مشخصات کتاب

سرشناسه:حکیم، سیدمنذر Hakim, Mundhir

عنوان و نام پدیدآور:سیدالشهداء، حضرت امام حسین علیه السلام/ گروه مولفان (سید منذر حکیم، با همکاری وسام بغدادی و عدی غریباوی)؛ مترجم عباس جلالی؛ تهیه کننده معاونت فرهنگی، اداره ترجمه [مجمع جهانی اهل بیت (ع)].

مشخصات نشر:قم : مجمع جهانی اهل بیت (ع)، ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری:۳۳۲ ص.

فروست:پیشوایان هدایت؛ [ج.] ۵.

شابک:دوره : 964-529-128-3 ؛ 978-964-529-015-1

وضعیت فهرست نویسی:فاپا (چاپ دوم)

یادداشت:چاپ اول: ۱۳۸۵ (فیپا).

یادداشت:چاپ دوم.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر:حضرت امام حسین علیه السلام.

موضوع:حسین بن علی (ع)، امام سوم، ۴ - ۶۱ق -- سرگذشتنامه

موضوع:چهارده معصوم -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده:بغدادی، وسام

شناسه افزوده:Bagdadi, Wisam

شناسه افزوده:غریباوی، عدی

شناسه افزوده:جلالی، عباس، ۱۳۳۴ - ، مترجم

شناسه افزوده:مجمع جهانی اهل بیت (ع). اداره ترجمه

شناسه افزوده:مجمع جهانی اهل بیت (ع)

شناسه افزوده:پیشوایان هدایت؛ [ج.] ۵.

رده بندی کنگره:BP۳۶/پ۹۶ ۵.ج ۱۳۹۳

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵

شماره کتابشناسی ملی:م ۸۵-۱۶۰۸۵

اشاره

پیشگفتار

در عصر کنونی،که عصر نبرد فرهنگ هاست،هر مکتبی که بتواند با بهره گیری از شیوه های مؤثر تبلیغ،به نشر ایده های خود بپردازد،در این عرصه پیشتاز خواهد بود و بر اندیشه جهانیان اثر خواهد گذاشت.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران،نگاه جهانیان یک بار دیگر به اسلام و فرهنگ تشیع و مکتب اهل بیت علیهم السّلام معطوف شد،دشمنان برای شکستن این قدرت فکری و معنوی و دوستان و هواداران برای الهام گیری و پیروی از الگوهای حرکت انقلابی و فرهنگی،به ام القرای این فرهنگ ناب و تاریخ ساز چشم دوختند.

مجمع جهانی اهل بیت علیهم السّلام با درک ضرورت همبستگی و همفکری و همکاری پیروان خاندان عصمت و در راستای ایجاد رابطه فعّال با شیعیان جهان و بکارگیری نیروی عظیم و کارآمد و خلاّق شیعیان و اندیشمندان مذهب جعفری گام در این میدان نهاد،تا از طریق برگزاری همایش ها و نشر کتب و ترجمه آثار و اطلاع رسانی در حوزه تفکّر شیعی به گسترش فرهنگ اهل بیت و اسلام ناب محمّدی بپردازد.خدا را سپاس که با هدایت های ویژه مقام معظم رهبری حضرت آیت اللّه خامنه ای(مد ظله)در این میدان حسّاس و فرهنگ ساز،گام های مهمّی برداشته شده و امید است در آینده،این حرکت نورانی و اصیل،هرچه پویاتر و بالنده تر شود و جهان امروز و بشریت تشنه به معارف

زلال قرآن و عترت،بیشتر از چشمه سار این معنویت مکتبی و مکتب عرفانی و اسلام ولایی بهره مند و سیراب گردد.

بر این باوریم که عرضه درست و کارشناسانه و منطقی و استوار فرهنگ اهل بیت علیهم السّلام،می تواند جلوه های ماندگار میراث خاندان رسالت و پرچمداران بیداری و حرکت و معنویت را در معرض دید جهانیان قرار دهد و دنیای خسته از جهالت مدرن،خودکامگی جهانخواران و فرهنگ های ضدّ اخلاق و انسانیت را در آستانه«عصر ظهور»،تشنه حکومت جهانی امام عصر علیه السّلام بسازد.

از این رو،از آثار تحقیقی و تلاش علمی محقّقان و نویسندگان در این مسیر استقبال می کنیم و خود را خدمتگزار مؤلفّان و مترجمانی می دانیم که در نشر این فرهنگ متعالی،تلاش می کنند.

خرسندیم که در نوبتی دیگر،یکی از محصولات پژوهشی مجمع جهانی اهلبیت علیهم السّلام،با عنوان مجموعه«اعلام الهدایه»که حاصل زحمات محققین ارزشمند این نهاد مقدس می باشد را تقدیم شما عزیزان می نماییم.این جلد از مجموعه مذکور با همت و تلاش و خامه پرتوان استاد عباس جلالی به فارسی برگردانده شده است که توفیقات روزافزون مؤلفین محترم و مترجم گرانقدر را از خداوند متعال خواستاریم.

در همین جا،از همه دوستان عزیز و همکاران صادق در اداره ترجمه که در فراهم آوردن این اثر،کوشش کردند،صمیمانه تقدیر می شود.باشد که این گام کوچک،در میدان جهاد فرهنگی،مورد رضای صاحب ولایت قرار گیرد.

معاونت فرهنگی

مجمع جهانی اهل بیت علیهم السّلام

بسم اللّه الرحمن الرحیم

سپاس خدایی را که راه هدایت را به آفریده هایش رهنمون گشت و بر راهنمایان برگزیده اش به ویژه خاتم پیامبران حضرت محمد بن عبد اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و خاندان والاتبارش درود بیکران باد.

خدا،انسان را آفرید و به او خرد و اندیشه بخشید؛با خرد،حقیقت را در می یابد و آن را از باطل باز می شناسد و با اراده،مصالح خویش را برمی گزیند و اهدافش را تحقق می بخشد.وی،خرد را حجّت بر بندگان خود قرار داد و از سرچشمه فیض و هدایتش بر آنان فرو بارید.به انسان،نادانسته ها را آموخت و او را به راه کمال درخور وی و هدف از آفرینش او،آشنا ساخت.

قرآن،ارکان،لوازم و راه های هدایت الهی را روشن ساخت،از سویی به بیان علل آن ها پرداخته و از سوی دیگر،از نتایج و ثمرات آن ها پرده برداشته است،آن جا که فرمود:

قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ ؛ ⁽¹⁾

بگو:هدایت واقعی همان هدایت خداست.

وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ⁽²⁾

و خداوند،هرکس را بخواهد به راه راست هدایت می کند.

وَ اللّٰهُ یَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ یَهْدِی السَّبِیلَ ؛ ⁽³⁾

و خداوند،سخن حق می گوید و به راه صحیح هدایت می کند.

وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ؛ ⁽¹⁾

هرکس به خدا تمسک جوید،در حقیقت به راهی راست هدایت شده است.

قُلِ اللّٰهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لاٰ یَهِدِّی إِلاّٰ أَنْ یُهْدیٰ فَمٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ ؛ ⁽²⁾

بگو:خداوند به حق رهنمون می شود،آیا کسی که به سوی حق هدایت می کند برای پیروی شایسته تر است یا آن کس که خود هدایت نمی شود،مگر آن که هدایتش کنند؟شما را چه می شود،چگونه داوری می کنید؟.

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَ یَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ ؛ ⁽³⁾

آنان که از علم و دانش بهره مندند،آگاهی دارند که آنچه از ناحیه پروردگارت بر تو نازل گردیده حق است و او به راه خدای عزیز و حمید،هدایت می کند.

وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ ؛ ⁽⁴⁾

چه کسی گمراه تر از فردی است که هدایت الهی را نپذیرفته و از هوای نفس خود پیروی کند:

آری،خداوند بزرگ سرچشمه هدایت حقیقی است،و اوست که بشر را به راه راست و حق هدایت می کند.دانش نیز،این حقیقت را تأیید می کند و دانشیان با تمام وجود،بدان گردن می نهند.خداوند در سرشت انسان،میل به کمال و زیبایی را به ودیعت نهاد،آن گاه بر او منّت گذارد و نعمت شناخت راه کمال را به وی ارزانی داشت؛از این رو،می فرماید:

وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ ؛ ⁽¹⁾

من جن و انس را فقط برای عبادت و پرستشم آفریدم.

و چون پرستش حقیقی،بی شناخت،صورت نمی بندد،به همین سبب، تنها راه دست یابی به اوج قله کمال،پرستش همراه بینش است.

خداوند،انسان را به دو نیروی خشم و شهوت مجهز نمود تا توان حرکت به سوی کمال را داشته باشد و او را از تسلط این دو نیرو و خواهش های نفسانی زاییده شده از آن-که هماره همراه انسان هاست-ایمن نساخت.به همین دلیل،آدمی افزون بر عقل و دیگر ابزارهای شناخت،به چیزی نیاز دارد که سلامت بینش او را ضمانت کند تا حجّت بر او کامل و نعمت هدایت برایش تمام گردد،و همه عوامل انتخاب آگاهانه راه درست یا بیراهه برای او فراهم آید.

از این رو نتیجه سنت هدایت الهی این بود که عقل آدمی از سوی وحی الهی و راهنمایی رهنمایان برگزیده خدا در تمام زوایای زندگی پشتیبانی گردد.

پیامبران،از آغاز بردمیدن تاریخ و در گذر زمان،مشعل هدایت ربانی را بر دوش کشیدند تا بندگان خداوند بدون هدایتگر و راهبر نمانند و گفتار وحی -که تأییدگر عقل است-نیز گویای همین مطلب است که«زمین هیچگاه از حجت الهی خالی نخواهد بود.حجت خدا،هماره-قبل و بعد و همراه-با خلق است،به گونه ای که اگر در زمین دو کس بیشتر نماند،یکی از آن دو حتما حجت خداست.»و قرآن نیز بدین مطلب اشاره کرده است:

إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ ؛ ⁽¹⁾

تو فقط بیم دهنده ای،و هر گروهی راهنمایی دارد.

پیامبران و جانشینانشان،مسئولیّت هدایت مردم را بر عهده دارند و وظایف و مسئولیّت آن ها بدین شرح است:

1.وحی را کامل و دقیق دریافت کنند که چنین امری به آمادگی تمام نیاز دارد.از این رو،خداوند خود فرستادگان الهی را برمی گزیند،و قرآن از آن آشکارا سخن گفته است:

اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ ؛ ⁽²⁾

خدا آگاه تر است رسالت خویش را کجا قرار دهد.

و اَللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ ؛ ⁽³⁾

خداوند از فرستادگانش هرکه را بخواهد برمی گزیند.

2.رسالت الهی را به بشر برسانند.ابلاغ چنین رسالتی به داشتن صلاحیّت کامل بستگی دارد،و این شایستگی مبتنی بر آگاهی لازم از جزئیات،اهداف رسالت و مصونیّت از اشتباه است:

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ ؛ ⁽⁴⁾

مردم در آغاز،یک دسته بودند،خداوند پیامبران را برانگیخت تا مردم را مژده و بیم دهند و کتاب آسمانی را که به سوی حق دعوت می کرد،با آن ها نازل نمود تا در اختلافاتی که بین مردم وجود داشت،میانشان داوری کنند.

3.امتی وفادار و پایبند به رسالت الهی به وجود آورند و آنان را برای حمایت از رهبر،آماده سازند.قرآن با کاربرد دو واژه«تربیت»و«تعلیم»این

مسئولیّت مهم را به شکلی رسا اعلام می دارد:

یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ ؛ ⁽¹⁾

آنان را تزکیه می کند و به آن ها کتاب(قرآن)و حکمت می آموزد.

تزکیه،یعنی تربیت به سوی کمال درخور آدمی که این تربیت به الگوی شایسته ای نیاز دارد که از تمام عناصر کمال بهره مند باشد:

لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ ؛ ⁽²⁾

رسول خدا به یقین برای شما الگو و سرمشق نیکویی بود.

4.رسالت خویش را از انحراف و گمراهی و تحریف پاس دارد.چنین امری به شایستگی علمی و معنوی نیازمند است که از آن به«عصمت»تعبیر می کنند.

5.در اجرای اهداف معنوی رسالت و تحکیم ارزش های اخلاقی در جان و روان انسان ها و ارکان جوامع بشری بکوشد و این عمل تنها در چهارچوب دستورات الهی و با اجرای قوانین دینی میسّر است و جز با بنای نهادی سیاسی براساس ارزش های الهی تحقق پذیر نیست.اجرای این طرح ها و قوانین، رهبری فرزانه،بسیار شجاع،فوق العاده مقاوم،آگاه به روحیّات طبقات مختلف جامعه و جریان های فکری،سیاسی و اجتماعی و قوانین مربوط به اداره و تربیت و راه و رسم زندگی،می طلبد.موارد یاد شده که می توان آن ها را به صلاحیّت های علمی تعبیر کرد،افزون بر عصمتی است که آن را صلاحیّت معنوی می نامیم.

پیامبران و جانشینان آنان در راه تحقق اهدافی که خداوند برای آنان ترسیم کرده بود،لحظه ای از پا ننشستند و از جان دست شستند و پنجه در پنجه دشواری ها افکندند و از هیچ کوششی نیاسودند.خداوند تلاش پی گیر آنان را با

رسالت آخرین پیام آور نور،حضرت محمد بن عبد اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تکمیل ساخت و امانت و مسئولیّت هدایت بشر را بر عهده آن انسان برجسته نهاد و رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در این راستا گام های شگفت انگیزی برداشت و در کوتاه ترین زمان، به بزرگترین نتایج دست یافت که حاصل تلاش های بیست و سه ساله آن حضرت را می توان چنین گزارش داد:

1.عرضه رسالتی کامل به بشر که دربردارنده عناصر دوام و بقاست.

2.مجهز نمودن آن رسالت به عناصر بازدارنده از کژی و انحراف.

3.تأسیس و تشکیل امتی مسلمان که اسلام را مکتب،پیامبر را رهبر،و آیین الهی را قانون زندگی می دانست.

4.ایجاد دولتی اسلامی که آیین الهی را به مرحله اجرا نهاد و پرچم اسلام را به دوش کشید.

5.ارائه چهره درخشانی از رهبری حکیمانه الهی که خود تجسّم کامل آن بود.

تحقق کامل اهداف رسالت،در گرو چند امر بود.

الف)رهبر شایسته ای که بتواند رسالت الهی را اجرا کند و آن را از دست هوسبازان،حفظ نموده و استمرار بخشد؛

ب)تربیت صحیحی که متناسب با گذر زمان،برای همگان تداوم یابد و این کار تنها از عهده مربّیانی برخوردار از صلاحیت علمی و معنوی برمی آید؛ رهبرانی که در منش و رفتار،چونان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برجسته ترین،به شمار آیند.

از این رو،خواست خدا چنین بود که نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برگزیدگانی از اهل بیت خویش را درخور این کار آماده سازد،و به نام مبارک آنان تصریح کند و رشته امور هدایت مستمرّ الهی را به دستور خدا به آنان بسپارد تا دین را از تحریف نادانان و فریبکاران حفظ و نسل های بعد را براساس ارزش ها

بپرورانند و این برنامه ریزی الهی در این سخن رسول گرامی اسلام جلوه گر شد که فرمود:

«إنی تارک فیکم الثقلین ما إن تمسکتم بهما لن تضلّوا،کتاب اللّه و عترتی و إنهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض»؛

من دو[چیز]گرانسنگ میان شما می نهم،تا زمانی که به آن ها متمسّک و پای بند باشید،هرگز به گمراهی نمی افتید،آن دو،کتاب خدا(قرآن)و عترت منند،و از یکدیگر جدایی ناپذیرند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

در این مسیر،امامان معصوم علیهم السّلام همان برجستگانی بودند که پیامبر به فرمان خدا،آنان را برای رهبری امت،پس از خود منصوب کرد.رفتار آنان بیانگر روش واقعی اسلام است و تحقیق و بررسی زندگانی آنان از چهره فراگیر و چند بعدی حرکت اصیل اسلامی پرده برمی دارد؛حرکتی که راه خود را در ژرفای جان مسلمانان طی می کند.بی تردید توان این حرکت پس از رحلت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رو به کاهش نهاد.از این رو،امامان معصوم علیهم السّلام بی آن که از مسیر سنّت هستی که بر روش رهبری و امّت حکمفرماست،خارج شوند،به آگاه ساختن مردم پرداختند و در جهت ایجاد و ارتقای آگاهی مکتبی امت و حرکت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و انقلاب شکوهمندش،قدرت آن ها را به تحرک واداشته و شتاب بخشیدند.

زندگی ائمّه نیز در استمرار سیره پیامبر اسلام قرار داشت و مردم به آنان، چونان مشعل های فروزان هدایت رو می آوردند.بدین سان،پیشوایان دین، مردم را به سوی حق و رضای او هدایت کرده و خود،در راه اجرای دستورات الهی،استوار بودند و در دست یابی به کمال مطلوب انسانی،بر دیگران پیشی گرفتند.زندگی آن ها سرشار از جهاد،شکیبایی بر دشواری ها و تحمل آزار ستمکاران بود تا آن جا که در این راه،عزّت شهادت را بر خواری زندگی با ستمکاران ترجیح دادند و پس از جهاد و مبارزه ای بزرگ و بس با عظمت،به

دیدار خدا نایل گشتند.

به یقین،تاریخ نگاران هیچ گاه بر دست یابی به تمامی ابعاد زندگی عطرآگین آن بزرگواران قادر نیستند.از این رو،می کوشیم تا با پژوهش و تحقیقی ژرف از آن چه در تاریخ آمده با خوشه چینی از خرمن سیره آنان،اثری سودمند فرا روی خوانندگان قرار دهیم.

پژوهش ما با شرح زندگانی نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آغاز و با بیان زندگی وجود مبارک خاتم اوصیا حضرت ولی عصر امام زمان-عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف-پایان می پذیرد،امید این که خدای متعال،گیتی را به نور عدالتش روشن گرداند.

کتاب حاضر،به بررسی زندگانی سرور آزادگان حضرت ابا عبد اللّه الحسین علیه السّلام،پنجمین اختر سپهر عصمت و اسوه هدایت و نور و سومین پیشوای دین پس از نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می پردازد که با خون پاک خود و خاندان و یاران باوفایش،درخت تناور اسلام را آبیاری و آن را از پژمردگی و سقوط، مصونیّت بخشید،بزرگ مردی که مصداق سخن رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود آن جا که فرمود:حسین،مشعل فروزان هدایت و کشتی نجات امّت جدش از توفان های ستم و بیداد سرکشان و ستم پیشگان است.

جا دارد از کلیه کسانی که در به ثمر رسیدن این طرح مبارک تلاش فراوانی مبذول داشته و آن را به جهان نور تقدیم کردند به ویژه اعضای محترم گروه تألیف بالاخص محقّق ارجمند حجة الاسلام و المسلمین جناب آقای سیّد منذر حکیم حفظه اللّه تعالی سپاسگزاری کنیم و سر بر آستان حق بساییم که توفیق به انجام رساندن این دائرة المعارف خجسته را به ما ارزانی داشت،«فإنّه حسبنا و نعم النصیر».

معاونت فرهنگی

مجمع جهانی اهل بیت علیهم السّلام

قسمت اوّل

اشاره

بخش نخست

سالار شهیدان در یک نگاه

بخش دوم

نمایی از شخصیت ابا عبد اللّه الحسین علیه السّلام

بخش سوم

جلوه هایی از شخصیت امام حسین علیه السّلام

بخش نخست

سالار شهیدان در یک نگاه

امام ابو عبد اللّه حسین بن علی بن ابی طالب علیهما السّلام سالار شهدای کربلا،به اتفاق ناقلان حدیث،سوّمین پیشوای اهل بیت عصمت و طهارت پس از رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سرور جوانان اهل بهشت و یکی از دو اختر تابناک سپهر امامت است که دودمان نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله از آن ها پدید آمد.این امام والاتبار زمره چهار نور مقدّسی است که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به اتّفاق آنان با مسیحیان نجران مباهله انجام داد و در زمره اصحاب کساء است که خداوند،پلیدی را از آنان دور و آن ها را پیراسته ساخته است.وی از جمله نزدیکان نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله به شمار می آید که خداوند،مردم را به دوستی و محبّت آنان فرمان داده و یکی از دو امانت گرانسنگی است که هرکس به آنان تمسّک جوید،اهل نجات و رهایی و آن که از فرمان آن ها سرپیچی کند،به گمراهی و انحراف کشیده خواهد شد.

امام حسین علیه السّلام همراه با برادر ارجمندش امام مجتبی علیه السّلام در دامان پاک و مطهّر و مبارک پدر و مادر و جدّ بزرگوارش نشو و نما کرد و از سرچشمه زلال مکتب نبی اکرم صلّی اللّه علیه و آله و فضایل بلند اخلاقی و باران مهر و محبّتش تغذیه و از عشق و علاقه و توجه فراوانش بهره مند گردیده به گونه ای که ادب و هدایت و شکوه و جلال و شجاعتش را برایش به میراث نهاد.این ویژگی ها به وی

شایستگی چنان رهبری با عظمتی بخشید که پس از پدرش امیر مؤمنان و برادرش امام مجتبی علیه السّلام انتظار آن می رفت و جد بزرگوارش بارها از این موضوع به صراحت سخن گفته بود.آن جا که فرمود:

«الحسن و الحسین امامان قاما او قعدا،اللّهمّ انّی احبّهما فأحبّ من یحبّهما»؛

حسن و حسین دست به قیام بزنند یا نزنند،امام و پیشوا هستند.خدایا!من آن دو را دوست دارم و تو نیز دوستدارشان را دوست بدار.

