مشخصات کتاب

سرشناسه:بهادری، مهدی، ۱۳۵۳ -

عنوان و نام پدیدآور:بحر الفضایل/ مهدی بهادری.

مشخصات نشر:قم: ذکری ، ۱۴۰۲.

مشخصات ظاهری: ۹۶۰ص.

شابک: 978-622-6319-98-0

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

موضوع:'Ali ibn abi-Talib, Imam I, 600-661

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول ، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- در قرآن

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- In the Qur'an

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- احادیث

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Hadiths

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- فضایل

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Virtues

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول ، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- شعر-- مجموعه ها

موضوع: Ali ibn Abi-talib , Imam I , 600-661 -- Poetry-- Collections

رده بندی کنگره: BP۳۷/۳۵

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی:۹۵۴۳۴۶۰

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فیپا

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

بحر الفضائل

مهدی بهادری

بحر الفضائل

مؤلف: ............................................................. مهدی بهادری

ناشر: .......................................................................... ذکری / قم

نوبت چاپ: .............................................................. اول / ۱۴۰۳

شمارگان: ............................................................... ۵۰۰ نسخه

قیمت: ............................................................. ۰۰۰/۰۰۰/۴ ریال

شابک: ............................................ ۰-۹۸-۶۳۱۹-۶۲۲-۹۷۸

تقدیم به:

روح ملکوتی و عرشیِ اوّل مظلوم عالم و نسخه ی کامل انسانیّت، مولا امیرالمؤمنین علی علیه السلام و همچنین روح استاد عظیم الشأنم، عارف بالله حضرت آیة الله ایازی که در محضرش مطالب بسیاری اندوختم.

امیدوارم این نوشتار، موجب تقرّب این کمترین به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام شود و توشه و ذخیره ی آخرت حقیر قرار گیرد.

مقدمه

سخن گفتن درباره ی امیرالمؤمنین علی علیه السلام بسیار سخت است؛ زیرا آن مرد بزرگ، دُردانه ی عالم خلقت و انسان کامل است؛ چه بسا توصیف ما، نقصان فضایل بی شمار حضرتش را به همراه داشته باشد. مقام دانی نمی تواند آن طور که شایسته ی مقام عالی است، او را بشناسد و بستاید؛ چون بر شخصیت وی احاطه ندارد؛ از این رو نبی اکرم صلی الله علیه واله درباره ی حضرت امیر علیه السلام می فرماید: «یا علی لایعرف اللّه تعالی إلّا أنا و أنت و لایعرفنی إلّا اللّه و أنت و لا یعرفک ألّا اللّه و أنا؛⁽¹⁾ای علی! خدا را نشناخت، جز من و تو و مرا نشناخت، جز خدا و تو و تو را نشناخت، مگر خدا و من.»

آن بزرگوار در جای دیگر فرمود: «یا علی ما عرف اللّه حقّ معرفته غیری و غیرک و ما عرفک حق معرفتک غیر اللّه و غیری؛⁽²⁾ای علی! خداوند متعال را نشناخت به حقیقت شناختش جز من و تو و تو را نشناخت، آن گونه که حقّ شناخت توست، جز خدا و من.»

آری به درستی که حضرت را جز خالقش و نبی اکرم صلی الله علیه واله -که مولا، نفس اوست- نمی تواند بشناسد؛ زیرا «بل الإنسان علی نفسه بصیرة؛ انسان به نفس خود، بینایی و آشنایی دارد.» رسول اکرم صلی الله علیه واله انسان کاملی است که بر نفسش احاطه ی کامل دارد و آن را می شناسد.

در عالم وجود، علی شناس تر از پیامبر اسلام صلی الله علیه واله وجود ندارد. آنچه افراد مادون معصومین علیهم السلام درباره ی مولا می گویند، رشحاتی است که از وجود حضرت بر اثر جوشش فضایلش بیرون می ریزد و هر کسی به اندازه ی فهمش امام را می ستاید و از وجودش بهره می برد؛ وگرنه «دست ما کوتاه و خرما بر نخیل».

امام صادق علیه السلام می فرماید: «لقد تجلّی الله لخلقه فی کلامه و لکنّهم لایبصرون؛⁽¹⁾خداوند بر خلق خویش در کلام خودش تجلّی کرده است؛ ولی آنان خدا را نمی بینند.»

وجود مقدّس حضرت امیر علیه السلام قرآن ناطق است و تمام صفات الهی در وی متجلّی است؛ ولی چشمان بی بصیرت، ولایت و عظمت حضرت را نمی بینند و یا از روی عناد، انکار می کنند؛ چنان که درباره ی ذات باری تعالی هم، چنین است. وقتی خداوند از کفّار می پرسد: خدای شما کیست؟ به خدا اعتراف می کنند؛ ولی همیشه در صدد انکار بر می آیند.

خداوند در قرآن کریم به طُرُق مختلف، ولایت حضرت را به مردم گوشزد و اطاعتش را فرض می شمارد و حضرت را به صفات و فضایل توصیف می کند؛ امّا می فرماید: «و لقد صرفنا فی هذا القرآن لیذکروا و ما یزیدهم

إلّا نفورا»؛⁽¹⁾یعنی فرجام کار جز کج فهمی و فرار از حقیقت، چیز دیگری نیست.برای نمونه، ابن ابی الحدید معتزلی در مقدّمه ی شرح نهج البلاغه، خلفا را به طور اجمالی معرّفی می کند. وقتی به عمر می رسد، او را این گونه توصیف می کند: عمر، فردی سخت و خشن و دارای هیبت بزرگ بود، از هیچ کس پروا نداشت و هیچ شریف و غیر شریفی را رعایت نمی کرد.... در اخلاق و گفتار عُمر، نوعی بدزبانی و خشونت آشکار بوده است؛ از جمله، آن مطلبی که در بیماری رسول خدا صلی الله علیه واله از دهانش بیرون آمد. وقتی حضرت فرمود: کاغذ و قلم بیاورید تا چیزی بنویسم که بعد از من، جلوی اختلاف در امّتم گرفته شود، عُمر گفت: «ان هذا الرجل لیهجر.» پناه بر خدا که اگر او اراده ی معنی ظاهری آن کلمه را کرده باشد؛ بلکه آن را به عادت خشونت و بدزبانی گفته است.

آیا خلیفه و امامی که مأمومش این گونه به حالش بترسد و دست به دعا شود که خدا کند او چنین اشتباهی را مرتکب نشده باشد، برای زعامت جامعه مناسب است؟

همین ابن ابی الحدید وقتی به امیرالمؤمنین علیه السلام می رسد، حضرت را این گونه توصیف می کند: آن زمان که نهایت هنر صحابه، این بود که درباره ی ترغیب به جهاد و شهادت و فضیلت آن حرف می زدند، علی علیه السلام از خلقت آسمان ها و ملائکة الله حرف می زد. کلام خَلق در مقابل کلام علی علیه السلام مانند یک مشت خاک در مقابل زر ناب است.

وی در ادامه می گوید: خلافت ابوبکر منصوص نبوده و درباره ی آن نصّی

وجود نداشته است؛ ولی این بیعت شرعی به وسیله ی اجماع ثابت شده است؛ البتّه معلوم نیست ایشان از چه اجماعی دم می زند؟ اجماعی که مورد مخالفت خود حضرت، ابن عباس، سلمان، ابوذر و دیگران بود، اجماع و مورد استناد است؟! خود ایشان به فقدان نصّ تصریح می کند؛ درحالی که ما درباره ی ولایت حضرت امیر علیه السلام نص های فراوانی داریم که بر امامت حضرت تصریح می کنند.

بعد از این توصیفات کذایی، آیا عقلانی است که بگوید: «الحمدلله الذی قدم المفضول علی الفاضل؛⁽¹⁾حمد خدایی را که ابوبکر، مفضول بی فضایل را بر علی عالی اعلا با آن همه فضایل مقدّم کرد.» آیا این نهایت کج فهمی نیست؟ از این نمونه کج فهمی ها در تاریخ، فراوان است.

در این کتاب سعی بر این است که گوشه ای از عظمت مولا را در بیان قرآن، اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام ، اولیا، اندیشمندان غیر مسلمان و حتّی دشمنان حضرت بیان کنیم.

حضرت امیر علیه السلام در خانه ی خدا بکة مبارکة (کعبه) به دنیا آمد و «بکة» به ابجد ۲۷ و جمع این دو عدد هم ۹ می شود و جایگاه عددی ۹ هم ۱۹ و این عدد هم عدد کلمه ی واحد است و اینکه حضرت امیر علیه السلام در سجده ی عبادت به شهادت رسید که سجده هم عدد ابجد آن ۷۲ است و جمع این دو عدد ۹ می شود و ۹ هم جایگاه عددی آن ۱۹ است و ۱۹ هم عدد کلمه ی واحد است؛ ازاین رو هر فصل را با عدد ۷۲ تمام کردیم که به وحدانیت خداوند اشاره دارد؛ یعنی حضرت امیر علیه السلام مظهر توحید خداوند است.

آن بزرگوار، هم در ولادت و هم در طول حیات طیّبه و هم در شهادت، مظهر توحید محسوب می شود. امید است این نوشتار، توشه ی قبر و قیامت ما قرار بگیرد و مورد رضایت حضرتش واقع شود.

مهدی بهادری

زمستان ۱۴۰۲ / قم

فصل اول: سیمای حضرت امیر علیه السلام در قرآن

اشاره

لزوم دانستن معنای جَری و تطبیق

پیش از ورود به بحث، توضیح یک نکته ضروری است و آن اینکه شاید برای خواننده ی محترم، این شبهه پیش آید، آیاتی که ما درباره ی فضایل حضرت امیر علیه السلام مطرح می کنیم یا داستان هایی که از قرآن نقل می کنیم، مربوط به پیامبران و امّت های گذشته است و ربطی به فضیلت حضرت علی علیه السلام ندارد.

