکوکاران اصفهانی ، پیشنهاد نمودم که تعمیرات اساسی مدرسه جلالیه را ( که به صورت مخروبه ای در آمده بود ) بر عهده گیرد، و ایشان از محضر مرجع عالیقدر شیعه : حضرت آیة الله العظمی ، آقای حاج سیّد محمّد رضا موسوی گلپایگانی قدس سره ، کسب اجازه نمود، که بابت وجوهات شرعیّه ، این عمل شایسته را انجام دهد ، و ایشان مشروط به نظارت این کمترین ، اجازه فرمودند ، و از آن زمان تا این تاریخ ( ماه رمضان ۱۴۱۵ قمری)، در مدّت یک سال و نیم مرتباً تعمیرات اساسی و نوسازی وضوخانه و دستشوئی های مدرسه ، در حال انجام بوده و در حال حاضر نزدیک به پایان می باشد . و با هزینه ای سنگین ، این مجموعه علمی و دینی و تاریخی ، مطابق اصول باستان شناسی ، تعمیر گردیده و إنشاء الله تعالی در آینده ای نزدیک ، مجدداً تحت برنامه ای منظّم،
1) دار العلم شرق ( مخطوط)، صفحه ۷۰، ( برگه ضمیمه ) به نقل از : فهرست کتابخانه رضویّه قم
محل سکونت و تحصیل و تدریس خواهد شد (1).
۷- مدرسه چهارباغ « مدرسه امام صادق »
این مدرسه به مناسبت عنوان بانی آن ، ( سلطان حسین صفوی ) ، به نام سلطانی خوانده می شود ، و به مناسبت محل آن ( که حاشیه خیابان چهارباغ می باشد ) ، با عنوان مدرسه چهارباغ یاد میشود ، و پس از انقلاب اسلامی ایران ، ( در سال ۱۳۵۷ شمسی = ۱۳۹۹ قمری ) با نام مدرسه علمیه امام صادق علیه السلام نامیده شده است .
نویسندگان درباره این اثر بزرگ فرهنگی و هنری ، هرکدام تعبیراتی دارند که نشان دهنده عظمت این مجموعه تاریخی می باشد ، مثلاً : دکتر لطف الله هنرفر ، باستان شناس معاصر ، می نویسد:
مدرسه چهارباغ یا مدرسه سلطانی ...... مهمترین و زیباترین بنای شاهانه دوره سلطنت شاه سلطان حسین است . نهر فرشادی و چنارهای داخل مدرسه ، صحن این بنای تاریخی را ، روح أفراتر از بناهای دیگر دوره صفویّه ، در اصفهان نموده است . مدرسه چهارباغ ، أنواع کاشیکاری عهد صفویّه را در
1) هم اکنون که مراحل چاپ کتاب ، در حال انجام است (نیمه سال ۱۴۱۷قمری = ۱۳۷۵ شمسی) یکسال و سه ماه از تاریخ إتمام تعمیرات کامل و نوسازی قسمتی از مدرسه ، میگذرد ولی متأسفانه ، جمعی از افراد ناآگاه زیر نظر برخی از اشخاص ... !! به مجرد تکمیل و آماده سازی مدرسه ، به غصب حجرات آن شتافتند ، و با این که بسیاری از مراجع معظم تقلید، عمل آنها را خلاف شرع دانستند، آنها دست از آن اقدام خلاف أخلاق و خلاف عرف و خلاف شرع، برنداشتند ، ولی امیدواریم همچنان که غصب مدرسه، تکرار شد ، بازگشت آن به مسیر دینی ، و مطابق قواعد فقه أهل البیت علیه السلام نیز ، تکرار گردد
بر دارد ، و چون آخرین بنای باشکوه آن دوره است ، آخرین تحوّلات صنعت کاشی کاری را می توان در آن مطالعه نمود . أنواع کاشی کاری ( معقلّی ) و (گره کاری )، امتیازی مخصوص ، به این بنای تاریخی داده است (1).
محمّد مهدی اصفهانی، در کتاب « نصف جهان فی تعریف الإصفهان »، پس از شرح مفصّلی درباره بنای مدرسه ، می نویسد : مجملاً ، شرح حالات و صفات این مدرسه و مسجد شاه ( مسجد إمام واقع در میدان امام ) را کتابی علیحدّه و مُدَوّن بایست ، که به این اختصار راست نیاید ، و می توان ادعا نمود که مدرسه ای به این نفاست و خوبی ، در ایران ساخته نشده ، و در غیر آن هم به این وضع ، مشکل است (2).
و آقای ابوالقاسم رفیعی مهر آبادی ، می نویسد : این مدرسه که از بهترین مدارس بنا شده در ایران است ...(3).
و آقای عبدالحسین سپنتا ، می نویسد: مدرسه سلطانی و کاروانسرای بزرگ سلطانی متّصل به آن ... از بناهای مهم اصفهان ، و یادگار دوران سلطان حسین صفوی است ... و به قول پرفسور پوپ ، بهترین دلیل بقای ذوق و قریحه هنری ایران ، در آن عصر است ... که جا دارد آن را بنای عظیم بنامیم (4).
تاریخ بنای مدرسه
مدرسه چهارباغ با توجّه به بزرگی و انواع کارها و هنرهای گوناگون ، از
قبیل معماری ، کاشیکاری ، حجّاری ، خطّاطی و نقّاشی و ... که در آن به کار رفته ، در مدّت چندین سال ساخته شده ، که مادّه تاریخهای موجود در کتیبه ها ، و تاریخهای مکتوب در کاشی کاری ها، و نیز قضایای تاریخی ثبت شده درباره تأسیس مدرسه و افتتاح رسمی آن ، گویای آن می باشد ، و ذیلاً به مواردی اشاره می نمائیم:
۱- در داخل گنبد مدرسه چهارباغ ، که در جنوب مدرسه واقع است کتیبه های بسیار مفصّلی تعبیه شده ، که صلوات مفصل خواجه نصیر بر چهارده معصوم علیهم السلام ، در آن نوشته شده ، و در آخر صلوات بر امام زمان (عج) آمده : کتبه عبد الرّحیم فی ۱۱۰۴
۲- در کتیبه های نمای خارجیِ ایوانِ جنوبیِ صحنِ مدرسه چهارباغ، به قلم عبد الرّحیم جزائری ، أحادیثی راجع به ارزش علم و عالم نوشته شده ، و در آخر آن آمده است : کتبه عبد الرحیم فی ۱۱۱۲
۳- در سرسرای شمالی مدرسه ، به خطّ محمّد صالح اصفهانی ، در ألواح جداگانه ای ، أشعاری به خطّ نستعلیق نوشته شده ، که در آخر آن آمده است : بهر تاریخ بنا و سال اتمامش (نجیب)
و مطلعی چون مهر و مه ، گرداند زیب خافقین
مسجد سلطان عادل ، ماه اوج مشرقین ۱۱۱۸
مدرس عالیجناب شاه دین ، سلطان حسین
کتبه محمّد صالح
۱۱۱۹
4- در شبستان مُسَقَّفِ مِدرسه چهارباغ ، که در ضلع شرقی گنبد مدرسه بنا شده ، و به وسیله در مُنَبَّت کاری نفیسی ، به محوطه زیر گنبد ارتباط پیدا میکند ، سه محراب وجود دارد ، و در اطراف یکی از محرابها، کتیبه ای هست
که با این عبارت ختم می شود : کتبه محمد مؤمن الحسینی ۱۱۱۸
۵- در اطراف سرسرای مدخل مدرسه چهارباغ ، به خطّ محمد صالح اصفهانی أشعاری نوشته شده که در آخر آن آمده است:
قلم گرفت و نوشت ( أزهری ) بتاریخش
و به نام مدرسه شَه شُد، از کمال ، آباد1119
کتبه محمّد صالح
۶- بر نمای خارجی ایوان شمالی مدرسه چهارباغ، درباره فضیلت علم و مقام معلم و وظیفه متعلّم ، أحادیثی نوشته شده ، به قلم علی نقی امامی ، که در آخر آن کتیبه است : کتبه علی نقی الإمامی سنه ۱۱۱۹
۷- و در کتیبه داخل ایران ، أحادیثی جالب راجع به پیامبر ، و أمیر المؤمنین و فاطمه زهراء و امام حسن و امام حسین و امام زمان علیهم السلام ، نوشته شده ، و در آخر آن آمده است : کتبه ابن محمد محسن الإمامی ، علی نقی آلإصفهانی ۱۱۱۹
۸- و در داخل ایوان شرقی ، کتیبه ای است مفضل ، که در آخر آن آمده :
ثُمَِ أمَرَ بِتَرصیفِ هذَا الإیوانِ الرَّفیعِ ، لِمُدارَسَةِ کُتُبِ العُلُومِ ، وَ سَنَهُ إثمامِهِ،
هُوَلِمِصباحِ العِلمِ مِشکوةُ
کتبه محمّد رضا ۱۱۱۹
۹- در کتیبه قسمت فوقانی محراب و منبر مدرسه چهارباغ ، در زیر گنبد ، سه حدیث بسیار جالب راجع به فضائل مولی المتقین، أمیر المؤمنین علیه السلام ثبت شده ، و در آخر آن آمده است : کتبه عبد الرحیم الجزائری ۱۱۲۱
۱۰ - در کتیبه سر درب مدرسه چهارباغ ، به سوی بازارچه بلند ، که در طرف شمال مدرسه قرار دارد ، دستور بنای مدرسه به أمر سلطان حسین صفوی ، شرح داده شده ، و در آخر آن آمده است : کتبه عبد الرّحیم فی ۱۱۲۱
۱۱- در سردَرِ اصلی مدرسه ، که به سوی خیابان چهارباغ می باشد ، کتیبه ای با کاشی معرّق نصب شده ، و در آن، پس از شرح نام بانی مدرسه ( سلطان حسین صفوی )، و انگیزه معنوی او براین کار، نوشته شده ، کتبه عبد الرحیم الجزائری فی۱۱۲۲
۱۲ - و در اطراف گنبد مسجدِ مدرسه چهارباغ ، که در طرف جنوب مدرسه واقع است ، به خطّ ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی ، کتیبه جالبی نقش بسته ، که بعد از بسم الله الرحمن الرحیم و حمد و ثنای خداوند و صلوات و سلام بر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آل آنحضرت ، بالأخص أمیرالمومنین علیه السلام چنین آمده است : وَبَعدُ فَإنَّ عِمارَةَ المَساجِدِ لإِقامَةِ ذِکرِ اللهِ ، وَ تَأسیسَ المَدارِسِ لِتَنفیذِ أمرِ اللهِ ، مِن أعظَمِ المَثُوباتِ لَدَیهِ وَ أقرَبِ القُرُاتِ إلَیهِ ، و سپس در ادامه کتیبه ، نام بانی سلطان صفوی ) و انگیزه معنوی او ذکر شده ، و در آخر ، آمده است : کتبه عبد الرحیم الجزائری فی ۱۱۲۲
۱۳ - در کتیبه فوقانی داخل گنبد مدرسه ، حدیث بسیار جالب و مفصّلی ، از أهل سنت درباره قضیه مؤاخاة بین أصحاب ، و نیز مؤاخاة بین پیامبر صلی الله علیه وآله و علی علیه السلام نقل شده، و در آخر آن نوشته شده : کتبه الفقیر عبد الرحیم الجزائری فی ۱۱۲۳
۱۴ - در کتیبه های افقی داخل گنبد مدرسه ، أحادیث جالبی درباره أمیر المؤمنین علیه السلام نقش بسته ، و در بالای گوشواره شمال شرقی ، چنین نوشته شده است :
وَ قالَ أیضاً : حُبُّ عَلِیَّ بنِ أبی طالِبٍ حَسَنَةُ لأیَضُرُّ مَعَها سَیَئَةُ وَ بُغضَُهُ سَیَّئَةُ لأیَنفَعُ مَعَها عِبادَةُ ، وَ قالَ أیضاً : عَلِیُّ خَیرُ البَشَرِ فَمَن أبی فَقَد کَفَرَ ، فی ۱۱۲۶ علاوه بر تاریخهای یاد شده ، در کتاب وقایع آلسّنین و الأعوام ، درباره وقایع سال ۱۱۱۶ آمده است ... و بناء مدرسه ای نمود در چهارباغ اصفهان ، در هزار
و صد و شانزده ، و در هزار و صد و هجده ، مدرسه مشرف بر تمام شدن شد، و در ذی الحجة الحرام آن سال (سال ۱۱۱۸) تدریس مدرسه مزبوره را ، به حضرت علاّمة العلماء ، آمیر محمد باقرا، سلمه الله تفویض نمود... (1). و درباره وقایع سال ۱۱۲۲ آمده است: در ماه مبارک رجب المرجّب ، سنه هزار و یکصد و بیست و دو ، در روز جمعه دهم شهر مذکور ، أهل علم را در مدرسه جدید سلطانی ، که در جنب چهارباغ اصفهان است ، جا دادند و علاّمة العلمائی ، مجتهد الزّمانی ، آمیر محمّد باقرا ، خلف مرحمت پناه ، عمّ أمجد ، امیر اسماعیل ، در روز مذکور ، شروع به مباحثه کردند در آن مدرسه ... (2). با توجّه به تمامی تاریخهای یاد شده ، در نظر ابتدائی ، یک نوع ناهماهنگی بین تاریخهای مکتوب در مدرسه ، و تاریخ موجود در وقایع آلسنین ، و هم چنین ناسازگاری بین گزارش مربوط به سال ۱۱۱۶ که در ضمن آن ، سال ۱۱۱۸ ذکر شده ، و گزارش سال ۱۱۲۲، به نظر می رسد زیرا:
أوّلاً : در وقایع السّنین ، سال بنای مدرسه را ۱۱۱۶، و سال اتمام آن را ۱۱۱۸، ذکر نموده ، در حالی که تاریخهای مکتوب در مدرسه ، از ۱۱۰۴ تا ۱۱۲۶ میباشد .
ثانیاً : در خود کتاب وقایع آلسنین ، تفویض تدریس مدرسه را در ذی الحجه سال ۱۱۱۸ ذکر نموده ، و در سال ۱۱۲۲ ، از شروع تدریس در مدرسه یاد نموده است .
راه حلی برای مشکل تفاوت در نقل
أولاً: احتمال می دهیم که ساختمان ایوان و گنبد عظیم در طرف جنوب
مدرسه ، ابتداءً تأسیس شده ، با نقشه و طرحی مستقل ، که تاریخهای ۱۱۰۴ و ۱۱۱۲( که هر دو در مجموعه گنبد و ایوان جلو او می باشد ) حاکی از آن است، و سپس تغییر رأی حاصل شده ، و در سال ۱۱۱۶، برنامه مدرسه چهارباغ در نظر گرفته شده ، و تاریخهای ۱۱۱۸ و ۱۱۱۹ و ۱۱۲۱ و ۱۱۲۲ و ۱۱۲۳ و ۱۱۲۶، حاکی از انجام مراحل گوناگون ساختمان و تزیینات و کاشیکاری و نماسازی مدرسه است .
ثانیاً : ذی الحجّه ۱۱۱۸، مربوط به تفویض منصب تدریس است ، ( نه انجام تدریس )، و تاریخ رجب ۱۱۲۲ مربوط به جلسه افتتاح رسمی مدرسه و عملی شدن و استفاده از منصب تدریس می باشد .
مساحت مدرسه چهارباغ
مرحوم رفیعی مهر آبادی ، مساحت زیر بنای مدرسه و صحن آن را، قریب ۸۵۰۰ متر ذکر نموده (1)، و مرحوم جناب در کتاب الإصفهان ، طول و عرض مدرسه را ۱۱۰x
۱۱۵ ذرع (2)دانسته ، ( که به ۱۲۶۵۰ متر مربّع بالغ میشود) و نویسنده کتاب تاریخ اصفهان ، مساحت مدرسه را ۱۲۰۰۰ متر نوشته است (3)و در هر صورت ، بزرگترین مدرسه دوره صفویه میباشد و از نظر مساحت ، با مدرسه صدر بازار ( مرکز حوزه علمیّه ) مشابهت دارد .
حجرات مدرسه چهارباغ
مدرسه چهارباغ به صورت دو طبقه است ، و در هر زاویه، صحن کوچکی
دارد، که شمار حجرات صحن أصلیِ مدرسه ۷۲ عدد ، و حجرات هر صحن کوچک زاویه ، ۶ عدد ( جمعاً ۲۴ عدد)، و مجموع حجرات یاد شده ۹۶ میباشد ، و در کتاب « ألإصفهان » مرحوم جناب ، و نیز تاریخ اصفهان حسین نور صادقی ، فقط به همین حجره ها توجه شده ، و شماره آنها را ۹۶ عدد دانسته اند . ولی در طبقه دوم مدرسه ، رو به خیابان چهارباغ و نیز رو به بازارچه بلند (1)در سراسر مدرسه ، حجرات متعددی وجود دارد، که با توجه به آنها و برخی دیگر از اطاق ها ، شمار حجرات مدرسه ، در کتاب وقایع آلتنین صفحه ۵۵۷، و در کتاب آثار ملی اصفهان ، صفحه ۴۶۹، و در کتاب گنجینه آثار تاریخی اصفهان صفحه ۶۸۶، ۱۵۰ عدد ، و در کتاب تاریخ مدارس ایران ، صفحه ۲۹۲، شمار آنها ، ۱۳۴ عدد ذکر شده است .
وضعیت کلی و ترکیب عمومی مدرسه چهارباغ
درب اصلی مدرسه ، با سر دربی بسیار شکوهمند ، به سوی خیابان چهارباغ باز میشود و درب دیگری ، با سر دربی جالب ، به سوی بازارچه بلند ( در طرف شمال مدرسه ) باز می گردد، و سرسرای جالب و شکوهمندی ، مسیر ورود مدرسه از طرف خیابان می باشد . چهار ایوان مجلّل در چهار طرف ، بر عظمت و شکوه ساختمان مدرسه می افزاید ، و دو مناره بلند در دو طرف ایوان بزرگ جنوبی ، و گنبد مجلل و عظیم در پشت ایوان و بر روی مسجد زیبای مدرسه ، جلوه و شکوه این بنای عظیم را مضاعف ساخته است .
1) درحال حاضر حجره های رو به بازارچه بلند وجود ندارد، و به بازارچه ملحق گردیده است
زیبائیهای مدرسه چهارباغ
مهمترین هنرمندان نیمه اوّل قرن دوازدهم هجری، در زمینه معماری، قطاربندی ، کاشیکاری ، خطّاطی، نقّاشی، آجرکاری ، حجّاری و ... ، با کمک علماء و شعراء و ادباء ، همکاری نموده ، و زیبائی های خیره کننده ای را ، به وجود آورده اند ، تا جائی که پروفسور پوپ ، می گوید: این بنای عظیم ، بهترین دلیل بقای ذوق و قریحه هنری ایران ، در آن عصر میباشد (1). انسان با تماشای سر دَرِ مجلّل ، و ساختمان رفیع ، و گنبد و مناره های مجلل مدرسه ، تماشاگر صحنه ای بزرگ از هنر می شود ، و با دقّت در ریزه کاری ها و طرح و نقشه های کاشی کاری مدرسه ، مبهوت بعد دیگری از هنر می شود، و با دقت در کتیبه ها و مضامین بلند آنها ، و نیز، نحوه انتخاب أحادیث و آیات ، برای منعکس نمودن فرهنگ مکتب أهل البیت علیه السلام ، شیفته ایمان و اعتقاد و هنر دست اندرکاران امور مربوطه می گردد ، و با مطالعه أشعار نقش بسته در کتیبه ها ، و نیز مادّه تاریخ های گوناگون ، مجذوب شعر و ادب آن سرایندگان می شود ، و با دقت در خطهای کتیبه ها ، بارک الله گوی ، خطاطان هنرمند و زبردست آن زمان خواهد شد . و در یک کلام، تماشاگر چهره ایمان و اعتقاد ، در قالب هنرهای منسجم و هماهنگ و حیرت انگیز می گردد .
کتیبه های مدرسه ، ترویجی ازارزش های مکتب أهل البیت
کتیبه های مدرسه ، نمایانگر مکتب أهل البیت علیهم السلام و ترویجی شایسته ، از ارزش های مکتب ولایت
مدرسه چهارباغ ( سلطانی ) ، از نظر داشتن کتیبه های متنوّع و فراوان، در ردیف اول میراثهای فرهنگی کشور، و بناهای عظیم دینی و علمی، در
1) تاریخچه اوقاف اصفهان ، صفحه ۱۱۷
أعصار و قرون گذشته است ، و دست اندرکاران ساختن و پرداختن این مجموعه عظیم دینی ، عالی ترین پایه های اعتقادی مکتب ولایت و امامت ، ( مکتب أهل البیت علیه السلام ) و بالاترین رهنمودهای دینی ، در رابطه با ارزش علم و عالم و معلم، و نیز عمیق ترین شعارهای ارزشمند مذهب تشیّع را ، به صورت کتیبه هایی زیبا ، بر روی کاشی های نفیس معرق و خشت ، و با رنگهای متنوّع و زیبا و روح پرور ، به معرض دید و تماشای بینندگان در آورده اند ، و درسهای اعتقادی و عملی و اخلاقی بزرگی را ، در قالب هنر خطّاطی و طراحی و نقاشی بر روی کاشی های نفیس و أعلا ، به صورت عینی و دلپذیر ، به تماشاگران و بینندگان عرضه نموده اند .
این کتیبه ها ، که مشتمل بر أسماء الهی ، و أسماء معصومین علیهم السلام ( به نحو گسترده ) و نیز أحادیث فراوانی راجع به فضائل و مناقب بیشمار ، و خلافت بلافصل مولی الموحدین ، أمیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام می باشد ، و هم چنین در برگیرنده اخبار و آثار زیادی درباره فضائل و مکارم خاندان رسالت ( به نحو عموم ، یا با نام مبارک چهره های مقدس پنج نور پاک ) می باشد، و نیز ، در بر گیرنده أحادیث فراوانی درباره ارزش علم و عالم و معلم و وظایف طالب علم و معلم ، و نیز مشتمل بر أشعار زیادی راجع به فضلیت و منقبت خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام می باشد ، زیبائی های ظاهری و ارزشهای علمی و معنوی را در هم آمیخته ، و بر ذهن ها و اندیشه های تماشاگران ، عموماً ، و پژوهشگران و محقّقان ، خصوصاً ، عرضه کرده است .
از جالب ترین بخشهای کتیبه های مدرسه چهارباغ ، کتیبه های داخل گنبد مدرسه است ، که در برگیرنده تمامی صلوات مرحوم خواجه نصیر طوسی بر چهارده معصوم علیه السلام می باشد ، که بر هرکدام از معصومین ، صلواتی مفصل
و مستقل فرستاده ، و از پیامبر أکرم حضرت محمد بن عبدالله صلی الله علیه وآله شروع کرده ، و به امام دوازدهم حضرت حجة بن الحسن العسکری (عج) ختم نموده است . .
و در یک کلام ، آن چنان این مجموعه هنری و نفیس تاریخی ، با فرهنگ و شعائر مذهبی مکتب تشیع درهم آمیخته ، که هیچ گونه تفکیکی در آن راه پیدا نمی نماید .
و در اینجا مناسب می بینم ، که از زحمات فراوان باستان شناس پرکوش معاصر ، آقای دکتر لطف الله هنرفر ، که تمامی کتیبه ها را خوانده و در کتاب أرزشمند «گنجینه آثار تاریخی اصفهان » منعکس نموده ، قدردانی نمایم .
تعمیرات مدرسه چهارباغ
این مجموعه عظیم ، در طول تاریخ ، مرتبا برای حفظ و نگهداریش نیاز به تعمیرات جزئی و کلی داشته است ، و نمونه آنها تعمیرات سال ۱۳۳۵ هجری قمری ، و تعمیرات سال ۱۳۴۶ قمری ، و تعمیرات ۱۳۱۵ شمسی ( ۱۳۵۴ قمری ) و تعمیرات أواخر قرن چهاردهم می باشد ، که به برخی از آنها در داخل کتیبه هائی ، اشاره شده است .
کتابخانه مدرسه چهارباغ
مدرسه چهارباغ ، کتابخانه نفیسی داشته ، که شرح تأسیس و پیدایش آن را ، میرزا حسین خان ، فرزند محمد ابراهیم خان تحویلدار اصفهانی ، در کتاب جغرافیای اصفهان ، چنین نقل نموده است:
سلاطین صفوی ... کتب هر علمی را تصحیح و تنقیح کرده ، سه دسته از کل آنها را به خط خوش نویسانیده ، وقف فرموده اند)، یک دسته را در کتابخانه مبارکة إمام ثامن ، حضرت رضا علیه آلاف التحیة والثناء ، و نیز یک دسته را در کتابخانه
شاه صفی (1)قدس الله سره به اردبیل فرستاده بودند ، دسته دیگرش را ، در کتابخانه دولتی مدرسه چهارباغ اصفهان ، ضبط و محفوظ می داشتند ، و از نسخ آنها بعضی دون بعض ، در کتابخانه های اهالی ولایت و مملکت بود، وقتی دولت روس بر اردبیل استیلاء یافت ، کتب و سایر أسباب نفیسه شاه صفی را از میان برد، کتابهای اصفهان را هم ، مدرس مدرسه ، در زمان غلبه أفغان، احتیاط کرد و در خانه خود به سردابی ریخت و در آن را مسدود نمود ، و هشت ، ه سال اغتشاش این طایفه و غیره ، سرکشی نشد ، بسیاری از این کتب به گرد و بید و موریانه ، ضایع شد ، پس از آن هم ، إلی آلان ، در همان سردابها مانده ، و به مرور دهور ، موریانه آنها را از حیّز انتفاع أنداخته ... (2).
به جای آن کتابخانه قدیمی ، در سال ۱۳۲۳ شمسی ( ۱۳۶۲ قمری ) ، کتابخانه ای به نام کتابخانه فرهنگ تأسیس گشته ، که پس از انقلاب اسلامی ( در سال ۱۳۵۷ شمسی = ۱۳۹۹ قمری ) به نام کتابخانه عمومی امام جعفر صادق علیه السلام نام گذاری شده ، و در حال حاضر ۲۴۶۷۰ جلد کتاب ( أعم از خطی و چاپی) دارد، و مورد بهره برداری می باشد (3).
مجلس عظیم افتتاح مدرسه سلطانی ( چهارباغ)
در ذیل وقایع آلسّنین و الأعوامِ مرحوم آقا سیّد عبدالحسین خاتون آبادی، در باره وقایع سال ۱۱۲۲ هجری قمری آمده است : در ماه مبارک رجب المرجب ۱۱۲۲، در روز جمعه دهم شهر مذکور، أهل علم را در مدرسه جدی
سلطانی ، که در جنب چهارباغ اصفهان است ، جا دادند و علامة العلمائی ، مجتهد الزمانی ، آمیر محمّد باقرا (1)خلف مرحمت پناه عم أمجد ، آمیر اسماعیل ، در روز مذکور ، شروع به مباحثه کردند در آن مدرسه (2)، و امراء و علماء و نجباء را ، احضار فرمودند در مدرسه مبارکه جدید سلطانی (3).. حجرات مدرسه مبارکه جدید سلطانی را فیما بین أهل علم قسمت نمودند ، و در آن روز ، عالیحضرت مجتهد آلمانی ، متفرد در جمیع فضائل ، یگانه زمانه ، آمیر محمد باقرا (سلمه الله تعالی ) شروع به درس کردند ، و جمیع أهل فضل در آن محضر حاضر بودند، و نجباء و سادات و پادشاهزادگان و أهل کمال ، همگی حاضر شدند ... ، و حاصل آن که ، در دولت صفویه ، چنین اجتماعی هرگز نشده بود . در وقت شروع، به جهت رعایت آداب ، عالیحضرت مجتهد آلمان تکلیف کردند علامة العلمائی ، آقا جمال را (4)تا أولاً ایشان ، و بعد از آن، خود شروع کردند(5)و به بیانی فصیح در کمال تنقیح ، درس گفتند (6).
1) این سبک تجلیل با آوردن (ی ) در آخر کلمة العلماء و الزمان و نیز آوردن ( الف ) ، در آخر کلمه باقر ، در آن زمان مرسوم بوده و مشابه آن ، ملا خلیلا، ملا شفیعا ، ملا تاجا و ... می باشد که در آن زمان به کار می رفته است
2) منظور از مباحثه در اینجا ، تدریس نمودن است ، و منظور این است که آقا میر محمد باقر خاتون آبادی ، به عنوان افتتاح مدرسه ، شروع به تدریس نمودند
3) وقایع آلسنین و الأعوام ، صفحه ۵۵۹
4) منظور ، فقیه نامدار و عظیم الشأن ، آقا جمال خوانساری ، فرزند استاد الکل فی الکل ، آقا حسین خوانساری میباشد
5) منظور این است که ، گرچه اولین مدرس رسمی مدرسه ، آقامیر محمد باقر خاتون آبادی بوده اند ، ولی با توجه به حضور آقا جمال خوانساری در مجلس ، و با توجه به عظمت علمی برتری که داشته اند، به عنوان احترام و تشریف رسمی ، مرحوم آقا جمال ، ابتداء به تدریس نموده اند
6) وقایع آلسنین و الأعوام ، صفحه ۵۵۹ و ۵۶۰
جمعی از بزرگان حاضر در مجلس افتتاح مدرسه
و هم چنین در کتاب وقایع السّنین و الأعوام آمده است : و حضّار آن مجلس عالی ، از فضلاء ، آقا جمال و آمیر محمد صالح شیخ الإسلام (1)و ملاّ بهاء الدّین ، مشهور به فاضل هندی (2)و ملا محمد جعفر و ملا محمد هادی ، أولاد محمد باقر خراسانی علیه الرحمه(3)و ملا محمد رضا ، ولد ملا محمد باقر شیخ الإسلام (4)و ملا محمد حسین ، ولد ملا شاه محمد تبریزی ، و شیخ زین الدین ، نوادخ شیخ زین الدین ، صاحب شرح لمعه (5)و سایر أهل فضل ، و از نجباء و سادات ، میرزا باقر صدر خاصه و سادات سلسله خلیفه سلطان مرعشی ، و میرزا سید محمد قاضی ( نواده میرزا مهدی اعتماد الدوله ) و میرزا داود ، متولی مشهد مقدس، و از آمراء ... (6).
از این عبارت کتاب وقایع آلتنین بر می آید ، که در آن مجلس عظیم علمی و دینی ، حد اعلای کوشش انجام شده بود، و سران علماء و بزرگان عصر مجتمع گردیده بودند .
1) منظور آقا میر محمد صالح خاتون آبادی ، داماد علاّمه مجلسی است ، که امام جمعه اصفهان ، و نیز دارای منصب شیخ الاسلامی بوده است
2) مراد ، محمد بن حسن بن محمد ، ملقب به بهاء الدین و صاحب کشف اللثام میباشد ، که از مفاخر علماء شیعه ، در دوره آخر صفویه است
3) منظور از محمد باقر خراسانی ، محقق نامدار ملا محمد باقر سبزواری صاحب کتاب ذخیره و کفایه می باشد
4) منظور علامه ملا محمد باقر مجلسی رضوان الله تعالی علیه میباشد
5) منظور از شیخ زین الدین دوم، شهید ثانی علیه الرحمه است
6) وقایع آلسنین و الأعوام ، صفحه ۵۶۰
مطلبی مورد توجه و قابل بررسی درباره کاروانسرای مجاور مدرسه
کاروانسرای مادر شاه ، که در طرف شرق مدرسه چهارباغ میباشد، و از آثار تاریخی و مهّم اصفهان به شمار می رود، و به نام مادر سلطان حسین صفوی تأسیس گشته ، در حال حاضر با حفظ نماهای داخلی آن، و نیز با تعمیر و ترمیم کاشیکاری أطراف صحن آن ، و اضافات و إلحاقاتی به سبک و نمائی جدید ، به صورت مهمانخانه شکوهمند و بزرگی در آمده ، و مهمانسرای عباسی یا هتل عباسی نامیده میشود (1)و مهمترین و پرجاذبه ترین محلی است که برای پذیرایی از مسافرین خارجی و داخلی ، در نظر گرفته شده است .
نویسنده معاصر و محقق ، آقای حاج شیخ علی دوانی ، مطلبی را از روضة البهیه حاج سید شفیع جاپلقی ، درباره سید شفتی أعلی آله مقامه نقل می نماید، بدین شرح : ... بعد از فراغ از تحصیل ، از عتبات عالیات، به دیار عجم مراجعت کرد، و با حاج محمد ابراهیم کرباسی ، در اصفهان توطّن اختیار فرمود، و آن دو بزرگوار با هم صدیق و رفیق بودند، شنیده ام هنگامی که به اصفهان آمد ، از کتب جز یک جلد کتاب مدارک ، و از أموال غیر سفره نانی ، چیزی نداشت .
