مشخصات کتاب

1/6/108

الگوی جدید مدیریت روستا

در مقایسه با مدل حکمروایی سازمان ملل

محورهای جلسه

2 .چرا ایده حکمروایی روستایی توسط سازمان ملل مطرح شده است؟

3.مبنا و مفهوم اصلی در الگوی جدید مدیریت روستا " چیست؟

5 اقدامات اولیه برای طراحی و ترمیم یک روستا چیست؟

شورای راهبردی

الگوی پیشرفت اسلامی

11 آبان ماه 1400

شهر مبارک قم

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِی قَاتَلَ مَعَهُ رِیبُونَ کَثیرٌ فَمَا وَهَنُوا لِما أَصَابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ مَا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکَانُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِینَ

سوره مبارکه آل عمران، آیه 146

و چه بسیار از پیامبرانی که مردان الهی فراوانی به همراه آنان جنگیدند، پس در مقابل آنچه در راه خدا به آنان رسید سستی نکردند و ناتوان نشدند و سر تسلیم و ذلت فرود نیاوردند؛ و خدا شکیبایان را دوست دارد.

شناسنامه

متن پیش رو (ویرایش اول) صد و هشتمین مکتوب از نوع ششم محصولات مرتبط با نقشه الگوی پیشرفت اسلامی (پیاده فوری) است. محتوای این محصول متن پیاده شده گفتگوی حجت الاسلام والمسلمین علی کشوری دبیر شورای راهبردی الگوی پیشرفت اسلامی) با موضوع «الگوی جدید مدیریت روستا» در مقایسه با مدل حکمروایی سازمان ملل در جمع برخی از فضلای حوزه علمیه و فعالین گروه های جهادی در تاریخ سه شنبه 11 آبان ماه 1400 در محل حسینیه مسجد فاطمه الزهراء پردیسان شهرمبارک قم برگزار شده است. پیشنهاد میشود این جزوه در قطع رحلی به انتشار برسد.

عکس

فهرست مطالب:

1/1. مُکمّل بودنِ مباحث "الگوی جدید مدیریت روستا" و مباحث نظریه "تعرُّف" با یکدیگر 1

2/1. لزوم طرح نظریات تفصیلی برای حل معضلات کشور و پرهیز از "کلی گویی" 1

1/2/1. قابلیت نقد و قضاوت توسط نخبگان، عملیاتی بودن و قابلیت مواجهه با اسناد بین المللی؛ سه خاصیت طرح نظریات تفصیلی. 2

3/1. اجمالی از شش سرفصل مطرح در جلسه 2

1/2. قواعد اصولی "فقه البیان"؛ روش تحقیق و استنباط نظریات بخشی الگوی پیشرفت اسلامی و الگوی جدید مدیریت روستا 4

1/1/2. "بیان مبتنی بر تأمّل" ؛ یکی از قواعد اصولی "فقه البیان" 5

1/1/1/2. قرائتِ روایت ناظر به رفع مشکل و تردید از جامعه و قلوب شیعیان؛ یکی از قواعد بیان مبتنی بر تأمُّل. 5

1/1/1/1/2. ایجاد تبویب جدید و عصری برای روایات؛ یکی از نتائج قرائت روایت ناظر به رفع مشکل و تردید از جامعه و قلوب شیعیان. 6

2/1/2. "بیان مبتنی بر مُکث" ؛ یکی دیگر از قواعد اصولی "فقه البیان" 8

1/2/1/2. تقسیم آیات و روایات به آیات و روایاتِ "مقام تعریف (تحلیلِ موضوع)"، "مقام تصویر (بیان فائده موضوع)" و "مقام تصمیم (پردازشِ موضوع)" ؛ یکی از مباحث حول

"بیان مبتنی بر مُکث" 9

1/3. ناکارآمدی مدل های گذشته اداره حاکمیت ها و روستاها در نظر سازمان ملل؛ دلیل ارائه ایده "حکمروایی روستایی" توسط سازمان ملل. 13

1/1/3. مدل مدیریتی "خان سالار" و "دولت سالار" ؛ دو نمونه از مدل های ناکارآمد گذشته در اداره حکومت ها و روستاها در نظر سازمان ملل. 13

1/1/1/3. ایجاد تعامل و مشارکت بین "نهادهای مدنی"، "مردم"، "بخش خصوصی" و "دولت مرکزی" در اداره حاکمیت و روستا؛ معنای مدل "حکمروایی" در ادبیات سازمان ملل. 14

2/1/1/3. دولت مرکزی تنها تصمیم گیر در اداره حاکمیت؛ معنای "حکومت" در ادبیات سازمان ملل. 14

2/3. اشکالات مدل حکمروایی روستاییِ سازمان ملل: 16

1/2/3. محدودکردنِ مشارکت مردم در اداره حاکمیت به نهادهای مدنی، مردم (به نحو عام) و بخش خصوصی (سرمایه دارها) و حذف نهادهای اصلی سازماندهی در اسلام (مثل: خانواده و مسجد) از اداره حاکمیت؛ اشکال اوّل به مدل حکمروایی روستاییِ سازمان ملل. 16

2/2/3. قراردادنِ " توسعه" به عنوان هدف اصلی؛ اشکال دوم به مدل حکمروایی روسایی سازمان ملل. 17

3/2/3. غیردقیق بودنِ گزارش سازمان ملل از مدل اداره روستاها در دوره های گذشته؛ اشکال سوم به مدل حکمروایی سازمان ملل. 19

1/3/2/3. غلبه "رفتار بر مبنای علم" در اداره حاکمیت بر "رفتار بر مبنای جبر" در بخشی از دوران صفویه؛ دلیلی بر غیردقیق بودنِ گزارش سازمان ملل از مدل اداره روستاها در گذشته. 20

1/1/3/2/3. ارتقاء جایگاه فقهاء و گسترش کم نظیر موقوفات در دوران صفویه؛ شواهدی برای غلبه "رفتار بر مبنای علم" در اداره حاکمیت بر "رفتار بر مبنای جبر" در بخشی از دوران صفویه. 20

2/1/3/2/3. اشاره و تاکید روایات بر اداره مبتنی بر علم در روستا؛ اشکالی بر مبنای اداره حاکمیت بر مبنای جبر. 22

1/4. تنظیم روابط انسانی در حوزه های سیزده گانه؛ مفهوم اصلی در الگوی جدید مدیریت روستا 23

1/1/4. افزایش کیفیت و کاهش هزینه ها در تمام حوزه های روابط انسانی؛ یکی از علل مبناقراردادنِ مفهومِ "تنظیم روابط انسانی" به عنوان مفهوم اصلی در الگوی جدید مدیریت روستا 23

1/1/1/4. افزایش کیفیت "علم آموزی"؛ یکی از آثار تنظیم روابط انسانی. 23

2/1/1/4. افزایش سطح "امنیت"؛ یکی دیگر از آثار تنظیم روابط انسانی. 23

3/1/1/4. افزایش کیفیت "تولید"و کاهش اصطکاک بین کارگر و کارفرما؛ یکی دیگر از آثار تنظیم روابط انسانی. 23

4/1/1/4. ارتقاء امر "تربیتِ" فرزندان؛ یکی دیگر از آثار تنظیم روابط انسانی. 24

2/1/4. تنظیم رابطه انسان با امام، معلم، خانواده، همسایه، دوست، دشمن، شریک شغلی، طرف معامله، فقیر، یتیم، ابن سبیل، مهمان و همسفر؛ عناوین حوزه های سیزده گانه روابط انسانی. 24

3/1/4. ایجاد بعث و انگیزه به وسیله تحلیلِ علمی، اقناع و هدایت انسان ها (نه جبر و قانون)؛ ابزار اصلی تنظیم روابط انسانی. 24

1/3/1/4. برتری اهل بیت (علیهم السلام) بر صحابه و برگزیدن آنان به عنوان امام جامعه؛ معلول قدرت اهل بیت (علیهم السلام)

در ایجاد بعث و انگیزه به وسیله تحلیلِ علمی، اقناع و هدایت انسان ها (نه جبر و قانون) 26

2/3/1/4. مدیریت و برطرف شدنِ فتنه 88 و قضیه برجام؛ نمونه هایی از مدیریت موفق جامعه بر مبنای ایجاد بعث و انگیزه به وسیله تحلیلِ علمی، اقناع و هدایت مردم (نه جبر و قانون) 27

1/5. تنظیم روابط انسانی به وسیله ارکان پنج گانه؛ چارچوب اصلی برای طراحی و ترمیم یک روستا 29

1/1/5. رکن اوّل: امامت و مدیریت.. 29

1/1/1/5. سُفره دار بودنِ امام روستا؛ یکی از مهم ترین مهارت های ارتباطی برای امامت و مدیریت روستا 29

2/1/5. رکن دوّم: علم و آگاهی. 30

1/2/1/5. آگاهی از مشاغلِ برتر در اسلام؛ مصداقی از آگاهی های لازم برای امامت و مدیریت روستا 30

1/1/2/1/5. کشاورزی، دامداری، باغداری و خیاطی؛ مشاغل برتر در اسلام 30

1/1/1/2/1/5. تبیین اقلام برتر کشاورزی؛ نمونه ای از آگاهی های مورد نیاز برای امامت و مدیریت روستا 31

2/1/1/2/1/5. تبیین گوشت ها و لبنیات برتر در بخش دامداری؛ نمونه ای دیگر از آگاهی های مورد نیاز برای امامت و مدیریت روستا 34

3/1/1/2/1/5. تبیین میوه های برتر در بخش باغداری؛ نمونه ای دیگر از آگاهی های مورد نیاز برای امامت و مدیریت روستا 35

4/1/1/2/1/5. تبیین پارچه های برتر (مثل کتان و پنبه) در بخش خیاطی؛ نمونه ای دیگر از آگاهی های مورد نیاز برای امامت و مدیریت روستا 37

3/1/5. رکن سوّم: مکاسب و تولید. 37

1/3/1/5. بازتعریف مکاسب روستایی به محوریت "زکات"، قرض الحسنه" و "موقوفات" ؛ یکی از اقدامات رکن مکاسب و تولید در طراحی و ترمیم یک روستا 37

4/1/5. رکن چهارم: تفریح و لذّت های حلال. 38

1/4/1/5. توسعه معنایی "تفریح" از معنای سطحی "پارک" و "اسبابِ بازی" به ده شیئ "فَرَح آفرین"؛ اولین اقدام در رکن تفریح. 38

2/4/1/5. اصل قراردادنِ "تفریح در خانه" ؛ اقدامی دیگر در رکن تفریح. 39

5/1/5. رکن پنجم: نیازهای روزمره 40

1/5/1/5. مواظبت امام روستا بر خوراک (آب و غذا) و پوشاکِ اهالی روستا؛ به عنوان مصادیقی از نیازهای روزمره 40

1/6. شناسایی قوانین ضد ارکان پنج گانه؛ اولین اقدام برای طراحی و ترمیم روستا 42

1/6. راه اندازی چرخه چهاربخشی تحریک فکر در ارکان مختلف نظام؛ دومین اقدام برای طراحی یک روستا 42

1/1/6. برگزاری نشست های تخصصیِ تبیین نظریه الگوی جدید مدیریت روستا (تضارب)، اطلاع رسانی (مدیریت خبر) و تدوین متن جلسات (کتابت)؛ بخشی از چرخه چهاربخشی تحریک فکر 42

1/7. مدینه، قریه، رُستاق، کَفور، بَلَد، بادیه؛ برخی از کلمات مرتبط با روستا در آیات و روایات. 43

2/7. استعمال کلمه " قریه (روستا)" برای مکان های بدون ایمان و اعتقاد و رُشد ، و کلمه " مدینه (شهر)" برای مکان های همراه با ایمان و اعتقاد و رُشد (ولو در یک نفر) در قرآن. 43

پیوست ها: 48

پیوست شماره 1: توضیح اجمالی اصطلاح فقه مُنجِّز و مُعذِّر 48

پیوست شماره 2 : توضیح اجمالی در مورد "حکمروایی شهری و روستایی" 51

پیوست شماره 2: توسعه؛ محرومیت زاست.. 56

پیوست شماره 3 : تحذیر از جبر و اکراه برای هدایت مردم و اداره جامعه در آیات قرآن. 59

پیوست شماره 4 : ارزش و اهمیت سفره داری. 63

پیوست شماره 5 : مشاغل برتر (کشاورزی، باغداری و دامداری) در روایات.. 67

پیوست شماره 6 : معرفی اجمالیِ طرح معیوب "هادی روستاییِ" بنیاد مسکن. 74

پیوست شماره 7 : عوامل "شادی آفرین" در آیات و روایات.. 79

پیوست شماره 8 : متن کامل قانون اداره دهیاری ها (قانونی ضد ارکان پنج گانه طراحی روستا) 85

پیوست شماره 9 : تعریف و ویژگی های روستا در روایات.. 91

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

1. مقدمه:

اشاره

همانطور که به استحضار برادران و خواهران محترم رسیده است؛ موضوع نشست تخصصی امروز، تبیین اجمالی "الگوی جدید مدیریت روستا" است. ان­شاء­الله این بحث را در مقایسه با "حکمروایی روستایی" که سازمان ملل متحد مطرح کرده است خدمتتان طرح و راجع به آن بحث خواهیم نمود.

1/1. مُکمّل بودنِ مباحث "الگوی جدید مدیریت روستا" و مباحث نظریه "تعرُّف" با یکدیگر

قبل از اینکه سرفصل­های بحثی را محضرتان طرح کنم لازم است نکته ای را تذکر بدهم: ما قبلا حدود شاید هشتاد ساعت در "قرارگاه تعرُّف" بحث کرده­ایم و اگردوستان ما همت کنند و آن بحث­ها را منتشر کنند یک دوره نسبتا تفصیلی را در مسئله محرومیت زدایی بحث کرده ایم که شباهت­های زیادی بین بحث امروز بنده با آن نظریه تعرف وجود دارد.⁽¹⁾

البته تفاوت­هایی هم اینجا مطرح است. لذا این دو بحث را باید در کنار هم دید و به عنوان مکمل راجع به آن اظهار نظر کرد. در مجموع برای جلسه امروز شش سرفصل بحثی را آماده کرده­ام که محضرتان طرح کنم. این شش سرفصل بحثی کمک می­کند تا "الگوی جدید مدیریت روستا" در ذهن شما شفاف شود و بتوانید راجع به آن قضاوت کنید.