برای پاسخ به این شبهه باید بگوییم در علوم قرآنی و تفسیر، یک اصطلاح به نام «جَری و تطبیق» وجود دارد که جواب این شبهه را می دهد؛ امّا جَری و تطبیق چیست؟

معنای جَری و تطبیق

منظور از «جرَی و تطبیق» در اصطلاح علوم قرآنی، عبارت است از: تطبیق مفاهیم به دست آمده از آیات قرآن بر موارد دیگری که مشابه مورد شأن نزول است.⁽¹⁾

علّامه طباطبایی در این باره میگوید: قرآن از نظر انطباق مفاهیمش با مصادیق و نمونه های خارجی و تبیین وضعیّت (هدایت یا گمراهی) آنان، گستره ی ویژهای دارد؛ زیرا آیاتش منحصر به مورد نزولش نیست؛ بلکه در تمام مواردی جاری میشود که ملاک و ویژگی مورد نزول را داشته باشد. آیات قرآن مانند ضرب المثل است که نخستین بار در مورد خاصّی گفته شده است؛ ولی در هر موردِ مشابه دیگری نیز به کار میرود. این معنا همان چیزی است که در روایات به جَری قرآن، نامگذاری شده است.⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام میفرماید: آیهای از قرآن که درباره ی گروه خاصّی نازل شده است، اگر با مردن و از بین رفتن آن گروه، عمر آیه نیز به پایان رسد [و به گذشتگان محدود شود]، دیگر اثری از قرآن به جای نمیماند، حال آنکه قرآن، از آغاز تا پایانش، به درازای عمر آسمانها و زمین، جاری خواهد شد و برای هر قوم و گروهی، [در آینده ] آیهای در قرآن وجود دارد که آن را تلاوت می کنند و مییابند که وضعیّتشان مشابه وضعیّت کسانی است که آیه درباره ی ایشان نازل شده و آنان در قلمرو یکی از دو دسته آیات خیر یا شرّ قرار خواهند گرفت.⁽²⁾

فُضَیل بن یسار می گوید که در روایتی آمده است: آیهای در قرآن نیست، مگر آنکه ظاهر و باطنی دارد. تفسیر این روایت را از امام باقر علیه السلام جویا شدم. ایشان در پاسخ فرمودند: ظاهر قرآن، همان تنزیل آن و باطنش، تأویل آن است و بعضی از آن تأویلها گذشت؛ ولی بعضی دیگر هنوز نیامدهاند؛ [زیرا قرآن]

همانند آفتاب و ماه در حال حرکت بوده و به زمان خاصی مقیّد نیست و هر تأویلی که برای مردگان میآید، برای زنده ها نیز میباشد و خداوند فرمود: تأویل قرآن را جز خداوند و راسخان در علم نمیدانند و ما [چون از راسخان در علم هستیم] آن را میدانیم.⁽¹⁾

انسان کامل

محور بحث عرفان، انسان کامل است. عارفانی چون ابن عربی، قونوی و دیگران از واژه ی انسان کامل استفاده کرده اند. قرآن به صراحت، انسان کامل را نام نبرده است؛ ولی بعضی از واژه ها، چون خلیفه در «إنّی جاعل فی الارض خلیفة» بر آن دلالت می کند؛ چون لازمه ی خلیفه ی خدا بودن، آن است که انسان از هر حیثی کامل و تمام عیار باشد. چه در شریعت، طریقت و حقیقت، سرآمد همگان باشد؛ ازاین رو انسان کامل به کسی می گویند که تمام صفات و اسمای الهی در او تجلّی و ظهور داشته باشد و عبدالله باشد؛ یعنی همان گونه که «الله» مستجمع جمیع صفات و کمالات است، انسان کامل هم مرآت الحق(آینه ی حق) است و همان گونه که خداوند «لیس کمثله شیء» است، خلیفه ی او نیز باید بی مثال باشد. حدیث «کُنتُ کَنزَاً مخفیاَ فَأَحببتُ أَن أُعرَف فَخَلقتُ الخَلقَ لُکی أَن أُعرف» که معروف به حدیث کنز است، مبیّن آینه بودن انسان کامل است. البتّه برخی سند این حدیث را به چالش کشیده اند؛ ولی عارفان، عموماً به این حدیث تمسّک جسته اند.

کنت کنزاً مخفیاً احببت أن اعرف را تویی *** اکمل مصداق این اظهر من الاضحاستی

آیینه ای که نه تنها نشانگر صفات و جمال خداست و جمال جمیل را نشان می دهد؛ بلکه خود نیز از تبلور این صفات در خویش لذّت می برد و به بَهجت و سرور می رسد و فانی در خدا می شود؛ به جایی می رسد که نهتنها کلامش کلام خدا، نگاهش نگاه خدا و... بلکه نگاه خدا نگاهش و کلام خدا کلامش می شود.

جامی در هفت اورنگ تمثیلی زیبا از هویدا شدن جمال حق در آیینه بیان می کند که بیانش خالی از لطف نیست.

یوسف کنعان چو به مصر آرمید *** صیت وی از مصر به کنعان رسید

بود در آن غمکده یک دوستش *** پر شده ی مغز وفا پوستش

ره به سوی مصر جمالش سپرد *** آینه ای بهر رهاورد برد

یوسف ازو کرد نهانی سؤال*** کای شده محرم به حریم وصال

در طلبم رنج سفر برده ای*** زین سفرم تحفه چه آورده ای

گفت: به هر سو نظر انداختم*** هیچ متاعی چو تو نشناختم

آینه ای بهر تو کردم به دست*** پاک ز هرگونه غباری که هست

تا چو به آن دیده ی خود وا کنی *** طلعت زیبات تماشا کنی

تحفه ای افزون ز لقای تو چیست*** گر روی از جای به جای تو کیست

نیست جهان را به صفای تو کس*** غافل ازین تیرهدلانند و بس

جامی ازین تیرهدلان پیش باش*** صیقلیِ آینه ی خویش باش

تا چو بتابی رخ ازین تیره جای*** یوسف غیب تو شود رو نمای

آری اگر انسان، آیینه ی جان خود را صیقل دهد و از هر نوع آلودگی، آن را پاک نگه بدارد، جمال زیبای یار در آیینه ی وجودش رخ نشان می دهد. انسان کامل با توجّه به مقام عصمتی که خداوند به او عنایت کرد، وجودش بری از هرگونه آلودگی است؛ بنابراین تمامقد صفات الهی را در خود متجلّی می کند.

همان گونه که بیان شد، کامل بودن انسان برای غرضی است و آن هم عبارت است از: مقام خلافت الهی. خلافت به شخص نیست؛ بلکه به صفات است. حضرت رسول صلی الله علیه واله معرِّف بودند، نه جاعل. بعد از خاتم انبیا علیهم السلام خلافت به علم مستأثره ی الهی به حضرت امیر علیه السلام منتقل شد. (علم مستأثره، علمی است که مخصوص ذات احدیّت است و هیچ کس جز خود خداوند از آن خبر ندارد؛ حتّی رسول اکرم صلی الله علیه واله و اهل بیت علیهم السلام هم از آن خبر ندارند). خلافت حضرت امیر علیه السلام به وسیله ی حضرت رسول صلی الله علیه واله از طرف خداوند معرّفی شد، نه اینکه خود بخواهد انتصاب کند.

در هِرَم وجود، فقط یک خلیفه می تواند باشد. تا زمانی که حضرت رسول صلی الله علیه واله خلیفه ی خداست، دیگر کسی نمی تواند در عرض حضرت به منزلهی خلیفه باشد؛ چون رأس هِرَم، یکی است و دو تا نمی شود. قلّه را به این لحاظ، قلّه می گویند که رأس کوه و فقط یکی است، اگر بخواهد کنارش یکی دیگر باشد، به آن قلّه نمی گویند. حکایت خلافت انسان کامل، این گونه است. اکنون بعد از وجود مقدّس پیامبر صلی الله علیه واله - که در رأس هرم وجود است - چه کسی باید جای این انسان کامل را پر کند؟

یکی از صفات خداوند متعال - که باید در آیینه ی وجودی انسان کامل، متجلّی شود - یکی بودن است؛ ازآنجاکه خداوند، احد و واحد است،

خلیفه ی او هم باید چنین صفتی داشته باشد. به قول معروف «دو پادشاه در یک اقلیم نگنجد.» اهل بیت علیهم السلام در زیارات و لسان روایات، مظهر توحید معرفی می شوند که به همین معنا اشاره می کند.

امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه می فرماید: «مَن أَراد اللهَ بَدَأ بکم و مَن وَحَّده قَبِل عنَکُم؛ آنکه به دنبال خدا باشد از شما آغاز می کند و آنکه خدا را یگانه می داند، سخن شما را مورد پذیرش قرار می دهد».

وجود امام، اکسیری است که وجود ما را به طلای ناب توحید تبدیل می کند. به راستی آیا جامعه ی بشری، قادر است جایگزینی برای پیامبر برگزیند؟ چه کسی می تواند «طابق النعل بالنعل» پا جا پای خاتم انبیا صلی الله علیه واله بگذارد و خلیفه ی خدا بعد از ایشان باشد؟ خلافت و جانشینی رسول خدا صلی الله علیه واله لوازمی دارد که بشر را یارای رسیدن به آن نیست؛ مثل عصمت؛ چون امری است که هر بشری نمی تواند به آن برسد و برای مصون ماندن از هرگونه اشتباه هم به ناچار، علمی نیاز است که احاطه ی کامل بر هستی داشته باشد.

پس بر خداست که از باب امتنان برای جانشینیِ خلیفه ی خود اقدام کند. چه احمقانه است که عدّه ای در سقیفه جمع شوند و برای رأس هِرَم وجود، جانشین و خلیفه برگزینند. این اوج کج فهمی است که انتصاب خلیفه را با انتخاب خلیفه عوض کنند و چه بد مردمانی بودند و هستند که دنبال این جماعت بی خرد راه افتادند و با آنان همراه شدند.

