جلسه 1389/02/12

بسم الله الرحمن الرحیم



مسائل

مرحوم سید برای امام جماعت، بلکه برای جماعت چهار شرط بیان کرده است، شرط اول نبودن حائل، شرط دوم این بود که نباید جایگاه امام بلندتر از جایگاه مامومین باشد، شرط سوم اینکه فاصله ی زیادی بین امام و مامومین نباشد، شرط چهارم این بود که ماموم جلوتر از امام نباشد. ولی هر یک از این شرائط برای خودش مسائلی دارد. شایسته بود هر شرطی را که ایشان ذکر می کند، مسائلش را هم به دنبالش بگوید، ولی ایشان به این ضابطه عمل نکرده، حالا می خواهد مسائل را متذکر بشود که این مسائل بخشی مربوط است به شرط اول، بخش دیگر هم مربوط به شرط دوم و هکذا شرط سوم و چهارم

المسألة الأولی

لا بأس بالحائل القصیر الذی لا یمنع من المشاهدة و إن کان مانعاً منها حال السجود کمقدار الشبر، بل أزید أیضاً نعم إذا کان مانعاً حال الجلوس فیه إشکال، لا یترک الإحتیاط.

ایشان اولین مسئله ای که مطرح می کند این است که می فرماید: «لا بأس بالحائل القصیر»،این مسئله ی شرط اول است.

حائل بر سه قسم است، گاهی حائل، یک حائل طویلی است که امام و ماموم در هیچ حالی همدیگر را نمی بینند، یک موقع حائل به گونه ای است که فقط در حال رکوع همدیگر را نمی بینند،اما موقع قیام می بینند.

فرض کنید که نیم متر است، فلذا در حال قیام می بینند، اما در حال رکوع نمی بینند.

گاهی حائل به گونه ای است که فقط در حال سجود نمی بینند، یعنی هم در حال قیام می بینند و هم در حال رکوع، و فقط در حال سجود همدیگر را نمی بینند، فرض کنید، بلندی حائل به اندازه ی یک وجب است،این مقدار حائل فقط در حال سجود مانع از رؤیت است.

بحث مرحوم سید در همین دوتای اخیر است، چون اگر حائل به گونه ی بلند باشد که ماموم و امام در حال قیام همدیگر را نمی بینند، حکم این قسم روشن است و نیاز به گفتن ندارد، فلذا بحث در جایی است که در حال قیام می بینند،اما در حال رکوع نمی بینند، یا هم در حال قیام می بینند و هم در حال رکوع، ولی در حال جلوس و سجود همدیگر را نمی بینند، یا مثلاً هشتاد سانت است که در حال رکوع نمی بینند، یا به اندازه ی یک وجب است که فقط در حال سجود نمی بینند. مرحوم سید در همه ی اینها اشکال می کند و می گوید نماز در اینجا ها اشکال دارد.

دیدگاه استاد در این مسئله

ولی از نظر ما دومی اشکال دارد، بلکه نماز باطل است، یعنی در جایی که در حال قیام می بینند، ولی در حال رکوع نمی بینند،مثلاً یک پرده ی هشتاد سانتی است که امام را در حال رکوع نمی بینند،این حائل است محسوب می شود،هر چند در روایات ما کلمه ی حائل نبود، بلکه کلمه ی «سترة و جدار» بود، لازم نیست که «سترة» تا سقف منتهی بشود، همین مقداری که در حال رکوع نمی بینند، «یصدق أنّ هنا سترة بیننا و بینه».

به بیان دیگر ما نوکر کلمه ی حائل نیستیم، بلکه نوکر کلمه ی «سترة و ساتر» هستیم، اما در حال سجود که حائل به اندازه ی یک وجب است، این مقدار حائل از نظر من اشکال ندارد. چرا؟ چون انسان در حال سجود، امام را نمی بیند چه این مقدار حائل باشد یا نباشد، بود و نبودش یک چنین حائلی یکسان است ،حائل و سترة در جایی است که وجود او یکنوع مانعیت داشته باشد، که اگر من بخواهم ببینم، مانع از رؤیت بشود، این یک وجب حائل در حال سجود هیچ تاثیری ندارد، چون وقتی انسان سر به سجده می گذارد،هیچ کس را نمی بیند، خواه جلویش حائل باشد یا نباشد.

بنابر این، اولی مبطل است،یعنی اگر در حال قیام و رکوع حائل باشد، مبطل است، اما اگر در حال سجود حائل باشد، مبطل نیست.چون تاثیری در رؤیت ندارد و این مقدار حائل (به اندازه ی یک وجب) حائل و سترة محسوب نمی شود.