2/1. لزوم طرح نظریات تفصیلی برای حل معضلات کشور و پرهیز از "کلی گویی"

اشاره

همانطور که مکرر عرض کرده­ایم خاصیت مباحث "نقشه الگوی پیشرفت اسلامی" این است که "تفصیلی" هستند و از بلای "کلی گویی" به فضل الهی دور شده­اند. در چهل سال اول انقلاب اسلامی بسیاری با بی تقوایی کلی گویی کرده­اند و جمع زیادی از نخبگان و مردم را به این نتیجه رسانده­اند که با نگاه دین نمی­شود جامعه را اداره کرد. بنابراین بنده مهمترین کار و عبادت را

در دهه دوم انقلاب این می­دانم. از کلی گوها خواهش می­کنیم در منزل خود بنشینند و تریبون­های تمدنی کشور را اشغال نکنند. وقتی شما مثلا یک بحثی تحت عنوان تمدن اسلامی مطرح می­شود، آن را به نحو تفصیلی برای نخبگان نمی شکافید و راجع به آن بحث نمی­کنید، نتیجه­اش این می­شود که نخبگان کشور نمی­دانند نسبت به این مفهوم کلی را که شما مطرح کرده اید چه فعالیتیانجام بدهند! حتی نمی­داند باید مخالف یا موافق باشد! وقتی کسی راجع به ایده­های انقلاب اسلامی کلی گویی می­کند برای کشور بن بست درست می­کند، برای انقلاب اسلامی بن بست درست می­کند. ما سعی کرده­ایم خودمان به این بلا مبتلا نشویم و بحث­ها را تفصیلی ارائه کرده و به صورت تفصیلی در محضر نخبگان قرار دهیم.

1/2/1. قابلیت نقد و قضاوت توسط نخبگان، عملیاتی بودن و قابلیت مواجهه با اسناد بین المللی؛ سه خاصیت طرح نظریات تفصیلی

وقتی یک بحثی تفصیلی شد سه خاصیت دارد: یکی اینکه قابلیت قضاوت پیدا می­کند یعنی چون تفصیلی است نخبگان می­توانند بگویند کجای بحث غلط است و کجای بحث درست است. بر خلاف بحث­های کلی که نمی­شود راجع به آن قضاوت کرد.

یک فایده دیگری که بر بحث­های تفصیلی مترتب است این است که می­شود آنها را عملیاتی کرد، می­شود در عمل آن را به کار بست و از آن استفاده کرد.

خاصیت سومی که بر بحث­های تفصیلی در حوزه تمدنی مترتب است اینکه جلوی نفوذ تئوری­های غربی را در کشور می­گیرد؛ چون یک ویژگی مهمی که تئوری­های غربی و اسناد بین المللی دارند این است که به نحو تفصیلی وارد شده­اند و مسئله را بحث کرده­اند، ده­ها کتاب در موردش وجود دارد، ده­ها نشست تخصصی در موردش می­شود برگزار کرد و بحث کرد؛ ولو اینکه از نظر ما غلط است، ولی تفصیلی است.حالاوقتی تمدن مدرنیته نظریات تفصیلی پوزیتویستی را مطرح می­کند؛ راه مواجهه با آن، طرح نظریات فقهی تفصیلی است.

بنابراین بنده در شش سرفصل بحثی می­خواهم چارچوب این الگوی جدید مدیریت روستا را محضرتان مطرح کنم که اگر یک دوره بحثی راجع به آن برگزار شود، یک بحث تفصیلی خواهد شد و می­تواند برای مدیریت روستا های کشور راه گشا باشد. آنهایی هم که با نگاه انتقادی به بحث­های الگوی پیشرفت اسلامی نگاه می­کنند، می­توانند بر مبنای این بحث فضای گفتگوها را مدیریت کنند و کار را جلو ببرند.

3/1. اجمالی از شش سرفصل مطرح در جلسه

این شش سرفصل چیست؟ اولین بحث این است که روش تحقیق در "نظریات بخشی الگوی پیشرفت اسلامی" چگونه است؟ و به تبع آن در "الگوی جدید مدیریت روستا" بر اساس چه روش تحقیقی ورود پیدا کرده­ایم؟ استحضار دارید مسئله روش تحقیق یعنی آن قواعدی که اگر دیگران هم به کارگیری کنند به همان نتیجه­ای که شما رسیده­اید می­رسند. بنابراین بحثی که دارای روش تحقیق نیست در واقع قابلیت قضاوت برای نخبگان را ندارد. لذا ما همیشه در ابتدای جلساتمان سعی می­کنیم مقداری راجع به روش تحقیق و روش استنباط این نظریات فقهی طرح مسئله کنیم. امروز هم به اختصار راجع به روش فقهی ای که در استنباط این نظریه به کار گرفته ایم را محضرتان طرح خواهم کرد.

سوال دوم این است که چرا ایده "حکمروایی روستایی" توسط سازمان ملل مطرح شده است؟ استحضار دارید کلمه "حکمروایی" غیر از کلمه "حکومت" است؛ مثلا گاهی وقت­ها می­گویید "حکومت شهری"، گاهی وقت­ها می­گویید "حکمروایی شهری" اینها با هم متفاوت است. گاهی وقت­ها می­گویید "حکومت در روستا"، گاهی وقت­ها می­گویید "حکمروایی در روستا". حتی در سطح ملی هم گاهی وقت­ها می­گویید که یک نظام حاکمیتی "حکومت" می­کند، اما گاهی وقت­ها می­گویید "حکمروایی" می­کند. از نظر

ادبیات تخصصی سازمان ملل، "حکمروایی" غیر از "حکومت" است. حالا بخش دوم سوال­مان این است که چرا سازمان ملل ایده "حکمروایی روستایی" را مطرح کرده است؟ این را هم محضرتان توضیح می­دهم. این ورودی بحث است اگر برادران و خواهران گرامی این بحث را خوب متوجه شوند تا آخر بحث با نظریه همراهی خواهند کرد.

سرفصل سوم این است که مبنای مفهومی "الگوی جدید مدیریت روستا" چیست؟ استحضار دارید در نظریات همیشه یک مفهوم اصلی وجود دارد. مثلا فرض بفرمایید اگر کسی رسائل مرحوم شیخ انصاری را خوب خوانده باشد، مرحوم شیخ انصاری حرف اصلی­اش "قطع" و "ظن" است. یعنی می­گوید: مکلف فقیه سه حالت برایش پیدا می­شود: یا در حالت "قطع" قرار می­گیرد، یا در حالت "ظن" قرار می­گیرد، یا در حالت "شک" قرار می­گیرد و بعد مترتب بر این سه حالت قواعدی را بحث می­کند. این فقط اختصاص به بحث اصول فقه ندارد؛ مثلا در حوزه "مدیریت شهری" هم شما باید بتوانید مفهوم اصلی را تشخیص دهید. مفهوم اصلی یعنی آن مفهومی که همه نظریه روی آن سوار می­شود و به آن تکیه می­کند. مثلا در بسته "مقررات فقهی ساختمان" که ما بحث کرده­ایم که ساختمان ابزار "تنظیم روابط انسانی" است. یعنی گفته­ایم نظام مهندسی اشتباه می­کند که مفهوم اصلی ساختمان را "مسائل فنی" قرار می­دهد؛ نه اینکه مسائل فنی مهم نیستند مهم هستند ولی مفهوم اصلی در طراحی ساختمان روابط انسانی است. یعنی خانه را باید به شکلی ساخت که روابط انسان­ها با یکدیگر را تسهیل کند این مفهوم اصلی است. اینجا هم همین سوال را داریم مطرح می­کنیم می­گوییم در الگوی جدید مدیریت روستا که یک الگوی فقهی است مفهوم اصلی چیست؟ این هم یک سرفصل است که من توضیح می­دهم.

سرفصل چهارم بحث این است که چارچوب اصلی طراحی یک روستا کدام است؟ این قسمت از بحث نقطه اوج بحث ما است. شما حالا یک مفهوم پایه دارید و می­گویید بر اساس این مفهوم پایه من چارچوب طراحی ارائه کرده­ام، الگوی طراحی یک روستا را ارائه کرده­ام. خاصیت این سرفصل چهارم که ان­شاء­الله به فضل الهی به آن خواهیم پرداخت این است که به شما کمک می­کند که اگر بخواهید یک روستا را از صفر بسازید چارچوب آن را می­دانید. یا اینکه اگر بخواهید بروید یک روستا را ترمیم کنید می­توانید بر اساس این چارچوب ترمیم کنید. این خیلی بحث مهمی است.

سرفصل پنجم بحث این است که اقدامات اولیه برای طراحی یا ترمیم یک روستا چیست؟ اقدامات اولیه که در روستا باید انجام بگیرد چه کارهایی است؟ راجع به آن اجمالا بحث می کنیم.

و آخرین سرفصل در بحث­های امروز این است که اندکی راجع به "فقه اللغه" کلمات مرتبط با روستا که در آیات و روایات ذکر شده است، را مقداری بحث خواهم کرد. می­دانید در آیات و روایات در مجموع راجع به روستا و شهر با کلمات مختلفی بحث شده است. اندکی هم راجع به این اصطلاحات دینی بحث می­کنم. مثلا شما در آیات قرآن اصطلاح مدینه را دارید " وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدینَة" کلمه "مدینه" در آیات قرآن به چه معناست؟ یا در بعضی آیات دیگر کلمه "قریه" یا "قُری" را دارید. حدود بیش از پنجاه مرتبه کلمه "قریه" یا "قُری" در قرآن تکرار شده است. این کلمات به چه معناست؟ راجع به این مباحث هم باید بحث کنیم. یا کلمه "رُستاق" کلمه "کفور" کلمه"بلد" کلمه "بادیه" اینها مجموعا برخی از مهمترین کلماتی هستند که در آیات و روایات اِشعار به شهر و روستا دارد. راجع به این اصطلاحات و دلالتشان هم اندکی بحث می­کنیم. تا وقتی شما ان­شاءالله شب­ها قرآن می­خوانید یا مثلا توفیق مباحثه کتاب شریف محاسن یا کتاب شریف کافی را پیدا می­کنید تفاوت این اصطلاحات را بدانید.پس ان­شاء­الله در این شش سرفصل امروز وارد بحث می­شویم. اگر هم خدای متعال به ما عمر و توفیقی داد می­توانیم این بحث امروز را در ده جلسه یا چهل جلسه مطرح کنیم. به هر حال امروز بنا را بر این می­گذاریم که ساختار ذهن دوستان راجع به مسئله روستا بهینه شود. یعنی اگر کسی همین بحث امروز ما را بشنود درکی اجمالی از نحوه مدیریت یک روستا در ذهنش ایجاد می­شود.

مثلا اگر بخواهم تشبیه کنم بحث امروز مثل اسکلت بندی و مرحله سفت کاری یک ساختمان است. امروز وارد مراحل بعد نمی­شویم ولی بالاخره چارچوب اصلی مدیریت روستا را ان­شاء­الله طراحی می کنیم. به هر حال یک نقشه کلی از مسئله روستا در ذهن شما شکل می­گیرد. ان­شاءالله اگر این بحث در اختیار گروه های جهادی و حتی دولت محترم سیزدهم جمهوری اسلامی و سایر مدیران قرار گیرد، برای ذهنیت آنها خوب است. پیشاپیش از اینکه بحث مقداری طولانی خواهد شد از همه شما عذرخواهی می­کنم و امیدوارم که ان­شاءالله این بحث ذخیره قیامت همه ما محصوب بشود.

2. سرفصل اول: روش تحقیق و استنباطِ "نظریات بخشی الگوی پیشرفت اسلامی" و بالتبع "الگوی جدید مدیریت روستا" چگونه است؟

اشاره

سرفصل اول بحث این است که بر اساس چه روشی این نظریات فقهی را تولید می­کنید؟ شما استحضار دارید در نقشه الگوی پیشرفت اسلامی بیش از صد نظریه فقهی وجود دارد که اینها محصول شاید نزدیک سه دهه مطالعه است. یک کسی سوال اولیه برایش پیدا می­شود که اینها با روش "اخباری گری" تولید شده است؟ یا با مبانی "مکتب تفکیک" تولید شده است؟ با مبانی اصولی "فقه مُعذّر و مُنجّز" تدوین شده است؟ یا نه یک مبانی دیگری بر بحثش بر تولیدش بر استنباطش حاکم است؟

1/2. قواعد اصولی "فقه البیان"؛ روش تحقیق و استنباط نظریات بخشی الگوی پیشرفت اسلامی و الگوی جدید مدیریت روستا

اشاره

ما همیشه عرض کرده­ایم که نظریات فقهی الگوی پیشرفت اسلامی بر اساس بسته فقهی "فقه البیان" ⁽¹⁾

تولید شده است. اگر بخواهم به صورت ساده "فقه البیان" را توضیح دهم اینطور باید بگویم که: هم در آیات قرآن و هم در روایات یک مجموعه آیه و روایت وجود دارد که روش قرائت در آیات و روایات را بحث کرده است. دقت می­کنید! خود اهل بیت (علیهم السلام) در یک مجموعه روایات و همچنین قرآن در یک مجموعه از آیات آمده اند روش برخورد با آیه و روایت را برای ما تبیین کرده­اند؛ مثلا قرآن می­فرماید: «وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلی مُکْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزیلاً»⁽²⁾می­فرماید: قرآن تکه تکه و آیه آیه نازل شده است. چرا متن قرآن به هم پیوسته نازل نشده است؟! خود قرآن (در همین آیه شریفه) می فرماید: برای اینکه پیامبر وقتی می خواهد اینها را قرائت کند با "مُکث" قرائت کند، چون وقتی حرف­هایت را پشت سر هم می زنی آدم ها به آن فکر نمی کنند؛ لذا باید یک تکه از حرف خود را بگویید، سپس فرصت تدبر بدهید، بعد از آن دوباره تکه دیگر حرف خود را بیان کنید. این آیه شریفه یک "آیه روشی" است. یعنی می گوید: قرائت باید مبتنی بر "مُکث" باشد. حالا کسانی که حرف­هایشان را پشت سر هم می­زنند و حرف هایشان را تکه تکه بیان نمی­کنند، خیلی به مخاطبشان سخت می­گذرد. آن وقت مخاطب باید خودش بحث­ها را جدا کند و معمولا هم این کار رانمی­کند. حالا اگر کسی به این قاعده عمل کرد، همیشه بحثش را تکه تکه می­کند. مثلا من امروز بحثم را شش تکه کرده­ام حتی یک تدوین گر هم که می­خواهد فیلمش را تدوین کند تکلیفش روشن است.