طبق نقل بعضی از روایات، حدود سیصد آیه در شأن و منزلت مولا امیرالمؤمنین علیه السلام در قرآن نازل شده است⁽¹⁾. ابن عباس به این مطلب معتقد

اشاره می کند.⁽¹⁾همچنین شبلنجی می گوید: ابن عباس معتقد بود آن مقدار از قرآن که درباره ی علی علیه السلام نازل شده، درباره ی هیچ کسی نازل نشده است. بر این اساس، ابن عباس در این دو روایت به یک کمیت حداقلی قائل بوده که همان سیصد آیه است.⁽²⁾در این کتاب به برخی از آیات اشاره می شود:

آیه ی اوّل: مولا علی علیه السلام در سوره ی حمد

سوره ی حمد، فاتحة الکتاب و دایرة المعارف اصول اعتقادی است. عصاره ی همه ی کتب آسمانی در سوره ی حمد است. آغاز این سوره با بسم الله الرحمن الرحیم و بسم الله کلید و مفتاح هر خیری است. در روایات داریم که هر کار خیری را با نام خدا آغاز کنید که فرجام نیک برایش رقم بخورد.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: «اسرار کلام الله فی القرآن و اسرار القرآن فی الفاتحة و اسرار الفاتحة فی بسم الله الرحمن الرحیم و اسرار بسم الله الرحمن الرحیم فی باء بسم الله الرحمن الرحیم و اسرار الباء فی النقطة التی تحت الباء و انا النقطة التی تحت الباء.»⁽³⁾

در اینکه منظور ایشان از «نقطه ی تحت الباء بودن» چیست، حرف های زیادی زده شده است. عصاره ی این تأویلات را می توان چنین بیان کرد که مراد حضرت علیه السلام این است: من آغاز و انجام خلقت هستم. اگر نقطه ی باء نباشد، باء قابل خواندن نیست. این نقطه است که باعث خوانده شدن این

حرف می شود. شروع خلقت عالم امکان، از یک نقطه آغاز می شود؛ بنابراین به منزله ی نقطه بودن حضرت، کنایه از آغاز و انجام جهان به برکت ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است.

سوره ی حمد، تابلوی معرِّف خداوند است. خداوند خودش را به بندگان معرّفی می کند. پس از «الله» که مستجمع جمیع کمالات است، به دو صفت رحمان و رحیم اشاره میکند که یکی برای اهل افتقار و دیگری برای اهل افتخار است. همه ی موجودات، اهل افتقارند. چه موجودی را می توان یافت که به خداوند نیازمند نباشد؟ امّا همه، از رحمت خاصّ خداوند بهره مند نخواهند شد. اهل افتخار کسانی هستند که خود را در مسیر رحمت خاص قرار دهند؛ یکی فیض عام و دیگری فیض خاص. منظور شیخ محمود شبستری هم در گلشن راز همین است:

ز فضلش هر دو عالم گشت روشن *** ز فیضش خاک آدم گشت گلشن

حضرت امیر و اولاد معصومش علیهم السلام مظهر رحمت خداوند و معدن الرّحمة هستند. برّرسی صدر و ذیل سوره ی حمد، عظمت مقام حضرت علیه السلام و ولایت را بیشتر روشن می کند. اوّل اینکه خداوند، رحمان و رحیم است و بعد اشاره می کند به اینکه ربّ العالمین است. (ربّ یعنی «تربیة الشیء آناً فآناً» یعنی مربّی، لحظه ای از متربّی خودش غافل نیست، آن هم ربّ همه ی عالمین. عالم مادّه به جمیع اجناس و انواعش، عالم ملکوت، عالم عقل و....)

خدا دوباره با دو صفت رحمان و رحیم، خودش را معرّفی و در ادامه، خویش را دیّان و مالک روز قیامت معرفی می کند؛ مالکی که به احدی ظلم نمی کند، با ترازوی حق و عدل به حساب بندگانش می رسد و بعد

به دو صفت دیگر یعنی مستعان و هادی اشاره می کند؛ امّا به آخر سوره که می رسد، لحن آیات عوض می شود. چرا خدای رحمان و رحیم و ربّ العالمین، دوباره بر رحمان و رحیم تأکید می کند؟ زیرا سراسر رحمت و «سبقت رحمته غضبه» است، می فرماید: «غیر المغضوب علیهم و لا الضالین.»

این چه عملی است که خدای با این رحمت بی انتها را غضبناک می کند؟ جواب را «راسخ فی العلم» امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه می فرماید: «و علی من جحد ولایتکم غضب الرحمن؛ بر کسی که ولایت شما را انکار کند، غضب خدای رحمان است.» نکته ی ظریفی که در فرمایش حضرت است، این است که فرمود: «غضب الرحمن» نفرمود: «غضب الله.»

در واقع حضرت به صورت رمزی اشاره می کند، آنچه خداوند رحمان و رحیم را در سوره ی حمد، غضبناک می کند، نپذیرفتنِ ولایت امیرالمؤمنین و اولاد معصومش علیهم السلام است که موجب سقوط آدمی می شود؛ زیرا انکار ولایت، سر از شرک و کفر در می آورد: «و من جحدکم کافر و من حاربکم مشرک.»

خداوند در همین سوره به نعمت ولایت اشاره می کند: «صراط الذین انعمت علیهم.» مراد از این نعمت، همان نعمت ولایت است.

آیه ی دوم: <أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیَّایَ فَارْهَبُونِ>

آیه ی دوم: <أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیَّایَ فَارْهَبُونِ>⁽¹⁾

به پیمانی که با من بسته اید وفادار باشید تا من هم به پیمان با شما وفادار باشد و تنها از من بترسید .

«العیّاشی رحمة الله عن سماعة بن مهران، قال: «سألت أباعبداللّه علیه السلام عن قول

اللّه عزّ و جلّ: <أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ>؟ قال: أوفوا بولایة علیّ فرضا من اللّه أوف لکم الجنّة؛⁽¹⁾راوی از امام صادق علیه السلام درباره ی این آیه ی شریفه پرسید. حضرت فرمود: به عهد با ولایت علی علیه السلام که از طرف خداوند فرض شده است، وفا کنید تا من برای شما به بهشت وفا کنم.»

روی الصدوق رحمة الله بإسناده عن ابن عباس قال: «قال رسول اللّه - فی حدیث طویل- لمّا أنزل اللّه تبارک و تعالی: <أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ>، إلی أن قال: أیّها الناس إنّ علیّا إمامکم من بعدی و خلیفتی علیکم و هو وصیّی و وزیری و أخی و ناصری و زوج ابنتی و أبو ولدی و صاحب شفاعتی... انّ علیا سیّد الوصیّین و قائد الغرّ المحجّلین یا أیّها الناس أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ فی علیّ علیه السلام یوف لکم فی الجنّة یوم القیامة؛⁽²⁾در حدیثی طولانی از حضرت رسول صلی الله علیه واله ذیل این آیه ی شریفه نقل شده است که حضرت فرمود: ای مردم، همانا علی علیه السلام امام شما بعد از من و خلیفه ی من بر شما و وصی، وزیر، برادر، یاریگر من، همسر دخترم، پدر فرزندانم و صاحب شفاعت من است. همانا علی علیه السلام سرور اوصیا و رهبر دست و پا سفیدان است (کنایه از کسانی است که دائم الوضو هستند). ای مردم به عهد خدا درباره ی علی وفا کنید تا خداوند برای شما به بهشت در روز قیامت وفا کند.»

این آیه ی شریفه، تذکّر خداوند به بنی اسرائیل را مطرح می کند و به آنان متذکّر می شود که به یاد نعمت خداوند باشند و حقّ این نعمت را ادا کنند؛

ولی خداوند با ذکر این مسئله، در صدد بیان غرضی است و آن غرض هم طبق روایات بیان شده، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است. جَری و تطبیق این آیه، این گونه است که خداوند به بنی اسرائیل درباره ی نعمت ولایت تذکّر داده است. با توجّه به استمرار ولایت الهی، این تذکّر در هر عصری برای پیروان دین ثابت است.

چطور می توان اثبات کرد که مراد از نعمت در این آیه ی شریفه، ولایت است؟ مرحوم علّامه طباطبایی می فرماید: هرکجا در قرآن «نعمت» بدون قید بیاید، به نعمت ولایت اشاره دارد.⁽¹⁾از طرفی، مطابق آیه ی اکمال، نعمت ولایت سبب اکمال و اتمام دین، بلکه تمام نعمت هاست؛⁽²⁾زیرا دین برای انسان «من المهد الی اللحد» برنامه دارد؛ پس تمام نعمت هایی که خداوند به انسان ارزانی می دارد، زیرمجموعه ی نعمت بزرگ ولایت است؛ بنابراین می توان گفت: ولایت، جامع خیرات و نعمت های الهی است.

معنای عهد

راغب در مفردات، «عهد» را اینگونه معنا می کند: «حفظ الشی ء و مراعاته حالاً بعد حال ؛ ⁽³⁾حفظ و نگه داشتن چیزی و مراعات نمودن آن، که مراعاتش لازم است.» آن هم حالاً بعد حالٍ، یعنی عَلَی الدَّوام تا زمانی که آن شیء باقی است، مراعات و حفظش لازم است. البتّه عهد به معنای قسم،

وصیت، امان، ذمّه نیز آمده است؛⁽¹⁾ولی همه ی این معانی در عهد، قابل جمع است و منافاتی با هم ندارند.

