مشخصات کتاب

سرشناسه:حکیم، سیدمنذر Hakim, Mundhir

عنوان و نام پدیدآور:شکافنده علوم، حضرت امام محمدباقر علیه السلام/ گروه مولفان (سیدمنذر حکیم با همکاری شهاب الدین حسینی)؛ مترجم کاظم حاتمی طبری؛ تهیه کننده معاونت فرهنگی، اداره ترجمه [مجمع جهانی اهل بیت (ع)].

مشخصات نشر:قم : مجمع جهانی اهل بیت (ع)، ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری:۳۵۷ ص.

فروست:پیشوایان هدایت؛ [ج.] ۷.

شابک:دوره : 964-529-128-3 ؛ 978-964-529-017-5

وضعیت فهرست نویسی:فاپا (چاپ دوم)

یادداشت:چاپ اول: ۱۳۸۵ (فیپا).

یادداشت:چاپ دوم.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر:حضرت امام محمدباقر علیه السلام.

موضوع:محمدبن علی (ع)، امام پنجم، ۵۷ - ۱۱۴ ق. -- سرگذشتنامه

موضوع:چهارده معصوم -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده:حسینی، سیدشهاب الدین

شناسه افزوده:حاتمی طبری، کاظم، ۱۳۴۷ -، مترجم

شناسه افزوده:مجمع جهانی اهل بیت (ع). اداره ترجمه

شناسه افزوده:مجمع جهانی اهل بیت (ع)

شناسه افزوده:پیشوایان هدایت؛ [ج.] ۷.

رده بندی کنگره:BP۳۶/پ۹۶ ۷.ج ۱۳۹۳

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵

شماره کتابشناسی ملی:م ۸۵-۱۶۰۹۱

اشاره

پیشگفتار

در عصر کنونی،که عصر نبرد فرهنگ هاست،هر مکتبی که بتواند با بهره گیری از شیوه های مؤثر تبلیغ،به نشر ایده های خود بپردازد،در این عرصه پیشتاز خواهد بود و بر اندیشه جهانیان اثر خواهد گذاشت.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران،نگاه جهانیان یک بار دیگر به اسلام و فرهنگ تشیع و مکتب اهل بیت علیهم السّلام معطوف شد،دشمنان برای شکستن این قدرت فکری و معنوی و دوستان و هواداران برای الهام گیری و پیروی از الگوهای حرکت انقلابی و فرهنگی،به ام القرای این فرهنگ ناب و تاریخ ساز چشم دوختند.

مجمع جهانی اهل بیت علیهم السّلام با درک ضرورت همبستگی و همفکری و همکاری پیروان خاندان عصمت و در راستای ایجاد رابطه فعّال با شیعیان جهان و بکارگیری نیروی عظیم و کارآمد و خلاّق شیعیان و اندیشمندان مذهب جعفری گام در این میدان نهاد،تا از طریق برگزاری همایش ها و نشر کتب و ترجمه آثار و اطلاع رسانی در حوزه تفکّر شیعی به گسترش فرهنگ اهل بیت و اسلام ناب محمّدی بپردازد.خدا را سپاس که با هدایت های ویژه مقام معظم رهبری حضرت آیت اللّه خامنه ای(مد ظله)در این میدان حسّاس و فرهنگ ساز،گام های مهمّی برداشته شده و امید است در آینده،این حرکت نورانی و اصیل،هرچه پویاتر و بالنده تر شود و جهان امروز و بشریت تشنه به معارف

زلال قرآن و عترت،بیشتر از چشمه سار این معنویت مکتبی و مکتب عرفانی و اسلام ولایی بهره مند و سیراب گردد.

بر این باوریم که عرضه درست و کارشناسانه و منطقی و استوار فرهنگ اهل بیت علیهم السّلام،می تواند جلوه های ماندگار میراث خاندان رسالت و پرچمداران بیداری و حرکت و معنویت را در معرض دید جهانیان قرار دهد و دنیای خسته از جهالت مدرن،خودکامگی جهانخواران و فرهنگ های ضدّ اخلاق و انسانیت را در آستانه«عصر ظهور»،تشنه حکومت جهانی امام عصر علیه السّلام بسازد.

از این رو،از آثار تحقیقی و تلاش علمی محقّقان و نویسندگان در این مسیر استقبال می کنیم و خود را خدمتگزار مؤلّفان و مترجمانی می دانیم که در نشر این فرهنگ متعالی،تلاش می کنند.

*** خرسندیم که در نوبتی دیگر،یکی از محصولات پژوهشی مجمع جهانی اهلبیت علیهم السّلام،با عنوان مجموعه«اعلام الهدایه»که حاصل زحمات محققین ارزشمند این نهاد مقدس می باشد را تقدیم شما عزیزان می نماییم.این جلد از مجموعه مذکور با همت و تلاش و خامه پرتوان استاد کاظم حاتمی طبری به فارسی برگردانده شده است که توفیقات روزافزون مؤلفین محترم و مترجم گرانقدر را از خداوند متعال خواستاریم.

در همین جا،از همه دوستان عزیز و همکاران صادق در اداره ترجمه که در فراهم آوردن این اثر،کوشش کردند،صمیمانه تقدیر می شود.باشد که این گام کوچک،در میدان جهاد فرهنگی،مورد رضای صاحب ولایت قرار گیرد.

معاونت فرهنگی مجمع جهانی اهل بیت علیهم السّلام

[مقدمه]

بسم الله الرحمن الرحیم سپاس خدایی را که راه هدایت را به آفریده هایش رهنمون گشت و بر راهنمایان برگزیده اش به ویژه خاتم پیامبران حضرت محمد بن عبد الله صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و خاندان والاتبارش درود بیکران باد.

خدا،انسان را آفرید و به او خرد و اندیشه بخشید؛با خرد،حقیقت را در می یابد و آن را از باطل بازمی شناسد و با اراده،مصالح خویش را برمی گزیند و اهدافش را تحقق می بخشد.وی،خرد را حجّت بر بندگان خود قرار داد و از سرچشمه فیض و هدایتش بر آنان فروبارید.به انسان،نادانسته ها را آموخت و او را به راه کمال درخور وی و هدف از آفرینش او،آشنا ساخت.

قرآن،ارکان،لوازم و راه های هدایت الهی را روشن ساخت،از سویی به بیان علل آن ها پرداخته و از سوی دیگر،از نتایج و ثمرات آن ها پرده برداشته است،آن جا که فرمود:

قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ؛ ⁽¹⁾

بگو:هدایت واقعی همان هدایت خداست.

وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ⁽²⁾

و خداوند،هرکس را بخواهد به راه راست هدایت می کند.

وَ اللّٰهُ یَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ یَهْدِی السَّبِیلَ؛ ⁽³⁾

و خداوند،سخن حق می گوید و به راه صحیح هدایت می کند.

وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ؛ ⁽¹⁾

هرکس به خدا تمسک جوید،در حقیقت به راهی راست هدایت شده است.

قُلِ اللّٰهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لاٰ یَهِدِّی إِلاّٰ أَنْ یُهْدیٰ فَمٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ؛ ⁽²⁾

بگو:خداوند به حق رهنمون می شود،آیا کسی که به سوی حق هدایت می کند برای پیروی شایسته تر است یا آن کس که خود هدایت نمی شود،مگر آن که هدایتش کنند؟شما را چه می شود،چگونه داوری می کنید؟.

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَ یَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ؛ ⁽³⁾

آنان که از علم و دانش بهره مندند،آگاهی دارند که آنچه از ناحیه پروردگارت بر تو نازل گردیده حق است و او به راه خدای عزیز و حمید،هدایت می کند.

وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ؛ ⁽⁴⁾

چه کسی گمراه تر از فردی است که هدایت الهی را نپذیرفته و از هوای نفس خود پیروی کند:

آری،خداوند بزرگ سرچشمه هدایت حقیقی است،و اوست که بشر را به راه راست و حق هدایت می کند.دانش نیز،این حقیقت را تأیید می کند و دانشیان با تمام وجود،بدان گردن می نهند.خداوند در سرشت انسان،میل به کمال و زیبایی را به ودیعت نهاد،آن گاه بر او منّت گذارد و نعمت شناخت راه کمال را به وی ارزانی داشت؛از این رو،می فرماید:

وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ؛ ⁽¹⁾

من جن و انس را فقط برای عبادت و پرستشم آفریدم.

و چون پرستش حقیقی،بی شناخت،صورت نمی بندد،به همین سبب، تنها راه دست یابی به اوج قله کمال،پرستش همراه بینش است.

خداوند،انسان را به دو نیروی خشم و شهوت مجهز نمود تا توان حرکت به سوی کمال را داشته باشد و او را از تسلط این دو نیرو و خواهش های نفسانی زاییده شده از آن-که هماره همراه انسان هاست-ایمن نساخت.به همین دلیل،آدمی افزون بر عقل و دیگر ابزارهای شناخت،به چیزی نیاز دارد که سلامت بینش او را ضمانت کند تا حجّت بر او کامل و نعمت هدایت برایش تمام گردد،و همه عوامل انتخاب آگاهانه راه درست یا بیراهه برای او فراهم آید.

از این رو نتیجه سنت هدایت الهی این بود که عقل آدمی از سوی وحی الهی و راهنمایی رهنمایان برگزیده خدا در تمام زوایای زندگی پشتیبانی گردد.

پیامبران،از آغاز بر دمیدن تاریخ و در گذر زمان،مشعل هدایت ربانی را بر دوش کشیدند تا بندگان خداوند بدون هدایتگر و راهبر نمانند و گفتار وحی -که تأییدگر عقل است-نیز گویای همین مطلب است که«زمین هیچگاه از حجت الهی خالی نخواهد بود.حجت خدا،هماره-قبل و بعد و همراه-با خلق است،به گونه ای که اگر در زمین دو کس بیشتر نماند،یکی از آن دو حتما حجت خداست.»و قرآن نیز بدین مطلب اشاره کرده است:

إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ؛ ⁽¹⁾

تو فقط بیم دهنده ای،و هر گروهی راهنمایی دارد.

پیامبران و جانشینانشان،مسئولیّت هدایت مردم را برعهده دارند و وظایف و مسئولیّت آن ها بدین شرح است:

1.وحی را کامل و دقیق دریافت کنند که چنین امری به آمادگی تمام نیاز دارد.از این رو،خداوند خود فرستادگان الهی را برمی گزیند،و قرآن از آن آشکارا سخن گفته است:

اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ؛ ⁽²⁾

خدا آگاه تر است رسالت خویش را کجا قرار دهد.

و اَللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ؛ ⁽³⁾

خداوند از فرستادگانش هرکه را بخواهد برمی گزیند.

2.رسالت الهی را به بشر برسانند.ابلاغ چنین رسالتی به داشتن صلاحیّت کامل بستگی دارد،و این شایستگی مبتنی بر آگاهی لازم از جزئیات،اهداف رسالت و مصونیّت از اشتباه است:

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ؛ ⁽⁴⁾

مردم در آغاز،یک دسته بودند،خداوند پیامبران را برانگیخت تا مردم را مژده و بیم دهند و کتاب آسمانی را که به سوی حق دعوت می کرد،با آن ها نازل نمود تا در اختلافاتی که بین مردم وجود داشت،میانشان داوری کنند.

3.امتی وفادار و پایبند به رسالت الهی به وجود آورند و آنان را برای حمایت از رهبر،آماده سازند.قرآن با کاربرد دو واژه«تربیت»و«تعلیم»این

مسئولیّت مهم را به شکلی رسا اعلام می دارد:

یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ؛ ⁽¹⁾

آنان را تزکیه می کند و به آن ها کتاب(قرآن)و حکمت می آموزد.

تزکیه،یعنی تربیت به سوی کمال در خور آدمی که این تربیت به الگوی شایسته ای نیاز دارد که از تمام عناصر کمال بهره مند باشد:

لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ؛ ⁽²⁾

رسول خدا به یقین برای شما الگو و سرمشق نیکویی بود.

4.رسالت خویش را از انحراف و گمراهی و تحریف پاس دارد.چنین امری به شایستگی علمی و معنوی نیازمند است که از آن به«عصمت»تعبیر می کنند.

5.در اجرای اهداف معنوی رسالت و تحکیم ارزش های اخلاقی در جان و روان انسان ها و ارکان جوامع بشری بکوشد و این عمل تنها در چهارچوب دستورات الهی و با اجرای قوانین دینی میسّر است و جز با بنای نهادی سیاسی براساس ارزش های الهی تحقق پذیر نیست.اجرای این طرح ها و قوانین، رهبری فرزانه،بسیار شجاع،فوق العاده مقاوم،آگاه به روحیّات طبقات مختلف جامعه و جریان های فکری،سیاسی و اجتماعی و قوانین مربوط به اداره و تربیت و راه ورسم زندگی،می طلبد.موارد یادشده که می توان آن ها را به صلاحیّت های علمی تعبیر کرد،افزون بر عصمتی است که آن را صلاحیّت معنوی می نامیم.

پیامبران و جانشینان آنان در راه تحقق اهدافی که خداوند برای آنان ترسیم کرده بود،لحظه ای از پا ننشستند و از جان دست شستند و پنجه در پنجه دشواری ها افکندند و از هیچ کوششی نیاسودند.خداوند تلاش پی گیر آنان را با

رسالت آخرین پیام آور نور،حضرت محمد بن عبد الله صلّی اللّه علیه و اله و سلّم تکمیل ساخت و امانت و مسئولیّت هدایت بشر را برعهده آن انسان برجسته نهاد و رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله و سلّم در این راستا گام های شگفت انگیزی برداشت و در کوتاه ترین زمان، به بزرگترین نتایج دست یافت که حاصل تلاش های بیست و سه ساله آن حضرت را می توان چنین گزارش داد:

1.عرضه رسالتی کامل به بشر که دربردارنده عناصر دوام و بقاست.

2.مجهز نمودن آن رسالت به عناصر بازدارنده از کژی و انحراف.

3.تأسیس و تشکیل امتی مسلمان که اسلام را مکتب،پیامبر را رهبر،و آیین الهی را قانون زندگی می دانست.

4.ایجاد دولتی اسلامی که آیین الهی را به مرحله اجرا نهاد و پرچم اسلام را به دوش کشید.

5.ارائه چهره درخشانی از رهبری حکیمانه الهی که خود تجسّم کامل آن بود.

تحقق کامل اهداف رسالت،در گرو چند امر بود.

الف)رهبر شایسته ای که بتواند رسالت الهی را اجرا کند و آن را از دست هوسبازان،حفظ نموده و استمرار بخشد؛

ب)تربیت صحیحی که متناسب با گذر زمان،برای همگان تداوم یابد و این کار تنها از عهده مربّیانی برخوردار از صلاحیت علمی و معنوی برمی آید؛ رهبرانی که در منش و رفتار،چونان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و سلّم برجسته ترین،به شمار آیند.

از این رو،خواست خدا چنین بود که نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و اله و سلّم برگزیدگانی از اهل بیت خویش را در خور این کار آماده سازد،و به نام مبارک آنان تصریح کند و رشته امور هدایت مستمرّ الهی را به دستور خدا به آنان بسپارد تا دین را از تحریف نادانان و فریبکاران حفظ و نسل های بعد را براساس ارزش ها

بپرورانند و این برنامه ریزی الهی در این سخن رسول گرامی اسلام جلوه گر شد که فرمود:

«إنی تارک فیکم الثقلین ما إن تمسکتم بهما لن تضلّوا،کتاب اللّه و عترتی و إنهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض»؛

من دو[چیز]گرانسنگ میان شما می نهم،تا زمانی که به آن ها متمسّک و پای بند باشید،هرگز به گمراهی نمی افتید،آن دو کتاب خدا(قرآن)و عترت منند،و از یکدیگر جدایی ناپذیرند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

در این مسیر،امامان معصوم علیهم السّلام همان برجستگانی بودند که پیامبر به فرمان خدا،آنان را برای رهبری امت،پس از خود منصوب کرد.رفتار آنان بیانگر روش واقعی اسلام است و تحقیق و بررسی زندگانی آنان از چهره فراگیر و چندبعدی حرکت اصیل اسلامی پرده برمی دارد؛حرکتی که راه خود را در ژرفای جان مسلمانان طی می کند.بی تردید توان این حرکت پس از رحلت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله و سلّم رو به کاهش نهاد.از این رو،امامان معصوم علیهم السّلام بی آن که از مسیر سنّت هستی که بر روش رهبری و امّت حکمفرماست،خارج شوند،به آگاه ساختن مردم پرداختند و در جهت ایجاد و ارتقای آگاهی مکتبی امت و حرکت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و انقلاب شکوهمندش،قدرت آن ها را به تحرک واداشته و شتاب بخشیدند.

زندگی ائمّه نیز در استمرار سیره پیامبر اسلام قرار داشت و مردم به آنان، چونان مشعل های فروزان هدایت رو می آوردند.بدین سان،پیشوایان دین، مردم را به سوی حق و رضای او هدایت کرده و خود،در راه اجرای دستورات الهی،استوار بودند و در دست یابی به کمال مطلوب انسانی،بر دیگران پیشی گرفتند.زندگی آن ها سرشار از جهاد،شکیبایی بر دشواری ها و تحمل آزار ستمکاران بود تا آن جا که در این راه،عزّت شهادت را بر خواری زندگی با ستمکاران ترجیح دادند و پس از جهاد و مبارزه ای بزرگ و بس باعظمت،به

دیدار خدا نایل گشتند.

به یقین،تاریخ نگاران هیچ گاه بر دست یابی به تمامی ابعاد زندگی عطرآگین آن بزرگواران قادر نیستند.از این رو،می کوشیم تا با پژوهش و تحقیقی ژرف از آن چه در تاریخ آمده با خوشه چینی از خرمن سیره آنان،اثری سودمند فراروی خوانندگان قرار دهیم.

پژوهش ما با شرح زندگانی نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و اله و سلّم آغاز و با بیان زندگی وجود مبارک خاتم اوصیا حضرت ولی عصر امام زمان-عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف-پایان می پذیرد،امید این که خدای متعال،گیتی را به نور عدالتش روشن گرداند.

کتاب حاضر،به مطالعه زندگی پنجمین امام از امامان اهل بیت علیهم السّلام یعنی حضرت امام محمد بن علی الباقر علیه السّلام می پردازد؛او هفتمین معصوم از پرچم های هدایت ربانی در دین اسلام و تجسم همه کمالات نبوی در عرصه دانش،هدایت،تلاش سازنده و تربیت جامعه بود.به مدد تلاش عظیم آن بزرگوار حوزه علمیه مکتب اهل بیت علیهم السّلام توسعه یافته و با آشکار گشتن دانش های این مکتب این درخت مبارک به برگ وبار نشست و حتی در این زمان هم در سایه سار آن آرمیده ایم.

جا دارد از کلیه کسانی که در به ثمر رسیدن این طرح مبارک تلاش فراوانی مبذول داشته و آن را به جهان نور تقدیم کردند به ویژه اعضای محترم گروه تألیف بالاخص محقق ارجمند حجة الاسلام و المسلمین جناب آقای سیّد منذر حکیم حفظه الله تعالی،سپاسگزاری کنیم و سر بر آستان حق بساییم که توفیق به انجام رساندن این دائرة المعارف خجسته را به ما ارزانی داشت؛«فإنّه حسبنا و نعم النصیر».

معاونت فرهنگی مجمع جهانی اهل بیت علیهم السّلام

قسمت اوّل

اشاره

بخش نخست امام باقر علیه السّلام در یک نگاه

بخش دوم برداشت هایی از شخصیت امام باقر علیه السّلام

بخش سوم جلوه هایی از شخصیت امام باقر علیه السّلام

بخش نخست

امام باقر علیه السّلام در یک نگاه

امام محمّد باقر علیه السّلام پنجمین امام از پیشوایان پاکی است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله برای جانشینی خود در امر رهبری امّت اسلام و رساندن امّت اسلام به ساحل امن و آسایش،بر امامت یکایک آنان تصریح فرموده است.چرا که خداوند متعال امنیّت و آسایش امّت اسلام را در سایه رهبری معصومانی که هرگونه ناپاکی و پلیدی را از آنان دور کرده و ساحتشان را از هرگونه خطا و اشتباه منزّه و پاک ساخته مقدّر فرموده است.

امام باقر علیه السّلام از خاندان پاک و مطهّری ریشه گرفته که در اوج عظمت و کمال بوده و افراد آن خاندان هرکدام ستیغ های سر به فلک کشیده دنیای فضیلت اند.آنان جدای از همه عناصری که شخصیّت انسانی کاملشان را در عرصه های فکر،عقیده،عقل،عاطفه،اراده و رفتار تشکیل می داد و از اخلاص آن ها در برابر ذات مقدّس خداوند و ذوب شدن آن ها در محبّت خدا و ارزش های رسالت اسلامی نشأت گرفته بود،مردانی الهی بودند و به همین جهت بود که به نص پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله همطراز قرآن قلمداد گردیده اند،آنان بالاترین الگوهای جامعه بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و امین آن حضرت در پیاده کردن رسالت اسلامی بوده اند.رهبران معصوم برای ارشاد و تربیت امّت و اداره امور جامعه اسلامی و جواب دادن به همه نیازهای جامعه برای رسیدن به

تکامل و دست یافتن به سعادت دنیا و آخرت آماده و شایسته بودند.

امام باقر علیه السّلام از پدر و مادری علوی و پاک و مهذّب پا به عرصه وجود نهاد.

در وجود آن حضرت صفات نیکوی دو جدّ بزرگوارش امام حسن و امام حسین علیهما السّلام[امام حسن-جدّ مادری و امام حسین-جدّ پدری]به چشم می خورد،امام باقر علیه السّلام چندسال از عمر شریفش را در سایه جدّ بزرگوارش حضرت امام حسین علیه السّلام به سر برد.آن حضرت در سایه پدر بزرگوار خود حضرت علیّ بن الحسین امام زین العابدین علیه السّلام رشد و نموّ پیدا کرد تا این که به سنّ جوانی و اوج کمال رسید.آن حضرت همواره و تا دم شهادت همدم و همگام پدر بزرگوار خود امام سجّاد علیه السّلام بود که این برهه از زمان مقارن با نیمه اوّل دهه هجرت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بود.

گذشته از جدّ بزرگوارش حضرت امام حسین علیه السّلام،پدر بزرگوار امام باقر علیه السّلام یعنی علیّ بن الحسین علیه السّلام نیز الگوی بسیار بلندمرتبه ای برای آن حضرت بوده است.چرا که آن حضرت از فرط زهد و تقوا و عبادت به «زین العابدین»،«سیّد الساجدین»،«قدوة الزّاهدین»،«سراج الدّنیا»و «جمال الدّین»،لقب گرفته بود.آن حضرت به شهادت تمام معاصران خود از بسیاری شرافت،آقایی،دانش،درخشندگی و کمال عقل صددرصد شایسته مقام امامت عظمی و رهبری جامعه بوده است.

امام باقر علیه السّلام دانش و معرفت را از سرچشمه جوشان چنین پدر بزرگواری نوشید،تا این که سرآمد همگان گردید و در تمام رشته های دانش صاحب نظر و نوآوری شد.چنان که جدّ بزرگوارش حضرت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله مطابق این حدیث شریف نبوی که فرمودند او شکافنده دانش هاست،وی را به لقب باقر یعنی شکافنده دانش ملقّب فرموده و مسلمانان را به ولادت این مولود و نقش

مؤثّرش در زنده کردن دانش های دینی بشارت داده اند.البتّه این ولادت مبارک در عصر و زمانه ای به وقوع پیوست که امّت اسلام در اثر فتوحات پیاپی و در هم آمیختگی تمدّن ها و مبادلات فرهنگی دستخوش گردبادهای تغییر و تبدّل گردید که باتوجّه به نوپایی حرکت فرهنگی و علمی اسلام،و همچنین محرومیّت امّت از سرچشمه فیّاض رسالت الهی که در اهل بیت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله تجسّم عینی پیدا می کرد،این فرهنگ های وارداتی و گردبادهای تغییر و تبدّل توانست امّت اسلام را دور زده و آنان را از فرهنگ اصیل خود دور گرداند.