در مدرسه شاه ، که درش به طرف مدرسه چهارباغ باز میشد ، سکونت گزید ، طالبان علم و محصلین ، از هر سو به گردش اجتماع نمودند ، مُدَرَّس مدرسه ، به وی رشک برد، و او را بیرون کرد، و او هم بدون هیچ عکس العملی از مدرسه بیرون رفت (2).
از این عبارت استفاده میشود که کاروانسرای مادر شاه ، در آن زمان، در اختیار حوزه علمیه ، و محل سکونت و تدریس طلاّب و علماء بوده ، و دری از آن ، به سوی مدرسه چهارباغ باز میشده ، و ضمنا با نام مدرسه شاه نامیده می شده است .
ولی در هیچ منبع و یا گزارش دیگری، تأییدی بر این مطلب ، به دست نیامده و نیاز به تحقیق بیشتری می باشد.
چهره های علمی در مدرسه چهارباغ ( سلطانی)
در طول تاریخ مدرسه علمیه سلطانیِ چهارباغ ، شخصیّت هائی در این مدرسه تدریس و تألیف نموده ، یا تحصیل و تعلّم داشته اند ، که ذیلاً به نام برخی از آنان اشاره می شود:
١- اولیّن مدرّس رسمی این مدرسه ، مرحوم آقا سیّد محمّد باقر خاتون آبادی ، متوفّای ۱۱۲۷ قمری ، که مقام اجتهاد داشته ، و در زمان خود، از نظر رسمی و طبقه بندی مناصب ( در دستگاه صفویّه ) عنوان رئیس کلّ علماء و أشراف و عظماء را داشته ، و هیچ کس را حقّ تقدّم بر آن مجتهد بزرگوار نبوده است (1)
چنانچه در بیان مجلس افتتاح مدرسه سلطانی نقل کردیم ، مرحوم آقا سیّد محمد باقر خاتون آبادی ، در آن مجلس به عنوان افتتاح برنامه های درسی ، با بیانی فصیح و در کمال تنقیح ، درس گفتند (2).
۲ - دوّمین مدرّس رسمی مدرسه ، مرحوم آقا میر سیّد محمد خاتون آبادی ، که در زمان حیات پدر ( آقا سید محمد باقر خاتون آبادی ) شروع به تدریس
نمود، و پس از فوت پدر به منصب مدرسی منصوب گردید ، چنانچه ملاحظه می نمائید :
در هزار و صد و بیست و سه ، در ماه شوال ، به اعتبار کثرت اشتغال مجتهد الزمان ، و به اعتبار این که أکثر اوقات در خدمت نوّاب أشرف (1)بایست حاضر شوند ، در خلوات ، و فرصت مباحثه و مدارسه نمی شد ، و باعث تعطیل طلبه میشد ، مقرر فرمودند که : خلف الصدق آن مجتهد الزمان ، آمیر سیّد محمّدا، به نیابت والد ماجد خود ، به شغل تدریس اشتغال نمایند ، و حقا که به استحقاق ، به این شغل قیام می نمایند (2).
در سال هزار و صد و بیست و هفت ، سیادت پناه ، علاّمی میر سیّد محمّد بن میر محمّد باقر الحسینی ، مدرس مدرسه جدید سلطانی گردید (3)که تاریخ ۱۱۲۷، مربوط به انتصاب رسمی آقا میر سیّد محمّد می باشد .
3 - میر معصوم بن میر عبدالحسین خاتون آبادی ، متوفای ۱۱۵۵ قمری ، که از چهره های معنوی قرن دوازدهم میباشد ، و مرحوم آقا محمّد بیدآبادی ( آن خداجوی سالک ، و بزرگ چهره عرفان و معنویّت ) به او ارادت پیدا کرده ، و وصیت نموده ، که او را در جوار قبر میر معصوم ، مدفون سازند (4).
آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی ، نویسنده متتبّع و عالیقدر معاصر ، مرحوم میر معصوم خاتون آبادی را ، جزء چهره های علمی مدرسه سلطانی چهارباغ ،
ذکر نموده است (1).
۴- عالم فاضل ، و حکیم محقق ، آقا میر سیّد ابوالقاسم مدرّس خاتون آبادی ، متوفّای ۱۲۰۳ قمری ، که از شاگردان آقا محمّد بید آبادی و ملاّ اسماعیل خواجوئی و آقا سیّد مهدی بحرالعلوم ، قدس سر هم به شمار رفته ، و به نوشته أعیان الشیعه ، از مشاهیر مدرسین اصفهان بوده ، و تعلیقات و حاشیه هائی بر کتب أربعه ( کافی ، تهذیب ، استبصار ، و من لایحضره الفقیه ) و نیز تعلیقاتی بر تفسیر کاشی نوشته ، و شرحی بر نهج البلاغه و تفسیری فارسی ، تألیف نموده است (2)
مرحوم حاج آقا بزرگ طهرانی ، او را یکی از بزرگان علماء زمان خودش ، و چهره ای از مشاهیر مدرّسین فلسفه در آن عصر ، و جزء شخصیت های جامع، و دارای فنون گوناگون علمی برشمرده ، و او را به عنوان مدرّس رسمی و انتصابی حکمت ، در مدرسه شاه ذکر نموده ، و آنگاه فرموده است : وَ قالَ المُعاصِرُ الأنصارِیُّ، فی تاریخِ إصفَهانَ : إِنَّهُ کانَ مُدَرَّساً فِی المَعقُولِ وَ المَنقُولِ ، مِنَ الفِقهِ وَ الاُصُولِ ، مُجَرَّداً عَنِ التَّعَلُّقاتِ ، فی مَدرَسَةِ ( چهارباغ الشّاهی ) (3).
۵- مرجع و زعیم نامدار ، و فقیه و اصولی محقّق و عظیم الشّأن ، آقا سیّد محمّد باقر شفتی رشتی اصفهانی ، متوفّای ۱۲۶۰، که از چهره های برجسته حوزه های علمیّه شیعه ، در قرن سیزدهم میباشد ، و تألیفات ارزشمندی ، همانند : مجلدات بزرگ مطالع الأنوار از خود به جای گذاشته ، و آثار و برکات ریاست دینی و علمی و اجتماعی او ، از قبیل : بنای مسجد سیّد ( که یکی از
مهمترین و بزرگترین و باشکوهترین مساجد اصفهان می باشد ) ، نشان دهنده قدرت اندیشه ، پشتکار ، ابتکار ، آینده نگری ، مدیریّت ، زهد و تقوی ، نفوذ اجتماعی و محبوبیّت عمیق آن بزرگمرد ، می باشد .
مرحوم سیّد شفتی ، مدّتی در مدرسه چهارباغ تدریس می نموده اند .
۶- آقا شیخ أبو القاسم بن محمّد صادق نورائی سدهی ، متوفّای ۱۳۰۵، که عالمی محقّق بوده ، و پدرانش عموماً از اهل علم و فضل بوده اند، و نسب او به نور الدّین ، علیّ بن عبد العالی میسی کرکی ، میرسد (1).
وی ، تألیفاتی در زمینه فقه و اصول داشته ، و از شخصیّت های مدرسه سلطانی ، به شمار آمده است (2).
۷- حکیم و فیلسوف نامدار ، آقا شیخ محمّد رضا حکیم قمشه ای ، (متوفّای ۱۳۰۶ قمری ) که او را از أکابر مدرّسین أوائل قرن چهاردهم شمرده اند (3).
تألیفاتی به صورت مستقل ، همانند : رساله ای در وحدت وجود ، و رسالهای در موضوع العلم ، و کتاب الخلافة الکبری ، و دیوان اشعار داشته ، و آثاری به صورت شرح و حاشیه بر کتب دیگر، همانند حاشیه أسفار ، و حاشیه تمهید القواعد ابن تُرکه ، و حاشیه شرح قیصری بر فصوص الحکم، و ... ، از خود به جای گذاشته است .
او استادهائی ، همانند : حاج محمّد لاریجانی ، و میرزا حسن نوری و حاج سیّد رضی لاهیجی داشته ، و شاگردانی همچون : جهانگیر قشقائی و آقا شیخ محمود
بروجردی ، تربیت نموده است (1)
او شعر می سروده و ( صهبا ) تخلّص میکرده ، و در ابتدای امر ، در حوزه علمیّه اصفهان تدریس می نموده و سپس به تهران مهاجرت کرده، و در مدرسه صدر ( در جلوخان مسجد شاه ) اشتغال به تدریس داشته است .
وی شخصیّتی خوش اخلاق و با ادب بوده، و جامع کمالات علمی و اخلاقی به شمار آمده است (2). این بزرگمرد ، مدتی از مدرّسین مدرسه چهارباغ ( سلطانی ) بوده است (3)
۸- حکیم الهی و ریاضی متبحّر ، و زاهد مرتاض ، آقا شیح أسد الله قمشه ای ( متوفّای ۱۳۳۴ قمری ) ، که از شاگردان میرزا نصر الله حکیم قمشه ای بوده ، و در مدرسه چهارباغ ( سلطانی ) سکونت داشته ، و حکمت و ریاضیات قدیم و جدید تدریس می کرده است ، او أنواع خط (مخصوصاً خط شکسته ) را خوب می نوشته ، و زبان فرانسه را ، بدون استاد یاد گرفته ، و شعر می سروده ، و ( دیوانه ) تخلّص می کرده است (4).
۹- مجتهد بزرگوار و مدرّس عالیقدر ، مرحوم حاج میرزا عبدالحسین خاتون آبادی ، ملقب به ( سیّد العراقین ) و متوفّای ۱۳۵۰ قمری ، که در حوزه علمیّه اصفهان و نجف تحصیل علم نموده ، و به درجه اجتهاد رسیده است .
وی در اصفهان به تدریس و اقامه جماعت و حلّ و فصل امور طلاّب و مردم با ایمان اشتغال داشته است . مرحوم سیّد العراقین ، از خاندان علمی خاتون
آبادی بوده ، و پدرانش تا مرحوم میر محمد اسماعیل خاتون آبادی ، عموماً از علماء بزرگوار و از رؤساء علمی و دینی اصفهان ، به شمار رفته اند (1).
این بزرگمرد، آخرین مدرّس رسمی و معروف مدرسه چهارباغ ( سلطانی) میباشد (2)و پس از آن، در اثر حاکمیت ضد دینی پهلوی اول ، سالها مدرسه یاد شده تعطیل بوده ، ولی پس از شهریور ۱۳۲۰ شمسی، و سقوط پهلوی اوّل ، مدرسه چهارباغ به حوزه علمیه بازگشته ، و محلّ سکونت طلاّب و تدریس علماء گردیده است .
۱۰- حکیم نامدار و فقیه زاهد ، مرحوم آقا شیخ محمود مفید ، متوفای ۱۳۸۲ قمری ، که سالها در مدرسه چهارباغ و مدرسه صدر بازار ، تدریس می نمودند ، و از مفاخر علمی حوزه اصفهان ، و آن دو مرکز علمی ، به شمار می روند .
در بخش « خاندانهای علمی اصفهان » و بخش « بقعه های علمی اصفهان » و نیز ، در بخش مربوط به مدرسه صدر ، در باره این بزرگمرد به نحو مفصّل بحث کرده ایم.
۱۱ - مجتهد بزرگوار و مدرّس محقّق و زاهد ، آقا سیّد علی أصغر مدرّس برزانی ( متوفّای ۱۳۹۵ قمری ) ، که از مدرّسین برجسته مدرسه چهارباغ و مدرسه صدر بازار بودند ، و در مدّت زمانی طولانی ، جمعی از طلاّب و فضلاء ، از درس فقه و اصول ایشان استفاده علمی می نمودند .
۱۲ - فقیه بزرگوار و مجتهد اصولی ، آیة الله ، آقا سیّد محمّد رضا خراسانی
( متوفّای ۱۳۹۷قمری ) ، که از چهره های مبّرز حوزه علمیّه اصفهان به شمار می روند ، و نقش ایشان در احیاء مجدّد حوزه علمیّه اصفهان ( پس از حکومت خفقانی پهلوی اوّل ) بسیار جالب بوده ، و در إحیاء برنامه حوزوی مدرسه چهارباغ ، و نیز مدرسه صدر ، نقش اساسی داشته اند، و از مدرّسین درس خارج در مدرسه صدر و مدرسه چهارباغ بودند .
۱۳ - مرجع عالیقدر شیعه ، و فقیه و اصولیِ عظیم الشّأن ، مرحوم آیة الله العظمی ، آقای حاج سیّد أحمد موسوی خوانساری رضوان الله تعالی علیه( متوفّای ۱۴۰۵ قمری ) که از مفاخر علمی و تقوائیِ جهان شیعه و حوزه های علمیّه ، در اواخر قرن چهاردهم ، و از مراجع بزرگ شیعه ، به شمار می روند، و با عنوانهای ( ثالی تِلوِ معصوم ) و ( اسوه تقوی و زهد ) و ( أورَع و أثقی ) ، ستوده شده ، و أثر گرانقدری به نام کتاب جامع المدارک ( هفت جلد ) در شرح مختصر النّافع ، از خود به جای گذاشته اند . مرحوم آیة الله العظمی ، آقای خوانساری ، شخصاً فرموده بودند ، که من مدّتی در مدرسه چهارباغ اصفهان سکونت داشته ، و مشغول به تحصیل علم بوده ام (1).
۱۴ - فقیه و مجتهد محقّق ، مرحوم آیة الله ، حاج شیخ أحمد فیّاض ، ( متوقای ۱۴۰۷ قمری ) که از چهره های علم و تقوی و زهد در حوزه علمیّه اصفهان ، به شمار می رفتند ، و در مدرسه صدر بازار ، و مدرسه چهارباغ ، تدریس مینمودند .
۱۵ - فقیه زاهد و مدرس بزرگوار ، مرحوم آیة الله ، حاج شیخ علی مشکوة
1) یکی از آقایان روحانیون محترم ، به نام آقای حاج شیخ مرتضی تمنائی دام عزه ، در شرفیابی به محضر آن بزرگوار ، از زبان ایشان شنیده بود
سدهی ( متوفّای ۱۴۱۰ قمری ) ، که علاوه بر تدریس در مدرسه صدر بازار ، از مدرّسین عالی مقام مدرسه چهارباغ به شمار می رفتند .
۱۶ - فقیه و اصولی و رجالی و مفسّر عالیقدر ، آیة الله ، آقای حاج سیّد محمّد علی موحد ابطحی دامت برکاته ، که از مفاخر علمی حوزه های علمیه قم و نجف و اصفهان به شمار می روند ، و صاحب تألیفات بسیار و تحقیقات برجسته ، میباشند ، و در حدود سالهای اول انقلاب اسلامی (۱۳۹۹ قمری ) ، مدّتی در مدرسه چهارباغ تدریس نموده اند .
ایشان در حال حاضر در حوزه علمیه قم ، دارای حوزه درسی خارج فقه و اصول هستند، و به تحقیق و تألیف و ... ، اشتغال دارند .
۱۷ - فقیه و اصولی عظیم الشّأن ، مرحوم آیة الله ، آقای حاج شیخ حسن صافی اصفهانی ، متوفّای ۱۴۱۶ قمری، که از شخصیّت های برجسته علمی و دینی در اصفهان بوده ، و در مدرسه صدر بازار ، حوزه درسی گسترده ای داشتند، و از زعمای حوزه علمیه اصفهان به شمار می رفتند .
آن بزرگمرد، در أوائل انقلاب اسلامی ، ( ۱۳۵۷ شمسی = ۱۳۹۹ قمری) مدتی در مدرسه چهارباغ ، تدریس درس خارج می فرمودند .
سایر مدرّسین و طلاّب برجسته مدرسه چهارباغ
علاوه بر شخصیّت های یاد شده ، جمع زیادی از علماء و بزرگان در طول تاریخ حیات مدرسه ، در این مرکز علمی و دینی سکونت نموده ، و به تحصیل، و یا تدریس و تألیف اشتغال داشته اند ( مخصوصاً ، از خاندان علمی خاتون آبادی ) همانند : آقا میرزا محمّد باقر ملاّباشی، و میر محمّد اسماعیل ثالث خاتون آبادی ، و آقا سیّد محمد رضا خاتون آبادی ، و آقا میر محمّد مهدی
خاتون آبادی ، و آقا سید محمد نجف آبادی و ..... قدس الله سرهم .
آثاری از فعالیت علمی در مدرسه چهارباغ
١- شخصی به نام محمّد تقی هزار جریبی ، در ذی القعده ۱۱۳۰، نسخهای از « تعلیقه بر تفسیر بیضاوی » تألیف شیخ بهائی قدس سره را ، در مدرسه جدیده سلطانیه اصفهان نوشته است ، و این نسخه ، در کتابخانه فرهنگ مشهد موجود میباشد (1).
۲ - شخصی به نام مهر علی ، نسخه ای از حاشیه ای بر شرح تجرید خواجه طوسی، از ملاّ عبد الرّزاق لاهیجی را ، باخطّ شکسته نستعلیق ، در جمادی الأولی ۱۱۹۹، در مدرسه چهارباغ نوشته است، و این نسخه در کتابخانه مجلس شورای ملّی موجود میباشد (2).
٣- شخصی به نام قربانعلی بن طاهر ، در سال ۱۲۰۸ نسخه ای از ، مفاتیح الشرایع ملاّ محسن فیض کاشانی را نوشته ، و این نسخه در کتابخانه مسجد أعظم قم موجوداست (3).
۴- و نیز نسخه ای از کتاب شرح حکمة العین ، به خطّ نستعلیق ، در سال ۱۲۴۱ به وسیله صالح بن غلامعلی جیلانی ( گیلانی) نوشته شده ، و این نسخه به شماره ۱۲۱۷ ، در کتابخانه مدرسه فیضیّه قم موجود است (4).
۵- و هم چنین شخصی به نام سیّد معصوم بن جعفر حسینی دیلمانی ، کتاب
أصل الأُصول محمّد نعیم طالقانی اصفهانی را ، که در علم کلام و فلسفه بوده ، در تاریخ ۱۲۴۱ در مدرسه چهارباغ اصفهان ، نسخه برداری نموده است، و این نسخه به شماره ۹۹۲ ، در کتابخانه مدرسه فیضیّه موجود است (1).
۶- در سال ۱۲۶۰ شخصی به نام نظر علیّ بن محمّد تقی ، نسخه ای از کتاب لوامع الأنوار العرشیّه ، در شرح صحیفه سجادیّه علیه السلام تألیف محمد باقر بن سید محمد موسوی حسینی شیرازی را در مدرسه سلطانیه ، مشهور به چهارباغ، تحریر نموده است، و این نسخه ، در کتابخانه مسجد اعظم قم ، به شماره ۶۱ و ۶۲ موجود است (2).
وضعیت کنونی مدرسه چهارباغ از نظر درسی
در حال حاضر عدّه ای طالب علم ، در رتبه های درسی مقدّمات و سطح متوسط و عالی ، اشتغال به تحصیل دارند، و جمعی از علماء و مدرّسین ، به تدریس برای آنها مشغول می باشند، و در مجموع، یکی از مدارس معمور و مسکونی طلاّب میباشد .
مدرسه سلطانی
یا مدرسة جدیدة سلطانی ، مقصود ، مدرسه چهارباغ میباشد ، به عنوان یاد شده مراجعه شود .
۸- مدرسه حاج شیخ محمد علی
پس از آن که مدرسه سارو تقی ( واقع در بازارچه حسن آباد ) در اثر حوادث
و مرور زمان، به ویرانی گرائید ، مجتهد عظیم الشّأن ، مرحوم آقا شیخ محمّد علی نجفی مسجد شاهی ، ملقّب به ثقة الإسلام، متوفّای ۱۳۱۸ قمری ، که از علماء صاحب تألیف ، و از شخصیّت های مبرّز خاندان علمی مسجد شاهی ، و از مدرسین عالیقدر بوده اند ، تصمیم گرفتند که مدرسه را تجدید بنا نمایند ، که تاکنون ساختمان آن باقی می باشد ، و به مناسبت نام این شخصیّت بزرگوار ، به نام مدرسه آقا شیخ محمّد علی و نیز مدرسه ثقة الاسلام نامیده می شود .
سال إتمام بنای جدید ، در ضمن مادّه تاریخی ، که در جبهه شمالیِ مدرسه ، کاشی کاری شده ، به تاریخ ۱۳۱۷ ثبت شده است ، بدین مضمون:
زد رقم ز الهام غیب از بهر تاریخش أدیب
هیهُنا دارُ السَّلام ، فَاد خُلُو ها آمِنین
و (۱۳۱۷) (1)ساختمان مدرسه ، یک طبقه و مشتمل بر ۲۵ حجره در اطراف ، و یک مدرس بزرگ در طرف شمالی مدرسه ، و مساحت آن ۴۰×۴۰ (2)، و در حال حاضر از مدارس مسکونی طلاّب میباشد .
نمونه ای از مدرسین مدرسه حاج شیخ محمّد علی
مدرسه آقا شیخ محمّد علی ، محلّ تدریس علماء و مدرّسین بزرگی بوده . که ذیلاً به نام و شخصیت چند نفر از آنها اشاره مینمائیم :
١- مؤسس مدرسه ، مجتهد و صاحب تألیف ، مرحوم آقا شیخ محمد علی نجفی ( ثقة الإسلام ) ، متوفّای ۱۳۱۸ قمری .
۲ - مجتهد و زاهد بزرگوار ، مرحوم حاج شیخ مهدی نجفی، که از علماء بزرگ اصفهان ، و از چهره های نامدار حوزه علمیّه بوده ، و در سال ۱۳۹۳ قمری
وفات یافته اند .
۳- مرحوم حاج شیخ فرج الله درّی ، متوفّای ۱۳۸۲، که از علماء زهّاد و از أوتاد زمان بوده ، و در زمره مفاخر مدرسه یاد شده، می باشند .
۴- مرحوم حاج شیخ محمود کاشانی ، مشهور به ( سالک )، متوفّای ۱۳۸۹ که از مدرّسین سطوح بوده است .
۵- مرحوم حاج شیخ محمّد حسین فقیه نطنزی ، متوفّای ۱۳۹۵ قمری ، که از علماء جلیل القدر، و از مدرّسین پرتلاش ، و إمام جماعت مسجد جامع عبّاسی ( مسجد شاه ) بوده اند ، و فرزند ایشان ، جناب حجة الإسلام و المسلمین ، آقای حاج شیخ علی أکبر فقیه، از مدرّسین عالیقدر معاصر حوزه علمیه اصفهان ، و از دوستان نویسنده این سطور می باشند ، و در حال حاضر ، به تدریس سطوح عالیه در حوزه علمیه ، و امامت جماعت در مسجد شاه ( مسجد امام فعلی) اشتغال دارند .
۶- مدرّس و مجتهد بزرگوار ، مرحوم حاج شیخ مجد الدّین نجفی ، متوفّای ۱۴۰۳ قمری ، که از چهره های مشهور و از مدرّسین جامع ، در زمینه فقه و اصول و هیئت و ریاضی بوده اند .
و هم چنین مدرسه یاد شده ، محل سکونت و تحصیل فضلاء و طلاّب زیادی بوده ، که برخی از آنها به مدارج عالیه علمی و اجتماعی نائل گشته اند ، همانند : مرحوم حجة الإسلام و المسلمین ، حاج سید علی أکبر هاشمی ( طالخونچه ای )، متوقای ۱۳۸۸ قمری ، که از علماء و روحانیین بزرگوار ، و از چهره های مورد توجه ، و دارای مکارم اخلاقی بوده اند ، و نیز برادر ایشان ، حضرت آیة الله ، آقای حاج سید اسماعیل هاشمی دام عمره ، که از مدرّسین و دارای تألیفات و أوصاف حمیده و فضائل اخلاقی و روحی می باشند .
مدرسه حکیمیه
منظور ، مدرسه کاسه گران است که ، به مناسبت عنوان بانی آن ، حکیم الملک اردستانی ، حکیمیّه نامیده شده است . به عنوان مدرسه کاسه گران مراجعه شود
مدرسه حوابیگم
منظور ، مدرسه خالصیه است به عنوان یاد شده رجوع شود .
۹- مدرسه خالصیّه
مدرسه ای بوده ، که در قرن یازدهم ، در سال ۱۰۷۱ قمری ، شخصی به نام میرزا تقی ، فرزند مرحوم محمّد باقر دولت آبادی ، برای تدریس فقیه محدّث ، و محقق نامدار ، مرحوم سیّد نعمت الله جزائری ، ساخته است .
این مدرسه تا أوائل قرن چهاردهم باقی بوده، و سپس به صورت خانه مسکونی در آمده ، و آثار بنای قدیمی آن از بین رفته است، ولی در سال ۱۴۰۴ قمری ، زیر نظر آیة الله ، آقای حاج سیّد حسن فقیه إمامی دامت برکاته ، به حوزه علمیه برگردانده شده ، و از آن سال، به وسیله ایشان تجدید بنای آن شروع گردیده ، که بعد از این ، توضیح میدهیم .
این مدرسه ، در محلّه قدیمی جماله ، در کوچه حمام شاه علی ، با مقداری فاصله از حمّام شیخ بهائی ، و بازار بزرگ و خیابان عبد الرّزاق واقع گردیده ، و محله ای که مدرسه در آن واقع شده ، طبق تصمیم سازمان میراث فرهنگی کشور ، به سبک قدیمی و با حالت سنّتی ابقاء گردیده ، و تعمیرات اساسی یافته است ، و یادآور شکوه و جلوه کوچه ها و خانه های قدیم می باشد .
مدرسه خالصیّه ، به مناسبت نام بانی آن ، مدرسه میرزا تقی ، و به مناسبت نام مدرس عظیم الشّأن آن ( مرحوم سید نعمت الله جزائری ) مدرسة سیّد جزائری
نامیده شده ، و هم چنین به نام مدرسه حوّا بیگم نیز ، خوانده شده است .
در وجه تسمیه مدرسه ، به نام حوّابیگم ، وجوه مختلفی را احتمال داده اند ، ولی در سنگ وقفنامه مدرسه و موقوفات آن ، که در سالهای اخیر پیدا شده ، و هم اکنون در دیوار راهرو ورودی مدرسه نصب گردیده ، واقف اصلی مدرسه میرزا تقی بن محمد باقر دولت آبادی میباشد ، و در ادامه عبارت ، همسر واقف ، به نام حوریزاد خانم ، بنت محمّد حسن دولت آبادی ذکر شده ، و او هم أموالی را بر طبق وقفنامه شوهر خود ، وقف نموده است ، و احتمال دارد حوریزاد خانم ، در زبان مشهور خانوادگی، و زبان رایج مردم آن زمان ، حوابیگم خوانده می شده ، و به مناسبت نام او ، مدرسه را به نام حوابیگم خوانده اند .
دو سنگ نوشته تاریخی ، در رابطه با مدرسه
هنگامی که مدرسه خالصیه به حوزه علمیّه برگردانده شد، و شروع به تجدید بنا گردید ، دو قطعه سنگ قدیمی در خرابه های مدرسه پیدا شد، که یکی مشتمل بر وقفنامه مفصل مدرسه و سه مسجد آن، و نیز موقوفاتی بر مدرسه و مساجد یادشده، می باشد ، و با خطّ زیبا حجّاری شده ، و هم اکنون در دیوار راهرو ورودی مدرسه ، نصب گردیده است ، و دومی به خط محمد رضا امامی
خطاط مشهور آن زمان ) مشتمل بر عباراتی جالب ، و ماده تاریخ مدرسه است، بدین شرح :
بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ قَد وُفَّقَ بِبِناءِ هذِهِ المَدرَسَةِ ، فی زَمَنِ دَولَةِ السُّلطانِ اَلأعظَمِ وَ الخاقانِ آلأکرَمِ ، مَؤلی مُلُوکِ العَرَبِ وَ العَجَمِ ، قَهرَمان الماءِ والطّینِ ، مُرَوَّجِ مَذهَبِ الأئِمَّةِ المَعصُومینَ علیهم السلام السُّلطانِ بنِ السُّلطان، وَ الخاقانِ بنِ الخاقانِ بنِ الخاقان ( یک قسمت که مشتمل بر نام سلطان آن عصر
و نام بانی میباشد ، حجّاری نشده است ) (1)ابن مرحوم محمد باقر دولت آبادی ، کتبه محمد رضا الإمامی
این بنا را سه نام نامی آن
که فرح بخش شاب و هم شیخست
أولین مدرسه دوم طیبه
309 26
سیمین خالصیّه تاریخست
736
که مجموع کلمات ( مدرسه ، طیبه ، خالصیّه ) به حروف أبجد ۱۰۷۱ میشود که مادّه تاریخ مدرسه است .
این دو قطعه سنگ از اسناد ارزشمند تاریخی می باشد و موقوفه بودن یک سری از زمینها و دکّانها را اثبات می کند .
از سنگ نوشته وقفنامه بر می آید که ، مدرسه خالصیه دو طبقه بوده است .
تجدید بنای مدرسه خالصیه
هم چنان که قبلاً اشاره شد، در سال ۱۴۰۴ قمری ساکنین در محلّ مدرسه که به صورت منزل مسکونی در آمده بود ) مدرسه را تحویل آیة الله ، آقای حاج
1) در کتاب گنجینه دانشمندان ، صفحه ۶۱۰، و آثار ملی اصفهان ، صفحه ۴۱ و دار العلم شرق (مخطوط ) ، صفحه ۲۲۹ مشخص نبودن یک قسمت از کتیبه را چنین توجیه کرده اند ، که ( عمدة تراشیده شده که اگر روزی این سنگ پیدا شود مشخص نباشد که این سنگ متعلق به کدام بنا و کدام بانی است ، ولی اینجانب ، عین سنگ را بررسی کردم ، و هم اکنون این سنگ در مدرسه خالصیه موجود است ، این قسمت از نوشته أصلا حجاری نشده ، نه اینکه خطوط نوشته شده ، تراشیده شده باشد، و احتمال دارد که تأسیس مدرسه و انجام ساختمان آن ، چند سال به طول انجامیده ، و چون می خواسته اند که در هنگام افتتاح مدرسه ، نام شاه همان زمان برده شود، تمامی سنگ قبلا حجاری شده ، و قسمتی که نام پادشاه باید ذکر شود ، باقی گذاشته شده ، تا در زمان لازم ، هر پادشاهی که حاکم و زنده است نام ببرند، و فقط برای حجاری ، همان قسمت باقی مانده باشد ، ولی موفق به انجام این کار نشده اند ، و العلم عند الله
سیّد حسن فقیه إمامی دامت برکاته دادند ، و معظّم له ، با خریدن زمینی در مجاورت مدرسه ، به تجدید بنای آن پرداختند (1).
مدرسه خالصیّه ، به صورت دو طبقه ساخته شده ، که در طبقه أوّل ۲۲ حجره، و نیز یک سالن بزرگ در طرف جنوبی برای تدریس و سخنرانی) و یک مسجد در طرف غربی ، و نیز آشپزخانه و سایر نیازهای مدرسه تأسیس شده است . و در طبقه دوم، ۴۳ حجره ساخته شده ، و در هر کدام از طبقه ها ، یک منزل کوچک تأسیس گشته ، که برای مدرّس مدرسه یا مهمانی که از علماء بزرگ بر مدرسه وارد شود، مورد استفاده قرار گیرد .
شکل کلی نقشه مدرسه ، به صورت یک صحن بزرگ و یک حیاط خلوت کوچک ( در ضلع جنوب شرقی مدرسه ) می باشد ، که حجرات مدرسه در أطراف آنها ساخته شده است . نماسازی مدرسه از آجر تراش و کتیبه هائی زیبا و متعدد از کاشی معرق خوش رنگ ترکیب یافته ، و در کتیبه ها، شوز و آیاتی از قرآن مجید ، أحادیثی در باره علم و عالم، أشعار عربی درباره پیامبر أکرم صلی الله علیه وآله و فاطمه زهراء علیها السلام و أئمه معصومین علیهم السلام و نیز اشعار فارسی نظامی، درباره امام زمان(عج) نقش بسته است .
سیّد نعمت الله جزائری ، أوّلین مدرّس مدرسه خالصیّه
اوّلین و مهمترین مدرّس مدرسه خالصیّه ، فقیه و محدّث نامدار و محقّق ، مرحوم سیّد نعمت الله جزائری قدس سره ، متوفّای ۱۱۱۲ قمری میباشد ، که در علوم
1) هم اکنون که مراحل چاپ کتاب انجام می گیرد ( رمضان المبارک ۱۴۱۷ قمری ) مراحل ساختمانی و تزیینات مدرسه خالصه تکمیل گردیده ، و مراسم افتتاح مدرسه در سالروز میلاد صدیقه کبری ، فاطمه زهراء ع ( ۲۰ جمادی الثانی، ۱۴۱۷ قمری ) برگزار گردیده است
فقه و حدیث و رجال و تفسیر و فنون ادبی ، مجتهد و صاحب نظر بوده ، و تحقیقاتی برجسته داشته است ، و از شاگردان علاّمه مجلسی ، سیّد هاشم بحرانی ، ملاّ محسن فیض کاشانی ، شیخ حرّ عاملی و ... ، بوده ، و تألیفاتی ارزشمند از قبیل : أنوار النّعمانیّه (1)
نابرده رنج گنج میسر نمی شود
مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد
، شرح بر نهج البلاغه، شرحی کبیر و صغیر بر صحیفه سجادیه ، و دو شرح بر تهذیب الحدیث ، ( یکی در هشت جلد و دیگری در دوازده جلد ) داشته ، که شمار آنها ، به بیش از ۵۰ عنوان بالغ میشود (2)و تعدادی از آنها در ضمن چندین مجلد می باشد .مرحوم سید جزائری ، در شهرهای هویزه ، بصره ، شیراز ، اصفهان ، تحصیل علم نموده ، و در شهر شوشتر سالها اقامت و توطّن داشته است .