طبق این تعریف برای عهد، معنای ولایت یعنی همان عهد خداوند، روشن می شود؛ یعنی ولایت چیزی است که اوّلاً: دوام دارد؛ ثانیاً: مراعات و حفظش هم باید علی الدّوام باشد؛ ثالثاً: از باب اینکه عهد، دو طرف دارد، یکی عاهد و دیگری معهود الیه؛ پس قسم دادن یک طرف، طرف دیگر را یا توصیه و در ذمّه گذاشتن و امان دادن عاهد، معهود الیه را در ولایت صدق می کند. با توجّه به تعریف عهد، وفای به عهد تضمّناً در آن نهفته است و اینکه خداوند فرمود: به عهد خود وفا کنید، از باب تأکید است.ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام عهدالله است. خداوند به وفای به عهد امر می کند؛ یعنی ای کسانی که در روز غدیر به پیامبر صلی الله علیه واله و خداوند، بر ولایت حضرت امیر علیه السلام عهد بستید و «بَخٍّ بَخٍّ یا علی و انت ولیُّ کلِّ مؤمنٍ و مؤمنةٍ» گفتید، چرا از این عهد الهی سرباز زدید؟ در حقیقت این آیه ی شریفه به صراحت در صدد توبیخ بنی اسرائیل است؛ ولی تضمّناً مسلمانان را هم در بر می گیرد. آخر آیه هم تهدید می کند: «فای فارهبون.»

آیه ی سوم: <وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ >

آیه ی سوم: <وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ >⁽²⁾

عن ابن عباس و الباقر علیه السلام «فی قوله: <وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ> الخاشع الذلیل فی صلاته المقبل إلیها یعنی رسول اللّه صلی الله علیه واله و

أمیرالمؤمنین علیه السلام ؛⁽¹⁾امام باقر علیه السلام می فرماید: قول خداوند که فرمود: از صبر و نماز یاری بطلبید و این کار بر همه گران است، مگر خاشعین. خاشع ذلیل در نماز، مقابل خداوند، رسول خدا علیه السلام و امیرالمؤمنین علیه السلام هستند.» آنها یک روح در دو بدن هستند. حضرت رسول علیه السلام در روایتی می فرماید: «انا و علی من شجرة واحده و الناس من شجرة شتی؛⁽²⁾من و علی از یک درختیم، درحالی که بقیه ی مردم از درختان مختلف.» ایشان مصداق حقیقی شجره ی طیّبه ای هستند که در قرآن به آن اشاره شده است.

معنای خشوع

ابن فارِس در معنای خشوع چنین می گوید: «الخاء و الشین و العین أصلٌ واحدٌ، یدلُّ علی التَّطامُن؛⁽³⁾اصل واحدی است که بر تطامن، یعنی آرام گرفتن، فروکش کردن و سر به زیر بودن می آید.» خشوع، نهایت تذلّل در مقابل خداوند و مقامی برازنده ی بنده ی محض در مقابل خداوند است. به راستی چه مصداقی بهتر از حضرت رسول صلی الله علیه واله و امیرالمؤمنین علیه السلام برای خاشعین می تواند باشد؟

در روایتی چنین میخوانیم: هرگاه مولای متّقیان علیه السلام به نماز میایستاد، چهرهاش متغیّر میشد و بدن مبارکش به لرزه میافتاد. به حضرت علیه السلام عرض کردند: ای امیرالمؤمنین علیه السلام این چه حالتی است؟ ایشان فرمودند: «جاء وقت امانة الله التی عرضها علی السّموات و الارض فایین ان یحملنها و

اشفقن منها و حملها الانسان فلا ادری احسن اداء ما حملت ام لا؛ یعنی هنگام امانت خداوند است، امانتی که به آسمانها و زمین عرضه شد و آنان نپذیرفتند و در وحشت فرو رفتند؛ ولی انسان آن را پذیرفت و معلوم نیست که نیکو ادا خواهد کرد یا خیر؟»

به قول حافظ:

آسمان، بار امانت نتوانست کشید *** قرعه ی فال به نام من دیوانه زدند

امام سجّاد علیه السلام در صحیفه در باب خضوع می فرماید: «... وَ اَنْزِلْنا فیها مَنْزِلَه الْمُصیبینَ لِمَنازِلِها، الْحافِظینَ لِاَرْکانِها، الْمُؤَدّینَ - لَها فی اَوْقاتِها عَلی ما سَنَّهُ عَبْدُکَ وَ رَسُولُکَ - صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَ الِهِ - فی رُکُوعِها وَ سُجُودِها وَ جَمیعِ فَواضِلِها عَلی اَتَمِّ الطَّهُورِ وَ اَسْبَغِهِ وَ اَبْیَنِ الْخُشُوعِ وَ اَبْلَغِهِ؛⁽¹⁾و ما را در نماز در جایگاه بهره وران منازل نماز قرار ده که ارکان آن را حفظ کرده اند و حقّ نماز را در وقت خودش بر آیین بنده و فرستاده ات - درود و سلام تو بر او و خاندانش باد-، در رکوع و سجده ی آن و همه ی برتری های آن با کامل ترین طهارت و آشکارترین و رساترین خشوع به جا آورده اند.»

امام در این فراز از خداوند مسئلت می کند، نمازش را نماز کسانی قرار دهد که آشکارترین و رساترین خشوع را به جا آوردند. قطعاً مصداق اتمّ و أَکمل این نوع خشوع، حضرت رسول صلی الله علیه واله و حضرت امیر علیه السلام هستند؛ چون امام سجاد علیه السلام ، مقام و منزلت دانی را از خداوند طلب نمی کند؛ بلکه کسی که مقامش عالی است، مقام عالی را از خداوند مسئلت می کند و

بالاتر از امام سجاد علیه السلام جز امیرالمؤمنین علیه السلام و حضرت رسول صلی الله علیه واله چه کسی می تواند باشد؟

آیه ی چهارم: <بَلی مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ >

آیه ی چهارم: <بَلی مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ >⁽¹⁾

الامام الصادق علیه السلام فی قول اللّه جلّ و عزّ: «<بَلی مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ> قال: إذا جحد امامة أمیرالمؤمنین علیه السلام فاولئک أصحاب النار هم فیما خالدون؛⁽²⁾زمانی که امامت امیرالمؤمنین علیه السلام انکار شود؛ پس آنان اصحاب آتش و اهل خلود در آن هستند.»

و فی تفسیر الإمام علیه السلام : «السیّئة المحیطة به هی التی أن تخرجه عن جملة دین اللّه و تنزعه عن ولایة اللّه و لا تؤمنه من سخط اللّه و هی الشرک باللّه و الکفر به و بنبوّة محمد صلی الله علیه واله و ولایة علیّ علیه السلام و خلفائه علیهم السلام کلّ واحدة من هذه سیّئة تحیط به أی تحیط بأعماله فتبطلها و تمحقهما؛⁽³⁾در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام که فرمود: گناهی که محیط بر بنده است، به طوری که او را از دین خدا و از ولایت خدا خارج می سازد. همانا این گناه شرک و کفر به خداوند و نبوت پیامبر صلی الله علیه واله و ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و خلفای برحقّشان

که بعد از آنان هستند، انکار ولایت است و انکار ولایت هر یک از این خلفا، همان سیئه ی محیطه ای است که اعمال را حبط، باطل و محو می کند.»

ولایت مولا و اولاد معصومش علیهم السلام امر جامعی است که سر باز زدن از آن سبب حبط عمل انسان می شود؛ زیرا سر از شرک و کفر در می آورد و جایگاه کافر و مشرک هم جز خلود در آتش چیزی نیست. شرک و کفر مانع رسیدن رحمت خداوند به بندهمی شود. فیّاض، فیض خود را از مشرک و کافر قطع می کند و جایی که فیض الهی نبارد، جز عذاب چیزی نخواهد بود: <إِنَّ اللَّهَ لَا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَیَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِکَ لِمَنْ یَشَاءُ وَمَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَی إِثْمًا عَظِیمًا>؛⁽¹⁾محققاً خدا گناه شرک را نخواهد بخشید و سوای شرک را برای هر که خواهد میبخشد و هر کس که شرک به خدا آورد، به دروغی که بافته، گناهی بزرگ مرتکب شده است. چون انکار ولایت سر از شرک در می آورد «و من حاربکم مشرک؛ و کسی که سر جنگ با شما داشته باشد، مشرک است.»

بی تردید عدم پذیرش ولایت، حِنث عظیمی است که منکران بر آن اصرار دارند: «و کانوا یصرّون علی الحنت العظیم.»⁽²⁾مفسّران، حنث عظیم را به استکبار، کفر و شرک و از همه مهم تر عهد و پیمان شکنی تفسیر کردند.⁽³⁾با این وصف، انکار و پیمان شکنی در امر ولایت هم، یکی از مصادیق شرک و کفر است که بیانش گذشت.

«و من یکفر بالایمان فقد حبط عمله و هو فی الآخرة من الخاسرین؛⁽⁴⁾و

کسی که انکار کند، آنچه را باید به آن ایمان بیاورد، اعمالش تباه می گردد و در سرای دیگر از زیانکاران خواهد بود.»

«ولو اشرکوا لحبط عنهم ما کانوا یعملون؛⁽¹⁾و اگر آنها مشرک شوند، اعمال (نیکی) که انجام دادهاند، نابود می گردد (و نتیجهای از آن نمیگیرند).»

«والذین کذبوا بآیاتنا ولقاء الآخرة حبطت اعمالهم هل یجزون إلّا ما کانوا یعملون؛⁽²⁾و کسانی که آیات، و دیدار رستاخیز را تکذیب (و انکار) کنند، اعمالشان نابود می گردد؛ آیا جز آنچه را عمل میکردند پاداش داده میشوند؟»

در آیات فوق؛ کفر، شرک و تکذیب آیات خداوند (اهل بیت) که سر از کفر در می آورد، باعث حبط عمل و زیان اخروی می شود.

آیه ی پنجم: <وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ>

آیه ی پنجم: <وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ>⁽³⁾

نماز را اقامه کنید و زکات بدهید و همراه با رکوع کنندگان رکوع کنید .

ابن شهرآشوب... عن ابن عباس و روی أصحابنا عن الباقر علیه السلام فی قوله تعالی: «<وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ> نزلت فی رسول اللّه و علیّ بن أبی طالب و هما أوّل من صلّی و رکع؛⁽⁴⁾از امام باقر علیه السلام نقل شده است که حضرت فرمود: این

آیه ی شریفه در شأن پیامبر صلی الله علیه واله و علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شده است؛ زیرا این دو اوّلین کسانی بودند که نماز گزاردند و رکوع کردند.»