در روایات هم ده ها قاعده دیگر وجود دارد. ما چگونه این قواعد را استخراج کرده ایم؟ یادم می­آید اساتید ما به ما می­گفتند بروید یک دور "بحارالانوار" را بخوانید، یک دور "اصول کافی" را به صورت خطی [بدون درایه و به همان ترتیبی که مولفینش روایات را ذکر کرده اند] بخوانید. خدا را شکر ما این کار را نکردیم! (حالا دلائلش طولانی است که چرا ما این کار را نکردیم) کم کم خدای متعال ما را هدایت کرد به این سمت که آیات و روایاتِ روشی را (یعنی همین آیات و روایاتی که نحوه قرائت آیه و روایت را برای ما توضیح می­دهد) بخوانیم. و کم کم این آیات و روایات در ذهن ما تجمیع شد، بعد در آنها درایه کردیم، و نام آن را "فقه البیان" گذاشتیم. صاحب آیات و صاحب روایات به ما گفته­اند: آیه و روا­یت را ذیل این قواعد بخوانید و گرنه ممکن است آیه و روایت برای شما درست فهم نشود. ما الان در مدسه هدایت، "فقه البیان" را به جای اصول فقه تدریس می­کنیم و اینها قواعد اصول فقه ما محسوب می شوند خیلی بحث پیچیده و سنگینی هم است که باید راجع به آن بحث کنیم. ولی اجمالا بر این مبنا بود که بیان کردیم.

1/1/2. "بیان مبتنی بر تأمّل" ؛ یکی از قواعد اصولی "فقه البیان"

اشاره

حالا من دو قاعده از قواعد "فقه البیان" را خدمت شما عرض می­کنم:⁽¹⁾

انتقال از متن

1/1/1/2. قرائتِ روایت ناظر به رفع مشکل و تردید از جامعه و قلوب شیعیان؛ یکی از قواعد بیان مبتنی بر تأمُّل

اشاره

من یکی از آن روایات را که جناب معایه ابن عمار از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده محضر شما می­خوانم: می­فرماید «الرَّاوِیَةُ لِحَدِیثِنَا» سوال ( مطلب مورد بحث) در روایت کاملا معلوم است: کسی که می­خواهد حدیث ما را روایت کند «الرَّاوِیَةُ لِحَدِیثِنَا یَشُدُّ بِهِ قُلُوبَ شِیعَتِنَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِد»⁽²⁾

معاویة بن عمّار گوید: به امام صادق گفتم: مردی است راوی احادیث شما که آنها را در میان مردم نشر می دهد و به وسیله آن قلوب مردم و شیعیان شما را محکم می کند. و مرد دیگری است اهل عبادت که این خصوصیت را ندارد، کدام یک از آن دو برتر است؟ فرمود: «راوی حدیث ما که آن را در میان مردم نشر دهد و قلوب شیعیان ما را محکم سازد، از هزار عابد برتر است».

الکافی، ج 1، ص 33 / بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم، ج 1، ص 7 (فیه یبثّ

سند بصائر: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّار

منیة المرید، ص 373 / الوافی، ج 1، ص 144 / وسائل الشیعة، ج 27، ص 78 / بحار الأنوار، ج 2، ص 145

چیزی قلب شیعیان را به تردید انداخته است؛ آن را شناسایی کند، و یک مجموعه روایت برای رفع آن مشکل انتخاب کند و قرائت کند. این حدیث دارد این این نکته را بیان می فرماید««الرَّاوِیَةُ لِحَدِیثِنَا یَشُدُّ بِهِ قُلُوبَ شِیعَتِنَا» با نحوه روایت خواندنش استقامت در شیعیان ایجاد می­کند.

حالا شیعه به تردید افتاده با خود می­گوید: الان باید چه کار انجام دهم؟ الان باید پروتکل های سازمان WHO (بهداشت جهانی) را در مسئله کرونا عمل کنم؟ یا نه یک راه دیگری هم هست؟ آیا من الان باید واکسن بزنم؟ یا نه یک راه دیگری هم هست؟ الان که قرار است دولت محترم چهار میلیون مسکن بسازد؛ آیا ما برویم مجتمع آپارتمانی بسازیم؟ (که قبلا عرض کرده ایم «آپارتمان یعنی اُمّ الفساد در روابط انسانی»!) یا نه برویم "دار واسعه" بسازیم؟ ناظر به یک مشکل باید یک روایت را قرائت کرد. یعنی: طلبه قبل از اینکه برود سراغ خواندن روایت باید مشکل جامعه را شناسایی کند. ببیند چه چیزی قلب شیعیان را مردد کرده است و از حالت اشتداد (استحکام) خارج کرده و به حالت تردید وارد کرده است؛ آن وقت یک روایتی بخواند و قضیه را معکوس کند و قلبها را محکم و مستحکم کند. پس ببینید این یک قاعده است؛ به استلزام این قاعده شما باید همیشه نظامی از مشکلات جامعه را شناسایی کنید، بعد برای رفع آنها مجموعه ای از روایات را انتخاب کنید [و برای شیعیان بخوانید].

1/1/1/1/2. ایجاد تبویب جدید و عصری برای روایات؛ یکی از نتائج قرائت روایت ناظر به رفع مشکل و تردید از جامعه و قلوب شیعیان

[یکی از نتائج این قاعده] آن می­شود که تبویب روایات باید عصری شود. چون نظام مسائل هر عصر با عصر دیگر متفاوت است. مثلا من و شما که طلبه­های عصر جمهوری اسلامی هستیم نظام مسائل­مان با طلبه­های عصر قاجار و با طلبه­های دوران منحوس پهلوی و با طلبه­های عصر صفویه، بسیار متفاوت است. بنابراین باید به یک فهرست دیگری [از روایات] برسیم و بر اساس آن فهرست که ناظر به مسائل ما است وارد بحث شویم. پس ببینید از این روایت قاعده در آوردیم. می­گوید خواندن روایت به قید «یَشُدُّ بِهِ قُلُوبَ شِیعَتِنَا» است.

سوال می­شود: الان چه چیزی در عصر ما قلوب شیعیان را به تردید انداخته است؟ ابتدا باید آن مسئله را شناسایی کنید، سپس راجع به آن مسئله و مشکل، روایات را تجمیع کنیم، سپس راجع به حل آن مسئله روایات را تبویب نماییم. دیگر نگویید که فهرست فقه از "طهارات" تا "دیات" است؛ بلکه باید یک فهرست دیگری را هم ارائه دهیم که ناظر به مسائلی که قلوب شیعیان را به تردید انداخته است باشد. پس به یک تبویب جدید تابع مشکلات­ و مسائل­­مان می­رسیم. حالا من این را تطبیق کنم: مثلا یک کسی که می خواهد استاد انتخاب کند؛ می­گوید من بروم دانشگاه آزاد درس بخوانم؟ یا بروم دانشگاه ملی درس بخوانم؟ یا بروم استنفورد (Stanford) درس بخوانم؟ (چند روز پیش در حرم حضرت معصومه (سلام الله علیها) دو نوجوانِ خوش ذهن را دیدم که داشتند قرآن حفظ می­کردند. یکی پانزده جزء و دیگری پنج جزء از قرآن را حفظ کرده بودند. داشتند با انگیزه قرآن حفظ می­کردند. همزمان به من گفتند ما می­خواهیم (MIT)⁽¹⁾هم برویم! یعنی هم قرآن حفظ می کردند، و هم می­خواستند بروند ماساچوست(Massachusetts) درس بخوانند. قرآن حفظ می­کردند ولی به ذهنشان نمی­آید که قرآن کتاب علم است و واقعا آدم را از علوم دیگر بی نیاز می­کند. می گوید حالا من یک سری هم به (MIT) بزنم، آنجا هم به شخصیتم یک چیزی­هایی اضافه شود. ببینید الان این نکته برای مومنین یک مشکل و مسئله شده است؛ یعنی قلوبشان مردد است و می­گوید پای درس کدام استاد بنشینیم تا با سوادتر بشویم؟ عمده آنها به این نتیجه می­رسند که هم حوزه بیایند هم دانشگاه. لذا دیده­اید پدیده "دکتر حجت الاسلام"، "مهندس

حجت الاسلام" در جامعه ما دارد زیاد می­شود. اگر شما واکاوی کنید می­بینید در قلبش یک تردید وجود دارد. مثلا می­گوید اگر من اکتفا کنم به آیه و روایت نمی­توانم به همه مسائل جواب بدهم.

یا مثلا در فرض دیگر: وقتی انتخاباتی برگزار می­شود حالا چه انتخابات به معنی رسمی که پای صندوق­های رأی می­رویم و می­خواهیم یک مسئولی را انتخاب کنیم، چه انتخابات به معنی عامش: مثلا همه ما می­خواهیم امام و مسئول خودمان را انتخاب کنیم در موسسه مان، در نهادمان، در مسجدمان؛ ولی نمی­دانیم با چه معیاری باید انتخاب کنیم. لذا همه مردد هستیم. بنابراین الان یکی از مسائل عصر ما این است که مردم، طلبه­ها و مومنین در انتخاب استاد، مسئول و مدیر دچار تردید هستند، شاخصه­ها برایشان واضح نیست. مثلا انتخابات ریاست جمهوری برگزار می­شود؛ می­گویند: من به آقای روحانی رای بدهم؟ یا به آقای رئیسی؟ (دیگر شفاف مسئله را دارم بیان می کنم). یا بعد می­بینید که مثلا مردم به رئیس "برجام" رأی می­دهند و بعد همه پشیمان می­شوند! حالا در چنین مواردی شما باید چه کار کنید؟ باید «یَشُدُّ بِهِ قُلُوبَ شِیعَتِنَا» انجام دهید: باید یک سری روایات را برای مردم بخوانید که مردم دلشان قُرص و محکم شود و بر اساس یک معیاری هم استاد برتر و هم مدیر برتر را انتخاب کنند.

بعضی از این روایات که اولا این روایت اولی که من می­خوانم در کافی جلد یک است علی ابن حنظله اینطور نقل می کند: «سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ یَقُولُ» می­گوید من شنیدم امام صادق (علیه السلام) اینطور می فرماید: «اعْرِفُوا مَنَازِلَ النَّاسِ عَلَی قَدْرِ رِوَایَتِهِمْ عَنَّا»⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام): جایگاه و منزلت مردم را به اندازه روایت آنها از ما بشناسید.

الکافی، ج 1، ص 50

منیة المرید، ص 372 / الوافی، ج 1، ص 225 /وسائل الشیعة، ج 27، ص 79

إِبْرَاهِیمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ الْخُتَّلِیُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ الْقُمِّیُّ الْمُعَلِّمُ، قَالَ حَدَّثَنِی أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ، قَالَ حَدَّثَنِی سُلَیْمَانُ الْخَطَّابِیُّ، قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ الْعِجْلِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَنْظَلَةَ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: اعْرِفُوا مَنَازِلَ النَّاسِ مِنَّا عَلَی قَدْرِ رِوَایَاتِهِمْ عَنَّا.

رجال الکشی، ص 3

بحار الأنوار، ج 2، ص 150 / مستدرک الوسائل، ج 17، ص 296 (کلاهما نقلا عن رجال الکشی)

حَمْدَوَیْهِ بْنُ نُصَیْرٍ الْکَشِّیُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: اعْرِفُوا مَنَازِلَ الرِّجَالِ مِنَّا عَلَی قَدْرِ رِوَایَاتِهِمْ عَنَّا.

رجال الکشی، ص 3

امام صادق (علیه السلام) از امام باقر (علیه السلام): ای پسرم! منزلت و جایگاه شیعیان را بنا بر اندازه روایت و معرفتشان بشناس؛ پس همانا معرفت، درایه کردن در روایات ماست؛ و به وسیله درایه کردن است که مومن به بالاترین درجات ایمان می رسد.

معانی الأخبار، ص 1 / الأصول الستة عشر (اصل زرّاد و نرسی)، ص 36

نوادر الأخبار فیما یتعلق بأصول الدین (للفیض)، ص 50 / بحار الأنوار، ج 1، ص 106 / مستدرک الوسائل، الخاتمةج 1، ص 47

اگر می­خواهید منزلت یک شیعه را بدانید که چقدر وزن دارد تا به عنوان استاد

یا مدیر انتخابش کنید؛ چون انسان همیشه سعی دارد که شخصی که دارای منزلت برتر است را به عنوان استاد یا مدیر انتخاب کند. امام می فرماید: نگاه کنید ببینید چقدر روایت بلد است « عَلَی قَدْرِ رِوَایَتِهِمْ». می­دانید وقتی امام می­فرماید «عَلَی قَدْرِ رِوَایَتِهِمْ»؛ یعنی چی؟ یعنی اگر کسی روایت بلد باشد علم دارد؛ چون روایت همه­اش علم است. بعد حضرت یک قید دیگری اضافه می­کند: « وَ مَعْرِفَتِهِم» یعنی ببینید چقدر اهل معرفت است. بعد برای اینکه اهالی فلسفه و دوستان فیلسوف ما نگویند که: معرفت همان فلسفه است؛ امام بلافاصله می فرمایند: «فَإِنَّ الْمَعْرِفَةَ هِیَ الدِّرَایَةُ لِلرِّوَایَةِ» منظور از "معرفت" در اینجا یعنی "درایه کردن" و فهماندنِ روایت. چرا که بعضی­ها روایت بلد هستند ولی نمی توانند به دیگران بفهمانند. می­گوید معرفت این است که بتوانید روایت را به دیگران بفهمانید. من "درایه" را در اینجا اینطور معنا کردم (که سر جای خود باید در این باره بحث کرد). این روایت شریف هم در کتاب "معانی الاخبار" است.

پس یکی از بحث هایی که در قواعد استنباط خودمان در "فقه البیان" این است که: شما ناظر به مشکل استنباط کنید؛ نیایید به طلبه ها بگویید: "ثلاثه لیس لها نهایه: رسائل و مکاسب و کفایه". من قبول دارم که مرحوم شیخ انصاری و آخوند مُلّا و عالم بوده­اند؛ ولی همزمان هم قبول دارم که نظام مسائل عصر ما با نظام مسائل مرحوم شیخ و آخوند متفاوت هستند. بنابراین همیشه به طلبه­ها توصیه می­کنم با تبویب جدید، فقه و اصول بخوانند. بنده هم به استناد این روایت این کار را انجام می دهم. چرا؟ چون امام فرمود: روایت کننده حدیث ما «الرَّاوِیَةُ لِحَدِیثِنَا»، باید با قید «یَشُدُّ بِهِ قُلُوبَ شِیعَتِنَا» باشد. خب؛ وقتی ما هم فهمیدم در عصر ما ده مسئله وجود دارد که قلوب شیعیان را به تردید می­اندازد؛ لذا آیات قرآن و روایات را ناظر به این "ایجاد اشتدادِ قلوب شیعیان" قرائت می­کنیم. پس به یک تبویب جدید می­رسیم و دیگر بر اساس تبویب قبلی بحث نمی کنیم. لذا ما حتما به یک تبویب جدید ناظر به مسائل عصر (مسائلی که دارند تردید ایجاد می­کنند یا به تعبیر بهتر ناظر به "بدعت­ها") نیاز داریم.