در وجود مبارک این امام و الاتبار دو نهر فضیلت نبوّت و امامت به یکدیگر پیوسته و مجد و عظمت و بزرگواری در او گرد آمده بود.مسلمانان، پاکی،صفا و صمیمیّت،وارستگی،کرم و بخششی را که در پدر و مادر و جدّ بزرگوارش سراغ داشتند،در او یافتند.شخصیت امام حسین علیه السّلام یادآور همه آن بزرگواران بود؛به همین دلیل به او عشق و محبّت ورزیده و ارج می نهادند، آن بزرگوار در کنار امور یاد شده در مشکلات زندگی و امور دینی مردم پس از پدر و برادر ارجمندش تنها مرجع حلّ مشکلات آنان به شمار می آمد به ویژه پس از آن که مسلمانان در نتیجه تسلّط حکومت جاهل امویان به زندگی مشقّت باری دچار گردیدند.این وضعیّت آنان را در چنان بن بست جدیدی قرار داد که پیش از آن نظیرش را ندیده بودند و امام حسین علیه السّلام تنها شخصیت اسلامی الهی بود که توانست امّت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله را به خصوص و بشر را عموما از چنگال پلید این جاهلیت جدید برهاند.

حسین بن علی علیه السّلام نیز مانند پدر بزرگوار و برادر ارجمندش امام مجتبی علیه السّلام در تمام مراحل زندگی و سیره عملی خود نمونه کامل انسان الهی و در صبر و بردباری بر آزار و اذیّت در راه خدا و گذشت و کرم و بخشش و مهربانی و شجاعت و ذلّت ناپذیری و عرفان و عبادت و بندگی و بیم از خدا و

فروتنی در برابر حق و خروشیدن بر باطل،نمونه زنده اخلاق والای نبوی و سمبل برجسته دلاوری و جهاد در راه خدا و امر به معروف و نهی از منکر و بارزترین الگوی ایثار و از خودگذشتگی در جهت زنده کردن ارزش های پر ارج آیین مقدس جدش سرور پیامبران به شمار می آید،تا آنجا که جدّ بزرگوارش درباره او فرمود:«حسین منّی و أنا من حسین»؛حسین از من است و من از حسین.

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله با این سخن از رتبه و جایگاه این شخصیت بزرگ،با رساترین تعبیر یاد کرد.

حسین بن علی علیه السّلام پس از جدّ بزرگوارش رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله تحت مراقبت مادر گرانقدرش،صدیقه طاهره فاطمه زهرا علیهما السّلام،بانوی بانوان جهان و حمایت پدر بزرگوارش،علی مرتضی سلام اللّه علیه سرور اوصیاء و پیشوای مسلمانان،قرار گرفت؛پیشوایی که پس از رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله شاهد رنج و اندوه و انحراف رهبری مسلمانان بود و پیامدهای ناگوار رنج و مصیبت و کشاکش و ستیز با عناصری که این پیشوایی بزرگ را در کمال خودستایی و بی دلیل و برهان به یغما بردند،پدر و مادر بزرگوارش را احاطه کرده بود و...امام حسین علیه السّلام در کنار برادرش حسن و پدر ارجمندش امیرمؤمنان علیهما السّلام و مادر گرامی اش فاطمه،شاهد این رنج و اندوه بوده و تلخی و مرارت های آن را فرو خورد.هرچند دوران کودکی اش را سپری می کرد ولی به خوبی از عمق ماجراهای دردناک و شدّت مصیبت آگاه بود.

امام حسین علیه السّلام در دوران خلافت عمر بالندگی یافت و در کنار پدر و برادرش به ظاهر،از سیاست و پذیرش مسئولیت خلافت،خودداری نمود و به تهذیب و تربیت مردم رو آورد و احکام دینشان را در مسیر صحیح رسالت که

در سیروسلوک پدر ارجمندش علی بن ابی طالب علیه السّلام و موضع گیری های اصولی و ارزشمند آن حضرت تجسم داشت،بدانان می آموخت.

امام حسین علیه السّلام در دوران خلافت عثمان که در عنفوان جوانی به سر می برد در کنار پدر قرار داشت و خالصانه برای اسلام کار می کرد و همگام با پدر در جهت پایان دادن به فساد و تباهی که در سایه شوم حکومت عثمان و حاشیه نشینانش،به پیکر امّت و دولت راه یافته بود،تشریک مساعی داشت و طی این برهه هیچ گاه از مواضع پدر ارجمندش پا فراتر ننهاد،بلکه در مسیر همان رهبری قانونی که رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله آن را به پدر بزرگوارش علی مرتضی سپرده بود چونان سربازی مخلص و فداکار بود.

حضرت ابا عبد اللّه الحسین علیه السّلام در عصر حکومت علوی در کلیه موضع گیری ها و جنگ و نبردهای پدر بزرگوارش علی علیه السّلام در کنار آن حضرت قرار داشت و در نبرد با ناکثین و قاسطین و مارقین،لحظه ای ضعف و سستی به خود راه نداد؛با این که پدر ارجمندش به جهت بیم از قطع دودمان رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله به واسطه شهادت او و برادرش حسن،به حیات و زندگی آن ها سخت علاقه مند بود.

این دو بزرگوار تا آخرین لحظه در کنار پدر بزرگوارشان قرار داشتند و رنج و محنتی را که پدر از مردم عراق می دید،آن دو نیز متحمل می شدند.

سرانجام امیر مؤمنان علیه السّلام در یکی از خانه های خدا فرشته شهادت را در آغوش کشید و در محراب عبادت خویش در مسجد کوفه و در مقدسترین لحظات زندگی اش یعنی لحظه نیایش و عبادت و توجّه به پروردگار کعبه به فیض شهادت نائل و در خون مبارک خویش غوطه ور گشت و بر لبان مبارکش جمله «فزت و ربّ الکعبه»نقش بست.

امام حسین علیه السّلام پس از پدر بزرگوار خویش در کنار برادر ارجمندش امام مجتبی علیه السّلام قرار گرفت و در جهت به خلافت رسیدن امام حسن علیه السّلام همانند توده مسلمانان مهاجر و انصار و تابعین،در کوفه با برادر بیعت نمود و با این که معاویه برای از چشم انداختن امام مجتبی علیه السّلام و پراکنده ساختن طرفداران وی و پایان دادن به حکومت قانونی او تمام عوامل فریبنده خود را به کار گرفته بود،هیچ گاه از مواضع برادرش حسن علیه السّلام که هریک از جدّ بزرگوار و پدر ارجمندش به امامت وی تصریح کرده بودند،پا فراتر ننهاد.

حسین بن علی علیه السّلام از مواضع برادر و نتایجی که بر آن ها مترتب بود،کاملا آگاه بود زیرا شرایط دشواری که مسلمانان را در آن برهه به ویژه پس از شهادت امام علی علیه السّلام فراگرفته بود به خوبی احساس می کرد،چرا که سیاسی بازی ها و شعارهای عوام فریبانه معاویه بسیاری از ساده اندیشانی که پایگاه بزرگ مردمی را در جامعه کوفه و مرکز خلافت اسلامی تشکیل می دادند،تحت تأثیر قرار داده بود.به همین دلیل پس از تبلیغات گمراه کننده معاویه و حاشیه نشینان و کارگزارانش در صفوف سپاه طرفدار امام علی علیه السّلام،این افراد در حقّانیت خط امام علی بن ابی طالب علیه السّلام دچار شک و تردید شده و دیگران را نیز به تردید انداختند و امام حسن مجتبی علیه السّلام با تمام تدبیر سیاسی و شجاعت ادبی،متانت و وقار منطقی خویش،قادر بر قانع ساختن این پایگاه مردمی نشد و نتوانست آنان را بر غیر واقعی بودن شعارهای بنی امیّه آگاه سازد تا تسلیم شعارهای صلح و آشتی که معاویه در جهت دست یابی به خلافت آن هم با کمترین هزینه ممکن سر داده است،نشوند و همین امر سبب شد امام حسن علیه السّلام پس از اجرای کلیه طرح های سیاسی ممکن و پیمودن تمام راه های

خردورزانه ای که یک رهبر با تدبیر در آن شرایط و اوضاع سیاسی و اجتماعی و روانی که امام و پیروانش در آن می زیستند،سزاوار بود بپیماید؛ناگزیر شد از موضع قدرت اقدام به صلح نماید،از این رو،خلافت را وانهاد؛ولی با این همه هیچ گاه مشروعیت حاکمیّت معاویه را تایید ننمود.افزون بر آن،امام علیه السّلام شروطی منطقی وضع کرد تا واقعیت معاویه و حکومت اموی را در کوتاه مدت و درازمدت فاش سازد.

بدین ترتیب،امام حسن علیه السّلام پس از گزینش این راه دشوار،به موفقیّت دست یافت و گذشته از تحمّل آزار و اذیّت دشمنان،از نزدیکترین یاران خویش نیز سخنان ناروا و زخم زبان شنید تا سرانجام توانست از چهره حقیقی حکومت جاهلی بنی امیّه که در پوشش اسلام و با سر دادن شعار صلح و آشتی با نام اسلام و منتسب ساختن خود به قریش قبیله رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در پی ریشه کن ساختن این آیین الهی بود،پرده بردارد.معاویه با نقشه ماهرانه ای که کشید،کاری کرد که مسلمانان فراموش کنند خاندان ابوسفیان که بر اریکه حکومت اسلامی تکیه زده و با نام رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و جانشینی آن بزرگوار بر مسلمانان حکمرانی می کنند،همان کسانی اند که تا دیروز با آیین اسلام در ستیز بودند.

امام مجتبی علیه السّلام-با امضای قرارداد صلح-زمینه لازم را برای شورش بر ضد حکومت جاهلی اموی که یک بار دیگر با ظاهری اسلامی پدیدار گشته بود،فراهم ساخت و زمانی این ماجرا اتفاق افتاد که معاویه به هیچ یک از شروطی که امام حسن علیه السّلام بر او قید کرده بود؛از جمله عدم تعیین فردی برای خلافت پس از خود و عدم تعرّض به پیروان امام علی و خودداری از ناروا گفتن به امام حسن و امام حسین علیهما السّلام وفا نکرد.

معاویه نتوانست در برابر شروط یاد شده خویشتن داری نشان دهد، نفسش وی را به وسوسه واداشت که زهر کشنده ای را به امام حسن علیه السّلام بخوراند تا بدین وسیله بتواند خلافت را به فرزند فاسقش یزید،به میراث نهد...ولی از نتایج عدم پذیرش شروط و این توطئه پلید آگاهی نداشت.

در واقع مسلمانان پس از گذشت دو دهه از سلطه بنی امیّه به درنده خویی و جاهلیّت این حکومت یقین حاصل کردند و مشاهده این اوضاع،پایگاه های مردمی شیعیان را برای ورود به عرصه های کارزاری جدید بر ضد نظام حاکم، مهیّا ساخت و بدین سان شرایط مناسب شوریدن بر حکومت فراهم شد و با مردن معاویه و بر سر کار آمدن یزید فاسق باده نوش که احکام دین را گستاخانه به تمسخر می گرفت و بر بیعت گرفتن از بزرگان صحابه و عموم تابعان و افراد ظلم ستیزی نظیر ابو عبد اللّه الحسین علیه السّلام سرور ذلت ناپذیر و پیشوای مسلمانان، پافشاری نشان می داد،شروط لازم برای آن حرکت کامل گردید.

معاویة بن ابی سفیان نزدیک به بیست سال،با پیروی از سیاست گرسنه نگاه داشتن مردم،تهدید و حیله و نیرنگ،بر مسند خلافت تکیه زد.همین امر سبب شد از سویی حقیقت وی برای امّت آشکار شود و از سوی دیگر،مردمی که به بیماری وجدان و از دست دادن عزم و اراده،مبتلا بودند حیاتی نو بیابند.

بدین ترتیب،امت از خواب غفلت خویش بیدار و شک و تردید آن ها نسبت به حقانیّت خط اهل بیت علیهم السّلام بر طرف شد ولی از توان مقاومت در برابر ستم و ستم پیشگان برخوردار نبودند و به گفته فرزدق در دیدارش با امام حسین علیه السّلام که به دعوت کوفیان رهسپار عراق بود.دل های مردم کوفه با شما ولی شمشیرهایشان بر ضد شماست.

از این رو،موقعیّت دینی ابو عبد اللّه الحسین علیه السّلام ایجاب می کرد با فراهم

آمدن کلیه شرایط لازم،در برابر امویان جاهلی،دست به قیام بزند با این که در دوران امام حسن مجتبی علیه السّلام که مسلمانان دستخوش بیماری شک و تردید قرار گرفته و از آن رنج می بردند،چنین قیام و نهضتی به حالشان سودی نمی بخشید؛در واقع آن گاه که مردم عراق به حسین بن علی علیه السّلام نامه نگاری کرده و از او خواستند به سوی آنان رهسپار گردد،حجّت بر آن حضرت تمام شد؛زیرا کسانی که به آن بزرگوار نامه نوشته بودند،با بیرون راندن فرماندار بنی امیّه از کوفه،از فرمان امویان سر برتافته بودند که این خود یکی از مظاهر بازگشت آگاهی به توده پیروان اهل بیت علیهم السّلام تلقّی می شد.

به همین دلیل،امام حسین علیه السّلام با دادن پاسخ مثبت به خواسته آن ها و با این که از عدم استقامت و پایداری و ضعف اراده آنان در برابر فریبکاری ها و ستم و تهدید حاکمان،آگاهی داشت،به سوی آن ها حرکت کرد زیرا حضرت ناگزیر می بایست بیماری جدیدی را که به تباه شدن تعالیم و دستورات دینی می انجامید و فرصت می داد تا خلافت به پادشاهی و سلطنت تبدیل گردد و به خلافتی نظیر حکومت یزید و دیگر جاهلیت اندیشانی که برای ضربه زدن به دین و نابودی آن خود را در پوشش دین جا زده بودند،مشروعیّت می بخشید، از ریشه و بن برکند.

با فراهم آمدن تمام شروط لازم برای قیام ابو عبد اللّه الحسین علیه السّلام در جهت موفقیّت و دست یابی به اهداف چنین قیامی ⁽¹⁾،آن بزرگوار در آن شرایط تاریخی در زمینه خلق حماسه جاودانش آنچه از توان و امکانات،تدارک دیده

و مهیّا نموده بود به کار گرفت و وجدان امّت را تکان داد و دیگربار آنان را برای پیمودن طریق رسالتشان بازگرداند و شخصیت اعتقادی و دینی آنان را از نو برانگیخت و مشروعیت را از حکومت ستم پیشگان برگرفت.

تمام نقاب های فریبکارانه ای که دشمن خود را در آن ها نهان ساخته بود، پاره کرد و موقعیت دینی را طی نسل ها برای مسلمانان آشکار ساخت و ستمگران از مخدوش ساختن تعالیم نهضت و قیامش درماندند،چنان که نتوانستند در برابر موج انقلابی که طی روزگاران ایجاد نمود و به حکومت ننگین بنی امیه و بنی عباس و پیروان آنان پایان داد،از خود پایداری نشان دهند،به همین دلیل قیام ابو عبد اللّه الحسین علیه السّلام منبع نورافشانی همه ملل تلقی می شد چنان که ارزش های دینی که توسط امام علیه السّلام مطرح و بر آن پافشاری و تأکید داشت،عوامل معیار ارزیابی تمام حکومت ها و نظام های سیاسی حاکم به شمار می آمد.سلام و درود بر آن بزرگوار آن زمان که دیده به جهان گشود و آن گاه که فرشته شهادت را در آغوش کشید و آن هنگام که زنده برانگیخته می شود.

بخش دوّم

اشاره

نمایی از شخصیت امام حسین علیه السّلام

1.جایگاه امام حسین علیه السّلام در قرآن

مسلمانان.در بیان هیچ موضوعی مانند فضایل اهل بیت علیهم السّلام و مقام برجسته علمی و معنوی آنان و برخورداری آن ها از مجموعه کمالاتی که خدا اراده فرموده بشریّت بدان ها آراسته گردد،تا این پایه همسو و هماهنگ نبوده اند.این یکدلی و اتفاق نظر،به بخشی از اصول و مبانی از جمله بیان صریح قرآن در مورد جایگاه ویژه اهل بیت علیهم السّلام برمی گردد.

قرآن کریم،به صراحت اهل بیت را از هرگونه پلیدی پیراسته دانسته و آنان را همان نزدیکان نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله معرفی کرده که دوستی و محبتشان پاداش رسالتی است که خدای متعال به بشریت ارزانی داشته است.آنان نیک خصالانی اند که خالصانه از خدا فرمان بردند و از عذابش هراسیدند و به ترس و بیم خدا در دل،آراسته گشتند و خداوند نیز بهشت جاودان و رهایی از عذاب خویش را برایشان ضمانت فرمود.

امام حسین علیه السّلام بی تردید از اهل بیتی به شمار می آید که از پلیدی پیراسته اند.آن بزرگوار به صریح آیه مباهله که در ماجرای مباهله رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله با مسیحیان نجران نازل گردید،فرزند رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله تلقّی می شود و قرآن کریم یاد این حادثه تاریخی را با پیام های ژرفی که در آن وجود داشت،

جاودانه ساخت و فرمود:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ ⁽¹⁾

هرگاه پس از علم و دانشی که به تو رسیده باز هم کسانی با تو به ستیز برخیزند به آن ها بگو:بیایید هریک از ما و شما فرزندان و زنان و خودمان را فرا خوانده و سپس یکدیگر را نفرین نموده و لعنت خدا را نثار دروغگویان سازیم.

ناقلان حدیث به طرق گوناگون روایت کرده اند که این آیه شریف در شأن اهل بیت علیهم السّلام یعنی رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله علی،فاطمه،حسن و حسین علیهم السّلام نازل گشته و منظور از کلمه«أبناء»در این آیه بی تردید وجود مقدس امام حسن و امام حسین علیهما السّلام است.

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در این رخداد تاریخی تصریح فرموده جمعی که همراه با آنان،برای مباهله آمده بود برترین انسان های روی زمین و گرامی ترین آن ها در پیشگاه خدایند.به همین دلیل پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به اتفاق آنان مباهله انجام داد و کشیش نجران نیز به این واقعیّت اذعان نموده و گفت:«من امروز،با چهره هایی روبرو هستم که اگر از خدا درخواست کنند کوهی را از جا برکند،این کار را عملی خواهد ساخت» ⁽²⁾.

این ماجرا نیز همانند آیه شریف یاد شده بر مقام والا و جایگاه بلند و برتری اهل بیت دلالت دارد و در پیشگاه خدا و رسول او محبوب ترین

آفریدگان به شمار می آیند و هیچ یک از جهانیان در فضیلت به پایه آنان نمی رسند.

قرآن کریم در مورد عصمت هیچ یک از مسلمانان جز پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به صراحت سخن نگفته،مگر اهل بیت که خداوند اراده فرموده آنان را از هرگونه پلیدی پیراسته گرداند ⁽¹⁾.اگر مسلمانان در مورد داخل بودن همسران پیامبر در معنا و مفهوم آیه شریف،به اختلاف پرداخته اند،ولی در این که امام علی و حضرت زهرا و امام حسن و امام حسین علیهم السّلام در مقصود این آیه مبارک داخل اند،هیچ گاه اختلافی نداشته اند ⁽²⁾.

از این جا می توانیم به راز نهانی که در دوستی و محبّت اهل بیت علیه السّلام و پایبندی به خط و مشی آنان وجود دارد پی ببریم و به گفته صریح قرآن عزیز، دوستی و محبّت آن ها را بر دیگران ترجیح دهیم ⁽³⁾زیرا عصمت اهل بیت علیهم السّلام به هنگام وجود جریان های گوناگون و خواسته های مختلف،بهترین دلیل بر این است که نجات و رهایی،در پیروی از این گرانمایگان است.بنابراین، افرادی را که خداوند از پلیدی،پیراسته و در رساندن مردم به ساحل نجات راهنمای آنانند،پیروانشان نیز از غرق شدن و هلاکت،رهایی خواهند یافت.

ابن عباس از نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله روایت کرده وقتی آیه اَلْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ ؛دوستی

در حق نزدیکان نازل شد،برخی مسلمانان مقصود آیه شریف را از نزدیکانی که اطاعتشان بر مسلمانان واجب گشته از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله جویا شدند حضرت در پاسخ فرمود:منظور آیه از نزدیکان،علی،فاطمه و فرزندان آنان(حسن و حسین است.) ⁽¹⁾

قرآن کریم در سوره مبارک دهر که در تبیین عظمت حقیقت درونی و نفسانی اهل بیت علیهم السّلام و اخلاص در اطاعت و عبادتشان،نازل گشت،به تشریح علل و اسباب این برتری و فضیلت پرداخته و می فرماید:

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً* إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً* فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقّٰاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً* وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً ⁽²⁾

ما شما را برای رضای خدا اطعام می کنیم و خواستار هیچ گونه پاداشی از شما نیستیمما از پروردگارتان در آن روز عبوس و سخت،بیمناکیمخداوند آنان را از شرّ آن روز نگاه می دارد و آن ها را که شاد و مسرورند،پذیرا می شود*و در برابر صبر و بردباری،بدان ها بهشت و لباس هایی از حریر بهشتی ارزانی می دارد.