امام محمّد باقر علیه السّلام تمامی عمر بابرکت و شریف خود را در شهر مدینه منوّره به سرآوردند و باران دانش و معرفت آن حضرت بر امّت اسلام می باریده است،همچنین در رابطه با جماعت نخبگان صالح که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بنیانگذار هسته مرکزی و اصلی آن بوده و امام علی بن ابی طالب علیه السّلام و سپس امام حسن و امام حسین علیه السّلام در ادامه،پرورش آنان را پی گرفته و پس از آن ها پدر بزرگوار امام باقر علیه السّلام یعنی حضرت علیّ بن الحسین امام زین العابدین علیه السّلام نیز به تغذیه روحی و معنوی و فکری این جمعیّت صالح پرداخته و همه عناصر ساختاری و تکاملی رشد و نموّ این طبقه را به آنان اعطا کرده بود، حضرت امام باقر علیه السّلام نیز ادامه دهنده راه پدران پاکش بود.

امام محمّد باقر علیه السّلام از آغاز ولادت تا هنگام شهادت،بیداد و ستمگری امویان را با تمام وجود خود لمس فرمود.البتّه اگر مدّت کوتاه خلافت عمر بن عبد العزیز را که به حدود دو سال و نیم می رسد و در طول آن،نسبتا اوضاع بهتر شده بود از مدّت عمر شریف آن حضرت کسر کنیم.

بنابر این امام باقر علیه السّلام با شدیدترین دوران های ستم و بیدادگری امویان هم عصر بوده است.البتّه آن حضرت به زمان افول کوکب بخت این جریان

جاهلی(بنی امیّه)نیز نزدیک بوده است.امّا در عین حال به عنوان یک شخص بیدار،بزرگ و متکامل از دیدن حکومت بیدادگر اموی رنج ها برده و جام تلخ غصّه ها و اندوه ها را جرعه جرعه نوشیده است.

امّا در عین حال امام باقر علیه السّلام به دلیل روآوردن مسلمانان از نقاط مختلف عالم اسلام به سمت آن حضرت توانستند تعداد بسیاری از فقیهان،دانشمندان و مفسّران را در دانشگاه علمی خود تربیت نمایند.چرا که همه امّت اسلام به صورت بی نظیری در برابر فضل و کمال آن حضرت سر تعظیم فرود آورده بودند،البتّه امام باقر علیه السّلام هیچگاه از رویدادهایی که در عرصه جامعه اسلامی به وقوع می پیوست کناره گیری نکرده و همیشه در بیدار کردن توده ها،به حرکت درآوردن افکار آن ها،شخصیّت بخشیدن و زنده کردن کرامت امّت چه از نظر داد و دهش های مادّی و چه از نظر افاضات معنوی همچون پدران بزرگوار و اجداد طاهرش همواره نقشی مثبت و فعّال داشته است.آن حضرت هیچگاه از پدران و اجداد طاهرین خود از نظر عبادت،تقوا،صبر و اخلاص پایین تر نبوده است.بنابراین آن حضرت الگوی بسیار مناسب و بزرگی برای نسل هم عصر خود و همچنین نسل های بعدی بوده اند.

سلام بر او باد روزی که متولّد شد و روزی که با علم و عمل به مجاهده در راه خدا پرداخت و روزی که به شهادت رسید و به لقاء محبوب شتافت و روزی که دوباره زنده و برانگیخته خواهد شد.

بخش دوّم

برداشت هایی از شخصیت حضرت امام باقر علیه السّلام

1.ابرش کلبی به امام باقر علیه السّلام عرضه داشت:تو به حقّ،فرزند رسول خدا هستی.سپس به سمت هشام بن عبد الملک رفت و به او گفت:ای بنی امیّه دست از سر ما بردارید که این مرد داناترین مردم روی زمین به آنچه در زمین و آسمان است می باشد،چرا که فرزند رسول خدا است ⁽¹⁾.

2.ابو اسحاق گوید:من هیچگاه مانند او را ندیدم ⁽²⁾.

3.عبد اللّه بن عطاء مکّی گوید:من ندیدم که دانشمندان هیچگاه در نزد کسی به اندازه ای که در برابر ابو جعفر محمّد بن علیّ بن الحسین علیهم السّلام خضوع و کرنش می کنند،خضوع و کرنش کرده باشند.من حکم بن عتیبه را-با همه بزرگواری که در میان قوم خود داشت-دیدم که در پیش روی امام محمّد باقر علیه السّلام آن چنان نشسته بود که گویا پسربچّه ای در برابر معلّم خود نشسته است ⁽³⁾.

4.حکم بن عتیبه در تفسیر آیه شریف قرآن که می فرماید: إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ؛ به یقین،در این،برای هوشیاران عبرت ها است،می گوید:به خدا

سوگند که محمّد بن علی یکی از کسانی بود که مصداق این آیه شریف بوده است ⁽¹⁾.

5.عبد الملک بن مروان به حاکم مدینه نوشت:محمّد بن علی را دست و پا بسته و در غل وزنجیر به نزد من بفرست.

حاکم مدینه در جواب نامه عبد الملک نوشت:ای امیر مؤمنان این نامه ای که برایت می نویسم به منزله مخالفت با تو یا ردّ کردن دستور تو نیست.بلکه خیرخواهی است که از روی دلسوزی انجام می دهم.امروزه در روی زمین فردی باعفّت تر،زاهدتر و باورع تر از مردی که شما او را از من طلب کرده اید وجود ندارد.او از داناترین مردم،ملایم ترین مردم و در عبادت خداوند و فرمانبرداری از او سخت کوشترین مردمان است و من ناپسند می دارم که امیر المؤمنین عبد الملک متعرّض چنین شخصی گردد،چرا که إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ؛ در حقیقت،خدا حال قومی را تغییر نمی دهد تا آنان وضع خود را تغییر دهند.عبد الملک از دیدن نامه والی خوشحال شد و فهمید که او از روی خیرخواهی و دلسوزی این نامه را برایش نوشته است ⁽²⁾.

6.هشام بن عبد الملک به امام باقر علیه السّلام عرض کرد:به خدا سوگند که من هرگز دروغی از تو نشنیده ام ⁽³⁾.همچنین به آن حضرت عرض کرد:تا زمانی که امثال تو در میان قریش وجود داشته باشند،همواره قریش سرور و صاحب اختیار عرب و عجم باقی خواهد ماند ⁽⁴⁾.

7.قتادة بن دعامه بصری به امام باقر علیه السّلام عرض کرد:من در برابر فقیهان و

دانشمندان بسیاری نشسته ام.من حتّی در برابر ابن عبّاس که از بزرگان اصحاب پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بوده است نیز حضور پیدا کرده ام.امّا در پیش هیچ کدام از این بزرگان به گونه ای که در برابر تو مضطرب می شوم دلم به تپش و اضطراب نیفتاده است ⁽¹⁾.

8.عبد اللّه بن معمّر لیثی به امام باقر علیه السّلام عرض کرده است:من سینه های شما خاندان را خاستگاه رویش درخت دانش می دانم،میوه درخت دانش از آن شما و شاخ وبرگ آن برای دیگر مردمان است ⁽²⁾.

9.شمس الدّین محمّد بن طولون گفته است:ابو جعفر محمّد بن زین العابدین ابن حسین بن علیّ بن ابی طالب رضی اللّه عنه ملقّب به باقر پدر جعفر صادق(رضی اللّه عنهما)دانشمند و سیّدی جلیل القدر بوده است.وی بدین جهت باقر لقب گرفته است که علم و دانش را گسترش بسیار داده است.چرا که«تبقیر»در لغت عرب به معنای توسعه دادن است.

شاعر در مدح او گفته است:ای که سفره دانش را برای پرهیزگاران گسترده ای و ای بهترین کسی که براساس فطرت،لبّیک گفته ای ⁽³⁾.

10.محمّد بن طلحه شافعی گوید:او شکافنده و جمع آوری کننده دانش هاست.کسی است که دانش خود را آشکار کرده و در میان مردم برافراشته است.کسی است که درخت نیکی نشاند و شاخ وبرگش داد.قلب او صاف و دانشش پاکیزه،جانش پاک و اخلاقش شریف بود.او همه اوقات زندگی خود را به فرمانبرداری از خدا آباد ساخته و در مقام تقوا و پرهیزگاری

ثابت قدم بود.نشانه های تقرّب به خداوند در چهره او و رفتارش ظهور پیدا کرده،پاکی برگزیدگی از جانب خداوند در همه شئون زندگی او آشکار بود ⁽¹⁾.

11.ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه می نویسد:محمّد بن علیّ بن الحسین،سرور فقیهان منطقه حجاز بوده است،مردمان از او و پسرش جعفر فقه را آموخته اند ⁽²⁾.

12.ابو نعیم اصفهانی درباره امام باقر علیه السّلام گوید:او کسی است که همواره به یاد خدا و دارای حضور قلب،در برابر خداوند متعال خاشع و در برابر سختی های روزگار بسیار صابر بوده است.او ابو جعفر محمّد بن علیّ باقر از سلاله دودمان نبوّت می باشد.وی کسی است که هم از جهت دینی دارای شرافت و هم از نظر حسب و نسب،والا و بلندمرتبه است.سخنانش همه در پند و اندرز و هشدار از عوارض و خطرات راه های زندگی بوده،اشک چشمش همیشه جاری و همیشه دیگران را از دشمنی و جدال نهی می نموده است3.

13.احمد بن یوسف دمشقی قرمانی درباره امام محمّد باقر علیه السّلام چنین آورده است:منبع فضایل و افتخارات امام محمّد بن علی باقر رضی اللّه عنه بدین جهت باقر نامیده شده است که علم را می شکافته.

درباره اختصاص لقب باقر به آن حضرت این گونه هم گفته شده است که:

او به خاطر روایتی که جابر بن عبد اللّه انصاری از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل نموده به این لقب اختصاص یافته است.جابر بن عبد اللّه گوید:پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرموده است:ای جابر،نزدیک است که تو با فرزندی از فرزندان حسین ملاقات کنی که

نامش مانند نام من است.او علم را می شکافد.یعنی دانش و معرفت از سینه او فوران می کند.

پس هنگامی که او را دیدی سلام مرا به او برسان.محمّد باقر در میان برادران خود جانشین پدر بزرگوارش حضرت زین العابدین گردید.وی وصیّ زین العابدین بوده و زمام امور امامت را پس از پدر بزرگوارش در دست م می گیرد ⁽¹⁾.

14.علیّ بن محمّد بن احمد مالکی-معروف به ابن صبّاغ-چنین می گوید:محمّد بن علی بن الحسین علیهم السّلام گذشته از آنچه را که از دانش،آقایی، فضیلت،ریاست و امامت در او جمع آمده بوده،دارای ویژگی جود و کرم آشکار در میان عوام و خواصّ بوده است.کرم آن حضرت در میان تمام مردم زبانزد بوده و آن حضرت علیرغم بسیاری عیال و وضع مالی متوسّط معروف به فضیلت و احسان بوده است ⁽²⁾.

15.ابن خلّکان گوید:ابو جعفر محمّد بن علی زین العابدین بن حسین بن علیّ بن ابی طالب(رضی اللّه عنهم اجمعین)ملقّب به باقر یکی از امامان دوازده گانه است...آن حضرت دانشمندی بوده که سیادت و بزرگی داشته است ⁽³⁾.

16.احمد بن حجر گفته است:وارث امام زین العابدین علیه السّلام از میان فرزندانش که عبادت،دانش و پارسایی او را به میراث برده باشد ابو جعفر محمّد باقر است.لقبش یعنی باقر از ریشه بقر الارض یعنی شکافتن زمین و شیار کردن آن گرفته شده است و همچنان که گنج های پنهان از دل زمین با کندن و شکافتن خارج می شود آن حضرت نیز سینه دانش ها را شکافته و گنج های

پنهان معرفت را از زمین دانش استخراج نموده است،لذاست که می بینیم امام محمّد باقر علیه السّلام گنج های پنهان معارف و حقیقت احکام و حکم و لطایف را آنچنان استخراج کرده و به جامعه نمایانده است به گونه ای که تنها آنان که چشم حقیقت بین شان نابینا است و نیز کسانی که باطن و نهانخانه دلشان آکنده از امراض قلبی باشد از دیدن آن امتناع می ورزند.

از اینجا است که درباره او گفته شده است:او شکافنده دانش،جمع کننده دانش،انتشاردهنده دانش،برافرازنده دانش بوده،قلبش پاک و علم و عملش مطهّر،جانش مبرّای از هر پلیدی و اخلاقش آکنده از شرافت بوده،همه اوقات زندگی اش با فرمانبرداری خدا آبادان گشته و در مقامات عارفان دارای رسومی تا بدان پایه است که زبان توصیف کنندگان از وصف آن عاجز گردیده است.

وی در رابطه با سیروسلوک و معارف و شناخت کلماتی دارد که در این مختصر نمی گنجد.

در شرافت و جلالت قدر این بزرگوار همین بس که ابن مدینی روایت کرده که جابر بن عبد اللّه انصاری در زمان کودکی امام محمّد باقر علیه السّلام به نزد آن حضرت رفته و به آن حضرت عرض کرده است:پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله بر تو سلام رسانده است.به جابر گفته شد:چگونه چنین چیزی ممکن است؟جابر گفت:

من در نزد پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله نشسته بودم،امام حسین علیه السّلام نیز در دامن پیامبر نشسته و پیامبر با او بازی می کردند،آنگاه پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به من فرمودند:ای جابر،از این حسین فرزندی متولّد خواهد شد که نام او علی است.پس هنگامی که روز قیامت برپا گردید، منادی از جانب حق ندا می کند که سیّد عابدان یا سرور عبادت کنندگان برخیزد و فرزند حسین،علی برخواهد خواست.سپس از آن فرزند،فرزندی متولّد خواهد شد که نام او محمّد

است.پس ای جابر،اگر آن فرزند را دیدی سلام مرا به او برسان ⁽¹⁾.

17.محمّد امین بغدادی سویدی گوید:از هیچ یک از فرزندان حسین کسی مانند ابو جعفر رضی اللّه عنه علم دین،سنّت،سیر و رشته های مختلف ادبی را به منصه ظهور نگذاشته است ⁽²⁾.

بخش سوّم

اشاره

جلوه هایی از شخصیت حضرت امام باقر علیه السّلام

تمام صفت های پسندیده ای که برای امامت و رهبری امّت لازم است، همگی در شخصیّت امام ابو جعفر محمّد باقر علیه السّلام جمع گردیده بود.

این پیشوای عظیم الشّأن به واسطه برخورداری از استعدادهای عظیم روحی و عقلی،فضائل نفسانی و اخلاقیّات والا توانسته بود در میان همه بزرگان و مصلحان جامعه به برجستگی بی نظیری دست پیدا کند.این خصوصیّات در کنار حسب و نسب شریف و روشن آن حضرت که به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله ختم می شود تشکیل ساختاری شخصیّتی دادند که امام باقر علیه السّلام را در عالیترین درجه انسانیّت قرار می دهد.

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نسبت به امّت خود که امّت اسلام باشد بیشترین دل مشغولی و شدیدترین احتیاط را داشتند.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله هیچ گاه راضی نبودند که امّت اسلامی در طبقات پایین قافله امّت ها و ملّت ها قرار بگیرد.بلکه آن حضرت بسیار علاقمند بودند که امّت اسلامی دارای عزّت و کرامت و بزرگواری بوده و چنان که قرآن شریف نیز تصریح فرموده است،این امّت بهترین امّتی باشد که برای مردم پدیدار گشته است.بنابراین پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله برای مسأله خلافت و امامت اهمیّت بسیار زیادی قائل شده،بیشتر از هر مسأله و قضیه دیگری از مسائل دینی به مسأله خلافت و امامت پرداختند و

مسلمانان را در رابطه با آن راهنمائی و ارشاد فرمودند.چرا که امامت و رهبری مهمترین پایه و بنیان استوار برای پیشرفت هر امّتی در عرصه های فکر،اجتماع و سیاست می باشد.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله برای تصدّی این امر مهمّ ائمّه طاهرین را که از اهل بیت خود آن حضرت و معصوم بودند،انتخاب کرد و این امر را به آنان اختصاص داد.همانان که هیچگاه و در هیچ شرایطی با انگیزه های مادّی عمل نکرده و همواره در همه رفتار و کردار خود اطاعت خداوند و مصالح امّت اسلام را بر هر انگیزه و هدف دیگری ترجیح می دادند.

امام محمّد باقر علیه السّلام در اخلاق،منش و رفتار خود جامع تمام کمالات انسانی بوده است.آن حضرت پس از پدر بزرگوارش حضرت امام سجّاد امام زین العابدین علیه السّلام حقیقتا شایستگی امامت کبرای امّت اسلام را داشت.

همه آنچه را که کتابهای تاریخ درباره فضایل بی شمار آن حضرت ذکر کرده اند به مثابه قطره ای در برابر اقیانوس بی کران فضیلت و بزرگی آن امام همام است،اکنون ما نیز به اندکی از آنچه را که کتابهای تاریخ در رابطه با خلق و خو و رفتار و منش حمیده آن حضرت ذکر نموده اند اشاره ای گذرا می کنیم:

صبر و بردباری

صبر و بردباری از بارزترین صفات حضرت امام ابو جعفر محمّد باقر علیه السّلام است.همه تاریخ نویسان بر این نکته اتّفاق نظر دارند که آن حضرت هیچگاه در برابر کسانی که به آن حضرت ستم و تعدّی روا داشته بودند مقابله به مثل و برخورد سوء انجام نمی دادند.بلکه همیشه مقابله آن حضرت با احسان و نیکویی بوده است.آن حضرت همیشه در مقابل کسانی که به آن حضرت ستم روا می داشتند با گذشت و نیکی برخورد می کرده اند.

تاریخ نویسان موارد بسیاری از صبر و بردباری عظیم آن امام همام ذکر کرده اند.

از آن جمله است:

1.مردی از اهل کتاب(مسیحی یا یهودی)به امام باقر علیه السّلام حمله آورده،آن حضرت را مورد توهین قرار داده،با کلامی تلخ به آن حضرت گفت:

«أنت بقر!؛تو بقر هستی!»(کلمه«بقر»که از نظر لفظی به کلمه«باقر»شبیه است به معنای گاو می باشد).

امام علیه السّلام با ملاطفت و چهره ای خندان با جوانمردی کامل رو به او کرده فرمود:

«نه،من باقر هستم».

مرد کتابی،حیا نکرده و باز به آن حضرت خطاب کرد و گفت:

«تو فرزند زن آشپز هستی!»

امام علیه السّلام با تبسّمی ملیح نه تنها از حرف او ناراحت نشده بلکه به او فرمودند:

«این شغل و حرفه او بوده است».

امّا مرد کتابی باز دست از گمراهی و لجاجت برنداشته و آن حضرت را این گونه مورد خطاب قرار داد که:

«تو فرزند زنی سیاه و زنگی و هرزه بوده ای!»

امام باقر علیه السّلام از سخن او در غضب نشدند.بلکه با ملاطفت تمام به او پاسخ دادند:

اگر تو راست می گویی خدا آن زن را ببخشد،و اگر تو دروغ می گویی خدا تو را ببخشد.

مرد کتابی از اخلاق امام باقر علیه السّلام مبهوت شد.وی با دیدن چنین اخلاقی که شبیه اخلاق پیامبران است شیفته و فریفته امام باقر علیه السّلام گردید و در همان

مجلس اسلام خود را آشکار کرده و طریق حق را که طریق اهل بیت باشد در پیش گرفت ⁽¹⁾.

2.از دیگر مظاهر باشکوه و شگفت انگیز صبر و بردباری امام باقر علیه السّلام می توان به داستان زیر اشاره کرد:

آورده اند که مردی شامی به مجلس درس امام محمّد باقر علیه السّلام می آمد و به درس آن حضرت گوش فرامی داد.او بسیار شیفته مباحث علمی امام باقر علیه السّلام گردیده بود.امّا روزی با تندی رو به امام باقر علیه السّلام کرده،به آن حضرت گفت:

محمّد!،گمان نکنی که من از روی دوستی و محبّت به تو به مجلس درست حاضر می شوم.چنین نیست.بلکه من نسبت به کسی در روی زمین بیشتر از تو و اهل بیت تو کینه ندارم.و به این مطلب اعتقاد قلبی دارم که اطاعت و پیروی از فرامین خداوند و فرامین امیر المؤمنین که خلیفه مسلمانان است در بغض و ناپسند داشتن شما خاندان است.امّا از آنجا که می بینم مرد فصیحی هستی و الفاظ و کلمات تو از نظر ادبی زیباست به سوی تو می آیم!!.

امام باقر علیه السّلام نگاهی از روی لطف و دلسوزی به او انداختند.از آن پس آن حضرت او را بیش از پیش غرق در احسان و نیکویی کردند تا حدّی که آن مرد متنبّه شده و راه حقّ و حقیقت بر او آشکار گردید.او از حالت کینه و دشمنی به دوستی و ولایت امام باقر علیه السّلام منتقل گردید،تا آنجا که تا هنگام مرگ ملازم محضر امام باقر علیه السّلام بود و در هنگام مرگ وصیّت کرد تا امام باقر علیه السّلام بر او نماز بگذارد ⁽²⁾.

این سجایای اخلاقی بلند امام باقر علیه السّلام جلوه هایی از خلق عظیم جدّ گرامی اش حضرت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بود که توانست با اخلاق والای خود میان قلب های مردم انس و الفت ایجاد نموده و به احساسات و عواطف مردم وحدت بخشیده و همگان را پس از سال ها فرقه گرایی و تحزّب و تشتّت و جدایی بر کلمه توحید جمع نماید.

صبر امام باقر علیه السّلام

صبر یکی از صفات ذاتی ائمّه پاکیزه از اهل بیت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بوده است.

آنان بر تمام سختی های روزگار و مرارت های زمانه صبر کردند.آنان مصیبت هایی را به جان خریدند که کوه ها نیز از کشیدن بار آن ها ناتوان بوده است.حضرت سیّد الشّهداء امام حسین علیه السّلام بر روی خاک کربلا با موج هایی از محنت و رنج و مشقّت روبرو گردید که هوش از سر هر انسان زنده ای می رباید.در حالی که این کلام زیبا را در زیر لب ترنّم می فرمود که:خداوندا بر قضاء تو صبر می کنم چرا که معبودی جز تو وجود ندارد.

امام باقر علیه السّلام نیز مانند پدران پاکش در راه تحمّل سختی و محنت و مصیبت راه صبر را پیشه کرده است.اکنون به نمونه هائی از این صبر عظیم توجّه می کنیم:

1.یکی از سخت ترین مصائب و ناراحتی هایی که بر ائمّه اطهار خصوصا امام باقر علیه السّلام وارد شده بود ربودن مقام خلافت بوده که حقّ مسلّم و قطعی اهل بیت علیهم السّلام بوده و دیگر اعلام سبّ و لعن پدران گرامی آن حضرت بر منبر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و گلدسته مساجد بود.امام باقر علیه السّلام این اهانت ها را همواره می شنیدند.امّا در برابر آن ها صبر پیشه کرده و امکان این که حتّی کلمه ای بر

زبان جاری کنند نداشتند.آن حضرت راه صبر پیشه کرده و خشم خود را فرو می خوردند و امر این ستمگران را به خداوندی واگذار می کردند که در روز قیامت به حقّ در میان بندگان خود قضاوت خواهد کرد.

2.از دیگر مصیبت هایی که امام باقر علیه السّلام با آن روبرو بوده و بر آن صبر می کردند،فشار شدیدی بود که به شیعیان اهل بیت علیهم السّلام وارد می گردید.

مزدوران سلطنت اموی شیعیان را حتّی در زیر سنگ هم تعقیب و جست وجو می کرده و آنان را به دست جلاّدان حکومت اموی می سپردند.در همین حال حضرت امام باقر علیه السّلام قدرت هیچ گونه فعّالیت و حرکتی نداشت.چرا که حکومت اموی بر آن حضرت مراقبت های شدیدی روا داشته،هرگونه خواسته ای که آن حضرت در ارتباط با شیعیان خود داشته است به کلّی ردّ می نموده است.