روی الموفّق بن أحمد بن محمد المکّی الخوارزمی بإسناده عن ابن عباس فی قوله تعالی: «<وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ> إنّها نزلت فی رسول اللّه صلی الله علیه واله و علیّ خاصّة و هما أوّل من صلّی و رکع.»⁽¹⁾

از این آیه ی شریفه، اوّل اهمّیت نماز فهمیده می شود؛ چون خداوند میزان سنجش ارزش عبودیّت را بندگی پیامبر صلی الله علیه واله و مولا علی علیه السلام قرار داده است. نماز مصداق اتمّ و أَکمل عبودیت و بندگی است. اوج هنر یک بنده در نماز، خلاصه می شود. نماز ستون دین است. کسی که نماز نخواند در حقیقت بنای دینش قوام ندارد. اقامه ی نماز در ظاهر از فروع دین است؛ ولی کسی که اقامه ی نماز می کند، در حقیقت اقامه ی اصول دین کرده است که توحید باشد.

نماز امر جامعی است که همه چیز را در خود دارد: تاریخ، جغرافیا، آب، خاک، لباس، خورشید، ستاره، ماه و.... تاریخ، از این نظر که برای هر نمازی، وقت معیّنی تعیین شده است. جغرافیا به این معنا که در هر زمین و هر جا نمی شود نماز خواند. آب به این معنا که باید با طهارت وارد نماز شد. خاک یعنی در صورت نبودن آب باید تیمّم کرد. خورشید که با آن زمان و جهت قبله را مشخص می کنیم؛ همچنین به وسیله ی ستارگان و ماه. در بحث لباس هم باید حلیّت و حرمت و غصبی نبودن آن را لحاظ کنیم. همچنین باید به یک زبان بین المللی صحبت کنیم؛ چون نماز، معراج مؤمن است و در

حال عروج و صعود الی الله باید زبان، بین المللی و واحد باشد؛ مثل خلبانی که در حین پرواز مکلّف است با زبان بین المللی انگلیسی صحبت کند.

نماز به ظاهر ساده است؛ ولی متعلّقات بسیاری دارد. بنابراین نمازگزار، پاک، اهل حرام و حلال، منظّم و وقت شناس، مسلّط به زبان قرآن و آشنای به مسائل شرعی و دینی است. وقتی چنین شد، اقامه ی نمازی این چنین که حقّ الله و حق النّاس در آن لحاظ شد، موجب اقامه ی دین می شود.

در ادامه، آیه ی شریفه به بحث زکات اشاره و مولا امیرالمؤمنین علیه السلام را از مصادیق زکات دهندگان معرفی می کند.

زکات در لغت به دو معنا می آید: «الزاء والکاف و الحرف المعتل اصل یدل علی نماء و زیادةٍ و یقال الطهارة رشد و نموّ و طهارت و پاکیزگی.»⁽¹⁾در شرع مقدّس هر دو معنا اخذ شده است؛ یعنی دادن زکات هم موجب رشد و نمو مال مؤمن و هم موجب طهارت و پاکی مال می شود: «خذ من اموالهم صدقه تطهرهم؛⁽²⁾از مسلمین صدقه (زکات) بگیر و با این عمل، آنان را تطهیر کن.»

زکات به اقتصاد جامعه می پردازد. پرداخت زکات موجب از بین رفتن فقر در جامعه می شود. زکات دهنده در حقیقت، واسطه ی فیض و روزی خداوند است. با توجّه به تعلّق زکات به فقیر و مسکین، اوّلاً: از فحوای آیه فهمیده می شود که همه ی ما انسان ها فقیریم و غنی مطلق، خداوند متعال است: «یا ایها الناس انتم الفقراء إلی الله و الله هو الغنی الحمید؛ ای مردم، همانا شما محتاج و فقیر به سوی خداوند هستید؛ درحالیکه خداوند بی نیاز

است.»⁽¹⁾فقر در لغت به معنای باز شدن، شکافتن، شکستن و فاصله گرفتن می آید.⁽²⁾

فقیر را از این جهت فقیر می گویند که ستون فقرات اقتصادش شکسته و شکاف برداشته و قدرت بلند شدن و راه رفتن ندارد؛ مثل کسی که ستون فقراتش و مهره اش بشکند و قدرت حرکت کردن نداشته باشد. حالِ فقیر، چنین است که به مسکین شدن منجرمی شود که همان سکونت و حرکت نکردن است؛ یعنی فقیر و تهیدست از مال، نای حرکت کردن و بیرون رفتن از منزل و مسکن خود را ندارد.

خداوند می فرماید: شما فقیرید چیزی ندارید و ستون فقرات مال شما شکسته است. اگر من از باب امتنان به شما روزی نرسانم، قطعاً هلاک خواهید شد. همچنین خداوند رزّاق با واسطه، رزق بندگان خود را می دهد و انسان کامل هم مصداق این واسطه است. به عبارتی صفت رزاقیّت خداوند در وجود انسان کامل و امام هر عصر تجلّی می کند. مؤیّد این حرف، فرمایش امام هادی علیه السلام است که در زیارت جامعه می فرماید: «بکم یُنزّلُ الغیث؛ به واسطه ی شما، خداوند باران رحمتش را نازل می کند.» اگر این رحمت الهی نبود، زمین، سخاوت خود را از دست داد و چیزی برای روییدن و ارزانی داشتن به انسان و موجودات روی زمین نداشت.

خلاصه اینکه مولا امیرالمؤمنین علیه السلام و فرزندان معصومش علیهم السلام رهبرانی هستند که زعامت اقتصادی جامعه را هم بر عهده دارند. اگر زکات مال

به درستی ادا شود و در اختیار فقرا و مساکین قرار بگیرد، دیگر فقیری گرسنه و برهنه نخواهد ماند. آیه ی شریفه، برکت وجودی امیرالمؤمنین علیه السلام را می رساند که «باب المبتلا به الناس» است؛ یعنی همه به وجود شریفش نیازمندیم. امام، نماز و زکات در قرآن دوشادوش یکدیگر قرار دارند. امام، زکات را به طور مساوی و به فراخور نیاز هر کس در بین افراد جامعه تقسیم می کند و این امر باعث می شود که جامعه یک دست رشد کند، نه شبیه کاریکاتوری که بعضی شکمشان بزرگ شود و بعضی دست و پاهایشان آن قدر لاغر که قدرت حرکت نداشته باشند.

پایان کلام در این مقام اینکه، خداوند به ما دستور می دهد که پا جای پای امام و مرادمان بگذاریم و اهل نماز و زکات باشیم.

آیه ی ششم: <... یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ>

آیه ی ششم: <... یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ>⁽¹⁾

خداوند برای شما همیشه اراده ی راحتی کرده و اراده ی سختی نکرده است.

ابن شهرآشوب عن الباقر علیه السلام فی قوله تعالی: «<یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ>، قال: الیسر أمیرالمؤمنین علیه السلام و العسر فلان و فلان، هو المقدم فی الحسب و النسب و العلم و الأدب و الایمان و الحرب و الأمّ و الأب؛⁽²⁾امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: راحتی و آسایش (یسر) امیرالمؤمنین علیه السلام است و سختی و مشقّت (عسر) فلان و فلان. او مقدّم است از حیث حَسَب، نَسَب، علم، ادب، ایمان، جنگ و پدر و مادر.»

العیّاشی رحمة الله عن الثمالیّ عن أبی جعفر علیه السلام فی قول اللّه: «<یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ>، قال: الیسر علیّ علیه السلام و فلان و فلان العسر، فمن کان من ولد آدم لم یدخل فی ولایة فلان و فلان؛⁽¹⁾عیّاشی به نقل از امام باقر علیه السلام : مراد از یسر، علی علیه السلام و مراد از عسر فلان و فلان هستند. پس کسی که فرزند آدم است، داخل در ولایت فلان و فلان نمی شود.»

خداوند در متن دین چیزی قرار نداده است که باعث زحمت برای مؤمن باشد: «لا یکلف الله نفسا إلّا وسعها.» اوّلاً: خداوند تکلیف به مالایُطاق نمی کند؛ ثانیاً: «لا اکراه فی الدین»؛ یعنی در متن دین، چیزی وجود ندارد که باعث اکراه شما باشد،. آنچه در متن دین است، مقتضای فطرت شماست و هرچه را فطرت بپذیرد، ملایم با طبع انسان و گوارا خواهد بود؛ پس یکی از حربه های دشمن، ناکارآمد جلوه دادن دین است. همچنین دین گریزی مردم، یکی ریشه در جهل مردم به دین و دیگر گویندگان و مُعرِّفان دین و عوامل دیگر است؛ گرچه انجام تکلیف به سهم خود تکلّف های خاصی را به همراه دارد؛ به هر حال «بهشت را به بها می دهند».

حضرت امیر علیه السلام در روایتی می فرماید: «کل نعیم دون الجنة فهو حقیر و کل عذاب دون النار فهی عافیة؛⁽²⁾هر نعمتی پایین تر از بهشت ابدی حقیر و ناچیز است و هر عذابی پایین تر از آتش جهنّم عافیت است.»

یسر در ذیل این آیه ی شریفه به امیرالمؤمنین علیه السلام تفسیر شده است. اینکه خداوند اراده ی «یُسر» کرد، یعنی حضرت علیه السلام را اراده کرده است.

راه ولایت، راه سهل و بی مشقّت است که انسان را به سلامت به مقصد می رساند. اگر به شخصی دو راه نشان داده شود که یکی صعب العبور و دیگری سهل العبور باشد، طبعاً عقل حکم می کند که راه سهل را در پیش گیرد. در حقیقت امیرالمؤمنین و اولاد معصومش علیه السلام راه سهل خدا و سُبُل السلام، «یهدی به الله من اتبع رضوانه سبل السلام و یخرجهم من الظلمات إلی النور باذنه...» محسوب می شوند؛⁽¹⁾یعنی راه سالم رسیدن به خداوند هستند.