بنا به نقل بیشتر مفسّران و محدّثان،این سوره مبارک در پی بیماری امام حسن و امام حسین علیهما السّلام در حق اهل بیت نازل شد،که امام علی علیه السّلام نذر کرد به شکرانه بهبودی آن دو بزرگوار سه روز،روزه بگیرد.از این رو،اعضای خانواده پس از بهبودی فرزندان،به نحوی بایسته به نذر خود وفا کردند؛ وفایی برخوردار از زیبنده ترین مظاهر ایثار و از خودگذشتگی که در حق آنان این آیه نازل شد:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً* عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ یُفَجِّرُونَهٰا تَفْجِیراً* یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً ⁽¹⁾

به یقین،نیکان از آن جام می نوشند که با عطر دلپذیری آمیخته استاز چشمه ای که بندگان خالص خدا از آن می نوشند و از هرجا بخواهند آن را جاری می سازند آنان به نذر خود وفا می کنند و از روزی که شرّ و عذابش گسترده است،بینماکند.

خداوند به پاس این ایثار و از خودگذشتگی و وفای به عهد،افزون بر نعمت های فراوان اخروی،پیشوایی و امامت دنیای مسلمانان را به آنان ارزانی داشته است.

2.جایگاه حسین علیه السّلام از نگاه خاتم پیامبران

پیامبر عظیم الشأن اسلام از نوادگانش حسن و حسین به اوصافی یاد کرده که حاکی از مقام و منزلت والای آنان نزد اوست،از جمله آن دو امام همام:

1.گل های بوستان نبیّ اکرم در دنیا و گل های خوشبوی وی میان این امّتند ⁽²⁾.

2.امام حسن و امام حسین،برترین انسان های روی زمین اند ⁽³⁾.

3.آن دو،سالار جوانان بهشتی اند ⁽⁴⁾.

4.آن ها دست به قیام بزنند یا نزنند،امام و پیشوا به شمار می آیند ⁽⁵⁾.

5.آن دو بزرگوار،از عترت و اهل بیت پیامبرند که تا قیامت از قرآن جدایی

ندارند و امّتی که بدانان تمسّک جوید،هرگز به گمراهی دچار نگردد ⁽¹⁾.

6.این دو امام در زمره اهل بیتی اند که برای کشتی شکستگان خود،نجات از غرق شدن را ضمانت می کنند ⁽²⁾.

7.آن دو،از جمله افرادی اند که جدّ بزرگوارشان در حق آنان فرمود:

«النّجوم أمان لأهل الأرض من الغرق و أهل بیتی أمان لأهل الأرض من الاختلاف» ⁽³⁾

ستارگان،موجب امن وامان زمینیان از غرق شدن و هلاکت و اهل بیت من سبب مصونیّت ساکنان زمین از اختلافند».

8.جمعی از یاران رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نقل کرده اند که از آن حضرت شنیده اند درباره امام حسن و امام حسین علیهما السّلام فرمود:

«اللهمّ انّک تعلم أنّی احبّهما فأحبّهما و أحبّ من یحبّهما» ⁽⁴⁾

خدایا!تو به خوبی از علاقه من به آن دو آگاهی،بنابراین آنان و دوستدارشان را مورد محبّت خویش قرار داده.

3.جایگاه امام حسین علیه السّلام از دیدگاه معاصران

1.عمر بن خطّاب به امام حسین علیه السّلام گفت:آن چه را می بینی،خدا آفریده و پس از آن شما را به ما ارزانی داشته(یعنی:هرچه در دنیا داریم از خدا داریم) ⁽⁵⁾.

2.عثمان بن عفان درباره امام حسن و امام حسین علیه السّلام و عبد اللّه بن جعفر

گفت:اینان در علم و دانش،گوی سبقت را از دیگران ربوده و به خیر و حکمت دست یافته اند ⁽¹⁾.

3.ابو هریره می گوید:روزی حسین بن علی که عمّامه به سر نهاده بود بر ما وارد شد،پنداشتم پیامبر اکرم زنده شده است ⁽²⁾.

امام حسین علیه السّلام در تشییع جنازه ای شرکت جسته بود،خسته شد در بین راه نشست،ابو هریره با گوشه لباسش غبار کف پاهای آن حضرت را برگرفت.

امام علیه السّلام فرمود:ابو هریره!چرا چنین می کنی؟در پاسخ گفت:مرا به خود واگذار، به خدا سوگند!اگر آن چه را من درباره ات می دانم،مردم می دانستند؛شما را بر دوش خود بلند می کردند ⁽³⁾.

4.روزی عبد اللّه بن عباس برای امام حسن و امام حسین علیهما السّلام رکاب گرفت تا سوار شوند،از ناحیه برخی افراد مورد نکوهش قرار گرفت و به او گفته شد:سنّ شما از آن ها بیشتر است!ابن عباس گفت:این دو،فرزندان رسول خدا هستند،آیا سعادت نصیب من نشده که رکاب آن ها را بگیرم؟ ⁽⁴⁾

معاویه پس از شهادت امام مجتبی علیه السّلام به ابن عباس گفت:اکنون تو به سالاری قبیله ات درآمده ای.ابن عباس در پاسخ معاویه گفت:تا آن هنگام که ابو عبد اللّه الحسین زنده باشد،من کاره ای نیستم ⁽⁵⁾.

5.انس بن مالک-آن گاه که امام حسین علیه السّلام را مشاهده کرده بود-گفت:

حسین علیه السّلام بیش از همه به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شباهت داشت ⁽⁶⁾.

6.زمانی که ابن زیاد در مجلس خود بر لب و دندان(سر بریده)ابا عبد اللّه

الحسین علیه السّلام چوب می نواخت،زید بن ارقم به او گفت:ابن زیاد!چوبت را از این لبان بردار،به خدایی که جز او معبودی نیست،با چشم خود دیدم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله لبان مبارکش را بر این دو لب نهاده و آن ها را می بوسد.این را گفت و به گریه افتاد.ابن زیاد به او گفت:خدا چشمت را همواره بگریاند،اگر پیری فرتوت و بی خرد نبودی،تو را گردن می زدم.زید از مجلس ابن زیاد بیرون رفت و اظهار می داشت:ای مردم عرب!از امروز به بعد،به بردگی درآمدید! زیرا پسر فاطمه را به شهادت رساندید و پسر مرجانه را بر خود حاکمیت دادید!او شایستگانتان را از دم تیغ می گذراند و تبهکارانتان را زنده نگاه می دارد.

7.ابو برزه اسلمی وقتی دید یزید با چوبدستی اش بر دندان های مبارک (سر بریده)امام حسین علیه السّلام می زند،یزید را مورد اعتراض قرار داد و گفت:

یزید!بر دندان های حسین چوب می زنی؟!چوب تو بر جایی می خورد که چه بسیار دیدم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آن جا را غرق بوسه می ساخت.یزید!روز قیامت وارد می شوی و شفیع تو ابن زیاد است،ولی حسین که وارد می شود،شفیع او محمد رسول خداست. ⁽¹⁾

8.وقتی معاویه به عبد اللّه بن جعفر گفت:تو سرور و بزرگ بنی هاشم هستی،عبد اللّه به او پاسخ داد:سروران و بزرگان بنی هاشم،حسن و حسین اند. ⁽²⁾عبد اللّه بن جعفر طی نامه ای به امام حسین اظهار داشت:اگر تو امروز از دنیا بروی،نور اسلام به خاموشی می گراید،زیرا تو رهبر هدایت یافتگان و سرور مؤمنان هستی. ⁽³⁾

9.مردی از عبد اللّه بن عمر پرسید:اگر در لباس کسی خون پشه یافت شود آیا می تواند با آن لباس نماز بخواند؟

عبد اللّه از او پرسید:اهل کجایی؟

گفت:از عراق.

فرزند عمر به اطرافیان خود گفت:به این شخص بنگرید!مسأله خون پشه را از من می پرسد،در صورتی که اینان خون فرزند رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را به زمین ریختند و من از نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که می فرمود:«هما ریحانتای من الدنیا»؛حسن و حسین دو گل خوشبوی دنیای منند ⁽¹⁾.

10.محمد بن حنفیه می گوید:دانش امام حسین علیه السّلام از همه ما برتر،حلم و بردباری اش از همه فزونتر و از همه ما به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نزدیکتر بوده و پیشوایی آگاه به شمار می آمد... ⁽²⁾.

11.روزی امام حسین از کنار عبد اللّه پس عمرو عاص که در سایه خانه کعبه نشسته بود،گذارش افتاد.عبد اللّه به اطرافیانش گفت:این شخص مزبور محبوب ترین انسان ها نزد زمینیان و اهل آسمان است. ⁽³⁾

12.عبد اللّه پسر عمرو عاص که امام حسین علیه السّلام از کنارش عبور کرده بود درباره وی اظهار داشت:هرکس دوست دارد نظاره گر محبوب ترین انسان ها نزد زمینیان و اهل آسمان باشد،به فردی که از این جا عبور کرد بنگرد. ⁽⁴⁾

13.آن گاه که یزید از پدرش معاویه خواست در پاسخ نامه ای که امام حسین علیه السّلام به او فرستاده بود،نامه ای بنگارد و آن حضرت را در آن نامه تحقیر نماید،معاویه در پاسخ فرزند گفت:ممکن است من درصدد عیبجویی حسین

برآیم،ولی به خدا سوگند!هیچ گونه عیبی در او نمی بینم ⁽¹⁾.

14.هنگامی که مروان حکم از ولید بن عتبة بن ابی سفیان(فرماندار مدینه) خواست امام حسین علیه السّلام را در صورت بیعت نکردن به قتل برساند،در پاسخ او گفت:مروان!به خدا سوگند!اگر دنیا و آنچه را در آن است در اختیار داشته باشم،دوست ندارم دستم را به خون حسین آغشته سازم.سبحان اللّه!به جرم این که حسین گفت:بیعت نمی کنم او را بکشم؟!به خدا سوگند!پندار من این است هرکه به روی حسین علیه السّلام تیغ بکشد روز قیامت کفه میزان عملش سبک خواهد بود ⁽²⁾.

15.زمانی که ابن زیاد،قیس بن مسهّر صیداوی،پیک امام حسین علیه السّلام را دستگیر کرد به او فرمان داد بر فراز منبر رود و حسین علیه السّلام و پدر بزرگوارش را دشنام دهد،وی بر منبر بالا رفت و پس از حمد و ثنای خدا،اظهار داشت:

مردم!حسین بن علی،بهترین آفریده خداست،او فرزند فاطمه دخت نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله و من پیک او به نزد شمایم من در منطقه«حاجر بطن ذی الرمه»از او جدا شده و نزد شما آمدم،سخن آن بزرگوار را بشنوید و از او اطاعت کنید و پس از این سخنان،عبید اللّه بن زیاد و پدرش را لعنت فرستاد و برای امیر مؤمنان علی علیه السّلام و فرزندش حسین،رحمت و مغفرت مسئلت نمود.ابن زیاد دستور داد او را از بلندای کاخ به زیر افکنند و بدن پاکش قطعه قطعه شد ⁽³⁾.

16.یزید بن مسعود نهشلی(رحمة اللّه)در خطبه ای می گوید:حسین بن علی فرزند گرانمایه امیر مؤمنان و نواده ارجمند رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و انسانی

شرافتمند دارای بینشی ژرف و برخوردار از فضیلتی وصف ناشدنی و علم و دانشی بیکران است.دارای سابقه ای درخشان و پرافتخار و در سنّ وسال باتجربه و کارآمدتر و خویشاوندی اش به پیامبر ناگسستنی تر و از هرکس دیگر به خلافت سزاوارتر است.نسبت به کودکان دلسوز و به بزرگان احترام قائل است.او پیشوای راستین مردمی است که خدا حجّت خود را به وسیله او بر آن ها تمام گردانید و اندرزهای خود را به وسیله او به آنان رسانده است ⁽¹⁾.

17.عبد اللّه بن حرّ جعفی می گوید:هرگز کسی را از حسین علیه السّلام زیباتر و چشم پر کن تر ندیدم ⁽²⁾.

18.ابراهیم نخعی گفته است:اگر در جمع قاتلان و کشندگان حسین بودم و سپس وارد بهشت می شدم،از نگریستن به چهره رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله شرم داشتم ⁽³⁾.

4.امام حسین علیه السّلام در گذر قرن ها و نسل ها

1.ربیع بن خیثم به برخی از کسانی که در به شهادت رساندن امام حسین علیه السّلام شرکت داشتند گفت:به خدا سوگند!برگزیدگانی را به شهادت رساندید که اگر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در آن زمان حضور داشت دهانشان را غرق بوسه می ساخت و آنان را در دامانش می نشاند ⁽⁴⁾.

2.ابن سیرین می گوید:پس از یحیی بن زکریا،آسمان بر کسی جز حسین علیه السّلام نگریست،وقتی امام حسین به شهادت رسید،آسمان تیره و تار شد به گونه ای که در روز ستاره ها پدیدار شدند و ستاره جوزاء(دو پیکر)هنگام

عصر دیده شد و از آسمان خاک سرخ فروریخت و هفت شبانه روز آسمان چونان خون بسته پدیدار گشت ⁽¹⁾.

3.به گفته علی جلال حسینی:امام ابو عبد اللّه الحسین علیه السّلام سرور پاک سرشت،فرزند دخت نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله و گل خوشبوی آن حضرت و فرزند امیر مؤمنان علی(کرم اللّه وجهه)است.وی از برجسته ترین مراتب مجد و شرف و کرامت خاندان نبوّت برخوردار بود تمام فضایل و مکارم اخلاق و رفتار پسندیده را در خود گردآورده بود.از همّتی بالا،شجاعتی فوق العاده کرم و بخششی زاید الوصف بهرمند بود.گنجینه علم و دانش به شمار می آمد،زبانی گویا داشت،به یاری حق می شتافت،به نهی از منکر می پرداخت و با ظلم و ستم مبارزه و در عین قدرتمندی متواضع و فروتن بود.عدالت خواهی، شکیبایی و بردباری،پاکدامنی،جوانمردی،ورع و تقوا و دیگر صفات از ویژگی های حسین محسوب می شد.

از سرشتی پاک،اندامی زیبا و نیکو،عقل و خردی برتر و توان جسمانی فراوانی برخوردار بود.اهتمام زیاد به انجام عبادات و کارهای نیک،نظیر نماز، حج،جهاد در راه خدا و نیکی و احسان به مردم را افزون بر آن صفات پسندیده،دارا بود.هرگاه در مدینه یا شهر دیگری حضور داشت،مردم آن سامان را از علم و دانش خویش بهره مندی می ساخت و با عمل خود آنان را به هدایت رهنمون می گشت.با اخلاق نکو و پسندیده اش در تهذیب مردم می کوشید و با سخنان رسا و بلیغ خود،در تربیت دیگران کوشا بود،در برابر فقرا و تهیدستان متواضع و فروتن بود.خلفا بدو ارج می نهادند.به یتیمان و

محرومان یاری می رساند.حق مظلومان را از ستم پیشگان می ستاند و به پرستش خدای خویش می پرداخت و برای انجام حج بیست و پنج بار پیاده از مدینه رهسپار مکه شد.

حسین علیه السّلام در عصر خویش پیشوای هدایت یافتگان و نور زمین به شمار می آمد.سرگذشت زندگی آن بزرگ مرد با انوار فضائل و ویژگی های نیکش راهنمای رهپویان و پیروان اوست ⁽¹⁾.

4.محمد رضا مصری می گوید:حسین،فرزند دخت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و پیشوای هدایت یافتگان و امید اهل ایمان بود ⁽²⁾.

5.به گفته عمر رضا کحاله:حسین بن علی علیه السّلام در فقه و موقعیّت و کرم و بخشش،بزرگ اهل عراق به شمار می آمد ⁽³⁾.

6.عبد اللّه علایی می گوید:در روایات مربوط به امام حسین علیه السّلام آمده است که:وی تصویر ترسیم یافته شمایل جد بزرگوارش رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به شمار می آمد.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله پرتوی از عشق و محبّت و علاقه درونی خود را در مورد حسین علیه السّلام ابراز می داشت،تا در فراسوی تصویرش،بدان معنا بخشد و پس از آن به حقیقتی تبدیل شود.همان گونه که از پیش با گفتن جمله«من از حسینم»انسانیّتی به جایگاه نبوّت ارتقا یافت و با جمله«حسین از من است» نبوّتی به پایه انسانیّت هبوط نمود.درود بر حسین آن روز که دیده به جهان گشود ⁽⁴⁾.

7.عباس محمود عقاد می گوید:امام حسین علیه السّلام در هاله ای از نور برای

مردم نمودار گشت،دیدگان در برابر عظمت آن نور،خاشع گردید.آن بزرگوار به افتخاری نائل آمد که نظیرش را تاریخ عرب و غیرعرب و قدیم و جدید، سراغ نداشت.در جهان خاندانی نظیر خاندان حسین وجود ندارد که شهدایی به تعداد و قدرت و توان و یاد و نام آنان به جامعه تقدیم نماید.برای حسین علیه السّلام همین بس که در تاریخ این دنیا و طی صدها سال،تنها اوست که شهید و فرزند شهید و پدر شهیدان لقب یافته است ⁽¹⁾.

8.عمر ابو نصر می گوید:این سرگذشت خاندانی از قریش است،که پرچم ایثار و از خودگذشتگی و شهادت و جوانمردی را از شرق تا غرب گیتی به دوش کشیدند؛سرگذشتی که بخش های گوناگونش را با جوانانی تدوین نمود که مانند دیگر مردم نزیستند و چونان سایران نمردند؛به این دلیل که خداوند،این گروه از آفریدگانش را با قرار دادن نبوّت و وحی و الهام در خانه هایشان،بر دیگران فضیلت و برتری بخشید.افزون بر این،بهره عبادت و پرستش افراد عادی را برای این خاندان،نخوانست بلکه آنان را برای آوارگی و شهادت و ارزش های والایی چون امر به معروف و نهی از منکر ذخیره ساخت و بر آنان واجب ساخت که تا آخرین فرد دودمانش پرچمدار تقوا و خیر و صلاح باشند ⁽²⁾.

9.عبد الحفیظ ابو السعود می گوید:حسین علیه السّلام سمبل مبارزه آزادگی و جان نثاری و شهادت در راه مکتب و آرمان و ذلّت ناپذیری در برابر جور و ستم و طغیان حاکمان ستم پیشه،تلقّی می شد ⁽³⁾.

10.به گفته احمد حسن لطفی:مرگی که موردنظر امام حسین علیه السّلام بود از

نگاه وی برجسته ترین الگوی زندگی به شمار می آمد،زیرا چنین مرگی راه رسیدن به وصال معبودی محسوب می شد که آغاز و فرجام همه چیز از آن سرچشمه گرفته و راه پیروزی و جاودانگی به شمار می آمد.حسین بن علی علیه السّلام بزرگترین قهرمانی بود که با مرگ،بر مرگ پیروز شد ⁽¹⁾.

بخش سوّم

اشاره

جلوه هایی از شخصیت امام حسین علیه السّلام

امام حسین بن علی علیه السّلام در خانواده ای که محل فرود فرشتگان و جایگاه نزول قرآن و در سرزمین پاکی که همواره روز و شب با خدا ارتباطی ناگسستنی داشت،دیده به جهان گشود.با انفاس پاکش آیات قرآنی را که در تمام ساعات شب و روز تلاوت می شد،زمزمه می کرد.در جمع شخصیت های والا و ارجمندی که با آیات و نشانه های الهی شکوه و عظمت یافته بودند،بالنده شد و از سرچشمه زلال رسالت،طعم گوارای ارتباط با آفریدگار خویش را چشید.

ساختار شخصیتش را پیامبر رحمت با فضایل اخلاقی وافر و روح بلند خود، بنا نهاد.

بنابراین،حسین علیه السّلام نمایی از رسول خدا میان امّت او به شمار آمده و در جمع آنان بر مبنای دستورات قرآن حرکت می کرد و با اندیشه ای برخاسته از رسالت،سخن می گفت و در جهت تبیین فضایل اخلاقی از جد بزرگوارش رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله الگو می گرفت و امور مردم را رهبری و هدایت و از ارشاد و پند و موعظه و یاری آنان،غفلت نمی ورزید و از خویشتن نمونه ای زنده و گویا آن گونه که رسالت و پیامبر انتظار داشتند ارائه داد.او نور روشنی بخشی بود که گمراهان در پرتو آن هدایت می یافتند و سرچشمه ای زلال برای شیفتگانش و پشتوانه استوار مؤمنان و حجّت و برهان مورد اعتماد شایستگان

تلقی می شد و در کشاکش اختلافات مسلمانان،سخنش فصل الخطاب بود و به نزاع پایان می داد.شمشیر عدالتی بود که برای خدا به خشم می آمد و برای رضای خدا می خروشید و آن گاه که حضرتش دست به قیام زد،مشعل فروزان رسالت الهی را که جدّ بزرگوارش نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله با خود داشت،در دست و از دین و رسالت بزرگ پیامبر خدا،دفاع می نمود.

با نگرشی ژرف در شخصیت بی مانند امام حسین علیه السّلام ویژگی هایی را بدین شرح درمی یابیم:

1.فروتنی

فروتنی و تواضع و دوری از خودپسندی جزء سرشت امام حسین علیه السّلام بود.