3.تاریخ نویسان به عنوان نمونه ای از صبر و بردباری عظیم امام باقر علیه السّلام این داستان را نقل کرده اند:

آن حضرت روزی با اصحاب خود در جلسه درس نشسته بود.ناگهان از خانه آن حضرت صدای فریاد بلندی شنیده شد.یکی از غلامان امام باقر علیه السّلام نزد آن حضرت آمد و مطلبی را خصوصی به آن حضرت عرض کرد.امام باقر علیه السّلام در پاسخ او فرمودند:

شکر خداوند را بر آنچه به ما داد.و هرآنچه از ما گرفت در حقیقت از آن خود او بود.

زنان را از گریه بازدار و او را تجهیز و کفن نمایید.از خداوند برای خود طلب آرامش کنید.به مادر طفل نیز بگویید که تو در این ماجرا هیچ گناهی نداری و به خاطر ترس و وحشت و درد و ناراحتی که از این واقعه بر تو وارد آمد تو را در راه خدا آزاد کردم.

پس از این موضوع امام باقر علیه السّلام به دنباله سخنان خود پرداخت.

حاضران از هیبت آن حضرت جرأت سؤال کردن از چگونگی جریان را پیدا نکردند.سپس باردیگر آن غلام برگشت و به امام باقر علیه السّلام عرض کرد که:ما کار تکفین او را به پایان رسانده ایم.در این هنگام امام باقر علیه السّلام دستور فرمود تا به همراه آن حضرت برای نماز بر جنازه فرزند آن حضرت و دفن او به پاخیزند و به یاران خود خبر داد و به آن ها فرمود:«این کودک از کنیزی که به او حامله بود سقط شد و از دنیا رفت» ⁽¹⁾.

4.همچنین روایت کرده اند که امام باقر علیه السّلام پسری داشت که بسیار در نزد آن حضرت محبوب بود و آن حضرت وی را بسیار دوست می داشت.از قضا آن فرزند به بیماری مبتلا گردید و یاران امام باقر علیه السّلام چون می دانستند که آن حضرت چه اندازه به این فرزند علاقه مند است،بر جان آن حضرت و سلامتی اش بیمناک گردیدند.امّا دیدند هنگامی که آن طفل از دنیا رفت امام آرام گرفته و صبر پیشه کردند،یاران به آن حضرت عرضه داشتند:ای فرزند پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله علاقه شما به این طفل و بی تابی شما در بیماری او به حدّی بود که ما بر سلامتی شما بیمناک شدیم.امّا اکنون که او از دنیا رفته است می بینیم که شما آرامش یافته و صبر پیشه نموده اید،امام باقر علیه السّلام با دلی مالامال از آرامش، طمأنینه و رضایت به قضای الهی در پاسخ آنان فرمودند:«ما برای دست یافتن به آنچه می پسندیم خدا را می خوانیم،امّا اگر آنچه ما نمی پسندیم واقع گردید یقین می کنیم که این امر مورد پسند خداوند بوده،لذا با کاری که مورد پسند و رضایت خداوند است مخالفتی روا نمی داریم» ⁽²⁾.

امام باقر علیه السّلام در برابر گزش حوادث سوزناک دنیا خود را با سلاح صبر و

بردباری مسلّح کرده بود.آن حضرت با فجایع و مصیبت های زمانه با اراده ای پولادین و ایمانی راسخ روبه رو می گردید.امام باقر علیه السّلام بدون هیچ گونه ناراحتی و دل زدگی،مصیبت های روزگار را تحمّل می نموده و در این راه جز دست یابی به اجر و پاداش در نزد خداوند متعال هدف و غرض دیگری نداشتند.

کرم و سخاوت امام باقر علیه السّلام

اشاره

کرم و بخشندگی از آشکارترین فضایل و مکارمی بود که همه ائمّه از اهل بیت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بدان ممتاز بودند.آنان همواره دستانی گشاده داشته و سخاوت شان به فقرا و نیازمندان بسیار بی مانند بود.درباره فضل و کرامت و جود اهل بیت علیهم السّلام شاعر چنین گفته است:

«اگر پیش از ایشان(اهل بیت پیامبر)رویه و سنّت بزرگواری و عزّتی یافت شود،هر آینه که با رتبه بزرگواری آنان فرسنگ ها فاصله خواهد داشت.

اگر به سوی آنان بروی در میان خانه هایشان بخشندگی و کرمی،خواهی دید که باوجود آن هرگز محتاج درخواست و خواهش نخواهی بود[چون پیش از خواهش حاجتت را برآورده می کنند].

چرا که پرتوهای نور نبوّت و مکارم اخلاق در خرد و کلانشان زبانه می کشد ⁽¹⁾.

امام محمّد باقر علیه السّلام فطرتا دوستدار خیر،نیکوکاری،عطا و دهش به مردم و شاد کردن دل آنان بود.

الف-بزرگداشت نیازمندان

از اخلاق والای آن حضرت این بوده است که آن حضرت فقرا و نیازمندان را بسیار احترام می نموده،شأن آن ها را بالا می برده تا ذلّت احتیاج بر آن ها غلبه نکند و اثری از آن در آن ها دیده نگردد،تاریخ نویسان این گونه نگاشته اند که به خانواده و اهل بیت خود سفارش کرده بود،اگر سائل و نیازمندی به نزد آن ها آمد،هنگامی که به او چیزی می دهند نگویند:ای سائل این را بگیر،بلکه به او بگویند:ای بنده خدا بگیر که مبارکت باشد ⁽¹⁾.آن حضرت همچنین فرموده اند:آن ها را با بهترین نامهایشان صدا بزنید ⁽²⁾.

ب-آزاد کردن بندگان

امام باقر علیه السّلام بسیار به آزاد کردن بندگان و رهایی دادنشان از زنجیر بندگی علاقه وافری داشت.آن حضرت یک خانواده برده را که تعدادشان به یازده نفر می رسید یکجا آزاد فرمود ⁽³⁾.همچنین آورده اند که آن حضرت شصت بنده داشت که در هنگام وفات یک سوّم از آن ها را آزاد فرمود ⁽⁴⁾.

ج-نیکی به اصحاب و یاران

امام باقر علیه السّلام هیچ چیز را در دنیا بیشتر از نیکوکاری نسبت به برادران

ایمانی دوست نمی داشت.آن حضرت هیچگاه از نیکوکاری به دوستان و اصحاب خود خسته نمی شد و همواره درصدد نیکی به کسانی بود که به سمت آن حضرت آمده و به کرم آن حضرت امیدوار بودند.امام باقر علیه السّلام به فرزند خود امام صادق علیه السّلام این گونه وصیّت کرد که پس از وفات او به اصحاب و یارانش مستمرّی بدهد تا آنان برای انتشار دانش و پخش آن در میان مردم فراغت بال داشته و غم روزی نداشته باشند ⁽¹⁾.

د-صدقه دادن آن حضرت به فقرای مدینه

امام باقر علیه السّلام به گدایان و فقیران یثرب بسیار نیکویی می کرد.هنگامی که صدقات آن حضرت را بر نیازمندان مدینه شماره کردند به هشت هزار دینار بالغ گردید ⁽²⁾.امام باقر علیه السّلام هرروز جمعه یک دینار صدقه می داد و می فرمود:

صدقه دادن در روز جمعه چند برابر صدقه دادن در روزهای دیگر ثواب دارد ⁽³⁾.

تاریخ نویسان ذکر کرده اند که امام باقر علیه السّلام در میان اهل بیت از کم درآمدترین و پرهزینه ترین آنان بوده است ⁽⁴⁾.در عین حال آن حضرت آنچه که در دست داشته برای خوشی و راحتی فقرا و محرومان به آن ها می بخشیده است.راویان موارد بسیاری از این جود و بخشش بی نظیر ذکر کرده اند که در اینجا نمونه هایی از آن را می بینیم:

1.سلیمان بن قرم روایت کند که:امام باقر علیه السّلام گاه پانصد درهم،ششصد درهم تا هزار درهم به ما بخشش می نمود و هیچگاه از نیکوکاری نسبت به

برادران و همچنین کسانی که به امید کرم و بزرگواری به نزد آن حضرت می آمدند خسته و دلگیر نمی گردید ⁽¹⁾.

2.حسن بن کثیر گوید:به نزد امام محمّد باقر علیه السّلام رفته و شکایت نیازمندی خود و عدم رسیدگی و کمک یاران و اصحاب را به آن حضرت گفتم،امام باقر علیه السّلام از شنیدن این سخن متأثّر شده و فرمودند:بدترین برادران کسی است که در حال بی نیازی و دارایی دائم به تو سر بزند و با تو رابطه داشته باشد.امّا چون فقیر و نیازمند گردیدی با تو قطع رابطه کند.سپس به غلام خود امر کردند کیسه ای که در آن هفتصد درهم بود بیاورد و آن را به آن مرد داده فرمودند:این پول ها را به مصرف خود و خانواده ات برسان و چون تمام شد به من خبر بده ⁽²⁾.

3.امام باقر علیه السّلام همواره به کسانی که به مجلس درس ایشان رفت وآمد می نمودند بذل و بخشش داشته و به آنان از صد تا هزار درهم پول می دادند.آن حضرت مجالست و همنشینی با آنان را دوست می داشتند.از جمله آنان می توان به عمرو بن دینار و عبد اللّه بن عبید اشاره کرد.امام باقر علیه السّلام پول و لباس را به خانه آنان می فرستاد و می فرمود:ما از اوّل سال این ها را برای شما آماده کرده بودیم ⁽³⁾.

4.سلمی کنیز امام محمّد باقر علیه السّلام روایت می کند که:وقتی برادران دینی به نزد امام باقر علیه السّلام می آمدند،آن حضرت پیش از آنکه به آن ها از غذاهای گوارا بخوراند،لباس های خوب به آن ها بپوشاند و به آن ها درهم و دینار عطا کند نمی گذاشت تا از نزدش خارج شوند،سلمی امام باقر علیه السّلام را از این کار نهی کرد.

امام باقر علیه السّلام به او فرمودند:ای سلمی،در دنیا بعد از شناخت خداوند و معرفت دینی جز

برادران دینی به چه چیزی می توان امید داشت؟ ⁽¹⁾و آن حضرت همواره می فرمودند:

دنیا را فقط نیکویی به برادران،کسب معارف و شناخت خداوند زیبا کرده است ⁽²⁾.

عبادت امام باقر علیه السّلام

اشاره

امام ابو جعفر محمّد باقر علیه السّلام از پیشوایان اهل تقوا در تاریخ اسلام بوده است.آن حضرت چنان خدا را شناخته بود که شناخت خداوند همه جوهره ذات آن حضرت را پر نموده و با قلبی پر از انابه به درگاه خداوند حاضر می شده است.امام باقر علیه السّلام در عبادت و فرمانبرداری خداوند متعال نهایت اخلاص را به کار می آورده است.از جلوه های عبادت آن حضرت می توان به این نکته ها اشاره نمود:

الف-خشوع در هنگام نماز:

درباره آن حضرت گفته اند که چون به نماز می ایستاد از ترس خداوند رنگ رخسار مبارکش زرد می گردید ⁽³⁾.و این مطلب هیچ تعجّبی ندارد.چرا که آن حضرت عظمت خداوند متعال را درک کرده بود.خداوندی که جهان هستی را به وجود آورده و به آن حیات بخشیده بود.پس آن حضرت نیز همچون پرهیزگاران انابه کننده خدا را عبادت می نمود.

ب-نماز بسیار:

امام باقر علیه السّلام بسیار به نماز می پرداختند.حتّی گفته شده است که آن حضرت در شبانه روز یکصد و پنجاه رکعت نماز می خواندند ⁽⁴⁾و کارهای مربوط به مرجعیّت امّت و مسائل علمی آن حضرت را از بسیاری نماز

بازنمی داشت،چرا که نماز به جهت ارتباط و رشته محکمی که بین نمازگزار و خداوند متعال ایجاد می نماید محبوبترین و عزیزترین کار جهان در نزد امام باقر علیه السّلام بود.

ج-دعای امام باقر علیه السّلام در حال سجده:

مسلّم است که نزدیکترین حالت یک بنده به خداوند متعال حالت سجده است.از همین جا است که می بینیم امام باقر علیه السّلام همواره در حال سجود،قلب و احساسات خود را به سوی خداوند متعال منعطف کرده و خداوند را با دل بریدن کامل از همه چیز و در طبق اخلاص نهادن دل و روح،به مناجات می نشسته است.به همین جهت است که می بینیم در کتب ادعیه،دعاهای بسیاری برای حالت سجده از امام باقر علیه السّلام نقل گردیده است.از آن جمله:

1.اسحاق بن عمّار از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که آن حضرت فرمودند:من همیشه رختخواب پدرم را آماده می کردم و به انتظار آمدن آن حضرت می نشستم.هنگامی که آن حضرت به رختخواب می آمدند و به خواب می رفتند من برخاسته و به رختخواب خود می رفتم و می خوابیدم.در شبی از شبها آمدن آن حضرت به رختخواب به طول انجامید.من به جستجوی آن حضرت به مسجد رفتم.در آن وقت شب مردم به خواب رفته بودند و کسی در مسجد نبود.دیدم که آن حضرت در مسجد و در حال سجود است و کسی در مسجد غیر از آن حضرت نیست.من صدای ناله آن حضرت را شنیدم که در حال سجده می فرمود:

«سبحانک اللهم،أنت ربی حقا حقا،سجدت لک یا رب تعبّدا و رقّا،اللهم إنّ عملی ضعیف فضاعفه لی...اللّهم قنی عذابک یوم تبعث عبادک،و تب علیّ إنک أنت التواب الرحیم»؛

خداوندا تو پاک و منزّهی،خداوندا تو به حقیقت و باز هم به حقیقت پروردگار منی،خداوندا سجده من بر تو از روی تعبّد و بندگی است،خدای من،کارهایم در برابر ذات مقدّس تو ضعیف و کم است.تو کارهای مرا به لطف و کرمت زیاد کن...

خداوندا مرا از عذاب روز قیامت همان روزی که بندگانت را در پیشگاه خود به پا می داری حفظ کن.خداوندا توبه مرا بپذیر چرا که تو توبه پذیر مهربانی ⁽¹⁾.

2.ابو عبیده حذاء روایت می کند که:از امام باقر علیه السّلام در حال سجود شنیدم که می فرمود:

«اسألک بحق حبیبک محمد صلّی اللّه علیه و اله إلاّ بدّلت سیّآتی حسنات،و حاسبتنی حسابا یسیرا»؛

خدایا تو را به حقّ حبیبت محمّد صلّی اللّه علیه و اله سوگند می دهم که گناهان مرا تبدیل به حسنات نمایی و در هنگام حساب بر من آسان گیری.

سپس شنیدم که آن حضرت در دوّمین سجده خود فرمودند:

«اسألک بحق حبیبک محمد صلّی اللّه علیه و اله إلاّ ما کفیتنی مؤونة الدنیا،و کلّ هول دون الجنة»؛

خدایا تو را به حقّ حبیبت محمّد صلّی اللّه علیه و اله سوگند می دهم که مرا از طلب زادوتوشه دنیایم کفایت کنی و هر بلا و اندوهی که فرجامی جز بهشت داشته باشد.

سپس آن حضرت برای سوّمین بار به سجده رفته و در سجود خود فرمودند:

«أسألک بحق حبیبک محمد صلّی اللّه علیه و اله لمّا غفرت لی الکثیر من الذنوب و القلیل، و قبلت منّی عملی الیسیر»؛

خداوندا تو را به حقّ حبیبت محمّد صلّی اللّه علیه و اله سوگند می دهم که گناهانم را کم یا زیاد بیامرزی و عملم را اگرچه کم و ناچیز است از من بپذیری.

سپس امام باقر علیه السّلام برای چهارمین بار به سجده رفته و به محضر خداوند متعال عرضه داشتند که:

«أسألک بحق حبیبک محمد صلّی اللّه علیه و اله لما أدخلتنی الجنة،و جعلتنی من سکّانها، و لمّا نجیتنی من سفعات النار برحمتک،و صلّی اللّه علی محمد و آله»؛

خداوندا تو را به حقّ حبیبت محمّد صلّی اللّه علیه و اله سوگند می دهم که مرا وارد بهشت گردانده و از ساکنان آن قرار دهی و به لطف و رحمت خود مرا از زبانه های داغ آتش جهنّم برهانی و خداوند بر محمّد و آلش درود فرستد ⁽¹⁾.

این دعاها شدّت رابطه امام باقر علیه السّلام و انابه آن حضرت به درگاه حیّ متعال را نشان می دهد.

حجّ امام باقر علیه السّلام

امام ابو جعفر محمّد باقر علیه السّلام هنگامی که به حجّ خانه خدا مشرّف می شدند از همه علایق دنیوی به طور کامل بریده،به سمت خدا گرایش پیدا کرده و آثار خضوع و خشوع و بندگی خدا در چهره آن حضرت ظاهر می گردید.غلام آن حضرت،افلح می گوید:من با امام باقر علیه السّلام به سفر حجّ رفتم.هنگامی که امام باقر علیه السّلام قدم به درون مسجد الحرام نهادند،صدای آن حضرت به گریه بلند شد.

به آن حضرت عرض کردم:پدر و مادرم فدای شما باد،مردم همه منتظر شما هستند.اگر کمی صدای خود را در حال گریه پایین بیاوری بهتر است.

امام علیه السّلام به این کلام من اعتنا نکرد و فرمودند:وای بر تو ای افلح،من صدای خود را به گریه بلند می کنم،باشد تا خداوند نظر رحمتی به من بیاندازد و من به وسیله این نظر رحمت در روز قیامت رستگار گردم.

سپس امام باقر علیه السّلام خانه کعبه را طواف نمودند و به پشت مقام ابراهیم آمده و نماز خواندند.هنگامی که امام باقر علیه السّلام نماز را به پایان بردند دیدم که سجده گاه آن حضرت از اشک چشمانش خیس شده است ⁽¹⁾.

در یکی از سفرهای حجّ حاجیان دور آن حضرت را گرفتند.آنان به دور امام باقر علیه السّلام ازدحام کرده و درباره مناسک حج و دیگر مسائل دینی از آن حضرت سؤال می کردند.امام باقر علیه السّلام نیز به همه آن ها کاملا جواب می دادند.

مردم از وسعت دانش امام باقر علیه السّلام در شگفت شدند.در این میانه کسی سؤال کرد این شخص کیست؟در این هنگام بود که یکی از اصحاب امام باقر علیه السّلام به پا خواست و با صدای بلند گفت:

آگاه باشید که این شکافنده دانش پیامبران و آشکارکننده راه ها است،این بهترین کسی است که از پشت سرنشینان کشتی نوح به جا مانده است،این فرزند فاطمه عذراء و زهرای ارجمند است،این باقی مانده خدا در روی زمین است،وی رازدار جهان آفرینش پسر محمّد و خدیجه،علی و فاطمه است.این برافراشته چراغ هدایت دین خداست ⁽²⁾.

مناجات امام باقر علیه السّلام با خداوند متعال

امام باقر علیه السّلام در دل تاریک و ظلمانی شب با خدای خود نجوا می کرد.آن حضرت در مناجات خود چنین می فرمود:خدای من،مرا دستور دادی و من فرمان تو را اجابت نکردم،و مرا از انجام دادن بعضی کارها نهی کردی،امّا من آن کارها را انجام دادم.

حال،این بنده توست که در برابرت ایستاده است ⁽¹⁾.

یاد خداوند متعال

امام باقر علیه السّلام همیشه در حال ذکر و یاد خداوند متعال بوده اند.زبان آن حضرت در اکثر اوقات در حال ذکر و تسبیح و تقدیس خداوند متعال بوده در هنگام راه رفتن نیز ذکر می گفت،آن حضرت حتّی در هنگامی که با مردم سخن می گفت نیز از یاد خدا غافل نمی گردید.امام باقر علیه السّلام فرزندان خود را جمع می کرد و آنان را وامی داشت که تا هنگام طلوع خورشید به ذکر و یاد خداوند متعال مشغول شوند.آن حضرت همچنین فرزندان و اهل بیت خود را به خواندن قرآن امر می فرمود و آن دسته از بچّه ها را که قدرت بر خواندن قرآن نداشتند به ذکر خداوند فرمان می داد ⁽²⁾.

زهد و پارسایی در زندگی دنیا

امام باقر علیه السّلام در برابر همه زرق وبرق و شکوه و جلال ظاهری زندگی دنیا زهد و پارسایی پیشه کرده و از زروزیور و زینت دنیا رویگردان بود.آن

حضرت هرگز در خانه خود اثاثیه تجمّلاتی قرار نداد.بلکه همواره فرش مجلس آن حضرت حصیر بود ⁽¹⁾.

دیدگاه امام باقر علیه السّلام نسبت به زندگی دنیا دیدگاهی عمیق و از روی بصیرت بود.آن حضرت به تمام جنبه های زندگی دنیوی با روشن بینی کامل نگاه می کرد و از همین جهت بود که از همه لذّت های دنیوی پارسایی پیشه کرده و دل خاشع خود را به سوی خداوند متعال متوجّه ساخته بود.

از جابر بن یزید جعفی روایت شده است که گفت:امام محمّد باقر علیه السّلام روزی به من فرمودند:«ای جابر،من بسیار اندوهگین و نگران هستم».

جابر رو به آن حضرت کرده عرضه داشت:نگرانی و اندوه شما از چه سبب ایجاد شده است؟

امام باقر علیه السّلام در پاسخ جابر این گونه فرمودند:

ای جابر،هرکس که دلش در چشمه زلال دین خداوند عزّ و جلّ وارد شده باشد، ورود در این چشمه جوشان او را از آنچه غیر اوست مشغول می کند.ای جابر،دنیا چیست و چه ارزشی دارد و نهایت آن به کجا خواهد رسید؟آیا جز این است که نهایت دنیا و رسیدن آن مرکبی است که بر آن سوار شوی و یا لباسی که بپوشی و یا زنی که به دست آوری؟! ⁽²⁾.

درباره موضوع ترغیب مردم به زهد و پارسایی در دنیا و رو آوردن به خداوند متعال و بر حذر بودن از فریفتگی به زرق وبرق دنیا و مرتکب شدن گناه در آن،کلمات درربار فراوانی از امام باقر علیه السّلام نقل گردیده است.

در اینجا به بحث ویژگی های شخصیتی درخشان امام باقر علیه السّلام خاتمه می دهیم.

قسمت دوم

اشاره

بخش نخست پرورش امام باقر علیه السّلام

بخش دوم مراحل زندگی امام باقر علیه السّلام

بخش سوّم امام باقر در سایه سار جد و پدر علیهم السّلام

بخش نخست

پرورش حضرت امام باقر علیه السّلام

به واسطه تلاش های امام محمّد باقر علیه السّلام که عناصر شخصیتی اش از دو سبط پیامبر اکرم امام حسن و امام حسین علیهما السّلام گرفته شده و این دو ریشه بزرگ و دو نسب پاک در او جمع آمده و شاخه اش از رحم های پاک متفرّع گردیده است حیات فکری و علمی در جهان اسلام شکوفا گردید.

پدر بزرگوار آن حضرت سیّد السّاجدین و زین العابدین و درخشان ترین چهره در میان پیشوایان مسلمانان است.