اگر کاری یا راهی سخت و صعب به نظر آید، به برکت «یسر» -که به معنای گشایش و توسعه و سبکی است- قابل هضم خواهد بود.

آیه ی هفتم: <وَ لَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها>

آیه ی هفتم: <وَ لَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها>⁽²⁾

فی الإحتجاج عن أمیرالمؤمنین علیه السلام «قد جعل اللّه للعلم أهلا و فرض علی العباد طاعتهم بقوله: <وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها> و البیوت هی بیوت العلم الذی استودعته الأنبیاء و أبوابها أوصیاؤهم؛ حضرت امیر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: به تحقیق خداوند برای علم، اهلی قرار داد و بر بندگان واجب کرد که از این اهل اطاعت کنند و از در خانه وارد شوند و این بیت، بیت علم است که خداوند در انبیا به ودیعه گذاشت و اوصیای الهی هم درهای این علم شمرده می شوند.»

و عنه علیه السلام : «نحن البیوت التی أمر اللّه تعالی أن یؤتی من أبوابها و نحن باب

اللّه و بیوته التی تؤتی منه فمن تابعنا و أقرّ بولایتنا فقد أتی البیوت من أبوابها و من خالفنا و فضّل علینا غیرنا فقد أتی البیوت من ظهورها و إنّهم عن الصراط لناکبون؛⁽¹⁾حضرت می فرماید: ما آن بیتی هستیم که خداوند امر کرد از درهایشان وارد شوید و ما درهای خداوندیم. پس هر کسی از ما تبعیّت کند و بهولایت ما اقرار داشته باشد، همانا از در وارد بیوت شده است و هر کسی با ما مخالفت کند و غیر از ما را بر ما برتری دهد، همانا از پشت بام خانه وارد شده است.»

برّ در لغت

نیکی، باز بودن دست و پای آدمی در کار خیر است. کلمه ی برّ به معنای باز بودن دست و پای آدمی در کار خیر و در اصل با کلمه ی «بَرّ» به معنای خشکی، یکی است و چون اوّلین تصوّری که از خشکی ها و بیابان ها به ذهن می رسد، وسعت و فراخنای آن است، ازاین رو کلمه ی «بِرّ» را از آن گرفتند تا در مورد توسّع در فعل خیر استعمال کنند و منظور از فعل خیر، اعمّ از فعل قلب (از قبیل اعتقاد حق و نیت طاهره) و فعل بدن (از قبیل انفاق در راه خدا و سایر اعمال صالح است). زیبنده نیست انسان از راه غیر معمول، وارد چیزی شود. هر چیزی راه صحیح خودش را دارد. اخذ علم باید از بیت علم صورت بگیرد، نه جای دیگر. شخصی کلید خانه اش را در منزلش گم کرده بود؛ ولی بیرون خانه، زیر چراغ برقی دنبالش می گشت. از

او پرسیدند: دنبال چه می گردی؟ گفت: دنبال کلید خانه ام. گفتند: کجا گم کردی؟ پاسخ داد: داخل خانه؛ ولی چون اینجا روشن است، دارم اینجا دنبالش می گردم. اکنون بعضی از انسان ها این گونه هستند. آنچه را گم کرده اند، درون وجود خودشان است؛ ولی بیرون، دنبال آن می گردند. ایمان به ولایت اهل بیت و محبّت و محبّشان و حکمت و معرفت الهی، گمشده ی مؤمن است که باید در درون خودش بیابد و بیرون از آن نمی تواند به آن برسد؛ پس از راه دل باید وارد شد.

در این آیه ی شریفه، نکته ی ظریفی است که بیانش خالی از لطف نیست و آن اینکه وقتی کسی درب خانه را می زند، صاحب خانه اگر طرف را بشناسد، درب را به روی او باز می کند یا اهلش باشد و یا آشنایی باشد که ترسی از او نداشته باشد و احساس امنیّت نسبت به آن شخص داشته باشد. اگر صاحب خانه پس از دقّ الباب، در را نگشود، یعنی احساس امنیّت ندارد و یا طرف را نمی شناسد. به عبارتی قرار نیست درب به روی هر کسی باز شود. اصل و اساس درب داشتن خانه برای همین است که هر کسی وارد حریم شخصی انسان نشود. پس اگر کسی دقّ الباب کرد و در به روی او گشوده نشد، باید برود و اگر اصرار کند و بخواهد به زور وارد شود و یا از پشت بام وارد شود، بر این شخص سارق صدق می کند و کسی هم که سارق باشد، به نصّ قرآن کریم «فاقطعوا ایدیهما» دو دستش باید قطع گردد.

هرکسی نمی تواند محرم اسرار اهل بیت علیهم السلام شود؛ ازاین رو وقتی جناب سلمان دقّ الباب می کند، چون منّا اهل البیت است، درب به رویش گشود می شود؛ ولی فلان و فلان درب به رویشان گشوده نشد؛ یعنی شما

اهل بیت علیهم السلام نیستید، وقتی اذنی داده نشد، باید بروید. اینکه بمانید و درب را به آتش بکشید و به زور وارد خانه شوید، به طمع دزدی آمدید که همان غصب خلافت باشد و خداوند، دستان شما را قطع خواهد کرد.

خلاصه ی کلام اینکه بیت، بیت علم است؛ چون نبی إنباء از غیب می کند؛ یعنی از غیب خبر می دهد. برای دسترسی به علم و اخبار غیب باید از در آن وارد شد که امیرالمؤمنین علیه السلام باشد. حدیث شریف نبوی «انا مدینة العلم و علی بابها» مشهورترین حدیث بر صدق ادّعای ماست. نظام مهندسی عالم چنین اقتضا می کند.

اصل واژه ی مهندس از هَندَسه و هندسه در اصل اَندَزه و اَندَزه هم از اندازه گرفته شده است، بعداً تعریب شد و به وضع کنونی در آمد؛ پس نظام مهندسی عالم، همان است که خداوند فرمود: «قد جعل الله لکل شی ء قدراً؛ خداوند برای هر چیزی در این عالم قدر و اندازه ای قرار داده است.» مثل: عمر، روزی، صحت، سلامت و.... خداوند، مهندس نظام هستی است. او برای بیت علم، دری قرار داد که اندازه و وضع خاصّی دارد. باب علم پیامبر صلی الله علیه واله ، امیرالمؤمنین علیه السلام آن قدر گشاده و فراخ است که همه ی افراد بشر بتوانند از این درب و راه ارتزاق کنند. بنابراین بر ماست برای هر کاری از درش وارد شویم؛ چون اقتضای نظام مهندسیِ عالم، چنین است.

آیه ی هشتم: <وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ>

آیه ی هشتم: <وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ>⁽¹⁾

بعضی از مردم (با ایمان و فداکار، همچون علی علیه السلام در لیلة المبیت به

هنگام خفتن در جایگاه پیغمبر صلی الله علیه واله ، جان خود را به خاطر خشنودی خدا می فروشند و خداوند با بندگان، مهربان است .

الحافظ الحاکم الحسکانی بإسناده عن أبی سعید الخدری، قال: «لمّا اسری بالنبیّ صلی الله علیه واله یرید الغار بات علیّ بن أبی طالب علیه السلام علی فراش رسول اللّه صلی الله علیه واله إلی أن قال: کان جبرئیل عند رأسه و میکائیل عند رجلیه ینادی بخ بخ من مثلک یا ابن أبی طالب. اللّه یباهی بک فأنزل اللّه تعالی: <وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی> الآیة یباهی اللّه بک الملائکة؛ ابی سعید خدری می گوید: وقتی پیامبر صلی الله علیه واله شب به طرف غار حرکت کرد. علی بن ابی طالب علیه السلام به جای ایشان در بستر خوابید تا به اینجا می رسد که می گوید: جبرئیل علیه السلام بالای سر و میکائیل پایین پای حضرت ایستاد و ندا داد: مبارک باد، مبارک باد، بر مثل تو ای فرزند ابی طالب. همانا خداوند به تو مباهات می کند.» پس این آیه نازل شد.⁽¹⁾

العیّاشی عن جابر عن أبی جعفر علیه السلام قال: «و أمّا قوله: <وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ> الآیة، فانّها نزلت فی علیّ بن أبی طالب علیه السلام حین بذل نفسه للّه و لرسوله لیلة اضطجع علی فراش رسول اللّه صلی الله علیه واله لما طلبه کفّار قریش؛⁽²⁾

عیاشی به نقل از امام باقر علیه السلام که حضرت فرمود: همانا این آیه در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شد، وقتی جانش را در راه خدا و رسول اکرم صلی الله علیه واله به خطر انداخت و شب در فراش پیامبر صلی الله علیه واله خوابید و کفّار قریش خواستند حضرت را به شهادت برسانند.»مرحوم علّامه امینی رحمة الله در الغدیر درباره ی این آیه ی شریفه -که در فضیلت و شأن حضرت امیر علیه السلام نازل شد- می فرماید: «حدیث الفراش قد ثبت بالتواتر؛ فلا یجحده إلّا مجنون أو غیر مخالط لأهل الملّة و قد روی المفسِّرون کلّهم أنَّ قول اللَّه تعالی: <وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی > الآیة: نزلت فی علیّ لیلة المبیت علی الفراش؛⁽¹⁾حدیث فراش به حدّ تواتر ثابت شده است. پس کسی آن را انکار نمی کند، مگر اینکه دیوانه باشد و یا اهل این ملّت نباشد. به تحقیق، تمام مفسّران روایت کردند که این آیه ی شریفه در شأن علی علیه السلام در شب لیلة المبیت نازل شد.»