آن بزرگوار، پس از آنکه سالها در شهرهای مختلف ، و در محضر بزرگان علم و اجتهاد و تحقیق ، تحصیل علم نموده ، به اصفهان مهاجرت می نماید ، و به محضر مقدس علامه ، ملاّ محمّد باقر مجلسی شرفیاب می شود ، و از علم و معنویت آن بزرگمرد بهره می گیرد ، و مدّت چهار سال در منزل علاّمه مجلسی اقامت نموده ، و سپس با تأسیس مدرسه خالصه ، به آن مدرسه نقل مکان
1) أنوار نعمانیّه ، کتابی است پرفایده ، که دو جلد بوده ، ولی بعداً به صورت چهار جلد به چاپ رسیده است ، و در خاتمه آن ( از صفحه ۳۰۲ تا ۳۲۶) شرح زندگی و شدائدی که آن بزرگمرد در راه تحصیل علم متحمل گردیده ، از سال ۱۰۵۰ تا ۱۰۸۹( سنّ سی و نه سالگی سیّد جزائری ) به قلم خود آن بزرگمرد ، به رشته تحریر در آمده است ، و مطالعه آن برای طالبین علم، بسیار آموزنده است ، و نشان میدهد که :
2) در کتاب نابغه فقه و حدیث ، در شرح حال سید جزائری، تألیفات آن بزرگمرد به تفصیل مورد معرفی قرار گرفته ، و از صفحه ۲۲ تا ۹۰ به این امر اختصاص یافته است
می نماید ، و مدرّس رسمی آن پایگاه علم و دین ، میگردد .
مرحوم سیّد جزائری ، چهار سال در مدرسه خالصیّه تدریس نموده، و مجموعة هشت سال در حوزه علمیه اصفهان به تحصیل علم و یا تدریس و تحقیق و تألیف پرداخته است (1).
جلسات بحث علمی در مدرسه خالصیه
در دوره ای که حوزه علمیه اصفهان ( همانند تمامی حوزه های علمی ایران ) زیر فشار حکومت پهلوی تضعیف گردیده بود، و بسیاری از مدارس علمیه تعطیل گشته ، و یا غصب شده بود ، مجتهد بزرگوار ، مرحوم آیة الله ، حاج شیخ محمد حسین فشارکی تل ، متوای ۱۳۵۳ قمری ، به یکی از ملازمین و کمک کارهایشان ، به نام شیخ حسن چوب شکن ، اجازه می دهند که در مدرسه خالصه سکونت نماید ، و از این که مدرسه ، به طور کلی از اختیار حوزه علمیه خارج شود ( مثل بسیاری از مدارس دیگر)، جلوگیری شود (2).
مدّت زمانی مدید ، عدّه ای از علماء بزرگوار ، در این مدرسه ، هفته ای دو جلسة مباحثه علمی برقرار میکردند ، که خود شیخ حسن چوب شکن هم، گرچه در ردیف آنها نبوده ، ولی علاقه مند به مباحث علمی بوده ) شرکت می کرده است ، و شخصیتهای یاد شده ، بدین قرار می باشند :
1) أنوار النعمانیه جلد ۴، صفحه ۳۱۲
2) بر خلاف آنچه مشهور است ، که شیخ حسن چوب شکن ، غاصب مدرسه بوده ، او به عنوان نگهداری مدرسه از تصرف غاصبانه به وسیله حکومت پهلوی ، اجازه سکونت از مرحوم فشارکی داشته است ، و فرزندان شیخ حسن ، خودشان مراجعه نموده ، و مدرسه را تحویل داده اند ، و تجدید بنای آن شروع گردیده است اظهارات آیة الله ، حاج سید حسن فقیه إمامی ، که قسمت اجازه مرحوم فشارکی را از قول پدرشان ، مرحوم آیة الله ، حاج آقا عطاء الله فقیه إمامی نیا نقل نمودند )
١- حاج میرزا أبو الحسن بن حاج میرزا عبدالغفّار تویسرکانی ، متوفّای ۱۳۸۳ که از محترمین علمای اصفهان بوده است .
۲ - آقا شیخ محمد اسماعیل بن محمّد حسن معزّی ، معروف به پشمی ، متوفّای ۱۳۶۳ که از مجتهدین بزرگوار بوده است .
٣- حاج میرزا محمّد باقر تویسرکانی ، متوفّای ۱۳۷۴ قمری که از مجتهدین و صاحب تألیفات بوده است .
۴- آقا میرزا حسن بن ملاّ علی کاشانی ، متوفّای ۱۳۷۷ قمری
۵- آقا میرزا رضا، فرزند حاج ملاّ طاهر شهرکی ، معروف به ( إلهی ) متوفّای ۱۳۷۴ قمری (1).
۱۰- مدرسة ذو الفقار
مدرسه ای است در بازار بزرگ اصفهان ، در نزدیکی محلّه نیم آور ، و در مجاورت مسجد تو بازار ، که با مسجدی به همین نام ( ذو الفقار ) در قرن دهم هجری در زمان شاه طهماسب صفوی ، بنا شده است .
در ساختمان مدرسة ذو الفقار ، کتیبه یا أثری که سال تأسیس و نام بانی و دیگر خصوصیّات مدرسه را نشان بدهد وجود ندارد، ولی بالای دَرِ مسجد ، کتیبه ای به خط ثلث سفید با کاشی معرّق بر زمینه لاجوردی وجود دارد ، بدین شرح :
قَد عَمَّرَ للهِ هذَا المَسجِدَ المَوسُومَ بِذِی القَفارِ فی أیّامِ خِلافَةِ السُلطانِ الأعظَمِ الأکرَمِ ، أبُو المُظَفَّرِ ، شاه طَهماسِب الحُسَینیّ بَهادُرخان ، خَلَّدَ اللهُ مُلکَهُ وَأفاضَ عَلَی العالَمینَ عَدلَهُ ، أضعَفُ عِبادِ اللهِ شَیخ مُحَمَّدُ الصَّفِیَّ ، نَمَّقَهُ مُحَمَّد سِیاوش ، فی سَنَةِ ۹۵۰
1) دار العلم شرق ( مخطوط) ، صفحه ۲۳۱، و برگه فرعی
از این کتیبه استفاده می شود که ، یکی از علماء آن دوره ( شیخ محمّد الصفیّ) این مسجد را در سالهای حدود نیم قرن دهم ، تأسیس یا تعمیر نموده ، و در سال ۹۵۰ کتیبه آن را نصب نموده است . دکتر لطف الله هنرفر ، در کتاب گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۳۸۴، تاریخ ۹۵۰ را مربوط به بنای اوّلیّه مسجد دانسته ، و آقای أبو القاسم رفیعی مهرآبادی ، در آثار ملی اصفهان ، صفحه ۴۷۰ ، تاریخ ۹۵۰ را مربوط به تعمیر مسجد شمرده ، و أصل بناء را از زمان جلوتری دانسته ، و معتقد است که مسجد ، در زمان شاه طهماسب تعمیر گردیده است .
لغت عَمَرَ ، به معنی بنا نمود ، و لغت عَمَّرَ ، به معنی آماده نمود بناء را ، و آن را مهیّای بهره برداری کرد می باشد ، و عبارت فوق گرچه احتمال می دهد (عَمَّر) باشد ( چنانچه در کاشیکاری تشدید وجود دارد که به معنی تعمیر نموده است می باشد ، ولی احتمال دیگری وجود دارد، که عبارت ( عَمَر ، بدون تشدید) و به معنی ( بنا نمود ) باشد ، و مجموعه قرائن ، از قبیل نام ذو الفقار ( که مناسب فرهنگ شیعی است ) و تاریخ ۹۵۰ که أوائل حکومت شیعه مذهب صفویّه است، مؤیّد این است که این تاریخ ، مربوط به أصل تأسیس بنای مسجد میباشد . دلیل روشن و قانع کننده ای برای نام گذاری مسجد و مدرسه ، به نام ذوالفقار به دست نیامده است ، تنها شاردن در سفرنامه خود می نویسد:
محلّه نیم آور یکی از محلاّت پرجمعیت اصفهان است . نقاط مهّم این محلّه عبارتند از : کوچه جماله و مسجد ذوالفقار ، که وجه تسمیه آن به مناسبت نام شمشیر علی علیه السلام است (1).
1) سفرنامه شاردن ، صفحه ۸۹
و مؤیّد برای این که این نامگذاری به مناسبت نام شمشیر امام علی علیه السلام است ، و علاقه مذهبی ، و ارتباط قلبی بانی مسجد با أمیر المومنین علیه السلام ، أنگیزه چنین نام گذاری شده ، این است که بر روی در مسجد نیز که به طرف بازار باز می شود ، این اشعار به خط زیبا و برجسته نوشته شده است:
محمّد عربی آبروی هر دوسرای
کسی که خاک درش نیست ، خاک بر سر او
شنیده ام که تکلّم نمود همچو مسیح
بدین حدیث ، لب لعل روح پرور او
که من مدینة علمم، علی دراست مرا
عجب خجسته حدیث است ، من سگِ در او
تجدید بنای مدرسه ذوالفقار
مرحوم حاج شیخ محمّد باقر زند کرمانی ، متوفّای ۱۳۸۹ قمری ( ۱۳۴۸ شمسی ) ، که یکی از علماء متنقّذ و مشهور اصفهان بودند، و سالها در مدرسه ذوالفقار تدریس می کردند ، از سال ۱۳۴۴ شمسی ، دست به کار تجدید بنای مدرسه از طرف غربی شدند ، ( به سبک تلفیقی بین اسلوب قدیم و جدید و با استفاده از تیر آهن و سقف مسطّح ) ولی عمر ایشان کفاف نداد ، و در تاریخ ۱۳۴۹ شمسی (۱۳۹۰ قمری) پس از شروع برنامه منظّم و مفصّل درسی مدرسة ذو الفقار ، حضرت آیة الله ، آقای حاج سیّد حسن فقیه إمامی ، تجدید بنای مدرسه را ( به سبک قدیم ) ادامه دادند، و با مقداری تغییر در ساختمان مدرسه ، بنای آن را با کاشی کاری و نماسازی ، به پایان رساندند .
تاریخ ۱۳۹۲ قمری بالای دَرِ مدرسه ، مربوط به أوائل شروع تجدید بنای
مدرسه ، و تاریخ ۱۴۰۲ قمری ، در کاشیکاری بالای حجره ضلع شمالِ شرقی ، مربوط به پایان تجدید بنا و تزئین مدرسه می باشد .
برنامه مفصل و گسترده مدرسه ذو الفقار
پس از گذشت سالهای خفقانی حکومت پهلوی اوّل ، و سپری شدن آثار شدید تهاجم های ضدّ دینی حکومت پهلوی ، بر حوزه های علمیّه ، و شروع حرکت مجدّد حوزه ای در بسیاری از مدارس دینی ، نیاز به یک تحوّل اساسی و فعّالیت منسجم، در حوزه علمیه اصفهان احساس گردید ، و به همین جهت عده ای از مدرسین فعال و پرجوش اصفهان ، آقایان : آیة الله ، حاج سیّد حسن فقیه امامی ، و حجة الإسلام و المسلمین ، آقای حاج شیخ محمّد علی ابراهیمی و حجة الإسلام و المسلمین ، آقای حاج شیخ علی أکبر فقیه و هم چنین نویسنده این سطور ( حاج سیّد حجّة موحّد ابطحی)، جلسه ای تشکیل داده ، و تصمیم گیری نمودیم ، که یک برنامه درسی منظّم و گسترده و پر تحرّکی را به وجود بیاوریم، که طلاب جوان را زیر پوشش قرار دهد ، و از نظر اخلاقی و تربیتی و درسی و انضباطی ، آنها را تحت مراقبت بگیرد، و نیروی جوان حوزه علمیّه را ، برای تکامل سریع و وسیع و مطلوب آماده سازد، و این اقدام مورد تأیید علماء بزرگ اصفهان قرار گرفت ، و به سرعت به نتیجه مطلوب رسید ، و به مناسبت این که شروع فعّالیت این برنامه درسی ، در مدرسه ذوالفقار بود، به نام برنامه ذوالفقار شهرت یافت ، گرچه تداوم و گسترش فعّالیت این برنامه ، در مدرسه های : محمودیّه ، جوادیّه ، الغدیر ، مسجد نو بازار ، انجام گرفت، و به تدریج ، طلاب جوان تمامِ مدارس علمیه را ، زیر نفوذ خود قرار داد، و أکثر مدارس علمیه اصفهان ، محلّ سکونت و خوابگاه طلاّب زیر پوشش برنامه ذو الفقار ، قرار گرفت .
گسترش فعالیت برنامه ذوالفقار، تا جائی رسید که در یک زمان با آماری
از این قبیل مواجه گردید، ۶۰۰ نفر طلبه تمام وقت با تمام برنامه ، ۴۰۰ نفر طلبه نیمه برنامه، ۶۰ مدرّس برای سطوح مختلف درسی ( مقدمات ، سطح أوّل و عالی و دوره خارج ) و بیست و دو ماده درسی (نحو ، صرف ، لغت ، معانی ، بیان ، بدیع ، منطق ، اصول فقه ، فقه ، عقائد و کلام ، تعلیم قرآن ، تجوید قرآن ،حفظ قرآن ، تفسیر قرآن ، شرح و تفسیر نهج البلاغه ، تاریخ اسلامی ، رجال، درایه ، حدیث ، فلسفه ، أخلاق ) إعزام مبلّغ در سطحی وسیع به شهرها و روستاها ، ادرات ، کارخانجات ، مدارس آموزش و پرورش و ...، و هم چنین کوشش در جزوه نویسی و تهیّه مقالات و کتابهای دینی ، و نیز انجام امتحانات متنوع و متعدد از طلاب ، در زمینه های مختلف درسی .
و در یک کلام، از ابتداء شروع برنامه ذوالفقار تا کنون ، متجاوز از دوازده هزار نفر طلبه ، زیر پوشش این برنامه قرار گرفته اند ، که عده زیادی از آنها پس از طّی مراحلی از تحصیل ، به حوزه علمیّه قم ، برای تکامل تحصیلی رفته اند، و شمار بسیاری از آنها، در حوزه ها و شهرهای دیگر، به تدریس و تربیت طلاّب ، و یا فعالیّت های دینی و تبلیغی و ارشادی اشتغال دارند، و جمعی از آنها نیز تاکنون، در زیر پوشش همین برنامه به ادامه تحصیل یا تدریس و تحقیق می پردازند، و جالب است بدانیم که طلاب یادشده ، از أکثر قریب به اتّفاق استانها و شهرهای ایران ، و هم چنین از کشورهای افغانستان و احیاناً از پاکستان و عراق و لبنان بوده و می باشند (1).
1) نویسنده این سطور ، کتابی مستقل در باره مدرسه ذو الفقار و مدارس وابسته ، و چگونگی برنامه مفصّل درسی و تربیتی آن ، نوشته ام که مخطوط میباشد ، و در آنجا در مورد برنامه ها و موفقیت های علمی، تربیتی ، تبلیغی و اجتماعی این برنامه ، و تلاش گران آن به تفصیل بحث نمودهام
مدرسین مدرسه ذو الفقار
از دیر زمانی علماء بزرگی در این مدرسه اشتغال به تدریس داشته اند ، که ذیلا به نام برخی از آنها اشاره می نمائیم :
١- مجتهد و فقیه زاهد ، مرحوم میرزا محمّد حسن نجفی ، متوفّای ۱۳۱۷ قمری ، که در لسان الأرض موقّتاً دفن شده ، و پس از آن، منتقل به نجف أشرف گردیده است . وی از أحفاد آقا محمّد باقر هزار جریبی ، و از شاگردان مرحوم آقا سیّد ابراهیم (صاحب ضوابط ) و نیز، شیخ أعظم أنصاری و میرزای شیرازی (1)و مورد اعتماد شدید شخصیّت أخیر بوده ، و جمعی از فضلاء و علماء اصفهان ، در شمار شاگردان آن بزرگمرد بوده اند .
مرحوم حاج آقا بزرگ طهرانی ، او را با عبارت : عالِمُ جَلیلُ وَ فَقیهُ کَبیرُ وَ رَئیسُ مَقبُول ، ستوده ، و تألیفات او را از قبیل : کتاب الطّهاره و حاشیه قوانین و حاشیه فصول و ... ، بر شمرده است (2). ایشان ، در مسجد ذوالفقار إمامت ، و در مدرسه ذو الفقار تدریس می نموده است (3).
۲ - عالم مشهور و مجتهد مدرّس ، حاج شیخ محمّد باقر زند کرمانی ، متوفّای ۱۳۸۹ قمری ، که سالها مدرّس این مدرسه بوده است .
٣ - استاد معظّم ، آیة الله ، آقای حاج سیّد حسن فقیه إمامی دام توفیقه و عزّه، که در طول بیست و نه سال از تأسیس برنامه منظّم درسی مدرسه ذو الفقار تاکنون
( سال ۱۴۱۷ قمری ) در زمینه های مختلف ، از قبیل : فقه، اصول ، عقائد، تفسیر شرح نهج البلاغه ، حدیث ، رجال و همچنین علوم أدبی ، در سطوح مختلف ( مقدمات و سطح أوّل و دوّم و دوره خارج ) تدریس نموده و می نمایند .
۴- نویسنده این سطور ( حاج سیّد حجّة موحد ابطحی ) ، که از ابتداء تأسیس برنامه ذوالفقار تا کنون ، از دوره مقدّمات تاسطح عالی تدریس نموده و می نمایم ، و در زمینه های مختلف ، از قبیل : فقه و اصول و کلام و عقائد و تفسیر و اخلاق و شرح نهج البلاغه و حدیث و رجال و درایه و فلسفه و منطق و علوم ادبی و بلاغت ، تدریس نموده ، و هم اکنون به تدریس رسائل و مکاسب مرحوم شیخ انصاری ، و کفایة الأُصول مرحوم آخوند خراسانی و مستمسک العروة الوثقی ، اشتغال دارم .
۵- حجّة الإسلام و المسلمین ، آقای حاج شیخ محمّد علی ابراهیمی ، که از پایه گذاران برنامه مدرسه ذو الفقار می باشند ، و در طول چندین سال ، از مدرسین فقال مدرسه ذوالفقار بوده اند ، و هم اکنون نیز در جریان اعزام مبلّغ و دیگر مسائل حوزه ای ، همکاری بسیار مطلوبی با مدرسه ذو الفقار دارند .
۶- حجّة الإسلام و المسلمین ، آقای حاج شیخ علی أکبر فقیه ، که ایشان نیز ، از پایه گذاران برنامه مدرسه ذوالفقار بوده، و از ابتداء تا کنون ، از مدرّسین فعّال مدرسه بوده اند ، و در تدریس دروس أدبی و بلاغت و فقه و اصول برنقش اساسی داشته اند ، و هم اکنون به تدریس سطوح عالی اشتغال دارند .
و در پایان ، بایستی اشاره کنم که بسیاری از فضلاء و برجستگان طلاّب مدرسة ذو الفقار ، در شمار مدرّسین این مدرسه بوده و هستند ، که رقم آنها ( از
بتداء تاکنون ) به متجاوز از سیصد نفر می رسد ، که در رتبه های درسیِ مقدمات ، سطح أول ، سطح عالی تدریس نموده و می نمایند .
و هم چنین بایستی توجّه خوانندگان را به این نکته جلب نمایم که ، عدهّ ای از علماء و مدرّسین بزرگ اصفهان ، گرچه در مدرسه ذو الفقار تدریس ننموده اند ، ولی شمار زیادی از طلاّب ِتحت پوششِ برنامه مدرسه ذو الفقار ، با برنامه و نظمی مشخّص ، از درس آن بزرگواران ، که در مدارس دیگر تدریس نموده یا می نمایند ، بهره علمی برده و می برند، که ذیلا به نام مبارک برخی از آنها اشاره مینمائیم :
1- مرحوم آیة الله ، حاج شیخ مجتبی لنکرانی قدس سره ، متوفّای ۱۴۰۶ قمری ، که از مدرسین نامدار در مدرسه صدر بازار بودند .
۲- مرحوم آیة الله ، آقای حاج شیخ حسن صافی اصفهانی قدس سره ، متوفّای ۱۴۱۶ قمری ، که از چهره های برجسته علم و اجتهاد در حوزه علمیّه اصفهان بودند ، و در مدرسه صدر تدریس دوره خارج فقه و اصول می نمودند .
3 - مرحوم آیة الله ، آقای حاج سید محمد علی صادقی قدس سره ، متوفّای ۱۴۱۷ قمری، که از چهرهای مبرّز علمی و از مجتهدین بزرگوار حوزه علمیّه اصفهان بودند، و در مدرسه صدر تدریس می نمودند .
۴- استاد معظّم ، مرحوم آیه الله ، آقای حاج سیّد أحمد فقیه إمامی ، متوفّای ۱۴۱۴ قمری، که از شخصیتّهای بزرگ و مدرّسین نامدار حوزه علمیّه اصفهان به شمار می رفتند ، و در مدرسه نیم آور و مسجد بابا محمد علی سقّا (معروف به مسجد امامی ) و مسجد سرنیم آور تدریس می نمودند ، و در زمینه فقه و اصول و تفسیر و درایه و حدیث و ...، جلسات درسی پرجمعیّتی داشتند .
۱۱- مدرسه رفیعه سلیمانیه
در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران ، نسخه ای از شرح توحید مفضّل
به شماره ۳۵۱۴ وجود دارد، که در ماه شعبان ۱۰۷۵، شخصی به نام شریف بن موسی بن رضا إمامی، آن را در مدرسه رفیعیّه سلیمانیه ، نوشته است (1).
و در کتاب دانشمندان آذربایجان ، در شرح حال عبد الصّمد بن عاشور تبریزی ( در صفحه ۲۵۶) آمده است : از علمای قرن یازدهم این ایالت است ، در تاریخ ۱۱۰۱، شرایع الإسلام محقّق حلّی را ، به نام سلطان سلیمان صفوی ، به عنوان سفینه توفیق ، در مدرسه سلیمانیّه اصفهان ، به پارسی ترجمه کرده است . نسخه ای از آن که در تاریخ مزبور به خطّ مترجم تحریر شده بود، در تبریز به نظر نگارنده در آمده است (2).
با توجّه به این که مدرسه سلیمانیّه ، جنب مسجد جامع عبّاسی ( مسجد شاه ) حجره ندارد، و محلّ سکونت نیست (3)استنباط می شود که ، مدرسه دیگری وجود داشته ، که به نام مدرسه سلیمانیّه یا رفیعیّه سلیمانیّه ، خوانده می شده ، و طبق معمول مدارس حجره داشته ، و محلّ سکونت و فعّالیّت علمی ، از قبیل تألیف کتاب و نسخه برداری از کتب علمی بوده است .
و احتمال می رود ، که مراد از مدرسه مذکوره ، مدرسه ناصریّه ( واقع در ضلع جنوب شرقی مسجد إمام فعلی ) باشد ، زیرا ، گرچه این مدرسه در زمان ناصرالدّین شاه تعمیر گردیده ، و به نام ناصریّه یا ناصری ، خوانده شده ، ولی به علت این که در زمان شاه سلیمان صفوی ، کاشی کاری و مراحلی از آن انجام شده ( طبق کتیبه مورّخه ۱۰۷۷ ایوان جنوبی مدرسه ناصریّه ) ممکن است قبلاً به نام سلیمانیّه یا رفیعیّه سلیمانیّه خوانده می شده است ( به بخش مربوط به
مدرسه ناصریّه و مدرسه سلیمانیّه رجوع شود ) .
۱۲ - مدرسه سارو تقی « مدرسه آقا شیخ محمد علی »
سارو تقی ( مقتول در ۱۰۵۵) وزیر شاه صفی و شاه عبّاس دوّم ، که مردی لایق و شایسته و از رشوه خواری به دور بوده ، و شاه صفی با وجود او مسرور بوده است (1)در سال ۱۰۵۳ مدرسه ای در جوار مسجد و منزل خود بنا میکند ، که پس از ویرانی ، به وسیله یکی از علماء بزرگ اصفهان ، مرحوم حاج شیخ محمّد علی نجفی مسجد شاهی (ثقّة الاسلام ) مجدداً ساخته میشود ، و هم اکنون باقی و مشهور به مدرسه آقا شیخ محمّد علی ، و مدرسه ثقة الإسلام می باشد . محلّ مدرسه ، بازارچه حسن آباد و در نزدیکی امامزاده احمد علیه السلام و مدرسه عربان ( مدرسه مرحوم آیة الله خادمی ) می باشد .
میرزا طاهری نصرآبادی ، در ضمن معرّفی بهزاد بیک ، متخلّص به دوستاق ، از پدر او یاد کرده و می نویسد:
ولد سهراب بیک قورچی ... ، در سنّ چهل سالگی توفیق خواندن و نوشتن یافته ، ألحال طالب علم است ، و در مدرسه مرحوم سارو تقی ، واقع در محلّه باغات اصفهان است. (2). برای آشنائی بیشتر ، به عنوان مدرسه حاج شیخ محمّد علی رجوع شود
مدرسه سلطانی چهارباغ
مقصود ، مدرسه چهارباغ است ، به عنوان یاد شده مراجعه شود .
۱۳ - مدرسه سلیمانیه
مدرسه ای است که در گوشه جنوب غربی مسجد شاه ( مسجد إمام فعلی ) واقع شده ، و به وسیله دو مدخل بزرگ به صحن مسجد ، متّصل می گردد .
این مدرسه حجره ندارد و فقط ایوانهائی در أطراف آن قرار گرفته است و تزیینات مدرسه ، از سنگهای مرمر در پائین دیوارها، و کاشی های خشت هفت رنگ ، در بقیّه نماهای مدرسه تشکیل می گردد .
سنگ شاخص معروف مسجد شاه ، که معروف است با محاسبه نابغه دهر و اعجوبه روزگار ، شیخ بهاء الدّین محمّد ، معروف به شیخ بهائی ، متوفّای ۱۰۳۰ یا ۱۰۳۱ تهیّه شده ، در مدرسه سلیمانیّه ، در قسمت پائین یکی از جرزهای ضلع شمالی صحن این مدرسه ، تعبیه شده است (1).
تأسیس این مدرسه ، مطابق کتیبه سر دَرِ مدرسه ، به سمت کوچه پشت مسجد ، در اوائل سلطنت شاه سلیمان صفوی به پایان رسیده ، و مورّخ به سال ۱۰۷۸ هجری قمری است ، و در قسمتی از آن کتیبه چنین خوانده می شود :
جامِعِ کَبیرِ الأعظَم الشّاهی العَبّاسیَّ الصَّفَوِیَّ ، فی زَمَنِ دَولةِ السُّلطانِ وَ الخاقانِ الأکرَمِ مالِکِ رِقابِ الاُمَمِ ، مَولی مُلُوکِ العَرَبِ وَ العُجمِ ، مُرَوَّجِ مَذهَبِ الأئِمَّةِ المَعصُومینَ علیهم السلام ، السُّلطانِ بنِ السُّلطانِ ، أبُو المُظَفَّرِ ، شاه سُلَیمان المُوسَوِیَّ الصَّفَوِیَّ الحُسَینیّ ، بَهادُر خان ... ، فی ثَمان وَسَبعینَ وَ ألفٍ ، کَتَبَهُ مُحَمَّد رِضَا الإمامی (2).
شاید دلیل این که این بناء را مدرسه می نامند ( با اینکه حجره و محلّ
سکونت و فعالیّت علمی ندارد ) این باشد که، در خود مسجد و نیز مدرسه ناصریّه (در ضلع جنوب شرقی مسجد ) حجره هائی وجود دارد، و درسهای متعددی در مسجد و مدرسه گفته می شده ، و احتمالاً در ایوانهای أطراف مدرسه سلیمانیّه ، جلسه درس و بحث علمی تشکیل می شده ، و به همین جهت ، نام مدرسه ، بر این بنای تاریخی ، نهاده شده است .
مدرسه سید جزائری
منظور ، مدرسه خالصیّه است ، به عنوان یاد شده مراجعه شود .
۱۴- مدرسه شفیعیه دردشت
مدرسه ای است که در محلّه دردشت ( جنب خیابان ابن سینا ) واقع گردیده ، و متعلّق به دوره شاه عبّاس ثانی است ، و تاریخ بنای آن ۱۰۶۷ میباشد .
نمای مدرسه ساده است ، و در داخل ایوانهای چهارگانه مدرسه ( که مسجد می باشد و ایوان جنوب غربی و پشت آن، حالت شبستان دارد قطار بندیهای گچی و نقّاشی شده ، وجود دارد .
کتیبه سردر مدرسه شفیعیّه ، به خطّ ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی ، به خطّ محمّد رضا إمامی چنین است :
قَد اتَّفَقَت عَمارَةُ هذِهِ المَدرَسَةِ الحَقیرَةِ وَ المَساجِدِ المَبنِیَّةِ فیها (1)، فی أیّامِ خِلافَةِ السُّلطانِ الأعظَمِ وَ الخاقانِ الأکرَمِ، مُرَوَّجِ مَذهَبِ آبائِهِ ، أئِمَّةِ الطّاهِرینَ، السُلطانِ بنِ السُطانِ ، شاه عَبّاسِ الثّانِیَّ المُوسَوِیَّ الصَّفَوِیَّ الحُسَینیَّ ، بَهادُر خان ، خَلَّدَ اللهُ مُلکَهُ وَ وُفَّقَ یِإخذاثِه و إتمامِه ، أحقَرُ عِبادِ اللهِ وَأحوَجُهُم إلی عَفوِ رَبَّهِ الغَفُورِ، ابنُ جَمالِ الدّینِ ، مُحَمَّدِ الخُوزانی ، مُحَمَّد شَفیعُ
1) منظور از مساجد ساخته شده در مدرسه ، ایوانهای مدرسه است ، که به عنوان مسجد میباشد
الإصفَهانی ، عُفِیَ عَنهُما ، فی ۱۰۶۷ ، کَتَبَهُ مُحَمَّد رِضَا الإمامی (1).
در مدخل ایوان بزرگ جنوب غربی مدرسه ، دو لوح بزرگ سنگی بر دیوارهای دو جانب ایوان نصب شده ، که در یکی از آنها ( که به طول 90/ 1 و عرض یک متر است ) مطالبی نقش بسته ، که بخشی از آن چنین است:
... وقف نموده أحوج المحتاجین الی عفو ربّه الغفور ، محمّد شفیع ابن جمال الدین محمّد خوزانی اصفاهانی ، کلّ این مدرسة حقیره؛ مُحدَثه خود را ، با بیوتات معیّنه معلومه مربوطه به آن ، که بیوتات مسفوره ، مشتمل است بر سه شاخه و حجرات تحتانی و فوقانی أطراف آنها ، و غسّالخانه مربوطه به مدرسه و ... ، ممّر بیوتات مذکوره ، از میان مدرسه مسطوره است ، واین چهار صفه و شبستان متصّله به کریاس دَرِ مدرسه که مسجد است ، بر طلبه علوم دینیّه اثنی عشری ، که ادای صلوات در مسجد و شبستان ، و تغسیل و تکفین أموات مؤمنین در غسّالخانه مزبوره ، و طلب علوم دینیّه در مساجد و مدرسه و بیوتات مذکوره نمایند ...(2)، و در کتیبه دوّم، در لوح سنگی واقع در ایوان جنوب غربی مدرسه ، که به خطّ نستعلیق محمّد رضا امامی و مورّخ به سال ۱۰۶۹ می باشد ، عباراتی است در دنباله وقفنامه مدرسه ، در لوح أوّل ، که بخشی از آن چنین است : .... ماه مبارک رمضان ، که همه ساله در مدرسه مزبوره روضة الشّهدا خوانده شود ، از رعایت قاری و اسراب مجمع و لوازم آن ... (3).
از عبارات یاد شده در وقفنامه ، استفاده میشود ، که مدرسه شفیعیّه ،
مجموعه ای بوده برای نماز ( برای عموم مردم ) و درس و بحث ( برای طلاّب ) و اقامه عزای حسینی ، و نیز تغسیل و تکفین أموات مؤمنین .