مادر شریف آن حضرت نیز سیّده زکیّه پاک،بی بی فاطمه دختر امام حسن مجتبی علیه السّلام سرور جوانان اهل بهشت از زنان بزرگوار بنی هاشم بوده است، کنیه اش ام عبد الله ⁽¹⁾و امام زین العابدین علیه السّلام وی را به لقب صدّیقه ملقّب کرده بودند ⁽²⁾.امام صادق علیه السّلام درباره این بانوی محترمه این چنین اظهار نظر فرموده اند که:«او زنی بسیار راستگو بود و در آل حسن زنی به مانند او یافت نشده است» ⁽³⁾.امّا گذشته از همه این حرف ها در جلالت قدر این بانوی محترمه همین بس که پاره تن ریحانه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله[امام حسن مجتبی]بوده و در

خانه و خاندانی پرورش یافته که به تصریح آیه شریف قرآن در سوره مبارک نور خداوند متعال اجازه داده است تا آن خانه در قدر و مرتبه برافراشته شده و نام خداوند متعال در آن یاد شود.آری.در دامن پاک چنین مادری است که امام محمّد باقر علیه السّلام تربیت می شود.

نوزاد مبارک:جهان آفرینش بواسطه ولادت یافتن امام پاک ابو جعفر محمّد باقر علیه السّلام نورانی گردید.همان کسی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله سال ها قبل از ولادتش بشارت به دنیا آمدن او را داده و اهل بیت علیهم السّلام بی صبرانه منتظر ولادتش بوده اند.چرا که او نیز از جمله همان پیشوایانی بود که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بر امامت و رهبری آن ها تصریح کرده و آن ها را رهبران امّت خود دانسته،جایگاه و مقام و مرتبه آن ها را با مقام و جایگاه و مرتبه قرآن شریف یکسان می دانست.

ولادت این مولود پاک در شهر یثرب در روز سوّم ماه صفر سال پنجاه و شش هجری ⁽¹⁾و به قول دیگری در سال پنجاه و هفت هجری در روز جمعه اوّل ماه رجب به وقوع پیوسته است ⁽²⁾.آن حضرت سه سال ⁽³⁾و به قولی چهار سال کما این که خود حضرت نیز در روایتی به همین چهار سال اشاره نموده اند ⁽⁴⁾و به دیگر قول دو سال و چند ماه ⁽⁵⁾قبل از شهادت جدّ بزرگوارش امام حسین علیه السّلام در واقعه کربلا،به دنیا آمد.

بلافاصله پس از ولادت این مولود پاک مراسم ولادت برای آن حضرت به اجرا درآمد.اذان و اقامه در دو گوش مبارکش گفته شد و موهای آن حضرت را

تراشیده و به وزن آن موها نقره بر نیازمندان صدقه دادند.قوچی را نیز از آن حضرت عقیقه کرده و پس از قربانی گوشتش را به فقرا و نیازمندان صدقه دادند.

ولادت امام محمّد باقر علیه السّلام در زمان خلافت معاویه به وقوع پیوست.در زمانه ای که شهرهای اسلام از ظلم و ستم معاویه ناله و فریاد سرداده بودند.

دورانی که فجایع و مصیبت ها از ظلم و جور معاویه و والیان بیدادگرش که شهرهای اسلامی را از ظلم و ستم و ترور و بیداد آکنده می نمودند،موج می زد.

نامگذاری:ده ها سال قبل از ولادت امام محمّد باقر علیه السّلام جدّ گرامی اش رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله نام او را محمّد و لقبش را باقر قرار داد.این یکی از نشانه های نبوّت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بود.آن حضرت به مدد علم غیبی که داشت از آینده درخشان سلاله و نواده پاک خود خبر داد و اعلام کرد که او علم و دانش را در میان مردم منتشر می کند و بشارت آمدنش را به نسل های آینده داده،سلام و درود و تحیّات خود را به دست صحابی جلیل القدر خود جابر بن عبد اللّه انصاری برای او فرستاد.

کنیه:کنیه امام باقر علیه السّلام ابو جعفر بوده و غیر از این هیچ کنیه دیگری نداشته است ⁽¹⁾.

لقب های شریف امام باقر علیه السّلام:هرکدام از القاب شریف امام باقر علیه السّلام نشان از جنبه ای از شخصیّت عظیم آن حضرت بوده است.آن القاب عبارتند از:

1.امین

2.شبیه؛چراکه آن حضرت از نظر شکل و شمایل ظاهری شبیه جدّش

رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله بوده است ⁽¹⁾.

3.شاکر

4.هادی

5.صابر

6.شاهد ⁽²⁾

7.باقر ⁽³⁾،و این لقب از شایع ترین و مشهورترین القاب امام باقر علیه السّلام بوده است.تا جایی که حتّی امام صادق علیه السّلام را به همراه پدر بزرگوارش«باقرین» می نامند.البتّه این دو امام بزرگوار را از باب تغلیب که قاعده ای در ادبیّات عرب است«صادقین»نیز می نامند ⁽⁴⁾.

همه تاریخ نگاران و شرح حال نویسان که زندگی امام باقر علیه السّلام را به رشته تحریر درآورده اند بر این نکته اتفاق نظر دارند که ملقّب شدن امام باقر علیه السّلام به این لقب به خاطر این بوده است که آن حضرت همه رشته های دانش را مورد موشکافی قرار داده است.چرا که باقر از ریشه«بقر»و«بقر»در زبان عربی به معنای شکافتن است.آن حضرت تمام علوم و دانش ها را ریشه یابی کرده و مسائل پنهان و ناآشکار آن ها را کشف می نموده است ⁽⁵⁾.

قول دیگری نیز آمده است که ملقّب شدن آن حضرت به لقب باقر را به خاطر زیادی سجود آن حضرت ذکر نموده است.چراکه در اثر زیادی سجود

پیشانی آن حضرت حالت شکاف و باز شدن پیدا کرده بوده است ⁽¹⁾.

سلام و درود پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله به امام باقر علیه السّلام:تاریخ نویسان بر این نکته اتّفاق نظر دارند که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به صحابی بزرگوار خود جابر بن عبد اللّه انصاری مأموریّت داد تا سلام و درود آن حضرت را به نواده پاکش امام محمّد باقر علیه السّلام برساند.جابر بی صبرانه منتظر ولادت این مولود پاک بود تا این که سفارش پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله را به انجام برساند.هنگامی که امام محمّد باقر علیه السّلام به دنیا آمد و نوجوان رسیده ای گردید،جابر به ملاقات او رفت و سلام و درود پیغمبر را به او رساند.تاریخ نویسان داستان های متعدّدی درباره کیفیّت رساندن این پیام از جابر به امام محمّد باقر علیه السّلام نقل کرده اند که به تعدادی از آن ها اشاره می کنیم:

1.ابن عساکر نقل می کند:امام زین العابدین به همراه امام محمّد باقر علیه السّلام به نزد جابر بن عبد اللّه انصاری رفتند.جابر به امام سجّاد علیه السّلام عرضه داشت:ای فرزند رسول خدا،چه کسی به همراه شماست؟امام سجّاد علیه السّلام پاسخ دادند:

فرزندم محمّد همراه من است،ناگاه جابر برخواست و امام باقر علیه السّلام را گرفته به خود چسبانید و گریه کرد،سپس گفت:حال دانستم که گاه مرگم نزدیک شده است،ای محمّد!پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله بر تو سلام و درود فرستاده است.امام باقر علیه السّلام سؤال کرد:چگونه؟

جابر پاسخ داد:از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله شنیدم که درباره حضرت حسین بن علی علیه السّلام می فرمودند:

این پسر من دارای فرزند پسری می شود که به او علیّ بن الحسین می گویند.او سرور عبادت کنندگان است.هنگامی که روز قیامت برپا شد منادی ندا می کند که سرور عبادت کنندگان به پا خیزد.آنگاه علیّ بن الحسین به پا خواهد خواست.علیّ بن الحسین نیز دارای فرزند پسری خواهد شد که او را محمّد می نامند.ای جابر،هرگاه او را دیدی سلام مرا به او برسان،ای جابر بدان که مهدی این امّت از فرزندان همین پسر خواهد بود،و ای جابر بدان که تو پس از دیدن این پسرعمو چندانی نخواهی کرد ⁽¹⁾.

2.تاج الدّین بن محمّد نقیب حلب با سند خود از امام باقر علیه السّلام نقل می کند که فرمود:

من بر جابر بن عبد اللّه انصاری داخل شده و بر او سلام کردم.جابر به من گفت:

کیستی؟البتّه جابر در آن زمان نابینا شده بود،به او گفتم:من محمّد فرزند علیّ بن الحسین هستم،جابر گفت:پدر و مادرم به قربانت،نزدیک بیا.من به او نزدیک شدم،جابر دست مرا بوسید و می خواست پای مرا نیز ببوسد.من پای خود را کشیدم،آنگاه جابر گفت:بدان که پیامبر خدا بر تو درود و سلام فرستاده است،من به جابر گفتم:سلام و رحمت و برکات خداوند بر رسول خدا باد.امّا ای جابر جریان از چه قرار بوده است؟جابر گفت:روزی در نزد پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بودم.پیامبر به من فرمودند:ای جابر،تو پس از من عمری طولانی خواهی کرد،تا هنگامی که مردی از فرزندان مرا ببینی که به او محمّد بن علیّ بن الحسین می گویند.خداوند به او نور و حکمت عطا خواهد کرد.پس هرگاه او را دیدی سلام مرا به او برسان ⁽²⁾.

3.صلاح الدّین صفدی گوید:جابر همواره در کوچه های شهر مدینه قدم

می زد و زیر لب می گفت:ای باقر،چه وقت تو را ملاقات خواهم کرد؟روزی از روزها در یکی از کوچه های مدینه قدم می زد.در این هنگام به کنیزکی برخورد که پسربچه ای در دامان او بود.جابر به کنیزک گفت:این کودک کیست؟کنیزک پاسخ داد:این محمّد پسر علیّ بن الحسین است،ناگاه جابر کودک را گرفت و او را به سینه چسبانید و سر و دستش را بوسه داد و گفت:

فرزندم،جدّت پیامبر خدا بر تو سلام می رساند.سپس گفت:ای باقر،خبر مرگ مرا به من دادی.پس جابر در همان شب وفات کرد ⁽¹⁾.

ویژگی های ظاهری امام محمّد باقر علیه السّلام:ویژگی های ظاهری امام محمّد باقر علیه السّلام همانند ویژگی های ظاهری و شکل وشمایل جدّ بزرگوارش حضرت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بود ⁽²⁾.

آن حضرت همچنان که از نظر شکل وشمایل ظاهری شبیه جدّ بزرگوار خود حضرت نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و اله بود در اخلاق و ارزش های اخلاقی که از امتیازات آن حضرت بود نیز با آن حضرت شبیه و شریک بوده است.همان اخلاق والایی که باعث برتری پیامبر اکرم بر دیگر پیامبران بوده است.

یکی از معاصران آن حضرت اندام ظاهری امام باقر علیه السّلام را این گونه توصیف کرده است:امام باقر علیه السّلام قامتی متوسّط داشت و چهره اش گندم گون بود ⁽³⁾پوست صورتش لطیف و خالی بر چهره مبارک داشت،آن حضرت همچنین کمرباریک،خوش صدا و سربه زیر بوده است ⁽⁴⁾.

هوش بالا:امام باقر علیه السّلام در زمان طفولیّت یکی از پدیده های شگفت انگیز

هوش و ذکاوت بوده است.تا جایی که جابر بن عبد اللّه انصاری با همه پیری و مقام علمی بالایش به نزد آن حضرت می آمده و در پیشگاه آن حضرت زانوی شاگردی بر زمین زده و از او درس می آموخت.جابر از وسعت دانش امام باقر علیه السّلام و شناخت آن حضرت آن چنان مبهوت گردیده بود که می گفت:ای باقر،تو به مصداق آیه شریف قرآن که درباره حضرت یحیی-علی نبیّنا و آله و علیه السّلام-آمده است،حکمت را در هنگام طفولیّت از جانب خداوند دریافت نموده ای ⁽¹⁾.

صحابه نیز به علم و فضل گسترده و سرشاری که امام باقر علیه السّلام از خردسالی بدان ممتاز گردیده بود آگاهی داشتند.از همین رو در مسائل مشکلی که در فهم و جواب آن راه به جایی نمی بردند به محضر آن امام همام مشرّف شده و سؤال خود را از آن حضرت می پرسیدند.تاریخ نویسان آورده اند که مردی از عبد اللّه بن عمر مسأله ای پرسید که وی از جواب آن درماند.آن گاه به آن مرد گفت:به سوی آن پسر برو-و به سمت امام باقر علیه السّلام اشاره کرد-و از او مسأله ات را بپرس و هرگاه جواب تو را داد مرا نیز از آن جواب آگاه کن.مرد به سمت امام باقر علیه السّلام رفت و مسأله خود را با آن حضرت در میان گذاشت.امام باقر علیه السّلام در سنّ خردسالی جواب آن مرد را دادند.مرد به سمت ابن عمر رفت و جوابی که امام به او داده بودند برای او بیان کرد.ابن عمر که از فهمیدن جواب و بسیاری علم امام باقر علیه السّلام مبهوت شده بود امام علیه السّلام را این گونه ستایش کرد که:

«اینان خاندانی هستند که فهم آنان از عالم غیب می آید» ⁽²⁾.

خداوند متعال ائمّه اهل بیت علیهم السّلام را به دانش و فضیلت اختصاص داد و

آنان را به همان نیروی فهم و ادراک و حکمتی که پیامبران و رسولان خود را به آن مجهّز کرده بود مجهّز ساخت.تا جایی که هیچ مسأله ای بر هیچ یک از ائمّه اهل بیت علیهم السّلام وارد نمی گردید که جوابش از ایشان مخفی باشد.تاریخ نویسان آورده اند که امام باقر علیه السّلام در سنّ 9 سالگی به دقیقترین مسائل علمی پاسخ می دادند.

هیبت و وقار امام باقر علیه السّلام:در خطوط چهره امام باقر علیه السّلام هیبت و وقار پیامبران دیده می شد،آن حضرت با هیچ کس همنشین نگردید مگر این که هیبت او در دل آن همنشین افتاد.به نحوی که آن شخص وادار به تعظیم و بزرگداشت آن حضرت می گردید.آورده اند که«قتاده»فقیه اهل بصره با آن حضرت روبه رو شد و از هیبت آن حضرت دلش به اضطراب افتاده و گفت:

«من در نزد فقیهان بسیاری نشسته ام.من محضر صحابی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله ابن عبّاس را درک نموده ام.امّا از دیدن هیچ کدام از ایشان دلم این چنین مضطرب نشد که از دیدن شما و هیبت و وقارتان در دل من این اضطراب ایجاد شده است» ⁽¹⁾.

نقش نگین امام باقر علیه السّلام:نقش نگین انگشتری امام باقر علیه السّلام این جمله بوده است:«العزّة للّه جمیعا» ⁽²⁾.امام باقر علیه السّلام همچنین انگشتر جدّ بزرگوارش حضرت امام حسین علیه السّلام را به دست می کرد که نقش نگین آن این جمله بود:«انّ اللّه بالغ امره» ⁽³⁾و این مسأله نیز از جمله مسائلی است که بر انقطاع کامل آن حضرت به سمت خدا و بریدن از مادّیات زندگی و ارتباط شدید آن حضرت با مبدأ عالم حکایت دارد.

بخش دوم

مراحل زندگی حضرت امام باقر علیه السّلام

زندگی امام محمّد باقر علیه السّلام همچون سایر ائمّه معصومین علیهم السّلام به دو مرحله مشخّص تقسیم می گردد:

مرحله اوّل:مرحله قبل از به دست گرفتن رهبری شرعی عامّ که شامل رهبری فکری و سیاسی باهم بود.این مرحله،مرحله ولادت و پرورش یافتن تا زمان شهادت پدر بزرگوارش حضرت امام سجّاد علیه السّلام می باشد.

امام محمّد باقر علیه السّلام در این مرحله از حیات شریفش با جدّ بزرگوار خود حضرت امام حسین علیه السّلام و پدر بزرگوارش حضرت امام سجّاد علیه السّلام هم عصر بوده است.آن حضرت زمان اندکی را با جدّ بزرگوارش امام حسین علیه السّلام همزمان بوده است.مدّتی که حدّاکثر پنج و حدّاقل سه سال ذکر شده است.

امّا آن حضرت،با پدر بزرگوارش حضرت امام زین العابدین علیه السّلام حدود سی و چهار سال هم عصر بوده است.سالیانی بسیار سخت و دشوار.چرا که دولت اموی در این سال ها در اوج قدرت و جبروت خود قرار داشت.امام باقر علیه السّلام در طول این مدت در تحت رهبری و اوامر پدر بزرگوارش حضرت امام زین العابدین علیه السّلام بوده و همه موضع گیری ها و فعّالیت های آن حضرت با نظر و اجازه آن حضرت انجام می گرفته است.

زندگی امام باقر علیه السّلام در این مرحله از عمر شریفش معاصر با خلافت

معاویة بن ابی سفیان،یزید بن معاویه،معاویة بن یزید،مروان بن حکم،عبد اللّه بن زبیر،عبد الملک بن مروان و قسمت زیادی از خلافت ولید بن عبد الملک بود.

مرحله دوّم:این مرحله از حیات پربار حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام از شهادت پدر بزرگوارش حضرت امام سجّاد علیه السّلام در بیست و پنجم ماه محرّم الحرام سال 95 هجری آغاز می شود.این مرحله از زندگی امام باقر علیه السّلام مرحله ای است که آن حضرت مسئولیت رهبری روحی و فکری و سیاسی عامّ امّت اسلام را برعهده گرفتند.

براساس مکتب فکری اهل بیت علیهم السّلام مسئولیّت امامت شرعی تنها منحصر در رهبری روحی یا فقط رهبری سیاسی و اداره حکومت و دولت اسلام نیست.بلکه از نظر مکتب اهل بیت علیهم السّلام امامت،شامل هردو جنبه می شود.

امام باقر علیه السّلام در این مرحله از عمر شریفشان که حدود نوزده سال به طول انجامید،به ادامه راه امامان پیش از خود پرداخته و در این راه با الهام گرفتن از اجداد طاهرش علیهم السّلام و دانش ها و معارف و علومی که خداوند متعال از خزانه غیب به آن حضرت عطا کرده بود راه صحیح را برای تحقّق اهداف رسالت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله برگزید.

این امام بزرگوار در خلال این سال ها توانست دانش های مکتب اهل بیت علیهم السّلام را در همه عرصه های زندگی بر امّت اسلام عرضه نموده و نسل هایی از فقها و راویان را تربیت کرد که برای گروه نخبگان صالحی که خطّ رسالی صحیح اهل بیت را بپذیرند و در راه تحقیق اهداف والای آن بکوشند و چون بنیان استواری باشند.

امام باقر علیه السّلام در این مرحله از عمر شریف خود با روزهای آخر حکومت

ولید بن عبد الملک،همچنین ایّام خلافت سلیمان بن عبد الملک،عمر بن عبد العزیز،یزید بن عبد الملک و قسمتی از حکومت هشام بن عبد الملک هم عصر بوده و در زمان حکومت همین هشام و به دست یکی از کارگزاران ستمگر این خلیفه اموی به شهادت رسیدند.

امام باقر علیه السّلام در طول زندگی شریف خود همواره در مدینه منوّره ساکن بوده و به شهر دیگری کوچ ننمودند،امام باقر علیه السّلام در شهر مدینه نقش اوّلین معلّم و بزرگترین پیشوای حرکت علمی و فرهنگی را داشتند.آن حضرت مسجد جامع نبوی را تبدیل به دانشگاهی نموده بودند که در آن به شاگردان خود درس می دادند.

از همین دانشگاه بود که این امام بزرگ مجموعه ای از دانشمندان بزرگ را به جهان بشریّت عرضه کرد.دانشمندانی که شرق و غرب زمین را درنوردیده و دانش و معرفت را در آن پراکنده ساختند.دانشمندانی که همه قشرهای امّت اسلام در برابر شخصیّت های والای آنان سر تعظیم فرود آورده اند.

بخش سوم

حضرت امام باقر علیه السّلام در سایه سار جد و پدر

امام باقر علیه السّلام دوران زندگی در سایه سار جدّ گرامی و پدر بزرگوار خود را در زمانه ای گذراند که آکنده از حوادث و پدیده های اجتماعی و سیاسی مختلف بود که می توان این گونه آن ها را خلاصه نمود:

1.امام باقر علیه السّلام از بدو ولادت تا چهارمین سال از عمر شریف خود را در سایه جدّ بزرگوارش حضرت سیّد الشّهداء امام حسین علیه السّلام گذراند.امّا باتوجّه به هوش و ذکاوت ذاتی که از طفولیّت به آن حضرت از ناحیه خداوند اعطا شده بود،می توانست بر حوادث و وقایع اجتماعی و سیاسی که در اطرافش می گذشت آگاه شود.

امام باقر علیه السّلام در اوان طفولیّت با حادثه ای تلخ و جانگداز روبرو گردید.

حادثه ای که در آن عموها و اکثر مردان اهل بیت مطهر آن حضرت در آن به شهادت رسیدند.امام باقر علیه السّلام با دو چشم خود فاجعه عاشورا و کشته شدن جدّ بزرگوار خود امام حسین علیه السّلام را دید و خود نیز به حال اسارت به سوی حاکمان طاغوت صفت کوفه و شام برده شد و در تمام محنت ها و مصیبت های دردناکی که قلب ها از شنیدن آن به درد می آید با کاروان اسیران اهل بیت علیهم السّلام سهیم و شریک بوده است.

وی سخنان پدر تبدار خود را شنید که خطاب به طاغوت متکبّر زمانه،

یزید در شهر شام چنین گفت که:

«یا یزید!و محمد هذا جدی أم جدّک؟فإن زعمت أنه جدّک فقد کذبت و کفرت،و إن زعمت أنه جدّی فلم قتلت عترته؟!!»؛

ای یزید،این محمّد آیا جدّ من است یا جدّ تو؟اگر گمان کرده ای که او جدّ تو است بدان که دروغ گفته و کافر شده ای،و اگر گمان داری که او جدّ من است،چرا عترت و خاندانش را کشته ای؟!! ⁽¹⁾.

2.امام باقر علیه السّلام همچنین در سال 63 هجری شاهد واقعه حرّه بود.آن حضرت در سنّ 6 سالگی شاهد بود که چگونه اهل مدینه بر حکومت یزید شوریده،انقلاب کردند،و همچنین شاهد بود که چگونه بزرگان و فقیهان مدینه بیعت یزید فاسق و فاجر را شکستند ⁽²⁾.آن حضرت در همان سنّ خردسالی مدینه جدّش را دید که در زیر گام ستوران سپاه یزید بن معاویه افتاد و او سه روز این شهر مقدّس را بر سپاهیان خود مباح کرد تا براساس رسوم جاهلی آن را غارت کرده،اهلش را به قتل رسانده و متعرّض اعراض و نوامیس آن ها شوند ⁽³⁾.

3.از دیگر حوادث و پدیده هایی که امام باقر علیه السّلام در این عصر و زمان با آن روبرو بود انحرافات فکری بود که امویان برای پیشرفت سلطه و حکومت خود در جامعه رواج می دادند.مانند عقاید باطلی چون جبر،تفویض و ارجاء.

چرا که این مفاهیم امّت را در برابر حاکمان ستمگر وادار به تسلیم کرده و طغیان و سرپیچی آنان را از دستورات خدا و رسول،توجیه می نمود.

4.از دیگر پدیده های دوره زندگی امام محمّد باقر علیه السّلام در سایه پدر

بزرگوارش حضرت امام سجّاد علیه السّلام،پدیده انحراف سیاسی بود که در برنامه ریزی امویان برای تبدیل خلافت رسول اللّه به پادشاهی موروثی نمود پیدا کرد.آنان بر حسب این انحراف شوم حکومت را نسل اندرنسل به ارث برده و مناصب دولتی را بر دوستان و فامیل خود تقسیم می نمودند.

امام باقر علیه السّلام در این دوران در برابر یک مصیبت دیگر نیز قرار داشت و آن دشمنی بی حدّومرز امویان با علویان بود.این دشمنی را می توان در پدیده سبّ و لعن حضرت امام امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السّلام(که جدّ اعلای امام محمّد باقر علیه السّلام بود)بر بالای منابر در مدّت بیش از 60 سال به وضوح دید.