خب؛ این یک قاعده است. ببینید اگر کسی به همین یک قاعده از صد­ها قاعده "فقه البیان" دقت کند، به این نتیجه می­رسد که ما در هر عصری اولا: فقیه زنده می­خواهیم و نمی­توان از فقیه مُرده تقلید کرد؛ چون مسائل هر عصر با یک دیگر متفاوت است. ثانیا: آن فقیه زنده باید تبویب عصر خودش را ناظر به مسائل عصر خود از روایات ارائه دهد و بحث کند. ما الان در بحث­های فقهی الگوی پیشرفت اسلامی همین کار را کرده­ایم و یک تبویب جدیدی از فقه ارائه نموده­ایم. یعنی طلبه­ها هم طهارت تا دیات را و هم تبویب جدید را می­خوانند. و اگر این کار را انجام دهند، می­توانند ناظر به مسائل عصر خود وارد بحث شوند. پس این یک قاعده بود.

2/1/2. "بیان مبتنی بر مُکث" ؛ یکی دیگر از قواعد اصولی "فقه البیان"

اشاره

یک قاعده دیگر هم بگویم و بعد وارد بحث شویم حالا قاعده سوم از قواعد فقه البیان "قاعده بیان مبتنی بر مکث" است که اشاره کردم. یعنی چه؟ یعنی شما باید تکه تکه وارد بحث شوید. یعنی نمی توانید به صورت یکجا تمام بحث­تان را برای مخاطب بگویید؛ بلکه باید ابتدا تکه اول بحث تان را بگویید، بعد تکه دوم را، بعد تکه سوم را. فرضا اگر بحث­تان سه تکه است. "قاعده بیان مبتنی بر مُکث" این را می­گوید. آیه شرفه را یکبار دیگر در ذهن شریف­تان مرور کنید: می­فرماید: «وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلی مُکْث» یعنی: اصلا ما قرآن را «فَرَقْناهُ» تکه تکه­اش کردیم، آیه آیه­اش کردیم؛ برای اینکه در مقام قرائت بر اساس "مُکث" قرائت شود. یعنی یک تکه را ابتدا بگوییم و بعد تکیه دوم و سوم و ... را. پشت سر هم حرف­هایت را نزن.

دقت کنید! یک سوال اینجا مطرح می­شود. (اینجا دیگر بحث یک مقدار دقت می­خواهد) عقل این سوال را مطرح می­کند و می­پرسد: آیا تکه اولِ آیات قرآن با تکه دومِ و سوم از آیات قرآن؛ فرق دارد یا نه؟ مثلا تکه اول سوره حمد "بسم الله الرحمن الرحیم" است (می­دانید که "بسم الله" در هر سوره­ای یک معنای خاص آن سوره را دارد). بعد تکه دوم این است: "الحمد لله رب العالمین".

تکه سوم: "الرحمن الرحیم" همین طور تا آخر سوره شریفه. حالا یک کسی سوال می­پرسد که: اینها همه مثل هم هستند یعنی همه این آیات از یک جنس هستند؟ اگر کسی قرآن یا روایت خوانده باشد می­گوید: نه؛ زیرا بعضی از آیات قرآن "امر و نهی" است، و بعضی دیگر از آیات قرآن "مثال" (یا به تعبیر امام صادق (علیه السلام) "سنن" و "امثال") است.⁽¹⁾

اصبغ بن نباته گوید: شنیدم از امیر المؤمنین علیه السّلام که میفرمود: قرآن در سه بخش نازل شده یک بخش آن در باره ما و دشمنان ما است، و بخش دیگر در سنتها و امثال است، و بخش سوم در واجبات و احکام است.

الکافی، ج 2، ص 627

تفسیر العیاشی، ج 1، ص 9 / بحار الأنوار، ج 89، ص 114 / الوافی، ج 9، ص 1768

أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: نَزَلَ الْقُرْآنُ أَرْبَعَةَ أَرْبَاعٍ رُبُعٌ فِینَا وَ رُبُعٌ فِی عَدُوِّنَا وَ رُبُعٌ سُنَنٌ وَ أَمْثَالٌ وَ رُبُعٌ فَرَائِضُ وَ أَحْکَامٌ.

حضرت باقر علیه السلام فرمود: قرآن بر چهار بخش نازل گردیده است، یک چهارم در باره ما و یک چهارم در باره دشمن ما و یک چهارم سنن و امثال و یک چهارم فرائض و احکام است.

الکافی، ج 2، ص 628

الوافی، ج 9، ص 1769

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ أَرْبَعَةَ أَرْبَاعٍ رُبُعٌ حَلَالٌ وَ رُبُعٌ حَرَامٌ وَ رُبُعٌ سُنَنٌ وَ أَحْکَامٌ وَ رُبُعٌ خَبَرُ مَا کَانَ قَبْلَکُمْ وَ نَبَأُ مَا یَکُونُ بَعْدَکُمْ وَ فَصْلُ مَا بَیْنِکُمْ.

حضرت صادق علیه السّلام فرمود: قرآن بچهار بخش نازل شده، یک چهارم حلال، و یک چهارم حرام، و یک چهارم سنتها، و احکام، و یک چهارم اخبار گذشتگان و آیندگان از شما است و آنچه راجع برفع اختلاف میانه شماها است.

الکافی، ج 2، ص 627

الوافی، ج 9، ص 1769

1/2/1/2. تقسیم آیات و روایات به آیات و روایاتِ "مقام تعریف (تحلیلِ موضوع)"، "مقام تصویر (بیان فائده موضوع)" و "مقام تصمیم (پردازشِ موضوع)" ؛ یکی از مباحث حول "بیان مبتنی بر مُکث"

حالا ما یک بحثی داریم که جزو بحث­های شیرین در روایات است که: چند نوع آیه در قرآن داریم؟ (این سوال در ذهنتان باشد از اساتید هم بپرسید): از حیث جنسِ آیه؛ چند نوع آیه قرآن وجود دارد؟ مثلا من الان دو تا مثال زدم و گفتم که: بعضی از آیات امر و نهی است یعنی جنس آیه امر و نهی است، اوامر و نواهی است. و بعضی­دیگر از آیات سنن و امثال هستند. حالا وقتی شما دارید قرآن می­خوانید یکی از موارد تدبر این است که تشخیص بدهید نوع آیه چیست؟ دارد چه می­گوید؟ آیا می­خواهد معرفت شما را افزایش بدهد؟ (یعنی اصطلاحا در حوزه شناخت و تعریف است) یا نه فقط در حوزه اوامر و نواهی است؟ یا نه راجع به حوزه­های دیگر است؟ من الان نمی­خواهم وارد این بحث شوم. یک مجموعه آیه و روایت داریم که جنس آیات و روایت و انواع را بیان کرده اند. حدود ده جلسه بحث تفصیلی دارد که من از آن می گذرم. جمع بندی استنباطی خودم را محضر شما می­گویم تا بحث مقداری روشن شود: از نظر ما در "بیان مبتنی بر مکث" سه نوع آیه و روایت داریم (از اینکه بخاطر ضیق وقت نمی توانم استنادات و ارجاعات بحث را بگویم و یا اجمالی بیان کنم؛ مرا عفو کنید): یک نوع آیات و روایات داریم که اصطلاحا یک شیئ را تعریف می­کنند، اما نه با مدل "منطق صوری" مدل منطق صوری این است که شما "قضیه" بسازید. خیر؛ مدل تعریف کردنِ آیات و روایات اجمالا این است که: شما را از حالت نکره (عدم شناخت) به حالت معرفه (شناخت) وارد کند. یک سری آیات و روایت در این منزلت هستند که ما اصطلاحا به آنها آیات و روایات "مقام تحلیل" یا "مقام تعریف" می­گوییم. مثلا حضرت می­فرماید: «لَا صَلَاةَ إِلَّا

بِفَاتِحَةِ الْکِتَاب»⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله): نماز نیست؛ مگر با فاتحه الکتاب (سوره حمد).

عوالی اللئالی، ج 1، ص 196

مستدرک الوسائل، ج 4، ص 158

عمار می گوید: از امام صادق (علیه السلام) سوال کردم در مورد مردی که پشت سر امام جماعت سهوی انجام داد و نماز را افتتاح نکرد ( تکبیره الاحرام نگفت؛ آیا نمازش درست است؟) حضرت فرمود: نمازش را اعاده کند (چرا که) نمازی نیست بدون افتتاح (تکبیره الاحرام).

تهذیب الأحکام، ج 2، ص 354

وسائل الشیعة، ج 6، ص 14 / الوافی، ج 8، ص 915

یک نوع دیگر آیه و روایت داریم اینها "فایده" یک مسئله را بحث می­کنند. مثلا درهمین مسئله "صلاة" یک سری آیه و روایت داریم که فایده صلاة را بیان می کنند؛ مثلا: «إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَر»⁽³⁾

آنچه را از این کتاب به تو وحی شده است، بخوان و نماز را برپا دار، یقیناً نماز از کارهای زشت، و کارهای ناپسند باز می دارد و همانا ذکر خدا بزرگ تر است، و خدا آنچه را انجام می دهید، می داند.

حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) در خطبه فدکیه: ... پس خداوند ایمان را فرض و واجب کرد؛ بخاطر پاک شدن از شرک. و نماز را واجب کرد بخاطر منزَّه و پاک شدن از کبر.

علل الشرائع، ج 1، ص 248 / من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص 568

سند من لایحضر: رُوِیَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ زَیْنَبَ بِنْتِ عَلِیٍّ ع قَالَتْ قَالَتْ فَاطِمَةُ ع فِی خُطْبَتِهَا فِی مَعْنَی فَدَک

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَکُونُ الْإِیمَانُ تَطْهِیراً عَنِ الشِّرْکِ وَ الصَّلَاةُ تَنْزِیهاً مِنَ الْکِبْر.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله): ایمان را بخاطر پاک شدن از شرک است، و نماز بخاطر منزَّه و پاک شدن از کبر است.

جامع الأخبار(للشعیری)، ص 123

نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، ص 46

وَ فِی خُطْبَةِ فَاطِمَةَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهَا: فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ تَنْزِیهاً مِنَ الْکِبْر.

حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) در خطبه فدکیه: خداوند نماز را واجب کرد بخاطر منزَّه و پاک شدن از کبر.

بحار الأنوار، ج 79، ص 209

اگر می خواهید به تکبر در مدیریت جامعه، در درس و بحث، در زندگی خانوادگی و روابط انسانی مبتلا نشوید؛ نماز بخوانید. این هم یک سری آیه و روایت که اصطلاحا به آنها آیه و روایت مقام "ثبت" یا مقام "تصویر" یا بیان "فایده" می­گوییم.

یک سری آیه و روایت داریم اینها مقام "پردازش" یا مقام "رفع مانع" هستند. من مقام پردازش را درهمین مسئله صلاة تطبیق کنم: مثلا به شما گفته­اند: معطر به مسجد بروید. این حکم معطر بودن چه کار می­کند؟ وقتی نمازگزاران همدیگر را می­بینند از بوی بد همدیگر متأذّی نمی شوند؛ یعنی نماز خواندن آسان و دلپذیر می­شود. ببینید؛ یک مانع را دارند بر می­دارند. یا مثلا حضرت می­فرماید: سعی کنید مسجد بسازید. مسجد چه کار می­کند؟ نماز خواندن را در "عمل" تسهیل می­کند، و جزو "تعریف" و "فواید" نماز نیست؛ بلکه ساخت مسجد تسهیل کننده نماز است. مثلا: شما اگر به مسافرت بروید؛ اگر مسجد نباشد مجبور می­شوید گوشه پیاده رو یا پارک نماز بخوانید که کار سختی است. اما وجود مسجد، نماز خواندن را آسان می­کند. و همینطور در شهر خودمان نماز را در مسجد می­خوانیم.

حالا یک سری مجموعه آیات و روایت داریم که ما به آنها "آیات و روایات مقام تصمیم"، "مقام پردازش" می­گوییم. آنها هم سه نوع آیه و روایت است. این یک قاعده است فقط مخصوص به صلاة نیست؛ یعنی شما گاه باید صلاة را تعریف کنید، گاه باید فوایدش را بگویید، گاه باید یکسری تصمیمات را بیان کنید تا که اقامه صلاة در جامعه تسهیل شود. جمع بندی فقهی ما (بر اساس قاعده فقهی بیان مبتنی بر مکث) از مجموعه آیات و روایات سه نوع آیه و روایت داریم.

حالا ما هر بحث دیگر را در همین قالب سه بخشی (به عنوان یک قاعده) ارائه می­کنیم. هر وقت می­خواهیم تکه­های یک بحث را کنار هم بگذاریم اول آن تکه که مربوط به "تعریف" است را بحث می­کنیم، سپس تکه "تصویر" یا "فایده" را بحث می کنیم، و بعد تکه"تصمیمات" را بحث می­کنیم. تبویب بحث ما به این شکل است. یک قاعده در آوردیم؛ همیشه معتقدیم که مثلا وقتی امام (علیه السلام) وارد بحث می­شود، همیشه ابتدا نسبت به بحث "معرفت" ایجاد می­کند. چرا؟ چون حضرت فرمودند: «مَا مِنْ حَرَکَةٍ إِلَّا وَ أَنْتَ مُحْتَاجٌ فِیهَا إِلَی مَعْرِفَة»⁽¹⁾

امیرالمومنین (علیه السلام) در وصیتش به کمیل بن زیاد: ای کمیل! هیچ حرکتی (و کاری) نیست جز اینکه در آن به شناختی نیازمندی.