مرحوم جناب در کتاب الإصفهان صفحه ۱۱۰، سکنه مدرسه را ده نفر ، و حجرات آن را ۱۵ عدد (1)و مساحت آن را ۴۵×۲۵ ذکر کرده است .
در حال حاضر، عدهّ ای از طلاّب ( مخصوصاً طلاّب شیعه مهاجر أفغانستان) در این مدرسه سکونت دارند، و تحصیل علم می نمایند ، ولی عمدتاً از درسهای مدارس علمیّه ذو الفقار و صدر بازار استفاده می نمایند .
داستانی عجیب و معجزه ای بزرگ
مرحوم محمّد مهدی بن محمّد رضا اصفهانی ، در کتاب «نصف جهان فی تعریف الإصفهان » ، از صفحه ۲۸۲ تا ۲۹۵ ، داستان بسیار مفصّلی را نقل نموده ، راجع به شفای دختری که کور شده بوده ، واز علاج او به طور قطع مأیوس گردیده بودند ، و همه مردم خبر داشتند و در اثر توسّل به حضرت أبی عبد الله الحسین علیه السلام و عنایت خاصّه آن إمام معصوم، آن دختر به طور کلّی و به نحو عجیبی شفا یافته ، و مردم ، أعم از عالم و جاهل ، زود باور و دیر باور را ، به إعجاب واداشته ، و خود مؤلّف ، تحقیق کاملی بر روی قضیّه انجام داده ، و صحت مطلب را به نحو یقین به دست آورده است . وی در ضمن نقل داستان بیان میکند که ، در زمان وقوع قضیّه ( ۱۲۹۹ قمری ) مدرسه شفیعیّه ( محلّ سکونت دختر یاد شده ، و پدر و مادر و بستگان او ) مخروبه بوده ، و طلبه
1) در حال حاضر حجرات مدرسه ۱۲ عدد میباشد ، که هشت عدد آن ها در طبقه همکف و چهار حجره فوقانی می باشد
نداشته (1)و شخص عالم فقیری ، به نام ملاّ محسن و برادر او و أهل و عیالش ، در آن مدرسه ، سکونت داشته اند ، و او شغل معلّمی أطفال ( اداره مکتب خانه ) را بر عهده داشته ، و آن دختر شفا یافته ، فرزند ملاّ محسن بوده است .
آثاری از فعالیت علمی در مدرسه شفیعیه
شخصی به نام نجم الدّین بن هاشم ، نسخه ای از کتاب شریف من لایحضره الفقیه را ، در مدرسه شفیعیّه اصفهان در سال ۱۰۹۴، به خطّ نسخ نوشته ، که در کتابخانه ملی ملک موجود است (2).
و شخص دیگری به نام میر نصیر مازندرانی ، از فضلاء اصفهان ، دفتری را به قلم نستعلیق ، در مدرسه محمّد شفیع اصفهان نوشته ، که مشتمل است بر:
١- شرح تذکره نصیریّه در هیئت ، از شمس الدّین محمّد خفری
۲ - شرح تذکره ، از مولی فتح الله شابرانی شیروانی
۳ - الألفاظ السّقراطیّه از یعقوب بن اسحاق کِندی ، و کاتب نیز خودش حاشیه هائی بر این نسخه دارد، و این دفتر در کتابخانه مجلس شورای ملی به شماره ۳۸۸۷ موجود میباشد (3).
از علماء بزرگواری که نامشان در لیست ساکنین یا مدرّسین مدرسه شفیعیّه ذکر گردیده ، یکی مرجع و فقیه و زعیم نامدار ، آقا سیّد محمّد باقر شفتی ، متوفّای ۱۲۶۰، و دیگری مرحوم آقا سیّد ابراهیم میر شفیعی و سوّم ، مرحوم آقا سیّد
محمّد علی میر شفیعی می باشند (1).
۱۵ - مدرسه عربان « مدرسة آیة الله خادمی»
مدرسه ای است واقع در نزدیکی بازارچه حسن آباد ، و در مجاورت امامزاده أحمد قدس سره و بقعه آقا نجفی ، که به مناسبت سکونت طلاّب عرب زبان، به این نام خوانده شده ، و أخیراً به مناسبت إقدام مرحوم آیة الله ، حاج آقا حسین خادمی قدس سره ، متوفّای ۱۴۰۵ قمری ، برای تجدید بنای آن ، به نام آن بزرگمرد خوانده میشود .
تأسیس اوّلیّه این مدرسه ، معلوم نیست در چه تاریخی انجام گرفته ، ولی در دوره صفویه ، در زمانی که شاردن ( سیّاح فرانسوی ) در اصفهان اقامت داشته ، این مدرسه موجود بوده ، و در آن زمان ۴۰ حجره داشته است (2).
مدرسه عربان در دوره پهلوی اوّل ، همانند عموم مدارس علمیّه ، متروکه و مخروبه گردید ، و پس از آن، مرحوم آیة الله ، آقا سیّد محمّد رضا خراسانی ، متوفّای ۱۳۹۷ قمری ، اقدام به تعمیر اساسی آن نمودند ، و جمعی از طلاّب حوزه علمیّه را در آن اسکان دادند .
مرحوم حاج میرزا حسن خان جابری انصاری ، أشعاری جالب درباره تعمیر مدرسه ، و مادّه تاریخ آن سروده ، بدین شرح:
ز آقای سیّد محمّد رضا
خراسانی آن آیت و مقتدا
بشد پایدار این أساس علوم
که ویران بُد ، از جهلِ أهلِ خطا
بلی ، سعی أشخاص همّت بلند
کند تازه آثار عالی بنا
چو تاریخی از جابری خواستند
که باشد به تجدید بنیان ، سزا
چو روشن شد از علم ، این مدرسه
بگو(بُد زنور محمّد رضا)
که جمله ( بُد ز نور محمّد رضا ) به حروف أبجد ۱۳۶۲ میشود ، که تاریخ تعمیر مدرسه ، به سال قمری ، می باشد .
أشعار یاد شده را ، با جمله کتبه میر سیّد خلیقی پور ۱۳۶۲ ، بر روی کتیبه ای ثبت نموده ، و نصب کرده بودند .
مدرسة عربان ، در زمان مرحوم جناب ۲۲ حجره داشته ، و مساحت آن را ۴۰ × ۴۰ ثبت کرده ، و شماره ساکنین آن را ۹ نفر ، بر شمرده است (1).
تجدید بنای مدرسه
مرحوم آیة الله ، حاج آقا حسین خادمی قدس سره ، متوفّای ۱۴۰۵ قمری ، در حدود سال ۱۴۰۰ قمری ، با همکاری و اقدام مؤسّسه خیریّه مرحومَین علی و حسین همدانیان ، شروع به تجدید ساختمان مدرسه نموده ، و آن را به صورت سه طبقه در آوردند ، که در زمان حیات آن بزرگمرد ، أصل ساختمان تکمیل گردید ، و پس از آن ، زیر نظر آیة الله ، آقای حاج سید حسن فقیه إمامی دامت برکاته، نماسازی و تکمیل امکانات آن انجام پذیرفت ، و به صورت شکوهمندی در آمده است .
مسجد قدیمی مدرسه ، در طرف شرقی، إبقاء گردیده ، و به جای حجرات قبلی ، مجموعاً ۶۵ حجره و ۹ مَدرس و یک کتابخانه و سالن مطالعه و سایر لوازم ، ساخته شده است .
در حال حاضر ، علاوه بر طلاّبی که برای تحصیل علم ، رفت و آمد دارند ،
1) الإصفهان ، چاپ دوّم، صفحه ۱۰۹
تعداد هفتاد طلبه در این مدرسه ساکن می باشند ، و درسهای أصلی آنها تحت برنامه گسترده و مفصّل مدرسه ذو الفقار و مدارس وابسته ( در دوره مقدمات و سطح متوسّط و عالی ) می باشد ، و در داخل مدرسه برنامه های تربیتی و اخلاقی و مطالعات و تحقیقات و دروس جنبی ، انجام می گیرد ، و در حال حاضر، یکی از منظّم ترین و جالب ترین مدارس حوزه علمیّه اصفهان ، به شمار میرود ، و سرپرست داخلی آن ، حجة الإسلام آقای حاج شیخ علی محمّد گلپایگانی دام عزّه ، با مدیریّت و حسن تدبیر و أخلاق خوب ، در رشد و تکامل درسی و اخلاقی طلاّب مدرسه می کوشد .
علماء و مدرسین مدرسة آیة الله خادمی
در گذشته زمان ، عدّه ای از بزرگان و علماء ، در این مدرسه سکونت داشته ، و تحصیل علم یا تدریس و تحقیق و تألیف نموده اند ، که ذیلاً به برخی از آنها ، اشاره می نمائیم:
١- مدرّس فاضل ، مرحوم آقا شیخ محمّد جواد فریدنی ، فرزند آقاشیخ علی أصغر ( متوفّای ۱۳۷۵ قمری ) که از مدرّسین حوزه علمیّه اصفهان ، در أدبیّات و سطوح فقه و اصول ، و ساکن مدرسة عربان بوده است (1).
۲ - عالم زاهد فاضل ، حاج ملاّ فرج الله درّی ، متوفّای ۱۳۸۲ قمری ، فرزند مرحوم آقا شیخ عبّاس . وی از شاگردان آقا سیّد محمّد باقر درچه ای و حکیم نامدار ، جهانگیر قشقائی ، و از شاگردان و مخصوصین آخوند ملاّ محمّد کاشانی قدس سره بوده ، و در مدرسه عربان ، تدریس می نموده است (2).
مرحوم استاد ، جلال الدّین همائی (سنا) در مرثیه و تمجید از او چنین سروده است:
واحسرتا که کوکب دری افول کرد
و در حالتی که نادره بی مثال بود
شیخ جلیل ما، فرج الله دُرّی آنک
أندر زمانه ، قدوه أرباب حال بود
فرزانه طبع ، شیخِ پسندیده روزگار
آزاده خوی ، مرد ستوده خصال بود
رفت از جهان و داشت به وقت فراق مرگ
حالی چنان که گفتی عید وصال بود
تاریخ را (سنا) به میان پانهاد و گفت
(دُرّی دَری زمخزن علم و کمال بود)
که شمار مصرع آخر ، با حساب حروف أبجد، ۱۳۸۱ میشود و با توجّه به اضافه شدن پایِ سنا ( الف ) که ۱، میباشد ، عدد ۱۳۸۲ به دست می آید .
3 - مدرّس فاضل و زاهد ، آقا شیخ أمان الله گینکانی ، متوفّای ۱۳۸۳ قمری ، که از خواصّ مرحوم آقا شیخ محمّد رضا نجفی بوده ، و در مدرسه عربان سکونت و تدریس داشته است (1).
۱۶- مدرسه و مسجد علیقلی آقا
مجموعه بناهائی مرکب از : مسجد و حمّام و بازار و سرای و چهارسو ، در محلّه بید آباد وجود دارد، که بانی آنها ، حاج علیقلی آقا ، یکی از خواجگان حرم
1) سیری در تخت فولاد اصفهان ، صفحه ۱۹۱ و دار العلم شرق ، صفحه ۱۸۳
شاه سلیمان و سلطان حسین صفوی بوده ، و این آثار ارزشمند و تاریخی را در دوره سلطان حسین صفوی ، از خود به جای گذارده است .
نهر باباحسن که به جوی باباحسن معروف است ، از جلو مسجد می گذرد و بر طراوت این ناحیه می أفزاید .
گرچه صحن مسجد علیقلی آقا کوچک است ، ولی سردَرِ بسیار زیبا و کاشیکاری جالب در أطراف صحن ، که از نوع گره کاری است ، منظرهای دلپذیر را به نمایش می گذارد ، و به راستی تزئینات و کاشیکاری این مسجد ، موجب تحسین و دعای خیر برای بانی، و هنرمندان دست اندرکار ایجاد این اثر دینی و تاریخی ، میباشد .
در طرف غربی مسجد ، در طبقه دوّم ( بالای سردَرِ مسجد و دو طرف آن ) ۱۲ حجره وجود دارد، که به عنوان مدرسه ساخته شده ، و در وقفنامه مسجد ، برای طلاّب ساکن در این حجرات ، حقوق و مزایایی در نظر گرفته شده است . مدرسه علیقلی آقا در حال حاضر مسکونی طلآب نیست (1).
تاریخ تأسیس مسجد و مدرسه ۱۱۲۲ میباشد ، که در کتیبه جالبی با خطّ زیبا ، روی سنگ مرمر بسیار نفیس حجاّری شده ، و به خطّ علی نقی إمامی میباشد ، و در سردَرِ مسجد ، جلب توجّه می نماید (2).
شخصی به نام ابراهیم مشهدی طوسی، نسخه ای از حاشیة ألوافیة ، سیّد صدرالدّین محمّد بن محمدّ باقر قمی را ، در مدرسه علیقلی آقا، به تاریخ
پنجشنبه سوّم رجب ۱۲۲۹، کتابت نموده است (1).
۱۷- مدرسه کاسه گران
مدرسه ای است واقع در بازار ریسمان ، منشعب از بازار بزرگ ، و از یک سو نزدیک میدان قیام ( فلکه سبزه میدان ) و از سوی دیگر ، نزدیک مسجد جامع اصفهان می باشد .
تأسیس آن ، در اوائل قرن دوازدهم ، به وسیله میر محمّد مهدی حسنی حسینی ، معروف به حکیم الملک انجام گرفته ، و وقف گردیده است . مدرسه یاد شده به علّت وقوعش در محلّه کاسه گران ، به این نام نامیده شده ، چنانچه به مناسبت عنوان حکیم الملک ، حکیمیّه نیز نامیده می شود، و در وقفنامه مورّخه ۱۱۰۴ نیز، همین نام حکیمیه مورد ذکر قرار گرفته است (2).
مدرسه حکیمیّه ( کاسه گران ) دو طبقه است ، در زمینی به مساحت تقریبی دو هزار متر ، و ۵۸ حجره ، و یک مَدرس در طبقه دوّم ( بالای راه ورودی مدرسه ) و یک مسجد زمستانی دارد ( که مقداری کتاب هم در آن هست ) و نیز یک مسجد ( که به صورت ایوان میباشد ، و سقف بلند دارد و روبروی دَرِ ورودی مدرسه است ) و بر زیبائی و اعتبار معنوی آن می افزاید .
مدرسه کاسه گران از بناهای مستحکم و زیبای اواخر دوره صفویّه می باشد ،
1) فهرست کتابهای خطی کتابخانه آیة الله ، مرعشی ، جلد ۱۱، صفحه ۱۷۵
2) آثار ملی اصفهان ، صفحه ۴۸۲ ، به نظر آقای رفیعی مهر آبادی ( نویسنده کتاب آثار ملّی اصفهان ) این مدرسه را شمسیّه نیز می خوانده اند ، و گمان می رود دلیلش این بوده ، که این مدرسه ویرانه ای بوده ، از مدرسه شمسی؛ شمس الدّین محمّد یزدی ، فرزند سیّد رکن الدّین یزدی ، و چون مخروبه شده بوده ، حکیم الملک ، با صوابدید علماء و مراجع وقت ، تجدید بنا کرده ، و به نام حکیمیه نامیده است ( آثار ملّی اصفهان ، صفحه ۴۸۳)
و کاشیکاری های متنوع و دارای طرحهای گوناگون آن ، از آثار هنری آن دوران محسوب می باشد . سردَرِ بلند و شکوهمند آن ، که در بازار ریسمان میباشد ، مشتمل بر کتیبه ای جالب و عباراتی قابل توجه است ، بدین ترتیب :
حَمداً لِمَن وَقَفَ حُجُراتِ القُدسِ فِی السَّمواتِ ، وَ مَدارِسَ الحِکمَةِ فِی الأرَضینَ ، عَلی مُحَمَّدٍ فَخرِ المُرسَلینَ وَ عِترَتِهِ المَهدیّینَ صَلَواتُ اللهِ عَلَیهِم أجمَعینَ، وَ بَعدُ لَقَد وَفَّقَ أللهُ تَعالی فی ظِلَّ حِمایَةِ أشرَفِ السَّلاطینَ ، رافِعِ ألوِیَةِ الشَّرعِ المُبینِ ، مُشَیَّدِ؛ أساسِ العِلمِ و َالیَقینِ ، فَرعِ الشَّجَرَةِ الطَّیَّبَةِ الأحمَدیَّةِ ، غُصنِ الدَّوحةِ العَلَّیةِ العَلَوِیَّةِ ، ألخاقانِ بنِ الخاقانِ ، ألسُّلطان سُلَیمانَ الحُسَینِیَّ المُوسَوِیَّ ألصَّفَوِیَّ ، مَتَعَ اللهُ المِؤمِنینَ ببَقائِهِ إلی آخِرِ الزَّمانِ ، لِبناءِ هذِهِ المَدرَسَةِ الرَّفیعَةِ ، وَ المَأنَسَةِ المَنیعَِة، السَّیَّد الأید ، النَّجیبَ الفاضِلَ ، ألأمیرَ مُحَمَّد مَهدِیّ الحُسَینِیَّ الحُسَینِیَّ ، الشَّهیرَ بِحَکیمِ المُلکِ ، أطالَ اللهُ بقائَهُ ، وَ جَعَلَها مِن بُیُوتٍ أذِنَ اللهُ أن تُرفَعَ وَ یُذکَرَ فیهَا اسمُهُ ، یُسَمَّحُ لَهُ فیها بِالغُدُوَّ وُ ألأصالِ ، رِجالُ - کَتَبَهُ عَبدُ اللهِ ۱۱۰۵ (1).
علاوه بر تاریخ یاد شده، در سه مورد ( یکی در سردر مدرسه به سوی بازار ، و دیگری در سردر داخلی مدرسه ، و سوّم در ایوان شمالی مدرسه ، که مسجد میباشد ) تاریخ ۱۱۰۳ ثبت شده است ، و نشان دهنده مرحله دیگری از گچبری و کاشی کاری و تزئینات مفصّل مدرسه می باشد ، که نیازمند به زمان طولانی بوده است .
تاریخ شروع تأسیس مدرسه مشخّص نیست ، و احتمال دارد سال ۱۰۹۶ قمری باشد، که در کتاب تاریخچه أبنیه تاریخی اصفهان ، صفحه ۱۴۸ به عنوان تاریخ بنای مدرسه یاد شده بیان گردیده است .
1) گنجینیة آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۶۵۲ آثار ملی اصفهان ، صفحه ۴۸۳ با کمی تفاوت
وقفنامه مدرسه و موقوفات آن، در شوّال ۱۱۰۴ تنظیم شده ، و عدّه ای از علماء آن عصر ، و در رأس آنها علاّمه بزرگ ، ملاّ محمّد باقر مجلسی أعلی الله مقامه، در سال ۱۱۰۶، وقفنامه را امضاء و تأیید نموده اند (1).
حکیم الملک أردستانی ، همسر زینب بیگم ، ( سازنده و تأسیس کننده مدرسه نیم آور ) می باشد ، و به همین جهت ، در معماری و کاشیکاری و تزیینات این دو مدرسه ، مشابهت زیاد وجود دارد . .
در سال ۱۳۴۵ شمسی ، تعمیراتی گسترده و اساسی ، زیر نظر اداره اوقاف اصفهان، در این مدرسه انجام گرفته است (2). در حال حاضر، یکصد و بیست طلبه أعمّ از ایرانی و مهاجر افغانی ( شیعه ) در مدرسه کاسه گران سکونت دارند ولی مدرسه نیاز شدید به تعمیر و ترمیم دارد .
علما ومدرسین در مدرسه کاسه گران
در مدرسه کاسه گران ، جمع زیادی از بزرگان و دانشمندان، تحصیل علم نموده ، و یا تدریس داشته اند ، که ذیلا به برخی از آنها، اشاره می نمائیم:
١- فقیه و اصولی و محقّق نامدار ، میرزا أبو القاسم قمی ، معروف به میرزای قمی ، متوفّای ۱۲۳۱ قمری ، که نه تنها در فقه و اصول ، از چهره های نامدار میباشد ، و قوانین الأُصول او ، دورانی ممتد و طولانی ، از کتب درسی حوزه های علمیّه بوده ، و کتاب غنائم او ، مورد توجّه بزرگان می باشد ، بلکه در زمینه عقاید و کلام ، معانی و بیان ، شعر و ادب ، خطّ نیکو و ممتاز ، چهره ای درخشان به شمار می رود .
آن بزرگمرد، سالها مرجع أعظم شیعه ، و زعیم حوزه علمیّه قم بوده ، و علماء و محقّقین بزرگی ، همانند : حاجی کلباسی و سیّد شفتی و صاحب مقابیس (شیخ أسد الله شوشتری ) و محقّق أعرجی و سیّد عبد الله شتر و ... ، در زمره شاگردان او به شمار می روند ، و تألیفات فراوان و متنوّع آن محقّق نامدار ، نشانه ای از قدرت تحقیق و تبحّر و نوآوری و ذوق لطیف آن بزرگمرد ، به حساب می آید ، و به خاطر جهات یاد شده ، عموم نویسندگان تراجم و رجال دینی و علمی ، از آن بزرگمرد یاد نموده ، و مورد تجلیل فراوان قرار داده اند .
مرحوم میرزای قمی ، پس از آنکه در أعتاب مقدّسه و کربلای معلاّ، به مقام اجتهاد نائل شدند، و از وحید بهبهانی اجازه اجتهاد دریافت نمودند، به اصفهان مهاجرت نموده ، و در مدرسه کاسه گران به تدریس پرداختند (1)و پس از مدتی به قم هجرت نموده ، و زعامت حوزه علمیّه و مرجعیّت عمومی یافتند .
۲- حکیم و فیلسوف نامدار ، آخوند ملاّ علیّ بن جمشید نوری اصفهانی ، متوفّای ۱۲۴۶ قمری ، که فقیهی حکیم ، و شاعری أدیب ، و مدرّسی محقّق بوده، و در مدرسه کاسه گران تدریس می نموده (2). و تألیفات متعدّدی دارد که قسمتی از آنها به صورت حاشیه بر کتب فلسفه و حکمت ، همانند : أسفار و مشاعر ملا صدرا ، و شواهد الرّبوبیّه ، می باشد .
این بزرگمرد مورد احترام شدید حاجی کلباسی و سید شفتی بوده ، و مرحوم صاحب روضات الجنات او را در علم حکمت مقدم بر أقرانش دانسته، و با أوصاف : حسن الإعتقاد ، جنید الإجتهاد ، مواظب سنن و آداب مأثوره ،
مراعات کننده احتیاط شدید و ...، ستوده است (1).
3 - حکیم متبحّر و مُدرّس جامع ، آخوند ملاّ عبد الجواد مدرّس خراسانی، متوفّای ۱۲۸۱ قمری ، که به نوشته مأثر و آثار ( صفحه ۱۸۳) از علماء مشهور اصفهان بوده ، و در فقه و اصول و طب و ریاضیات و أدبیات مهارت کلی و تدربی عظیم داشته است .
او از شاگردان ملاّ علی نوری بوده ، و خود مدرّسی کبیر به شمار رفته ، و به نوشته آقای مهدوی ، تدریس کتب به او منتهی می شده است (2).
۴- حکیم نامدار و بزرگوار، مرحوم حاج ملاّ هادی سبزواری ، متوفّای ۱۲۸۹ قمری ، که در قدرت تفکّر و عمق أندیشه ، و تکامل بخشیدن به مباحث عقلی و حِکَمی ، و تألیفات گسترده و پر محتوی ، از نوادر روزگار و أعجوبه های زمان بوده است ، و آثار قلمی و تحقیقات گسترده او ، محور بحثهای فلسفی در حوزه های علمیه است ، و منظومه و شرح منظومه او ( در منطق و حکمت ) از مهمترین کتب درسی ، در حوزه های علمیّه به شمار می رود .
او هشت سال در اصفهان ، از درس ملاّ اسماعیل اصفهانی و ملاّ علی نوری در رشته حکمت و فلسفه ، بهره گرفته است (3).
۵- حکیم نامدار و عظیم الشّأن ، میرزا أبو الحسن جلوه ، متوفّای ۱۳۱۴ قمری که از مفاخر علمی حوزه علمیّه اصفهان و تهران می باشد، و نسب او ، به میرزا رفیعای نائینی ( حکیم و فیلسوف نامدار) می رسد ، و خاندان او ، از خاندانهای
علمی به شمار می رود، و عمری را به تدریس و تحقیق و تألیف گذارنده است .
حکیم جلوه ، سالیانی در این مدرسه ساکن بوده ، و به بحث و تحقیق و تدریس اشتغال داشته است (1).
۶- مجتهد مدرّس ، آقا سیّد محمّد باقر ابطحی سدهی ، متوفّای ۱۳۶۷ قمری ، که از شاگردان آقا شیخ محمّد تقی نجفی و آقا سیّد محمّد باقر درچه ای و آخوند کاشی بوده ، و مدرسی خوش بیان به شمار آمده ، و در مدرسه کاسه گران و مدرسه صدر ، تدریس می نموده است .
۷- مورّخ متتبّع ، و مدرّس متبحّر ، و شاعر ادیب ، آقا شیخ محمّد علی حبیب آبادی ، معروف به معلّم جبیب آبادی ، متوفّای ۱۳۹۶ قمری ، وی صاحب تألیفات متعدّده میباشد ، که از همه مهمتر ، مجلّدات کتاب « مکارم الاثار » است ، که در شرح حال علماء و بزرگان قرن ۱۳ و ۱۴ میباشد .
مرحوم معلّم جبیب آبادی ، در مدرسه کاسه گران تدریس می نموده ، و از مفاخر این پایگاه علمی میباشد (2).
۸- عالم جامع و مدرس کامل ، آیة الله ، حاج شیخ عباسعلی أدیب ، متوفّای ۱۴۱۲ قمری ، که بیش از هفتاد سال در حوزه علمیّه اصفهان ، به تدریس علوم أدبی ، فقه ، اصول ، فلسفه ، هیئت و نجوم ، و در یک کلام ، علوم عقلی و نقلی ، اشتغال داشتند و تألیفات گوناگون و متعدّدی از خود به جای گذاردند .
مرحوم آقای ادیب ، در مدرسه کاسه گران و مدرسه جدّه بزرگ و ...،
أثری علمی از دوره های گذشته مدرسه حکیمیه
تدریس می نمودند.
آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی نوشته اند ، در کتابخانه ایشان نسخه ای خطّی از کتاب ترکیب خالد ، موجود میباشد ، که آن را شخصی به نام محمّد باقر بن لقمان نیریزی ، در سال ۱۱۰۵، در مدرسه حکیمیّه ، نوشته است (1).
۱۸ - مدرسه مسجد حکیم
اشاره
مسجد حکیم ، یکی از مساجد بزرگ و جامع اصفهان می باشد ، و از نظر معماری و کاشی کاری و گچ بری و وسعت مساحت ، دارای اهمیّت و جالب توجه می باشد ، و به وسیله محمّد داود ملقّب به تقرّب خان ( طبیب شاه عباس دوّم ) بنا شده ، و در سال ۱۰۷۳، به پایان رسیده ، و این مسجد در جای مسجد قدیمیِ دوره دیلمیان ، به نام « مسجد جامع جورجیر » یا « جامع رنگرزان » ، تأسیس شده است .
در نقشه ساختمان مسجد حکیم ، که دارای چهار ایوان در چهار طرف ، و گنبد در طرف جنوب ، و سردرهای متعدّد میباشد ، حجراتی در طبقه اوّل و دوّم در نظر گرفته شده ، که رقم آنها به سی عدد می رسد ، و این حجرهها ، در اختیار طلاّب علوم دینیه قرار میگیرد، و در نتیجه ، مجموعه ساختمانی این بنای تاریخی ، ترکیبی از مسجد و مدرسه است .
در دوره حکومت پهلوی ، حجرات مدرسه مسجد حکیم ، متروکه و به تدریج ، مخروبه گردید ، ولی در سالهای اخیر ( از سال ۱۴۰۸ قمری به بعد) با همکاری جمعی از طلاّب و إمام جماعت مسجد ، جناب آقای حاج آقا کاظم
1) دار العلم شرق ( مخطوط)، صفحه ۸۷
کلباسی دام عزّه ، فرزند مرحوم حاج میرزا هاشم کلباسی قدس سره و نیز با حمایت و یاری سازمان اوقاف اصفهان ، به تدریج ، حدود بیست عدد از حجره ها ، که عموما در طبقه دوّم می باشد ، تعمیر گردیده و محل سکونت طلاّب گشته است . و در حال حاضر ( سال ۱۴۱۳ قمری ) در حدود سی نفر طلبه دارد، که در این حجرات سکونت یافته ، و درسهای خود را ( دوره مقدّمات تا سطوح ) در مدارس علمیّه مرکز حوزه علمیّه ( بالأخص مدرسة ذو الفقار ) در محضر اساتید حوزه ، فرا می گیرند .
آثاری از مدرسه مسجد حکیم
شخصی به نام محمّد بن علی ( که از شاگردان فاضل هندی و مُجاز از سیّد نعمت اللہ جزائری بوده ) در ماه رجب ۱۱۱۷، در مسجد حکیم داود ، در دارالسلطنه اصفهان ، نسخه ای از « الإنتصار فی إنفرادات الإمامیّه » تألیف علم الهدی سیّد مرتضی را ، با خطّ نسخ نوشته ، و این نسخه ، در یکی از کتابخانه های شخصی قم ، موجود است (1).
و نیز محمّد بن علی جزائری ، در سال ۱۱۲۱ نسخه ریاض السّالکین سیّد علی خان مدنی را ، در مسجد حکیم اصفهان به خطّ نسخ نوشته ، و این نسخه در کتابخانه جامع گوهرشاد موجود میباشد (2).
برای آشنائی بیشتر با نقش مدرسه و مسجد حکیم در حوزه علمیّه اصفهان ، به بخش مربوط به مسجد حکیم ( در قسمت مساجد مرکز فعالیت علمی در اصفهان ) مراجعه شود .
19 - مدرسة ملا عبدالله
مدرسه ای است واقع در بازار بزرگ اصفهان ، نزدیک میدان إمام ( میدان نقش جهان - میدان شاه ) که شاه عباس اوّل ، آن را به نام شخصیّت بزرگ علمی و معنوی عالم تدریس و تحقیق ، مولی عبدالله شوشتری ، متوفّای ۱۰۲۱ قمری ، تأسیس نموده است .
این مدرسه ، از نظر استحکام بنا ، و تزئینات و نماسازی و کاشیکاری، جالب توجه می باشد ، و دو طبقه است ، و پنجاه حجره و یک مسجد در طرف غربی و دو ایوان در طرف جنوبی و شمالی ، و نیز یک کتابخانه دارد، و به نوشته مرحوم جناب ، طول و عرض آن ۵۰×۶۰ می باشد (1)و تا چندین سال قبل ، شاخه ای از نهر فدین ، ( یکی از مادی های منشعب از زاینده رود ) در این مدرسه عبور می کرد، که موجب زیبایی بیشتر مدرسه ، میگردید .
تعمیراتی اساسی ، در سالهای ۱۱۵۸ و ۱۲۱۸ ( دوره نادر شاه و فتحعلی شاه ) در مورد آن به عمل آمده است (2)و هم چنین ، پس از آنکه در دوره پهلوی اول مدرسه های علمیه متروکه و مخروبه گشت ، مدرسه ملاّ عبدالله نیز از این وضعیت مصون نماند ، تا آنکه در اواخر قرن چهاردهم قمری ، عده ای از متدینین ، با همت مرحوم حاج میرزا أبو القاسم کوپائی ، و معماری حاج میرزا حسین شریف معمار ، و همکاری انجمن آثار ملی ، و اداره باستان شناسی ( سازمان میراث فرهنگی ) ، در تعمیر اساسی و تجدید حیات این مدرسه باشکوه ، اقدام نمودند ، و مدرسه را که به طور کلی در حال اضمحلال و نابودی
بود ، به صورت مدرسه ای پابرجا ، زیبا ، و باشکوه ، در آوردند ، و مسکونی طلاّب گردید (1)و هم اکنون یکی از مدارس فعّال و با شکوه و پررونق حوزه علمیّه اصفهان می باشد ، و هشتاد نفر طلبه در آن ساکن هستند، و در مسجد آن اقامه جماعت میشود .
مدرسة ملاّ عبداللہ ، دو در دارد و دَرِ اصلی آن ، در بازار بزرگ ، مقابل بازار قنادها ، باز می شود ، و دارای سردری است با کاشیکاری ، که تاریخ تعمیر مدرسه را در دوره فتحعلی شاه قاجار ، به وسیله حاج محمِد حسین خان صدر اصفهانی ، در سال ۱۲۱۸ نشان می دهد (2).