5.از دیگر رویدادهای برجسته دوران حیات امام باقر علیه السّلام نهضت های مسلّحانه پی درپی بر ضدّ حکومت اموی بعد از واقعه جاویدان کربلا بود.قیام مردم مدینه در سال 63 هجری،قیام توّابین در سال 65 هجری،قیام مختار بن ابی عبیده ثقفی و قیام زبیریان طرفداران عبد اللّه بن زبیر در سال 66 هجری، قیام مطرّف بن مغیرة بن شعبه در سال 77 هجری،تمرّد عبد الرّحمان بن محمّد بن اشعث در حکومت عبد الملک بن مروان در سال 81 هجری می تواند به وضوح این مسأله را برای ما آشکار کند ⁽¹⁾.

6.از دیگر پدیده های این دوران می توان به پدیده دردناک جعل احادیث اشاره کرد.در این برهه،این پدیده شوم به شدّت انتشار یافته و امویان از این وسیله برای حفظ و بقاء سلطنت خود استفاده شایانی می کرده اند.تا جایی که ابن طرفه که به نفطویه معروف است،در کتاب تاریخ خود آورده است که:

بیشتر احادیث جعلی که در فضایل صحابه وارد شده است،همه در ایّام

بنی امیّه و به خاطر تقرّب جستن به دربار آنان جعل شده است.چراکه آنان گمان می کردند با جعل چنین احادیثی بینی بنی هاشم را به خاک مالیده و از محبوبیّت بنی هاشم کم می کنند ⁽¹⁾.

7.اوضاع اخلاقی و اجتماعی امّت اسلام نیز در این دوران بسیار وخیمتر شده بود.چراکه یزید بن معاویه که خود را خلیفه مسلمانان می دانست به فسق مشهور شده بود.او شراب نوشیده،با سگان و میمون ها بازی می کرد و وقت خود را در میان مردان و زنان آوازخوان گذرانده و تمام طبقات امّت اسلام از این اوضاع اطّلاع داشتند.مروان بن حکم دست کمی از او نداشته بسیار بی آبرو و فاسد بود.اولاد و نسل او نیز همه بر شیوه و روش او بودند ⁽²⁾.

امویان در بین مسلمانان روح عصبیّت قومی را ترویج کردند.آنان کسانی را که نسب عربی داشته گرامی می داشتند و غیرعرب را می راندند.آنان روح نژادپرستی را ترویج کرده و با این کار وحدت صفوف اسلامی را شکافتند و در دل فرزندان جامعه اسلامی بذر شرّ و کینه کاشتند.

8.امام باقر علیه السّلام در این مرحله از عمر شریف خود در سایه پدری زندگی می کرد که با تمام وجود فعّالیت خود را برای بازسازی جامعه اسلامی و محکم کردن پایه های عقاید صحیح دینی به کار می برد.آنجا که امام زین العابدین علیه السّلام از طریق نشر ارزش های عقیدتی و اخلاقی از طریق دعاها و کارهایی چون املاء رساله حقوق و نظایر آن می کوشید تا یک جمعیّت صالح نظام مند به وجود آورد که کار ایجاد تغییرات بنیادین را در جامعه اسلامی برعهده بگیرد.

جامعه ای که روزبه روز به سمت سقوط پیش می رفت.امام باقر علیه السّلام نیز به مدّت

سی و سه سال در تمام گام ها و روش های مختلفی که پدر بزرگوارش حضرت امام سجّاد علیه السّلام در راه رسیدن به اهداف متوالی خود برمی داشتند،همراه بودند.

فعّالیت هایی همچون دعا،انفاق،آزاد کردن بردگان،تربیت مستقیم بردگان و آزادگان،که همه این ها جزء فعالیّت های برجسته امام زین العابدین علیه السّلام در این مرحله به شمار می آید.

9.امام باقر علیه السّلام در این دوران که در سایه ولایت پدر بزرگوار خود حضرت امام سجّاد علیه السّلام بود در برابر انقلاب ها و حرکت های مسلّحانه ای که در آن زمان به وقوع می پیوست همان موضع گیری را انجام می داد که پدر بزرگوارش در برابر آن ها همان موضع گیری را داشته است.امام سجّاد علیه السّلام در برابر نهضت های مسلّحانه ای که با هدف ساقط کردن نظام فاسد به پا می خواستند،به صورت غیرمستقیم،موضع ارشاد و تقویت داشت.آن حضرت هیچ گونه بهانه ای به دست حاکمان جور نمی داد تا به وسیله آن امام علیه السّلام را به همکاری با انقلابیان متّهم سازند.

10.امام باقر علیه السّلام در این برهه و در سایه پدر بزرگوارش امام زین العابدین علیه السّلام نقش برجسته ای در بنای کاخ رفیع دانش و معرفت اسلامی داشته است.آنجا که همواره در محافل عمومی حاضرشده و برای مردم سخنرانی کرده آنان را ارشاد می فرمود.آن حضرت به تفسیر قرآن پرداخته و احادیث نبوی شریف را به مردم می آموخت.امام باقر علیه السّلام در این دوران مردم را با فرهنگ و سیره مبارک نبوی آشنا می کرد.

11.از نظر تاریخی،تصریح امام سجّاد علیه السّلام بر امامت فرزندش امام محمّد باقر علیه السّلام پس از خود،به روایاتی که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و ائمّه بعد از آن حضرت صادر شده و تأکید بر امامت دوازده امام بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله داشت که همه

آن ها از قریش و بنی هاشم هستند و صحابه و تابعین همه،آن روایات را نقل نموده و اهل بیت علیهم السّلام نیز به آن استناد کرده اند بازگشت می کند.

از جمله این روایات که نام امام باقر علیه السّلام به شکل کاملا مشخّص در آن آمده روایتی است که جابر بن عبد اللّه انصاری آن را روایت می کند.قسمتی از این روایت چنین است:

«...پس گفت:ای پیامبر خدا،پیشوایانی که از فرزندان علیّ بن ابی طالب علیه السّلام خواهند آمد چه کسانی هستند؟پیامبر اکرم پاسخ دادند:

«الحسن و الحسین سیدا شباب أهل الجنة،سید العابدین فی زمانه علیّ بن الحسین، ثم الباقر محمد بن علیّ و ستدرکه یا جابر،فاذا أدرکته فاقرأه منّی السلام»؛

حسن و حسین،دو سرور جوانان اهل بهشت،سپس سرور عبادت کنندگان در زمان خود علیّ بن الحسین،سپس باقر،محمّد بن علی که ای جابر تو او را خواهی دید،و هنگامی که او را دیدی سلام مرا به او برسان ⁽¹⁾.

در روایت دیگری آمده است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به جابر بن عبد اللّه انصاری فرمودند:

«یولد لا بنی هذا ابن یقال له:علی،و هو سید العابدین...و یولد له محمد،اذا رأیته یا جابر فاقرأه علیه السّلام منّی السلام،و اعلم أنّ المهدی من ولده...»؛

این پسر من-امام حسین علیه السّلام-صاحب پسری خواهد شد که نام او علی خواهد بود، او سرور عبادت کنندگان است...او نیز صاحب فرزندی خواهد شد که نام او محمّد خواهد بود،ای جابر،هرگاه او را دیدی،سلام مرا به او برسان.ای جابر،بدان که مهدی این امّت از فرزندان این پسر خواهد بود ⁽²⁾.

امامان اهل بیت علیهم السّلام هرکدام این وصیّت را امامی بعد از امام به یکدیگر منتقل می نموده اند.حضرت امام امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السّلام به فرزند خود امام حسن مجتبی علیه السّلام این چنین وصیّت کرده است:

پسرم،بدان که پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله به من فرمان داده که تو را در امر امامت وصیّ خود گردانده و نامه ها و سلاح خود را به تو تسلیم کنم،چنان که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله خود نیز مرا وصیّ خویش قرار داد و نامه ها و سلاح خود را به من داد.همچنین پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به من دستور داد،تو را فرمان دهم هنگامی که مرگت فرارسید مقام امامت،نامه ها و سلاح خود را به برادرت حسین واگذار کنی.سپس رو به پسرش حسین کرد و فرمود:پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله همچنین به تو امر کرده است که امامت و نامه ها و سلاح را به این فرزند خود واگذار نمایی،سپس دست علیّ بن الحسین را گرفت و گفت:و پیامبر اکرم به تو دستور داده است که امامت و نامه ها و سلاح مربوط به امام را در هنگام مرگ به پسرت محمّد بن علی واگذار نمایی.پس سلام رسول خدا و سلام مرا به پسرت محمّد بن علی برسان ⁽¹⁾.

12.خود امام زین العابدین علیه السّلام نیز نظرها را به سوی امامت فرزندش امام محمّد باقر علیه السّلام جلب نموده و از هر فرصتی برای اعلام امامت آن حضرت استفاده می کرد.گاه در برابر همه پسران،گاه در برابر بعضی از پسران،گاه در برابر خواصّ و افراد مورد اعتماد خود.البتّه این اعلام ها به یک صورت نبوده و گاه به صورت تصریح و گاهی دیگر به صورت اشاره و کنایه بوده است.

مثلا وقتی که فرزندش عمر از سرّ اهمیّت دادن فراوان امام سجّاد علیه السّلام به امام باقر علیه السّلام سؤال کرد،امام سجّاد علیه السّلام در پاسخ او فرمود:

این بدان سبب است که امامت در فرزندان او باقی خواهد ماند تا روزی که قائم ما قیام کند و دنیا را پر از عدل و قسط نماید.پس او،هم امام است و هم پدر امامان ⁽¹⁾.

از یکی از دیگر فرزندان امام زین العابدین علیه السّلام به نام حسین نقل شده است که گفت:مردی از پدرم در رابطه با تعداد ائمّه سؤال کرد،پدرم به آن مرد پاسخ دادند:امامان دوازده تن می باشند که هفت نفر از آن ها از پشت این پسر خواهد بود و دست خود را بر روی شانه برادرم محمّد نهاد ⁽²⁾.

گاه نیز امام سجّاد علیه السّلام به خود امام باقر علیه السّلام تصریح می کرده و امامتش را به او یادآور می شدند.آن حضرت به امام باقر علیه السّلام می فرمودند:پسرم،من تو را پس از خود جانشین خود قرار دادم ⁽³⁾.

از ابو خالد روایت شده است که گفت:از امام سجّاد علیّ بن الحسین علیه السّلام پرسیدم:امام بعد از شما چه کسی است؟امام در پاسخ فرمودند:

«پسرم محمّد که علم و دانش را می شکافد» ⁽⁴⁾.

در آخرین باری که امام سجّاد علیه السّلام مبتلا به بیماری گردیده و از همان بیماری از دنیا رفتند،زهری به نزد امام سجّاد علیه السّلام آمد و از آن حضرت پرسید:ما پس از وفات شما به چه کسی مراجعه کنیم؟امام سجّاد علیه السّلام در پاسخ او فرمودند:ای ابا عبد اللّه به سوی این پسر من-به سمت فرزندش محمّد اشاره کرد-رجوع کنید.او وصیّ و وارث من و گنجینه دانش و معدن علم و شکافنده دانش هاست.

زهری به آن حضرت عرض کرد:ای پسر پیامبر خدا،چرا بزرگترین پسر خود را به وصایت برنگزیده ای؟امام سجّاد علیه السّلام در جواب او فرمودند:ای

ابا عبد اللّه،امامت به بزرگی و کوچکی سنّی نیست.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در مسأله وصیّت به امامت و پیشوایی این چنین به ما امر کرده است و این چنین در لوح و صحیفه نوشته شده است ⁽¹⁾.

در واپسین روزهای زندگی شریف امام زین العابدین علیه السّلام نیز آن حضرت همه پسران خود را جمع کرد.محمّد،حسن،عبد اللّه،عمر،زید و حسین،همه در کنار آن حضرت حاضر شدند.آنگاه امام سجّاد علیه السّلام در برابر همه پسران به پسر خود محمّد وصیّت کرد و امور سایر برادران را به او واگذار نمود ⁽²⁾.

امام سجّاد علیه السّلام در آخرین ساعات زندگی مبارک خود به تک تک فرزندانش که گرد او جمع آمده بودند نگاه می کرد.سپس آن حضرت رو به پسران خود که در گرد او جمع آمده بودند کرد،سپس نگاهی نیز به پسرش امام محمّد باقر نمود و گفت:ای محمّد،آن صندوق را بردار و به خانه ات ببر.سپس فرمود:

آگاه باشید که در این صندوق درهم و دیناری نیست.ولی آکنده از علم و دانش است ⁽³⁾.

قسمت سوم

اشاره

بخش نخست جهاد اهل بیت علیهم السّلام و نقش امام باقر علیه السّلام

بخش دوم رویدادهای مهم عصر امام باقر علیه السّلام

بخش سوّم نقش امام باقر علیه السّلام در اصلاح ناهنجاری ها

بخش نخست

اشاره

جهاد اهل بیت علیهم السّلام و نقش امام باقر علیه السّلام

ناگفته پیدا است که هر فعّالیّت تربیتی بر سه عنصر اساسی استوار است:

مربّی،نظام تربیتی و شخصی که مورد تربیت قرار می گیرد.و اگر کار تربیتی فاقد مربّی لایق یا فاقد نظام تربیتی صحیح باشد به انحراف کشیده شده و نتیجه موردنظر را نخواهد داد.

اسلام آمده است تا جامعه بشری را با رهبری هوشمندانه رسول خاتم حضرت محمّد مصطفی صلّی اللّه علیه و اله تربیت کند.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نیز در راه پرمشقّت تربیت بشر گام های بزرگی برداشت،آن حضرت توانست در سایه شریعت اسلام و نظام تربیتی آن از آن قبایل جاهل و بدوی،امّتی صالح و رشید بسازد.

امّا با وفات پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و پرکشیدن روح پاکش به سوی خداوند متعال امّت اسلامی مربّی صالح خود را از دست داد.این مطلب باعث فقدان اوّلین عنصر از سه عنصر اساسی عمل تربیت گردید.

از بین رفتن این عنصر باعث از بین رفتن دو عنصر دیگر نیز گردید.زیرا کسانی که رهبری قیام پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله را پس از او به دست گرفتند،از نظر دانش،عصمت،پاکی،قدرت،شجاعت و کمال،به هیچ وجه از شایستگی کافی برخوردار نبودند.

آری،کسانی پس از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله عهده دار رهبری قیام شدند که نه از

قدرت عصمت برخوردار بوده و نه در مفاهیم رسالت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله ذوب شده و نه هرگز قادر بودند امّت را از خطر انحراف از خطّی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله ترسیم کرده بود،حفظ کنند.انحرافی که هنوز عمق و ژرفا و برد تأثیر منفی آن بر دولت و امّت و شریعت ناشناخته بود و اصلا شاید امّت این جانشینی را فقط تغییری در شخص رهبر دیده و در خطّ رهبری هیچ گونه تغییر ظاهری را حسّ نمی کردند.

در چنین آشفته بازاری،ائمّه که از اهل بیت پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و اله بودند نقش بسیار بزرگی در حفظ و حراست از اسلام و محافظت از قیام و انقلاب اسلامی پیامبر اکرم و دولت آن حضرت ایفا کردند.ائمّه اطهار علیهم السّلام تا آنجا که در توان داشتند،در جهت حفظ امّت مسلمان از باقی ماندن در خطّ انحراف و در نتیجه وادادگی و فروپاشی اعتقادی آنان کوشش نمودند.آن بزرگواران به صورت کلّی دو خطّ اساسی را برای مقاومت در برابر انحراف بزرگی که تنها پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و اهل بیت اطهار او قادر به درک عمق خطر آن برای دین و دولت و امّت بودند در پیش گرفتند.

آن دو خطّ مشی اساسی که ائمّه علیهم السّلام طبق آن عمل می کرده و همه فعّالیت ها را در تحت آن خطوط انجام می دادند از این قرار است:

1.مقاوم کردن امّت در برابر فروپاشی فکری 2.اقدام برای به دست گرفتن زمام حکومت و رهبری انقلاب.

1.مقاوم کردن امّت در برابر فروپاشی فکری:پس از آن که نظام اسلامی به دست کسانی که صلاحیّت رهبری آن را نداشتند افتاد،ائمّه اطهار شروع به تقویت روحیه مقاومت در فکر و اندیشه مردم نموده و عناصر لازم برای ادامه حرکت با گام های استوار و در مسیر صحیح را به میزان لازم در اختیار آنان

قرار دادند.

2.اقدام برای به دست گرفتن زمام حکومت و رهبری انقلاب:ائمّه اطهار علیهم السّلام همواره مترصّد فرصت بودند تا بتوانند رهبری روحی،فکری و سیاسی جامعه را در دست گرفته،آثار انحراف را زدوده و رهبری را به جایگاه اصلی و طبیعی آن برگردانند تا عناصر سه گانه تربیتی فراهم آمده و امّت، جامعه،دولت و رهبری راستین باهم جمع آید ⁽¹⁾.

چنان که پیدا است،پیگیری خطّ دوّم که همان خطّ به دست گرفتن زمام امور دولت و ملّت باشد،محتاج برنامه ریزی دراز مدّت ائمّه معصومین علیهم السّلام بود.

چراکه باید شرایط مناسبی در جامعه ایجاد می شد که با مجموعه ارزش ها، هدف ها و احکام اصولی که رسالت اسلامی از جانب خداوند آورده است همخوانی داشته باشد.زیرا هدف از به دست گرفتن حکومت،رهبری امّت به نام اسلام پایا و به نام خداوندی است که برای انسان شریعتی نازل کرده که او را به کمالی که درخور اوست برساند.لذا است که تشکیل این حکومت و تحقّق این ارزش ها،اهداف و احکام محتاج صرف وقت بیشتری است.

از همین رو است که مشاهده می کنیم ائمّه اطهار علیهم السّلام در رابطه با به دست گرفتن زمام حکومت،پیروزی مسلّحانه سریع و آنی را برای اقامه ستون های یک حکومت اسلامی مستقرّ و پابرجا کافی نمی دانستند.بلکه آن را متوقّف بر آماده کردن یک ارتش عقیدتی می دانستند که به امامت و عصمت امام ایمانی مطلق داشته و در جهت تحقّق اهداف بزرگ آن امام به حرکت پرداخته و برنامه ریزی های آن حضرت را در عرصه حکومت پشتیبانی کرده و از اهداف

بلند امام در جهت مصالحی که خداوند برای زندگی امّت مقدّر فرموده است نگاهبانی نماید.

امّا می بینیم که خطّ اوّل که خطّ مقاوم سازی امّت است،با هیچ شرایط زمانی حتّی شرایط سخت منافات نداشته و قابل جمع است.از این رو می بینیم ائمّه اطهار علیهم السّلام حتّی در حالتی که می دانستند شرایط برای وارد شدن در معرکه به دست گرفتن زمام حکومت مناسب نیست،خطّمشی اول را دنبال می نمودند.

بیشترین نمود این خطّمشی در این بود که رسالت اسلام را از نظر فکری، روحی و سیاسی در ژرفای جان امّت اسلام جای دهند.این کار باعث می شد تا در فرض نابودی و سقوط حکومت اسلامی(دولت حاکم وقت)،عقاید مردم حفظ شده و دین اسلام از فکر و جان مردم بیرون نرود.ائمّه اطهار علیهم السّلام این مهمّ را با ایجاد هسته های بیدار در میان امّت،همچنین دمیدن روح رسالت در آن ها و تحریک عواطف صادقانه امّت در برابر رسالت اسلامی به انجام می رساندند ⁽¹⁾.

کار ائمّه اطهار علیهم السّلام در پی گیری این دو خطّمشی مستلزم ایفای نقش رسالی مثبت و فعّال و مستمر برای حفظ رسالت،امّت و دولت و حمایت مستمرّ از همه این ارکان بود.

از اینجا است که می بینیم هرگاه انحراف شدیدتر می شد،ائمّه اطهار علیهم السّلام تدابیر لازم را برای خنثی کردن آن انحراف اتّخاذ می نمودند.یا هرگاه برای اعتقادات اسلامی یا نظام اسلامی مسأله مشکلی پیش می آمد و رهبران

منحرف-به دلیل عدم شایستگی برای این کار-از چاره آن عاجز می شدند ائمّه اطهار علیهم السّلام برای ارائه راه حلّ و نگه داشتن امّت از خطرهایی که آن ها را تهدید می کرد،همواره پیشقدم بودند.

آن بزرگواران همواره پاسداران معیارهای عقیدتی در میان جامعه اسلامی بودند تا بدین وسیله از خطر نابودی امّت اسلام جلوگیری نمایند ⁽¹⁾.

از همین جا است که می بینیم نوع عملکرد ائمّه علیهم السّلام در عرصه های مختلف به دلیل تعدّد روابط،جوانب،مسئولیّت ها و اموری که برای آنان به عنوان یک رهبر بیدار و رشید که قصد پیاده کردن اسلام و به طور کلّی حفظ و حراست از انسانیّت را دارد به انواع مختلفی تقسیم می شود.

ائمّه اطهار علیهم السّلام مسئول پاسداری از میراث گرانبار رسول گرامی اسلام و ماحصل زحمات طاقت فرسای آن حضرت می باشند که در چهار نقطه ذیل تجسّم عینی یافته بود:

1.شریعت و رسالتی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از جانب خداوند تعالی آورده و در قالب قرآن کریم و سنّت شریف نبوی جلوه کرده بود.

2.امّتی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آن را به دست خود ساخته،پرداخته و تربیت کرده بود.

3.نظام سیاسی اسلامی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آن را به وجود آورد و دولتی که به دست خود آن را بنیان نهاد و ارکان آن را مستحکم ساخت.

4.رهبری نمونه ای که خود آن حضرت آن را تحقّق بخشیده و از میان اهل بیت پاکیزه خود-صلوات اللّه علیهم اجمعین-کسانی را که شایستگی

برای این کار را داشتند تربیت نمود.

حال اگر امکان نگهداری این مرکز رهبری برای رهبران الهی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به دستور خداوند تعالی آن ها را برای این کار معیّن کرده بود وجود نداشت،این مطلب مانع از این نمی شد که آن رهبران شرعی تا آن جا که شرایط عملا اجازه بدهد به مسئولیّت خطیر حفاظت از جامعه اسلامی و پاسداری از دولت اسلامی در برابر خطر فروپاشی بپردازند.

همچنان که اگر روزی دولت اسلامی به کلّی سقوط می کرد مانع از همّت گماردن رهبران واقعی امت اسلام بر جلوگیری از نابودی امّت اسلام و حفاظت از رسالت و شریعت اسلامی در برابر خطر فروپاشی و اضمحلال کامل نمی بود.

از این رو است که حیطه های فعالیت ائمه علیهم السّلام بر حسب اختلاف اوضاع و شرایط از تنوع برخوردار می باشد این اختلاف اوضاع و شرایط بدین قرار می باشند:

-نوع حکومت وقت.

-میزان فرهنگ،بیداری،ایمان امت و میزان شناخت آنان از ائمه علیهم السّلام و اندازه متابعت آنان از حاکمان منحرف.

-نوع شرایط حاکم بر نظام و دولت اسلامی.

-میزان پایبندی حاکمان به اسلام.

-نوع ابزاری که حاکمان برای تقویت حکومت و استحکام سیطره خود از آن استفاده می کردند.

در این شرایط،ائمه علیهم السّلام در برابر حکومت ها و رهبری های منحرف زمان خود فعالیت مستمری داشتند که در بازداشتن حاکم جائر از فزونی انحراف

جلوه گر می شد،حال این کار با موعظه های زبانی متحقق می گردید یا در شرایطی که خطر نابودی اسلامی را تهدید می نمود با قیام مسلحانه-چون قیام امام حسین علیه السّلام در برابر یزید بن معاویه-و تا پای جان در این راه ایستادگی می کردند.

زمانی نیز به رغم یاری رسانی های غیرمستقیم ائمه علیهم السّلام به دولت اسلامی در هنگام تهدید خطر از سوی کفار،مبارزه ائمه علیهم السّلام به صورت ایجاد و تقویت دائمی جریان های مخالف به جهت متزلزل کردن رهبری منحرف نظام اسلامی جلوه گر می گردید.