او شخصیتی والاتبار و پر ارج و مقام و نزد رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله از جایگاه ویژه ای برخوردار بود.آن بزرگوار خود میان مردم می زیست و از زندگی در کنار مستمندان عار نداشت و خود را از ضعفا و بیچارگان برتر نمی شمرد و بر کسی تکبّر نمی فروخت.از جدّ بزرگوارش نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله که مایه رحمت،برای جهانیان بود،پیروی می کرد و با این گونه رفتار تنها رضای خدا و تهذیب و تربیت مسلمانان را در نظر داشت.موارد زیادی از آن حضرت نقل شده که با سایر مسلمانان در کمال فروتنی همگرایی داشته و بدین وسیله سماحت و گذشت رسالت و مهربانی و خیرخواهی شخصیت ارزشمند خویش را به منصّه ظهور گذاشت،از جمله:روزی از کنار عدّه ای مستمند که پاره هایی از نان خشک روی پارچه ریخته و می خوردند عبور نمود بر آنان سلام کرد،آن جمع وی را برای خوردن از غذایشان دعوت کردند،حضرت در کنار آنان نشست و فرمود:اگر این نان ها عنوان صدقه نداشت،همراه با شما از آن ها

می خوردم.سپس اظهار داشت:اکنون به پا خیزید به خانه من بیایید.وقتی وارد بر آن حضرت شدند به آنان غذایی مناسب خورانید و بر اندامشان لباس پوشاند و دستور داد به هریک چند درهم هدیه دهند.

نقل شده روزی حضرت ابا عبد اللّه الحسین علیه السّلام به مستمندان موجود در صفّه(جایگاه ویژه مهاجران اولیه در مسجد پیامبر)درحالی که مشغول غذا خوردن بودند گذارش افتاد،عرضه داشتند:بفرمایید نهار.حضرت فرمود:

خداوند متکبران را دوست ندارد،نزد آنان نشست و همراه با آن ها غذا تناول کرد و سپس به آنان فرمود:اکنون که من دعوت شما را پذیرا شدم،شما نیز دعوت مرا بپذیرید.آنان نیز پذیرفته و آن جمع را به منزل خویش برد و به همسرش فرمود:هر اندازه پول پس انداز کرده ای بیاور تا بین این افراد تقسیم کنم ⁽¹⁾.

2.بردباری و گذشت

امام حسین علیه السّلام تربیت یافته مکتب نبوّت بود و روح بلند جدّ بزرگوارش رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله را در کالبد داشت؛روح با عظمتی که(در فتح مکه)از تمام کسانی که با او در ستیز بوده و بر ضدّ رسالت اسلام قیام کرده بودند،گذشت و مورد عفو و بخشش قرار داد،قلب پرمهر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله پذیرای همه مردم بود،وی به ارشاد و هدایت آنان سخت علاقمند بود و در این راستا از ناسزاگویی افراد نادان نسبت به خویش خرده نمی گرفت و چشم پوشی می کرد و تنها رضای خدا،وی را به این کار وا می داشت.گناهکاران را به خود نزدیک

می ساخت و به آنان اطمینان داده و بذر امید به رحمت الهی را در دلشان می کاشت.هیچ گاه کسی را که به وی ناسزا روا می داشت به ناسزا پاسخ نمی داد بلکه با او مهربانی می کرد و به راه راست رهنمون می شد و از گمراهی نجات و رهایی اش می بخشید.

از ابا عبد اللّه الحسین علیه السّلام روایت شده که فرمود:

اگر فردی در این گوش به من ناسزا بگوید-و اشاره به گوش راست خود کرد-و در گوش چپم از من پوزش بخواهد،عذرش را خواهم پذیرفت،زیرا امیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السّلام برایم نقل کرد که از جدّم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شنیده است که می فرمود:آن کس که پوزش فردی را چه به حق سخن بگوید چه به غیر حق،پذیرا نشود،بر حوض کوثر وارد نخواهد شد. ⁽¹⁾

نیز روایت شده یکی از غلامان حضرت خیانتی مرتکب شد که سزاوار کیفر بود،حضرت دستور تنبیه او را صادر کرد،غلام به پا خاست و عرضه داشت:مولای من!(به فرموده قرآن) وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ ؛آنان که خشم خود را فرو می برند.

امام علیه السّلام فرمود:دست از او بردارید.

غلام بار دیگر عرض کرد:سرورا! وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ ؛آنان که از گناه و لغزش دیگران درمی گذرند.

امام علیه السّلام در پاسخ او فرمود:از جرمت گذشتم.

بار سوم غلام عرضه داشت:مولا جان! وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ ؛خداوند نیکوکاران را دوست دارد.

امام علیه السّلام فرمود:تو در راه خدا آزادی و مستمری ات را دو چندان خواهم داد. ⁽²⁾

3-بخشش و سخاوت

با روح بزرگ و والایی که امام حسین علیه السّلام از آن برخوردار بود و به یاری نیازمندان می شتافت و به زنان بی سرپرست و یتیمان رسیدگی می کرد.آنان را که حضورش شرفیاب می شدند،شاد و مسرور می ساخت و نیاز نیازمندان را بی آن که فرصت درخواست نیاز بدانان دهد،تا احساس خواری و ذلّت کنند، برآورده می ساخت.رحم و شفقت او پایانی نداشت.هرگاه اموالی به دستش می رسید آن را میان نیازمندان تقسیم می کرد و این خود،از ویژگی های انسان های سخاوتمند و بخشنده و سرشت و خوی افراد کریم و دریا دل و نشان انسان های باگذشت است.

امام حسین علیه السّلام در تاریکی و ظلمت شب،انبانی پر از غذا همراه با پول به خانه های زنان بی سرپرست و یتیمان می برد،به گونه ای که حتی معاویة بن ابی سفیان بدین سخاوت و بخشش اعتراف کرد.او وقتی مقداری هدایا به برخی از سران و شخصیت ها فرستاد گفت:حسین[بن علی]بخشش خود را نخست از یتیمانی که پدرانشان را در جنگ صفین در سپاه پدرش[علی]از دست داده اند،آغاز می کند و اگر چیزی اضافه آمد با آن شتر،نحر کرده و مردم را اطعام می کند و به آنان شیر می نوشاند. ⁽¹⁾

در موردی سرشار از محبت و انسانیّت و مهربانی،در ازای یک تهنیت، بنده ای را آزاد ساخت.انس روایت کرده و می گوید:نزد امام حسین علیه السّلام شرفیاب بودم،کنیزکی که دسته گلی در دست داشت بر آن حضرت وارد شد و

آن را به امام هدیه کرد حضرت بدو فرمود:تو در راه خدا آزادی.

انس از دیدن این جریان مبهوت شد و به حضرت عرضه داشت:[اماما!] کنیزکی را تنها در قبال دسته گلی که به شما هدیه نمود آزاد کردی؟

حضرت در پاسخ وی فرمود:

«کذا ادبنّا اللّه،قال تبارک و تعالی: وَ إِذٰا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ،فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا أَوْ رُدُّوهٰا و کان أحسن منها عتقها»؛ ⁽¹⁾

خدای متعال ما را چنین تربیت کرده آن جا که فرموده:هرگاه به شما تحیّتی گفته شود،بهتر از آن را به صاحبش برگردانید و یا به همان گونه پاسخ گوئید دهید اینک هدیه بهتر از دسته گل،آزادی این کنیزک است.

از دیگر موارد بخشش و گذشت امام علیه السّلام پرداختن بدهی أسامة بن زید و رفع نگرانی وی را می توان نام برد که این حالت به هنگام بیماری اش بر او عارض شده بود ⁽²⁾با این که اسامه در صف مخالفان پدر بزرگوارش امیر مؤمنان علیه السّلام قرار داشت.

روزی فرد نیازمندی به در خانه امام حسین علیه السّلام آمد و این اشعار را زمزمه کرد:

آن کس که امیدش تو باشی و حلقه در خانه ات را بکوبد،مأیوس بر نخواهد گشت،تو بخشنده و مورد اعتمادی و پدر بزرگوارت،فاسقان را به دوزخ می فرستاد. ⁽³⁾

امام حسین علیه السّلام پس از شنیدن صدای فقیر،شتابان نزد او آمد و به مجرّد مشاهده آثار فقر و تنگدستی در چهره او،قنبر غلام خویش را صدا زد و پرسید:چقدر خرجی داریم؟

عرضه داشت:همان دویست درهمی که فرمودی آن را میان اعضای خانواده ات توزیع کنم.

امام علیه السّلام فرمود:آن ها را بیاور،زیرا اکنون کسی که از خانواده ام بدین پول نیازمندتر است،به در خانه ما آمده است.حضرت آن مقدار پول را از قنبر گرفت و به فقیر داد و از او پوزش خواست و فرمود:

این مبلغ ناچیز را بگیر و من از تو پوزش می خواهم و مطمئن باش که تو را دوست می دارم و به تو مهر می ورزم.اگر در آینده زندگی توان و تمکنّی باشد،باران بخشش ها بر تو فرود خواهد بارید،اما چه باید کرد که روزگار، تغییرپذیر و ناپایدار و دست ما از مال دنیا تهی است.

عرب مستمند،پول را گرفت و از آن حضرت سپاسگزاری و در حقش دعای خیر نمود و در مدح وی این اشعار را خواند:

پاکیزگانی پاکدامن که هرکجا از آنان یاد شود،بر آن ها صلوات و درود فرستاده می شود.تنها شما هستید که از همه برترید و علم و دانش کتاب و سوره هایی که فرود آمده در نزد شماست،هرکس به هنگام تعیین نسب و نژاد، علوی تبار نباشد در میان همه مردم از هیچ گونه سند افتخاری برخوردار نیست. ⁽¹⁾

4.شجاعت

انسان آن گاه که به مطالعه صفحه درخشان تاریخ دلاور مردی و شجاعت شخصیتی چون امام حسین علیه السّلام می پردازد از توصیف و سخن گفتن در این زمینه،عاجز و ناتوان است.وی شجاعت را از پدرانش به ارث برده و بر آن شیوه تربیت یافته و بالنده گشته بود و ریشه در اصل آن داشت.سرور آزادگان سخن حق را شجاعانه بیان می داشت و قهرمانانه از آن دفاع می کرد و این شیوه را از جدّ عظیم الشأن خود پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به میراث برده بود؛زیرا رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در برابر سرسخت ترین قدرت های شرک و بت پرستی،پایدار ماند و با آرمان و عقیده و ایمان و مبارزه در راه خدای متعال بر آنان پیروز گشت.

امام حسین علیه السّلام در کنار پدر بزرگوارش امیر مؤمنان علیه السّلام قرار گرفت تا یک بار دیگر به اسلام حاکمیت بخشد و امت را در مسیر دعوت خالصانه اش، برانگیزاند و با گفتار و رفتار و قدرت سلاح،با قدرت های فریبکار و منحرف بستیزد تا حق را به جایگاه اصلی اش باز گرداند.

وی در کنار برادر ارجمندش امام مجتبی علیه السّلام نیز چونان دلاور مردان از خود گذشته حضور داشت تا در جهت آرامش و امنیّت مسلمانان و رهایی بخشیدن جمع برگزیده با ایمانی که به دستورات رسالت اسلامی تمسّک جسته بودند از چنگ ددصفتان،دست به تلاش و فعّالیت بزند.

آن گاه که انبوه مسلمانان در برابر شوکت و قدرت و فریبکاری مزدوران معاویه و جریانی که برای مخدوش ساختن آیین راستین الهی آن را رهبری می کرد،دست از یاری دین خود برداشتند.امام حسین علیه السّلام هم چنان پایدار و مقاوم ایستاد و از هیچ تهدیدی نهراسید و از فرجام دردناکی که در نتیجه

قیامش برای اصلاحگری و احیای رسالت جد بزرگوارش نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله و ایستادگی در برابر ستم و تباهی،در افق نمودار بود،بیمی به خود راه نداد.

بدین ترتیب،درحالی که تسلیم فرمان خدا بود و در جلب رضایتش می کوشید،قیام خودش را آغاز نمود و اینک هم اوست که در پاسخ حرّ بن یزید ریاحی که به او می گوید:[ای حسین!]تو را به خدا!در حفظ جانت بکوش.گواهی می دهم اگر دست به شمشیر ببری قطعا کشته خواهی شد و اگر کشته شوی به هلاکت خواهی رسید،می فرماید:

«أبا لموت تخوفّنی؟و هل یعدوا بکم الخطب أن تقتلونی؟ما ادری ما اقول لک؟و لکن اقول کما قال اخو الأوس لابن عمّه»؛

آیا مرا از مرگ می ترسانی آیا کاری بالاتر از کشتن من نیز از شما برمی آید؟نمی دانم در پاسخت چه گویم؟ولی تنها مطلبی را به تو می گویم که آن برادر أوسی به پسر عمویش گفت:

راه خود را ادامه خواهم داد و مرگ بر جوانمردان خیراندیشی که با اعتقاد به اسلام،دست به پیکار زنند،ننگ و عار نیست.با جان خویش،مردان نیک خصال و شایسته ای را همراهی کرد و با تبهکاران به مخالفت برخاست و از مجرمان فاصله گرفت.بنابراین،اگر زنده بمانم، نادم و پشیمان نیستم و اگر در این مسیر کشته شوم،نکوهیده نخواهم شد ولی تو را زندگی همراه با ذلّت و خواری بس است. ⁽¹⁾

پایمردی حسین علیه السّلام در روز عاشورا،عقل و اندیشه ها را مات و مبهوت ساخت و حتی آن زمان که بی کس و یاور ماند در برابر دشوارترین مصیبت ها خم به ابرو نیاورد و چون کوهی استوار ایستاد و به گواهی دشمنانش با این که بدن نازنینش زخم های فراوانی برداشته بود،لیکن به جهت

هیبت و عظمتش،دشمن جرأت نزدیک شدن به او را نداشت.

حمید بن مسلم[از شاهدان صحنه عاشورا]می گوید:به خدا سوگند!هیچ گاه ندیده بودم انسانی که از هر سو مورد حمله قرار گرفته و فرزندان و اعضای خاندان و یارانش کشته شده اند،مانند حسین این چنین استوار و پابرجا،بی پروا و نترس به نبرد بپردازد.هرگاه نیروی پیاده دشمن بر او یورش می برد میان آنان شمشیر می نهاد و از چپ و راست نظیر بزغاله هایی که گرگ بر آن ها حمله ور شده،آنان را پراکنده می ساخت.

5.ذلّت ناپذیری

تابناک ترین و کامل ترین چهره مسلمانی پر خروش و انقلابی،در ذلّت ناپذیری حضرت ابا عبد اللّه الحسین علیه السّلام و ناشکیبایی و عدم سکوت او در برابر ظلم و ستم و بیداد،متجلّی گشت.امام حسین علیه السّلام بدین وسیله،سنّت ذلّت ناپذیری و از خودگذشتگی در راه آرمان و عقیده را برای نسل های بعد به یادگار نهاد.آن چنان موضعی الهی و با عظمت اتخاذ کرد که وجدان امّت را به لرزه در آورد و به ترغیب آنان پرداخت تا با خواری و ذلّت جان ندهند و با گفتن این سخن،از بیعت نمودن با آزادشده فرزند آزادشده،یزید بن معاویة سر برتافت:«إنّ مثلی لا یبایع مثله»؛شخصی مانند من با فردی نظیر یزید،دست بیعت نخواهد داد.

امام علیه السّلام این گونه ذلت ناپذیری را آن گاه که با برادرش محمد حنفیّه به صراحت سخن می گوید،با این عبارت تجسم می بخشد:«یا أخی!و اللّه لو لم یکن

فی الدنیا ملجأ و لا مأوی لما بایعت یزید بن معاویه»؛ ⁽¹⁾برادر!به خدا سوگند!حتی اگر در دنیا جا و پناهی نیابم،هرگز با یزید بن معاویه بیعت نخواهم کرد.

با این که شیطان بر وجدان انسان ها سیطره یافته و آن ها را به گونه ای میرانده بود که حاضر بودند به ذلّت پذیری تن در دهند ولی امام حسین علیه السّلام در برابر سپاهیان تبهکار و ستم پیشه اموی هم چنان پر خروش ایستاد و فرمود:

«لا و اللّه لا اعطیکم بیدی اعطاء الذلیل و لا أفرّ فرار العبید،إنّی عذت بربّی و ربّکم أن ترجمون»؛ ⁽²⁾

به خدا سوگند!چون افراد خوار و ذلیل به شما دست بیعت نخواهم داد و مانند بردگان،اهل فرار نیستم،از این که مرا متهم سازید به پروردگار خود و پروردگار شما پناه می برم.

سخنان امام ابا عبد اللّه الحسین علیه السّلام حاکی از برجسته ترین موقعیت انسان پایبند به اصول و ارزش های دینی و حاملان رسالت،به شمار می آمد،چنان که از مجد و عظمت و اعتماد به نفس آن بزرگوار پرده برمی داشت،آن جا که فرمود:

«ألا و إنّ الدعی بن الدعی قد رکز بین اثنتین بین السلّة و الذلّة،هیهات منّا الذلّة،یأبی اللّه ذلک و رسوله و المؤمنون و حجور طابت و طهرت و انوف حمیّة و نفوس ابیّة من أن نؤثر طاعة اللئام علی مصارع الکرام؛ ⁽³⁾

به هوش باشید!این شخص فرومایه فرزند فرومایه(ابن زیاد)مرا بین دو راه،یکی پذیرش شمشیر و دیگری ذلت پذیری،قرار داده است،ولی هیهات که ما زیر بار

ذلّت رویم،زیرا خدا و رسولش و مؤمنان،چنین ذلّت پذیری را ناروا می دانند، دامان پاک مادران و مجد و عظمت خانوادگی و همت های والا و غیرت و جوانمردی،هرگز اجازه نمی دهد اطاعت از فرومایگان را بر مرگ شرافتمندانه ترجیح دهیم».

امام حسین علیه السّلام راه و رسم ذلت ناپذیری در چنین موقعیت ها و از خود گذشتگی در راه مکتب و رسالت را،این گونه به انسان ها آموخت.

6.صراحت لهجه و بی پروایی

قیام و نهضت امام حسین علیه السّلام آتش فشانی بود که در تاریخ رسالت اسلامی منفجر گشت و به زلزله سهمگینی می ماند که وجدان واماندگان از یاری حق را بیدار ساخت و سخن زینبده ای بود که همه وفاداران به آرمان و رسالت اسلامی را به تلاش جهت تشکیل جامعه ای شایسته و منطبق با اراده خدای متعال و رسول گرامی اش فرا خواند.

امام حسین علیه السّلام در جهت آشکار ساختن راه های انحرافی و طریق صحیح به مسلمانان،از شیوه ای استفاده کرد که با صراحت و بی پرده با آنان سخن گوید و اینک هم اوست که در کمال بی پروایی در برابر حاکم ستم پیشه زمان خویش می ایستد و به او هشدار می دهد تا وی را از ادامه طغیان و سرکشی و فساد و تباهی اش بازدارد...و نامه هایش به معاویه به وضوح و عاری از هر گونه آمیختگی،گویای این حقیقت است.حضرت در آن نامه ها معاویه را بیم می دهد و از ادامه جور و ستمش به وی هشدار می دهد و میزان گمراهی و

فسادش را برای مردم فاش می سازد. ⁽¹⁾

امام در کمال صراحت و قدرت،بیعت با یزید بن معاویه را مردود و این موضوع را به روشنی برای ولید بن عتبه فرماندار یزید بر مدینه بیان کرد و فرمود:

ما اهل بیت و خاندان نبوّت و جایگاه رسالت و محل آمدوشد فرشتگان و خاستگاه رحمتیم،خداوند اسلام را از خاندان ما آغاز و تا پایان نیز همگام با ما خاندان به پیش خواهد برد و یزید فردی فاسق و فاجر،باده نوش و قاتل بیگناهان است و آشکارا مرتکب فسق و فجور می شود و شخصی مانند من هیچ گاه با او دست بیعت نخواهد داد. ⁽²⁾

امام علیه السّلام با یاران و کسانی که با او اعلان یاری نموده بودند نیز کاملا به صراحت سخن گفت:وی در مسیر حرکت به سمت کوفه که خبر شهادت مسلم بن عقیل و دست برداشتن مردم از یاری خود را دریافت نمود به گروهی از آنان که به امید عافیت طلبی،حضرت را همراهی می کردند،فرمود:

[خبر رسیده]که پیروان ما دست از یاری مان برداشته اند اکنون هریک از شما دوست داشته باشد می تواند بی آن که مانعی بر سر راهش باشد،به دیار خود باز گردد و من بیعتم را از آنان برداشتم. ⁽³⁾

[با پایان یافتن سخنان حضرت]افراد حریص و آزمند و سست ایمان، پراکنده شده و تنها مجموعه ای از نیک خصالان اهل بیت و یاران باوفایش باقی ماندند،امام حسین علیه السّلام با وجود یاران اندکش هیچ گاه برای گردآوری

نیرو،به حیله بازی و تملّق متوسل نشد.

پیش از در گرفتن جنگ،به تمام یاران وفادار همراهش،رخصت بازگشت داد و فرمود:

من یارانی بهتر از شما و خاندانی عادل تر و برتر از اهل بیت خویش سراغ ندارم.