چهره هائی از مدرسه ملّا عبد الله
در طول تاریخ مدرسه ، علماء و مجتهدین بزرگ ، در این مدرسه تدریس نموده، و یا مراحلی از تحصیل خود را ، در این مرکز علمی سپری نموده اند ، که ذیلاً برخی از آنها را یاد می نمائیم :
١- ملا عبدالله تستری، اولین مدرس مدرسه
ملاّ عبد الله شوشتری ( تُستَری ) که به نام مبارک او ، مدرسه ملاّ عبدالله تأسیس گشته ، اوّلین و مهمترین مدرّس این مدرسه با برکت ، در طول چهار قرن بوده است ، که ذیلاً به برخی از فضائل علمی و تقوائی و آثار او ، اشاره می نمائیم
وی فقیهی محقّق ، و محدّثی رجالی، و جامع المعقول و المنقول ، و زاهدی عابد بوده ، و صائم الدّهر و قائم اللّیل خوانده شده ، و در علم و عمل ، و دقّت و فطانت ، و قدرت اندیشه و نیروی حافظه ، از چهره های برجسته ، به شمار
رفته است . در مدّت چهارده سال اقامت خود در اصفهان ، آن چنان تأثیر عظیمی در رشد حوزه علمیّه به جای گذارده ، که در أوّل ورود ایشان ، در تمامی اصفهان ، فقط پنجاه نفر طلبه وجود داشته ، و در هنگام مرگ ایشان ( پس از چهارده سال اقامت ) بیش از هزار نفر از شاگردان این بزرگمرد ( از طلاب و فضلاء و بزرگان ) در این شهر ، به فعالیّت در سی و علمی اشتغال داشته اند ، که در میان آنها ، شخصیت هائی ، همانند : فقیه و محدّث نامدار ، ملاّ محمّد تقی مجلسی، و رجالی محقّق و عظیم الشّأن ، میر مصطفی تفرشی ( صاحب نقد الرجال ) ، و مولی حسنعلی تستری ( فرزند ملاّ عبد الله ) ، و میرزا رفیع الدین محمد بن حیدر نائینی (صاحب شرح اصول کافی )، و مولی شریف الدّین محمّد رویدشتی اصفهانی، و میر محمّد قاسم قهپائی ( از مشایخ اجازه صاحب روضات الجنّات ) ، بوده اند .
ملّا عبد الله عامل إنتشار فقه و حدیث در اصفهان
همزمان با اقامت ملاّ عبد الله تستری در اصفهان ، چهره های بزرگی همانند :
شیخ بهائی و میرداماد علیهما الرّحمه در همین شهر اقامت داشته اند، و از مفاخر علمی حوزه علمیّه اصفهان در اوائل قرن یازدهم ، به شمار می روند ، ولی با توجه به اشتغالات اجتماعی آنها ، فعّالیّتشان در تدریس و تربیت طلاّب ، محدود می گردیده است ، ولی ملاّ عبد الله تستری ، به جز تدریس و تربیت طالبین علم ، هیچ گونه فعالیّت اجتماعی بر عهده نمی گرفته است ، و به همین جهت ، تأثیر آن بزرگمرد در رشد حوزه علمیه و انتشار فقه و حدیث ، در عالیترین حدّ ممکن رسیده ، تا آنجا که میرزا محمّد علی مدرّس ، در ریحانة الأدب می نویسد:
انتشار فقه و حدیث را به او منسوب داشتن أصلاً مستبعد نباشد (1)
و چهره بزرگ عالم فقه و حدیث ، ملا محمد تقی مجلسی فرموده :
وَ یُمکِنُ أن یُقالَ ، إنتِشارُ الفِقهِ وَ الحَدیثِ کاَن مِنهُ ، وَ إن کانَ غَیرُهُ مَوجُوداً ، لکِن کانَ لَهُم الأشغالُ الکَثیرةُ ، وَکانَ مُدَّةُ دَر سِهِم قَلیلاً بِخِلافِه (ره ) (2)
تأثیر علمی و معنوی محقق اردبیلی بر ملا عبدالله
ملاّ عبد الله تستری، از محضر استادهائی همانند : شیخ نعمت الله ، علیّ بن أحمد ، و شیخ أحمد بن نعمت الله ( که هر دو معروف به ابن خاتون عاملی هستند، و از علماء بزرگ شیعه به شمار می روند، و خاندان بزرگ علمی دارند) استفاده نموده (3)ولی عمده استفاده علمی و معنوی ملاّ عبد الله ، از محضر فقیه نامدار و بزرگ شیعه ، مظهر کرامات و معنویات ، محقّق عظیم الشّأن ، مولی أحمد بن محمّد أردبیلی ، معروف به، مقدس اردبیلی ، متوفّای ۹۹۳ قمری بوده است ، و آن چنان عظمت شخصیّت و فضائل روحی و معنوی مقدّس أردبیلی ، بر مرحوم ملاّ عبد الله، تأثیر گذارده بوده ، که در تمامیِ عمرِ این شاگردِ لایق، به صورت روزه داریِ پی در پی ، و شب زنده داریِ مستمر ، و زهد و تقوایِ شگفتی آفرین ، و عبادت و مناجات ، و ترک لذائذ مادّی ، ( حتی لذّت های مباح ) تجلّی داشته است ، و موجب إعجاب همه مردم بوده ، و نفوذ معنوی آن بزرگمرد را ، در جامعه تا حدّی بالا برده بوده ، که در روز وفات آن پیشوای دینی ، یکصد هزار نفر از خواص و عوام ، علماء و أقشار مردم ، به شکلی
بی سابقه ، در تشییع جنازه شرکت داشته اند، و روز فوت آن پیشوای زاهد ، شهر اصفهان همانند روز عاشورای حسینی علیه السلام ، بوده است ، از جهت کثرت اجتماع و شور عزاداری ، که نشان دهنده نفوذ و تأثیر شدید تقوای آن بزرگمرد الهی، میباشد .
ستایش بزرگان درباره ملا عبد الله ستری
در میان شخصیّت های برجسته عالَم تحقیق و تألیف و معنویّت ، گاهی کسانی یافت میشوند که به خاطر عظمت روحی ، و جایگاه برجسته ای که در قلوب بزرگان دارند، مورد تجلیل و تعظیم خاّص قرار میگیرند ، و در زبان و قلم علماء بزرگ ، مورد تکریم و احترام فوق العاده واقع می شوند ، که ملاّ عبد الله تستری ، از این دسته میباشد ، و ذیلاً به برخی از موارد ، اشاره مینمائیم :
۱۔ فقیه و محدّث بزرگ ، ملاً محمّد تقی مجلسی ، او را شیخ الطّائفه عصر ، و صاحب کرامات فراوان خوانده ، و چنین نوشته است:
... شَیخُِنا وَ إِمامُنا ، بَل والِدُنَا الأعظَمُ وَ شَیخُ الطّائِفَةُ فی عَصرِهِ الشَّریفِ ، کانَ غابِداً زاهِداً وَرِعاً صاحِبَ اکرَاماتِ الکَثیرَةِ ، ثِقَهً عَیناً ثَبتاً .. ماتَ فِی العَشرِ الأوَّلِ مِنَ المُحَرَّمِ ، سَنَهِ ۱۰۲۱ وَصَلَّتُ عَلَیهِ مَعَ مِأةِ ألفٍ مِنَ النّاسِ تَقریباً ، وَکانَ یَومُ وَفاتِهِ کَیَومِ عاشُوراءِ (1).
٢- و هم چنین ملاّ محمّد تقی مجلسی ، در شرح مشیخه کتاب فقیه ، فرموده است :
ألمُحَقَّقُ المُدَقَّقُ آلزّاهِدُ العابِدُ الوَرِعُ ، وَ أکثَرُ فَوائِدِ هذَا الکِتابِ مِن إِفادَتِه ، حَقَّقَ الأخبارَ وَ الرَّجالَ وَ الأُصُولَ ، بِما لأمَزیدَ عَلَیهِ ، وَلَهُ تَصانیفُ ، مِنهَا ألتَّتیمُ لِشَرحِ نُورِ الدّینِ عَلِیًّ، عَلی قَواعِدِ الحِلّیَّ ، سَبعُ مُجَلَّداتٍ ، مِنها یُغرَفُ فَضلُهُ وَ تَحقیقُهُ
1) روضات الجنّات، صفحه ۳۶۷
وَتَدقیقُهُ ...
٣- محقّق و رجالیِ نامدار ، میر مصطفی تفرشی ، استاد خود، یعنی ملاّ عبدالله تستری را ، یگانه روزگار، و با ورع ترین أهل زمان ، خوانده و می نویسد :
عَبدُ اللهِ بُن الحُسَینِ التُّستَرِیُّ مُدَّظِلُّه العالی ، شَیخُنا وَ أستادُنا ، الإمامُ اَلعَلاّمَةُ المُحَقَّقُ المُدَقَّقُ، جَلیلُ القَدرِ ، عَظیمُ المَنزِلَةِ ، دَقیقُ الفِطنَةِ ، کَثیرُ الحِفظِ ، وَحیدُ عَصره وفَریدُ دَفرِه وَ أورَعُ أهلِ زَمانِه ، ماَرأیتُ أحَداً أوثَقَ مِنهُ ، لأیُحصی مَناقِبُهُ وَ فَضائِلُهُ ، قائِمُ اللَّیلِ ، صائِمُ النَّهارِ ، وَ أکثَرُ فَوائِدِ هذَا الکِتابِ ( نَقد الرجَّالِ ) مِن تَحقیقاتِه ، جَزاهُ اللهُ تَعالی عَنّی أفضَلَ جَزاءِ المُخسِنینَ ، لَهُ کُتُبُ مِنها شَرحُ قَواعِدِ الحِلَّیَّ (1).
۴- در تاریخ عالم آرای عبّاسی چنین آمده است : جناب مولانا ، در کمالات نفسانی و تقوی و پرهیزکاری و ترک مستلذّات دنیا ، درجه عالی داشت ، از مأکول و مشروب به سدّ رمق قناعت نموده ، أکثر أیّام صائم بود ، و به شوربای بی گوشت افطار میکرد ، و قریب به سی سال ، در نجف و کربلای معلاّ ساکن گشته ، در خدمت مجتهد مغفور ، مولانا أحمد أردبیلی بسر برده ، از خدمتش اکتساب فضائل و استفاده مسائل مینمود. در روز وفاتش ، آواز ناله و نفیر صغیر و کبیر خلائق ، به اوج آسمان می رسید ، أشراف و أعیان سعی می نمودند که به تیتن و تبرّک ، دستی به زیر جنازه مغفرت اندازه اش ، رسانند از غلوی (2)خلایق میسّر نمیشد (3).
۵- محقّق نامدار و فقیه و اصولی و رجالیِ عظیم الشأن ، آقا میرزا محمّد
باقر «صاحب روضات آلجنّات » درباره ملاّ عبدالله نوشته است :
کانَ مِنَ العُلَماءِ الأعیانِ وَ نُبَلاءِ الأزمانِ ، جامِعاً لِلمَنقُولِ وَ المَنقُولِ ، مُجتَهِداً فِی الفُرُوعِ وَ الاُصُولِ ، مُحقَّقاً فی عِلمِ الفِقهِ وَ الحَدیثِ ، مُدَقَّقاً فی طَریقِ الرَّوایَةِ وَ التَّحدیثِ ، وَرِعاً صالِحاً المَعِیَّاً فی أعلی دَرَجَةٍ مِنَ التَّقوی وَ الجَلالَةِ وَ الفَضلِ وَ ألنَّبالَةِ وَ العَمَلِ وَ العِبادَةِ وَالوَرَعِ وَ الزَّهادَةِ .. (1).
۶- و در ریحانة الأدب آمده است : مُرَوَّجُ المِلَّةِ وُ الدّینِ ، مُرَبی الفُقَهاءِ وَالمُحَدَّثینَ ، تاجَ آلزُّهادِ وَ السّالِکینَ ، بسیار عابد و زاهد و با ورع و تقوی ، قائم اللّیل و صائم الدّهر بود ، هیچ کدام از نوافل از وی فوت نمی شد ، در خوراک و پوشاک خود، به سدّ رمق و أقل قلیل قانع بود (2).و این بود نمونه ای از قضاوتهای صاحب نظران بزرگ ، و بزرگان عالم فقه و رجال و تاریخ و تراجم ، درباره فقیهی بزرگ ، و مدرّسی عالیقدر ، که حوزه علمیّه اصفهان ، رشد و عظمت علمی خود را ، مرهون علم و تقوی و تدریس و تربیت او است ، و به حقیقت باید گفت :
ملاّعبدالله تستسری،پدر حوزه علمیّه اصفهان می باشد
تاریخ وفات ملّا عبد الله تستری ومدفن او
برخی ، وفات آن بزرگمرد را در سال ۱۰۲۳ ضبط نموده اند ، ولی ملاّ محمّد تقی مجلسی ، و رجالیِ نامدار ، میر مصطفی تفرشی، و تاریخ عالَم آرای عبّاسی و دیگر کتب معتمده ، ۱۰۲۱ نوشته اند ، که بایستی بر همین نقل اعتماد نمود، و در هر صورت ، جنازه ملاّ عبد الله تستری پس از اقامه نماز میّت در مسجد
جامع عتیق ، و تشییع جنازه یکصد هزار نفری ، در مزار امام زاده عظیم الشّأن ، اسماعیل بن زید بن حسن ( إمامزاده اسماعیل ) به شکل أمانت ، دفن گردید ، و پس از یک سال ، بدون هیچگونه تغییری در بدن آن بزرگوار ، جنازه به کربلای معلّی منتقل و مدفون گردید (1).
۲- ملّا حسنعلی تستری
فقیه و مجتهد محقّق ، جامع علوم عقلی و نقلی ، ملاّ حسنعلی تستری، متوفّای ۱۰۶۹ قمری، فرزند ملاّ عبد الله تستری . وی از بزرگان فقهای أواسط قرن یازدهم ، و از مشایخ علاّمه مجلسی ، و از معاصرین ملاّ محمّد تقی مجلسی (2)، و از شاگردان شیخ بهائی (3)و پدر خود می باشد .
نصر آبادی ، او را یگانه گوهر بحرین علوم عقلی و نقلی ، و همانند خورشید که محتاج به تعریف و توصیف نیست ، و نیّر سپهر فضیلت ، و بدر فلک فطانت ، و جامع علوم و حاوی فروع و اصول ، و دارای جودت طبع و حدّت ذهن و طلاقت لسان و حاضر جوابی دانسته است (4).
علاّمه بزرگوار، ملاّ محمّد باقر مجلسی ، در ضمن معرّفی مشایخ اجازه
1) ریحانة الأدب ، جلد ۱ ، صفحه ۳۳۶ و تاریخچه محلّه خواجو، صفحه ۴۶ و ألکنی و الألقاب قمی، جلد ۲، صفحه ۱۲۰
2) در جزء دوّم اجازات بحار الأنوار ، صفحه ۱۶۹( چاپ قدیم ) سطر 9، علاّمه مجلسی ، مرحوم ملاّ حسنعلی تستری را ، از مشایخ اجازه خود ، و از مشایخ پدرش ملاّ محمّد تقی ، معرّفی فرموده است . (نیز ، بحارالانوار جاب اسلامیّه ، جلد ۱۱۰، صفحه ۱۵۶)
3) ریحانة الأدب ، جلد ۱ ، صفحه ۳۳۲
4) تذکره نصر آبادی ، صفحه ۱۵۴
خود، او را با عبارت ، ألأفضَلُ الأکمَلُ، مَولانا حَسَنعَلِی التُّستَریّ ، ستوده است (1).
و صاحب ریاض العلماء ، او را با عناوین :
أفاضِلُ ألعامِلُ الکامِلُ ، الفَقیهُ الاُصُولِیُّ المَعروفُ فی عَصرِ السُّلطان شاه صَفِیَّ الصََّفَوِیَّ وَ السُّلطان ، شاه عَبّاسِ الثّانِیَّ ستوده ، و کتاب تبیان او را در فقه ، بسیار تمجید کرده ، و عبارات آن کتاب را ، از قواعد علاّمه حلّی و دروس شهید أوّل ، دقیق تر دانسته ، و فرزندان و أحفاد او را از صلحاء و عباد و مشتغلین به تحصیل علوم ، معرّفی نموده است (2).
عدّه ای از علماء و بزرگان ، همانند پدر صاحب ریاض العلماء (3)در نزد او تحصیل علم نموده ، و از شاگردان او می باشند (4).
و هم چنین شیخ محمّد بن الحسن حُرّ عاملی در أمل الأمل و نیز سیّد علی خان مدنی شیرازی در سلافة العصر ، و هم چنین محدّث نامدار ، میرزا حسین نوری ، در مستدرک الوسائل ، این بزرگ فقیه و عالم دینی را ستوده اند . و ما در اینجا عین تعبیرات چهار چهره بزرگ علمی آن زمان را ، که برای ملاّ حسنعلی تستری اجازه نوشته اند نقل مینمائیم ، که نشانگر عظمت علمی و نبوغ آن بزرگمرد میباشد .
الف - ملاّ عبد الله تستری در اجازه ای که برای فرزند خود نوشته ، چنین بیان نموده است :
أجَزتُ لِوَلَدی وَ فِلذَةِ کَبِدی ، المُتَرَقّی مِن حَضیضِ التَّقلیدِ إلی أوجِ الیَقینِ ، السّالِکِ مَسالِکَ المُتَّقینَ ، الصّاعِدِ مَصاعِدَ الإجتِهادِ ، أبُو الحَسَنِ ، الشَّهیرِ
1) بحار الأنوار، ج ۱۱۰، (چاپ اسلامیه) ص ۱۵۶ و زندگینامه علاّمه مجلسی، ج ۱، ص ۴۰۹
2) ریاض العلماء، جلد ۱، صفحه ۲۶۲
3) پدر صاحب ریاض العلماء ، علاّمه میرزا عیسی بیک تبریزی ، میباشد ( مقدّمه ریاض العلماء به قلم آیت الله العظمی ، مرعشی نجفی ، در شرح حال صاحب ریاض ، صفحه ۱۴)
4) ریاض العلماء، جلد 1، صفحه ۲۶۲
بِحَسَنعَلی ، بَعدَ أن قَرَأ عَلَیَّ فی فُنُونِ العِلمِ ، کُتُباً کَثیرَةً فی فُنُونِ عُلُومِ الدّین ، مِنَ الاُصُولِ وَ الفُرُوعِ وَ الحَدیثِ ، وَ بَلَغَ مِعَ صِغَرِ سِنَّه أعلَی المَراتِبِ وَ فاقَ فی أوائِلِ سِنهِ بِأسنَی المَطالِبِ ، مَدَّ اللهُ فی عُمرِه ، وَ وَقاهُ جَمیعَ الشُّرُورِ ، وَ جَعَلَنی فِداهُ مِن کُلَّ مَخدُورٍ ، أن یَرویّ عَنّی .. (1).
چنانچه ملاحظه می نمائید ، ملاّ حسنعلی در سنین جوانی و أوائل دورة زندگی ، به أعلی المراتب و أسنی المطالب دست یافته ، و شخصیّت معنوی کم نظیری ، همانند : ملاّ عبد الله تستری ، در یک اجازه علمی (نه یک برخورد عاطفیِ پدر و فرزندی ) « جعلنی فداه » ، برای او می نویسد .
ب - میر أبو القاسم استرآبادی ، معروف به میر فندرسکی ، دراجازه ای که برای او نوشته ، وی را ، « ألعلاّمة الفهّامه و مجتهد الزمان » دانسته است (2).
ج - شیخ أجلّ بهائی، نابغه بزرگ عالم اسلام و تشیّع ، در باره او نوشته است
أجَزتُ لِلوَلَدِ آلأعَزَّ الفاضِلِ الذَّکِیَّ الألمَعِیَّ ، ذِی الفِطنَةِ الوَقّادَةِ ، وَ الفِطرَةِ النَّقّادَةِ ،
مُحرِزِ قَصَبِ السَّبقِ فی مِضمارِ الفَضَائِلِ ، صاحِبِ القَدحِ المُحَلّی بَینَ الأقرانِ وَ آلأماثِل، المُتَرَقّی فی مَعارِجِ الفَضلِ وَ الکَمالِ إلی أوجِ التَّرجیحِ وَ الإستِدلالِ ، شَمسِ الإفادَةِ وَالإفاضَةِ وَ المَجدِ الجَلِیَّ ، مَولانا حَسَنعَلی .. (3).
د- قاضی عزّ الدّین محمّد ، در اجازه ای که برای آن بزرگمرد نوشته ، او را چنین توصیف کرده است : إلتَمَسَ مِنَّی آلأخُ الذَّکُِّیُّ الألمَعِیُّ ، العامِلُ الکامِلُ الفاضِلُ سَیَّدُ العُلَماءِ وَ الأفاضِلِ المُتَرَقّی مِن رُتبَةِ التَّقلیدِ إلی رُتبَةِ الاجِتهادِ وَ الإستِدلالِ ،
المُحرِزُ فَضیلَةَ السَّبقِ فی مِضمارِ الفَضلِ وَ الکَمالِ ، شَمسُ فَلَکِ الإفادَةِ وَ بَدرُ سَماءِ الإفاضَةِ ، صاحِبُ المَزایا وَ الکَمالاتِ وَ المَجدِ اَلبَهِیّ ، مَولانا حَسَنعَلی ...(1).
وفات ملاّ حسنعلی تستری را ، بعضی ۱۰۲۹، و بعضی ۱۰۷۵ نوشته اند ، ولی صحیح همان است که در أوّل بحث آوردیم که ۱۰۶۹ میباشد ( به أعیان الشیعه ، چاپ جدید ، جلد ۵، صفحه ۲۰۲ ، مراجعه شود).
3- محقق سبزواری
سوّمین مدرّس عمده و بزرگ مدرسه ملاّ عبد الله ، فقیه نامدار و محقّق عظیم الشّأن ، علاّمه ، مولی محمّد باقر بن محمّد مؤمن سبزواری ، معروف به (محقّق سبزواری ) صاحب کتاب ذخیره و کفایه ( در فقه ) می باشد ، که پس از کناره رفتن ملاّ حسنعلی تستری از مقام تدریس رسمی مدرسه ملاّ عبدالله ، به عنوان مدّرس رسمیِ این مدرسه ، تعیین گردیدند (2).
درباره شخصیت علمی و آثار محقّق سبزواری ، در بخش « خاندانهای علمی اصفهان » بررسی نموده ایم
۴- میرزا جعفر شیخ الإسلام
چهارمین مدرّس رسمی بزرگ مدرسه ملاّ عبد الله ، فقیه محقّق و مدرّس عالی مقام ، میرزا جعفر شیخ الإسلام ، فرزند محقّق سبزواری قدس سره بوده است (3)
1) أعیان الشیعه ، چاپ جدید ، جلد ۵، صفحه ۲۰۲
2) ریاض العلماء ، جلد 1، صفحه ۲۶۲، صاحب ریاض العلماء ، از محقّق سبزواری با عنوان المولی الأستاد الفاضل ، یاد میکند ( برای آگاهی از این مطلب، به مقدمہ ریاض العلماء ، به قلم آیة الله ، مرعشی نجفی ، صفحه ۱۶ مراجعه شود)
3) دار العلم شرق ( مخطوط)، صفحه ۱۸۱، ( برگه فرعی)
و هم چنین ، عدّه ای از خاندان علمی شیخ الإسلام ( خاندان محقّق سبزواری ) در این مدرسه تدریس می نموده ، و تولیت موقوفات مدرسه ملاّ عبدالله را ، بر عهده داشته اند (1).
۵- آقا سید محمد جواد مسجد شاهی
وی فرزند آقا سیّد محمّد علی ، معروف به آقا مجتهد میباشد ، و عالمی کامل و مجتهدی بارع بوده ، و در مدرسه ملاّ عبد الله ، إمام جماعت و مدرس بوده ، و در سال ۱۳۵۷ قمری وفات یافته است(2).
آقا سیّد محمّد جواد مسجد شاهی ، درس پرجمعیتی داشته ، و مردی زاهد بوده ، و درس خارج می گفته است (3)..
۶- حاج میرزا أبو الفضل خاتون آبادی
فقیه جامع و عالم زاهد و مدرّس مقدّس ، مرحوم آیة الله ، حاج میرزا أبو الفضل خاتون آبادی ، متوفّای ۱۳۸۸ قمری (4).
وی فرزند حاج میرزا حسین نائب الصّدر ، و برادر فقیه و اصولی عظیم الشّأن ، مرحوم حاج میر محمّد صادق مدرّس خاتون آبادی ، (که از چهره های مبرّز علمی و اجتماعی و از رؤسا علماء اصفهان بوده ) می باشد .
1) برای آشنائی با خاندان علمی شیخ الاسلام ( خاندان محقّق سبزواری ) به بخش ( خاندانهای علمی اصفهان ) ، در همین کتاب و نیز کتاب دانشمندان و بزرگان اصفهان ، صفحه ۲۲۷ تا ۲۲۹ مراجعه شود
2) دانشمندان و بزرگان اصفهان ، صفحه ۱۵-۱۶
3) اظهارات آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی
4) دانشمندان و بزرگان اصفهان ، صفحه ۳۴۰
معظّم له ، در مدرسه ملاّ عبد الله تدریس می نموده ، و إمام جماعت مسجد مدرسه بوده است .
و هم چنین در مدرسه ملاّ عبد الله ، علماء و فضلاء دیگری در طول زمان ، اقامت و تحصیل علم داشته ، و یا تدریس و تألیف نموده اند ، که به عنوان نمونه از : ضیاء کفرانی ، متوفّای ۱۰۵۲ ، که از نویسندگان دفتر دیوان و شاعری خوش طبع بوده ، و حاج میرزا بهاء خواجوئی ، که شاعری آدیب و خوش خط بوده ، و مرحوم آیة الله ، حاج سیّد مصطفی مهدوی هرستانی ، متوفّای ۱۴۰۹ قمری ، که از علماء بزرگوار و مورد توجه عمومی علماء و مردم با ایمان بوده ، و در مسجد مدرسه ، اقامه جماعت می نمودند ، و مرحوم آیة الله ، حاج شیخ علی قدیری کفرانی ، متوفّای ۱۴۰۷ قمری ، که در مدرسه ملاّ عبد الله ، تدریس مینمودند ، می توان یاد نمود .
آثاری دیگر، از سابقه علمی در مدرسه ملا عبدالله
محمد مقیم بن ملاّ أحمد گیلانی رانکوئی ، در روز شنبه بیست و سوّم جمادی الثّانیه ۱۰۷۳، در مدرسه ملاّ عبد الله ، نسخه ای از کتاب من لا یحضره الفقیه شیخ صدوق را ، به پایان رسانیده ، که این نسخه به خطّ نسخ میباشد ، و در کتابخانه ملّی ملک موجود است (1).
و شخصی به نام سعید بن میر محمّد یوسف حسینی ، در سال ۱۰۹۷، نسخه ای از حاشیه شرح اشارات خواجه طوسی را ، که از میرزاجان باغنُوی متوفّای ۹۹۴ میباشد ، در مدرسه ملاّ عبدالله نوشته است (2).
مدرسه میرزا شاه حسین
مقصود ، مدرسه هارونیّه است ، به عنوان یاد شده ، مراجعه شود .
مدرسه میرزا تقی
منظور ، مدرسه خالصیّه است ، به عنوان یاد شده ، مراجعه شود .
۲۰- مدرسه میرزا حسین
مدرسه ای است در بازار چه بید آباد ، و در جوار مسجد مرحوم سیّد شفتی ، که در تاریخ ۱۰۹۹ ، ساختمان آن به پایان رسیده است .
تأسیس و وقف مدرسه ، از « عزّت نساء خانم » دختر میرزا خانا قمی می باشد ، که جهت سکونت طلاّب علوم دینیّه ، از فرقه اثنی عشریّه ، معیّن نموده ، و تولیت آن را در مرتبه اول ، برعهده محقّق نامدار ، آقا حسین خوانساری قرار داده و به علّت رحلت آن بزرگمرد ، در سال ۱۰۹۹ ، أمر تولیت را بر عهده فرزند ایشان ، فقیه بزرگ ، آقا جمال خوانساری ، مقرّر کرده ، و پس از ایشان ، أعلم و یا أسن أولاد آن بزرگمرد را ، متولّی قرار داده است (1). تاریخ وقفنامه ۱۱۰۴ و اضافات آن، به تاریخهای ۱۱۰۶ و ۱۱۰۷ میباشد (2)
أشعاری که در کتیبه سردَرِ مدرسه نوشته شده ، از شاعری متخلّص به (سامی ) می باشد ، و نشان میدهد که تأسیس مدرسه در دوره شاه سلیمان صفوی است ، و آخرین شعر کتیبه ، چنین می باشد :
بهر تاریخ این بنا (سامی)
( مجمع أهل فضل ) کرد رقم
۱۰۹۹
میرزا حسین ، ظاهراً از أولاد و أحفاد عزّت نساء خانم ، و میرزا مهدی ( شوهر او ) بوده ، که پس از فتنه أفغان ، متصدّی تعمیر مدرسه ، و إسکان طلاّب در آن بوده ، و مدرسه به تدریج ، به نام او شهرت یافته است (1).
مدرسه میرزا حسین یک طبقه است ، و ۲۷ حجره دارد ، و مدرس و مسجد آن در طرف غربی ، و دَرِ و دالان آن ، در طرف شرقیِ مدرسه می باشد ، و در تزئینات آن ، از کاشی و آجر استفاده شده ، و مساحت آن ۴۵ × ۵۰ متر می باشد ، و مجموعاً مدرسه ای آباد و جالب توجّه است .
سنگاب مدرسه مورّخ به تاریخ ۲۳ ذی الحجّه ۱۲۷۵ میباشد ، که نشان میدهد در آن دوره ، آباد و معمور بوده است .
در حال حاضر ، ۳۰ نفر از طلاّب علوم دینیه در آن ساکن می باشند ، و در رتبه های درسی مقدّمات و سطوح و خارج، اشتغال به تحصیل دارند، و عموماً در درسهای مدرسه های صدر و ذو الفقار و ... ، شرکت می کنند .
چهره های علمی مدرسه میرزا حسن
عدّه ای از علماء و فضلاء بزرگ ، در طول تاریخ مدرسه ، در این مجمع علمی ، تحصیل و یا تدریس نموده اند ، که ذیلاً به نام و شخصیت برخی از آنها اشاره می نمائیم :
١- مرجع بزرگوار و فقیه و زعیم نامدار ، مرحوم آقا سیّد محمّد باقر شفتی متوفّای ۱۲۶۰، ( بانی مدرسه و مسجد سیّد ) که قبل از تأسیس مسجد سید ، در مدرسه میرزا حسین ، تدریس می نموده اند (2).
۲ - مرحوم آیة الله ، آقا سیّد محمّد حسین نجف آبادی ، متوفّای ۱۳۳۱ قمری
که از شاگردان مرحوم میرزا محمّد حسن شیرازی و مرحوم آخوند خراسانی و آقا سیّد محمّد کاظم یزدی بوده ، و به مقام اجتهاد نائل گردیده بوده است . وی هشت سال در حوزه علمیّه اصفهان اقامت داشته ، و در مدرسه میرزا حسین ساکن بوده ، و سطوح فقه و اصول را ، تحصیل کرده است (1).
3 - أدیب و شاعر و مدرّس نامدار ، مرحوم میرزا یحیی مدرّس بید آبادی ، متوفّای ۱۳۴۹ قمری ، که از أحفاد ملاّ محمّد باقر ( محقّق سبزواری ) بوده ، و در اصفهان و نجف تحصیل علم کرده ، و از شاگردان شیخ انصاری و حاج شیخ محمّد باقر مسجد شاهی و آخوند ملاّ محمّد کاشانی و صاحب روضات ، و دیگر بزرگان بوده است (2). وی حوزه درسی مورد توجّهی داشته ، و در شعر و أدب ، دارای مقامی بلند بوده ، و مجمع أدبیِ او ، مورد علاقه مدّاحان و مرثیه سرایان خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام بوده است ، و دیوان شعری دارد (3)که از شهرت زیادی برخوردار می باشد . مرحوم میرزا یحیی مدرّس ، در خانه خود ، و نیز در مدرسه میرزا حسین تدریس می نموده است .
۴- مرجع عالیقدر جهان شیعه ، فقیه نامدار ، مرحوم آیة الله العظمی ، آقا سیّد ابوالحسن مدیسه ای اصفهانی ، متوفّای ۱۳۶۵ قمری ، که در علوم عقلی و نقلی ، جامع ، و در تدبیر و لیاقت اداره امور حوزه علمیّه و جامعهٴشیعه ، سرآمد بوده است . آن بزرگمرد، مدّتی در اصفهان ، در مدرسه میرزا حسین تحصیل و تدریس نموده است (4).
۵ - حاج آقا جمال الدّین خوانساری ، متوفّای ۱۳۹۱ قمری ، که عالمی فاضل و خلیق ، و آخرین شخصیّت علمی - دینی ، از خاندان علمی خوانساری میباشد . وی در مدرسه میرزا حسین تدریس می نموده است (1).