علاوه براین، ما قبلاً گفتیم که ممکن است میزان وحدت مکان امام و ماموم باشد، یک وجب حائل، ایجاد تعدد مکان نمی کند.

متن عروة الوثقی

المسألة الأولی: لا بأس بالحائل القصیر الذی لا یمنع من المشاهدة فی بعض أحوال الصلاة و إن کان مانعاً منها حال السجود کمقدار الشبر، بل أزید أیضاً.- ما نیز با این کلام مرحوم سید موافق هستیم، چون نه سترة صدق می کند و نه جدار، نه حائل و نه تعدد مکان.- إذا کان مانعاً حال الجلوس فیه اشکال، لا یترک الإحتیاط،

بله! اگر در حال جلوس هم مانع از رؤیت امام باشد، باز هم یک چنین حائلی مانع است و مبطل نماز. فقط حائلی اشکال ندارد که مانع از رؤیت امام در حال سجده باشد.

ولی مرحوم صاحب جواهر حال رکوع را، اول نقل می کند که جایز نیست، بعداً از گروهی نقل می کند که جایز است و بر این «مقدار» سترة و حائل صدق نمی کند.

کلام صاحب جواهر

و فی الجواهر: نعم قد یتوقف فیما لو منعها حال الجلوس مثلاً دون القیام لقصره کما عن المصابیح، لصدق السترة و الجدار، و توقیفیة الجماعة، مع أنّ الّذی صرّح به الفاضل –علامه - و الشهیدان و الکرکی، و ولده و أبو العباس و المقداد و الخراسانی، و عن غیرهم عدم قدحه أیضاً،- یعنی اگر فقط در حال جلوس مانع است، اشکال ندارد- بل لا أجد فیه خلافاً و لا إشکالاً عدا من عرفت بینهم، و لعلّه کذلک، لعدم الشک فی شموله إطلاق الجماعة له، و عدم ارادة ما یشمله من السترة و الجدار» الجواهر:13/155.

أقول: و فی ما ذکره من عدم الشمول تأمّل واضح. یعنی قطعاً سترة صدق می کند.

بنابراین، ما در این فرع با صاحب جواهر موافق نیستیم، بلکه فقط حال السجود مانع نیست و اشکال ندارد، اما در سایر حالات مانند: حال القیام و الرکوع و الجلوس مانع است و اشکال دارد.

المسألة الثانیة

فرق مسئله ی اول با مسئله ی دوم، یک فرق جوهری است، چون مسئله ی اولی این بود که حائل گاهی قائماً حائل است و گاهی راکعاً و گاهی جالساً و سجوداً. فقط بلندی و کوتاهی حائل است، دومی هم شبیه این است، اما نه بلندی و کوتاهی حائل، بلکه حائل بلند است، منتها به صورت مشبک است، یعنی دارای سوراخ است که در حال قیام یا رکوع از لای آن سوراخ ها می توان طرف را دید حتی در حال جلوس هم جلوی را می توانیم ببینیم ، آیا این سوراخ ها در حال قیام، رکوع و جلوس مجوز است یا مجوز نیست؟

از نظر ما همه ی اینها اشکال دارد،یعنی مجرد اینکه این «حائل» ثقب و سراخ دارد، کافی نیست.چرا؟ چون ما نوکر رؤیت و عدم رؤیت، مشاهده و عدم مشاهده نیستیم، بلکه ما نوکر صدق ستر و جدار هستیم، حال اگر دیواری درست کرده اند که دارای سوارخ است و در حال قیام و رکوع و حتی در حال جلوس از لای آن سوراخ ها، جلوی خود را می بینیم، این مجوز نمی شود.

بله! اگر ما نوکر رؤیت و عدم رؤیت بودیم، یا نوکر مشاهده و عدم مشاهده بودیم، حق با شما بود که بگوییم می بیند،پس اشکال ندارد، ولی در روایات ما کلمه ی مشاهده نیامده است، آنچه که آمده کلمه ی ستر است و جدار.

علاوه براین، ما یک احتمال دادیم و گفتیم علت اینکه حائل مبطل است، چون «یشترط وحدة المکان»، دیواری که در جلوی انسان کشیده شده هر چند دارای سوراخ باشد که انسان می تواند جلو خود را ببیند، وحدت مکان را بهم می زند، یعنی با وجود یک چنین دیواری، نمی توان گفت که مکان امام با مکان ماموم یکی است.