خداوند از ناحیه من به شما پاداش خیر عنایت کند.اینک شب فرارسیده به پا خیزید و از این موقعیّت استفاده کنید(اگر شرم دارید)هریک می توانید دست یکی از دوستان خود و یا یکی از برادران مرا بگیرید و در تاریکی این شب پراکنده شوید و مرا با این مردم ستم پیشه تنها بگذارید؛زیرا آنان در پی کسی غیر از من نیستند و اگر به من دست یابند و قادر بر ریختن خونم باشند در پی شما نخواهند آمد. ⁽¹⁾

واقعیت این است که اگر کسی جزئیات قیام و نهضت سید الشهداء علیه السّلام را مورد مطالعه قرار دهد در تمام سخنان و رفتار امام،در تمامی ابعاد نهضت مبارکش به صدق و راستی و صراحت و بی پروایی آن بزرگوار پی خواهد برد.

7.عبادت و تقوا

اشاره

در هیچ یک از لحظات و سکنات،ارتباط قلبی امام حسین علیه السّلام با حضرت حق قطع نگردید و این رابطه را با پرستش خدای خویش تبلور می بخشید و پیوند خود را با آفریدگار با عظمت مستحکم می ساخت و ایثار و از خودگذشتگی را با اطاعت الهی گره می زد و خود را در ذات مقدس پروردگار و در جهت رضای او فانی می ساخت و عبادتش نتیجه شناخت حقیقی اش از خدای متعال تلقّی می شد.

نگاهی به دعای سرور آزادگان در روز عرفه ژرفای این شناخت و ارتباط قوی آن حضرت با ذات باری تعالی را به خوبی روشن می سازد که به فرازهایی از این دعای ارزشمند اشاره می شود.امام علیه السّلام در پیشگاه خدا چنین عرضه می دارد:

چگونه با چیزی بر وجود تو دلیل آورند که خودش در هستی نیازمند توست؟!آیا چیزی غیر از تو می تواند پایدارتر از تو باشد تا وسیله ظهورت گردد؟!

کی نهان بوده ای که نیازمند دلیل و برهانی باشی تا بر تو دلالت کند؟!

کی دور بوده ای تا آثارت،آن ها را به تو برساند؟!

کور باد چشمی که تو را مراقب خود نبیند و معامله بنده ای که بهره ای از دوستی ات به او نداده ای،زیانبار باد...

خدایا!خواری و ذلّتم در برابرت آشکار است و چگونگی حالم بر تو پوشیده نیست،راه رسیدن به تو را از خودت خواستارم و به وسیله خودت بر وجودت دلیل اقامه می کنم،با نور خویش مرا به سوی خودت رهنمون شو و به تصدیق بندگی در پیشگاهت،برپایم دار...

تو آن خدایی که انوار معرفت را در دل دوستانت پرتو افکن ساختی تا تو را شناختند و یگانه ات دانستند.

تو خدایی هستی که محبّت دیگران را از دل علاقه مندانت زدودی تا جز تو به کسی محبّت نورزند و به دیگران پناه نبرند،آن گاه که عوالم هستی آنان را وحشت زده ساخت،تو یار و همدمشان بودی...

آن کس که تو را نیافت،چه یافت؟و آن که تو را یافت چه نیافت؟آن کس که دیگری را به جای تو بپسندد نومید و محروم گشته است و آن کس که روی درخواست از تو برگرداند،در زیانکاری گرفتار آمده است.

ای کسی که به دوستانش شیرینی و حلاوت انس و همدمی را چشاند تا تنها در

برابر او به تملّق ایستاده اند.

ای آن که اولیاء و دوستانت را به جامه های هیبت خویش آراست تا در حضورش، عذرخواه آیند و آمرزش بخواهند. ⁽¹⁾

نشانه های شدت ترس و بیم امام حسین علیه السّلام از خداوند در سیمای تابناکش پدیدار بود به گونه ای که به وی گفته شد:شما از خدای خود چه بسیار بیمناکید!در پاسخ فرمود:

«لا یأمن یوم القیامة الاّ من خاف من اللّه فی الدّنیا» ⁽²⁾

در روز قیامت کسی مصون از عذاب الهی است که در دنیا از خدا ترسیده باشد.

عبادت امام علیه السّلام

عبادت و پرستش خدا برای خاندان نبوّت،هستی و زندگی به شمار می آمد و از مناجات و نیایش به درگاه خدا لذّت می بردند.شب و روز نهان و آشکار همواره به عبادت می پرداختند و امام حسین علیه السّلام نیز یکی از استوانه های این خاندان پاک به شمار می آمد.وی در پیشگاه خدای قادر توانا چونان عارفی به یقین رسیده و اندیشمندی پرستشگر،می ایستاد و هرگاه وضو می گرفت، رنگ از رخسار مبارکش می پرید و بندبند اعضایش به لرزه درمی آمد،سبب آن را از حضرت جویا شدند؛در پاسخ فرمود:

کسی که در پیشگاه خدای توانا ایستاده حق دارد رنگ چهره اش به زردی گراید و اعضای بدنش به لرزه درآید. ⁽³⁾

بر ادای نماز در سخت ترین شرایط،پافشاری داشت،به گونه ای که نماز

ظهر روز دهم محرم(عاشورا)را در اوج نبرد با سپاهیان دشمن که از هر سو وی را در محاصره داشتند و وجود نازنینش را آماج تیر ساخته بودند،به جا آورد. ⁽¹⁾

امام علیه السّلام در کمال فروتنی در پیشگاه خدای عزّ و جلّ رهسپار بیت اللّه الحرام می شد تا با خضوع و خشوع تمام مناسک حج را به جای آورد،تا آنجا که بیست و پنج بار پیاده حج انجام داد ⁽²⁾.

حالات خضوع و خشوع او در موسم حج در عرفات و نیایش طولانی حضرت با پروردگار خویش که در دامنه کوه به حال ایستاده انجام پذیرفت و مردم گرد او حلقه زده بودند،میان محدثان شیعه و طبقات گوناگون آنان مشهور است.

ابا عبد اللّه الحسین علیه السّلام در حق مردم نیکی و احسان و انفاق فراوان داشت، روایت شده آن بزرگوار قطعه ای زمین به ضمیمه اشیاء دیگری به ارث برد و قبل از تحویل گرفتن،همه را صدقه داد وی در تاریکی شب برای فقرا و مستمندان مدینه مواد خوراکی به دوش می کشید و جز پاداش الهی و تقرب به پیشگاهش مزدی درخواست نمی کرد ⁽³⁾.

قسمت دوم

اشاره

بخش نخست زندگی نامه اجمالی بخش دوم مراحل زندگی امام حسین علیه السّلام بخش سوم از ولادت تا امامت

بخش نخست

اشاره

زندگی نامه اجمالی

وی حضرت ابی عبد اللّه الحسین فرزند علی بن ابی طالب علیهما السّلام سومین پیشوای اهل بیت،دومین نواده نبی اکرم صلّی اللّه علیه و آله،سرور جوانان اهل بهشت و گل خوشبوی رسول خدا،پنجمین درّ گرانمایه اهل کساء و سالار شهیدان و مادر مکرمه اش فاطمه زهرا علیهما السّلام دخت پیامبر خدا حضرت محمد بن عبد اللّه صلّی اللّه علیه و آله است.

تاریخ ولادت

بیشتر تاریخ نگاران بر این تأکید دارند که وجود مقدس امام حسین علیه السّلام سوم شعبان سال چهارم هجری در مدینه دیده به جهان گشود ⁽¹⁾و برخی از آنان،ولادت باشکوه آن حضرت را سال سوم هجری دانسته اند ⁽²⁾.

رؤیای امّ ایمن

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله رؤیای جناب امّ ایمن را-که در خواب دیده بود پاره ای از بدن پیامبر در خانه اش افتاده و در پی آن وحشت زده شده بود-به ولادت

امام حسین تعبیر فرمود که در خردسالی برای شیر دادن وارد خانه او خواهد شد.

از امام صادق علیه السّلام روایت شده که فرمود:همسایگان امّ ایمن نزد رسول خدا شرفیاب شده و به او عرضه داشتند:ای رسول خدا!امّ ایمن شب گذشته از شدت گریه نخوابید و تا صبح همواره می گریست،رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله کسی را نزد ام ایمن فرستاد.وی خدمت پیامبر رسید،حضرت ماجرا را از او جویا شد و بدو فرمود:

ام ایمن!خدا چشمت را نگریاند،همسایگانت نزد من آمده و به من اطلاع دادند که شما دیشب را تمام گریه می کرده ای.خدا چشمت را نگریاند،سبب گریه ات چه بوده؟

عرض کرد:ای رسول خدا!رؤیایی بس بزرگ و ترسناک دیدم،از این رو، دیشب را پیوسته گریستم.

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:ماجرای خوابت را برای رسول خدا بازگو کن که خدا و رسولش از تعبیر آن آگاه ترند.

امّ ایمن عرضه داشت:بیان آن برایم دشوار است.رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به او فرمود:رؤیا همان گونه که دیده می شود،نیست.بنابراین آن را برای پیامبر خدا بازگو نما.

امّ ایمن عرض کرد:دیشب در خواب دیدم گویی بخشی از اعضای بدن شریف شما در خانه من افتاده است.

نبی اکرم صلّی اللّه علیه و آله بدو فرمود:امّ ایمن،نگران مباش،حسینم از فاطمه متولد می شود و تربیت و شیر دادنش را تو به عهده خواهی گرفت،بنابراین،بخشی از اعضای بدن من در خانه توست. ⁽¹⁾

خجسته نوزاد

بانوی بانوان جهان،فاطمه زهرا علیهما السّلام کودک گرانمایه خود را به دنیا آورد و این خبر به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله مژده داده شد،حضرت شتابان به خانه علی و زهرا علیهما السّلام آمد و به اسماء بنت عمیس فرمود:اسماء فرزندم را بیاور.

اسماء نوزاد را که در پارچه سفیدی پیچیده شده بود نزد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله برد،حضرت شادمان گشت و او را به سینه چسباند و در گوش راستش اذان و در گوش چپ وی اقامه گفت و سپس او را در آغوش گرفت و گریست.اسماء عرضه داشت:پدر و مادرم فدایت،چرا گریه می کنید؟رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:

برای این عزیز فرزندم گریه می کنم.

اسماء عرض کرد:ای رسول خدا!این کودک هم اکنون متولد شده، گریه چرا؟

فرمود:اسماء فرزندم حسین پس از من به دست گروهی سرکش به شهادت می رسد که خداوند شفاعت من را نصیب آنان نمی گرداند. ⁽¹⁾

سپس رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله،رو به علی کرد و فرمود:فرزندم را چه نام نهاده ای؟

امام علی علیه السّلام عرضه داشت:ای رسول خدا،هیچ گاه قبل از شما برایش نامی انتخاب نمی کنم.

در این جا،فرشته وحی الهی که حامل نام نوزاد بود،بر رسول اکرم حبیب خدا نازل گشت و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله پس از دریافت فرمان الهی در نامگذاری نوزاد خجسته اش،رو به امام علی کرد و فرمود:او را حسین بنام.

روز هفتم ولادت نوزاد،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله شتابان رهسپار خانه زهرا شد و برای نواده دلبندش حسین گوسفندی عقیقه کرد و دستور داد سر او را تراشیدند و به وزن موهایش نقره صدقه دادند و فرمان به ختنه کردن او صادر نمود ⁽¹⁾.رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله نظیر این مراسم را برای برادرش حسن نیز برگزار نمود.

توجه پیامبر به حسین علیه السّلام

روایات فراوانی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله درباره حسین علیه السّلام وارد شده که حاکی از جایگاه برجسته وی در دنیای رسالت و امت است و در این جا جهت آگاهی به مقام و منزلت والای او،نمونه ای از آن ها را یادآور می شویم:

1.سلمان روایت کرده که از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شنید درباره حسن و حسین می فرماید:

«اللهمّ انّی احبّهما فأحبّهما و احبّ من أحبّهما» ⁽²⁾

خدایا!من آن دو را دوست دارم تو نیز دوستدارشان باش و دوستان آنان را نیز دوست دار.

2.آن که دوستدار حسن و حسین باشد،من او را دوست دارم و هرکه را من دوستدارش بودم،خدا او را دوست دارد و هرکس را خدای عز و جل دوست داشته باشد او را وارد بهشت می گرداند و کسی که با حسن و حسین دشمنی کند،من با او دشمنی می کنم و هرکه را من با او دشمنی کنم،خدا او را دشمن دارد و کسی که خدا با او دشمنی کند وی را در آتش دوزخ جاودان می سازد. ⁽³⁾

3.«انّ إبنیّ هذین ریحانتای من الدّنیا» ⁽¹⁾این دو فرزندم(حسن و حسین)گل های دنیوی منند.

4.از ابن مسعود روایت شده که گفت:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله مشغول نماز گزاردن بود که حسن و حسین وارد شدند و هردو بر پشت پیامبر نشستند، وقتی حضرت سر از سجده برداشت آن دو را با مهربانی گرفت،مجددا که به سجده رفت،آن دو نیز دوباره بر پشت او سوار شدند،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله با فراغت یافتن از نماز،یکی از آنان را بر زانوی راست و دیگری را بر زانوی چپ خود نشانید و سپس فرمود:آن کس که مرا دوست دارد باید دوستدار این دو باشد. ⁽²⁾

5.«حسین منّی و أنا من حسین،أحبّ اللّه من احبّ حسینا،حسین سبط من الأسباط» ⁽³⁾حسین از من است و من از حسین،آن کس که حسین را دوست داشته باشد، خدا او را دوست دارد،حسین سبطی از اسباط است.

6.«الحسن و الحسین خیر أهل الأرض بعدی و بعد أبیهما.و أمّهما أفضل نساء اهل الأرض» ⁽⁴⁾حسن و حسین پس از من و پدرشان،برجسته ترین ساکنان روی زمین اند و مادر گرامی آن ها والاترین بانوان روی زمین به شمار می آید.

7.«الحسن و الحسین سیّدا شباب أهل الجنّة» ⁽⁵⁾حسن و حسین دو سرور جوانان بهشتی اند.

8.از برّه دختر امیه خزاعی نقل شده که گفته است:هنگامی که فاطمه

زهرا علیها السّلام به وجود مقدس امام حسن باردار بود،رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله برای انجام کاری از خانه بیرون رفت و به فاطمه فرمود:فاطمه جان!به زودی صاحب فرزند پسری خواهی شد که جبرئیل مرا به وجود او مژده داده است،تا من نزدت نیامده ام به او شیر ندهی.

دخت امیّه می گوید:سه روز پس از تولد حسن که مادرش به او شیر نداده بود،حضور آن بانو شرفیاب شدم و عرض کردم:نوزاد را به من بدهید تا او را شیر دهم.فرمود:هرگز.ولی سپس مهر مادری اش بروز کرد و خودش او را شیر داد.وقتی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله وارد شد،به فاطمه فرمود:چه کردی؟عرضه داشت:

مهر مادری ام بروز کرد و او را شیر دادم.

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:جز کاری که خدا خود بخواهد،انجام شدنی نیست.

اما زمانی که آن مخدره به حسین علیه السّلام باردار شد،رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به او فرمود:فاطمه جان!تو به زودی صاحب فرزند پسری خواهی شد که جبرئیل مرا به وجود او تهنیت گفته است،تا نزدت نیامده ام هرچند یک ماه به طول انجامد،از شیر دادن به او خودداری نما.

فاطمه علیها السّلام عرضه داشت:فرموده شما را عمل خواهم کرد.

رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله برای انجام کاری در سفر بود،حسین از مادر متولد شد تا رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نیامد فاطمه نوزادش را شیر نداد،حضرت به دخترش فرمود:

چه کرده ای؟

عرضه داشت:تاکنون او را شیر نداده ام.

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نوزاد را گرفت و زبان خود را در دهان او نهاد و حسین شروع به مکیدن نمود،تا این که حضرت فرمود:«إیها حسین!إیها حسین!؛حسین جان بس است.

سپس فرمود:جز کاری را که خداوند خود بخواهد انجام پذیرفتنی نیست و امامت در

تو و میان فرزندانت وجود خواهد داشت. ⁽¹⁾

9.روزی نبی اکرم صلّی اللّه علیه و آله جلوس فرموده بود،امام حسن علیه السّلام و امام حسین علیه السّلام وارد شدند،وقتی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آن دو را دید،به پا خواست و قبل از آنکه نزدش آیند،خود به سمت آن ها رفت،از آنان استقبال و آن ها را بر دوش خود سوار کرد و فرمود:«نعم المطیّ مطیّکما،و نعم الراکبان أنتما،و أبو کما خیر منکما» ⁽²⁾بهترین مرکب،مرکب شما و بهترین سواران شما دو تن هستید و پدرتان از شما برتر است.

کنیه و لقب

کنیه آن بزرگوار،ابو عبد اللّه علیه السّلام و لقب های وی رشید،وفیّ،طیّب،سیّد، زکیّ،مبارک،تابع لمرضاة اللّه،دلیل علی ذات اللّه و سبط است و برجسته ترین لقب معروف وی سرور جوانان اهل بهشت است که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله وی را بدان ملقّب ساخت و درباره او و برادرش حسن علیه السّلام فرمود:«أنّهما سیّدا شباب أهل الجنّة»؛آن دو سرور جوانان بهشتی اند.هم چنین لقب سبط نیز القاب مشهور آن بزرگوار است،که فرمود:«حسین سبط من الأسباط» ⁽³⁾حسین سبطی از اسباط است

بخش دوّم

مراحل زندگی امام حسین علیه السّلام

زندگی هریک از پیشوایان عصمت و طهارت علیهم السّلام به دو بخش اساسی تقسیم می شود:

نخست:از ولادت تا به دست گرفتن زمام پیشوایی و ولایت،که از ناحیه خدا به آن ها سپرده شده و رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و نیز ائمه علیهم السّلام خود بدان تصریح کرده اند.

دوم:از ابتدای پذیرش مسئولیت اداره امور مسلمانان و مؤمنان تا شهادت.

هریک از این بخش ها به تناسب اوضاع و شرایط و رخدادهایی که اختصاص به هر مرحله ای دارد،خود شامل چند مرحله می شود.

اینک نخستین دوره-از ولادت تا امامت-را با تمام مراحل و مهم ترین رخدادهایش در بخش دوم قسمت دوم،بررسی می کنیم و دوره دوم را با کلیه مراحل گوناگون آن به گونه ای مشروح در قسمت سوم به بحث و بررسی می نشینیم.

به جاست که بدانیم نخستین دوره زندگی امام حسین علیه السّلام از چهار مرحله برخوردار است که عبارتند از:

1.زندگی آن حضرت در دوران حیات جد بزرگوارش،از سال 4 تا 10 هجری.

2.زندگی وی در دوران خلفای سه گانه،از سال 11 تا 35 هجری.

3.زندگی او در دوران دولت مبارک علوی،یعنی از زمان بیعت مردم با پدر ارجمندش تا زمان شهادت آن حضرت از سال 35 تا 40 هجری.

4.زندگی وی در دوران برادر بزرگوارش امام حسن علیه السّلام که قریب به ده سال،یعنی از اواخر رمضان سال 40 تا آغاز یا پایان صفر سال 50 هجری که امام حسن علیه السّلام به شهادت رسید و زمام پیشوایی و امامت را پس از برادر،به عهده گرفت.

دومین دوره زندگی ابا عبد اللّه الحسین علیه السّلام پس از شهادت برادر بزرگوارش امام مجتبی علیه السّلام آغاز و با شهادت آن بزرگوار در روز عاشورای سال 61 هجری در سرزمین کربلا،پایان یافت،که این خود دارای دو مرحله است:

1.نخستین مرحله،دوران زندگی حضرت طی حکومت معاویه است،که آن حضرت علیه السّلام با اینکه معاویه به هیچ یک از شروط امام حسن علیه السّلام عمل نکرد.

ولی امام حسین علیه السّلام به قرارداد صلحی که توسط برادرش امام مجتبی علیه السّلام با معاویه صورت گرفته بود،پایبندی نشان داد.معاویه،تن در ندادن خود را به شروط یاد شده صلح با ارسال زهر کشنده به امام مجتبی علیه السّلام نمودار ساخت تا از وجود رقیبی مخالف،رهایی یابد و در جهت کاندیدا ساختن فرزند فاسقش یزید برای حکومت،موانع را از سر راه بردارد.

2.دومین مرحله از زمانی آغاز می شود که معاویه فرزندش یزید را به عنوان جانشین پس از خود،به مسلمانان تحمیل کرد،و کوشید تا از امام حسین علیه السّلام برای او بیعت بگیرد،تا به جناح مخالفی که به خوبی از ریشه دار بودن آن در دوران امام علی علیه السّلام آشنا بود،پایان دهد.امام علیه السّلام و از همین رهگذر، قیام و نهضت خویش را که آتشفشانی زیر خاکستر بود،آغاز نمود؛که

آتشفشان با فراگیر شدن فسق و فجور و پدیدار شدن آن در عرصه رهبری و دستگاه حکومتی،به انفجار گرایید.از این رو،امام علیه السّلام حرکت خود را از مدینه به مکه و از آنجا به عراق آغاز کرد و صبر و بردباری و جهاد و مبارزه خود را با تقدیم خون پاک خویش و خاندان و یاران باوفایش در راه خدای متعال به اوج کمال رساند.