آثاری از مدرسه میرزا حسین
نسخه ای از حاشیه بر شرح اشارات ، که مُحَشَّی آن ، ملاّ عبد الرّزاق لاهیجی میباشد ، به وسیله علی أکبر بن محمّد کریم طبیب ، در مدرسه میرزا حسین نوشته شده ، به تاریخ ۲۴ ربیع الثانی ۱۲۵۶ ، و این نسخه در کتابخانه آستان قدس رضوی علیه السلام موجود است (2).
و هم چنین ، همین کاتب ( علی أکبر بن محمّد کریم طیّب ) نسخه ای از حکمت عرشیّه ملاّ صدرای شیرازی را ، به خطّ نستعلیق و شکسته ، در مدرسه میرزا حسین اصفهان ، در ذی الحجّهٴ۱۲۶۳، کتابت نموده است (3).
۲۱- مدرسه ناصریه (ناصری)
مدرسه ای است در ضلع جنوب شرقی مسجد جامع عبّاسی ( مسجد شاه = مسجد إمام ) که در دوره شاه عبّاس أوّل پایه گذاری شده ، و در دوره شاه سلیمان صفوی تکمیل گردیده ، و در زمان ناصرالدّین شاه قاجار ، تعمیرات أساسی یافته ، و به همین مناسبت ، به نام (ناصریّه ) و (ناصری ) خوانده می شود .
حجرات مدرسه ، فقط در طرف شرق مدرسه است ، و تزئینات آن به وسیله
کاشی خشت هفت رنگ انجام گرفته ، و نمای جالبی دارد .
ایوان جنوبیِ مدرسه ، دارای لوحه ها و کتیبه هائی است ، که در ضمن آنها صلوات بر چهارده معصوم نقش بسته ، و با چنین عبارتی ختم شده ، و تاریخ گذاری گردیده است : کتبه محمّد رضا الإمامی ۱۰۷۷(1).
کتیبه داخل محراب ایوان یاد شده ، که در زمان شاه سلیمان صفوی نصب گردیده ، به خطّ ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی ، و به قلم محمّد محسن امامی، به این شرح است:
بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ قالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ، لَو أنَّ الغیاضَ (2)
أقلامُ، وَ البَحرَ مِدادُ ، وَ اَلأرضَ قِرطاسُ ، وَ الجِنَّ وَالإنسَ حُسّابُ وَ کُتّابُ ، ما أحصَوا فَضائِلَ عَلِیَّ بنِ أبی طالِبٍ صَلَواتُ اللهِ عَلَیهِ ، کَتَبَهُ مُحَمَّد مُحسِن الإمامی ۱۰۹۵ (3).
مدرسهٴناصریّه و مسجد جامع عبّاسی ( مسجد شاه ) ، از نظر داشتن مفاخر علمی و سکونت و تدریس علماء بزرگ ، در رابطه نزدیک میباشند (4)ولی بالخصوص ، نام بعضی از بزرگان ، در زمره ساکنین یا مدرّسین مدرسهٴناصریّه ، ذکر گردیده ، که به دو نفر اشاره مینمائیم :
١- مجتهد اصولی و مدرّس نامدار ، آقا شیخ أحمد مدرّس زنجانی اصفهانی ،
1) گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، صفحه ۴۵۴
2) غِیاض ، جمع غَیضَه است ، به معنی درخت فراوان ، در محلّی که آبها جمع می شود ، و به زمین فرو می رود، و به معنی بیشه و جنگل می باشد
3) این حدیث را ، در کتاب مأة منقبة إبن شاذان (که با تحقیقات مؤسسّة الإمام المهدی قم ، زیر نظر حضرت آیة الله ، آقای حاج سیّد محمّد باقر موحّد ابطحی دام ظلّه ) چاپ شده ، در صفحه ۱۷۶ نقل نموده اند ، با ذکر استاد فراوان حدیث ، از کتب معتبر و معروف شیعه و سنّی
4) به بخش مسجد جامع عبّاسی ، در قسمت ( مساجد مرکز فعالیّت علمی ) رجوع شود
متوفّای ۱۳۶۹ قمری ، که تحصیلات خود را در حوزه های علمیّه زنجان و قزوین و نجف اشرف انجام داده ، و پس از نیل به مقام اجتهاد ، به حوزه اصفهان مهاجرت کرده ، و در مدرسه ناصریّه ، سکونت نموده است (1). وی معروف به مدرّس صدری می باشد . مرحوم زنجانی ، عالمی محقّق ، و شاعری أدیب ، و صاحب أثرِ قلمی به نام وجیزه در فرق بین سحر و معجزه ، و أثر دیگری به نام هدایة الأنام ( منظومه ای در کلام ) بوده است (2).
۲- عالم فاضل و مجتهد ، حاج ملاّ اسماعیل بن ملاّ محمد نقنه ای ، متوفّای ۱۳۵۰ قمری ، که از یاران و نزدیکان خاندان علمی نجفی ( آقایان مسجد شاهی ) بوده است (3)
۲۲ - مدرسه نوریه
مدرسه ای است در بازار بزرگ اصفهان ، نزدیک مسجد جامع از یکطرف ، و مدرسه کاسه گران از طرف دیگر، و دَرِ آن ، مقابل بازار ریسمان باز می شود
مساحت آن در حدود یک هزار و سیصد متر (۳۰ × ۴۵ ) می باشد ، و ۲۲ حجره و یک مَدرس به صورت ایران در طرف غرب ، و یک کتابخانه در طرف شرق دارد، و به شکل یک طبقه است .
بانی مدرسه ، میرزا نور الدّین محمد جابری أنصاری ( از أجداد میرزا حسن خان جابری أنصاری ، صاحب کتاب تاریخ اصفهان و ری ) می باشد . طبق نوشته کاشی کاریهای سردَرِ مدرسه ، که در ضمن تعمیرات دورة أخیر ( در سال ۱۳۴۷ شمسی ) نصب گردیده ، تاریخ وقف مدرسه ، ۱۰۶۴ هجری قمری
می باشد ، ولی به نوشته جابری أنصاری در تاریخ اصفهان و ری صفحهٴ۳۰۷، بنای مدرسه متعلّق به دورهٴسلطنت شاه سلیمان صفوی و سلطان حسین صفوی می باشد، و با توجّه به این که ، جلوس شاه سلیمان به سلطنت، در سال ۱۰۷۷، و جلوس سلطان حسین ، در سال ۱۱۰۵ میباشد ، تفاوت و ناهماهنگی بین دو نقل ، روشن میگردد ) ، و به نظر میرسد که ، نوشته جابری انصاری ، که
۱- در کتاب تاریخچه أوقاف اصفهان ، به قلم عبدالحسین سپنتا ، از صفحه ۷۴ تا ۱۱۰ ، وقفنامه نور الدّین محمّد جابر أنصاری اصفهانی را نقل کرده ، و در ابتداء أمر ، به عنوان تیتر ، این عبارت را ذکر نموده است ( وقفنامهٴمدرسهٴنوریّهٴاصفهان ) و سپس شرحی راجع به مدرسه نوریّه نوشته ، و اشاره ای به تعمیرات مسجد جامع اصفهان ، که در سال ۹۹۶ به وسیله نور الدّین محمّد بن جلال الدّین محمّد حکیم اصفهانی انجام گرفته ، و اشاره ای به مسجد آقانور ، که در زمان شاه عبّاس أوّل شروع شده ، و کتیبه های آن ، به سال ۱۰۳۹ و ۱۰۴۳ میباشد ، نموده است ، در حالیکه : أوّلاً ، وقفنامه نور الدّین محمّد جابر انصاری ، هیچ اسمی از مدرسه ندارد، و وقفنامهای است برای مصارفی که در متن وقفنامه چنین ذکر شده ...، وقف مخلّد و حبس مؤبّد نمود، بر مرقد منور ، و مشهد معنبر معطّر آن حضرت ( مقصود ، إمام علی بن أبی طالب علیه السلام می باشند ) و باقی مشاهد شریفه ، همگی و جملگی و تمامی گری و ... ( به صفحه ۸۰ تاریخچه اوقاف اصفهان مراجعه شود ) و با مطالعه تمام وقفنامه می یابیم ، هیچگونه اسم و اثری از مدرسه نوریه در وقفنامه وجود ندارد . ثانیا ، اشتراک نام نور الدّین محمّد جابر انصاری ، و نور الدّین محمّد بن جلال الدّین محمّد حکیم اصفهانی ، نباید منشأ اشتباه شود ، در حالی که وقفنامه و آثار نور الدّین محمّد جابر انصاری ، متعلق به سالهای ۱۰۵۸ به بعد است، و تعمیرات مسجد جامع و تأسیس مسجد آقانور ، متعلّق به سالهای ۱۹۹۶ و ۱۰۳۹ و ۱۰۴۳ میباشد ، و به خوبی روشن است ، که موارد یاد شده ، هیچ ربطی به هم ندارد، مخصوصاً با توجّه به سنّ نور الدّین محمّد جابر انصاری ، که هنگام تنظیم وقفنامه (سال ۱۰۵۸) ۵۲ ساله بوده ، و معلوم است که در سال ۹۹۶ هنوز متولّد نگردیده ، و شرائط ستی او در سال ۱۰۳۹ و ۱۰۴۳ ، مناسب برای کارهای بزرگ نبوده است .( در صفحات ۷۸ و ۹۰ کتاب تاریخچه أوقاف اصفهان ، دقّت شود).
دانشمندی محقّق بوده ، و از أحفاد بانی مدرسه می باشد ، از ارزش علمی بیشتری برخوردار است.
بالای دَرِ کتابخانه ، در کتیبه ای در کاشی کاری نوشته شده : با همکاری سازمان اداره اوقاف اصفهان ، کتابخانه و تعمیرات مدرسه نوریّه ، و کاشیکاری آن ، بإتمام رسید ۱۳۴۷ شمسی .
و در کتیبه ای ، که دور تا دور مدرسه ، بالای حجره ها به صورت کاشیکاری نصب گردیده ، أحادیثی از پیامبر أکرم صلی الله علیه وآله و فاطمه زهراء علیها السلام و أئمة معصومین علیهم السلام ، راجع به ارزش علم و عالم و تفقّه در دین ، جلب توجه مینماید ، و در طرف غرب مدرسه ، جنب ایوان چنین نوشته شده است:
به همّت أحمد نور الدّین ، نماینده تولیت مدرسه ، کاشی و تعمیرات مدرسه به اتمام رسید ۱۳۸۹ قمری .
در حال حاضر، جمعی از طلاّب حوزه علمیّه ، در مدرسهٴنوریّه سکونت دارند، و آباد میباشد .
چهره های علمی از مدرسه نوریّه
در طول تاریخ مدرسه نوریّه ، عدّه ای از فضلاء و علماء در این مدرسه تحصیل علم نموده ، و یا تدریس و تربیت طلاّب را بر عهده داشته اند ، که ذیلاً به نام برخی از آنها اشاره می شود:
١- عالم زاهد و مجتهد بزرگوار ، مرحوم آقا شیخ اسماعیل معزّی ، متوفّای ۱۳۶۳ قمری ، که از شاگردان مرحوم آخوند خراسانی و آقا شیخ هادی تهرانی بوده ، و در حوزه علمیّه اصفهان ، به تدریس و تربیت طلاّب اشتغال داشته ، و در حل و فصل خصومات ، و إفتاء و سایر برنامه های دینی ، همکار و یاور مرحوم آخوند فشارکی بوده است . تألیفاتی از قبیل : ۱ اصول الایمان، ۲- تقریرات
درس اصول مرحوم آخوند خراسانی ، ۳- شرح بر کفایة الأُصول، ۴- مجالس الموحّدین ، ۵- شانزده رساله در مباحث مختلف فقه و اصول، ۶- قضایای غریبه و عجیبه و ... ، داشته است (1).
مرحوم آقا شیخ اسماعیل معزّی ، پس از آنکه سالهای سخت و خفقانی شدید حکومت پهلوی سپری گردید ، و مدرسه نوره ، به صورت مخروبه ای در آمده بود، در إحیاء آن کوشیدند ، و چند نفر طلبه در آن إسکان دادند (2)و در نتیجه نه تنها مُدرّس مدرسه ، بلکه احیاگرِ آن نیز ، بوده اند .
۲- شاعر و ادیب و خطّاط أرزشمند ، میرزا علیرضا فرزند محمّد علی ، و متخلّص به ( پرتو ) و معروف به میرزا آقاجان، و متوفّای ۱۳۰۴ قمری، (3)که صاحب کتاب مآثر و آثار ، او را در خطّ نسخ ، استاد أجَلّ خطّاطین اصفهان دانسته و برخی او را در زمینه شعر ، مقدّم بر شعرای اصفهان و غیر آن ، شمرده اند (4)۳ - آقا محمّد علی مُذهَّب ، فرزند أبوطالب اصفهانی، متوفّای ۱۲۷۵ قمری ، و صاحب تذکرهٴیخچالیّه ، که در صنعت تذهیب و صناعت شعر ( مخصوصاً غزل ) مقام استادی داشته است (5).
اثری از مدرسه نوریّه
دانشمندی به نام سیّد علی أصغر بن قاسم طباطبائی زواره ای ، در ۲۷
شوّال ۱۲۳۲ ، نسخه ای از شوارع الهدایه فی شرح الکفایه را ، که تألیف حاج محمّد ابراهیم کلباسی میباشد ، در مدرسه نوریّه به پایان برده است (1).
۲۳ - مدرسه نیم آورد
یکی از مدارس مهم دوره صفویّه است ، که تاریخ بنای آن ، أوائل قرن دوازدهم می باشد، و هنوز بر استحکام و زیبائی و آبادیِ خود باقی است ، و از میراثهای گرانبهای فرهنگی اصفهان و حوزه علمیه ، به شمار می رود .
در مدرسه نیم آور ، کتیبه ای که ، نشان دهنده تاریخ تأسیس آن باشد ، وجود ندارد، و نویسندگان ، با توجه به نشانه هائی ، اظهار نظرهائی نموده اند .
جابری أنصاری می نویسد: دیگر از مدارس عهد صفویّه ، مدرسهٴنم آورد است ، و مدرسه کاسه گران ، که این دو مدرسه به سلطنت شاه سلطان حسین . به همت حکیم الملک و زنش ساخته شد ، مدرسه نم آورد را ، زینت بیگم ، زن حکیم الملک ، در ۱۱۱۷ بنا نمود ، و مدرسهٴکاسه گران را خود حکیم الملک ، قبل از ۱۱۱۷(2).
و مرحوم رفیعی مهر آبادی می نویسد : متولّی پیشین مدرسه ( آقا عطاء الله جدلی ، فرزند میرزا محمّد علی متولّی ، که أوّلی در ۱۳۱۳ و دوّمی در ۱۳۴۰ قمری وفات یافته اند ) که او هم از پدرش شنیده بود، می گفت : تاریخ وقفنامه مدرسه ، ۱۱۱۱ قمری بوده ، و مرحوم آقا جمال خوانساری ، مجری صیغهٴوقف ، و نیز ناظر قرار داده شده بوده است (3).
و باستانشناس محقّق ، دکتر لطف الله هنرفر ، نقل می نماید : .... بعضی آن را از بناهای دوره شاه سلیمان پنداشته اند ، امّا جابری أنصاری ... (1).
و آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی ، دربارهٴوجه جمع بین قول کسانی که مدرسه را مربوط به دوره شاه سلیمان می دانند، و کسانی که مربوط به دوره سلطان حسین صفوی می شناسند، می نویسد : و وجه جمع این دو قول آنکه ، در عهد شاه سلیمان شروع به ساختمان شده ، و در عهد شاه سلطان حسین ، تمام گردیده است (2).
مدرسهٴنیم آورد در جریب است (3)و تزئینات فراوان دارد ، و گچبری های جالبی در آن بکار رفته ، که بر زیبائی آن می افزاید ، و جالب توجه است که ، استادان فن ، به وسیله گچ های رنگارنگ ، نوعی مخصوص از معرق ، ترتیب داده اند ، که در أبنیهٴتاریخی دیگر نظیر ندارد (4).
مقرنسهای گچ بری و کاشی کاری های سردَرِ ، و داخل مدرسه نیم آورد ، و خطوط بنائی موجود در تزئینات مدرسه نیم آور ، از یک طرف ، نشانه هنر و ذوق هنرمندان مؤمن اصفهانی ، و از طرف دیگر، نمایشگر اعتقادات راسخ مردم اصفهان نسبت به أهل البیت علیه السلام می باشد . کتیبه أطراف سردَرِ مدرسه نیم آورد ، به خطّ ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی ، شامل سورهٴتوحید و چند آیه میباشد ، و در آخر کتیبه آمده است : قالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ
وَسَلَّمَ ، لَو أنَّ الغِیاضَ (1)أقلامُ، وَ البَحرَ قِرطاسُ ، وَ الجِنَّ حُسّابُ ، وَ الإنسَ کُتّابُ ، ما أحصَوا فَضائِلَ عَلِیَّ بنِ أبی طالِبٍ ، سنه ۱۳۴۹ (2).
عدد ۱۳۴۹ ، گویای تعمیرات و اقداماتی است که در تاریخ یاد شده انجام گرفته ، چنانچه تاریخ ۱۳۲۷ ، در دو محراب مَدرس جنوبی و شمالی مدرسه ، نشانه تعمیرات دیگری ، در آن تاریخ میباشد.
مدرسه نیم آور،در سالهای حدود ۱۴۱۰ قمری ، به وسیله آقای جدلی ، متولّی موقوفات مدرسه ، و با نظارت سازمان اوقاف اصفهان ، و با استفاده از کمک های مالی و معنوی آیة الله حاج آقا حسن فقیه إمامی دام عزّه ، و نیز در آمد موقوفات مدرسه ، تعمیراتی بسیار جالب و اساسی یافته ، و به راستی ، إحیاء گردیده است .
مدرسهٴنیم آور دو طبقه است ، و دارای ۶۴ حجره می باشد (3)، و دو مَدرس ( مسجد ) به صورت ایوان ، در دو طرف جنوب و شمال آن وجود دارد، و یک مدرس نیز در طرف شرق مدرسه هست ، چنانچه حجره بالای سردَرِ مدرسه ( در طبقهٴدوّم ) نیز ، گاهی به عنوان مَدرس استفاده می شده است .
مدرسه نیم آور محل اقامت وتدریس علماءبزرگ
مدرسه نیم آورد ، از پربرکت ترین مدارس علمیّهٴاصفهان می باشد ، و در
1) غِیاض ، جمع غَیضَه است ، به معنی درخت فراوان ، در محلّی که آبها جمع می شود و به زمین فرو می رود، و به معنی بیشه و جنگل می باشد
2) این حدیث را در کتاب مأة منقبهٴابن شاذان ، (که با تحقیقات مدرسة الإمام المهدی (عج) قم، زیر نظر آیة الله حاج سیّد محمّد باقر موحّد ابطحی مدّظلّه چاپ شده ) در صفحه ۱۷۶ نقل نموده اند ، با ذکر أسناد فراوان حدیث ، در کتب معتبر و معروف شیعه و سنّی
3) شمارهٴحجره های مدرسهٴنیم آور ، در کتاب آثار ملی اصفهان ، و دارالعلم شرق ، ۷۸ عده ذکر شده که صحیح نمی باشد
طول زمان ، محلّ اقامت و تدریس علماء بزرگ بوده است ، و شخصیّت های برجسته ای در عالَم فقه و اصول و حکمت و أدبیّات و ... ، در این مرکز دینی و علمی ، پرورش یافته اند ، که ذیلاً به برخی از آنها اشاره می شود، و البته برخی از این بزرگان ، در فصول دیگر کتاب ، به نحو مفصل تری مورد ذکر قرار گرفته اند .
١- عالم فاضل و فقیه جامع ، حاج شیخ محمد رفیع جیلانی (گیلانی)، متوفّای حدود ۱۲۴۵ قمری (1)که در حوزهٴاصفهان و نجف تحصیل علم کرده ، و از شاگردان سیّد بحرالعلوم بوده ، و تألیفاتی از قبیل : أصل الأُصول ( در شرح معالم به نحو مفصّل ) و جواهر آلأُصول ( حاشیه بر معالم) و حواشی بر در بحر العلوم و اللّئالی الثّمینه ، در شرح نهج البلاغه و ... ، داشته است (2).
وی مدتی در مدرسه نیم آور بوده است .
۲- حکیم ریاضی و عارف زاهد ، حاج ملاّ حسن آرندی نائینی ، متوفّای ۱۲۷۰ قمری . وی در مدرسه نیم آور ساکن بوده ، و تدریس می نموده ، و استاد علوم حکمت و ریاضی بوده است ، و بزرگان ، به او ارادت می ورزیده اند .
مرحوم حاج آقا بزرگ طهرانی ، درباره او می نویسند :
إشتَهَرَ عَنهُ أَنَّهُ لَو ألقِیَ عَلَیهِ ألفُ مَسئَلَةٍ فی أنواعِ العُلُومِ وَ شَتَّی الفُنُونِ ، أجابَ عَنها فِی الحالِ ، مِن دُونِ مُراجَعَةِ أیًّ مَصدَرٍ ، وَکانَ مِن أهلِ الکَشفِ وَ الأسرارِ وَ ذُوِی الباطِنِ (3).
و در کتاب مآثر و آثار دربارهٴاین بزرگمرد آمده است : در أنواع علوم ظاهر
و باطن ، به مقام کشف و شهود بود، اگر فی المثل در یک روز ، از هزار کتاب در فنون شتّی ، از وی حلّ مشکلات و رفع شبهات می خواستند ، بدون هیچ تأمّل ، همه را جواب می فرمود ، با آنکه ، أصلاً کتاب نداشت ، و أبداً به مطالعه وقت نمیگذاشت ، و این معنی در تسلّم، به مقامی است که هزاران کس از محصّلین اصفهان و مدرّسین آن سامان ، بارها آزموده اند، و به أشخاصهم احساس نموده اند ، و این نیست جز حقیقت مکاشفه، و این دعوی را ، براهین دیگر نیز ، از قبیل إخبار به انتشار تلگراف در ایران ، و صدمات شریعت از ظهور باب ( منظور میرزا علی محمّد باب رهبر فرقه ضالّهٴبابیّه است ) و غیرهما، که به طور تحقیق از وی شنیده شده است (1).
ملاّ حسن آرندی ، قبلاً شبانی می کرده و با هدایت حاج محمّد حسن نائینی ، به راه علم و ریاضت های نفسانی ، کشیده شده است .
۳- میرزا أبو القاسم رشتی ، فرزند حاج محمّد ابراهیم رشتی ، صاحب کتاب « تحفة النّاصریّه فی الفنون الأدبیّه » که در طهران ، در سال ۱۲۷۸ به صورت مجلدی بزرگ ، چاپ شده است (2). او در اصفهان ساکن بوده، و در مدرسه نیم آور ، تدریس ادبیّات عرب مینموده ، و پس از وفات ، در بقعه هارون ولایت ( هارونیّه ) مدفون شده است (3).
۴- فقیه و مجتهد زاهد و جامع ، حاج میرزا بدیع درب إمامی ، متوفّای ۱۳۱۸ قمری ، که از چهره های مبرّز علمی و تقوائی بوده ، و پدرانش عموماً از فضلاء
و علماء اصفهان بوده اند، و خودش علاوه بر مقام علمی ، در زمینه های فقه و اصول و سایر علوم حوزه ای ، تألیفاتی گوناگون در آن علوم ، و خطّی نیکو داشته ، و شعر می سروده است ، و جزء تألیفات او ، دیوان اشعار میباشد .
مرحوم حاج میرزا بدیع درب إمامی ، از مدرسین بزرگ مدرسه نیم آورد بوده است (1).
۵- فقیه جامع ، و عالم فاضل ، و حکیم زاهد ، حاج ملاّحسن درّی ، متوفّای ۱۳۳۶ قمری ، که صاحب تألیفاتی از قبیل : یک دوره فقه استدلالیِ فارسی ، و مناسک حجّ عربی استدلالی و مفصّل ، بوده است (2).
آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی ، ایشان را از چهره های برجسته در مدرسه نیم آورد بر شمرده اند (3).
۶- مجتهد عظیم الشّأن و فقیه محقّق ، مرحوم آقا شیخ عبدالکریم گزی معروف به ، آخوند گزی ، متوفّای ۱۳۳۹ قمری . وی از چهره های مبرّز علمی و اجتماعی حوزه علمیّه اصفهان در قرن چهاردهم می باشد ، و دارای سلیقهٴممتاز ، أخلاق پسندیده ، حسن تشخیص ، دقّت نظر و زهد واقعی بوده ، و در نتیجه ، در حوزه علمیّه ، و در میان طلاّب و در بین عموم مردم ، أعمّ از شهری و روستائی ، محبوبیّت عظیمی داشته است ، و لذا مرجع عام و خاص گردیده ، و در حلّ مرافعات و مخاصمات ، شخصیّتی بی نظیر و بی رقیب بوده است ، و همه به نظریاّت او احترام نموده ، و عمل می کرده اند.
تألیفات گوناگون ، تدریس دروس متعدّد ، و پاسخگوئی به سؤالات فراوان و متنوع ، از نشانه های قدرت علمی و تبحّر و تسلّط آن بزرگمرد میباشد .
مرحوم آخوندگزی ، از مفاخر حوزه علمیّه اصفهان ، و از مدرّسین برجسته مدرسه نیم آور بوده اند .
۷ - فقیه و اصولی عظیم الشّأن ، و مرجع عالی مقام ، مرحوم آیة الله العظمی ، آقا سیّد محمّد باقر درچه ای ، متوفّای ۱۳۴۲ قمری ، که از مفاخر حوزه علمیّه اصفهان ، و مدرسه نیم آور می باشند ، و حوزه درسی فقه و اصول اجتهادی ایشان، مورد توجّه فضلاء و محقّقین بوده ، و از شاگردان درس آن بزرگمرد ، در مدرسه نیم آور ، مرجع عالیقدر جهان شیعه ، آیة الله العظمی ، حاج آقا حسین طباطبائی بروجردی قدس سره بوده اند .
۸- عالم کامل و زاهد و مدرّس عالیقدر، مرحوم آقا سیّد محمّد امامی ( درب إمامی ) متوفّای ۱۳۵۹ قمری ، که از علماء معمّر و مشهور به زهد بوده ، و در مدرسه نیم آور ، تدریس فقه و اصول مینموده است .
۹- فقیه و اصولی مجتهد و بزرگوار ، و مرجع عظیم الشّأن ، مرحوم آیة الله ، آقا سیّد مهدی درچهای ، متوفّای ۱۳۶۴ قمری ، که از چهره های مبرّز در فقه و اصول بوده ، و از أکابر فقهاء و مدرّسین حوزه علمیّه اصفهان ، به شمار می رود . وی در مدرسه نیم آور و مسجد نو بازار ، تدریس می نموده ، و حوزه در سی او ، مجمع أفاضل بوده است .
۱۰- عالم فقیه و مدرّس مجتهد ، مرحوم آیة الله ، حاج آقا عطاء الله فقیه إمامی ، متوفّای ۱۳۸۷ قمری ، که در حوزه اصفهان و نجف ، و در محضر بزرگانی همچون ، آقا ضیاء الدین عراقی و آقا سیّد محمّد فیروز آبادی ( از اعلام نجف ) و آقا شیخ محمّد رضا مسجد شاهی و آقا سیّد محمّد باقر درچه ای و آقا سیّد
مهدی درچه ای ( از أعلام حوزه اصفهان ) کسب علم نموده ، و به مقام اجتهاد رسیدند . ایشان در مدرسه نیم آور ، به تدریس فقه و اصول و دیگر علوم حوزه ای ، اشتغال داشته اند .
۱۱ - عالم زاهد و مجتهد عادل ، مرحوم آیة الله ، حاج شیخ مرتضی مظاهری نجفی اصفهانی ، متوفّای ۱۴۰۹ قمری ، که در حوزه علمیّه اصفهان و نجف ، از محضر بزرگانی ، همانند : فقهای عظیم الشأن ، آخوند فشارکی و آخوند گزی و آقا سیّد أبو القاسم دهکردی و حاج میر محمّد صادق خاتون آبادی و نیز آیات عظام ، مرحوم آقا شیخ محمّد حسین نائینی ، و آقا ضیاء الدین عراقی و آقا سیّد أبو الحسن اصفهانی و حاج شیخ جواد بلاغی قدس سرهم ، بهره علمی گرفت، و به مقام منیع اجتهاد نائل گردید، و از عدّه ای از أعلام و مراجع بزرگوار به کسب اجازه اجتهاد مفتخر شد، و پس از مراجعت به اصفهان ، در مدرسه نیم آور به تحقیق و تألیف و تدریس پرداخت .
مرحوم آیة الله مظاهری ، کتابها و رساله های گوناگون در مسائل فقهی و اصولی و رجالی و اخلاقی نوشته اند ، که مجموعه آنها را در کتاب گنجینه دانشمندان، ۱۰ کتاب و ۱۱ رساله ، ذکر نموده است (1).
۱۲ - عالم جامع ، و استاد عظیم الشّأن ، و مدافع حریم ولایت ، مرحوم آیة الله آقای حاج سید أحمد فقیه إمامی ، متوفّای ۱۴۱۴ قمری ، که چهره ای مبرز و شخصیتی جامع علم و عمل و أخلاق داشتند ، و در سنگرهای تدریس و تألیف و خطابه و محراب ، آثاری برجسته در راه حفظ و حراست از دین و مکتب أهل البیت علیهم السلام ، از خود به جای گذاشتند، و نه تنها برای مدرسه
1) گنجینه دانشمندان ، جلد ۳، صفحه ۱۰۸
نیم آور ( محلّ عمده تدریس ایشان ) بلکه برای حوزه علمیّه و شهر تاریخی و مذهبی و با ولایت اصفهان ، افتخاری بزرگ به شمار می آیند .
مرحوم آیة الله إمامی ، در مدرسه نیم آور و مسجد سه راه نیم آور و مسجد بابا محمّد علی سقّا ( معروف به مسجد إمامی) و ... ، تدریس می نمودند ، و در زمینه های فقه و اصول و حکمت و تفسیر و حدیث ( شرح بحار الأنوار و نهج البلاغه و ...) و درایه و اخلاق ، جمع زیادی از فضلاء و طلاب حوزه علمیه را بهره مند می نمودند (1).
۱۳ - عالم جامع و استاد عظیم الشّأن ، آیة الله ، آقای حاج سیّد حسن فقیه إمامی دامت برکاته ، که از چهرهای مبرّز علمی و اجتماعیِ معاصر می باشند ، و در حوزه اصفهان ، از نظر تأسیس و یا تجدید بناء و تعمیر مدارس علمیه ، و نیز تدریس و تربیت طلاب ، نقش بسیار اساسی دارند ، و در حال حاضر، یکی از ارکان عظیم حوزه علمیّه اصفهان ، و از مفاخر جامعه روحانیّت می باشند، و جلسات درسی ایشان در مدرسه نیم آور ، از امتیازات این مرکز علمی ، می باشد (2).
۱۴ - عالم زاهد و مدرس بزرگوار، آیة الله ، آقای حاج شیخ حیدر علی محقق دامت برکاته ، که از چهره های شایسته ، و در حال حاضر، معمر ترین عالم دینی ، در حوزه علمیّه اصفهان می باشند ، و با لطف خدا ، به نحو مرتّب و منظّم، به تدریس
1) شرح حال جامع ، و نسبتاً مفصّل آن بزرگمرد را ، این نویسنده کمترین ، در کتاب مستقلّی به عنوان ( یادواره مرحوم آیة الله فقیه إمامی ) در دویست صفحه نوشته ، و به صورتی زیبا با عکسهای رنگی به چاپ رسانده ام
2) درباره فعالیّت های درسی و اجتماعی معظّم له ، در بخش « خاندانهای علمی اصفهان » ، و نیز در بخش مربوط به « مدرسه ذو الفقار » در همین کتاب ، و نیز در کتاب « یادواره مرحوم آیة الله ، فقیه إمامی » در بخش « چهره های علمی خاندان إمامی » ، به نحو مفصّل بحث کرده ایم
در مدرسه نیم آور و إمامت جماعت در مسجد ذوالفقار ( در مجاورت مدرسه ذوالفقار ) و ایراد سخنرانی های دینی ، در مسجد خودشان ، و نیز در مجالس مذهبی ، می پردازند .
آقای محقّق ، در حوزه اصفهان ، از محضر بزرگانی ، همانند : آقا شیخ محمّد رضا نجفی ، و آقا سیّد محمّد نجف آبادی ، و آقا سیّد علی نجف آبادی ، و درحوزه نجف ، از درس شخصیّت هایی همانند : آقا شیخ محمّد کاظم شیرازی و آقا میرزا ابراهیم اصطهباناتی و ... ، کسب علم نموده اند، و هم اکنون در مدرسه نیم آور ، به تدریس فقه و اصول استدلالی ، اشتغال دارند . این بزرگمرد ، دارای بیانی دلنشین می باشند، و گفتگوهای ایشان در مورد قضایا و شرح حال علماء و بزرگان دین ، شنیدنی و دوست داشتنی است (أدام الله عمره الشریف) .