تحف العقول، ص 171

بحار الأنوار، ج 74، ص 267 / مستدرک الوسائل، ج 17، ص 268

حالا اجازه ­بدهید من یک مقداری بعضی از کتاب­ها و بحث­ها را با این روش ارزیابی کنم: مثلا یک کتابی راجع به محیط زیست که یکی از آقایانِ حوزه علمیه تالیف کرده بود را می خواندم؛ دیدم که در آن بخش "تصمیم" وجود ندارد و یا خیلی کمرنگ است، اصلا برای خواننده کتاب بیان نکرده که: چه کاری باید انجام بدهد که محیط زیست بهینه شود؟ و یا اینکه بخش "تصویر" با بخش "تعریف" تفکیک نشده است. بنابراین شما می توانید بحث یک فقیه یا یک سخنران را با "قاعده بیان مبتنی بر مکث" ارزیابی کنید؛ مثلا بگویید ایشان سخنرانی خوبی مطرح کردند، ولی من بعد از سخنرانی به تصمیم نرسیده­ام؛ چون ایشان اصلا تصمیمی را تبیین

نکردند. معمولا بحث­های دوستان فیلسوفِ ما اینگونه است؛ گاهی وقت­ها چهارصد جلسه بحث به شما می­گویند ولی شما به تصمیم مشخصی نمی­رسید! فقط معرفتتان افزایش پیدا می­کند، در حالی که زندگی نیاز به تصمیم گیری در امور دارد، ما باید تصمیم بگیریم. بنابراین همیشه باید به ما یک سبد تصمیم پیشنهاد کنند.

حالا من این بحث مدیریت روستا را طبق این تبویب محضرتان مطرح می­کنم. خواستم بحث روشی را مطرح کنم؛ یعنی روستا از نظر ما اولا "تعریف" دارد، بعد "تصویر" دارد یعنی نظام فواید دارد، و بعد هم یک سری "تصمیمات" دارد. قالب تبویب همه نظریات فقهی نقشه الگوی پیشرفت اسلامی این سه بخش را دارد. همیشه در نظریات بخشی الگوی پیشرفت اسلامی سه "ت" وجود دارد: "ت" تعریف، "ت" تصویر، "ت" تصمیم. امروز دو تا قاعده را گفتم، ده ها قاعده دیگر هم در استنباطِ ما وجود دارد مثل: "بیان مبتنی بر نظام مقایسه"، "بیان مبتنی بر رفق"، "بیان مبتنی بر سیاق" و "بیان مبتنی بر کم" که باید بعد­ها راجع به آنها شرح دهیم.

بحث روشی یک مقداری طول کشید ولی لازم بود و باید از این مباحث اطلاع داشته باشید. به من مکرر می­گویند که: آقا! چرا شما می­گویید "پروتکل های فقهی مدیریت کرونا"؟!⁽¹⁾

جهت مشاهده متن کامل اولین گزارش این نشست به آدرس ذیل مراجعه فرمایید:

https://eitaa.com/olgou4/3391

همین اخیرا یک طلبه فاضلی به بنده می­گفت: شما گفتید "پروتکل­هایفقهی کرونا"؛ ولی همه­اش بحث­های مستحبات را گفته­اید! یعنی: چون ذهنیت این طلبه محترم این بود که فقیه فقط باید "معذر" و "منجز"­ها را بحث کند؛ لذا به من اشکال کرده بود که: چرا آمده­اید روایاتی را که دلالت بر "مستحبات" می کنند را آورده­اید؟! خب؛ بنده پاسخ این اشکال را در قسمت اول عرائضم بیان کردم که: من روایت و آیه را ناظر به رفع مشکل می خوانم. گاهی وقتها یک روایتی که در تبویب فعلی (فقه معذر و منجز) جزو مستحبات است، رفع مشکل هم می­کند [لذا در مباحث ما هم جای می گیرد]. ببینید! قاعده این است که شما یک طوری آیه و روایت بخوانید که مشکل شیعه حل شود و الان شیعه به بلیه و "فتنه کرونا" مبتلا شده است؛ حالا ما 24پروتکل ارائه کرده­ایم که تمام آنها به غیر از یکی دو تای آنها از حیث مبانی فقه معذر و منجز جزو مستحبات طبقه بندی می­شوند، ولی می­توانند مشکل (کرونا) را حل کنند. پس بحث ما هم بحثی فقهی است؛ چون قاعده­ و چگونگی بحث فقهی را در اصول (فقه البیان) بحث کرده­ایم. اما آن طلبه­ای که این قاعده را نمی­داند، به ما می­گوید: شما معذر ومنجز بحث نکرده­اید [لذا بحثتان فقهی نیست].⁽²⁾

او انتظار داشت مثلا من بروم بگویم: "واکسن" واجب است یا حرام است! در حالی که اصلاً فرض من بر این نبوده است؛ بلکه خواستم مشکل کرونا را مدیریت کنم. به این شکل که از روایاتی که از نظر شما در دایره مستحبات است استفاده کرده­ام. لذا ما بر اساس این قاعده، "احکام خمسه"­ای که فقهای عظام شیعه فرموده اند،⁽³⁾

رساله توضیح المسائل (فاضل)، ص520

را از حیث حل مشکل بررسی می­کنیم. مثلا: صلاة چه مشکلی را حل می­کند؟ صلاة (طبق فقه معذر و منجز) جزو اوامر است. جزو فرایض است «فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ»، ولی می­تواند تکبر را از حیث رفع مشکل مدیریت کند. بنابراین می­توان حتی به احکام خمسه هم با یک نگاه دیگری ورود پیدا کرد. اتفاقا بحث فقهی هم هست. اگر کسی آمد و گفت: «من خاصیت احکام خمسه را بحث می­کنم»، شما

نباید به او بگویید: «شما بحث فقهی نکرده اید»؛ چون مباحث هم جزو آیات و روایات است که از رویش تفقه و استنباط و بررسی کرده است، منتها قاعده مند. که من اندکی از این قواعد را بحث کردم.

3. سرفصل دوم: چرا ایده "حکمروایی روستایی" توسط سازمان ملل مطرح شده است؟

1/3. ناکارآمدی مدل های گذشته اداره حاکمیت ها و روستاها در نظر سازمان ملل؛ دلیل ارائه ایده "حکمروایی روستایی" توسط سازمان ملل

اشاره

سوال دوم این بود که چرا ایده "حکمروایی روستایی" توسط سازمان ملل مطرح شده است؟ سازمان ملل از اوائل دهه نود (یعنی 1990) تا الان، آرام آرام یک ایده­ای را تحت عنوان حکمروایی مطرح کرده است و می­گوید: از نظر اصطلاحات من "حکمروایی" با "حکومت" دو تا هستند⁽¹⁾

اصطلاحات «حکومت» و «حکمرانی خوب (حکمروایی)» به طور فزاینده ای در ادبیات توسعه استفاده می شود. حکمرانی بد به طور فزاینده ای به عنوان یکی از علل اصلی همه شرارت در جوامع ما در نظر گرفته می شود. کمک کنندگان بزرگ و مؤسسات مالی بین المللی به طور فزاینده ای کمک ها و وام های خود را مشروط به انجام اصلاحاتی می کنند که «حکمرانی خوب» را تضمین کند.

Governance is not a new concept of "government". It is as old as human civilization. In simple terms, "government" means: the decision-making process and the process by which decisions are enforced (or not enforced). Governance can be used in a variety of contexts such as corporate governance, international governance, national governance and local governance.

حکمرانی(حکمروایی) مفهوم «حکومت» جدید نیست. قدمت آن به اندازه تمدن بشری است. به زبان ساده «حکومت» به معنای: فرآیند تصمیم گیری و فرآیندی است که تصمیمات توسط آن اجرا می شوند (یا اجرا نمی شوند). حکمرانی(حکمروایی) را می توان در زمینه های مختلفی مانند حاکمیت شرکتی، حاکمیت بین المللی، حاکمیت ملی و حاکمیت محلی استفاده کرد.

آدرس مطلب: مقاله از United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد برای آسیا و اقیانوسیه)

با عنوان: What is Good Governance? (حکمرانی خوب چیست؟)

نویسنده: آقای یاپ کیو شنگ رئیس بخش کاهش فقر UNESCAP

https://b2n.ir/f80100

1/1/3. مدل مدیریتی "خان سالار" و "دولت سالار" ؛ دو نمونه از مدل های ناکارآمد گذشته در اداره حکومت ها و روستاها در نظر سازمان ملل

اشاره

برای فهم حرف سازمان ملل (که البته یک حرف باطنی است) یک مقدمه­ای را باید بگویم: سازمان ملل می گوید: نحوه اداره حکومت­ها (حالا من درخصوص روستا می­گویم:) یا نحوه اداره روستا­ها تاکنون به سه شکل بوده است و سه شکل می­شود برای آن متصور شد: 1) در یک دوره­ای روستا­ها با مدل "پدرسالاری" اداره می­شدند، یعنی "خان"ها و "سلاطین" می­آمدند و برای دهقان­ها و اهالی روستا حکم صادر می­کردند و آنها مامور بودند به اینکه این حکم­ها را اجرایی کنند. این یک دوره بوده است. 2) بعد از آن یک دوره ای شروع شده است که اسم آن را در ادبیات کارشناسی دوره "دولت­گرا" می­گذارند (شما بگویید دوره "دولت­سالار"). در دوره دولت­سالار فقط حاکم عوض شده است؛ حاکم در دوره قبلی (دوره پدرسالاری)، "خان"ها بودند، و در این دوره "استانداری" و "دولت مرکزی" است. ولی بالاخره "حکومت از بالا به پایین" بوده است. این هم یک دوره­ای بوده است.

1/1/1/3. ایجاد تعامل و مشارکت بین "نهادهای مدنی"، "مردم"، "بخش خصوصی" و "دولت مرکزی" در اداره حاکمیت و روستا؛ معنای مدل "حکمروایی" در ادبیات سازمان ملل

2/1/1/3. دولت مرکزی تنها تصمیم گیر در اداره حاکمیت؛ معنای "حکومت" در ادبیات سازمان ملل

پس فرق "حکومت" با "حکمروایی" از نظر سازمان ملل این می­شود که: در "حکومت"، فقط "دولت مرکزی" تصمیم می­گیرد. ولی در "حکمروایی"، "نهاد­های مدنی" هم جزئی از فرآیند تصمیم گیری هستند، "مردم" هم جزئی از فرآیند تصمیم گیری هستند، "بخش خصوصی" هم جزئی از فرآیند تصمیم گیری هستند.⁽¹⁾

از آنجایی که حکمرانی فرآیند تصمیم گیری و فرآیندی است که تصمیم ها توسط آن اجرا می شوند، تحلیل حکمرانی بر بازیگران رسمی و غیررسمی درگیر در تصمیم گیری و اجرای تصمیم های اتخاذ شده و ساختارهای رسمی و غیررسمی متمرکز است. به تصمیم رسیده و اجرا شود. دولت یکی از بازیگران حاکمیتی است. سایر بازیگران درگیر در حکومت بسته به سطح دولتی که مورد بحث است متفاوت است. برای مثال، در مناطق روستایی، بازیگران دیگر ممکن است شامل اربابان با نفوذ، انجمن های کشاورزان دهقانی، تعاونی ها، سازمان های غیر دولتی، موسسات تحقیقاتی، رهبران مذهبی، نهادهای مالی احزاب سیاسی، ارتش و غیره باشند.

همان

جهت مطالعه بیشتر در مورد نظریه "حکمروایی شهری و روستایی" به پیوست شماره 2 مراجعه کنید.

بنابراین اگر "بخش خصوصی" بود، "مردم" و "نهادهای مدنی" هم بودند، "حاکمیت" هم بود و همه ذی نفعان تصمیم گرفتند؛ سازمان ملل اسمش را "حکمروایی" می­گذارد. اما اگر فقط "دولت مرکزی" تصمیم گرفت، اسمش را "حکومت" می­گذارند. حالا من می­خواهم این "حکمروایی روستایی" را نقد کنم. پس سوال جلسه معلوم شد: می­خواهیم ببینیم چه اشکالی [بر مدل حکمروایی روستایی] وارد است.

حالا قبل از اینکه به اشکالاتش بپردازم، چند عبارت از اسناد بین المللی را که یادداشت کرده­ام برایتان بخوانم: بانک جهانی در گزارش سال 2017 اینطور گفته است که: «دستیابی به همه اهداف توسعه را (ببینید دارد راجع به اهداف توسعه بحث می­کند)، مستلزم درک درست از حکمروایی است.»⁽¹⁾

آدرس مطلب: سایت گروه پردازشگران علوم مکانی جی ای اس اسمارت

https://b2n.ir/s26692

جهانی دستیابی به همه اهداف جهانی را مستلزم چه می­داند؟ مستلزم درک درست از حکمروایی می­داند. می دانید معنای این مطلب چه می­شود؟ می­گوید می­دانید چرا شما به توسعه دست نیافته­اید؟ چون شما حکومت دارید، ولی حکمروایی ندارید. این حرف بانک جهانی است. یعنی بانک جهانی دارد پارادایم جدید مدیریتی را مطرح می­کند. از دهه 1990 به اینطرف دارد یک ایده جدید مدیریتی که مشارکت نهاد­های جامعه در آن بیشتر است را مطرح می­کند. حالا البته این را هم بگویم که: الان ایده جدید سازمان ملل "حکمرانی هوش مصنوعی" است⁽²⁾

تدوین سیاست ملی شهری، گام اصلی برای تثبیت فضای شهری و ایجاد حکومتی مستقل است. این امر همچنین در جهت دهی و اقدامات لازم جهت حمایت از توسعه شهری، امری حیاتی است. این سیاست یک چارچوب هماهنگ کننده کلی برای مقابله با مهمترین مسائل مربوط به توسعه سریع شهری فراهم میکند، از جمله: پیشگیری و منظم سازی زاغه نشینی ، دسترسی به زمین ، خدمات و زیرساخت های اساسی ، قوانین شهری ، تفویض اختیار به دولتهای فرعی و محلی، جریانات مالی، مقررات برنامه ریزی شهری ، تحرک شهری و نیازهای انرژی شهری و همچنین ایجاد اشتغال.

آدرس مطلب: برنامه اسکان ملل متحد(هبیتات)

https://b2n.ir/s97077

A national urban policy provides a framework to manage urbanisation, to guide countries to utilise smart and green principles.

سیاست ملی شهری چارچوبی را برای مدیریت شهرنشینی و راهنمایی کشورها برای استفاده از اصول (شهر) هوشمند و سبز فراهم می کند.

آدرس مطلب: از کتاب «Developing National Urban Policies: Ways Forward to Green and Smart Cities»، قسمت Forward، صفحه V

نویسندگان: Debolina Kundu, Remy Sietchiping, Michael Kinyanjui

از انتشارات اشپیگل در سال 2020

لینک دانلود کتاب از سایت برنامه اسکان ملل متحد(هبیتات):

https://b2n.ir/m00316

الگوریتم ، روشی سیستماتیک که - در تعداد محدودی گام - پاسخ به یک سوال یا حل یک مسئله را تولید می کند. این نام از ترجمه لاتین ، Algoritmi de numero Indorum ، از رساله ریاضی دان مسلمان الخوارزمی در قرن 9 "الخوارزمی در مورد هنر حسابداری هندو" گرفته شده است.