ائمه علیهم السّلام همچنین در زمینه تربیت اعتقادی،اخلاقی و سیاسی امت نیز نقش فعال و مستمری داشتند،این رسالت با تربیت اصحاب دانشمند و به وجود آوردن کادر علمی و شخصیت هایی که برای جامعه نقش الگو داشته باشند عملی شد،کسانی که به انتشار بیداری و فکر اسلامی،پاسخگویی به شبهاتی که در طول زمان در زمینه فهم رسالت و شریعت پیدا می شد و روبرو شدن با جریان های فکری منحرف وارداتی،جریان های منحرف سیاسی و شخصیت های به ظاهر علمی منحرفی که آلت دست و تأییدکننده حکومت حاکمان منحرف بودند،همت گماشتند.

آنان برای رهبری منحرفی که قدرت را در دست داشت جایگزین مناسبی از جهت فکری،اخلاقی و سیاسی ارائه کردند که در رهبری مشروع اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام ظهور و بروز پیدا می کرد این اشخاص میزان شناخت مردم از اهل بیت علیهم السّلام و ایمان امت نسبت به آنان را افزایش داده و آنان را به امامت و رهبری ائمه علیهم السّلام برمی انگیختند.

علاوه بر این امور،وارد شدن خود ائمه علیهم السّلام به عرصه زندگی عموم مردم و

ارتباط مستقیم با آنان و ایجاد رابطه عاطفی با قشر وسیعی از مسلمانان خود عامل مضاعفی در این راه بود.

رهبری مردمی فراگیری که اهل بیت علیهم السّلام قرن ها از آن بهره مند بودند تصادفا یا به واسطه انتساب به پیامبر به وجود نیامده بود،چراکه بسیار بودند افراد دیگری از منسوبان پیامبر صلّی اللّه علیه و اله که از چنین جایگاهی برخوردار نگردیدند، زیرا امت اسلام منزلت رهبری خود را مجانی به کسی نداده و تا کسی در عرصه های مختلف مشکلات،غم ها و مسائل مورد توجه مردم از خود سخاوتمندانه مایه نگذارد به رتبه حکومت بر دل ها نایل نخواهد گشت.

این چنین بود که اسلام علیرغم تغییر و مسخ شدگی راهکارهای پیاده شدن عملی،از حیث نظری سالم از انحراف باقی مانده و امت اسلامی به امتی بدل گردید که در برابر هجوم فکری و سیاسی بیگانگان ایستادگی کرده و توانست در درازمدت قدرت خود را بازیابد که آثار آن را حتی پس از قرن های سقوط و از هم گسیختگی،در قرن معاصر مشاهده می کنیم.

ائمه معصومین علیهم السّلام تمام این پیروزی ها را به واسطه همت گماردن به تربیت مجموعه صالحی که به امامت ایشان ایمان داشتند به دست آوردند،آن بزرگواران به رشد بیداری و ایمان در دست پروردگان خود از طریق برنامه ریزی برای سلوک آنان،پشتیبانی دائم فکری و تقویت آنان با همه روش های مؤثر در پایداری جهت فائق آمدن بر سختی ها پرداخته و پیروان خود را به سپاهی عقیدتی-رسالی بدل کردند که با دل مشغولی های این رسالت زیسته و شب وروز در راه نگاهداری و نشر و پیاده کردن آن تلاش می نمودند.

مراحل حرکت مبارزاتی ائمه طاهرین علیهم السّلام

زمانی که به تاریخ اهل بیت علیهم السّلام مراجعه می کنیم و شرایطی که در آن زمان آن ها را احاطه کرده بود از یک طرف و نحوه برخورد و موضع گیری های عمومی و خصوصی ائمه علیهم السّلام را از دیگرسوی مورد توجه قرار می دهیم می بینیم که آن ها را می توان به سه مرحله و عصر تقسیم بندی کرد که علیرغم اشتراک در بسیاری از شرایط و موضع گیری ها با ملاحظه مجموعه ای از حوادث که تعیین کننده خط فاصل میان هرکدام از این سه دوره است از هم قابل تفکیک می باشند.

اولین مرحله از زمان وفات پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آغازشده و در زمان امامت حضرت علی،امام حسن،امام حسین و امام سجاد علیهم السّلام جلوه گر بوده است، این مرحله به تعبیری مرحله جدا شدن از پیامدهای انحراف بعد از پیامبر بود، این بزرگواران اگرچه امکان براندازی رهبری منحرف را نداشتند،اما با هدف حفظ عناصر اصلی رسالت دست به عملیات مصون سازی زده موفق به آشکار کردن نادرستی آن رهبری برای امت و صیانت از اصل رسالت اسلامی شدند.

به طور کلی ائمه علیهم السّلام علاوه بر کوشش فراوان در جهت ایجاد و تشکیل مجموعه مؤمن و صالحی به رهبری خود،هیچگاه در امور مربوط به نظام اسلام و امت مسلمان،امت و دولت را از حمایت خود بی نصیب نمی گذاشتند.

دومین مرحله مبارزاتی ائمه علیهم السّلام که از نیمه دوم زندگانی شریف امام سجاد علیه السّلام آغاز و تا زمان امام کاظم علیه السّلام امتداد یافته است دارای دو ویژگی عمده است:

1.پس از توفیق ائمه علیهم السّلام در آشکار ساختن نادرستی خط خلافت و

حساس کردن مردم نسبت به عوامل تشدیدکننده انحراف پس از وفات رسول الله صلّی اللّه علیه و اله در مرکز رهبری عالم اسلام،کوشش آن بزرگواران در این راه مصروف شد که دستگاه خلافت را از نظر قدرت دفاع علمی و اعتقادی خلع سلاح کنند چراکه دستگاه برای نگهداری خود به تقویت گروهی از عالم نمایان و محدثان که مصداق بارز(وعاظ السلاطین-واعظان درباری)بودند پرداخته بودند تا با تأیید ایشان و ترویج ولایت آنان به حکومت خود رنگ و لعاب شرع دهند

2.دومین ویژگی این مرحله از مبارزه ائمه علیهم السّلام پرورش طبقه درستکاری بود که شالوده آن در مرحله اول مبارزه ریخته شده بود ایشان در این مرحله به تهیه طرح تفصیلی و تشریح خط رسالت که خود[از جانب خدا]امین بر اجرای آن بودند پرداختند که آثار آن در تبیین و انتشار آموزه های نظری اسلام امامیه و تربیت نسل هایی از دانشمندان براساس فرهنگ اسلام امامی در مقابل خط دانشمندان دست پرورده خلفا(وعاظ السلاطین)جلوه کرده است.

علاوه بر این مسئولیت پاسخگویی به شبهات وارده و نمودار ساختن نادرستی فرقه های مذهبی که از سوی خلفا یا دیگران اختراع می شد را نیز بر دوش می کشیدند.

ائمه علیهم السّلام در این مرحله برای متزلزل کردن حکومت ها و رهبری های منحرف از هیچ کوششی فروگذار نمی کردند،این کار ضمن پشتیبانی از بعضی حرکت های مخالف با قدرت حاکم خصوصا حرکت هایی که جنبه انقلابی داشته و بعضی از آن ها با تکیه زدگان بر کرسی خلافت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله پس از قیام امام حسین علیه السّلام رودررو می شدند،انجام می گردید.

سومین مرحله از این مبارزه از نیمه پایانی زندگی امام کاظم شروع شده و در زمان امام مهدی علیه السّلام پایان یافته است.

پس از ایمن سازی مجموعه صالح و ترسیم مفصل خطمشی عقیدتی، اخلاقی و سیاسی،در مرحله دوم مبارزاتی،طبیعتا برای خلفا معلوم شده بود که قدرت رهبری اهل بیت علیهم السّلام به جایی رسیده است که دیگر آماده به دست گرفتن حکومت و بازگرداندن جامعه اسلامی به جایگاه حقیقی آن می باشد و این مطلب موجب عکس العمل و موضع گیری خلفا در برابر ائمه علیهم السّلام شده بود.

موضع گیری ائمه علیهم السّلام نیز در قبال خلفا نیز به نوع موضع گیری خلفا در برابر آنان بستگی داشته و با تغییر موضع گیری خلفا مواضع ائمه علیهم السّلام نیز در قبال آن ها تغییر می کرد.

چون ائمه علیهم السّلام احتمال می دادند که پس از آشکار شدن نادرستی و دروغ خلفا برای مردم و آگاهی خلفا از جایگاه مردمی ائمه علیهم السّلام که برای امت اسلام به مثابه تجسم عینی یک حکومت شرعی واقعی به شمار می آمدند،به اضافه رویارویی دائم ائمه علیهم السّلام با آنان دیگر خلفا به آنان اجازه باقی ماندن در متن جامعه و فعالیت آزادانه را نخواهند داد،بیشترین اهتمام ائمه علیهم السّلام درباره مجموعه صالحی بود که خود آنان را تربیت کرده و خطمشی مبارزه را به آنان آموخته بودند آن بزرگواران بیشترین تأکید را بر ایمنی بخشی و خودکفا کردن این جماعت داشتند تا بتوانند به دور از رهبر نیز فعالیت خود را حفظ کنند.

از اینجا است که پدیده تربیت فقیهان و ارجاع دادن مردم به آن ها نمود پیدا می کند تا فقها برای زمان غیبتی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله وعده آن را داده و پایان آن را جز خدا نمی داند برای حل وفصل مشکلات و امور جامعه آزموده شوند.

بدین ترتیب ائمه علیهم السّلام توانستند ضمن یک برنامه ریزی درازمدت از پیشرفت انحراف رو به تزاید حکومت و رهبری اسلامی که می رفت تا به جدایی امت از اسلام اصیل و در نتیجه محو و نابودی کامل شریعت و رسالت

الهی منجر گردد جلوگیری کنند.

آنچه که از دور شدن امت از اسلام اصیل جلوگیری کرد این بود که نمونه دیگری از اسلام به آنان عرضه شد که از نظر ارزش ها و اهداف اصیل و عاری از پیرایه ها بود این نمونه اصیل اسلام را مسلمانان بیدار به رهبری ائمه اهل بیت علیهم السّلام به جامعه عرضه کردند اهل بیتی که خداوند آلودگی را از خاندانشان زدوده و آنان را پاک و پاکیزه گردانده است.

تأثیر رویّه ائمه اطهار علیهم السّلام تنها برای شیعیان که معتقد به امامت آن بزرگواران بودند نبود بلکه بازتاب بزرگی در تمام جهان اسلام داشت.ائمه علیهم السّلام برای پیاده کردن اسلام تز خاص خود را داشتند و مدعی رهبری جهان اسلام بودند و اگرچه جز تعداد معدودی از میان امت اسلام به این دعوت پاسخ مثبت ندادند اما از آنجا که این تز نمودارکننده نمونه صحیح و تعیین کننده خطمشی واضح و صریحی در زمینه های اجتماعی،سیاسی،اقتصادی،اخلاقی،عبادی و...بود توانست با همه جامعه مسلمان آن روزگار ارتباط برقرار نموده و آنان را به مرور زمان وادار به نگاهی نو از دیدگاهی نو به اسلام نماید،نگاهی از دیدگاهی غیر آن که نظام حاکم بر زندگی آنان بر ایشان تحمیل کرده بود،جامعه اسلامی به برکت این دیدگاه به مراقبت از اسلام پرداخته و آن را به پا می داشتند ⁽¹⁾.

ما در قسمت چهارم به صورت مفصل به برنامه ای که اهل بیت علیهم السّلام آن را پیاده کرده و رویه ای که امام باقر علیه السّلام برای ساخت گروه صالحان در پیش گرفتند خواهیم پرداخت.

بخش دوم

اشاره

رویدادهای مهم عصر امام باقر علیه السّلام

اگر بخواهیم به ویژگی های این مرحله از زندگی امام باقر علیه السّلام که مرحله رهبری امّت اسلامی پس از شهادت پدر بزرگوارش حضرت امام زین العابدین علیه السّلام می باشد دسترسی پیدا کنیم،لازم است نخست حوادث مهمّی که در این مرحله از زندگی شریف امام باقر علیه السّلام در جامعه اسلامی به وقوع پیوسته بررسی نماییم و میزان ارتباط این حوادث را با امام باقر علیه السّلام به عنوان کسی که در زمان زندگی پدر بزرگوارش نامزد رهبری امّت بوده و پس از پدر بزرگوارش عملا رهبری را نیز در دست گرفته است مورد تحقیق قرار دهیم.

پایه های حکومت اموی از طایفه بنی مروان در ایّام عبد الملک بن مروان محکم گردید.چراکه او اوّلین حاکم مقتدر مروانی بود که اقدامات سیاسی او پایه گذار بسیاری از حوادث و پدیده های این برهه از زمان بود که ما قصد تحقیق آن را داریم.

بعضی از تاریخ نویسان آورده اند:عبد الملک بن مروان قبل از این که خلافت را به دست بگیرد،بسیار اظهار عبادت و زهد و تقوی می نمود،وی در حالی بشارت رسیدن خود را به خلافت دریافت کرد که قرآنی در دست داشته و مشغول خواندن آن بود.پس از این که خبر رسیدن به خلافت و حکومت را شنید،قرآن را بست،به کناری نهاده و خطاب به آن گفت:این آخرین باری بود

که با تو بودم.یا گفته اند که گفت:امروز روز فراق و جدایی میان من و تو است ⁽¹⁾.

عبد الملک بن مروان دارای صفات و ویژگی های نفسانی پست و منحطّی بود و می توان از میان صفات منحطّ او به این صفات اشاره نمود:

1.طغیان و ستمگری:منصور گوید:عبد الملک بسیار ستمگر بود.او هیچ اعتنایی به خوبی یا بدی کاری که انجام می داد نداشت ⁽²⁾.وی بسیار خونریز بوده،بویی از رحمت و عدالت نبرده بود.خودش در خطبه ای که پس از کشته شدن ابن زبیر ایراد کرد گفته است:از این پس هیچ کس مرا به پرهیزگاری و تقوای الهی امر نمی کند مگر این که گردنش را خواهم زد ⁽³⁾و عبد الملک اوّلین خلیفه ای بود که همگان را از سخن گفتن در محضر خلفا و نصیحت آنان منع کرد ⁽⁴⁾.

2.پیمان شکنی و خیانت:عبد الملک بن مروان بسیار پیمان شکن و خیانتکار بود.وی به عمرو بن سعید اشدق امان داد و به او وعده داد که پس از خود خلافت را به او خواهد سپرد.امّا با وی مکر کرده و او را کشت و سرش را برای اصحابش فرستاد ⁽⁵⁾.و حتّی مراعات پیوند نسب و خانوادگی که میان او و عمرو بن سعید بود را نیز نکرد.

عبد الملک بن مروان از عمرو بن سعید اشدق می ترسید،چراکه اگر او زنده می ماند برای از بین بردن حکومت بنی مروان برنامه ریزی می کرد.امّا عبد الملک پیشدستی کرده و او را به قتل رساند.امّا خداوند نیز از عبد الملک

انتقام کشید.چراکه او در میان مردم مسلمان ترس و وحشت را پراکنده کرد و ستمگری بود که در ریختن خون مسلمانان از حدّ در گذشته بود.

3.سنگدلی و خشونت:عبد الملک بن مروان بسیار سنگدل بود.رأفت و رحمت از دل وجان او رخت بربسته بود.تا جایی که در ریختن خون مسلمانان به ناحق از حدّ در گذشته بود.او در گفت وگویی که با امّ الدّرداء انجام داده بود به این مطلب اعتراف کرده است.امّ الدّرداء به او گفت:به من خبر رسیده که تو پس از آن همه عبادت و زهد و پرهیزگاری اکنون شراب نوشیده ای.عبد الملک بدون هیچ احساس گناهی در پاسخ او گفت:آری به خدا،البتّه خون های بسیاری نیز نوشیده ام ⁽¹⁾.

وی در زمان حکومت وحشت بار خود خانواده های بسیاری را در میان مسلمانان عزادار کرد.وی پس از آنکه عبد اللّه بن زبیر را به قتل رساند،در شهر یثرب خطبه ای خواند که در آن از سنگدلی بی حدّی که در نهانگاه جان خود داشت پرده برداشت.وی خطاب به مردم این چنین گفت:من دردهای این امّت را جز با شمشیر دوا نمی کنم تا این که همه شما را به اطاعت و فرمانبرداری خود درآورم ⁽²⁾.

4.بخل:عبد الملک بن مروان از شدّت خساست و بخل به لقب (رشح الحجاره)که کنایه از سنگی است که نم پس نمی دهد ملقّب گردیده بود ⁽³⁾.امّت اسلام در ایّام حکومت او با گرسنگی،فقر و محرومیّت دست به گریبان بودند.

بدعت های عبد الملک:عبد الملک از رسیدن تبلیغات ابن زبیر به اهل شام

بسیار بیمناک بود.چراکه می ترسید اهل شام را با این تبلیغات بر ضدّ او بشوراند،و از آنجا که مقرّ حکومت ابن زبیر در شهر مکّه بود،عبد الملک شامیان را از سفر حجّ منع کرد.شامیان به او گفتند:آیا ما را از سفر حجّ که فریضه ای است که خداوند متعال بر ما واجب کرده است بازمی داری؟ عبد الملک در پاسخ آنان گفت:ابن شهاب زهری از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله روایت کرده است که آن حضرت فرموده اند:جز به سوی یکی از این سه مسجد بار سفر(یعنی سفر حجّ)بسته نمی شود:مسجد الحرام،مسجد من در مدینه و مسجد بیت المقدّس.

وی با جعل این حدیث مردم را از حجّ خانه خدا بازداشت و آنان را به حجّ بیت المقدّس فرستاد.وی صخره مسجد بیت المقدّس را نیز ابزار مقاصد خود قرار داده و درباره آن این روایت را جعل کرد که رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله هنگامی که به معراج می رفت پا بر این صخره نهاده است و این صخره را برای مردم جایگزین کعبه نمود.او بر این صخره گنبد و بارگاهی ساخت و پرده های دیباج بر آن کشیده،پرده دارانی برای آن مقرّر کرد و به مردم فرمان داد تا همچنان که به دور کعبه طواف می کنند به دور این صخره طواف نمایند ⁽¹⁾.

عبد الملک مروان در هنگام خلافت خود حاکمان سابق بنی امیّه را مورد انتقاد شدید قرار می داد.وی در سخنرانی که در یثرب ایراد کرد،این چنین گفت:به خداوند سوگند که من نه خلیفه ای مستضعف هستم که مرادش از خلیفه مستضعف عثمان بود،نه خلیفه سازشکار هستم و مرادش از خلیفه سازشکار معاویه بود،و نه خلیفه سست رأی هستم که مراد او از خلیفه سست

رأی یزید بود.

ابن ابی الحدید به این کلمات عبد الملک بن مروان این گونه اعتراض کرده است:«این کسانی که عبد الملک از آنان این گونه بدگویی کرده است،پیشینیان و پیشوایان او هستند.آن ها کسانی هستند که به واسطه آنان عبد الملک به این مقام رسیده است و به پیشگامی و بنیانگذاری آنان به این ریاست دست یافته است،و اگر راه وروش پیشینیان و سپاهیان تا دندان مسلّح و حکومت ثابت و استوار و دست پرورده آنان نبود،عبد الملک بن مروان دورترین خلق خدا از مقام خلافت و نزدیکترین آنان به ورطه هلاکت بود.حتّی اگر روزی آرزوی چنین شرافتی را در سر می پروراند ⁽¹⁾.

پاره ای از جنایات عبد الملک:بدترین کاری که عبد الملک بن مروان در زمان خلافت خود به انجام رسانید،صدور فرمان فرماندهی و ولایت برای خونریز معروف تاریخ،حجّاج بن یوسف ثقفی بود.او امور مسلمانان را به دست این انسان مسخ شده که سنگدلی و شهوت خونریزی او در بین مردم مشهور بود سپرد.

عبد الملک بن مروان اختیارات بسیار گسترده ای به حجّاج بن یوسف ثقفی اعطا نمود.تا جایی که حجّاج در همه امور دولتی بنا به خواسته های خود دخل و تصرّف می کرد.خواسته هایی که هرگز پیرو منطق صحیح نبوده و جز منطق زور و استبداد را پذیرا نبود.این جنایتکار نیز از فرصت استفاده کرده و بدترین جنایت ها را نسبت به مردم انجام داد.او مردم را خوار و ذلیل نمود.

وی در شهرهای تحت نفوذ خود جوّی از بحران های سیاسی که تا آن زمان

سابقه نداشت ایجاد کرد.

بسیاری از دانشمندان و نیکان مسلمانان بر حجّاج خرده گرفتند.عمر بن عبد العزیز خود یکی از کسانی بود که بر کار حجّاج انتقاد داشته و از او خشمگین بود.حتّی نقل شده که عمر بن عبد العزیز درباره حجّاج گفته است:

اگر هر امّتی خبیث ترین فرد خود را به مسابقه بگذارد و ما حجّاج را در مقابل آنان بیاوریم ما پیروز میدان خواهیم بود ⁽¹⁾.

عاصم گوید:هیچ حرامی از خداوند متعال باقی نماند مگر این که حجّاج بن یوسف مرتکب آن گردید ⁽²⁾.

طاووس گوید:من حتّی تعجّب می کنم که کسی نامش حجّاج باشد و مؤمن باشد ⁽³⁾.

ابن عماد حنبلی در رابطه با حجّاج گوید:در سال 95 هجری خداوند متعال مردم مسلمان و شهرهای اسلامی را در شبی که برای امّت بسیار میمون و مبارک بود با مرگ حجّاج بن یوسف ثقفی آسوده نمود...حجّاج بن یوسف هیچگاه از خونریزی نمی توانست خودداری کند.ریختن خون مردمان و کشتن آنان بزرگترین لذّت حجّاج بود.به علاوه این که حجّاج جنایات بسیار بزرگی انجام داد ⁽⁴⁾.

زمانی که حجّاج به قصد سفر حجّ به سمت سرزمین حجاز می رفت، شخصی را به نام محمّد جانشین خود در عراق قرار داد.او در میان مردم سخنرانی کرد و به آنان گفت:من محمّد را در میان شما به عنوان والی قرار دادم.من به او سفارشی کردم که خلاف سفارش رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله درباره انصار

بوده است.پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله سفارش کرد که کار نیکو از نیکوکاران انصار پذیرفته شود و از گناه معصیت کارانشان گذشت شود.امّا من به او توصیه کردم کار نیک را از نیکوکاران شما نپذیرد و از گناهکاران شما به هیچ وجه گذشت نکند ⁽¹⁾.

دمیری گوید:حجّاج هیچگاه توان خودداری از خون ریختن را نداشت.

او خود از نفس خود خبر داده است که هیچ لذّتی را در دنیا به مانند کشتن مردم و ریختن خون آنان و ارتکاب کارهایی که کسی را جز او یارای انجام دادن آن است نمی داند ⁽²⁾.

وی کشتار مردم را از حدّ گذرانده بود.تاریخ نویسان تعداد کسانی را که حجّاج به بدترین وجه آنان را به قتل رسانیده بود-گذشته از کسانی که در جنگ ها کشته بود-صد و بیست هزار نفر ⁽³⁾و به قولی صد و سی هزار نفر ذکر کرده اند ⁽⁴⁾.

حجّاج خود نیز رسما به ریختن خون های ناحقّ توسّط خود اعتراف کرده است.آنجا که گفت:به خدا سوگند می خورم که امروزه در روی زمین کسی را نمی شناسم که جرأتش در ریختن خون بیشتر از من باشد ⁽⁵⁾.

حتی خود عبد الملک که خلیفه بود نیز از زیاده روی او در خونریزی ناراحت بود،اما حجاج به این مسئله اعتنایی نمی نمود ⁽⁶⁾.