و هم چنین در مدرسه نیم آور ، علماء بزرگ و مدرّسین عالیقدر و نویسندگان عظیم الشّأنی ، همانند : مرحوم میرزا محمّد حسین همدانی ، متوفّای ۱۳۲۵، و آقا میرزا محمّد علی تویسرکانی ، متوفّای ۱۳۲۹، و آقا میرزا محمّد حسن میردامادی ، متوفای ۱۳۳۳، و آقا میرزا أحمد ( مدرس خراسانی اصفهانی ) متوقای ۱۳۴۸، و آقا سیّد محمّد نوربخش ، ( مشهور به آقا سیّد آقاجان ) متوفای ۱۳۶۴، و حاج شیخ محمّد باقر قزوینی ، متوفّای ۱۳۶۵، و آقا سیّد محمّود درب إمامی ، متوفّای ۱۳۷۲ ، و مرحوم آقاسیّد جمال الدّین صهری ، متوفّای ۱۳۸۸، و آقاشیخ محمّد باقر ناصری دولت آبادی ، و آقا شیخ محمّد علی عالم حبیب آبادی ، متوفّای ۱۳۹۶، و استاد جلال الدّین همائی ، متوفای ۱۴۰۰، و مرحوم آقای أبو القاسم رفیعی مهر آبادی (صاحب کتاب آثار ملی اصفهان ) ، و حضرت آیة الله ، آقای حاج شیخ محمّد ناصری دولت آبادی دامت برکاته ، و جمع دیگری از علماء و فضلاء،
تحصیل علم یا تألیف و تدریس نموده و مینمایند ، و متأسّفانه در اثر کمبود فرصت ، از آشنائی با شرح حال آنها محروم گردیده ایم .
نسخه ای یادگاری از گذشته مدرسه نیم آور
در فهرست کتابخانه مجلس شورای ملّی (شورای اسلامی ) نسخه ای از کتاب گوهر یگانه ، از تألیفات صدرالدّین محمد شیرازی ( ملاّصدرا ) مورد معرفی قرار گرفته که در مدرسه نیم آور ، به دست أحمد بن علی محمّد رشتی، در سال ۱۲۱۸ نوشته شده است (1).
مدرسه نیم آور در حال حاضر
مدرسه نیم آور ، در حال حاضر از مدارس معمور و آباد میباشد ، و عموم حجرات آن مسکونی است ، و درسهای گوناگون در آن تدریس می شود .
۲۴ - مدرسه هارونیه « مدرسه میرزا شاه حسین»
مدرسه ای است در مجاورت صحن و بارگاه إمامزاده هارون ولایت (هارونیه ) در نزدیکیِ بازار بزرگ و مناره و مسجد علی ، که در دوره حکومت شاه اسماعیل أوّل صفوی ، تأسیس گشته ، و تاریخ آن، ۹۱۸ میباشد .
مدرسه ، سردَرِ مجلّلی دارد ، که به طرف صحن شمالیِ هارون ولایت ، باز می شود و کتیبه همین سردر است که ، ایجاد ساختمانهای فعلی را ، به زمان شاه اسماعیل أول ، منتسب می دارد ، و عبارت آن چنین است:
بِسمِه تَیَمُّناً بِذِکِرِه ، قَد اتَّفَقَت عِمارَةُ دارِ الوِلایَةِ وَ مَشهَدِ قِبلَةِ الإسلامِ بِمَیامِنِ فَیضِ بَحرِ وُجُودِ جَدَّ العَلِیَّ ، الَّذی قالَ النَّبِیُّ فی شَأنِهِ ، أنتَ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارُونَ مِن مُوسی ، فی أَیّامِ خِّلافَةِ والِی
1) فهرست کتابخانه مجلس شورای ملی ، جلد ۱۶ ، صفحه ۲۴۶
لِواءِ الوِلایَةِ فِی الأفاق ، مالِکِ سَریرِ الخِلافَةِ بِالإستحقاقِ ، الغازِی المُجاهِدِ فی سَبی اللهِ یِقاطِعِ البُّرهانِ ، ناصِرِ المُؤمنینَ ، أبِی المُظَفَّرِ ، السُّلطانِ شاه إسماعیل بَهادُرخان لأزال أبوابُ الخَیراتِ بِعَمیمِ لُطفِهِ مَفتُوحَةً، وَ أقطارُ الأرضِ بِأنوارِ مَعدِلَتِهِ مَحضُورَةً وَالأمصارُ بِسَعِی معمارِ إخشانِه مَعمُورَةً، وَ لبانی بِعَینِ عِنایَتِةِ مَلحُوظاً ، وَ مُموَفَّق لِلحَسَناتِ ، وَکانَ سَعیُهُ مَشکُوراً ، کُتِبَ فی أوائِلِ شَهرِ رَبیعِ الأوَّلِ مِن سَنَةِ ۹۱۸(1)
و در یک لوحه ، بالای در ورودی به خطّ نستعلیق سفید ، بر روی کاشی لاجوردی ، نام بانی ساختمان ، در یک شعر بدین ترتیب ، آمده است:
به اقبال خان دورمش کامکار
بماند از حسین این بنا یادگار
دورمش خان ، وزیر أعظم سلطان صفوی ، و حسین ، بانی و سازنده این بنای عظیم بوده است ، ولی جابری انصاری ، در تاریخ اصفهان و ری ، نظریّه دیگری را مطرح ساخته ، بدین شرح : ... مقابلش فرونیه است ، و آن مشتمل است بر بقعه امامزاده هرونیّه ، که در حاشیه روضات ، مرحوم آقا میرزا محمّد باقر چهارسوقی ، نبیره حضرت امام هادیش میدانند ، و صحنی بزرگ دارد ، و مدرسه جنب آن ، و بنای فرونیه ، بسی قبل از صفویه بوده ، چو سنگ بتی را که نوشته اند محمود (2)از بتخانه سومنات به اصفهان آورد، و در آستانه مدرسه به رو، أنداخت، و پس از پانصد و سی سال، دو نیمه کرده ، نیمی را در مدرسه میرزا شاه حسین ، وزیر طهماسب ( که به دست شاه قلی کشته شد) سنگاب ساختند ، گواه قِدمت آن مبانی ( = ساختمانها ) است . چو آن مدرسه ، جنب هرونیّه است ، تعمیرات هرونیّه ، قسمتی از حسین خان برادر دورمیش خان
شاملو ، به شاهیِ اسماعیل و طهماسب أوّل است ، حدود نهصد و هیجده تا نهصد و سی و هشت ...(1).
بنابر این نظریّه ، أصل بنای مدرسه ، مربوط به قبل از صفویّه ، و تعمیرات یا تجدید بنای آن، مربوط به دوره شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی است .
و به همین جهت ، احتمال داده شده ، که اصل مدرسه ، متعلّق به دوره غزنویان یا سلجوقیان باشد (2). مدرسه هارونیّه صحن متوسّطی دارد، و در أطراف آن ، حجُراتی قرار گرفته است ، و علاوه بر سردر باشکوه و جالبِ آن ، که کاشی کاری و تزئینات نفیس و ارزشمندی دارد ، ایوان جنوبیِ آن هم ، دارای محرابی است ، که با کاشیکاری معرّق نفیس ، تزئین شده است .
مدرسه هارونیّه ، در حال حاضر ، مسکونی طلاّب نمی باشد ، و فقط ، در برنامه های مذهبی و عزاداری ها و جشنهای دینی ، که وابسته به بقعه و امامزاده هارونیه است، مورد بهره برداری قرار میگیرد .
عکس
4-مدارس غیر موجود ، متعلّق به دوره صفویّه
اشاره
مدارس غیر موجود ، متعلّق به دوره صفویّه
در دوره صفویّه ، که اصفهان مهد علم و دانش و مرکز اجتماع علماء و فضلاء و چهره های مبّرز تحقیق و تألیف و تدریس بوده ، نیاز به تأسیس مدارس و مراکز فعّالیّت علمی در سطح وسیع ، احساس می شده است ، و لذا، مدرسه سازی جزء فرهنگ اجتماعی آن دوره ، قرار گرفته ، و شمار زیادی مدرسه ، تأسیس گردیده ، که برخی از آنها ، هنوز باقی است و در بخش جداگانه ، معرفی نموده ایم ) و تعداد بیشتری ، در اثر حوادث طبیعی یا تاریخی یا اجتماعی ، به ویرانی و در نهایت به نابودی کشیده شده است ، و ما در اثر تحقیق ممتد و بررسی کتاب ها و مدارک تاریخی گوناگون ، نام و محلّ و مشخّصات برخی از آن مدارس را به دست آورده ، و در این بخش ، ( به ترتیب حروف الفباء) مورد توجّه قرار می دهیم :
١- مدرسه آقا شیر علی
شاردن ، در سفرنامه اش از مدرسه ای به نام آقا شیر علی ، در کوچه ای به همین نام یاد میکند که در مجاورت حمّام و مسجدی با نام یاد شده بوده است (1).
احتمال دارد ، که مراد از آقا شیر علی همان آقا شاه علی دولت آبادی مستوفی
1) سفرنامه شاردن ، صفحه ۱۱۲
شاه عبّاس کبیر باشد (1).
۲ - مدرسه آقا کافور
در زمان شاه عبّاس ثانی ، مدرسه ای به وسیله حاجی آقا کافور ، صاحب جمع خزائن شاه عبّاس دوّم ، در نزدیکی بازار توپچی باشی و بازار محمّد أمین ، تأسیس گردیده ، که در حوادث تاریخی پس از صفویّه از بین رفته است ، تنها أثر باقی مانده مدرسه ، کتبیه سنگی نفیسی است که سالها در مسجد خان ، در محلّه دار البطّیخ ، نگهداری می گردید و نویسنده این سطور آن را دیده ام .
در این کتبیة نفیس که به خطّ خوب نستعلیق برجسته ، بر سنگ مرمر حجّاری شده و به قلم محمّد رضا امامی و مورّخ به سال ۱۰۶۹ هجری میباشد آمده است :
... کمترینِ این آستان ، حاجی کافور ... بنای این مدرسه عالیه کرد و وقف بر طلبة علوم اثناعشریّه نمود که طلبة علوم دینیّیة اثناعشریّه ، در محّل مزبور سکنی نموده و به إفاده و استفاده علوم دینیّیه و معارف یقینیّه مشغول شوند، باشد که ثواب آن به روح پرفتوح حضرات أئمّه معصومین صلوات الله علیهم أجعین ... عاید گردد بحقّ النّبی و آله (2).
نویسنده متتبّع ، آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی می نویسند :
به نظر می رسد محّل مدرسه ، در حوالی مسجد خان و شاید خانه مجاور آن قرار داشته و در اثر مرور زمان خراب گردیده و کتیبه مدرسه را به مسجد منتقل
نموده و زمین آن را تصرّف نموده اند (1)و آقای عبّاس بهشتیان ، محلّ مدرسه را یکی از دو محل ، حدس می زنند :
١- همین خانه مجاور مسجد که آن را در قدیم دیده اند و نهر وسط خانه و طرز ساختمان اطاقها ، بی شباهت به مدرسه نبوده است .
۲- باغ و خانه ای که معروف به خانه پینه دوزها بوده و در این اواخر آقایان حسین و حسن معروف به دائی جواد ، آن را خریده و ساختمان کرده اند (2).
نعمت الله بن محمّد أمیر حسنی لاریجانی در تاریخ ۱۱۰۸ هجری ، مجموعه ای مرکّب از : 1- مائة منقبة من مناقب علیّ علیه السلام ، ( از ابن شاذان ) ۲ - ألتّحصین لأسرار مازاد من أخبار کتاب الیقین ، ( از رضی الدّین علیّ بن موسی بن طاووس حلّی ) ٣- کلمات حکمیّه را ، به خطّ نسخ در مدرسه کافوریّه اصفهان به پایان برده است (3)و این مطلب نشان میدهد که در آن تاریخ ، مدرسه معمور بوده است .
و در کتابخانه فرهنگ اصفهان ، نسخه ای از شرح قواعد حلّی موجود است که آن را آقا کافور در تاریخ جمادی الثانیه ۱۰۷۴ وقف بر مدرسه خود واقع در دروازه کرّان اصفهان نموده ، و تولیت آن را به سید روح الأمین نائینی ، مدرس مدرسه یاد شده (4)محوّل نموده است (5).
1) دار العلم شرق ( مخطوط ) ، صفحه ۱۵
2) دار العلم شرق (مخطوط ) ، صفحه ۱۵
3) فهرست کتابخانه آیة الله مرعشی قم ، جلد ۱۲ ، صفحه ۲۰۴
4) سیّد روح الأمین بن شمس الدین محمّد بن سیّد محمّد رضا مختاری نائینی اصفهانی صاحب کتاب تأویل آلایات و امام جماعت مسجد جامع عبّاسی و معاصر صاحب ریاض العلماء بوده است ( دانشمندان و بزرگان اصهقان ، صفحه ۳۴۶)
5) دار العلم شرق ( مخطوط ) ، صفحه ۱۵ - ۱۶
۳- مدرسه آقا کمال خازن
این مدرسه در محلّه مستهلک نزدیک شاهزاده ابراهیم بوده ، که به وسیله آقا کمال خازن ، صاحب جمع خزانه سلطان حسین صفوی ساخته شده ، و در سال ۱۱۰۸ هجری پایان یافته است .
قطعات کتبیه سنگی این مدرسه ، که زمان تأسیس و نام بانی ( آقا کمال خازن) و نام کاتب (عبد الرّحیم جزائری) و سلطان زمان ( سلطان حسین صفوی )، روی آن نقش بسته ، در سال ۱۳۴۳ شمسی به وسیله آقای دکتر هنرفر در مسجد رحیم خان ، رؤیت و قرائت شده است (1)و از ساختمان و دیگر آثار مدرسه ، چیزی باقی نمانده است .
۴- مدرسه آقا مبارک یا مبارکیّه
آقا مبارک از خواجگان شاه سلمیان صفوی بوده و مدرسه ای در شهر اصفهان در محلّه گلبهار ، ساخته که تاریخ دقیق بنای آن مشخّص نیست . در سال ۱۱۰۰ این مدرسه دائر بوده و رجالیِ نامدار و محقّق ، مرحوم حاج محمّد بن علی اردبیلی صاحب کتاب جامع الرّواة ، در آن سکونت داشته است.
پس از آن که تألیف کتاب یاد شده به اتمام رسید ، و مورد توجّه علماء بزرگ حوزه اصفهان قرار گرفت ، سلطان صفوی ( شاه سلیمان ) دستور داد که از این کتاب ، نسخه برداری شود ، در این هنگام ، مرحوم أردبیلی ( مؤلف عالیقدر کتاب ) جمعی از بزرگان علماء اصفهان ، همانند علاّمه ملاّ محمّد باقر مجلسی، و محقّق نامدار آقا جمال خوانساری ، و عالم و محقّق بزرگوار ، سیّد میرزا علاء الدّین گلستانه ، و فقیه و محقّق عظیم الشّأن ، شیخ جعفر قاضی ، و نیز بزرگان
1) گنجینه آثار تاریخی اصفهان، صفحه ۸۰۳ - ۸۰۴ و آثار ملی اصفهان، صفحه ۲۸ - ۲۹
و چهره های مبّرز دیگری همانند : فاضل سراب، آقا رضی الدّین محمد خوانساری ، ( برادر آقا جمال خوانساری ) ، و عدّه دیگری از علماء را ، دعوت نمود و در یک مجلس بزرگ علمی ، در این مدرسه با برکت ، همه را مجتمع نمود ، و نسخه ای از این کتاب ، که به دستور شاه سلیمان صفوی قرار بود تهیه شود ، هرکدام از بزرگان مجلس ، کلمه ای از خطبه آن را نوشتند ، مثلاً : علاّمه مجلسی(بسم الله الرّحمن الرّحیم ) و آقا جمال خوانساری ( ألحمد لله ) و میرزا محمّد گلستانه (الذی) و میرزا محمّد رحیم عقیلی (زیَّنَ قلوبَنا ) و شیخ جعفر قاضی (بمعرفة الثَّقات) و آقا محمّد رضی (و آلعدول ) و فاضل سراب ( و الأثبات و الأعیان ) و هرکدام از علماء حاضر ، کلمه ای از خطبه و مقدّمه کتاب را نوشتند ، و سپس کاتب تعیین شده ، کتاب را نسخه برداری نمود و در همان سال ، کتاب پایان یافت و علاّمه مجلسی آن را از طرف شاه سلیمان صفوی وقف نمودند ، و با خطّ خودشان صورت وقف را در پشت نسخه ، مرقوم فرمودند (1).
تشکیل چنین جلسه عظیمی ، با حضور علماء بزرگ و چنین مقدّمه نویسی ، کاملاً جالب و بی نظیر و از مفاخر تاریخی این مدرسه است .
محلّ این مدرسه ، در کوچه ای که از خیابان حافظ به سوی خیابان مشیر منتهی می شود ، بوده و در سال ۱۳۱۳ شمسی ( در دوره حکومت پهلوی اوّل ) این مدرسه تخریب گردیده و از طرف اداره فرهنگ ، دبستانی به نام ناموس در محلّ آن ایجاد گردیده (2)و هم اکنون در اختیار آموزش و پرورش می باشد
و برای دوّمین بار تجدید بنا گردیده ، و به صورت دبیرستانی به نام علاّمه مجلسی در آمده است .
قبر آقا مبارک در دالان مدرسه قرار داشته ، و شکل مدرسه مستطیل و دارای پانزده حجره بوده ، و در هنگام بازدید مرحوم صدر هاشمی در سال ۱۳۱۳ شمسی ، چند طلبه در آن سکونت داشته اند (1).
رفیع الدّین محمّد بن محمّد قاسم رشتی کوچصفهانی در تاریخ چهارشنبه ۶ صفر سال ۱۱۰۵ نسخه ای ، از محاکمات قطب رازی را در این مدرسه به پایان رسانیده و استنساخ کرده است(2).
و نیز نسخه ای از مفاتیح الغیب تألیف علاّمه مجلسی در تاریخ ۱۱۲۸ هجری در مدرسه آقا مبارک اصفهان تحریر شده است (3). و هم چنین دو کتاب از یک مجموعه خطّی ، در کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی به خطّ محمّد جعفر بن محمّد علی حائری ، موجود است که در مدرسه مبارکیّه اصفهان به خطّ نسخ نوشته شده است و تاریخ تحریر آن ۱۲۲۹ می باشد (4).
۵- مدرسه آقانور
مدرسه ای بوده در بازار اصفهان (5)و این غیر از مدرسه نوریّه (نزدیک مسجد جامع ) است . از تاریخ تأسیس مدرسه مطلبی به دست نیامده
واحتمالاً
متعلّق به دوره های پس از صفویّه است چنانچه احتمال میرود که مراد از این مدرسه ، همان مدرسه آقانور جولا( مسجد آقانور ) باشد .
۶- مدرسه آقانور جولا
شاردن در ضمن گزارش از وضعیّت محلّه حسینی و در دشت مینویسد : بعد از این خانه ( منزل میرزا جعفر قاضی ) به مدرسه باغ سهیل و خانه کلانتر می رسیم، سپس مدرسه آقانور جولا است که بالای محراب آن دو سنگ مرمر بزرگ یکی سفید رنگ و دیگری یشمی رنگ نصب شده و روی هریک جای پائی است که آنها را منسوب به حضرت علی (علیه السلام) می دانند (1)
در مسجد آقانور در محلّه در دشت ، هنوز جای قدمی که شاردن می نویسد موجود است بنابراین ، مراد از مدرسه آقانور ، همان مسجد آقانور است که شاردن در جائی با نام مدرسه و در جایی دیگر با نام مسجد ، از آن یاد می کند و دلیل آن هم این است که ، در مساجد جامع و مهم اصفهان ، حجره هائی ساخته می شده برای سکونت طلاّب و مجموعة (مسجد – مدرسه) شکل می گرفته است .
به نظر آقای مهدوی ( نویسنده معاصر)، ممکن است در قسمتی از مسجد که در دوره های بعد از تأسیس أوّلیه ، شبستان ایجاد گردیده ، مدرسه ای وجود داشته است که زیر نظر امام جماعت مسجد ( مرحوم حاج محمّد ابراهیم قزوینی) به علّت خالی از سکنه بودن حجرات ، تبدیل به شبستان مسجد شده باشد (2).
۷- مدرسه اسفندیاربیک
اسفندیارییک ، یکی از امرای شاه عباس کبیر و مشاور او بوده و ریاست
تشریفات حرم را داشته و در سال ۱۰۲۳ فوت شده است . وی مدرسه ای ساخته در کوچه ای که به نام اسفندیارییک نامیده می شود ، در جنب بازار چهارسو نقّاشی(1).
این مدرسه تا أواخر عهد قاجاریّه ( ۱۲۹۸ قمری ) باقی بوده و با چند مدرسه دیگر به عنوان هفت مدرسه یاد می شده در محلّه چرخاب و چهارسوق نقّاشی ، که همه آنها مخروبه گردیده و زمین هایش رها شده (2)و از مصالح آنها ، طبق حکم و اجازه یکی از مجتهدین بزرگ ، در ساختن مساجد مورد لزوم ، استفاده گردیده است (3).
مدرسه اسماعیلیّه تخت فولاد
از این مدرسه تحت عنوان مدرسه خاتون آبادی در تخت فولاد برده ایم
۸- مدرسه افتخار الملک
مدرسه ای بوده در محلّه شیخ یوسف بناء ، به نام بانی آن ، بانو افتخار الملک (4)که از این مدرسه و مشخّصات آن چیزی در دست نیست.
آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی می نویسند : کلمه افتخارالملک از ألقاب مردان است و اگر بانی مدرسه زنی بدین نام می بوده باید افتخار الدّوله باشد(5)ولی این تفسیر جای تأمّل است .
مدرسه أفندی
تحت عنوان مدرسه میرزا عبدالله افندی مورد بررسی قرار داده ایم .
۹- مدرسه ایلچی
مدرسه ای بوده در محلّه احمد آباد و کتابخانه ای هم داشته که تا سال ۱۲۳۸ قمری دائر بوده و از این کتابخانه ، کتابهائی در کتابخانه مجلس شورای ملّی موجود است (1)
نسخه ای از روضة الأنوار ، تألیف محقّق سبزواری به خطّ نستعیلق محمّد علیّ بن محمّد اسماعیل به تاریخ رجب ۱۲۴۲ در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است که در مدرسه ایلچی اصفهان ، نوشته شده است (2).
نسخه ای از برهان قاطع ، تألیف محمّد حسین بن خلف تبریزی را ، شخصی به نام محمّد علی بن اسماعیل ، به خطّ نستعلیقِ خوب ، در سال ۱۲۳۸ در مدرسه ایلچی ، واقع در محلّه أحمدِ آباد اصفهان ، نوشته است و این کتاب به شماره ۸۴۷ در کتابخانه مجلس شورای ملی موجود می باشد (3).
۱۰- مدرسه باغ سهیل
شاردن در ضمن گزارش از وضعیّت محلّه حسینی و در دست می نویسد :
بعد از این خانه ( منزل میرزا جعفر قاضی ) به مدرسه باغ سهیل و خانه کلانتر میرسیم ، سپس مدرسه آقانور جولا است(4).
ظاهراً مدرسهٴباغ سهیل ، حدود قبرستان ( شیر سبز ) بوده است که در این محل ، مقبره ای بوده منسوب به سیّد جعفر گلستانه ( از وزراء و مستوفیان عهد زندیه ) و عدّه ای از سادات خاندان گلستانه در همین حدود مدفون بوده اند و فعلاً ، آن مقبره به صورت مسجد در آمده است (1).
۱۱- مدرسه پریخان خانم
بانی این مدرسه یکی از بانوان حرم صفویّه بوده و مدرسه را در نزدیکی چهارسوق نقّاشی و چرخاب ( خیابان سیّد علی خان فعلی ) تأسیس کرده بوده و در أواخر دوره قاجاریّه ، همانند شش مدرسهٴدیگر، در همین منطقه ، مخروبه گردیده بوده و بنابر نوشته مرحوم جابری انصاری در تاریخ اصفهان و ری ، طبق حکم یکی از مجتهدین بزرگ ، از مصالح آنها در ساختن چندین مسجد بهره گیری می شود (2).
مدرسه توشمال باشی
مقصود ، مدرسه نجفیّه می باشد ، به عنوان یاد شده ، مراجعه شود .
۱۲ - مَدرس حاج طاهر شیرازی
نصر آبادی در تذکرهٴخود ضمن شرح حال میرأبوالقاسم فرزند سیّد میر علی ، که از سادات موسوی ، و أصلاً بیضاوی ، و از بنی أعمام سادات شولستانی می باشد ، می نویسد : مشارالیه جوانِ قابل صالحی است ، به کمال صورت و معنی آراسته ،
و به حُلیة شرم و آداب پیراسته ، چهار سال است که جهت تحصیل علوم به اصفهان آمده ، ألحال در مدرس حاج طاهر شیرازی به تحصیل مشغول است .
احتمال دارد که حاج طاهر شیرازی در مدرسه ای مخصوص و به نام خود، تدریس می کرده ، و ممکن است محلّ درس او ، یکی از مدارس یا مساجد یا خانه شخصی وی بوده است، و از عبارت بالا، مطلب قطعی درباره محلّ تدریس آن استاد و مدرّس علوم ، به دست نمی آید .
مدرسه حاج عبد الغفّار صرّاف
مدرسه ای بوده در نزدیکیِ مسجد حکیم ، که توسّط حاج عبدالغفّار صرّاف ساخته شده بوده و توسّط موقوفه خواران ، تبدیل به خانه شده است (1)
نویسندهٴمعاصر، آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی ، طیّ بررسی هائی ، به نتیجه رسیده اند که این مدرسه ، همان مدرسهٴحاجی کلباسی است ، که حاج عبدالغفّار صرّاف در آن تعمیراتی نموده ، و تا اواخر کار ، مرحوم عبد الغفّار ورشوساز زاهدی در آن روضه خوانی می نموده است (2).
۱۳ - مدرسه حاجی محمّد باقر
در فهرست کتابخانه آستان قدس رضوی ، در بخش معرفی یک نسخه خطّی از شرح بدایه شهید ثانی آمده ، که این نسخه را محمّد علی بن نورالله بیابانکی ، در ۱۸ ذیحجّهٴ۱۰۷۶ در شهر اصفهان در مدرسه حاج باقر تحریر نموده است (3).
و در کتاب آثار ملّی اصفهان و تاریخ مدارس ایران ، از همین مدرسه ،
به عنوان مدرسه حاج محمّد باقر مهابادی یاد شده است .
چنانچه در تذکرهٴ
نصر آبادی ، در شرح حال ملا محمد أمین ، متخلص به « واصل » می نویسد : جوانِ قابل آدمی رَوشی است ، تحصیل علوم نموده ، از گیلان به تبریز رفته ، بعد از آن به مشهد مقدّس رفته ، با ملاّ محمّد أمین اسطرلاب ساز ، مباحثه داشتند ، به اصفهان آمده ، به مدرسه حاج محمّد باقر مهابادی ساکن و به تحصیل مشغول شده است (1).
۱۴- مدرسه حکمتیّه
مدرسه ای بوده در چهار راه کرمانی ( أوّل کوچهٴمشیرالملک ) که تبدیل به مغازه هائی شده است (2). احتمالاً این مدرسه متعلّق به در و پس از صفویّه است ، ولی دلیلی مستند بر تاریخ آن به دست نیامد .
۱۵ - مدرسه حکیم
در فهرست کتابخانهٴمرکزی دانشگاه تهران ، در مورد مجموعه ای به شماره ۳۸۳۰ آمده است : اسماعیل ، آن را در سال ۱۱۷۳ در اصفهان خریده و در آخر آن ، شعر فارسی از آقا أسد الله ، مدرّس مدرسه حکیم نوشته شده است(3).
از عبارت بالا به خوبی وجود مدرسهٴحکیم مشخّص می شود ، ولی محلّ مدرسه معلوم نگردیده ، به نظر می رسد که ممکن است ، مقصود از این عبارت ، مدرسه شاهزاده ها باشد ، که به علّت نزدیکی آن به مسجد حکیم ، و نیز عنوان
مدرّس بزرگ و نامدار آن ، « آخوند ملاّ عبد الجواد حکیم خراسانی » ، متوفّای ۱۲۸۱ قمری (که حکمیی ریاضی ، و طبیبی أدیب بوده ) به نام «مدرسٴحکیم » خوانده می شده است (1).
نویسندهٴمعاصر ، آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی ، در زمینهٴعبارت بالا در مورد مجموعه خطّی شماره ۳۸۳۰، چنین اظهار نظر نموده اند :
بیان مزبور حاکی است که در سال ۱۱۷۳ مدرسه ای به نام مدرسه حکیم در اصفهان وجود داشته است (2).
ولی با دقّت بیشتر در عبارت یاد شده معلوم می شود ، که سال ۱۱۷۳ تاریخ خرید کتاب است ، ولی شعر فارسی آقا أسد الله مشخّص نگردیده ، که در چه تاریخی نوشته شده است ، و احتمال داده می شود که تاریخ آن ، همزمان بوده با دوره نامیدن مدرسه شاهزاده ها به نام مدرسه حکیم ، و در هر صورت ، اظهار نظر قطعی ، در مورد مدرسه حکیم ، احتیاج به دلائل روشن تری دارد .
برای آشنائی بیشتر، به بخش مربوط به مدرسه شاهزاده ها مراجعه شود .
۱۶- مدرسه خاتون آبادی ( اسماعیلیّه ) در تخت فولاد
یکی از مهمترین تکیه های تاریخی و ارزشمند تخت فولاد، که محلّ دفن علماء بزرگی از خاندان خاتون آبادی است ، تکیه خاتون آبادی میباشد ، که دارای گنبدی زیبا و کاشی کاری شده است .
أصل این تکیه مدرسه بوده ، و هفت حجره داشته ، و طلاّب علوم دینیّه در آن ساکن بوده اند ، چنانچه در کتاب وقایع آلسّنین و الأعوام خاتون آبادی، در ضمن
وقایع سال ۱۱۱۶ آمده است : فوت فاضل عالم عامل مجتهد ، عمّ أمجد ، میراسماعیل ، الشّهیر ب خواتون آبادی ، روز چهارشنبه چهارم ربیع الثّانی سنه هزار و یکصد و شانزده ، دفن او در مقبره ای که خود ساخته بودند ، در قبرستان بابا رکن الدّین (1)و مشتمل بر گنبدی است ، و هفت حجره دارد ، و هفت نفر طالب علم در آنجا سکنی دارند و موظّفند ، و هر ساله چهارده تومان ، در وجه طلبه آنجا مقرّر است (2).
۱۷- مدرسه خارج دروازه حسن آباد
در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ، نسخه ای از کتاب مختلف الشّیعه تألیف علاّمه حلّی ، به شماره ۱۴۷۲ موجود است که آن را شاهزاده بانوئی ، در یازدهم شوّال ۱۱۲۹، برای طلاّب مدرسهٴخارج درب دروازه حسن آباد سپاهان (اصفهان ) وقف نموده است (3).
به نظر نویسنده معاصر ، آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی ، مقصود از این مدرسه ، مدرسهٴمریم بیگم و واقف کتاب یاد شده ، همان مریم بیگم ( دختر شاه صفی ) می باشد (4)ولی دلیلی بر این اظهار نظر ، اقامه ننموده اند .
۱۸ - مدرسه خرابه
در کتاب فهرست کتابخانه مدرسه فیضیّه ، در ضمن معرفی یک نسخه خطّی از
حاشیه شیروانی بر شرح حکمة العین ، آمده است :
تَمَّت الرَّسالَهُ فی یَومِ الخَمیسِ مِن شَهرِ رَمَضانَ المُبارَکِ فی المَدرَسَةِ خَرابَةِ دارِ السَّلطَنَةِ إصفَهانَ ، فی سَنَةِ ثَلثَ وَعِشرُونَ وَ مِأتَینِ بَعدَ الألفِ ، مِنَ الهِجرَةِ النَّبَوِیَّةِ (1).
از این عبارت معلوم می شود که محل نوشتن نسخه خطّی یاد شده ، مدرسه ای بوده مشهور به خرابه ، و این مدرسه در سال ۱۲۲۳ هجری ، مسکونی و محلّ استفاده بوده است .
آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی نویسنده متتبّع معاصر می نویسند :
نگارنده را عقیده بر این است که در جنب این مسجد ( مسجد خرابه = مسجد خاکی واقع در محلّه خواجو ) مدرسه ای بوده، و یا آن که خودِ مسجد فعلی ، در قدیم ، مدرسه بوده به همین نام ، و تا تاریخ ۱۲۲۳ معمور و آباد بوده ، و سپس مخروبه گشته است (2).