بخش سوّم

اشاره

از ولادت تا امامت

امام حسین در دوران حیات رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله

اشاره

خانواده علی و فاطمه و فرزندانش علیهم السّلام در زمان حیات نبی اکرم صلّی اللّه علیه و آله و در رسالت اسلامی،بسیار گسترده و از معانی و مفاهیم ژرفی برخوردار بود،زیرا این خانه در آینده رسالت الهی را در خود جای می داد و سنگینی بار خلافت و مسئولیت حراست از دین و امت را به دوش می کشید.

طبیعی بود که این خانه از باران مهر و محبّت و مراقبت و الطاف پدرانه نبی اکرم صلّی اللّه علیه و آله از سهمی بسزا و بهره ای فوق العاده برخوردار باشد.رسول خدا همه توش و توان خود را به کار برد تا درخت خجسته و مبارک خویش را در خانه علی آبیاری و صبح و شام از آن مراقبت نماید و در تبیین این امر که سرنوشت امت در گرو سلامت این خانواده و اطاعت از اعضای آن است بکوشد،چنان که این معنا در این فرموده اش به خوبی جلوه گر است:

«انّ علیا رایة الهدی بعدی و إمام أولیائی و نور من أطاعنی» ⁽¹⁾

علی،پس از من پرچم هدایت،پیشوای دوستدارانم و نور پیروان من است.

از همان زمان که گیتی به نور ولادت حسین علیه السّلام منوّر گشت،در دل نبی

اکرم مقام و منزلتی والا و در دوران رسالت الهی جایگاه برجسته ای یافت.

پیامبر عظیم الشأن اسلام صلّی اللّه علیه و آله این نوزاد جدید را،در آینده،وارث رسالت یافت که امت را پس از کژی و در جا زدن،به تحرک واداشته و دین و آیین الهی را پس از انحراف و محو شدن،به اصلاح خواهد آورد و سنّت را پس از تباهی و تغییر و تبدیل،زنده می سازد.وی در آینده ای نه چندان دور به فرمان خدای متعال به مسئولیت های امامت و رسالتی که خاتم رسالت ها به شمار می آمد، کاملا آگاهی می یافت و خود در این زمینه می فرماید:

حسن و حسین فرزندان منند،کسی که دوستدار آنان باشد مرا دوست داشته است و هر کس دوستدار من باشد خدا او را دوست دارد،و هرکس دوستدارش خدا باشد،او را وارد بهشت می گرداند و آن کس که با آن دو دشمنی کند،با من دشمنی کرده و هرکس با من دشمنی نماید،خدا با او دشمنی می کند و کسی که خدا با او دشمنی کند،او را وارد آتش دوزخ می کند. ⁽¹⁾

آیا دوستی و محبّت،چیزی جز مقدمه اطاعت و پذیرش ولایت است؟بلکه هردو ثمره دوستی و محبت اند.

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله برای گریه امام حسین علیه السّلام متأثّر می شد و او را در بیداری و خواب نوازش می کرد و به مادر پاکدامنش فاطمه علیها السّلام سفارش می فرمود که فرزند خجسته و دلبندش را غرق مهر و عشق و محبت سازد ⁽²⁾.

آن گاه که حسین علیه السّلام راه رفتن آموخت و به آمدوشد پرداخت،نبی اکرم کوشید با توجه دادن مردم به او فضای لازم را مهیّا کند تا امت،جانشینی فرزند پیامبر را بر خود پذیرا شوند.بارها اتفاق می افتاد که رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله سجده نماز خود را بدان سبب که حسین بر پشت او سوار بود،طولانی

می ساخت،تا بدین وسیله مراتب علاقه و محبت و نیز مقام و منزلت وی را به مسلمانان بنمایاند و چه بسیار اتفاق می افتاد که پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله شتابان سخنان خویش را قطع می کرد و فرزند دلبندش را که به سمت او می آمد و گاهی می لغزید و به زمین می خورد،دربر می گرفت و او را با خود بر فراز منبر می برد ⁽¹⁾.امور یاد شده همه،دلیل بر جایگاه برجسته و نقش ارزنده آن بزرگوار در آینده امت،تلقی می شد.

زمانی که مسیحیان نجران حضور پیامبر اکرم شرفیاب شدند و در مورد دعوت آن حضرت به اسلام و اعتقاد به یکتاپرستی خالص با وی به بحث و مناقشه پرداختند و با این که حق بر ایشان روشن گشت،از پذیرفتن آن سر باز زدند و خداوند فرمان مباهله داد،رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله به اتفاق افرادی که در تقوا و شایستگی برجسته ترین انسان های روی زمین و در مقام و جایگاه محبوب ترین آنان در پیشگاه خدا به شمار می آمدند،یعنی علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السّلام به سوی مسیحیان نجران رفت تا به همراه این جمع با کفر پیشگان و مشرکان و کج اندیشان،مباهله کند.و در همان زمان-با این کار نشان داد که آنان خاندان نبوت به شمار آمده و رسالت اسلام به وجود آن ها برپاست و گذشت و بخشش آنان به خاطر آرمان و اعتقاد،پایانی ندارد ⁽²⁾.

مسیحیان با مشاهده چهره هایی درخشان و نورانی از پرتو توحید و عصمت،از انجام مباهله منصرف شدند و پذیرا گشتند با پستی و ذلّت جزیه بپردازند.

برهه کوتاهی را که امام حسین علیه السّلام در کنار جدّ بزرگوارش رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله سپری کرد از مهم ترین و زیباترین مقاطع کل تاریخ اسلام،به شمار می آید.نبی

اکرم صلّی اللّه علیه و آله در این برهه پایه و اساس دولت مبارک خویش را تحکیم بخشید و ساختارش را براساس علم و دانش و ایمان بنا نهاد،سپاهیان شرک را به شکست وا داشت پایگاه ها و مراکز کفر و الحاد را درهم کوبید و پیروزی های شگفت انگیزی پیاپی بر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و یاران وفادارش،رو آورد و مردم دسته دسته به دین و آیین الهی می گرویدند.

در اوج این پیروزی ها،مسلمانان با مصیبت جانسوز رحلت نبی اکرم روبرو شدند،غم و اندوه بر مسلمانان به ویژه خاندان آن بزرگوار که فاجعه دردناک و مصیبت بزرگ از دست دادن رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آنان را از پای در آورده بود،سایه افکن شد.

میراث پیامبر به حسنین علیهما السّلام

هنگامی که بانوی بانوان جهان به نزدیک بودن رحلت جانسوز پدر بزرگوارش پی برد،فرزندانش حسن و حسین علیه السّلام را نزد آن بزرگوار آورد و عرضه داشت:

ای رسول خدا!این عزیزان فرزندان تواند،چیزی برای آنان به میراث بگذار،رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:عظمت و شوکتم را به حسن و شجاعت و بخششم را به حسین برای میراث نهادم. ⁽¹⁾

سفارش پیامبر درباره نوادگانش

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله سه روز قبل از رحلت خود،امام علی علیه السّلام را به توجه و مراقبت از حسنین علیهما السّلام سفارش کرد و به او فرمود:

درود بر تو ای پدر دو دسته گل خوشبو!تو را به مراقبت و توجه به دو دسته گل

دنیایی ام سفارش می کنم،به زودی دو ارکان زندگی ات درهم می شکند و خداوند جانشین من بر تو خواهد بود.

و با رحلت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله،علی علیه السّلام فرمود:این حادثه یکی از دو رکنی است که پیامبر به من خبر داد.

آن گاه که فاطمه زهرا علیها السّلام دنیا را وداع گفت علی علیه السّلام فرمود:مصیبت زهرا، دومین رکنی است که رسول خدا از درهم شکستن آن مرا آگاه ساخت. ⁽¹⁾

سوز و گداز پیامبر در مورد حسین علیه السّلام

زمانی که رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله از بیماری رنج می برد و در آستانه احتضار قرار گرفته بود،امام حسین علیه السّلام حضورش شرفیاب شد،وقتی چشم پیامبر به حسین افتاد،او را در آغوش کشید و فرمود:مرا با یزید چه کار؟!روز خوش نبیند.پس از گفتن این سخن مدتی طولانی از هوش رفت،هنگامی که به هوش آمد،حسین را غرق بوسه ساخت و از چشمانش باران اشک جاری بود و می فرمود:«أمّا انّ لی و لقاتلک موقفا بین یدی اللّه عزّ و جلّ» ⁽²⁾من در پیشگاه خدای عز و جل با قاتل تو مخاصمه خواهم کرد.

در آخرین لحظات عمر شریف نبی اکرم صلّی اللّه علیه و آله امام حسن و امام حسین با چشمانی اشکبار خود را روی بدن مبارک رسول خدا افکندند و پیامبر آن دو را غرق بوسه نمود،پدر بزرگوارشان امیر مؤمنان علیه السّلام خواست آن دو را از بدن مطهّر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله دور سازد،که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله راضی نشد و فرمود:آن دو را به خود واگذار از من توشه برگیرند و من نیز از آنان توشه برگیرم زیرا دیری نمی پاید پس از من

برایشان حوادث ناگواری رخ خواهد داد. ⁽¹⁾

سپس رو به عیادت کنندگان خود کرد و فرمود:

«قد خلّفت فیکم کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی،فالمضیّع لکتاب اللّه کالمضیّع لسنّتی،و المضیّع لسنتی کالمضیّع لعترتی،انّهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض» ⁽²⁾

کتاب الهی و عترت و اهل بیت خویش را میانتان به ودیعه نهادم،آن کس که از قرآن دست بردارد،از سنّتم دست برداشته و آن که از سنّتم دست بردارد عترتم را رها ساخته است،این دو از یکدیگر جدایی ناپذیرند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

امام حسین علیه السّلام در عصر خلفاء

در دوران ابو بکر

اشاره

اهل بیت علیهم السّلام از جمله امام حسن و امام حسین علیهما السّلام در فاجعه غم انگیز رحلت نبی اکرم صلّی اللّه علیه و آله می سوختند و غم و اندوه این مصیبت جانکاه بر دل هایشان سایه افکن شده و به تجهیز پیکر پاک برجسته ترین پیامبری که تاریخ بشر سراغ داشت،مشغول بودند که حادثه دیگری متوجه آنان شد و بر درد و رنج شان افزود و امید و آرزوهایی را که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در دل آنان و امت کاشته بود،بر باد داد و آن ماجرای به یغما بردن خلافت و کنار نهادن امام علی علیه السّلام از عرصه رهبری و مصادره مقام و منصبی تلقی می شد که رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله به فرمان خدای متعال وی را برای احراز آن تعیین کرده بود.

این ضربه سهمگین،حلقه آغازین سلسله حرکت های دردسرآفرین و اضطراب آمیزی بود که خط حاکم،آن را پس از رحلت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله در

جهت به انزوا کشیدن و کنار نهادن کامل اهل بیت از جایگاه رهبری بعد از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بر آن بزرگواران تحمیل نمود.

شهادت جانسوز حضرت زهرا علیها السّلام

رحلت غمبار رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله تأثیری دردناک در روح پاک امام حسین علیه السّلام که کمتر از هشت بهار از عمر شریف وی سپری شده بود،برجای نهاد.

دیری نپایید که حسین علیه السّلام به مصیبت جانکاه شهادت مادر گرامی اش فاطمه دخت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله با آن شکل فجیع و دردآور که از جور و ستم و بیداد و غصب حقوقش طی مدت زندگی اش پس از پدر،در رنج بود،دست به گریبان شد.رنج های مادر در روح لطیف امام حسین علیه السّلام تأثیری بسزا داشت؛ زیرا هرگاه آن حضرت پس از رحلت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به مادر مهربانش می نگریست او را گریان و اندوهگین و دل شکسته می یافت.

روایت شده که حضرت زهرا علیها السّلام پس از رحلت پدر بزرگوارش همواره سر مبارکش با پارچه ای بسته،پیکرش ضعیف و ناتوان و از پا افتاده،گریان و سوخته دل بود.لحظه به لحظه از هوش می رفت و به فرزندانش می فرمود:پدر بزرگوارتان که پیوسته به شما ارج و احترام می نهاد و یکی بعد از دیگری شما را در آغوش می گرفت کجاست؟آن پدر بزرگواری که بیش از همه نسبت به شما مهربان بود،و اجازه نمی داد شما روی زمین راه بروید،کجاست؟از این پس هیچ گاه نخواهم دید او این در را باز کند و شما را بر شانه خود سوار کند، چنان که همواره این کار را با شما انجام می داد. ⁽¹⁾

نقل شده که فاطمه زهرا علیها السّلام پس از رحلت پدر ارجمندش،امام حسن و حسین علیهما السّلام را با خود به بقیع می برد و تا شب پیوسته گریه می کرد و سپس امیر مؤمنان بدان جا می آمد و آنان را به خانه باز می گرداند.

راویان به نقل از اسماء بنت عمیس مشروح سرگذشت شهادت آن مخّدره را یادآور شده اند:در بیان این ماجرا آمده است که امام حسن و امام حسین علیهما السّلام لحظاتی پس از وفات مادرشان وارد خانه شدند[و مادر را خوابیده دیدند] پرسیدند:ای اسماء!مادرمان هیچ گاه در این ساعت نمی خوابید.

اسماء گفت:فرزندان رسول خدا!مادرتان خواب نیست،او دنیا را وداع گفته است.[با شنیدن این جمله]امام حسن علیه السّلام خود را روی بدن مادر افکند و گاهی او را می بوسید و می گفت:مادر!پیش از آن که روح از بدنم جدا شود با من سخن بگو.

اسماء می گوید:حسین جلو آمد و پاهای مادر را بوسه زد و گفت:مادر!من فرزندت حسینم،پیش از آن که قلبم متلاشی شود و جان دهم با من سخن بگو.

اسماء به آنان گفت:فرزندان رسول خدا!نزد پدرتان بشتابید و او را در جریان رحلت مادرتان قرار دهید.آن دو بزرگوار[به سرعت]بیرون رفتند به مسجد که نزدیک شدند صدای خود را به گریه بلند کردند.همه اصحاب و یاران،خود را شتابان به آن دو رسانده و پرسیدند:فرزندان رسول خدا!سبب گریه شما چیست؟خدا چشمانتان را نگریاند. 1

در روایتی دیگر آمده است پس از آن که امیر مؤمنان از غسل دادن زهرا علیها السّلام فراغت یافت صدا زد:امّ کلثوم!زینب!سکینه!فضّه!حسن!حسین!بیایید و از مادرتان

توشه برگیرید،اینک لحظه جدایی شما از مادرتان فرارسیده و وعده دیدارتان در بهشت خواهد بود.»

امام حسن و امام حسین علیهما السّلام جلو آمده و فریاد می زدند:چه حزن و اندوهی! که پس از رحلت و فقدان جدّمان رسول خدا و مادرمان فاطمه پایانی ندارد.

امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:

خدا را گواه می گیرم[وقتی حسنین خود را روی بدن مادر افکنده بودند]زهرا علیها السّلام ناله ای کرد و دست هایش را از کفن بیرون آورد و آن دو را در آغوش گرفت که ناگهان هاتفی از آسمان فریاد زد:ای ابو الحسن علیه السّلام!حسن و حسین را از روی بدن مادر بلند کن به خدا سوگند!که آن دو،فرشتگان آسمان را به گریه انداختند. ⁽¹⁾

به نقل بیشتر روایات امام حسن و امام حسین در مراسم نماز خواندن بر جنازه مادرشان حضور یافتند و انجام غسل و کفن آن مخدره را امیر مؤمنان علیه السّلام عهده دار شد و شبانگاه به اتفاق حسن و حسین جسم شریف زهرا را از خانه بیرون برده و بر پیکر نازنینش نماز گزاردند... ⁽²⁾

در حقیقت،امام حسین علیه السّلام در مدت کوتاهی به دو رخداد بزرگ و دردناک مبتلا گردید،نخست رحلت غم افزای جد بزرگوارش رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و دوم، شهادت جانکاه مادر گرامی اش فاطمه علیها السّلام،دخت نبی اکرم صلّی اللّه علیه و آله،پس از آن همه رنج و محنت و جور و جفایی که بر او،رخ داد.

اگر رنج و اندوه غصب حقوق پدر ارجمندش امیر مؤمنان علیه السّلام و فاجعه غم انگیز کنار نهادنش از عرصه سیاسی را که به خانه نشینی وی انجامید،بر آن مصیبت ها بیفزاییم،شدت رنج و مصائبی که حسین را در سنّ کودکی در بر

گرفته بود،به خوبی برایمان روشن می گردد.

واقعیت این است انواع تنگناهایی که از ناحیه خط حکومت وقت،به آن دسته از یاران رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله که پای بند روش الهی او بودند به ویژه بر علی بن ابی طالب امیر مؤمنان علیه السّلام تحمیل می شد،سبب عمیق تر شدن مصیبت های امام حسین گشت،نظیر جلوگیری از رسیدن خمس و سایر حقوق به آن حضرت،چنان که این حقیقت در ماجرای ملّی کردن«فدک»که یکی از اهداف دشمن،ایجاد فشار مالی دیگری بر اهل بیت پیامبر و فرزندان امیر مؤمنان علیه السّلام بود،به خوبی روشن است.

در دوران عمر بن خطاب

در عصر وی تنگناها ابعاد بیشتر و مهم تر به خود گرفت.به گفته تاریخ نگاران،عمر،خروج یاران رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را از مدینه جز با اجازه او ممنوع اعلام کرد.این ممنوعیت امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام را نیز شامل می شد، به گونه ای که این عمل به نمونه دیگری از فشارهای وارده بر اهل بیت پاک و وحی،تبدیل گشت.

آری،این گونه رفتارهای زورگویانه و جهت گیری های ستمگرانه،به دور ساختن امیر مؤمنان از صحنه و خانه نشین شدن آن حضرت انجامید،که عدم حضور وی را در عرصه های سیاسی و اجتماعی در پی داشت به گونه ای که حضرتش کاملا به فراموشی سپرده شد،هرچند خلیفه وقت،گاهی در مورد برخی مسائل به آن حضرت مراجعه می کرد و شاید بتوان نیاز خلیفه را به وجود امام در مسائل جدیدی که برایش پیش می آمد و هیچ کس جز امام علی علیه السّلام قادر بر حلّ مورد قبول آن ها نبود،سبب دور نساختن حضرت از مدینه دانست.

امیر مؤمنان با دور اندیشی و صبر و بردباری خالی از ناسپاسی،خشم خود را فروبرد و از حقی که مربوط به او بود و عمر پس از ابو بکر بدون هیچ گونه حق شرعی و برهان و دلیل صحیحی،آن را به خود اختصاص داد،چشم پوشید.

در همه این رخدادها،امام حسین علیه السّلام شاهد درد و رنج پدر بزرگوار خویش بوده و چگونگی برخورد پدر با این پیشامدها را نظاره گر بود و می دید پریشانی و گرفتاری مسلمانان بر دوش پدرش سنگینی می کند و نگران سرنوشت آن هاست.امام حسین علیه السّلام به یاد می آورد چگونه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله پدر بزرگوارش را بر دیگران ترجیح می داد و مرحله ای پس از مرحله دیگر امت را به پیروی از او سفارش می فرمود،ولی اکنون از مقام و جایگاهش کنار نهاده شده بود و حسین علیه السّلام جز نهان داشتن عواطف و احساسات خویش،قادر بر انجام کاری نبود.

نقل شده:روزی عمر بر فراز منبر سخن می گفت بی آن که توجه داشته باشد.حسین علیه السّلام که(کودکی بیش نبود)از منبر بالا رفت و بر سر عمر فریاد زد و فرمود:از منبر پدر بزرگوارم پایین بیا و بر منبر پدر خودت بالا برو.

عمر[از مشاهده این صحنه]مات و حیران شد و با تصدیق سخنان حسین علیه السّلام به او گفت:راست می گویی،پدر من منبری ندارد و او را بغل گرفت و در کنار خود نشانید و در جستجوی کسی که این سخنان را به او یاد داده بود، برآمد و از حسین علیه السّلام پرسید:چه کسی این سخنان را به تو آموخته؟امام حسین علیه السّلام فرمود:به خدا!هیچ کس به من یاد نداده.

حق این بود که عمر به تصدیق لفظی حسین علیه السّلام اکتفا نمی کرد،بلکه اگر راست می گفت باید حق او را از فدک بدو بازپس می داد،و از رسیدن خمس به

او جلوگیری نمی کرد و حق خلافت پدر بزرگوارش را در جهت اطاعت از خدا و رسولش،به وی باز می گرداند.

نیز آورده اند:عمر به امام حسین علیه السّلام ارج و اهمیت قائل می شد به گونه ای که از حضرت خواست هرگاه قضیه ای برایش پیش آمد،نزد او بیاید.روزی امام حسین علیه السّلام آهنگ وی کرد و معاویه نزد عمر بود.امام علیه السّلام به عبد اللّه فرزند عمر برخورد و از او اجازه ورود خواست وی اجازه نداد و حضرت به اتفاق او به خانه بازگشت.فردای آن روز عمر او را دید و پرسید:

حسین!چه چیز سبب شد نزدم نیامدی؟امام علیه السّلام فرمود:من آمدم ولی دیدم تو با معاویه خلوت کرده ای،به اتفاق با پسرت برگشتم.