حجّاج به بهانه این که بسیاری از قاریان و افراد عابد و زاهد جامعه قیام ابن اشعث را تأیید کرده بودند شمشیر در میان آنان نهاد.از جمله کسانی که

حجّاج آنان را به بدترین نحوی به شهادت رساند،سعید بن جبیر یکی از مشهورترین عالمان و زاهدان کوفه است.هنگامی که خبر مرگ سعید بن جبیر به حسن بصری رسید،گفت:به خدا سوگند که سعید بن جبیر در زمانه ای به قتل رسید که اهل زمین از مشرق تا مغرب به دانش او محتاج بودند ⁽¹⁾.

گروهی از دانشمندان و افراد سرشناس مسلمان حکم به کفر و الحاد حجّاج صادر کرده اند.از آن جمله اند:سعید بن جبیر نخعی،مجاهد،عاصم بن ابی النّجود،شعبی و دیگران ⁽²⁾.

این حکم به خاطر توهینی بود که حجّاج نسبت به پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و اله انجام داده و عبد الملک بن مروان را از نظر فضیلت بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله ترجیح داده بود.این مطلب زمانی صورت پذیرفت که او در برابر مردم به خطبه ایستاد و چنین گفت:ای خدا،آیا فرستاده تو بافضیلت تر است یا جانشینت که مراد او از فرستاده خداوند پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و جانشین خداوند عبد الملک مروان بود ⁽³⁾.

حجّاج از کسانی که به زیارت قبر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می رفتند انتقاد کرده و آنان را این گونه به باد مسخره می گرفت که:خدا آن ها را مرگ دهد که گرداگرد چند تکّه چوب و استخوان پوسیده طواف می کنند.چرا آنان گرداگرد قصر امیر المؤمنین عبد الملک طواف نمی کنند؟آیا آنان نمی دانند که جانشین هرکس بهتر از رسول و فرستاده اوست؟! ⁽⁴⁾.

زمان حکومت این خبیث(حجّاج بن یوسف)آکنده از انبوه جرایم و جنایات بود.وی شیعیان اهل بیت را بسیار آزار داد و کمر به قتل آنان بسته،

خانواده هایشان را عزادار کرد.در همین وقت بود که عبد الملک بن مروان به او نامه نوشت و گفت:مرا از ریختن خون پسران عبد المطلّب بازدار.چراکه ریختن خون آنان باعث علاج جنگ و مبارزه نمی شود.چراکه من آل حرب را دیدم که چون حسین بن علی را کشتند،حکومت از خاندانشان بیرون رفت ⁽¹⁾.

امّا در عین حال حجّاج بسیار متعرّض علویان و پیروان آنان می گردید و دست او در کشتار و ریختن خون آنان باز بود.او کار را به جایی رساند که مردم دوست داشتند با القابی چون زندیق نامیده شوند،امّا به عنوان شیعه علی نامیده نشوند ⁽²⁾.

تاریخ نویسان گفته اند:بهترین چیزی که باعث تقرّب در نزد حجّاج می بود این بود که کسی در نزد او از امام امیر المؤمنین علیه السّلام بدگویی نماید.آورده اند که روزی یکی از جیره خوارانش که از طبقه پست و فرومایه و بی ادب جامعه بود در نزد حجّاج نعره اش را بلند کرد که:

ای امیر،خاندان من به من ستم کرده و مرا علی نامیده اند.در عین حال من فقیر و مسکینم و به کمک امیر محتاج.حجّاج از شنیدن این سخن خوشحال شد و بدو گفت:به نکته لطیفی اشاره کردی و به همین جهت من تو را به فرمانداری فلان منطقه منصوب کردم ⁽³⁾.

به هرحال در زمان فرمانروایی این جلاّد،اتباع اهل بیت همه طعمه شمشیرها و نیزه ها بودند.وی آنان را به شدّت مورد آزار قرار می داده، می کشت.او شیعیان را حتّی در زیر سنگ ها جست وجو می کرد و بسیاری از

آنان را به زندان فرستاد.حجّاج جوّی از قتل و کشتار در میان جامعه به وجود آورد که حتّی در زمان زیاد بن ابیه و فرزندش عبید اللّه بن زیاد نیز مانندی برای آن دیده نشده است.

کوفه در ایّام این فرد جبّار بدترین محنت ها را تحمّل کرد.او در شهر کوفه به مجرّد ظنّ و تهمت به کسی او را به قتل می رساند.حجّاج در کوفه سخنرانی شدید اللّحنی نسبت به مردم انجام داد که در آن سخنرانی نه حمد خدا به جای آورد و نه بر پیامبر درود فرستاد.در آن سخنرانی آمده است:

ای اهل عراق،ای اهل تفرقه و دورویی،ای از دین برگشتگان بداخلاق، بدانید که امیر المؤمنین-عبد الملک بن مروان-هنگامی که چوبه های تیر ترکش خود را گرد می آورد مرا یافت و دید که من محکمترین و نشکن ترین تیر ترکش او هستم.پس شما را به وسیله من به تیر زد.او برای سرپرستی شما به من شلاّق و شمشیری داد.امّا شلاّق افتاد و شمشیر در دست من باقی ماند ⁽¹⁾.

سپس حجّاج ادامه داد:به خدا سوگند که من در میان شما چشمانی خیره و گردن هایی کشیده شده و سرهایی رسیده می بینم که وقت چیدن آن است.

بدانید که من همان کسی هستم که این سرها را از گردن ها بردارم.من از همین حالا عمّامه ها و محاسن خون آلود را می بینم ⁽²⁾.

حجّاج سپس این شعر را خواند:

«من آن بلندآوازه آگاه و صاحب نظر هستم و چون در میدان عمل آیم مرا خواهید شناخت» ⁽³⁾.

از دیگر جنایات این جنایتکار این بود که سپاه بی شماری را برای جنگ با ابن زبیر به مکّه فرستاد و شش ماه و هفده روز مسجد الحرام را محاصره کرد.

وی دستور داد تا کعبه مقدّس را با منجنیق سنگباران کنند.سپاهیان وی از بالای کوه ابو قبیس سنگ های گران به داخل مسجد الحرام و خانه کعبه پرتاب کردند ⁽¹⁾.

حجّاج بن یوسف ثقفی زندان هایی داشت که زندانیان در میان آن زندان ها نه از سرما در امان بودند و نه از گرما.وی با انواع و اقسام شکنجه ها زندانیان را شکنجه می نمود.تاریخ نویسان نوشته اند:در زندان های حجّاج بن یوسف پنجاه هزار مرد و سی هزار زن زندانی بوده اند که شانزده هزار نفر از آن ها برهنه بودند.وی زنان و مردان را در یک زندان نگاه می داشت ⁽²⁾.در آمار زندانیان زندان های حجّاج بن یوسف سی و سه هزار زندانی بودند که هیچ جرمی از قبیل بدهی یا کارهای بزه و خلاف معمول نداشتند ⁽³⁾(یعنی زندانی سیاسی بودند).وی هنگام بازدید از زندان در جواب ناله و زاری زندانیان خطاب به آنان می گفت:گم شوید و با من سخن مگویید.[این جمله متن آیه 108 از سوره مبارکه مؤمنون است]حجّاج با این کلام خود،زندانیانش را به اهل دوزخ،و خود را از سر تکبّر و غرور به خداوند متعال تشبیه نموده است.

همه مسلمانان از خبر مرگ حجّاج با شادی و سرور بسیار زیادی استقبال کردند و از روز مرگ تا روز قیامت لعن و نفرین همگان مدام بر او باد.

امام باقر علیه السّلام و عبد الملک مروان

اشاره

عبد الملک به فرماندار یثرب دستور داد تا امام محمّد باقر علیه السّلام را دستگیر کرده و آن حضرت را تحت الحفظ نزد او فرستد،حاکم یثرب در اجابت فرمان عبد الملک تردید کرد و دید که حکمت در این است که به شکلی این دستور را لغو کند.بنابراین نامه ای به عبد الملک نوشت و در آن آورد:

این نامه ای که به تو می نویسم به معنای مخالفت با دستور تو و ردّ فرمانت نیست،امّا این گونه می بینم که از سر دلسوزی و خیرخواهی تو را نصیحتی کنم،مردی که او را از من خواسته ای کسی است که امروزه در روی زمین پاکدامن تر،پارساتر و پرهیزگارتر از او وجود ندارد.چون او به محراب عبادت رفته و قرآن تلاوت می کند پرندگان و حیوانات وحشی از زیبایی صدایش گرد او حلقه می زنند.قرائت قرآنش شبیه مزامیر آل داود است.این مرد از داناترین و مهربانترین مردمان است.وی از لحاظ عبادت و بندگی خدا نیز در میان همه مردم سخت کوشترین افراد است،من مصلحت نمی بینم که امیرمؤمنان متعرّض چنین شخصی گردد،چراکه خداوند متعال هرگز سرنوشت گروهی را تغییر نمی دهد مگر این که خود سرنوشت خود را تغییر بدهند.

هنگامی که این نامه به عبد الملک رسید،از رأی خود مبنی بر دستگیری امام باقر علیه السّلام صرف نظر کرده و سخنان حاکم مدینه را صحیح دانست ⁽¹⁾.

امام باقر علیه السّلام و حلّ مسأله ضرب مسکوکات

امام باقر علیه السّلام بالاترین خدمت را به جهان اسلام انجام دادند،آن حضرت سکّه های رایج در مملکت اسلام را از سلطه امپراطوری روم آزاد کردند،چرا که در آن روزگار سکّه ها در روم ضرب شده و علامت حکومت مسیحی روم بر آن حک می شد.امام علیه السّلام به این سکّه ها استقلال بخشیده،علامت حکومت اسلامی را بر آن حک کرده و رابطه آن سکّه ها را با حکومت روم قطع کردند.

جریان این قضیّه به صورت مفصّل این چنین است:

روزی عبد الملک بن مروان کاغذی نگارگری شده دید که نگارگری آن در سرزمین مصر انجام شده بود.وی نقش آن کاغذ را به مترجم داد تا به زبان عربی برگرداند.هنگامی که نقش به زبان عربی برگردانده شد،عبد الملک متوجّه شد که بر آن شعار مسیحیان یعنی پدر،پسر و روح القدس نگاشته گردیده است.

او از این کار بسیار ناراحت شد و به حاکم مصر عبد العزیز بن مروان نامه نوشت تا آن نقش ها را باطل کند و نگارگران که بر روی کاغذ،پارچه و چیزهای دیگر نگارگری می نمایند دستور دهد تا شعار توحید بر آن ها نگاشته و آیه شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ را بر روی همه چیزهای قابل نگارگری نقش کنند.وی به تمام فرمانداران خود در اقصی نقاط کشور اسلامی دستور داد تا آنچه از کاغذهای دارای نقش رومی موجود است محو نموده و هرکس پس از ورود این دستورالعمل آن کاغذها را در نزد خود نگاه دارد تنبیه شود.

نگارگران به نگاشتن نقش توحید بر پارچه ها و کاغذها مشغول شدند و این کاغذها و پارچه ها در سرتاسر جهان پراکنده گردید.هنگامی که از این قبیل

پارچه ها و کاغذهای نقش دار به روم رسید و پادشاه روم از این قضیه آگاه گردید،از شدّت غضب و غیظ رگ های گردنش متورّم شده نامه ای به عبد الملک نوشت و گفت:از دیرباز کاغذهایی که در مصر نگارگری می گردید علامت و آرم رومی داشت و تو آن را باطل کردی.پس یا خلفای پیشین کار نادرست انجام می دادند و تو به راه صحیح رفته ای،و یا اگر خلفای پیشین تو به راه صواب و درست رفته اند تو به راه خطا و اشتباه رفته ای.و تو باید از این دو حالت یکی را انتخاب کنی.من برای تو به همراه این نامه هدیه ای درخور فرستاده ام و دوست دارم که تو این نقش را در تمام چیزهای گرانبها که بر آن ها نگارگری می شود به حالت سابق برگردانی تا بدین وسیله من سپاس گزار تو شوم و هدیه من را قبول کنی.

هنگامی که عبد الملک این نامه را خواند به فرستاده پادشاه روم گفت که:

نامه پادشاه روم جوابی ندارد و هدیه او را رد کرد.فرستاده پادشاه روم به سوی کشور خود بازگشت و به پادشاه روم جواب عبد الملک را ابلاغ نمود،پادشاه روم هدیه را دو برابر کرده و دوباره نامه ای به عبد الملک نوشت و خواسته خود را تکرار نمود،هنگامی که فرستاده به نزد عبد الملک رسید،عبد الملک دوباره او را با هدیه اش ردّ کرد و در کار خود مصمّم شد،فرستاده به نزد پادشاه روم بازگشت و به او گفت که عبد الملک هدیه اش را نپذیرفته است.پادشاه روم نامه دیگری به عبد الملک نوشت و این دفعه او را تهدید کرده و در آن نامه آورد:

تو نامه من و هدایای مرا خوار شمردی و حاجت مرا برآورده نکردی.من گمان داشتم که هدیه را کم دانستی و آن را دو برابر کردم.امّا تو همچنان به راه خود رفتی.من برای بار سوّم نیز هدیه ها را دو برابر کردم.امّا به مسیح قسم یاد می کنم که اگر نقش نگارگری را به حالت اوّلیه بازنگردانی دستور می دهم تا

نقش سکّه هایی که در روم ضرب می شود و در کشور تو مورد استفاده قرار می گیرد تغییر دهند.تو می دانی که صنعت ضرب سکّه فقط در کشور من وجود دارد و آن چیزی بر روی سکّه ها نوشته می شود که من بخواهم.-البتّه در آن تاریخ هنوز صنعت ضرب سکّه در جهان اسلام نیامده بود-من دستور خواهم داد تا بر روی سکّه نقشی بنگارند که در آن پیامبر تو را دشنام دهند.پس چون آن سکّه را ببینی و نقش آن را بخوانی،عرق شرم بر پیشانیت خواهد نشست و آنگاه آرزو می کنی که ای کاش هدیه مرا قبول کرده و نقش کاغذها را به آن صورتی که بود باز گردانده بودی.امّا اگر خواسته مرا اجابت کنی،هدیه ای است که به من داده ای،و روابط ما همچنان حسنه باقی خواهند ماند...

هنگامی که عبد الملک نامه پادشاه روم را خواند زمین بر او تنگ آمد و در کار خود حیران ماند.او می گفت:گمان دارم که من شومترین فرزند هستم که در جهان اسلام به دنیا آمده باشد.چراکه من جنایتی در حقّ رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله کرده ام و باعث شدم تا این کافر آن حضرت را دشنام دهد.اگر پادشاه روم این کار را انجام بدهد،ننگ و عار آن تا روز قیامت بر من خواهد ماند.چراکه این تهدید پادشاه روم بسیار جدّی است و اگر این سکّه ها ضرب شود در تمام دنیا متداول و رایج خواهد شد.

عبد الملک شخصیّت های مهمّ جهان اسلام را جمع کرده و کار را بر آنان عرضه کرد.هیچ کدام از آن ها نتوانستند نظری قطعی به او بدهند و راه حلّی مناسب به او بنمایند.آنگاه شخصی به نام روح بن زنباع به او گفت:ای عبد الملک،تو خود راه فرار از این مشکل را می دانی امّا عمدا آن را ترک می کنی،عبد الملک منکر این قضیّه شد و گفت:وای بر تو،من چه می دانم که آن شخص کیست؟.روح بن زنباع به او پاسخ داد:بر تو باد که به سمت باقر

علوم از اهل بیت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بروی.

عبد الملک به صحّت گفته او اعتراف کرد و نظر او را تأیید نمود.امّا گفت که اصلا به یاد این قضیّه نبوده است.او فورا نامه ای به فرماندار یثرب نوشت و دستور داد تا امام باقر علیه السّلام را با نهایت احترام به نزد او بفرستد و چهار صد هزار درهم نیز به آن حضرت بدهد.هنگامی که نامه به حاکم یثرب رسید به انجام این مأموریت پرداخت.امام باقر علیه السّلام از یثرب به سوی دمشق راهی شد.

هنگامی که آن حضرت به دمشق رسید،عبد الملک بن مروان از آن حضرت استقبال کرد و آن حضرت را گرامی داشت و مشکل را به آن حضرت عرضه کرد.امام باقر علیه السّلام به او فرمودند:

«خیلی خود را برای این مشکل ناراحت نکن.چراکه این مشکل چیز مهمّی نیست.به دو دلیل:نخست به خاطر این که خداوند متعال خود حافظ و نگهبان آبروی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله است و نخواهد گذاشت که پادشاه روم تهدیدش را عملی کند و دوّم به خاطر این که این کار چاره دارد».

عبد الملک بن مروان گفت:چاره این کار در چیست؟

امام باقر علیه السّلام فرمودند:

هم اکنون فرمان بده تا صنعتگران بیایند و همین جا سکّه هایی از درهم و دینار ضرب نمایند.نقش یک طرف سکّه ها را ذکر توحید و سمت دیگر را ذکر پیامبری رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله قرار بده،و در دایره دور درهم و دینار،نام شهری را که سکّه در آن ضرب شده و سالی را که سکّه در آن ضرب شده است نقش کنید.و سی سکه به وزن سی درهم از سه نوع سکه یک درهمی،پنج درهمی و ده درهمی از هرکدام ده تا می گیری که ده تای آن ها ده مثقالی،ده تای آن ها شش مثقالی و ده تای آن ها پنج مثقالی باشد که مجموع وزن آن ها بیست و یک درهم می شود و چون سی سکه را

که سه نوع است بر آن تقسیم کنی عدد هفت به دست می آید که نشانه وزن هفت مثقالی درهم و وزن ده مثقالی دینار است سپس قالب هایی از جنس بلور برای ریختن این سکه ها بساز که در اثر حرارت و کار در میزان طلا و نقره کمی و کاستی ایجاد نکند.پس درهم را بر وزن ده و دینار را بر وزن هفت مثقال ضرب نمایید...

امام باقر به عبد الملک دستور داد به همین ترتیب سکّه ضرب کرده،و در تمام مناطق مملکت اسلامی این سکّه ها را رایج نماید.آن حضرت همچنین به عبد الملک دستور داد تا سکّه های سابق که در روم ضرب می شدند را از اعتبار ساقط کرده و هرکس با آن ها دادوستد کند به شدیدترین مجازات محکوم گردد.

عبد الملک با امتثال فرمان امام علیه السّلام و ضرب سکّه بر حسب نظر آن حضرت از بن بست درآمد.هنگامی که پادشاه روم جریان را فهمید بیچاره شد،و دانست که هیچ راهی برای پیروزی بر مسلمانان ندارد.سکّه ای که امام علیه السّلام طرح ضرب آن را دادند در تمام مملکت اسلامی آن چنان رایج گردید که حتّی در زمان عبّاسیان نیز این سکّه متداول بود ⁽¹⁾.

البتّه ابن کثیر گوید:آن کس که عملیات ضرب سکّه را طرح ریزی کرد امام زین العابدین علیه السّلام بوده است ⁽²⁾.

البتّه مانعی ندارد که طرح این مسأله از امام زین العابدین باشد و اجرای آن توسّط فرزند بزرگوارش حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام انجام شده باشد.

در هرصورت عالم اسلام به خاطر این فضیلت و نجات نقدینگی عالم اسلام از تبعیّت مملکت مسیحی روم همواره وامدار امام ابو جعفر

باقر علیه السّلام خواهد بود.

به هرحال عبد الملک بن مروان بیمار شد و به بستر مرگ افتاد.وی عهد خلافت را بعد از خود برای پسرش ولید مستحکم کرد.وی در وصیّتی که به پسرش ولید کرد او را درباره حجّاج سفارش نیکو کرد.عبد الملک به پسرش ولید گفت:حجّاج را همیشه مدّ نظر داشته و او را بزرگ بدار.چراکه اوست که این تخت وتاج را برای شما آماده کرده است،ای ولید،بدان که حجّاج شمشیر تو و دست قدرت تو بر هرکسی است که با تو مقابله کند.پس سخن و بدگویی هیچ کس را درباره حجّاج نپذیر،و بدان که تو به حجّاج محتاج تری تا حجّاج به تو.پسرم چون مرگ من فرارسید مردم را به بیعت خود بخوان.پس هرکس با سر این چنین کرد تو با شمشیر این چنین کن ⁽¹⁾.

این وصیّت گرایش شدید عبد الملک بن مروان را نسبت به شرّ و بدی حتّی در بستر مرگ نشان می دهد.

از حسن بصری درباره عبد الملک مروان سؤال کردند.حسن در پاسخ گفت:چه بگویم درباره مردی که یکی از گناهان او حجّاج بود ⁽²⁾.

ولید بن عبد الملک

ولید بن عبد الملک پس از مرگ پدرش در نیمه شوّال سال 86 هجری به خلافت رسید.وی دارای هیچ گونه صفات شرافت و بزرگ منشی نبود که او را سزاوار خلافت نماید.بلکه وی صرفا فردی ستمگر و جبّار بود ⁽³⁾.وی حتّی از

درست حرف زدن نیز بی بهره بوده است.وی در سخنرانی که در مسجد نبوی در مدینه انجام داد،این چنین گفت:یا اهل المدینه(با ضمّ لام)در حالی که قاعده ادبیّات عرب اقتضا می کند که حرف لام با فتحه خوانده شود.زیرا بر حسب قواعد علم نحو منادای مضاف منصوب می شود.

او همچنین روزی در میان خطبه ای گفت:یا لیتها کانت القاضیة،و تاء را با ضمّه خواند.البتّه این آیه بیست و هفتم سوره حاقّه است و معنای آن این است که ای کاش آن مرگ کار را تمام می کرد.عمر بن عبد العزیز حاضر بود و گفت:و ما را از دست تو راحت می نمود ⁽¹⁾.عبد الملک بن مروان در هنگام حیات خود،پسرش ولید را برای این غلطهای ادبی سرزنش کرد و به او گفت:کسی که نتواند به درستی به عربی سخن بگوید،نمی تواند والی و خلیفه عرب شود.

به همین منظور عبد الملک عدّه ای از دانشمندان علم نحو را جمع کرد و آن ها را به همراه ولید در خانه ای فرستاده دستور داد تا شش ماه او را تعلیم دهند.

هنگامی که پس از گذشت شش ماه ولید از آن خانه خارج شد،از روزی که داخل آن خانه شده بود نادانتر بود ⁽²⁾.

عمر بن عبد العزیز در زمان حکومت خود درباره ولید این گونه سخن گفته و از او به بدی یاد کرده است:همانا که ولید از کسانی بود که زمین از وجودش پر از ظلم و جور شده بود ⁽³⁾.تاریخ نویسان آورده اند که:ولید بن عبد الملک بسیار ازدواج می کرد و بسیار طلاق می داد.چراکه گفته شده:او جدای از کنیزکانی که داشت،شصت و سه زن را به عقد خود درآورد ⁽⁴⁾.

در زمان ولید بن عبد الملک بود که حجّاج بن یوسف ثقفی خون آشام

معروف،سعید بن جبیر دانشمند بزرگ تابعی را ظالمانه به قتل رسانید و قتل سعید بن جبیر از حوادث بزرگی بود که عالم اسلام را وحشت زده کرد.

مدّت خلافت ولید بن عبد الملک نه سال و هفت ماه بود.وی در مکانی به نام دیر مروان در سال 96 هجری و در سنّ چهل و پنج سالگی دار فانی را وداع گفت ⁽¹⁾.

پس از مرگ ولید بن عبد الملک،برادرش سلیمان بن عبد الملک طبق سفارش پدرش عبد الملک بن مروان در ماه جمادی الاخر سال 96 هجری حکومت را به دست گرفت.پس از آن که سلیمان بن عبد الملک حکومت را در دست گرفت،با آل حجّاج از در ناسازگاری درآمد و آن ها را به شدّت مجازات کرد.وی به عبد الملک بن مهلّب دستور داد تا آن ها را شکنجه نماید ⁽²⁾.سلیمان بن عبد الملک تمام عاملان حجّاج را عزل کرد و در یک روز از زندان حجّاج هشتاد و یک هزار نفر را آزاد کرد و به آن ها دستور داد تا به خانواده های خود برگردند.در زندان سی هزار نفر بی گناه و سی هزار زن یافت گردید ⁽³⁾.البتّه این کار پسندیده از افتخارات و لطف سلیمان بن عبد الملک بر مردم است.