آدرس مطلب: سایت رسمی دانشنامه بریتانیکا

https://b2n.ir/w40351

است. عصر دنیا عصر آینده است خیلی خطرناک­تر از ایده حکمروایی است! که حالا متاسفانه بعضی توجه ندارند. راجع به "هوش مصنوعی" مستقلا بحث کرده

­ام.⁽¹⁾

https://eitaa.com/olgou4/3198

پس ببینید بانک جهانی می­گوید علت فقر و علت عدم توسعه شما این است که درک درستی از حکمروایی ندارید. حکمروایی هم یعنی همه را در فرآیند تصمیم سازی و تصمیم گیری دخیل کنید. می­گوید: اصلا ضمانتی ندارد که تصمیمی از بالا به پایین (حکومت مرکزی) ابلاغ و بعد اجرا شود. می­دانید چرا تصمیم­های حاکمیت مرکزی اجرا نمی­شود؟ چون مردم در فرآیند گرفتن آن تصمیم دخالتی ندارند. ظاهرش خیلی حرف خوبی است حالا ببینیم اشکالاتش چیست.

یک عبارت دیگری [در گزارش بانک جهانی] وجود دارد که می­گوید: «دولت ها به تنهایی مسئولیت اداره روستا را بر عهده نگیرند». می­گوید: اصلا دولت ها نمی توانند این کار را انجام دهند. چرا؟ چون چند هزار روستا داریم؛ و نمی توان مدیریت این چند هزار روستا را به یک دولت مرکزی و بعد هم استانداری ها و... واگذار کرد؛ لذا می­گویند: مدیریت روستاها را با "مدل حکمروایی" جلو ببرید.

2/3. اشکالات مدل حکمروایی روستاییِ سازمان ملل:

اشاره

حالا سوال و بحث ما این است که این نحو مدیریت روستا (مدل حکمروایی) چه اشکالی دارد؟ پس دلیل سازمان ملل را متوجه شدید که چرا ایده حکمروایی را مطرح کرده و می­گوید رسیدن به اهداف توسعه بدون مشارکت همه بخش­های مختلف جامعه امکان پذیر نیست.

1/2/3. محدودکردنِ مشارکت مردم در اداره حاکمیت به نهاد­های مدنی، مردم (به نحو عام) و بخش خصوصی (سرمایه دارها) و حذف نهادهای اصلی سازماندهی در اسلام (مثل: خانواده و مسجد) از اداره حاکمیت؛ اشکال اوّل به مدل حکمروایی روستاییِ سازمان ملل

اما وقتی می­خواهد بخش ها و نهادهای مختلف جامعه را نام ببرد، از "مسجد" (با اینکه مسجد هم یک نهاد مردمی است) نام برده نمی شود؛ بلکه [به طور مطلق] می­گویند" نهادهای مدنی". این اولین اشکال است که به مدل حکمروایی سازمان ملل وارد است. و همچنین "خانواده" (که یک نهاد مردمی است) را مسکوت می­گذارد و به صورت عام می­گوید: "مردم". یعنی اولین اشکال در این تعریف آن است که نهادهای اصلی دین (مثل مسجد و خانواده) حذف می­شوند. نمی­آید بگوید: "بازار اسلامی". بازار اسلامی بازاری است که مردم به نحو حداکثری در آن تجارت می­کنند؛ بلکه فقط می­آید می­گوید: "بخش خصوصی". بخش خصوصی یعنی چه؟ یعنی همان سرمایه­دارها. می­گوید آنها هم [در اداره حاکمیت] دخالت کنند. پس ببینید؛ حاکمیت مرکزی را در تصمیم گیری محدود می­کند به سرمایه­دارها (بخش خصوصی)، نهاد­های مدنی و مردم را به نحو عام دخالت می­دهد. نمی­آید بگوید الگوی سازماندهی مردم در اسلام اولا در قالب خانواده است (مثلا بگویند: ما پدر خانواده یا سرپرست خانواده­ها را در تصمیم گیری­ها دخالت می­دهیم)؛ بلکه متعمدا روی "خانواده" نمی­ایستد تا از تصمیم گیری حذفش کند! اصلا در برنامه­ریزی توسعه خانواده مهم نیست! بر روی "مسجد" هم به عنوان مدیریت محله نمی­ایستد؛ بلکه فقط عنوان عامِ "نهادهای محلی" را می­گذارد. بله؛ از این حیث که می­خواهد مردم را [در اداره حاکمیت] دخالت بدهند، اجمالا قابل دفاع است. ولی از آن حیث که می­آید مصادیق دخالت مردم را به سرمایه­دارها و نهاد­های مدنی و این نوع ساختارهای مدرن محدود می­کند، بحث قابل اشکال است. این اشکال اول.

بنابراین ما به دنبال یک ایده­ای از حکمروایی هستیم که در آن خانواده تصمیم بگیرد، در آن مسجد تصمیم بگیرد، در آن به جای سرمایه­دار­ها "همه مردم" تصمیمات اقتصادی بگیرند. مثلا "مگامال شبکه افق کوروش" یک الگوی سرمایه داری برای توزیع است. چه کسی تصمیم می­گیرد که شما چه کالایی را و چه بِرَندی را مصرف کنید؟ مسئول خرید این شبکه گسترده در کشور. یعنی: شما مجبور هستید که فقط در دائره خریدِ آن مسئولِ خرید، انتخاب ­­کنید. ولی اگر بازار به شکل اسلامی باشد؛ به جای یک مگامال (Mega Mall) ⁽¹⁾

و یک سیتی سنتر (City Center)⁽²⁾

صد تا مغازه توزیع کننده هستند، همه مردم توزیع کننده­اند. لذا شما بسط ید پیدا می­کنید که چه چیزی را انتخاب کنید و اختیارات شما بیشتر می­شود. پس این یک اشکال است که بر این بحث داریم.

2/2/3. قراردادنِ " توسعه" به عنوان هدف اصلی؛ اشکال دوم به مدل حکمروایی روسایی سازمان ملل

اشکال دومی که به حکمروایی روستایی وجود دارد این است که: گفته اند «برای دستیابی به اهداف توسعه...»؛ رسیدن به "توسعه" را به عنوان هدف برای حکمروایی روستایی معرفی کرده اند.⁽³⁾

حکمرانی خوب آرمانی است که دستیابی به آن در مجموع دشوار است. تعداد بسیار کمی از کشورها و جوامع به دستیابی به حکمرانی خوب در کلیت آن نزدیک شده اند. با این حال، برای تضمین توسعه انسانی پایدار، باید اقداماتی در جهت تحقق این ایده آل با هدف تحقق آن انجام شود.

آدرس مطلب: مقاله از United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد برای آسیا و اقیانوسیه)

با عنوان: What is Good Governance? (حکمرانی خوب چیست؟)

نویسنده: آقای یاپ کیو شنگ رئیس بخش کاهش فقر UNESCAP

https://b2n.ir/f80100

ما قبلا بحث کرده­ایم که توسعه هدف خوبی نیست و استدلال های زیادی در این باره بیان کرده­ایم، «توسعه، محرومیت زا است».⁽⁴⁾

به پیوست شماره 3 مراجعه کنید.

آدرس مطلب در سایت رسمی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران: yon.ir/HRXCN

است. الان کشور آمریکا بالاترین GDP را دارد. خب؛ الان (افزایش تولید ناخالص ملی) خوب است یا بد؟ شما می­گویید آمریکا کشوری توسعه یافته است و بالاترین سطح GDP را دارد؛ اما می­خواهیم کمی فکر کنیم و از نخبگانمان می پرسیم: آیا این خوب است یا بد؟ ما می­گوییم: حتما بد است! چون درست است که بالاترین GDP دنیا را دارد ولی فقط یک درصد از مردم آمریکا سود این تولید را می­برند و بقیه کارگر آنها هستند. بله؛ سرجمع ثروت یک جامعه افزایش پیدا کرده است، ولی الگوی تولید به شکلی است که فقط صاحبان صنایع بزرگ و صاحبان وال استریتِ کثیف این سود را می­برند و بقیه مردم دچار فقر هستند. بنابراین این الگوی تولید و این نوع استراتژی صنعتی منجر به ایجاد فاصله طبقاتی می­شود.

ولی ما در الگوی پیشرفت اسلامی الگوی تولید را به شکلی طراحی می­کنیم که تمام مردم سود ببرند؛ مثلا الان می­خواهیم برای شهر قم گوشت و لبنیات تولید کنیم یک وقت شما "دامشهر" ایجاد می­کنید و کارخانه­های لبنیاتی بزرگ می­آیند لبنیات و گوشت شهر قم را تولید می­کنند. خب؛ در اینصورت صاحب این کارخانه­ها چند نفر هستند؟ مثلا: حدود 10 نفر گردش اعتبارات گوشت و لبنیات شهر قم به جیبشان می­رود. این یک نوع روش برای تولید است. اما وقتی با نگاه آیات و روایات (که ما در مکاسب این

آیات و روایات را در شش دسته آوره­ایم) به مسئله نگاه می کنیم؛ به این نتیجه می رسیم که مثلا 30 روستا از روستاهای اطراف قم را تولیدکننده لبنیات و گوشت شهر قم قرار دهیم. این کار علاوه بر این که سالم­تر هست (چون در آن مواد نگهدارنده نیست، چون مانده نیست) در حالی که همه غذا­های صنعتی و بسته بندی شده این مشکلات را دارند. و فایده مهم دیگرش این است که: مثلا گردش اعتبارات گوشت و لبنیات قم بین حدود 30 روستا توزیع می­شود. یعنی چی؟ یعنی پایه گذاری عدالت از سیستم تولید اتفاق می افتد.

اما شما یک وقتی می­گویید: تولید صنعتی باشد و ما در "باز توزیع درآمد­ها" عدالت را محقق می­کنیم. ما در پاسخ به این استدلال می گوییم: هر وقت در "باز توزیع درآمد­ها" در کشور آمریکا موفق شدید این افسانه ها را محقق کنید، آنوقت بیایید آن را برای ما همبگویید! اگه قرار بود افسانه باز توزیع درآمد­ها در یک جایی موفق شود، باید در کشور آلمان محقق می­شد یا در کشور آمریکا محقق می­شد. عدالت اگر از "سیستم تولید" پایه گذاری نشود، از طریق "باز توزیع درآمد­ها" محقق نخواهد شد. به چه دلیل؟ به دلیلِ "عینیت کشورهای توسعه یافته". من که مثال زدم نیمی از مردم ایتالیا کارگر آقای آنیلی (صاحب شرکت های صنعتی ایتالیا) هستند؛ الان در همین شهر­های ایران هم شبیه او را داریم؛ من می­شناسم یکی از سرمایه­دارهای یکی از شهرهای ایران می­گوید: من بیست و پنج هزار کارگر دارم! بعد می­گوید: من به مردم خدمت کرده ام، من کارآفرین هستم. سوال این است که: تو خودت چقدر سود می بری؟ این بیست و پنج هزار نفر سر هم چقدر سود می­برند؟ چرا دقیق با مردم صحبت نمی­کنیم؟! تو خودت چقدر سود می­بری این بیست و پنج هزار نفر چقدر سود می­برند آیا سود تمام شده تو برابر است با چند برابر حقوقی که به این بیست و پنج هزار نفر کارگر می دهی؟ یا نه؟ اگر (چندین برابر) هست؛ این الگو را باید تغییر بدهیم. ما در اسلام به نحوی "تولید" و "توزیع" را بازتعریف می­کنیم که همه مردم نزدیک به هم سود ببرند، نه اینکه یکی بشود "سرمایه دار زالو صفت"،⁽¹⁾

صحیفه امام، ج 21، ص 276(منشور روحانیت)

بعد بقیه کارگر او بشوند، بعد منّت هم بگذارد و بگوید: من برای شما شغل ایجاد کرده ام. اگر قوانین کشور درست باشد همه مردم می­آیند در سیستم توزیع قرار می­گیرند و به جای اینکه شما ده مگامال (Mega Mall) در یک شهر داشته باشید هزار تا فروشگاه کوچک تر در شهر می­سازید و هزار نفر از سیستم توزیع یک شهر سود می­برند. اگر سیستم تولید غیرمتمرکز باشد، هزار نفر سود تولید را می­برند. لذا ما همیشه در الگوی پیشرفت اسلامی با "تولید متمرکز" و "توزیع متمرکز" مخالف هستیم؛ به دلیل این نحو تولید و توزیع با "اصل عدالت" در تعارض است،

البته با "اصل سلامت" هم در تضاد است؛ مثلا وقتی شما تولید را متمرکز می­کنید چون حجم تولیدتان زیاد است حتما باید از مواد نگهدارنده استفاده کنید؛ چون طول می­کشد این تولید انبوه را به فروش برسانید. مثلا شش ماه فروش آنها طول می­کشد، لذا شش ماه باید غذا را سالم نگهدارید؛ پس مجبور هستید مواد سرطان زای نگهدارنده بزنید. در حالی که اگر یک تولیدکننده خُرد داشته باشید که غذا را تولید کند؛ اصلا غذایش تا آخر شب به فروش می­رساند و دیگر نیاز نیست از مواد نگهدارنده استفاده کند. حالا به شش دلیل که قبلا بحث کرده ام مخالف تولید صنعتی هستیم.⁽²⁾

چون بخش غذا را از تبادلات حذف می کنیم؛ به شش دلیل: 1. به دلیل تولید سالم. ما الان نمی توانیم به غذا اعتماد کنیم. مثلا وقتی ما ذرت، گندم، سویا و بخش عمده غذاهایی که وارد می کنیم؛ همه تراریخته هستند! این حجم از تولید را باید داخل کشور توزیع کنیم تا کشاورزان ما آن را کشت کنند. تازه در بخش هایی مثل روغن و... نظر قطعی و تجربه شده و قابل اثبات این است که روغن حوانی بهتر از روغن های گیاهی هستند. البته به استثناء روغن زیتون و یک یا دو روغن دیگر. بنابراین ما نیاز نداریم که اینقدر کلزا و سویا به غرض روغن بکاریم. ما برای تولید روغن که کالای مهمی است باید برویم به سمت اینکه پرورش گاو آن هم به شکل سامانه های محلی و خانگی را تقویت کنیم، یا مزارع زیتون را به نحو خرد گسترش بدهیم. لذا اینهایی که دارند با ما بحث می کنند در چنبره اقتصاد موجود با ما بحث می کنند. ما باید کمک کنیم که اینها از این بحث ها خارج شوند.