متن مسئله ی سوم

إذا کان الحائل ممّا یتحقق معه المشاهدة حال الرکوع – لثقب فی وسطه مثلاً- أو حال القیام – لثقب فی أعلاه- أو حال الهوی إلی السجود –لثقب فی فی أسفله- فالأحوط و الأقوی فیه عدم الجواز- چرا؟ چون میزان رؤیت و عدم رؤیت نیست، بلکه میزان صدق ستر و عدم ستر است، میزان جدار و عدم جدار یا وحدت مکان و عدم وحدت مکان است- بل و کذا لو کان فی الجمیع، لصدق الحائل معه أیضاً.

یعنی حتی اگر در هر سه «مرحله» ثقب باشد،یعنی هم در حال قیام و هم در حال رکوع و جلوس این ثقب باشد، باز هم کافی نیست.چرا؟ لصدق الحائل معه أیضاً.

بله! اگر کسی میزان را مشاهده و عدم مشاهدة، رؤیت وعدم رؤیت بداند ، می شود قائل به صحت شد و گفت که در اینجا هم رؤیت و مشاهده است.

المسألة الثالثة

إذا کان الحائل زجاجاً یحکی من ورائه فالأقوی عدم جوازه للصدق.

هر گاه حائل از قبیل زجاج و شیشه باشد، یعنی بین دو طرف دیوار شیشه ای بگیرند، آیا این صحیح است یا نه؟ مشکل است. چرا؟ چون ما نوکر ستر، جدار و وحدت مکان هستیم.

بله ! اگر میزان رؤیت باشد، ممکن است بگوییم اشکال ندارد.

المسألة الرابعة

لا بأس بالظلمة و الغبار و نحوهما و لا تعدّ من الحائل، و کذا النهر و الطریق إذا لم یکن فیهما بعد ممنوع فی الجماعة.

مسئله ی چهارم این است که ظلمت و تاریکی و همچنین گرد و غبار شدید را نمی توان از حوائل حساب کرد. مثلاً شب است و در حال اقامه ی نماز جماعت برق های مسجد رفت و فضا به گونه ی تاریک شد که احدی، دیگری را نمی بیند،این معلوم است که مانع نیست.

ما نوکر کلمه ی مشاهده نیستیم، بلکه نوکر کلمه ی ستر و جدار هستیم، هرچند ظلمت و تاریکی خودش یکنوع ستر است، ولی این گونه ستر ها مانع حساب نمی شود. یا غبار شدید باشد و به گونه ای که چشم، چشم را نمی بیند،باز هم مانع نیست. حتی اگر بین امام و ماموم طریق یا نهری باشد، باز هم مانع نیست مگر اینکه خیلی وسیع باشد و سبب تباعد مامومین از امام بشود.

المسألة الخامسة

الشبّاک لا یعدّ من الحائل، و إن کان الأحوط الاجتناب معه خصوصاً مع ضیق الثقب، بل المنع فی هذه الصورة لا یخلو عن قوّة لصدق الحائل معه.

فرق مسئله پنجم با مسئله ی چهارم روشن است، در ثالثة مسئله ی مسئله زجاج بود، یعنی دیوار از نوع دیوار شیشه ای بود، اما در اینجا دیوار از نوع دیوار شبّاک است، دیواری که از وسط سوراخ سوراخ است، خواه از آجر باشد یا از سیم و آهن و یا چیز های دیگر مانند کاشی،الآن ضریح حضرت امام رضا علیه السلام و حضرت معصومه علیها به صورت شبّاک است، فلذا ثقب فرق دارد، ثقب را از پارچه می سازند که وسط هایش سوراخ سوراخ است، آیا شبّاک مانع است یا مانع نیست؟

مرحوم سید می فرماید شبّاک مانع و حائل حساب نمی شود.

نظریه ی استاد در مسئله ی پنجم

ولی از نظر ما شبّاک مانع است. چرا؟ چون ما نوکر رؤیت و مشاهده نیستیم، بلکه نوکر کلمه ی «ستر» هستیم یا نوکر جدار و تعدد مکان هستیم. علی الظاهر شبّاک حائل است، چطور حائل است؟ چون انسان نمی تواند در آن طرف شبّاک برود،یعنی شبّاک مانع از رفتن انسان است به طرف دیگر، حائل لازم نیست که حائل از رؤیت باشد، یک دیوار شبّاکی درست کنیم، بنده نمی توانم از این طرف به آن طرف بروم.

بنابراین، احوط این است که بین امام و مامومین و هکذا بین خود مامومین شبّاکی نباشد. هر چند نسبت به شبّاک، «ستر» صدق نمی کند، اما جدار صدق می کند، ولی وحدت مکان صدق نمی کند.

المسألة السادسة

لا یقدح حیلولة المأمومین بعضهم لبعض و إن کان أهل الصفّ المتقدم الحائل لم یدخلوا فی الصلاة إذا کانوا متهیئین لها.