امّا همین شخص در گرفتن مالیات بسیار اجحاف می نمود و از مردم مالیات بسیار سنگینی می گرفت.وی به حاکم مصر اسامة بن زید تنوخی نامه ای نوشته است که در آن آمده:آنقدر از آنان شیر بدوش تا تمام شود و آنقدر خون بگیر تا بند آید.اسامه باج و خراجی که از مصر جمع کرده بود، برای سلیمان بن عبد الملک آورد و گفت:با جمع آوری این خراج و آوردنش نزد تو،رعیّت زار و ناتوان گردیده است.پس ای کاش با آنان قدری نرمش به

خرج داده و سخت نگیری و خراج آنان را تخفیف بدهی تا بتوانی آن شهرها را آباد کنی،که مقدار کمبود آن در سال آینده جبران خواهد شد.در این هنگام سلیمان بر سر او فریاد کشید که:مادرت به عزایت بنشیند.آنقدر بدوش تا تمام شود.پس وقتی تمام شد از آنان خون بگیر ⁽¹⁾.

همین عمل سلیمان بن عبد الملک نشان می دهد که او از رحمت و رأفت بر مردمان عاری بوده است.وی با این کار حرکت اقتصادی جامعه اسلامی را از بین برده و فقر و فلاکت را در شهرهای اسلامی شایع نمود.

وی بسیار خودپسند بود.تا جایی که یک روز که لباس های گرانبها و فاخر خود را پوشیده بود،این چنین گفت:من پادشاه جوان پرهیبت،کریم و بخشنده هستم.در این هنگام یکی از کنیزکانش در برابر او آمد و سلیمان خطاب به آن کنیزک گفت:امیر المؤمنین را چگونه می بینی؟!

کنیزک جواب داد:او را جان و نور چشم خود می بینم.اگر شاعر نگفته بود...

سلیمان پرسید:شاعر چه گفته است؟

کنیزک پاسخ داد:شاعر گفته است:

تو از هر جهت خوب و شایسته خواهی بود اگر بتوانی در جهان باقی بمانی.امّا هیچ انسانی نمی تواند برای همیشه در جهان باقی بماند.ما در ترکیب و شمایل تو هیچ عیبی نمی بینیم و مردم نیز نمی توانند هیچ عیبی و ایرادی بر تو بگیرند مگر یک ایراد و آن این که تو فانی و از بین رفتنی هستی.

این ابیات مانند صاعقه ای بود که بر سر سلیمان بن عبد الملک فرود آمد.

یاد مرگ جبروت و خودپسندی او را آن چنان شکست که زمانی کوتاه نگذشت که از غصّه دق کرد و مرد ⁽¹⁾.

خلافت سلیمان بن عبد الملک دو سال و پنج ماه و پنج روز بود.وی در روز جمعه،بیستم صفر سال 99 هجری دار فانی را وداع گفت ⁽²⁾.

عمر بن عبد العزیز

اشاره

پس از سلیمان بن عبد الملک،حکومت اموی به سفارش خود او به عمر بن عبد العزیز رسید.عمر بن عبد العزیز در روز جمعه بیستم صفر سال 99 هجری به خلافت رسید ⁽³⁾.مردم در دوران کوتاه خلافت او کمی روی امنیّت و رفاه را به صورت نسبی مشاهده کردند.عمر بن عبد العزیز اندکی از ظلم و ستم و طغیان بنی مروان را از مردم زدود.وی مرد پخته و کارآزموده ای بود که تجربه خلفای پیشین او را ساخته بود.وی با مردم با سیاستی رفتار کرد که پیش از او سابقه نداشته است.

شخصیّت و حکومت عمر بن عبد العزیز دارای ویژگی های متعدّدی بود که وی را از سایر حاکمان اموی ممتاز می کرد و ما اکنون خلاصه ای از این ویژگی ها را در ذیل می آوریم:

1.جلوگیری از سبّ و لعن امام علی علیه السّلام:حکومت اموی از بدو تأسیس خود به شکل جدّی بنای دشنام گویی به امام امیر المؤمنین علیه السّلام و پایین آوردن مقام آن

امام بزرگوار را گذاشت.معاویه این عمل را باعث بقای دولت و سلطنت بنی امیّه می دانست ⁽¹⁾.چراکه اصول و ارزش هایی که امام علیّ بن ابی طالب علیه السّلام بر آن پای می فشرد باعث طرد سیاست های بنی امیّه گشته و رواج این اصول و ارزش ها باعث گشوده شدن باب قیام های مردمی بر ضدّ سیاست های بنی امیّه که براساس ظلم و جور و سرکشی بنا شده بود می گردید.پس بر آنان لازم بود تا شخصیّت و اعتبار امام امیر المؤمنین علیه السّلام را از بین ببرند.

عمر بن عبد العزیز می دانست که این سیاست و روشی که پدرانش بر ضدّ امام امیر المؤمنین علیه السّلام بر آن مشی نموده اند،ابدا سیاست حکیمانه و درستی نبوده است.این سیاست موجب گردیده بود تا امویان با بسیاری از سختی ها و مشکلات دست و پنجه نرم کنند.این کار باعث شده بود تا آنان در شرّ بزرگی گرفتار آیند.به همین منظور بود که عمر بن عبد العزیز تصمیم گرفت تا این خطا را جبران کند.وی دستورات قاطعی به تمام نقاط عالم اسلام صادر کرد و دستور داد تا همگان از دشنام گویی به حضرت امام امیر المؤمنین علیه السّلام دست نگه داشته و به جای دشنام گویی به آن حضرت این آیه قرآن را در خطبه ها بخوانند: إِنَّ اللّٰهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسٰانِ وَ إِیتٰاءِ ذِی الْقُرْبیٰ؛ در حقیقت،خدا به دادگری و نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان فرمان می دهد.

خود عمر بن عبد العزیز دلیل اقدام خود در ترک سنّت پدرانش در بدگویی نسبت به امام امیر المؤمنین علیه السّلام را این گونه بیان کرده است که:هنگامی که پدرم خطبه می خواند وقتی که به آنجا می رسید که باید علی را دشنام می داد،زبانش به لکنت می افتاد.من به پدرم گفتم:تو همیشه خطبه خود را بسیار سلیس و

روان بیان می کنی.امّا وقتی که به ذکر علی می رسی می بینم زبان تو به لکنت می افتد،پدرم گفت:آیا متوجّه این مطلب شده ای؟گفتم:بلی.پدرم گفت:ای پسر،این کسانی که در اطراف ما هستند اگر آنچه را ما از علیّ بن ابی طالب می دانیم بدانند،از اطراف ما پراکنده شده و به سوی اولاد علی می روند.

هنگامی که عمر بن عبد العزیز خلافت را به دست گرفت هیچ اشتیاقی به مانند جلوگیری از دشنام گویی به امام امیر المؤمنین علیه السّلام در دنیا نداشت ⁽¹⁾.

این روش،اعجاب همگان را برانگیخت و مردم درباره عمر بن عبد العزیز بسیار نیکو سخن گفته و همواره از شجاعت کم نظیر او در مخالفت با پدران سرکش و ستمگر خود یاد می کنند.

2.نیکی کردن به علویان:حکومت اموی از بدو تأسیس همواره بنا را بر محروم نگهداشتن اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله از حقوقشان و فقیر نگهداشتن خاندان های آنان گذاشته بود.تا آنجا که همواره علویان و خاندان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله با فقر و محرومیّت دست به گریبان بودند،امّا چون عمر بن عبد العزیز خلافت را به دست گرفت،بذل و بخشش بسیاری نسبت به آنان انجام داد.وی به حاکم یثرب نوشت که:ده هزار دینار در میان علویان تقسیم نماید.حاکم مدینه در پاسخ عمر بن عبد العزیز نوشت:حضرت علی علیه السّلام در بسیاری از قبایل قریش فرزندانی دارد.در کدام یک از فرزندان او این مبلغ را تقسیم کنم؟ عمر بن عبد العزیز به او نوشت:هنگامی که نامه من به دست تو رسید،مبلغ را در فرزندان حضرت علی که از فاطمه زهرا علیها السّلام باشند تقسیم کن که دیرزمانی است که حقوق آن ها بدیشان نرسیده است ⁽²⁾.و این اوّلین صله ای بود که در

ایّام حکومت اموی به اهل بیت علیهم السّلام رسید.

3.بازگرداندن فدک:عمر بن عبد العزیز پس از آنکه در ایّام پس از رحلت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فدک از علویان مصادره گردید آن را به آنان بازگرداند.در حالی که در این مدّت دست اندازی های بسیاری در آن انجام گردیده و افراد بسیاری منافع فدک را غارت نموده بودند و در این مدّت طولانی آل پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و خاندان آن حضرت از منافع آن بی بهره بودند.قضیه رد فدک را به صورت های گوناگونی در تاریخ آورده اند.از آن جمله:

الف-در بازدیدی که عمر بن عبد العزیز از مدینه پیامبر صلّی اللّه علیه و اله داشت به منادی خود دستور داد تا در میان مردم ندا دردهد که:هرکس مورد بی عدالتی و ستم قرار گرفته یا شکایتی دارد حاضر شود و شکایت خود را به نزد خلیفه بازگوید.

امام باقر علیه السّلام به نزد عمر بن عبد العزیز رفتند.عمر بن عبد العزیز برای بزرگداشت امام باقر علیه السّلام از جای خود برخواست و آن حضرت را در آغوش گرفت و در کنار خود نشاند.آنگاه امام باقر علیه السّلام به او فرمودند:

همانا که این دنیا بازاری از میان بازارها است که مردم در آن به خریدوفروش چیزهایی که به سود یا زیانشان است مشغول اند.امّا چه بسیار گروه هایی که آنچه می خرند به زیان آن هاست،امّا تا وقتی مرگشان فرارسد متوجّه ضرر و زیان خود نمی شوند.آن ها در حالتی از دنیا خارج می شوند که بر آنچه را که با خویشتن برنداشته و برای آخرت خود فراهم نکرده اند سرزنش می شوند.آن ها آنچه را که باید در آخرت به نفع آن ها باشد با خود برنداشته اند.امّا آنچه را که آنان برای خود جمع آوری کرده اند همه در میان کسانی تقسیم می شود که هیچگاه شکرگزار نعمت گردآورنده آن اموال نخواهند بود.امّا خودشان با دست خالی به پیشگاه کسی

می روند که عذرشان را نخواهد پذیرفت،و به خدا سوگند بسیار سزاوار است که ما به این افراد بنگریم و اعمالی که آن ها انجام دادند و ما از آن بیم دارید خود مرتکب آن نگردیم.پس پرهیزگاری پیشه کن،از خدا بترس و در اندیشه خود دو مسأله را همواره مدّنظر داشته باش.ببین که چه چیزی را می پسندی که در پیشگاه خداوند به همراه ببری،همان را برای خود پیش بفرست،و ببین که در روزی که با پروردگار خود ملاقات می کنی همراهی چه چیزی را با خود ناپسند می داری،آن را پشت سر خود بیفکن و با خود نبر،و به کالایی که روی دست پیشینیانت مانده و به آن ها استفاده ای نرسانده بود اشتیاق نداشته باش.و امید مبند که تو از آن طرفی ببندی.

درها را بگشا و پرده ها را آسان بگیر،با مظلوم با انصاف رفتار کن و ظلم ظالم را به خودش بازگردان،سه چیز است که در هرکسی باشد ایمانش به خدا کامل می گردد.

کسی که خشنودی او وی را به ورطه باطل نیندازد و خشمش او را از جادّه حقّ بدر نکند و هنگامی که قدرت و زور پیدا کرد به مال دیگران دست اندازی ننماید ⁽¹⁾.

هنگامی که عمر کلام امام باقر علیه السّلام را شنید دستور داد تا قلم و کاغذ بیاورند و بعد از ذکر خداوند متعال این چنین نوشت:بدین وسیله عمر بن عبد العزیز مال غصب شده محمّد بن علیّ بن حسین بن علیّ بن ابی طالب را در رابطه با فدک به او برگرداند.

ب-هنگامی که عمر بن عبد العزیز به خلافت رسید،بزرگان قریش و شخصیّت های برجسته قبایل دیگر را به نزد خود احضار کرد.وی در آن مجلس به آن ها گفت:می دانید که فدک در دست رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله بود و آن حضرت هرجا که مصلحت الهی بود آن را قرار داده و مصرف می نمود،سپس

بعد از پیامبر ابو بکر آن را در دست گرفت و با نظر خود آن را مورد استفاده قرار می داد.همچنین عمر نیز این کار را انجام می داد.آنگاه عثمان آن را به مقاطعه مروان درآورد.و هم اکنون پس از سال ها اختیار امر فدک به دست من افتاده است و این مالی از اموال من نیست که به من برگشته است،و من شما را شاهد می گیرم که من آن را بر آنچه که در زمان رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله بوده است برگرداندم ⁽¹⁾.

در این روایت تصریح نشده است که عمر بن عبد العزیز فدک را به علویان بازگرداند.بلکه تنها به این نکته اشاره شده که فدک را به حالتی بازگرداند که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آن گونه عمل می نمود.امّا روشن است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله این باغ را به مقاطعه جگرگوشه خود سرور زنان جهان فاطمه زهرا علیها السّلام داده و آن حضرت در زمان حیات رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله در آن تصرّف می کرده است.امّا حکومت وقت به خاطر مصلحت های سیاسی آن را از آن حضرت مصادره نمودند.

ج-عمر بن عبد العزیز هنگامی که پس دادن فدک به علویان را اعلام نمود بنی امیّه بر او خرده گرفتند و به او گفتند:تو با این کار بر کار شیخین یعنی ابو بکر و عمر ایراد کرده و آن ها مورد توهین قرار داده و به آنان نسبت ظلم داده ای،عمر بن عبد العزیز در پاسخ گفت:من و شما هردو به صحّت این قضیّه که فاطمه دختر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله ادّعای مالکیّت فدک را داشته و فدک در دست او بوده است اطمینان داریم.و می دانم که آن حضرت کسی نبوده است که به رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله دروغ ببندد.مضافا به این که حضرت علی علیه السّلام و امّ ایمن و

امّ سلمه بر این مطلب شهادت نیز داده اند.من حضرت فاطمه علیها السّلام را در ادّعای خود صادق می دانم.حتّی اگر شاهدی هم برای گفتار خود نیاورد.چراکه او سرور زنان اهل بهشت است.پس من امروز به خاطر نزدیکی جستن به رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله آن را به ورثه حضرت فاطمه زهرا علیها السّلام بازمی گردانم و امید آن دارم که فاطمه و حسن و حسین در روز قیامت مرا شفاعت کنند،اگر من به جای ابو بکر بودم و فاطمه علیها السّلام ادّعای فدک را به نزد من می آورد،من وی را در ادّعایش تصدیق می نمودم.سپس فدک را به امام محمّد باقر علیه السّلام تسلیم کرد ⁽¹⁾.

امام محمّد باقر علیه السّلام و عمر بن عبد العزیز

امام ابو جعفر محمّد باقر علیه السّلام چندین بار با عمر بن عبد العزیز روبرو گردید.

اینک به مواردی از این ملاقات ها توجّه کنید:

خبر دادن امام علیه السّلام به عمر بن عبد العزیز در رابطه با رسیدن وی به خلافت:امام باقر علیه السّلام قبل از این که عمر بن عبد العزیز به خلافت برسد خلافت وی را پیشگویی کرده و به خود او اعلام کردند.

ابو بصیر گوید:با امام ابو جعفر محمّد باقر علیه السّلام در مسجد نشسته بودم.ناگاه عمر بن عبد العزیز در حالی که دو لباس مصری پوشیده و بر غلام خود تکیه کرده بود وارد مسجد شد.امام باقر علیه السّلام چون او را دیدند به من فرمودند:این پسر حتما به خلافت می رسد،و چون به خلافت رسید عدل وداد پیشه می کند.

امّا خلافت او مورد تأیید نیست.زیرا کسی که سزاوارتر از او به خلافت و حکومت بر جامعه باشد در آن زمان در جامعه موجود است.

توصیه های امام باقر علیه السّلام به عمر بن عبد العزیز در ابتدای خلافت:هنگامی که عمر بن عبد العزیز به خلافت رسید،بسیار امام باقر علیه السّلام را بزرگ داشت و او را تکریم کرد.وی فنون بن عبد اللّه بن عتبة بن مسعود که از عابدان و زاهدان کوفه بود را به دنبال امام باقر علیه السّلام فرستاده و از آن حضرت دعوت کرد تا برای دیدار وی به دمشق برود.امام محمّد باقر علیه السّلام دعوت او را اجابت کرده و به دمشق مسافرت نمودند.عمر بن عبد العزیز هنگام ورود امام باقر علیه السّلام استقبال شایانی از آن حضرت کرده،او را در آغوش گرفت و سخنانی در میان آن ها ردّوبدل شد.امام باقر علیه السّلام چندین روز در میهمانی عمر بن عبد العزیز بود.هنگامی که امام قصد بازگشتن به یثرب را نمود برای خداحافظی با عمر بن عبد العزیز به دربار اموی رفته و به حاجب عمر بن عبد العزیز گفت به او خبر بدهد که امام باقر علیه السّلام برای خداحافظی آمده است.حاجب این خبر را به عمر بن عبد العزیز داد.آنگاه فرستاده عمر بن عبد العزیز به بیرونی دربار آمد و صدا زد که ابو جعفر داخل شود.امام باقر علیه السّلام به خاطر این که شاید کس دیگری هم به نام ابو جعفر باشد و آن شخص مورد خطاب و دعوت به ورود واقع شده باشد داخل نشد.

حاجب به سمت عمر بن عبد العزیز بازگشت و گفت:امام باقر علیه السّلام در دربار حضور ندارد.عمر بن عبد العزیز به حاجب گفت:تو چگونه او را صدا زدی؟ حاجب گفت:گفتم ابو جعفر کجاست،داخل شود.عمر بن عبد العزیز گفت:

برو و بگو محمّد بن علیّ کجاست؟حاجب این کار را انجام داد،ناگاه امام باقر علیه السّلام از جای برخاست و داخل اطاق عمر بن عبد العزیز شد.عمر بن عبد العزیز مدّتی با آن حضرت صحبت کرد.سپس امام علیه السّلام به او فرمودند:من قصد وداع دارم.عمر بن عبد العزیز به آن حضرت عرض کرد مرا نصیحت و سفارش کن.

امام باقر علیه السّلام فرمودند:

«اوصیک بتقوی اللّه،و اتخذ الکبیر أبا،و الصغیر ولدا و الرجل أخا...»؛تو را به پرهیزگاری و ترس از خدا سفارش می کنم.پیران را چون پدران خود،کودکان را چون فرزندان خود و مردان را چون برادران خود بدان.

عمر بن عبد العزیز از سفارش امام مات و مبهوت ماند و با اعجاب تمام گفت:به خدا سوگند که در این چند جمله کوتاه برای ما حکمت هایی را جمع کردی که اگر ما به آن عمل کنیم و در آن حالت مرگ ما فرا برسد سعادتمند مرده ایم.

امام باقر علیه السّلام از نزد او خارج شد و قصد رفتن کرد.هنگامی که امام باقر علیه السّلام آماده حرکت شدند،فرستاده عمر بن عبد العزیز به نزد آن حضرت آمد و به آن حضرت عرض کرد:عمر بن عبد العزیز قصد دارد به نزد شما بیاید.

امام باقر علیه السّلام قدری منتظر ماندند تا این که عمر بن عبد العزیز به نزد ایشان آمد و به جهت احترام و بزرگداشت امام باقر علیه السّلام مقداری در نزد آن حضرت نشست و سپس بازگشت ⁽¹⁾.

تعریف و تمجید امام باقر علیه السّلام از عمر بن عبد العزیز:در میان گزارش جاسوسان دستگاه اطّلاعاتی اموی که به سوی عمر بن عبد العزیز ارسال می شد،این عبارت آمده بود که امام ابو جعفر محمّد باقر علیه السّلام آخرین بازمانده اهل بیت بزرگ خویش است که همواره پرچم حقّ و عدالت را در زمین برافراشته اند،عمر بن عبد العزیز خواست که آن حضرت را امتحان کند.بنابراین نامه ای به امام باقر علیه السّلام نوشت و از آن حضرت خواست تا جواب نامه او را بنویسند.امام

باقر علیه السّلام نیز در جواب او نامه ای آکنده از موعظه و نصیحت برای او فرستادند، عمر بن عبد العزیز دستور داد تا نامه ای را که امام باقر علیه السّلام به خلیفه قبلی یعنی سلیمان بن عبد الملک فرستاده بود بیرون بیاورند.هنگامی که آن نامه را بیرون آورد دید که در آن نامه مدح و ثنای سلیمان بن عبد الملک آمده است.عمر بن عبد العزیز آن نامه را به حاکم مدینه فرستاد و به او گفت این نامه را به امام باقر علیه السّلام نشان بده و بعد نامه ای که آن حضرت به من نوشته نشان بده و آنچه را که امام می گوید برای من بفرست.

حاکم مدینه هردو نامه را به امام علیه السّلام نشان داد.امام باقر علیه السّلام فرمودند:

سلیمان بن عبد الملک پادشاه جبّاری بود که من بر حسب مصلحت نامه ای که به او نوشتم با چنان انشائی بود که به سمت جبّاران و ستمگران می نویسند.امّا خلیفه ای که اکنون هست و صاحب اختیار توست اظهار عدل وداد می کند.لذا نامه ای که من برای او نوشتم مناسب با خود اوست.

حاکم مدینه این کلمات را نوشته و به سوی عمر بن عبد العزیز فرستاد.

هنگامی که عمر بن عبد العزیز این جمله را خواند اعجاب خود را نسبت به امام باقر علیه السّلام این گونه بیان داشت که:خداوند هیچگاه اهل این خاندان را از فضیلت خالی نمی گذارد ⁽¹⁾.

امّا علیرغم همه خوبی هایی که عمر بن عبد العزیز داشت بعضی از اشکالات نیز بر کار او وارد است.حال به جمله ای از آن اشکالات توجّه نمایید:

وی مقاطعه هایی که از بیت المال توسّط خلفای سابق بنی امیّه در میان افراد

این خاندان واگذار شده بود تثبیت کرد و بر جای خود نگاه داشت و شکّی نیست که این کار هیچ گونه وجه شرعی نداشته است.

دیگر این که عمّال و والیان عمر بن عبد العزیز که به اقطار مختلف کشور اسلام فرستاده می شده اند به مردم ستم کرده و اموال مردم را از آنان به زور می گرفتند.

حتّی هنگامی که عمر بن عبد العزیز بالای منبر مشغول خطبه بود مردی برخواست و سخن او را قطع کرد و این اشعار را خطاب به او خواند:«کسانی که در جای جای سرزمین اسلامی فرستاده ای دستورات تو را کنار گذاشته و حرام ها را حلال می دانند.آن ها بر منبرهای سرزمین ما پارچه های اطلس پوشانده اند.امّا هرکدام از آن ها به نحوی ظلم و ستم روا داشته اند و همگی آن ها ظالم اند و همه ملّت از ستم آن ها به فغان آمده اند.تو از آن ها توقّع امانتداری و عدل وداد داری،امّا هیهات که فرد امانتدار مسلمانی پیدا شود ⁽¹⁾.

از دیگر ایرادهایی که به حکومت عمر بن عبد العزیز وارد می شود این است که وی مبلغی را که از سابق طبق رسم خلفای اموی از بیت المال مسلمانان به اشراف پرداخت می گردید همچنان به قوّت خود باقی گذاشت و آن را به آنان پرداخت و در هنگام خلافت خود این سنّت را تغییر نداد.در حالی که این کار با اصول اسلامی منافات داشت.اصولی که حکم به مساوات بین مسلمانان کرده و هرگونه تمایزی را در میان طبقات مسلمانان نفی