عمر در پاسخ امام حسین علیه السّلام گفت:شما سزاوارتر از فرزند عمر هستی،ما هرچه داریم از خدا و شما داریم. ⁽¹⁾

در دوران عثمان

اشاره

امام حسین علیه السّلام با برخورداری از سجایای اخلاقی و فضایل برجسته،در آستانه سومین دهه عمر شریف خود قرار داشت.او اوضاع دردناک دوران پدر خویشتن دارش را نظاره گر بود و می دید که بازی های سیاسی در رنگ های گوناگون یک هدف را دنبال می کند؛تا علی و فرزندانش به زمامداری دولت اسلامی دست نیابند بلکه خلافت را هم چنان از آن ها دور نماید و اکنون این پسر خطاب است که به واداشتن امت به پذیرش امور طاقت فرسایی،نظیر آراء و نظرات ناصواب،تندخویی و اشتباهات اجتهادش اکتفا نکرد و کار به جایی

رسید که امت را به شورای شش نفره ای که خلافت عثمان از آن ناشی شد، گرفتار ساخت.

امیر مؤمنان علیه السّلام در امر زمامداری،مصلحت دین و مسلمانان را بر حق ویژه خویش ترجیح داد و صبری تلخ و ناگوار پیشه کرد و خود این مرحله را چنین به وصف می کشد:

«فصبرت و فی العین قذی،و فی الحلق شجا،أری تراثی نهبا،حتی مضی الأول لسبیله،فأدلی بها الی ابن الخّطاب بعده،فصیّرها فی حوزة خشناء یغلظ کلمها و یخشن مسّها،و یکثر العثار فیها،فصبرت علی طول المدّة و شدّة المحنة،حتی اذا مضی لسبیله جعلها فی جماعة زعم أنّی أحدهم،فیاللّه و للشوری،متی اعترض الریب فیّ مع الأول منهم حتی صرت اقرن إلی هذه النظائر؟!؛ ⁽¹⁾

مانند کسی که خاشاک در چشم و استخوان در گلو دارد،بردباری پیشه کردم،با چشم خود می دیدم که میراثم را به یغما می برند،تا این که اوّلی به هلاکت رسید و خلافت را پس از خود به پسر خطاب واگذارد...با این که دورانی طولانی بار سنگینی بر دوشم بود،شکیبایی پیشه کردم...تا آن که دوران او نیز سپری شد و امر خلافت را به جمعی سپرد که می پنداشت من هم یکی از آنهایم.پناه به خدا از آن شورا!برتری من بر نخستین فرد آنان-ابو بکر-چه زمانی مورد شک و تردید بود تا امروز بخواهم در کنار این ها قرار داده شوم؟!

رنج و محنت اهل بیت آن گاه فزونی یافت و وظیفه و مسئولیت آنان دشوارتر گردید،که با دوره نوینی از انحراف خلافت روبرو شدند،عصر و

دورانی که کوششی دامنه دارتر و تلاشی بیشتر می طلبید تا امت و رسالت در ورطه تباهی قرار نگیرد،ولی گونه های مشخصی از رنج و گرفتاری های سخت و دشوار،به وضوح پدیدار و زندگی مسلمانان را سراسر فراگرفت و برجسته ترین یاران رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در زمانی مورد اهانت و ضرب و شتم قرار گرفتند که آزاد شدگان تبهکار و فرزندانشان در سایه ضعف عثمان و احیانا بی تدبیری و یا تعصب قبیله ای اموی برای دست یابی به مراکز دولت،بر یکدیگر پیشی می گرفتند. ⁽¹⁾

امام حسین علیه السّلام خود،بر رنج و سختی های مسلمانانی که بر ضد فساد و تباهی حکومت عثمان در تنگنایی بس دشوار،دست به شورش زده بودند، شاهد و ناظر بود و سرانجام دست مردم ستم دیده از آستین برآمد و با قدرت شمشیر،خلیفه حاکم را از سر راه برداشت.

در خطبه امام علی علیه السّلام معروف به شقشقیه،که حضرت در آن رنج و دشواری های مسلمانان را در پی به خلافت رسیدن خلیفگان قبل از خود، توصیف می کند،تصویری دقیق از آن چه در حکومت عثمان بن عفان رخ داده،ارائه شده است،آن جا که فرمود:

تا آن که سومی به خلافت رسید که کارش پر کردن شکم و تهی کردن آن بود و خاندان پدری اش با او به پا خاستند و مانند شتری که علف های تازه بهار را با حرص و ولع می بلعد به چپاول بیت المال پرداختند تا اوضاع چنان شد که آن چه را رشته بود از هم گسست و کردار ناشایست وی را نابود ساخت و شکم بارگی اش او را به زمین کوبید.

رفتار با ابوذر غفاری

عثمان بن عفان در آزار و اذیت مخالفان و ناراضیان سیاست خود،شدت عمل نشان داد،جام خشم خود را بر سر آنان فرو ریخت و در جور و ستم بر آنان شدت بخشید.ابوذر غفاری-که با گرایش به اسلام باسابقه ترین یاران رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به شمار می آمد-از جمله ناراضیان و مخالفان سیاست عثمان تلقی می شد.عثمان وی را از این کار منع کرد ولی او از شیوه خود دست بر نداشت.عثمان بر آشفت و با غیرقابل تحمل دیدن وجود ابوذر،وی را به شام تبعید کرد،ابوذر در شام نیز به آگاهی دادن مردم پرداخت و در مورد سیاست بنی امیه که معاویة بن ابی سفیان فرمانروای عثمان اموی در شام،آن را دنبال می کرد،بدان ها هشدار داد.

معاویه از تلاش و فعالیت ابوذر به خشم آمد و طی نامه ای عثمان را در جریان خطر وجود ابو ذر،قرار داد.عثمان ابو ذر را به مدینه فرا خواند؛ولی این صحابی جلیل القدر وظیفه امر به معروف و نهی از منکر و هشدار از خطر بدسگالان اموی را نسبت به اسلام و مسلمانان،هم چنان پی گرفت.عثمان تشخیص داد بهترین وسیله برای رهایی از مخالفت ابوذر،تبعید وی به منطقه ای دور دست و خالی از سکنه است؛به همین دلیل دستور داد وی را به ربذه تبعید کنند و با اشاره به مروان حکم از او خواست مسلمانان را از بدرقه و خداحافظی با ابوذر،باز دارد.ولی پیروان حق،با این خواسته عثمان مخالفت کردند و عده ای از جمله امام علی علیه السّلام،امام حسن و امام حسین،عقیل،عبد اللّه بن جعفر،عمار یاسر،آشکارا،جهت خداحافظی با ابوذر رهسپار گردیدند.

تاریخ نگاران به نقل سخنانی حکیمانه و حماسی از بدرقه کنندگان پرداخته اند

که در آن ها حکومت عثمان را به خاطر جنایتی که در مورد ابوذر انجام داد،به شدت مورد اعتراض قرار دادند.از جمله در سخنان امام حسین علیه السّلام آمده است:

عمو جان!خدای تبارک و تعالی قادر است وضعیتی را که ملاحظه می کنی، دستخوش تغییر و تبدیل سازد،به راستی خداوند هر روز در شأن و کاری است، مخالفانت دنیای خود را از تو دریغ داشتند و تو دینت را از آنان دریغ داشتی،از آن چه دریغت داشتند چقدر بی نیازی،و به آن چه از آنان دریغ داشتی چه بسیار نیازمندند؟بنابراین،از خداوند صبر و بردباری بخواه و از حرص و آز و ناشکیبایی به خدا پناه ببر،زیرا صبر و بردباری از دین و بزرگ منشی است.حرص و آز،رزق و روزی به بار نمی آورد و ناشکیبایی مرگ کسی را به تأخیر نمی اندازد. ⁽¹⁾

ابوذر(با شنیدن این سخن)سخت گریست و با آخرین نگاه وداعش بر اهل بیتی که خالصانه به آن ها عشق و محبت می ورزید،آنان را چنین مخاطب ساخت:

ای خاندان رحمت!خداوند شما را مشمول رحمت خویش قرار دهد،آن گاه که چشمم به جمال شما روشن می شود رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را به یاد می آورم.من در مدینه چیزی که موجب آرامشم گردد و یا غم و اندوهی غیر از جدایی از شما ندارم.

وجود من در حجاز بر عثمان گران آمد همان گونه که بر معاویه در شام گران آمد و از این که من در کنار برادر و پسر دایی اش در این دو شهر اقامت کنم و مردم را بر ضد آن ها بشورانم،ناخرسند بود.از این رو،مرا به سرزمینی تبعید کرد که یار و یاور و مدافعی جز خدا نداشته باشم،به خدا سوگند!یار و همدمی جز خدا نمی خواهم،و آن جا که خدا با من است،هیچ گونه بیم و وحشتی ندارم. ⁽²⁾

در عصر دولت علوی

اشاره

حکومت خلفای سه گانه،با کشته شدن عثمان خاتمه یافت و بدین وسیله بیست و پنج سال رنج و محنت ناشی از کنار نهادن امام امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام از عرصه سیاسی و اجتماعی مسلمانان،پایان پذیرفت.

مسلمانان به یقین پی بردند که امام علی علیه السّلام تنها رهبری است که می تواند امید و آرزوها و اهداف آنان را برآورده و عملی سازد و مجد و عظمت شان را به آنان باز گرداند و در سایه حکومت آن بزرگوار از آزادی و مساوات و عدالت،بهره مند گردند،به همین دلیل بر بیعت با وی برای خلافت،اصرار و پا فشاری نشان دادند.

ولی با کمال تأسف،مسلمانان فوق العاده دیر به چنین باوری رسیدند به گونه ای که امت به بیماری های سخت و انحرافات زیادی دچار گردید و روح از خود گذشتگی و ارزش های اعتقادی از آن ها رخت بربسته و آز و طمع و اندیشه منافع شخصی بر آن ها سایه افکن شده بود و به سمت و سوی گرایش های تنگ نظرانه گروهی کشانده شدند.از این جا بود که امام علی علیه السّلام مخالفت کامل خویش را با پذیرش خلافت آنان اعلان داشته و بدآنها فرمود:

من در خود نیازی به خلافت بر شما نمی بینم هرکس شما گزینش کردید،من نیز بدان راضی هستم. ⁽¹⁾

بیان این سخن از سوی امام به این دلیل بود که حضرت می دانست، باز گرداندن آن دسته از احکام اسلامی به جامعه که توسط خلفا دستخوش

تغییر و تبدیل قرار گرفته و با اجتهادات اشتباهشان آن ها را دگرگون ساخته اند، کاری فوق العاده دشوار است.به خوبی آگاه بود جامعه ای که بر مبنای چنان اشتباهاتی رشد و نمو کرده باشد،سرانجام روزی در برابر آن حضرت قرار خواهد گرفت و با جدیّت در جهت نبرد با او به فعالیت خواهد پرداخت و در مسیر اجرای طرح های سیاسی هدفمند امام برای پیاده کردن عدالت و پایان دادن به ستم و بیداد،به کار شکنی و ایجاد مانع،خواهند پرداخت.

از سویی امیر مؤمنان علیه السّلام با سوابق بی مانند خود در اسلام و درایت و تدبیر سیاسی و شایستگی های والای رهبری،نتوانست با انحرافی که به کلیه زوایای جامعه اسلامی راه یافته بود،برابری کند و قادر نشد این جامعه را به راه راست و عدالت واقعی و آشکار باز گرداند؛زیرا مجموعه هایی از منافقان و سودجویان و آنان که در دل به خدا و رسولش بغض و کینه می ورزیدند،در مقابل حضرت قد علم کردند که آن بزرگوار در خطبه شقشقیه خود،بر بیان این معنا تأکید نموده،آن جا که فرمود:

وقتی زمام امور را بدست گرفتم،عده ای بیعت شکنی کردند و دسته ای از دین خارج شدند و جمعی دیگر سر به طغیان برداشته،گویی این افراد سخن خدا را نشنیدند که می فرماید:(این سرای آخرت را برای کسانی قرار می دهیم که در زمین برتری طلب نبوده و در پی فساد نیستند و پرهیزکاران از سرانجام نیک،برخوردارند. ⁽¹⁾)آری! به خدا سوگند!که این آیه را شنیده و به خاطر سپرده بودند،ولی دنیا در چشم آن ها زیبا جلوه کرد و زر و زیورش آن ها را فریفت. ⁽²⁾

در کنار پدر،و اصلاحگری امت

امام علی علیه السّلام جهت باز گرداندن حق به جایگاه اصلی آن و حاکمیت بخشیدن عدل و داد،وارد عمل شد و با بهره گیری از صحیح ترین شیوه،سنت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله را میان مسلمانان زنده گرداند،ولی گمراه پیشگان به سرعت در عرصه های مدیریت،توزیع اموال،عدالت در داوری و رعایت امور مربوط به رسالت و مسلمانان،بر ضد اصلاحگری های آن حضرت به مقابله پرداختند.

امام علیه السّلام در تلاش برای فاش ساختن خط نفاق و پایان دادن به فساد و تباهی و ریشه کن ساختن آن،تردیدی به خود راه نداد تا رسالت و امت،از آن در امان باشند.از این رو،خود و خاندان گرامی اش با پیروی از رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله برای دفاع از آیین اسلام،درگیر معرکه های بسیار دشواری شدند و امام حسین علیه السّلام در کلیه جنگ هایی که آتش آن را منافقان بر ضد امام علی علیه السّلام دامن زدند.شرکت جست،آن وجود مقدس هرگاه ایجاب می کرد و پدر بزرگوارش به وی رخصت می داد،شخصا در عرصه های پیکار حضور می یافت.

تاریخ نگاران خطابه ای را از امام حسین علیه السّلام ثبت کرده اند که به هنگام حرکت مردم کوفه به صفین در جمع آنان ایراد کرد.پس از حمد و ثنای خدا، در آن چنین آمده است:

مردم کوفه!شما مردمی دوست داشتنی و بزرگوار و انسان هایی راستین هستید بکوشید یکدل و یک زبان بوده و با یکدیگر اتحاد و همبستگی داشته باشید.

به راستی شرّ جنگ تلخ و طعمش ناگوار است،بنابراین،هرکس خود را برای آن بسیج کرد و مهیّای کارزار شد و قبل از فرارسیدنش از زخم های جانکاهش نرنجید و

نهراسید،برنده جنگ است،ولی آن کس که پیش از رسیدن لحظه مناسب و بی آن که بصیرانه در آن بیندیشد آن را پیش اندازد.سزای وی این است که به سپاهیانش سودی نرسانده و خویشتن را نیز به هلاکت انداخته است،از خدای بزرگ مسئلت داریم که به یاری خود شما را بر همبستگی خویش نیرو بخشد. ⁽¹⁾

علاقه شدید به سلامت حسنین علیهما السّلام

امام حسین علیه السّلام همان گونه که در جنگ جمل به نبرد پرداخت،در جنگ صفین نیز کارزار نمود با این که برخی از روایات حاکی از این است که امیر مؤمنان علیه السّلام از بیم این که مبادا نسل رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله با شهادت حسنین از بین رود،به آن دو بزرگوار اجازه کارزار در میدان نمی داد و می فرمود:

این جوان را به فرمان من نگه دارید و از رفتنش به میدان جلوگیری نمایید،مبادا با شهادتش پشتم را بشکند،زیرا دریغم می آید با مرگ این دو جوان(یعنی حسن و حسین)نسل رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در زمین نابود شود. ⁽²⁾

در روایات دیگری آمده است که:امیر مؤمنان علیه السّلام فرزندش محمد حنفیه را در موارد متعددی به میدان های جنگ می فرستاد،ولی به حسنین چنین اجازه ای نمی داد.راز این مطلب را از محمد حنفیه جویا شدند،وی پاسخ داد:

«حسن و حسین به منزله چشمان پدرم و من به منزله دست او هستم و او به واسطه دستش از چشمانش مراقبت می کند» ⁽³⁾این پاسخ منعکس کننده میزان ارج و احترامی بود که امام حسن و امام حسین علیهما السّلام نزد پدر بزرگوارشان علی علیه السّلام برخوردار بودند.از اخبار وارد استفاده می شود که امام حسین علیه السّلام پس

از نبرد صفین نیز هم چنان در کلیه رخدادها نظیر ماجرای حکمیت و جنگ نهروان،در کنار پدر حضور داشته است.

بدیهی است که رخدادهایی که امام حسین علیه السّلام در کنار پدر ارجمندش شاهد آن ها بود،فوق العاده دردناک و تلخ و آن گاه که خوارج نقشه قتل برجسته ترین نمونه انسان کامل پس از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را طراحی کردند و ابن ملجم مرادی تبهکار و پس مانده خوارج،در محراب عبادت شمشیر زهرآلود بر فرق نازنین پیشوای خود امیر مؤمنان وارد ساخت،فاجعه،به اوج خود رسید.

وصیت های امیر مؤمنان به امام حسین علیه السّلام

وصیت های امیر مؤمنان علیه السّلام به فرزندش حسین علیه السّلام دلیل بر توجه و اهتمام فوق العاده آن حضرت به فرزندش حسین علیه السّلام است.

در نهج البلاغه آمده است:هنگامی که ابن ملجم ملعون،امیر مؤمنان علیه السّلام را ضربت زد،آن حضرت به امام حسن و امام حسین چنین وصیت کرد:

«اوصیکما بتقوی اللّه،و ان لا تبغیا الدنیا و ان بغتکما،و لا تأسفا علی شیء منها زوی عنکما،و قولا بالحقّ،و اعملا للأجر و کونا للمظالم خصما،و للمظلوم عونا.

أوصیکما و جمیع ولدی و أهلی و من بلغه کتابی بتقوی اللّه و نظم أمرکم و صلاح ذات بینکم؛فانّی سمعت جدّکما صلّی اللّه علیه و آله یقول:«صلاح ذات البین أفضل من عامّة الصلاة و الصیام.»

اللّه اللّه فی الأیتام!فلا تغبّوا أفواههم،و لا یضیعوا بحضرتکم.

و اللّه اللّه فی جیرانکم!فإنّهم وصّیة نبیّکم،ما زال یوصی بهم حتی ظننّا انّه

سیورّثهم.

و اللّه اللّه فی القرآن!لا یسبقکم بالعمل به غیرکم.

و اللّه اللّه فی الصلاة!فانّها عمود دینکم.

و اللّه اللّه فی بیت ربّکم!لا تخلوه ما بقیتم،فإنّه إن ترک لم تناظروا.

و اللّه اللّه فی الجهاد بأموالکم و انفسکم و ألسنتکم فی سبیل اللّه!

و علیکم بالتواصل و التباذل،و ایّاکم و التدابر و التقاطع.

لا تترکوا الأمر بالمعروف و النهی،عن المنکر فیولّی علیکم شرارکم،ثم تدعون فلا یستجاب لکم.

ثم قال:یا بنی عبد المطلب!لا ألفینّکم تخوضون دماء المسلمین خوضا تقولون.

قتل امیر المؤمنین ألا لا تقتلّن بی الاّ قاتلی.انظروا إذا أنا متّ من ضربته هذه فاضربوه ضربة بضربة،و لا تمثّلوا بالرجل؛فإنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول:

«ایّاکم و المثله و لو بالکلب العقور»؛ ⁽¹⁾

شما را به تقوای الهی سفارش می کنم و توصیه می نمایم در طلب دنیا نباشید، هرچند دنیا شما را طلب کند و بر آن چه از دنیا به دست نیاورده اید،اندوه مخورید.

سخن حق بگویید و برای ثواب کار کنید.ستمگر را دشمن و ستمدیده را یاور باشید.

شما و همه فرزندان و خاندانم را و هرکه را نوشته ام به او می رسد به تقوای الهی، نظم در کارها،و اصلاح میان مسلمانان سفارش می کنم،زیرا از جدتان شنیدم می فرمود:«اصلاح میان مسلمانان از بیشتر نماز و روزه ها بهتر است.

خدا را،خدا را در نظر بگیرید،در حق یتیمان،مبادا آنان را گاهی سیر و گاهی گرسنه بگذارید مبادا با حضور شما تباه شوند.

خدا را،خدا را در نظر بگیرید در حق همسایگانتان،که سفارش شده پیامبرتان

هستند.پیوسته درباره آنان سفارش می فرمود به حدی که پنداشتیم بر ایشان میراثی معین خواهد نمود.

خدا را،خدا را در نظر آورید در حق قرآن،مبادا دیگران در عمل به قرآن از شما پیشی گیرند.

خدا را،خدا را در نظر بگیرید درباره نماز،که نماز ستون دین شماست.

خدا را،خدا را در نظر بگیرید درباره خانه پروردگارتان،آن جا را خالی مگذارید،که اگر خانه خدا ترک شود از عذاب خدا مهلت نیابید.

خدا را،خدا را در نظر بگیرید درباره جهاد در راه خدا با اموال و جان و زبانتان، بر شما باد پیوند و بخشش به یکدیگر و بپرهیزید از پشت کردن و بریدن از یکدیگر.

امر به معروف و نهی از منکر را رها نکنید،که بدکارانتان بر شما حکومت یابند و آن گاه هرچه دعا کنید به اجابت نرسد.

آن گاه فرمود:ای فرزندان عبد المطلب،نبینم شما را که در خون مسلمانان فرو افتید و بگویید:«امیر المؤمنین کشته شد».بدانید که به قصاص خون من فقط قاتلم کشته می شود.بنگرید هرگاه من از این ضربت او کشته شدم،در برابر آن تنها او را یک ضربت بزنید و اعضایش را نبرید،که از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که می فرمود:«از مثله کردن بپرهیزید حتی اگر سگ درّنده باشد.»