در ادامه، سند حدیث را از منابع اهل سنت در این زمینه بیان می کند: «و یوجد حدیث لیلة المبیت فی مسند أحمد (1/ 348)، تاریخ الطبری (2/ 99- 101)، الطبقات لابن سعد (1/ 212)، تاریخ الیعقوبی (2/ 29)، سیرة ابن هشام (2/ 291)، العقد الفرید (3/ 290)، تاریخ الخطیب البغدادی (13/ 191)، تاریخ ابن الأثیر (2/ 42)، تاریخ أبی الفدا (1/ 126)، مناقب الخوارزمی (ص 75)، الإمتاع للمقریزی (ص 39)، تاریخ ابن کثیر (7/ 338)، السیرة الحلبیّة (2/ 29).»

ثعلبی، یکی از مفسّران معروف اهل سنّت، هنگامی که به تفسیر آیه ی

مورد بحث می رسد، روایت بسیار زیبایی درباره ی حادثه ی لیلة المبیت نقل می کند. به این روایت توجّه کنید:

خداوند در شبی که علی علیه السلام در بستر پیامبر صلی الله علیه واله خوابید، خطاب به جبرئیل و میکائیل فرمود: شما دو نفر برادرید. اگر خداوند بخواهد، عمر یکی از شما را بگیرد، آیا دیگری حاضر است فداکاری کند و از عمر خودش به او بدهد؟ هیچ کدام سخنی نگفتند و آمادگی خویش را برای این امر ابراز نکردند! خداوند به آنها فرمود: به خانه ی پیامبر صلی الله علیه واله ما در روی زمین نگاه کنید، ببینید چگونه علی علیه السلام برای حفظ جان پیامبر صلی الله علیه واله ، زندگی خویش را به خطر انداخته است! بروید و مواظب علی علیه السلام باشید. جبرئیل و میکائیل به زمین آمدند و در خانه ی پیامبر اسلام صلی الله علیه واله حاضر شدند. جبرئیل، بالای سر علی علیه السلام و میکائیل، پایین پای آن حضرت ایستاد تا از جان علی محافظت کنند.

سپس آن دو خطاب به علی علیه السلام گفتند: «بَخّ بَخّ لَکَ یَابْنَ اَبی طالِب، مَنْ مِثلُکَ؟ وَ قَدْ باهَی اللهُ بِکَ مَلائِکَةَ السَّماواتِ و فاخَرَ بِکَ؛⁽¹⁾علی جان، به تو تبریک می گوییم. چه کسی مثل توست؟ درحالی که خداوند متعال به خاطر تو بر ملائکه ی آسمان مباهات و افتخار کرد.»

علّامه امینی در این باره می فرماید: در حدیث لیلة المبیت گذشت که خداوند به جبرئیل و میکائیل وحی فرستاد: چرا شما مثل علی بن ابی طالب علیه السلام نشدید که میان او و محمّد برادری افکندم؟ آیا کسی وجود دارد غیر از او که به نصّ قرآن کریم، نفس رسول اللّه باشد؟ چه کسی جز

او خود را در لیلة المبیت به رضای خدا فروخته است؟ آیا کسی از مؤمنان وجود دارد که مانند رسول خدا صلی الله علیه واله به نفس آنان از خودشان اولی باشد، غیر از او؟ نه واللّه.

علامه امینی در ادامه می فرماید: من نمی دانم به کدامین خرافه بخندم. آیا به افتخار پیغمبر صلی الله علیه واله بر کسی بخندم که دو بار از کفر توبه کرده است و حال آنکه می دانیم پیغمبر صلی الله علیه واله فخر همه ی عالمیان است و در میان امّت او، کسی همچون علی علیه السلام وجود ندارد که در لیلة المبیت در بستر پیغمبر صلی الله علیه واله آرمیده و خدا به او افتخار کرده باشد. علی علیه السلام کسی است که هیچ کس به پایگاه و مقامش دسترسی ندارد. اوست که در لیلة المبیت در رختخواب پیغمبر خوابید و پیغمبر به سوی غار رهسپار شد.⁽¹⁾قاطبه ی مفسّران، این اتّفاق مبارک را در شب اول ربیع الاول سال سیزدهم یا چهاردهم ذکر کردند.

آیه ی نهم: <یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ>

آیه ی نهم: <یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ>⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید، همگی در صلح و آشتی درآیید! و از گام های شیطان، پیروی نکنید که او دشمن آشکار شماست ....

العیّاشی رحمة الله عن أبی بصیر، قال: «سمعت أباعبداللّه علیه السلام یقول: <یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ> قال: أ تدری ما السلم؟ قال: قلت أنت أعلم، قال: ولایة علیّ و الأئمّة الأوصیاء علیهم السلام من بعده، قال: و خطوات

الشیطان و اللّه ولایة فلان و فلان؛⁽¹⁾ابوبصیر می گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: آیا می دانی معنای سلم در این آیه ی شریفه چیست؟ عرضه داشتم: شما داناترید. فرمود: ولایت علی و ائمه بعد ایشان است. این فراز از آیه که خداوند فرمود: خطوات الشیطان، به خدا سوگند، مراد ولایت فلان و فلان است.»

قال محمد بن العبّاس رحمة الله عن الحسن بن أبی الحسن الدیلی بإسناده عن أبی جعفر علیه السلام : «<یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً> قال: السلم ولایة أمیرالمؤمنین علیه السلام و ولایة أولاده صلوات اللّه علیهم أجمعین؛⁽²⁾محمد بن عباس به همین مضمون از امام باقر علیه السلام نقل می کند که مراد از سلم، ولایت امیرالمؤمنین و اولاد معصومش علیهم السلام هستند.»

مرحوم علّامه طباطبایی ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: این آیه ی شریفه از عموم مؤمنان می خواهد که تسلیم شوند و «سلم» را هم معنای اسلام و تسلیم می داند و کلمه ی «کافّه= همگی» را برای تأکید مسئله تفسیر می کند؛ چون خطاب «یا ایها الذین امنوا» خود خطاب به عموم مؤمنان است؛ پس این کافّه برای اهمّیت و تأکید موضوع است. در ادامه می فرماید: بعد از ایمان آوردن باید همگی تسلیم امر خداوند باشید.⁽³⁾طبق دو روایتی

که بیان شد، مراد از «سلم» یا همان تسلیم، تسلیم شدن مؤمنان در پذیرش ولایت امیرالمؤمنین و امامان بعد از حضرت است.

مرحوم طبرسی ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: در معنای «ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ» دو قول وجود دارد:1. داخل در اسلام شوید و با توجّه به اینکه خطاب به عنوان مردم مؤمن است، پس باید آن را به معنای «به اسلام خود ادامه دهید» گرفت؛ مانند آیه ی: «<یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا، آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ> ؛ (ای کسانی که ایمان آورده اید ایمان بیاورید).» ابن عباس، سدی، ضحاک، مجاهد، این وجه را گفته اند.

تسلیم امر خداوند شدن، موجب سلامتی دین، دنیا و آخرت می شود. فرجام کار مؤمن این است که به دار السّلام - که همان بهشت باشد - برسد و «عند ملیک مقتدر» جاودانه و در نهایت صحّت و سلامت به سر ببرد؛ بهشتی که هیچ ملالتی در آن راه ندارد؛ چون این دار السّلام از آن خداوند سلام است. لازمه ی به سلامت رسیدن، این است که از راه سالم طی مسیر کنیم، نه از هر بیراهه ای که پر از خطر و گرفتاری است. طبق این آیه ی شریفه و تفسیری که در روایت از آن شده ولایت حضرت امیر علیه السلام و امامان بعد از

ایشان سالم و بی نقص ترین راهی است که سلامت ما را تضمین می کند.

آیه ی دهم: <فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ >

آیه ی دهم: <فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ >⁽¹⁾

سپس آدم از پروردگارش کلماتی دریافت داشت (و با آنها توبه کرد) و خداوند توبه اش را پذیرفت؛ زیرا خداوند، توبه پذیر و مهربان است .

فرات بن إبراهیم الکوفی رحمة الله بإسناده عن ابن عباس رضی الله عنه قال: «قال رسول اللّه صلی الله علیه واله : لما نزلت الخطیئة بآدم و اخرج من الجنّة أتاه جبرئیل علیه السلام فقال: یا آدم! ادع ربّک، قال: حبیبی جبرئیل ما أدعو؟ قال: قل ربّ أسألک بحقّ الخمسة الذین تخرجهم من صلبی آخر الزمان إلّا تبت علیّ و رحمتنی فقال له آدم علیه السلام یا جبرئیل! سمّهم لی، قال: قل: ربّ أسألک بحقّ محمد نبیّک و بحقّ علیّ وصیّ نبیّک و بحقّ فاطمة بنت نبیّک و بحقّ الحسن و الحسین سبطی نبیّک إلّا تبت علیّ و رحمتنی فدعا بهنّ آدم فتاب اللّه علیه و ذلک قول اللّه تعالی: <فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ> و ما من عبد مکروب یخلص النیّة و یدعو بهنّ إلّا استجاب اللّه له؛⁽²⁾ابن عباس به نقل از رسول اکرم صلی الله علیه واله می گوید: وقتی آدم علیه السلام دچار ترک اولی شد و خداوند او را از بهشت راند، جبرئیل علیه السلام نزد حضرت آدم علیه السلام آمد و فرمود: ای آدم، خداوند را بخوان. عرضه داشت: حبیب من چگونه بخوانم؟ فرمود: بگو: خداوندا از تو مسئلت می کنم، به حق پنج نفری که از صلب من در آخر الزمان خارج می کنی، مرا ببخش و مورد رحمتت قرار بده. پس آدم علیه السلام از جبرئیل علیه السلام پرسید: ای جبرئیل، اسم های این پنج نفر را به

من بگو. جبرئیل فرمود: بگو: خداوندا از تو مسئلت می کنم، به حقّ محمّد، نبیّ تو و به حقّ علیّ، وصیّ نبیّ تو و به حقّ فاطمه علیها السلام دختر نبیّ تو و به حقّ حسن و حسین علیه السلام دو سبط نبیّ تو، مرا ببخش و مرا مورد رحمتت قرار بده. پس خداوند آدم را بخشید، این است قول خداوند که فرمود: فتلقّی آدم من ربّه کلمات فتاب علیه.» در ادامه حضرت رسول صلی الله علیه واله فرمود: «نیست عبد گرفتاری، مگر اینکه با نیّت خالص، خداوند را به این اسماء بخواند و دعایش مستجاب می شود.»