یکی دیگر از دلائلی که ما مساله غذا را از تولید صنعتی خارج کرده ایم مساله مواد نگهدارنده است. [در فرض صنعتی] غذا باید پخته شود و بعدا عرضه شود. وقتی شما غذا را می پزید ماندگاری اش پایین می آید؛ بنابراین حتما باید از مواد نگهدارنده استفاده کنید. و این کار عدم سلامت را بر ما تحمیل می کند.

یکی دیگر از دلائلی که ما با غذای صنعتی موافق نیستیم مساله بسته بندی صنعتی غذاست. وقتی شما غذا را بسته بندی صنعتی می کنید، چالش برای محیط زیست ایجاد می کنید. الان دیگر مرسوم است که کسی که یک لیتر آب مصرف می کند، یک بطری پلاستیکی زباله تولید می کند! اگر همان فرد یک بسته بیسکویت مصرف کند، باز یک مقداری پلاستیک تولید می کند. اگر آن فرد برود جلوتر و در آن روز یک کنسرو هم مصرف کند، باز یک بخشی زباله تولید می کند. حالا این را به عدد ضرب کنید؛ مثلا این شخصی که روزی 3 زباله تولید می کند را ضربدر 80 میلیون نفر کنید یا ضربدر 7 میلیارد جمعیت کنید؛ نتیجه اش این می شود که الان فرایند تولید زباله در همه بخش ها دارد ارتقاء پیدا می کند و فرایند بازیافت [از فرایند تولید زباله] عقب مانده است. و تفکیک از مبدا دیگر جواب نمی دهد؛ چرا؟ چون تولید زباله بیشتر از فرایند بازیافت است. لذا ما معتقدیم که باید بسته بندی صنعتی را از فضای غذا حذف کرد تا تولید زباله و انهدام محیط زیست متوقف شود. پس دلیل محیط زیستی هم دارد که ما تولید صنعتی غذا را نمی پذیریم. غذا یک کالایی است که همه هر روز مصرف می کنند و اگر شما تولید صنعتی غذا را بپذیرید باید هر روز تولید زباله کلان را بپذیرید. خب؛ آن جزایر پلاستیک و زباله که در اقیانوس ها تشکیل شده است نتیجه همین ایده است.

یکی دیگر از دلائلی که ما معتقدیم تولید غذا نباید به نحو صنعتی اتفاق بیفتد و نیاز به سامانه محلی و خانگی دارد، مصرف انرژی است. خصوصا اگر منبع تولید انرژی کربن باشد؛ چون کمک شدیدی می کند به تولید گازهای گلخانه ای و تغییرات اقلیمی (که من در نظریه تاویب این مساله را بحث می کنم). خب؛ انرژی چرا افزایش مصرف پیدا کرده است که بعد شما بروید تولید انرژی کنید؟ بخاطر یخچال ها، بخاطر نگهداری غذا، همه یخچال هایی که در جاده ها دارند غذاها را منتقل می کنند، در فروشگاه ها غذاهای پخته شده را نگهداری می کنند که فاسد نشود. اینها همه دارند انرژی مصرف می کنند. آنوقت من می دیدم که سازمان ملل دنبال این است که مثلا با تحمیل بر کشورهایی مثل ایران می گوید: تولید آلاینده ها و تولید کربن را کم کنید. خب؛ بهتر نیست [به جای این کارها] الگوی تولید را اصلاح کنیم؟! [اگر الگوی تولید صنعتی اصلاح شود] یک سوم انرژی مصرفی در دنیا کاهش پیدا می کند. و تغییرات اقلیمی و تغییرات آب و هوایی متوقف می شود. دلائل اینقدر محکم است.

دلائل دیگری هم مثل پزنده غذا وجود دارد. اگر پزنده غذا خرد باشد؛ مادر شما باشد، برادر شما باشد. مثلا وقتی شما یک جایی مهمان هستید فامیل شما برای شما غذا درست می کند و خیلی مواظب است که غذا با کیفیت باشد. بنابراین اگر پزنده غذا خرد باشد، غذا باکیفیت می شود. اما اگر یک کسی مغازه ساندویچی دارد در کنار مثلا حرم حضرت معصومه (سلام الله علیها)؛ روزانه مثلا دو هزار ساندویچ باید بفروشد. در اینصورت غذا چه کیفیتی خواهد داشت؟ مثلا آن روغنی که غذا را در آن طبخ می کند [چه کیفیتی خواهد داشت؟!] آنوقت این مشکلات با نظارت های بهداشت که حل نمی شود! شما اگر تولید غذا را متمرکز کنید، حتما کیفیت غذا پایین خواهد آمد. نظارت هم یک شعار است! بله؛ جلوی موارد فاحش آن را می گیرید ولی در خیلی از موارد غذا بی کیفیت طبخ خواهد شد. پس به دلیل اینکه پزنده غذا برای ما مهم است که چه کسی باشد؟ مادرما باشد؟ فامیل ما باشد؟ باز با تولید غذای صنعتی مخالف هستیم. عرض کردم که شش دلیل است.

پول اعتباری و طرح جایگزین، حجت الاسلام و المسلمین علی کشوری، 25 خرداد 1400، خبرگزاری رسا، صفحه 28 الی 30

https://eitaa.com/olgou4/3258

تولید باید غیرمتمرکز باشد. این هم اشکال دوم است: من

داشتم فرق توسعه غربی و پیشرفت اسلامی را می­گفتم [خلاصه مطلب این شد که]: قرار است [طبق برنامه سازمان ملل] حکمروایی اتفاق بیفتد تا اینکه جامعه صنعتی بشود، تولیدش متمرکز بشود، توزیعش هم متمرکز بشود؛ و گفتیم که: این هدف خوبی نیست. پس از حیث "هدف" هم به ایده حکمروایی اشکال وارد است. هم به حیث "شکل" و هم به حیث "هدف" اشکال وارد بود. اینها اشکالات ما به بحث حکمروایی است.

3/2/3. غیردقیق بودنِ گزارش سازمان ملل از مدل اداره روستاها در دوره های گذشته؛ اشکال سوم به مدل حکمروایی سازمان ملل

اشاره

البته یک نکته نهایی هم من بگویم کسانی که نظریه حکمروایی روستایی را مطرح کرده­اند گزارششان از روستا (لااقل روستا­های ایران) گزارش دقیقی نیست؛ چون اینها حکم می­کنند و می­گویند: «همه روستا­ها "پدرسالار" بوده اند، بعد "دولت­گرا" شدند، حالا ما می­خواهیم "حکمرواییِ" خوب را مبنای اداره روستاها قرار بدهیم.» آیا واقعا اینطور بوده است؟ یعنی: مثلا اگر ما دوره صفویه را مطالعه کنیم اینطور بوده­است؟ البته من قبول دارم در دوره پهلوی به دلیل بی کفایتی حکومت مرکزی، "خان"­ها واقعا "پدرسالاری"

می­کردند یعنی ظلم زیادی می­کردند. (کلمه "پدرسالاری" تعبیر خوبی نیست؛ بلکه درست این است که بگوییم: "خان سالاری"). در یک دوره­های تاریخی اینطور بوده است، نه در همه دوره­ها.

1/3/2/3. غلبه "رفتار بر مبنای علم" در اداره حاکمیت بر "رفتار بر مبنای جبر" در بخشی از دوران صفویه؛ دلیلی بر غیردقیق بودنِ گزارش سازمان ملل از مدل اداره روستاها در گذشته

1/1/3/2/3. ارتقاء جایگاه فقهاء و گسترش کم نظیر موقوفات در دوران صفویه؛ شواهدی برای غلبه "رفتار بر مبنای علم" در اداره حاکمیت بر "رفتار بر مبنای جبر" در بخشی از دوران صفویه

من بررسی کردم مثلا در دوره صفویه سه منصب اجتماعی داشته­ایم: یک منصب "صدر" که رئیس موقوفات بود.⁽¹⁾

تاریخ اجتماعی ایران، ج 3، ص 481

در عالم آرا، ص 107، وظایف صدور به این شرح خلاصه شده است: «آنها باید سادات و معممین را مقدم دارند، و مانند معاونین آنها، انجام وظیفه کنند، و در ایجاد موقوفات و پرداخت وجوهات در راه امور شرعی و عرفی، تعلل روا ندارند.»

همان، ج 3، ص 480

صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج 1، ص 196

یعنی دو قید داشته است: هم فقیه باشد (بزرگ علما باشد)، هم سادات باشد. آن وقت این منصب (خصوصا صدر خاصه) (چون صدر هم به دو بخش "صدر عام" و "صدر خاص" تقسیم می­شده است)⁽³⁾

تاریخ اجتماعی ایران، ج 3، ص 480 و 481

یک معاون­­هایی در ایالات مختلف داشته است که به آن "مُدرّس" می­گفتند.⁽⁴⁾

همان، ج 3، ص 482

پس این یک منصب شد.

یک منصب دیگری در دوره صفویه داشته ایم که به آن منصب "شیخ الاسلام" می گفته اند وظیفه منصب شیخ الاسلام چه بوده است؟ حل اختلافات، ازدواج، عقد و مسائل مذهبی مردم از وظائف این منصب بوده است⁽⁵⁾

صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج 1، ص 221

منصب دیگری به نام "دیوان عدالت" یا "دیوان مظالم" یا "قضاوت" که همه اینها در کنار هم به عنوان یک منصب بوده است.⁽¹⁾

... پس از صدر، دو مقام مهم دینی دیگر هست که متصدیان آن از طرف صدر و البته فقط با تصویب شاه به کار منصوب می شوند. این دو مقام عبارت اند از شیخ الاسلام ها و قاضی ها. شیخ الاسلام در مورد مسائل دینی و همچنین دعاوی حقوقی مدنی، بر مبنای فقه حکم می دهد. قاضی یا حاکم شرع، درست است که از نظر درجه بعد از شیخ الاسلام قرار دارد، اما از نظر وظایف و تکالیف اداری در ردیف اوست.

همان، ج 1، ص220

بنده بررسی کرده ام: در دوره صفویه این سه منصب تقریبا بر مبنای "علم" رفتار می کرده اند (که البته اشکالاتی هم بر روش آنها وجود داشته است) "رفتار بر مبنای علم" یعنی چه؟ یعنی از جایگاه "بالا به پایین" با مردم رفتار نمی کردند، بلکه بر مبنای "علم" رفتار می کردند. یعنی برای مردم روایت می خواندند. یعنی مثلا وقتی "منصب صدر" می خواسته مردم را بر توسعه موقوفات تحریض (تشویق) کند، آنها را "جبر" نمی کرده است؛ بلکه آیات و روایاتِ بخش موقوفات را می خوانده است، در نتیجه مردم "بعث" و "انگیزه" پیدا می کردند که به سمت توسعه موقوفات حرکت کنند. تقریبا عمده اموال شاه عباس صفوی وقف شده است!⁽²⁾

تاریخ اجتماعی ایران، ج 3، ص 338

خب؛ چه کسی شاه عباس را قانع کرد که این مقدار از اموال خود را وقف کند؟ هیات علماء و فقهاء دوره صفویه او را قانع کردند.⁽³⁾

تاریخ اجتماعی ایران، ج 3، ص 484

می خواهیم حکمروایی روستایی را مطرح کنیم») وارد است که: شناخت صحیح و درستی از مدل اداره روستاها در دوره های گذشته نداشته است که آمده گفته: ما می خواهیم "مدل بالا به پایین" را به "مدل حکمروایی" تبدیل کنیم. این مسئله مهمی است که بدانیم برخی از تئوری های سازمان ملل مبتنی بر درک صحیح نیست.

2/1/3/2/3. اشاره و تاکید روایات بر اداره مبتنی بر علم در روستا؛ اشکالی بر مبنای اداره حاکمیت بر مبنای جبر

این نکته را هم به مناسبت مطرح کنم: گاهی اوقات در روایات ما وقتی خواسته اند "روستا" را مذمت کنند، باز روی عنصر "اداره مبتنی بر علم" ایستاده و بحث کرده اند. مثلا در روایتی از کتاب "جامع الاخبار" اینطور آمده که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده اند که: «یَا عَلِیُّ ! لَا تَسْکُنِ الرُّسْتَاق»⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و اله) به علی (علیه السلام): یا علی! در روستا سکونت مگزین؛ زیرا پیران آنان نادان اند، و جوانانشان درنده خو، و زنانشان بی حجاب، و عالِم در میان آنان، چونان لاشه ای در میان سگ هاست.

جامع الأخبار(للشعیری)، ص 139

بحار الأنوار، ج 73، ص 156

مبتنی بر این روایتی که بنده بیان کردم؛ این دوستانی که در قضیه واکسیناسیون اقناع انجام نمی دهند، دارند از بالا به پایین صحبت می کنند و این کار اشتباهی است حتی طبق أسناد سازمان ملل هم کار اشتباهی است! باید مبتنی بر اقناع حرف زد و سوالات را پاسخ داد. این نکته در همه جا لازم است و حتی وزارت بهداشت هم باید از حکومت در سلامت به یک مدل جدیدی از حاکمیت برسد که اقناع در آن اصل باشد. و ما هم در روستا می خواهیم بر این مبنا حرکت کنیم.

4. سرفصل سوم: مبنا و مفهوم اصلی در "الگوی جدید مدیریت روستا" چیست؟

اشاره

حالا بر اساس حکمرانی مبتنی بر علم و اقناع و ایجاد انگیزه در روستایی ها بحث را ادامه می هیم: اگر اقناع و ایجاد انگیزه در مردم روستا، در مدیریت اصل باشد؛ مفهوم اصلی چیست؟ چون شما می خواهید "اقناع" انجام بدهید، باید راجع به "مفهوم اصلی" هم

صحبت کنید. ولی اگر می خواستید "حکومت" کنید، باید می گفتید: "قانون اصلی" چیست؟ چون حکومت (به معنای نقطه مقابل حکمروایی) خیلی به این مطلب کاری ندارد که مردم روستا اقناع می شوند یا نمی شوند! اما اگر کسی خواست اقناع کند باید به جای "قانون اصلی" دنبال این باشد که "مفهوم اصلی"اش را مطرح کند.