مسئله ی ششم این است که مامومین مانع به حساب نمی آیند و حائل محسوب نمی شوند.مثلاً امام در محراب ایستاده و مامومین هم پشت سرش صف کشیده اند و من در آخر صف قرار دارم و امام را نمی بینم و حائل من از رؤیت امام، مامومین هستند، این اشکالی ندارد و موجب بطلان نماز نمی شود، هیچگاه مامومین جزء حائل به شمار نمی آیند هرچند صف متقدم هنوز اقتدا نکرده باشند و من اقتدا باشم،چرا؟ چون مامومین سبب اتصال انسان است به امام.

پس صف متقدم حائل و مانع حساب نمی شود، منتها بحث در این است که صف متأخر اقتدا کند و تکبیر را بگوید و حال آنکه صف متقدم هنوز تکبیر را نگفته اند، بلکه فقط آماده شده اند برای اینکه تکبیر را بگویند، آیا شرط این است که امام تکبیر را بگوید، بعداً صف بعد از امام اقتدا کنند و تکبیر را بگویند،بعداً صف دوم، بعداً صف سوم و هکذا صف چهارم و ...، یعنی مادامی که صف متقدم تکبیرة الإحرام را نگفته اند، صف بعدی حق اقتدا و گفتن تکبیرة الإحرام را ندارند؟

اگر این باشد، مسئله خیلی مشکل می شود. حضرت امام که در مسجد کوفه نماز می خواند، وصف های طولانی پشت سر آن حضرت بسته می شد، و مسجد کوفه خیلی مسجد بزرگی است، اگر قرار باشد که هر صف متأخر، منتظر صف قبلی خودش باشند، امام فاتحة و سوره را تمام کرده و به رکوع رفته، و حال آنکه همه پشت سر حضرت علی علیه السلام نماز می خواندند و هیچگاه منتظر صف قبلی نبودند. فلذا فقها به این فکر افتادند همین مقداری که صف مقدم متهیأ و آماده ی تکبیر گفتن شدند، صف آخر می توانند تکبیر را بگویند. صرف تهیأ قبلی کافی است و من قیدی را اضافه کردم و گفتم علاوه بر تهیّأ، مشرف هم باشند، یعنی در آستانه ی گفتن تکبیر باشند، همین مقداری که صفوف قبلی در آستان گفتن تکبیرة الإحرام هستند، صف های بعدی می توانند احرام را ببندند هر چند صف مقدم هنوز احرام را نبسته اند و الا اگر احرام صف بعدی را مقید کنیم به احرام صف متقدم، فقط نماز جماعت در مساجد کوچک و کم جمعیت درست می شود نه در مساجد و امکنه ی بزرک.

المسألة السادسة

لا یقدح حیلولة المأمومین بعضهم لبعض و إن کان أهل الصفّ المتقدم الحائل لم یدخلوا فی الصلاة إذا کانوا متهیئین لها.

المسألة السابعة

لا یقدح عدم مشاهدة بعض أهل الصفّ الأول –أو أکثر – للإمام إذا کان ذلک من جهة استطالة الصفّ، و لا أطولیة الصفّ الثانی – مثلاً – من الأول.

فرض کنید که امام در محراب ایستاده، صف اول، عرضش به اندازه یک کیلومتر است فلذا ماموم، امام را نمی بیند، آیا این مضر است یا نه؟

بنابراین صف بلند مشکلی ندارد به شرط اینکه «إذا التفت، رأی؛ و اما اذا لم یلتفت، لا یری» این مهم نیست.

اما گاهی از اوقات آخرهای صف اول، امام را نمی بیند. این در مصلّی ها متصوّر نیست. اگر به نحوی باشد که امام در محراب است، یک مقدار اینطرف تر دری هست که یک مختصر جلوی امام را گرفته است. آنهایی که پشت سر امام و کمی بیرون حیاط هستند، امام را می بینند. اما اگر صف دراز بشود، ممکن است «حتی اذا التفت، لا یری». مع الوصف از نظر من نماز اینها هم درست است.

انشاءالله به مسئله هشتم که رسیدیم خواهیم گفت که امامی که در محراب های قدیم عرب است که هیچ کس امام را نمی بیند، و فقط کسی امام را می بیند که مقابل در باشد؛ چون برای محراب در می گذاشتند و بعد می بستند، و کسانی که در کنار این فرد هستند که در کنار باب است، نماز اینها درست است. و حال اینکه اینها صف اول هستند و امام را نمی بینند، اما کسی که بغل دست او هست، امام را می بیند.