19 - مدرسه خلیفه سلطان
در فهرست کتابخانه ملّی ملک ، نسخه ای از کتاب حاشیة تحریر القواعد المنطقیّه ، فی شرح الرّسالة الشّمسیّه ، مورد معرّفی قرار گرفته ، که به خطّ نستعلیق محمّد سلیم بن محمّد تقی رودباری می باشد ، و در سال ۱۰۶۴ در مدرسة سلطان العلماء، خلیفه سلطان نوشته شده است (3).
این مدرسه متعلّق به میر سیّد علاء الدّین حسین ، مشهور و ملقّب به سشلطان العلماء و خلیفة السّلطان میباشد ، که از چهره های مبّرز علمی شیعه در فقه
و اصول و کلام و تفسیر بوده ، و حاشیه هایش بر شرح لمعه و معالم و دیگر کتب علمی ، از شهرت و عظمت علمی برخوردار است ، و خاندانی بزرگ و علمی دارد ( چنانچه در بخش خاندان های علمی ، مذکور داشته ایم ) و خود، علاوه بر مقام علمی و قدرت تحقیق و تفکّر، سالها مورد مشورت و تبادل نظر سلطان صفوی ( شاه عبّاس کبیر ) بوده، و سالهائی مقام وزارت چندین سلطان را داشته، و در سال ۱۰۶۴ وفات یافته است(1).
ظاهراً منزل او در حدود محلّه ستّی فاطمه علیها السلام ( در نزدیکی مقبره سادات خلیفه سلطانی و قبرستان ستّی فاطمه علیها السلام ) بوده ، و احتمالاً مدرسه یاد شده در همان حوالی بوده است (2).
۲۰- مدرسه خواجه محبّت «خواجه مُحب=محبّتیّه»
مدرسه ای بوده در اصفهان ، که محمّد داود تویسرکانی ، برادر زاده قاضی حسن تویسرکانی ، در هنگامی که به قصد تحصیل علم به اصفهان می آید ، در این مدرسه اقامت می جوید ، و شاگردی عالم بزرگ ، نوّاب ، خلیفه سلطان را می نماید ، و خود، شخصی بوده با نهایت صلاح (3).
از بیان فوق استفاده می شود که ، محقّق و متفکّر نامدار ، مرحوم سیّد حسین خلیفة السلطان ، ملقّب به علاء الدّین ، و مشهور به سلطان العلماء ( چهره مبرّز خاندان علمی خلیفه سلطانی ، و وزیر و مشاور شاه عبّاس أوّل صفوی ، و متوفّای ۱۰۶۴)، در مدرسه خواجه محبّت ، تدریس می نموده است .
در فهرست کتابخانه مدرسه فیضیّه قم ، حاشیه ای از من لایحضره الفقیه به شماره مسلسل ۲۸۷۵ از مولی مراد تفرشی ، نقل می کند و گوید:
مولی مراد، مدرّس مدرسه محبّتیّه بوده ، و محلّ آن را محلّه باغات می نویسد ، و تحریر نسخه را ، در سال ۱۰۸۲ نقل می نماید (1). و نیز در فهرست کتابهای خطّی مدرسه فیضیّه ، نسخه ای از مطوّل تفتازانی ، مورد معرّفی قرار گرفته ، به خطّ محمّد زمان یارعلی ، که در سال ۱۰۷۱، در مدرسه خواجه محّب اصفهان ، نوشته شده است (2). و همچنین نسخه ای از شرح موجز القانون در کتابخانه مجلس شورای ملی موجود است ، به خط نستعلیق و شکسته نستعلیق ، از کاتبی به نام حسین بن اسماعیل لاهیجانی ، که در تاریخ پنجشنبه ۲۲ جمادی الثانیه ۱۰۵۹ در اصفهان ، در «مدرسه محبتیه » نوشته شده است (3). به نظر می رسد ، عنوان «خواجه محبت » و « خواجه محب » و « محبتیه » مربوط به یک مدرسه باشد ، و در هر صورت ، اثری از این مدرسه ، در حال حاضر ، وجود ندارد .
مدرسه خواجه مُحب
مقصود ، مدرسه خواجه محبّت می باشد ، به عنوان یاد شده ، مراجعه شود . ُ
مدرسه خواجه محرّم
مقصود ، مدرسه محرّمیّه می باشد ، به عنوان یاد شده ، مراجعه شود .
۲۱ - مدرسه دارالبطّیخ
شاردن ، در محلّه دار البطّیخ ، از مدرسه دارالبطیّخ و مدرسه گلگوز یاد
میکند که در زمان صفویه در اصفهان ، وجود داشته است (1)
به جز این نقل تاریخی ، أثر و نشانه ای از این دو مدرسه باقی نمانده است .
نویسنده معاصر ، آقای سید مصلح الدین مهدوی ، اظهار نظر نموده و نوشته اند : ظاهرة مدرسة دار البطیخ ، همان مدرسه تربت نظام است (2)
۲۲ - مدرسه دارالشّفاء
محمّد طاهر نصرآبادی ، در تذکره اش ، در شرح حال غیاثای حلوائی شیرازی می نویسد:
از أقران ملاّ ملهمی و میرزا نظام دستغیب است ، در فنّ قصیده و غزل قدرت کامل داشته ، از شیراز به اصفهان آمده ... و در دارالشّفای شهر ، که جنب قیصریّه است حجرهای در مرتبه فوقانی گرفته ، متوطّن شده است (3).
و در کتاب تاریخچه اوقاف اصفهان ، در میان بناهای خیر و موقوفات شاه عبّاس کبیر ، از مسجد شاه و میدان شاه و مسجد شیخ لطف الله و مدرسه دار الشفاء و ...، یاد شده است (4).
از عبارات یاد شده ، استفاده می شود که مدرسه دارالشّفاء ، متعلّق به دوره شاه عبّاس أوّل ، و دارای دو طبقه بوده ، که غیاثای شیرازی ، در حجره طبقه فوقانی آن ، سکونت داشته است .
گفته می شود که محلّ مدرسه دارالشّفاء ، همان جایی است که هم اکنون مسجد
دار الشفاء ( واقع در بازار نجّارها و مقابل بازار قیصریّه ) می باشد ، و از مساجد مهم بازار اصفهان ، به شمار می رود (1)
۲۳ - مدرسه دار العلم
در کتابخانه دانشگاه تهران ، نسخه ای از کتاب « تأویل الأیات الظّاهرة فی فضائل العترة الطّاهرة » تألیف : سیّد شرف الدّین علیّ حسینی استرآبادی نجفی ( از أعلام بزرگ شیعه در قرن دهم ) وجود دارد، که ناصر بن محمّد نجفی ، آن را در سال ۱۰۶۵، در مدرسه دارالعلم اصفهان نوشته است (2). از مطلب بالا ، معلوم می شود که در قرن یازدهم ، مدرسه ای با عنوان دارالعلم، در شهر اصفهان وجود داشته ، که فعلاً نشانه و اثری از آن باقی نمانده است .
۲۴ - مدرسه دده خاتون
این مدرسه نیز به وسیله یکی از بانوان حرم صفویّه ، به نام دده خاتون، تأسیس گشته ، در همان منطقه چهارسوق نقّاشی و چرخاب ( نزدیک خیابان سیّد علی خان فعلی) و تا أواخر قاجاریّه باقی بوده و به حکم یکی از مجتهدین بزرگ ، مصالح آن مدرسه و چند مدرسه دیگر در همان محل، که در معرض نابودی بوده، در ساختن چندین مسجد مورد استفاده قرار داده می شود (3).
به نوشته وقایع السّنین و الأعوام خاتون آبادی ( صفحه ۵۵۳) دَدِه خاتون جزء حجّاج و زائرین بیت الله الحرام در سال ۱۱۱۵ بوده ، که جمع زیادی از
بزرگان و رجال رسمی ، به زیارت عتبات عراق و مدینه و مکّه مشرّف شدند ، وضریح کاظمین علیها السلام را بردند و نصب نمودند ، و تعمیراتی در کربلا نمودند .
۲۵ - مدرسه زهراء بیگم
نزدیک مسجد ایلچی ، واقع در محلّه أحمد آباد ، مسجدی است به نام مسجد الزهراء علیها السلام که قبلاً به نام مسجد زهرا بیگم شهرت داشت .
به نوشته آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی ، در جنب آن مدرسه ای وجود داشته ، که در زمان نوشتن کتاب دارالعلم شرق ، خرابه آن باقی بوده است ، وکتیبه سنگی ، در اطاق قدیمی مسجد زهرا بیگم ، وجود داشته که به نام ضیاء الدّین بوده ، و نشان می داده که بانی اساس و بناء ، ضیاء الدّین بوده است . و آنگاه آقای مهدوی احتمال می دهند که ، مدرسه زهرا بیگم و مسجد زهرا بیگم یکی باشد (1).
۲۶ - مدرسه زینب بیگم
این مدرسه نیز از آثار یکی از بانوان حرم صفویّه ، و محلّ آن در نزدیکی چهارسوق نقّاشی و چرخاب بوده است ، و پس از ویرانی ، در اواخر دوره قاجاریه ، مصالح آن در ساختن برخی از مساجد شهر به کار می رود (2).
در کتاب دارالعلم شرق ( مخطوط ) صفحه ۱۲۱ آمده است :
زینب بیگم ، بانی مدرسه و بانی حمام زینب بیگم در محلّه درب کوشک ، دختر سلطان حسین صفوی می باشد .
مدرسه سعیدیّه
به عنوان مدرسه عیدیّه رجوع شود .
۲۷ - مدرسه شاه «مدرسه مسجد جامع عبّاسی»
در بخش معرّفی مساجدی که در شهر اصفهان مرکز فعّالیّت علمی و حوزه ای بوده ، نام مسجد جامع عبّاسی ( مسجد شاه ، مسجد امام فعلی) را ذکر کردیم و آن را یکی از پایگاه های مهم علمی در حوزه علمیّه اصفهان ، به شمار آوردیم و هم اکنون ( در بخش مدارس ) بیان می نمائیم:
مسجد جامع عبّاسی ، واقع در میدان نقش جهان ، که از مهمترین مساجد اصفهان و مشتمل بر ، برجسته ترین آثار معماری و کاشی کاری دوران صفوی می باشد ، در قسمت شمالی ، در طبقه دوّم ده حجره دارد ، و تا زمان تألیف کتاب « الإصفهان » به وسیله مرحوم جناب ، مسکونی طلاّب بوده ، و تعداد پانزده طلبه ساکن داشته است (1).
مرحوم سیّد عبدالله شوشتری جزائری ( نوه سیّد نعمت الله جزائری ) دربارة میر محمّد حسین بن سیّد محمّد شاه می نویسد:
ذهنی ثاقب و فکری صائب و شعوری بلند و فطرتی أرجمند داشت ، و در أواسط حال به اصفهان انتقال و مدّتی مدید ، در مدرسه شاه ساکن ، و بعد از آن به محلّ جعفر آباد اختیار سُکنی کرد و در آنجا وفات نمود (2).
و نیز درباره خواجه أفضل ، فرزند خواجه علی ، می نویسد : او در مبادی حال بعد از تحصیل مقدمات ، به اصفهان رفته ، و در مدرسه شاه حجره گرفته ،
هشت سال در آنجا مقیم بود (1).
و در کتاب دارالعلم شرق ، به نقل از فهرست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ، از نسخه ای از رساله ( ایمنی از بطلان نفس در پناه خرد ) تألیف کاشانی یاد می کند ، که به وسیله شیخ علیّ بن محمود کاتب ، استنساخ گردیده ، و در تاریخ چهارشنبه ۲۱ شوّال ۱۰۶۲ در مسجد جامع عبّاسی اصفهان ، از کتابت آن فارغ گردیده است(2). و در همین کتاب ، به نقل از فهرست کتابخانه مدرسه فیضیّه ، از نسخه ای از « حاشیه خفری » بر إلهیّات شرح تجرید قوشجی یاد می کند ، که در ( مدرسه ) جامع عبّاسی اصفهان ، در تاریخ ۱۰۷۲ به وسیله محمد باقر حسینی لاریجانی ، به خط نستعلیق نوشته شده است (3).
چهره های علمی مدرسه مسجد جامع عبّاسی
هم چنان که در بخش ، مسجد جامع عبّاسی متذکّر شده ایم ، مسجد و مدرسه شاه ، محلّ فعّالیّت درسی و تحصیل و تدریس شخصیّت هائی بوده که بعضاً ، از مفاخر حوزه های علمیه و از چهره های برجسته شیعه می باشند و در اینجا نیز ، به برخی از کسانی که در این مرکز علمی تحصیل یا تدریس داشته اند ، اشاره می نمائیم :
1- فقیه نامدار و مرجع عالیقدر شیعه ، مرحوم آقا سیّد محمّد کاظم طباطبائی یزدی قدس سره متوفای ۱۳۳۷ قمری ، که از مفاخر علمی ، و از مراجع شیعه در حوزه علمیّه نجف بوده اند و کتاب عروة الوثقی از میان آثار علمی ایشان ، محور مهمّی در فقه ، شناخته شده ، و عموم مراجع تقلید شیعه ، پس از آن بزرگمرد ، حاشیه بر آن نوشته اند ، و در ابتداء أمر ، از طلاّب این مرکز دینی و علمی بوده (4)و در
محضر بزرگانی همانند : صاحب روضات الجنّات و مرحوم آقا شیخ محمّد باقر نجفی مسجد شاهی ، و جمعی دیگر از فحول علماء اصفهان ، تحصیل علم نموده ، و به مرحله اجتهاد رسیده اند(1)
۲ - فقیه اصولی و حکیم متکلّم و رجالی مفسّر ، ملاّ فتح الله بن محمّد جواد ، مشهور به شیخ الشّریعه و شریعت اصفهانی متوفّای ۱۳۳۹ قمری ، که شخصیّتی ممتاز و جامع علوم عقلی و نقلی بوده، و از مراجع بزرگ شیعه در حوزه علمیّه نجف ، به شمار می رود . وی در اصفهان تحصیلات زیاد داشته ، و تدریس خود را در این حوزه، موافق اصول شیخ أعظم أنصاری قدس سره قرار داده (2)و از طلاّب و مدرسین مسجد و مدرسه شاه بوده است .
۳- مرحوم آقا سیّد محمّد تُرک ( خوئی ) ( متوفّای ۱۲۶۶ قمری ) که عالمی محقّق و مدرّسی فاضل بوده ، و امام جماعت و مدرّس مدرسه و مسجد شاه ، بوده است .
۴- مرحوم آقا سیّد محمّد جواد مسائلی ( خوئی ) فرزند آقا سیّد محمّد تُرک ، و متوفّای ۱۳۴۰ قمری ، که عالمی فاضل و امام جماعت و مدرّس مسجد و مدرسه شاه بوده است .
۵- مرحوم ملاّ اسماعیل نقنه ای ، متوفّای ۱۳۵۰ قمری که از مجتهدین (3)وعلماء بزرگوار ، و مدرّسین عظیم الشّأن به شمار رفته ، و از طلاّب و نیز مدرّسین مسجد و مدرسه شاه بوده است .
علاوه بر یادشدگان ، عدّه دیگری از علماء و مدرّسین ، در این مرکز علمی و دینی ، تحصیل و یا تدریس داشته اند ، که در بخش معرّفی مدرسه ناصریّه ، نیز به نام برخی دیگر ، اشاره می نمائیم .
۲۸ - مدرسه شاهپوریّه
در کتابخانه عمومی اصفهان ، ( متعلّق و متّصل به مدرسه سلطانی چهارباغ ) نسخه ای از إرشاد الأذهان علاّمه حلّی، به خط نسخ محمّد زمان بن درویش علی هزار جریبی ، موجود است ، که در شهر اصفهان ، در مدرسه شاهپوریّه ، به تاریخ محرّم ۱۰۸۷ تحریر شده است (1).
از این مدرسه و بانی و محلّ و سایر مشخّصات آن چیزی به دست نیامد .
29 - مدرسه شاهزاده ها «مدرسه حکیم»
مدرسه ای بوده در نزدیکی مسجد حکیم ، و در انتهای بازار رنگرزها ، که شهربانو خانم ، دختر سلطان حسین صفوی، آن را در زمینی به مساحت یک جریب و کسری ، به صورت دو طبقه تأسیس کرده بوده است (2).
این مدرسه ، در دوره حکومت پهلوی اوّل تخریب گردیده ، و به جای آن دبستانی به وسیله اداره فرهنگ آن زمان ، ساخته می شود . آقای رفیعی مهر آبادی (نویسنده آثار ملّی اصفهان ) در حال آبادیِ مدرسه ، آن را مشاهده نموده در حالی که پر از طلاّب علوم دینیه و به شکل دو طبقه بوده است(3).
علماء بزرگی در این مدرسه تدریس می نموده اند ، همانند :
۱- آخوند ملاّ عبد الجواد حکیم خراسانی متوفّای ۱۲۸۱ قمری (که حکیمی ریاضی و مدرسی طبیب و أدیب بوده است ) .
۲- آقا سیّد مهدی نحوی متوفّای ۱۳۰۷ قمری ( که از علماء و ادباء مشهور بوده ، و به علّت تخصص ایشان در تدریس علم نحو ، به «نحوی » مشهور گردیده اند ) (1).
۳- مرحوم آقا سیّد محمود مغنیگو ، متوفّای ۱۳۲۴ قمری ( که صاحب تألیفات و مدرّسی توانا و مشهور بوده ، و تخصّص ویژه ، در تدریس کتاب مغنی اللّبیب داشته است) (2).
۴- حاج میرزا محمّد باقر حکیم باشی ، متوفّای ۱۳۲۷ قمری ( که طبیبی حکیم وفقیهی أدیب و جامع ، به شمار رفته، و از شاگردان پدرش ملاّ عبد الجواد حکیم خراسانی ، و نیز علماء بزرگی همانند : آقا میر سیّد محمّد شهشهانی ، و حاج سیّد أسد الله شفتی ، و ملاّ حسینعلی تویسرکانی بوده است ) (3).
۵- سیّد شهاب الدّین نحوی ، متوفّای ۱۳۴۰ قمری ( که در علوم حکمت و فقه و اصول و ریاضی ، به مقامی أرزشمند نائل گشته ، و از شاگردان ملاّ حسینعلی تویسرکانی و میر سیّد محمّد شهشهانی و ملاّ عبد الجواد حکیم خراسانی و حاج سیّد اسدالله بیدآبادی بوده است) (4).
در فهرست کتب اهدائی مرحوم مشکوة به دانشگاه تهران ، از نسخه ای از کتاب وجیزه شیخ بهائی یاد شده ، که به خطّ نستعلیق می باشد ، و در سال ۱۲۲۲
در مدرسه شاهزاده ها ، کتابت شده است (1).
این مدرسه ، به مناسبت شخصیّت مُدرّس نامدار آن ( مرحوم ملاّ عبد الجواد حکیم ) و هم چنین ، به مناسبت نزدیکیِ آن به مسجد حکیم ، به نام «مدرسه حکیم » نیز ، خوانده شده است (2).
۳۰- مدرسه شاه طهماسب
در محلّه میدان کهنه و نزدیک قیصریّه کهنه ( که قبل از قیصریّه نو شاه عبّاس کبیر ، از مجلّل ترین أمکنه شهر بوده است ) مدرسه ای بوده ، به نام مدرسه شاه طهماسب (3)که در حال حاضر اثری از آن وجود ندارد .
۳۱- مدرسه شاه عبّاس
استاد سعید نفیسی ، در شرح حالی که برای شیخ بهائی نوشته ، در مقدّمه دیوان کامل شیخ بهائی ، از نسخه ای از رساله درایة شیخ بهائی یاد می کند ، که به خطّ عبد الله بن ابراهیم نعامی می باشد ، و کاتب در آخر آن نوشته است :
تَمَّت الرَّساَلُة المُبارَکَهُ فی تاریخِ یَومِ الجُمُعَةِ خامِسِ وَ العِشرینَ مِن شَهرِ ذِی الحَجَّةِ الحَرامِ ، أحَدِ شُهُورِ السَّنَةِ التّاسِعَة عَشَرَ بَعدَ ألألفِ هِجریَّةٍ نَبَویَّةٍ، عَلی مُهاجِرِها أفضَلُ الصَّلاةِ وَ السَّلامِ ، بِیَدِ لأقَلً الأذَلَّ ، تُرابِ أَقدامِ العُلَماءِ العامِلینَ ، الَّذینَ بِآثارِ أهلِ بَیتِ النُّبُوَّة ِمُقتَفینَ ، عَبدِ اللهُ بِن إِبراهیمَ الغُّامیِ الحواویزی بِبَلدَةِ إِصفَهانَ حَرَسَهَا اللهُ مِن آفاتِ آلزَّمانِ ، بِمَدرَسَةِ شاه عَبّاس ، نَصَرَهُ اللهُ عَلی أعدائِهِ (4).
و در تاریخ عالم آرای عبّاسی ، در ضمن معرّفی آثار شاه عبّاس در اصفهان ، پس از ذکر مسجد جامع عبّاسی ( مسجد شاه ) ، و مسجد شیخ لطف الله ( در میدان نقش جهان ) ، می نویسد:
و مدرسه و دارالشّفاء وحمامات و قیصریّه و بازارگاه دور میدان ، و کاروانسراهای عالی و ... (1).
و در فهرست کتابخانه مجلس شورای ملّی، نسخه ای از کتاب قواعد الأحکام علاّمه حلّی ، مورد معرفی قرار گرفته ، که در ذیل آن آمده است :
تَمَّ المُجَلَّدُ الثّانی مِن کِتابِ قَواعِدِ الأحکامِ ... فی مِصرِ اصفَهانَ فِی المَدرَسَةِ الشّاهیَّةِ الشَّهَنشاهِیَّةِ العَبّاسِیَّةِ ... عَلی یَدِ ... مُحَمَّد حُسَین بن مَحمُودِ بنِِِِِِِِِِِِِِِ عَلیَّ السَّلیمِی المازَندَرانی ... فی شُهُور سَنَةِ تِسعَ عَشَرَ وَ ألف هِجریَّةِ (2).
و نیز در پشت ورق دوّم ، از نسخه ای از جلد دوّم قواعد علاّمه حلّی ( که در کتابخانه شخصی علاّمه محقّق آقای سیّد محمّد علی روضاتی موجود می باشد ) چنین نوشته شده است :
قَد تَشَرَّفَ بِتَمَلُّکِ هذَا الکِتابِ المُستَطابِ بِعَونِ اللهِ المَلِکِ الکَریمِ ..... بِالبَیعِ الصَّحیحِ الشَّرعی ... مُحَمَّد کاظِم بن عَلاءِ الدَّولَةِ المَنُوچِهریَّ النّائینی ، فِی المَدرَسَةِ المِبارَکَةِ المُوسُومَةِ بِمَدرَسَةِ الشّاهیَّةِ مِن جُملَةِ مَدارِسِ دارِ السَّلطَنَةِ إصفَهانَ ، فی غُرَّةِ شَهرِ رَبیعِ الثّانی مِن شُهُورِ سَنَةِ أَربَعینَ وَ ألفٍ مِن الهِجرَةِ (3).
از عبارات یاد شده ، استفاده می شود، که مدرسه ای از آثار شاه عبّاس بوده ،
که در یک عبارت ، با نام مدرسه شاه عبّاس ، و در دیگری ، با عنوان مدرسه شاهیّه شهنشاهیّه عبّاسیّه ، و در سوّمی ، با عنوان مدرسه شاهیّه ، ذکر شده است ، ولی از محل و خصوصیّات این مدرسه چیزی به دست نیامد ، جز این که در نیمه أوّل قرن یازدهم ( تاریخهای ۱۰۱۹ - ۱۰۴۰ ) آباد و مسکونی و محلّ فعّالیّت علمی بوده است ، چنانچه از نوشته های فوق ، با صراحت استفاده می شود .
و البته با توجّه به این که مسجد جامع جدید عبّاسی ( که مشتمل بر حجرات درسی است و ما به نام مدرسه شاه « تحت شماره ۲۷ » از آن حجرات ، یاد نمودیم ) فرمان تأسیس آن ، از ناحیه شاه عبّاس صفوی در سال ۱۰۲۰ صادر گردیده ، در حالی که ( هم چنان که ملاحظه نمودید ) ، تاریخ نوشتن نسخه درایة شیخ بهائی و نیز تاریخ کتابت نسخه قواعد الأحکام علاّمه حلّی ۱۰۱۹( یک سال قبل از شروع ساخته شدن مسجد جامع عبّاسی و حجرات آن) می باشد .
بنابراین ، مدرسه شاه عبّاس ( مورد بحث ) غیر از مدرسه جامع عبّاسی می باشد، که در مجموعه مسجد قرار گرفته است .
3۲- مدرسه شفیعیّه أحمد آباد
جابری انصاری به دنبال ذکر مدرسه شفیعیّه دردشت ، از مدرسه شفیعیّه دیگری ، در اوائل محلّه أحمد آباد ، نام می برد که مساحت آن یک جریب وکسری بوده است ، و چنین می نویسد :
و در اوائل محلّه أحمد آباد نیز ، مدرسه شفیعیّه دیگری هست ، که آن نیز به همین میزان بود ( یک جریب و کسری ) و آن ساختمان محمد شفیع میرزای حسینی ، و سردری کاشی معرّق ، أشعاری داشت ، تاریخ آن هزار و نود و چهار به سلطنت شاه سلیمان ، و مادّه تاریخ مناسبی گوید:
خرد سال آغاز و انجام آن را
(در فیض ) گفت و ( مقام أفاضل)
(1)(2) این مدرسه در حوادث تاریخی گذشته ، از بین رفته ، ولی با توجّه به عبارت فوق ، تا زمان تألیف ( تاریخ اصفهان و ری ) باقی بوده است .
آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی ، اظهار داشته اند که : محلّ مدرسه شفیعیّه ، کوچه نواّب ( مقابل کوی دولت آبادی ) در فضائی که منسوب به نوابّها می باشد، قرار داشته و دبستان دخترانه کاوه ، به جای مدرسه شفیعیّه ساخته شده است (3)
۳۳ - مدرسه شمس آباد
مدرسه ای است در محلّه شمس آباد ، واقع در حاشیه خیابان شیخ بهائی ، که در زمان سلطان حسین صفوی ، به وسیله میرزا محمد مهدی عباس آبادی ، در سال ۱۱۲۵ قمری تأسیس شده است .
کتبیه سر در این مدرسه ، به خطّ ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی ، حاکی از تاریخ تأسیس و نام بانیِ مدرسه و سلطان وقت ، می باشد . این مدرسه جزء بناهای تاریخی به ثبت رسمی رسیده است (4). مدرسة شمس آباد ، در مقایسه با سایر مدارس دوره صفویّه ، وسعت زیادی
1) تاریخ اصفهان و ری ، صفحه ۳۰۶( عبارت فوق ، عین عبارت تاریخ اصفهان و ری میباشد ، که نابسامانی دارد )
2) قسمت ( در فیض ) به حساب حروف أبجد ۱۰۹۴ میشود که تاریخ اتمام مدرسه بوده و قسمت ( مقام أفاضل ) به همان حساب ۱۰۹۲ میشود که سال شروع ساختمان مدرسه بوده است . و در این شعر لف و نشر مشوش به کار برده شده است
3) دار العلم شرق ( مخطوط ) ، صفحه ۱۴۵
4) آثار ملی اصفهان ، صفحه ۴۷۵
ندارد، و تزئینات آن از نوع کارهای آجری ، شبیه به دو بنای دیگر عهد صفوی مسجد شیخ علیخان و کاروانسرای مهیار ) می باشد (1).
قسمتی از مدرسه شمس آباد ، در هنگام تعریض خیابان شیخ بهائی خراب گردیده و جزء خیابان قرار گرفته(2)و در حال حاضر، فقط چند حجره دارد و بیشتر به عنوان مسجد ، از آن استفاده میشود (3).
۳۴ - مدرسه شهرستان
این مدرسه در شهرستان ( چی قدیم ) اصفهان واقع بوده است ، و به مرور زمان از بین رفته است (4). در میان کتب خطّی کتابخانه شخصی آقای سیّد مصلح الدّین مهدوی ، نسخه ای از حاشیه خطائی وجود دارد، که در آخر آن آمده است : قَد فَرَغتُ مِن تَسویدِ هذِهِ الحاشِیَةِ المُسَمّی بِحاشِیَةِ الخَطائی ، إبنُ میرزاخان بنِ میرباقِرِ الحُسَینی ، حَیدَرُ ، مِن تاریخِ ذی قَعدَةِ الحَرامِ فی مَدرَسَةِ شَهرِستانَ مِن قُری الإصفَهانَ فی سَنَةِ سَبعَ وَثَمانینَ بَعدَ الألفِ مِنَ الهِجرَةِ النَّبَویَّةِ (5).
عبارت بالا ( گرچه از نظر قواعد أدبی محلّ اشکال است ) نشان می دهد که مدرسه شهرستان در سال ۱۰۸۷ ، معمور و مسکون بوده است .
۳۵- مدرسه شیخ الإسلام
یکی از بزرگترین چهره های علمی اصفهان در قرن یازدهم ، فقیه و حکیم
و متکلّم و رجالی و محدّث و محقّق نامدار شیعه ، ملا محمد باقر سبزواری
صاحب کتاب ذخیره و کفایه ، در فقه ) متوفّای ۱۰۹۰ میباشد ، که شیخ الإسلام اصفهان بوده است . آقای رفیعی مهرآبادی ، به نقل از تذکره نصرآبادی می نویسد : مدرسة شیخ الإسلام ، مدرسه ای بوده در شهر اصفهان ، که آخوند ملاّ محمّد باقر سبزواری ، در آن تحصیل می کرده است (1).
نویسنده معاصر ، آقای مهدوی می نویسند : خانه شیخ الإسلام و مسجد شیخ الاسلام و حمّام شیخ الإسلام ، در مجاورت یکدیگر ، در محلّه سینه پائینی نزدیک چهار راه تختی فعلی ) قرار دارد، و احتمالاً مدرسه یاد شده نیز در همین محلّ قرار داشته است (2). شخصی به نام محمّد أمین بن محمّد مؤمن أسترآبادی ، کتاب اکرثاوذوسیوس را در تاریخ چهارشنبه ۲۰ ذی الحجّه ۱۰۵۲ در نزد یکی از اساتید بزرگ و محقق و مدقق ، به نام محمد تقی استرآبادی ( که از علماء ریاضی بوده ) در مدرسه شیخ الإسلام در اصفهان ، شروع به تحصیل نموده ، و در تاریخ پنجشنبه پنجم محرم سال ۱۰۵۳ ، در همان مدرسه به پایان برده است (3). از چگونگی این مدرسه ، و سال تأسیس ، و زمان ، و علّت نابودی آن ، چیزی به دست نیامد .
۳۶ - مدرسه شیخ بهائی
مرحوم شیخ بهائی قدس سره مدرسه ای داشته ، در جوار مسجد جامع ، که در آن
به فعالیّت علمی می پرداخته است ، و مرحوم ملاّ محمّد تقی مجلسی ( پدر علاّمه مجلسی ) شیخ بهائی را در حال مقابله صحیفه سجادیه علیه السلام ، در آن مدرسه ملاقات نموده ، و جریان تشرف خود را به محضر مقدّس امام زمان ( عجل الله تعالی فرجه الشّریف ) عرضه داشته است (1).
۳۷ - مدرسه شیخ علیخان زنگنه
شیخ علی خان زنگنه ، که صدر أعظم ایران در زمان شاه سلیمان صفوی بوده ، و در دوره شاه عبّاس ثانی ، حکومت کرمانشاه را داشته ، مسجد باشکوهی را در محله خواجو ، به طرف تلواسکان ( تل واژگون ، ترواسکان ) در تاریخ ۱۰۹۰ هجری ساخته ، که هنوز باقی می باشد ، و به نام مسجد خان تلواسکان ، نامیده می شود ، با فاصله ای از همین مسجد ، و در نزدیکی قلعه طبرک ، مدرسه ای تأسیس نموده ، که هم اکنون وجود ندارد (2)و آثاری از آن باقی نمانده است .
۳۸ - مدرسه شیخ لطف الله
مدرسه ای بوده ، که شیخ لطف الله میسی ، در آن ، رسماً عهده دار تدریس بوده ، و مولانا رجبعلی تبریزی ( متوفاّی ۱۰۷۰ که از علماء و زهّاد و تلاشگران عالم علم بوده ، نیز در آن تدریس می نموده است (3). این مدرسه ، همان مدرسه خواجه ملک است ، که از مهمترین مدارس اصفهان و مرکز تجمّع علماء وفضلاء بوده ، و به علّت این که شیخ لطف الله میسی ، به صورت رسمی ، مدرّس و سرپرست أصلی آن بوده ، به نام آن بزرگمرد نیز، نامیده می شده است ،