ابن شعبه در تحف العقول وصیت ارزشمند دیگری را از امیر مؤمنان علیه السّلام ویژه امام حسین علیه السّلام آورده و ما به جهت اهمیت آن و موضوعات ارزنده و سفارشات اخلاقی جاودانه اش آن گونه که ابن شعبه آن را از امام علی علیه السّلام نقل کرده است عینا یادآور می شویم:

1.«یا بنّی!اوصیک بتقوی اللّه فی الغنی و الفقر،و کلمة الحق فی الرضی و الغضب، و القصد فی الغنی و الفقر،و بالعدل علی الصدیق و العدوّ،و بالعمل فی النشاط و الکسل، و الرضی عن اللّه فی الشدّة و الرخاء.

2.أی بنی ما شر بعده الجنّة بشرّ،و لا خیر بعده النار بخیر،و کلّ نعیم دون الجنة محقور،و کلّ بلاء دون النار عافیة.

3.و اعلم یا بنّی!انّه من أبصر عیب نفسه شغل عن عیب غیره،و من تعرّی من لباس التقوی لم یستتر بشیء من اللباس،و من رضی بقسم اللّه لم یحزن علی ما فاته،و من سلّ سیف البغی قتل به،و من حفر بئرا لأخیه وقع فیه،و من هتک حجاب غیره انکشفت عورات بیته،و من نسی خطیئة استعظم خطیئة غیره،و من کابد الأمور عطب،و من اقتحم الغمرات غرق،و من أعجب برأیه ضلّ،و من استغنی بعقله زلّ،و من تکبّر علی الناس ذلّ،و من خالط العلماء وقرّ،و من خالط الأنذال حقّر،و من سفه علی الناس شتم،و من دخل مداخل السوء اتّهم،و من مزح استخّف به،و من أکثر من شیء عرف به،و من کثر کلامه کثر خطؤه،و من کثر خطؤه قل حیاؤه،و من قل حیاؤه قل ورعه،و من قلّ ورعه مات قلبه،و من مات قلبه دخل النار.

1.پسرم،در توانگری و نیازمندی،تو را به پروای از خدا سفارش می کنم،در حال خشنودی و خشم،سخن حق بر زبان آور و در بی نیازی و فقر میانه روی پیشه کن.با دوست و دشمن به عدالت رفتار نما و در حالت نشاط و کسالت به فعالیت بپرداز و در تنگنا و رفاه، رضای خدا را در نظر داشته باش.

2.پسرم!هر بدی که در پی اش بهشت باشد،بدی شمرده نمی شود،و هیچ خوشی که به دنبال آن دوزخ باشد،خوشی نیست.هر نعمتی در برابر بهشت کوچک است و هر بلا در برابر آتش دوزخ عافیت به شمار می آید.

3.پسرم بدان!هرکس عیب خویش را دید از عیب جویی دیگران بازماند،و هرکه جامه تقوا نپوشید،هیچ جامه ای او را نمی پوشاند،هرکس به قسمت خدا خشنود است،به آن چه از دستش رفته افسوس نمی خورد و هرکس شمشیر ستم از نیام برکشد خود بدان کشته خواهد شد و هرکس چاهی برای برادرش حفر کند،خود در آن افتد،هرکس در پی آشکار ساختن عیوب دیگران باشد،عیب های خانه اش آشکار گردد،هرکس خطای خویش را فراموش کند، خطای دیگران در چشمش بزرگ جلوه می کند،هرکس در کارها به سختی وارد شود،نابود گردد و هرکس به گرداب ها وارد شود،غرق شود،هرکس از دیدگاه خویش،خوشش آید،به گمراهی افتاده و هرکه به عقل خود بی نیازی کند،به لغزش می افتد.و هرکس نسبت به مردم گردن فرازی کند،به خواری و ذلت افتد،هرکس با دانشمندان همنشینی کند،با وقار گردد،و هرکه با اراذل و اوباش بنشیند،تحقیر و زبون شود،و هرکه با نابخردان رفت وآمد کند دشنام می شنود،هرکس چیزی را بسیار برگیرد،بدان شناخته و معروف شود،آن کس که پرگویی کند،خطایش زیاد شود،و هرکه خطایش افزون شد،شرم و حیای او اندک می شود و هرکس شرمش کم شد ورع و تقوایش کاهش می یابد و هرکس ورع و تقوایش کم شد دلش می میرد و هرکس دل مرده شد،وارد دوزخ می شود.

4.أی بنّی!من نظر فی عیوب الناس و رضی لنفسه بها فذاک الأحمق بعینه،و من تفّکر اعتبر،و من اعتبر اعتزل،و من اعتزل سلم،و من ترک الشهوات کان حرّا،و من ترک الحسد کانت له المحبة عند الناس.

5.ایّ بنیّ!عزّ المؤمن غناه عن الناس،و القناعة مال لا ینفد،و من أکثر من ذکر الموت رضی من الدنیا بالیسیر،و من علم أنّ کلامه من عمله قلّ کلامه الاّ فیما ینفعه.

6.ایّ بنیّ!العجب ممّن یخاف العقاب فلم یکفّ،و رجا الثواب فلم یتب و یعمل.

7.ای بنیّ!الفکرة تورث نورا و الغفلة ظلمة و الجهالة ضلالة،و السعید من وعظ بغیره،و الأدب خیر میراث،و حسن الخلق خیر قرین لیس مع قطیعة الرحم نماء و لامع الفجور غنی.

8.ای بنّی!العافیة عشرة أجزاء تسعة منها فی الصمت الاّ بذکر اللّه،و واحدة فی ترک مجالسة السفهاء.

9.أی بنّی!من تزّیا بمعاصی اللّه فی المجالس أورثه اللّه ذّلا،و من طلب العلم علم.

4.پسرم!هرکس به عیب مردم بنگرد و آن را برای خود بپسندد،خود همان احمق است و هرکس بیندیشد،عبرت آموزد،و هرکه عبرت گیرد گوشه نشینی اختیار کند و هرکه گوشه نشین گردد،سالم بماند هرکس ترک شهوت کند.آزاد زندگی کند و هرکس حسد را ترک کند، مورد محبت مردم خواهد بود.

5.پسرم!عزت فرد با ایمان،بی نیازی او از مردم است،قناعت مالی است که تمام شدنی نیست،هرکس مرگ را زیاد یاد کند به اندکی از مال دنیا خشنود گردد و هرکس بداند سخنش از کردار او به شمار می آید کم سخن می گوید مگر در آنچه سودی بدو بخشد.

6.پسرم!شگفتا!از کسی که از کیفر بترسد ولی دست از گناه بازندارد و امید ثواب دارد و اما توبه نکند و کاری انجام ندهد.

7.پسرم!اندیشه،روشنی می آفریند و غفلت تاریکی و جدال و گمراهی به وجود می آورد،خوش بخت کسی است که از دیگری پند گیرد.ادب بهترین میراث و خوش اخلاقی بهترین هم نشین است.نه با قطع صله رحم مالی افزایش می یابد و نه با هرزگی،توانگری ایجاد می شود.

8.پسرم!عافیت دارای ده جزء است که نه جزء آن در خاموشی است مگر آن جا که زبان به ذکر خدا گشوده شود و جزء دیگر در ترک همنشینی نابخردان است.

9.پسرم!هرکس با انجام معصیت های الهی در مجالس،ژست بگیرد خداوند او را خوار و زبون می سازد و هرکس در پی دانش باشد،دانا شود.

10.أی بنّی!رأس العلم الرفق،و آفته الخرق،و من کنوز الإیمان الصبر علی المصائب،و العفاف زینة الفقر،و الشکر زینة الغنی،و کثرة الزیارة تورث الملالة،و الطمأنینة قبل الخبرة ضد الحزم،و اعجاب المرء بنفسه یدلّ علی ضعف عقله.ای بنی، کم نظرة جلبت حسرة،و کم من کلمة سلبت نعمة.

11.أی بنّی!لا شرف أعلی من الاسلام،و لا کرم اعزّ من التقوی،و لا معقل أحرز من الورع،و لا شفیع أنجح من التوبة،و لا لباس أجمل من العافیة،و لا مال أذهب بالفاقة من الرضی بالقوت،و من اقتصر علی بلغة الکفاف تعجّل الراحة و تبوّأ خفض الدعة.

12.أی بنّی!الحرص مفتاح التعب و مطیّة النصب وداع الی التقحّم فی الذنوب،و الشره جامع لمساوئ العیوب،و کفاک تأدیبا لنفسک ما کرهته من غیرک،لأخیک علیک مثل الذی لک علیه،و من تورّط فی الأمور بغیر نظر فی العواقب فقد تعرّض للنوائب،التدبیر قبل العمل یؤمنک الندم،من استقبل وجوه الآراء عرف مواقع الخطأ، الصبر جنّة من الفاقة،البخل جلباب المسکنة،الحرص علامة الفقر،وصول معدم خیر من جاف مکثر،لکل شیء قوت و ابن آدم قوت الموت.

10.پسرم!راز و رمز علم و دانش نرمی و ملایمت است و آفت آن درشت خویی است، صبر در معصیت ها از گنجینه های ایمان است،پارسایی زیور فقر و تهیدستی و شکر،زیور توانگری است بسیار دیدار کردن از کسی،ملالت آور است و آرامش و اعتماد پیش از آزمایش، بی احتیاطی تلقی می شود و خود بینی شخص،دلیل بر سستی عقل و خرد اوست.

11.پسرم!مجد و شرافتی برتر از اسلام نیست،و کرمی عزیزتر از تقوا و دژی استوارتر از ورع نیست و شفیعی مؤثرتر از توبه و جامه ای زیبنده تر از عافیت و مال برطرف کننده نیازی برتر از رضای به رزق و روزی نیست.هرکس به همان گذران روزانه زندگی اش خشنود باشد زود به آسایش رسیده و به آرامش و رفاه دست یافته است.

12.پسرم!آز و طمع،کلید رنج و بلا و مرکب سختی ها و سبب فرو افتادن در وادی گناهان است.شکم پرستی هر عیب و بدی را دربر دارد،برای ادب آموختن خویش،همان بس آن چه را برای خود نمی پسندی برای دیگران نیز مپسند،نیز برادرت همان حقی را بر تو دارد که تو بر او داری.

هرکس بدون عاقبت اندیشی،خود را وارد کارها کند در معرض گرفتاری هاست،اندیشه و تدبیر پیش از انجام کار،تو را از پشیمانی آسوده خاطر می کند.

کسی که با آراء گوناگون روبرو شود،جاهای خطا را می فهمد،صبر و بردباری سپر فقر و تنگدستی است،بخل،پوشش زبونی است،حرص نشانه نیاز است،خویشاوند تنگدست بهتر از ثروتمند جفا کار است.هرچیزی روزی و قوتی دارد و آدمی قوت مرگ است.

13.أی بنّی!لا تؤیسّ مذنبا،فکم من عاکف علی ذنبه ختم له بخیر،و کم من مقبل علی عمله مفسد فی آخر عمره،صائر الی النار.

14.أی بنّی!کم من عاص نجا،و کم من عامل هوی،من تحرّی الصدق خفّت علیه المؤن فی خلاف النفس رشدها،الساعات تنتقص الأعمار،ویل للباغین من احکم الحاکمین و عالم ضمیر المضمرین.

15.أی بنّی!بئس الزاد الی المعاد العدوان علی العباد،فی کلّ جرعة شرق،و فی کل أکلة غصص،لن تنال نعمة الاّ بفراق اخری.

16.ما أقرب الراحة من النصب،و البؤس من النعیم،و الموت من الحیاة،و السقم من الصحة!فطوبی لمن أخلص لله عمله و علمه و حبّه و بغضه و أخذه و ترکه و کلامه و صمته و فعله و قوله،و بخ بخ لعالم عمل فجّد،و خاف البیات فأعدّ و استعّد إن سئل نصح،و إن ترک صمت،کلامه صواب،و سکوته من غیر عیّ جواب.

17.و الویل لمن بلی بحرمان و خذلان و عصیان،فاستحسن لنفسه ما یکرهه من غیره،و أزری علی الناس بمثل ما یأتی.

18.و اعلم أی بنّی!انّه من لانت کلمته وجبت محبّته،وفقّک اللّه لرشدک،و جعلک من أهل طاعته بقدرته،انّه جواد کریم»؛ ⁽¹⁾

13.پسرم!هیچ گناهکاری را نومید مکن،چه بسیار افرادی که دلداده گناه اند ولی عاقبت به خیر شده اند و چه بسیار انسان های نیک کرداری که در پایان عمر تباه شده و به دوزخ رفته اند.

14.پسرم!بسیار افراد نافرمانی که نجات یافته و بسیار اهل کرداری که به سقوط گراییده اند،آن کس که در پی راستی و صداقت باشد،سبکبار است،مخالفت با نفس رشد اوست،هر ساعتی که بگذرد عمر را کاهش می دهد،وای به حال ستمکاران از قرار گرفتن در برابر بهترین داوران و دانای درون نهان کنندگان.

15.پسرم!بدترین توشه برای روز رستخیز جور و ستم بر بندگان خداست،در هر نوشیدنی امکان گلوگیری و در هر لقمه به گلو ماندن امکان دارد.جز با جدایی از یک نعمت به نعمت دیگری دست نخواهی یافت.

16.چه اندازه آسایش،به رنج و تنگدستی و نعمت به مرگ و زندگی و بیماری به تندرستی نزدیک است خوش به حال آن کس که علم و عمل و دوستی و دشمنی و گرفتن و نگرفتن و سخن و خموشی و کردار و گفتارش را خاص خدا گرداند.

خوش به سعادت دانشمندی که عمل کند و در آن بکوشد و از شبیخون مرگ بهراسد و آماده باشد و مهیا گردد.اگر از او بپرسند پند و اندرز دهد و اگر او را وا نهند،خموشی اختیار کند، سخنش درست باشد و خموشی اش به جهت درماندگی از پاسخ نباشد.

17.وای بر آن کس که به محرومیت و شکست و ناکامی و نافرمانی مبتلا گردد،چیزی را برای خود بپسندد که آن را برای دیگری نمی پسندد و آن چه را خود عمل می کند بر مردم عیب گیرد.

18.پسرم بدان!هرکس با نرمی و ملایمت سخن گفت:دوست داشتنش واجب است.

خداوند تو را در جهت هدایتت،موفق گرداند و به قدرت خود از اهل اطاعتش مقرر سازد،به راستی که او بخشنده و کریم است.

آخرین لحظات در کنار پدر

فرموده خدای متعال: لِمِثْلِ هٰذٰا فَلْیَعْمَلِ الْعٰامِلُونَ ؛اهل عمل،این گونه عمل می کنند،آخرین جمله ای بود که امیر مؤمنان علیه السّلام آن را بر زبان آورد و روح پاک و مطهرش که در احاطه فرشتگان بود به آسمان ها پر کشید و پایه های عدالت در زمین فرو ریخت و ارکان دین درهم شکست.

پناه ستمدیدگان و محرومان،آن کس که تمام تلاش خود را در جهت به پا داشتن دولتی که به بهره کشی پایان داده و عدل و داد و حق را میان مردم گسترش دهد،معطوف ساخته بود،دیده از جهان فرو بست.

دو نواده رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله به تجهیز پیکر پاک پدر بزرگوارشان علی مرتضی علیه السّلام پرداختند و بدن نازنینش را غسل داده و کفن نمودند و در ساعات پایانی شب،جنازه مطهرش را به سمت مضجع شریف او در نجف اشرف حمل کردند،به اعتراف دشمنان،در حقیقت برجسته ترین سمبل عدالت و ارزش های والای انسانی را به خاک سپردند.

به گفته تاریخ نگاران:وقتی خبر شهادت امام علی به معاویه رسید،از محل استقرار خود خارج و روز شهادت آن بزرگوار را در دمشق روز شادی و عید اعلان کرد.زیرا در واقع معاویه به آرزویش رسیده بود،و تاج و تختی را که مشتاقانه در پی آن بود وسیله ای برای به بردگی کشیدن مسلمانان و مجبور ساختن آنان به کارهای غیر دلخواهشان،به دست آورده بود. 1

در دوران برادرش امام حسن علیه السّلام

مسلمانان قبل از صلح با معاویه

درهم شکسته شدن ارکان جامعه اسلامی-که به مقدس ترین،با عظمت ترین و دامنه دارترین رسالت های آسمانی ایمان آورده بود-در سایه حکومت معاویة بن ابی سفیان،نتیجه تلاش های مقطعی و زودگذر نبود،بلکه در حقیقت از روز سقیفه که زمام امور مسلمانان را انسان های بی لیاقتی که فاقد قدرت لازم اداره امور بودند،بر عهده گرفتند،انحراف آغاز شد.متصدیان خلافت براساس تعصّب قبیله ای،به زمامداری رسیدند، ⁽¹⁾و گواه بر این مدعا سخن ابو بکر است که گفت:زمام امور شما به من سپرده شد،در صورتی که من بهترین فرد شما نیستم.

مسلمانان در آن روز که عمر بن خطاب برخلاف سنّت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در بخشش سهمیه بیت المال میان مسلمانان تفاوت قائل شد و نظام طبقاتی جدیدی را پدید آورد،در ورطه دیگری سقوط کردند،تا این که عثمان بن عفان بر سر کار آمد و فساد و تباهی فزونی یافت و به دستگاههای حکومتی و مدیریت جامعه سرایت کرد،این وضعیت زمانی به این پایه رسید که انسان های فاسق و تبهکاری نظیر ولید بن عقبة،حکم بن عاص،عقبة بن أبی معیط و سعید بن عاص و عبد اللّه بن ابی سرح بر مقدّرات مردم تسلط یافتند. ⁽²⁾

خاندان اموی با چپاول ثروت های مسلمانان و بخشش های بی مورد

عثمان،از شکل گرفتن قدرت اقتصادی اسلام جلوگیری به عمل آورده و در مراکز و دستگاه های حکومتی راه یافتند و معاویه از زمان عمر طی دوران فرمانروائی خود بر شام،توانست جامعه ای بر مبنای هوس های نفسانی کینه توزانه اش نسبت به اسلام و پیامبر و اهل بیتش ایجاد نماید.معاویه و پدرش که پدر بزرگ،دایی و برادرش را در نبرد بر ضد اسلام قبل از فتح مکه از دست داده بود،در روز فتح،خوار و شکست خورده و وا مانده،به اسلام گرویدند و در شمار آزادشدگان قرار گرفتند.

نظام حاکم،طی این دوران-یعنی از زمان رحلت نبی اکرم صلّی اللّه علیه و آله تا پایان حکومت عثمان-نسبت به رسالت اسلامی و گسترش و جایگزین ساختن آن در دل مردم،هیچ گونه توجهی از خود نشان نداد.و در جهت ریشه کن ساختن عقده ها و بیماری های روانی و آداب و رسوم قبیله ای،دست به تلاشی نزد بلکه تمام توجه حاکمان،پرداختن به فتوحات و کشور گشایی بود،تا بر قلمرو حکومت خویش افزوده و به غنائم و اموال فراوانی دست یابند.

امام علی بن ابی طالب علیه السّلام از لحظه وفات رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله تلاش فراوانی مبذول داشت،تا امت،شخصیت اسلامی خود را از دست ندهد و از انحراف آن ها بکاهد.از این رو،با دخالت در امور،هیئت حاکمه را گاهی با نرمی و ملایمت و گاهی با تندی یاری می داد و با ترجیح دادن مصلحت عمومی اسلام بر سایر مصالح،در جهت بازپس گیری حق قانونی خود در خلافت،از درگیری و کشاکش مستقیم با آنان پرهیز می کرد. ⁽¹⁾

آن روز که امام علی علیه السّلام به شهادت رسید،در حقیقت مسلمانان،مصلح

بزرگ خویش را از دست دادند،امتی که جنگ های اصلاحگرانه بر ضد ناکثان و قاسطان و مارقان،آن را فرسوده نموده و از پا افکنده بود،در دوران حسن بن علی علیه السّلام توش و توان خود را از دست داد،زیرا سودجویان و منافقان و کینه توزان به اسلام،به سرعت در برابر امام علی علیه السّلام صف آرایی کردند و دستورات خدای سبحان و پیامبرش را نادیده گرفته و به مصالح امت بی اعتنایی کردند در صورتی که حضرت تجسم رهبر حقیقی تلقی می شد و قادر بود آنان را در مسیر حق و عدل الهی رهنمون شود و همین مردم به قانونی بودن رهبری وی که آن را از رسالت الهی و رسول خدا کسب کرده بود،آگاهی داشتند و این امر می توانست خطری حقیقی شمرده شود و آنان را از صفحه جامعه اسلامی محو نماید،به همین دلیل جنگ های جمل و صفّین و نهروان به وجود آمد.

امام حسن مجتبی علیه السّلام تصمیم گرفت در روند اصلاحگری و رویارویی با انحراف،مسلمانان را به قیام وا دارد،ولی بیشتر مردم،صلح و امنیت و رو آوردن به رفاه و آسایش را ترجیح دادند. ⁽¹⁾

به همین دلیل امام حسن علیه السّلام با معاویه-تنها قدرت شکست ناپذیر شام- با شروط و پیمان های مهمی ناگزیر به صلح و آشتی گردید،تا آرامش و امنیت مسلمانان شایسته را ضمانت کند و به ایجاد پایگاهی مردمی،که از آگاهی بیشتر برخوردار بوده و ایمانش به رسالت اسلامی خویش عمیق تر باشد، بپردازد و بدین ترتیب،جامعه اسلامی رو به تباهی نرود و رسالت به محو و نابودی کشانده نشود،زیرا در نزاع و کشمکش ها،همواره شمشیر سازگار