1/4. تنظیم روابط انسانی در حوزه های سیزده گانه؛ مفهوم اصلی در الگوی جدید مدیریت روستا

1/1/4. افزایش کیفیت و کاهش هزینه ها در تمام حوزه های روابط انسانی؛ یکی از علل مبناقراردادنِ مفهومِ "تنظیم روابط انسانی" به عنوان مفهوم اصلی در الگوی جدید مدیریت روستا

اشاره

ما همیشه بحث کرده ایم که در تمام مباحث الگوی پیشرفت اسلامی (از جمله بحث مدیریت روستا)، مبنای مفهومی اصلی «تنظیم روابط انسانی» است. یعنی مثلا فرض بفرمایید که یک روستایی را به ما سپرده اند و من "امام روستا" شده ام و می خواهم حکمروایی کنم و آن را اداره کنم؛ بنده [در این جایگاه و برای مدیریت روستا] راجع به «تنظیم روابط انسانی» صحبت می کنم و آن را مفهوم اصلی خود قرار می دهم. چرا؟ چون هرجا روابط انسان ها با یکدیگر "برهم افزا" شود و به سمت اصطکاک میل پیدا نکند، کیفیت در همه حوزه ها افزایش پیدا کرده و هزینه ها نیز کاهش پیدا خواهد کرد.

1/1/1/4. افزایش کیفیت "علم آموزی"؛ یکی از آثار تنظیم روابط انسانی

مثلا بین "معلم و شاگرد" یا روابط حسنه برقرار است یا نه؛ معلم از موقعیتش سوء استفاده کرده و نمره شاگرد را کم می کند و شاگرد هم از موقعیت خود سوء استفاده کرده و معلم را آزار می دهد. یعنی وقتی روابط بین معلم و شاگرد به سمت اصطکاک پیش برود، کیفیت علم پایین خواهد آمد. به جای اینکه دانش آموزان برای کسب علم تلاش کنند، دنبال آزار و اذیت معلم هستند. پس روابط انسانی، اصل در علم آموزی است.

2/1/1/4. افزایش سطح "امنیت"؛ یکی دیگر از آثار تنظیم روابط انسانی

یا در مسئله

"امنیت" و "رابطه بین فرمانده و سرباز": اگر فرمانده حاج قاسم سلیمانی باشد، خود را در معرض خطر قرار می دهد و بعد از آن به سربازهای خود می گوید: پشت سر من بیایید. سربازها هم وقتی این صحنه را می بینند می گویند: فرمانده ما خودش جلوتر از ما حرکت کرده است پس ما هم پشت سر او می رویم. اما اگر فرمانده دافوس دیده باشد؛ خودش داخل سنگر (سنگر ضد بمب و گلوله) پناه می گیرد و از پشت بی سیم به سربازهای خود می گوید: بروید. در اینجا ممکن است سربازها رو به جلو حرکت کنند ولی باکیفیت نخواهد بود. ببینید! پس در مباحث نظامی هم روابط انسانی زیرساخت است.

3/1/1/4. افزایش کیفیت "تولید"و کاهش اصطکاک بین کارگر و کارفرما؛ یکی دیگر از آثار تنظیم روابط انسانی

یا در "کارگاه های تولید" و "روابط بین کارگر و کارفرما": وقتی رابطه بین این دو خوب و حسنه باشد، کارگر کار را باکیفیت برای کارفرما تولید می کند. بنده یک تحقیقی را انجام داده ام و مکرر آن را بیان کرده ام و بحث خیلی مهمی است: بنده یک مشورتی را در شرکت های تابعه "شستا" انجام می دادم؛ یکی از کارشناسان آنجا به من می گفت: ما یک کارخانه یخچال سازی داریم. یک قطعه خیلی مهمی در ساخت یخچال به کار می رود که قیمت بالایی دارد بخاطر همین هر روز هنگام خروج کارگرها، بازرسی بدنی خیلی شدیدی از آنها صورت می گیرد. بعد ایشان می گفت: نتیجه این کار این شد که یک بخش قابل توجهی از یخچال های تولیدی این شرکت همیشه مرجوعی می شود! وقتی بررسی کردند متوجه شدند که کارگرها از این مسئله بازرسی شدید ناراحت هستند و اتصالات را غلط می زنند. هرجا رابطه بین کارگر و کارفرما بهینه نباشد، این مسئله به وجود می آید. لذا برخی از مسئولین شرکت ها که دارای "لُبّ" هستند کارگرها را با خود شریک می کنند؛ تا این کارگر احساس کند دارد برای خودش کار می کند و با جان و دل کار خواهد کرد.

4/1/1/4. ارتقاء امر "تربیتِ" فرزندان؛ یکی دیگر از آثار تنظیم روابط انسانی

اینها چند نمونه مثال بود که بیان کردم. وگرنه در هرجا خواستید کاری انجام دهید [باید این اصل در در نظر داشته باشید]. مثلا در "خانواده" اگر می خواهید تربیت در خانواده ارتقاء پیدا کند، باید "روابط بین پدر و مادر و فرزندان" از وضعیت اصطکاک خارج شود.

در همه جا روابط انسانی اصل است و مفهوم اصلی می باشد. در "روستا" هم همینطور است. چون در روستا هم انسان ها با هم زندگی می کنند هر اتفاقی که بعدا در روستا بیفتد، باید قبل از آن مسئله روابط انسانی حل شده باشد.

2/1/4. تنظیم رابطه انسان با امام، معلم، خانواده، همسایه، دوست، دشمن، شریک شغلی، طرف معامله، فقیر، یتیم، ابن سبیل، مهمان و همسفر؛ عناوین حوزه های سیزده گانه روابط انسانی

راجع به روابط انسانی دو بحث مهم دیگر وجود دارد: اولین بحث این است که حوزه های اصلی روابط انسانی چند مورد هستند؟ همیشه عرض کرده ایم که ما با استنباطی که انجام داده ایم، سیزده حوزه رابطه انسانی مهم وجود دارد که بر تمام حوزه های زندگی تاثیر می گذارند. عناوین این سیزده حوزه عبارتند از: رابطه انسان با امام، رابطه انسان با معلم، رابطه انسان با خانواده، رابطه انسان با همسایه، رابطه انسان با دوست، رابطه انسان با دشمن، رابطه انسان با شریک شغلی، رابطه انسان با طرف معامله، رابطه انسان با فقیر، رابطه انسان با یتیم، رابطه انسان با ابن سبیل، رابطه انسان با مهمان، رابطه انسان با همسفر. باید مواظب باشیم که این سیزده حوزه به سمت بهبود حرکت کنند.

وقتی یک رابطه یک جامعه ای با مسئولش (امام) خوب نباشد، تمام امور حاکمیتی معطل می ماند. مثلا در حوزه "امنیت"؛ یک جمع قابل توجهی از مردم ایران امامت آیت الله خامنه ای (حفظه الله تعالی) را واقعا قبول دارند و نتیجه اش این می شود که پدیده "مدافعان حرم" (یعنی یک مدل امنیتی قوی) شکل می گیرد. ولی اگر شما فرض بفرمایید که رابطه افراد جامعه با امام و مسئول جامعه دچار خدشه بشود؛ مثلا فرض بفرمایید به جای آیت الله خامنه ای (دور از جان ملت ایران!) آقای حسن روحانی مسئول بود، به نظر شما آیا کسی میل به مدافع حرم شدن (به این معنایی که الان وجود دارد) پیدا می کرد؟! نه؛ کسی اصلا اعتماد نمی کرد. تنظیم رابطه انسان با امام خیلی مهم است. این بحث دو طرف دارد: هم یک کارهایی را ما در حق امام انجام بدهیم و هم امام می بایست یک کارهایی را در حق ما انجام بدهد. این بحث بسیار بااهمیتی است؛ اگر امام یک جامعه ای مورد اعتماد نبود،هزینه های یک جامعه افزایش پیدا می کند و دچار اصطکاک می شود که نیاز به بحث دارد. این بحث در هر سیزده رابطه جاری است.

3/1/4. ایجاد بعث و انگیزه به وسیله تحلیلِ علمی، اقناع و هدایت انسان ها (نه جبر و قانون)؛ ابزار اصلی تنظیم روابط انسانی

اشاره

نکته دوم اینکه روابط انسانی را نمی شود با قانون تنظیم کرد. پس لطفا نگویید که: باید قانون بگذاریم تا روابط انسانها با یکدیگر تنظیم شود.⁽¹⁾

Good Governance : The UN system promotes good governance through many avenues and the principle is reaffirmed in the Declaration of the High-level Meeting on the Rule of Law. …The Declaration of the High-level Meeting on the Rule of Law also reaffirms that human rights, the rule of law and democracy are interlinked and mutually reinforcing and that they belong to the universal and indivisible core values and principles of the United Nations.].

حکومتداری خوب (حکمروایی) : سیستم سازمان ملل از طریق بسیاری از راه ها حکمرانی خوب را ترویج می کند و این اصل در بیانیه نشست سطح عالی در مورد حاکمیت قانون مجدداً تأیید شده است. ... بیانیه نشست سطح عالی حاکمیت قانون همچنین مجدداً تأیید می کند که حقوق بشر، حاکمیت قانون و دموکراسی به هم پیوسته و متقابلاً تقویت می شوند و به ارزش ها و اصول اصلی جهانی و غیرقابل تقسیم سازمان ملل تعلق دارند.

آدرس: هبیتات https://b2n.ir/g20235 -

خوب بشود؛ نمی توان روابط بین همسایه ها را بهبود بخشید. بله؛ می شود قانونی گذاشت که اگر همسایه ای همسایه دیگر را آزار و اذیت کرد او را مجازات کنیم تا سطح اصطکاک را یک مقداری کاهش بدهیم؛ ولی نمی توانیم با وضع قانون روابط بین انسان ها را برهم افزا کنیم. برهم افزاکردن روابط انسانی نیاز به "علم" و "انگیزه سازی" دارد. شما اگر می خواهید که من به فقرا کمک کنم، باید مرا به این نتیجه برسانید. به چه نحو؟ به این نحو که مثلا این یک آیه یا روایتی را در این زمینه برای من بخوانید تا برای من این انگیزه ایجاد شود. وگرنه اگر هزار قانون هم بگذارید، من قانع نمی شوم که از پول و مال خودم به فقرا بدهم! با قانون و جبر این کار انجام نمی شود بلکه حاکمیت باید انسان ها را به این نتیجه برساند که روابط خود را با یتیم تنظیم کنند. حالا اگر مجلس شورای اسلامی ده مصوبه هم بگذارد نمی تواند، شورای روستا ده تا مصوبه بگذارد نمی تواند. اما اگر بگویی: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): «أَنَا وَ کَافِلُ الْیَتِیمِ کَهَاتَیْنِ فِی الْجَنَّة»⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در حالی که انگشت اشاره و میانیِ خود را از هم باز کرده بود، به آنها اشاره کرد و فرمود: «من و سرپرست یتیم- در صورتی که پروای از خداوند عز و جل را پیشه کند-، در بهشت، مانند این دو هستیم».

شرح فارسی شهاب الأخبار(کلمات قصار پیامبر خاتم) (قضاعی، 454ق)، ص 138

بحار الأنوار، ج 35، ص 157 / مستدرک الوسائل، ج 2، ص 474

دو سوال مهم حول تنظیم روابط انسانی وجود دارد: یکی حوزه های اصلی روابط انسانی چیست؟ دوم: ابزار اصلی تنظیم روابط انسانی چیست؟ ابزار اصلی تنظیم روابط انسانی، وضع قانون نیست؛ بلکه اقناع انسان ها (یعنی "مدیریت علم محور") است.⁽²⁾

فَقالَ رَسولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ما کُنتُ لِأَلقَی اللَّهَ عز و جل بِبِدعَةٍ لَم یُحدِث إلَیَّ فیها شَیئاً، وما أنَا مِنَ المُتَکَلِّفینَ.

فَأَنزَلَ اللَّهُ تَبارَکَ وتَعالی: یا مُحَمَّدُ «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً» عَلی سَبیلِ الإِلجاءِ وَالاضطِرارِ فِی الدُّنیا کَما یُؤمِنونَ عِندَ المُعایَنَةِ ورُؤیَةِ البَأسِ فِی الآخِرَةِ، ولَو فَعَلتُ ذلِکَ بِهِم لَم یَستَحِقّوا مِنّی ثَواباً ولا مَدحاً، لکِنّی اریدُ مِنهُم أن یُؤمِنوا مُختارینَ غَیرَ مُضطَرّینَ لِیَستَحِقّوا مِنِّی الزُّلفی وَالکَرامَةَ، ودَوامَ الخُلودِ فی جَنَّةِ الخُلدِ «أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ».

به نقل از ابو صَلت، عبد السلام بن صالح هروی: روزی مأمون از علی بن موسی الرضا علیه السلام پرسید: ای فرزند پیامبر خدا! معنای این آیه شریف: «و اگر پروردگار تو می خواست، قطعاً همه آنان که در زمین اند، ایمان می آوردند. پس آیا تو مردم را ناگزیر می کنی که بگروند؟» چیست؟

فرمود: «پدرم موسی بن جعفر، به نقل از پدرش جعفر بن محمّد، به نقل از پدرش محمّد بن علی، به نقل از پدرش علی بن الحسین، به نقل از پدرش حسین بن علی، به نقل از پدرش علی بن ابی طالب علیه السلام برایم روایت کرد که مسلمانان به پیامبر خدا گفتند: ای پیامبر خدا! اگر هر تعداد از مردم را که می توانستی به اسلام وادار کنی، وادار می کردی، شمارِ ما فراوان می شد و بر دشمنانمان قوّت می یافتیم.

پیامبر خدا فرمود:" من خداوند عز و جل را با بدعتی که برایم بنیان نگذاشته، ملاقات نخواهم کرد و من از کسانی نیستم که از پیش خود، چیزی می سازند".

در پی آن، خداوند متعال، این آیه را فرو فرستاد: ای محمّد! «و اگر پروردگار تو می خواست، همه آنان که در زمین اند، ایمان می آوردند»، امّا به شیوه وادار ساختن و از روی ناچاری در دنیا، همان گونه که در آخرت با مشاهده عذاب، ایمان می آورند؛ ولی اگر با آنان چنین کنم، استحقاق پاداش یا ستایش ندارند؛ امّا من خواسته ام تا آنان از روی اختیار، بدون ناچاری، ایمان بیاورند تا از سوی من، استحقاق قربت، کرامت و جاودانگی در بهشت جاوید را پیدا کنند.

التوحید (للصدوق)، ص 342 / عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج 1، ص 135

الإحتجاج علی أهل اللجاج (للطبرسی)، ج 2، ص 412 / بحار الأنوار، ج 5، ص 49

جهت مشاهده بخشی از آیات قرآن در رابطه با "نهی از جبر و اکراه برای هدایت مردم و اداره جامعه" به پیوست شماره 4 مراجعه کنید.