در ذیل آیه ی شریفه ی <وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً>؛ «(به خاطر آورید) هنگامی که خداوند، ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود و او به خوبی از عهده ی این آزمایش ها برآمد و فرمود: همانا من تو را امام برای مردم قرار دادم.» مُفضَّل از امام صادق علیه السلام نقل می کند کلماتی که ابراهیم با آنها آزمایش شد، همان کلماتی است که خداوند به حضرت آدم علیه السلام آموخت و سبب شد خداوند او را ببخشاید.⁽¹⁾

قال أبوجعفر محمد بن بابویه رحمة الله حدّثنا علیّ بن أحمد بن موسی (رضی اللّه عنه) قال: «حدّثنا حمزة بن القاسم العلویّ العبّاسیّ، قال: حدّثنا جعفر بن محمد بن مالک الکوفی الفزاری، قال: حدّثنا محمد بن الحسین بن زید الزیّات، قال: حدّثنا محمد بن زیاد الأزدی، عن المفضّل بن عمر، عن الصادق جعفر بن محمد علیه السلام ، قال: سألته عن قول اللّه عزّ و جلّ: <وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ> ما هذه الکلمات؟ قال: هی الکلمات التی تلقّاها آدم من ربّه فتاب علیه و هو أنّه قال: یا ربّ! أسألک بحقّ محمد و علیّ و فاطمة و الحسن و الحسین علیه السلام إلّا تبت

علیّ، فتاب علیه <إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ>. فقلت له: یا ابن رسول اللّه! فما یعنی عزّ و جلّ بقوله: <فَأَتَمَّهُنَّ>؟ قال: یعنی فأتمّهنّ إلی القائم علیه السلام ، اثنی عشر إماما: [علیّ و الحسن و الحسین ] و تسعة من ولد الحسین علیه السلام الخبر.»⁽¹⁾

اهل بیت علیهم السلام کلمة الله

چرا خداوند اهل بیت علیهم السلام ، به ویژه خمسه ی طیّبه را به کلمه تشبیه کرده است. برای دستیابی به جواب، لازم است ابتدا معنای «کلمه» دانسته شود. ابن فارِس در بیان معنای کلمه چنین می گوید: «کَلِمَ؛ الکاف و اللام و المیم أصلانِ: أحدهما یدلُّ علی نطقٍ مُفهِم، و الآخَر علی جراح؛ کلمه از ریشه کَلِمَ، از کاف و لام و میم بر دو معنا دلالت می کند: اوّل بر نطقی که فهمانده می شود و دیگر به معنای جراح یا همان جراحت که به معنای شقّه شدن پوست می آید.» با این معنا به علّت این تشبیه هم پی می بریم؛ یعنی اهل بیت علیهم السلام کلمه نامیده شدند؛ زیرا اوّلین کسانی بودند که با وجودشان، عدم را شکافتند و به عرصه ی وجود پا گذاشتند. هم وجود ممکنات را رقم زدند و هم به عالم وجود معنا بخشیدند؛ ازاین رو حضرت رسول صلی الله علیه واله می فرماید: «اوّلُ ما خَلَقَ اللهُ نوری؛ اوّلین چیزی که خداوند خلق کرد، نور وجودی من بود» یا «اوّلُ ما خَلَقَ اللُه العقلَ» و همچنین «اوّلُ ما خَلَقَ اللهُ القلمَ.» همه ی اینها معنا داشتن کلمه ی وجود را می رساند؛ یعنی اولاً: با وجود من

عدم شکافته شد و ثانیاً: به وسیله ی ما خاندان، عالم معنا گرفت؛ پس نقطه یآغازین خلقت، پیامبر صلی الله علیه واله و بعد اهل بیت علیهم السلام هستند؛ چنان که امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه می فرماید: «بکم فتح الله و بکم یختم.»

و سرّ اینکه خداوند، این کلمات طیّبه را به شجره ی طیّبه تشبیه کرده است، شاید همین باشد که به درخت علم در بهشت اشاره دارد که از آنِ پیامبر صلی الله علیه واله و خاندانش بود. امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه از رسول خدا صلی الله علیه واله نقل می فرماید که فرمود: من ریشه ی این درخت هستم و امیرالمؤمنین علی علیه السلام نیز تنه ی آن است و امامان از ذرّیه ی آن حضرت، شاخه های آن درخت به حساب می آیند. علم ائمه علیه السلام میو ه ی این درخت است و پیروان با ایمان آنها برگ های این درخت شمرده می شوند.

سپس امام صادق علیه السلام فرمودند: آیا چیز دیگری باقی می ماند؟ راوی گفت: نه، به خدا سوگند که همه را کمال و تمام فرمودید. امام فرمود: به خدا قسم! هنگامی که فرد مؤمن متولّد می شود، برگی در آن درخت ظاهر می گردد و هنگامی که مؤمن راستین می میرد، برگی از آن درخت می افتد. آن حضرت در جای دیگر درباره ی «تأتی اُکلها کلّ حینٍ بإذن ربّها» می فرماید: منظور از این آیه، علم و دانش امامان معصوم علیهم السلام است که در هر سال از هر منطقه به شما می رسد. ابن عباس می گوید: وقتی این آیه نازل شد: «و کُلّ شیءٍ أحصیناه فی إمامٍ مبینٍ؛⁽¹⁾و در لوح محفوظ خدا (یا قلب امام خلیفة الله) آشکارا، همه را به شمار آورده ایم»، ابوبکر و عمر بلند شده، گفتند: یا رسول الله صلی الله علیه واله ! منظور از این آیه چیست؟ آیا تورات است؟ پیامبر اسلام صلی الله علیه واله

فرمود: نه. پس پرسیدند: آیا منظور، انجیل است؟ پیامبر صلی الله علیه واله فرمودند: نه. دوباره سؤال کردند: آیا منظور، قرآن است؟ پیامبر صلی الله علیه واله ، علی علیه السلام را نزد خود خواند و فرمود: این امیرالمؤمنین، علی علیه السلام است که خداوند علم تمام موجودات و اشیا را در وجودش نهاده است. پس فرمود: سعادتمند، کسی است که علی علیه السلام را دوست بدارد، چه در حیات او و چه در وفاتش. به درستی که شقی ترین فرد، کسی است که با این علی علیه السلام بغض و کینه داشته باشد، چه در حیات او و چه در وفاتش.

جُرج جُرداق عالم مسیحی در کتابش درباره ی علی علیه السلام می گوید: ای کاش علی بن ابی طالب علیه السلام در زمان ما زندگی می کرد تا ما آنچه را که در آسمان ها و زمین می گذرد، از او سؤال می کردیم و ایشان ما را از عالم بالا و پرده های نور و حجاب، غیب، شگفتی های عالم ملکوت و دنیای بی نظیر جبروت مطلع می ساخت.

امّا در اینکه چرا خداوند به حضرت آدم علیه السلام این کلمات را تلقین کرد، علّامه طباطبایی درباره ی معنای تلقّی می فرماید: «کلمه ی (تلقّی) به معنای تلقّن است و تلقّن به معنای گرفتن کلام است؛ امّا با فهم و علم و این تلقّی درباره ی آدم علیه السلام ، طریقه ای بوده که توبه را برای آدم علیه السلام آسان می کرده است.»⁽¹⁾

امّا در این که آن درخت ممنوعه چه درختی بود، به طور کلّی دو برداشت در این زمینه، بین مفسّران وجود دارد:

برداشت اوّل، برداشت ظاهری است. برخی مفسّران با توجّه به برخی روایات، معنای ظاهری درخت را در نظر گرفتهاند. درباره ی نوع درخت

ممنوعه، نظریات متعدّدی وجود دارد که عبارتند از: خوشه ی گندم، درخت انگور، انجیر، نخل، ترنج (از مرکبات)، کافور و عناب..

برداشت دوم، تأویلی است.

در این باره هم دو قول وجود دارد:

جمع بین این دو نظر

از مرحوم شیخ صدوق رحمة الله در عیون اخبار الرضا علیه السلام و معانی الاخبار نقل شده است که معنای این روایت چنین است. از عبدالسلام بن صالح هروی (ابا الصلت) روایت شده است: به حضرت امام رضا علیه السلام گفتم: یا ابن رسول اللَّه! خبر بده مرا از حقیقت شجره (میوهای) که آدم و حوا از آن خوردند؟ زیرا مردم در آن اختلاف کردهاند. طبق برخی از روایات، گندم و طبق برخی دیگر، انگور بود. گروه دیگری روایت کرده اند که درخت حسد بود.

آن حضرت علیه السلام فرمود: تمام این تعابیر صحیح است. پرسیدم: پس این چه معنا دارد و این اختلاف برای چیست؟ فرمود: ای اباصلت! درختان بهشت، میوه های گوناگونی میدهند و مانند درختان دنیا نیستند [که هر درختی تنها یک میوه از آن برداشت شود] و آن میوه که آدم علیه السلام و حوّا علیها السلام از آن خوردند، گندم بود که انگور هم میداد و وقتی حق تعالی آدم را گرامی داشت و به ملائکه امر کرد، تا به او سجده کنند و او را داخل بهشت جای داد، با خود خیال کرد که آیا حق تعالی، جنس بشر را افضل از من آفریدهاست؟ و خداوند چون خیال قبلی او را میدانست، ندا آمد که ای آدم! سر خود را بلند کن و به عرش نظر کن! آدم علیه السلام چون سر خود را بلند کرد و به عرش نظر کرد، بر عرش نوشته شده بود: «لا اله إلّا الله؛ محمد رسول الله؛ علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین و زوجته فاطمة سیده نساء العالمین و الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنة.» پس آدم پرسید: پروردگارا! اینان چه کسانیاند؟ خدای عزّوجلّ فرمود: اینان ذریّه و نسل تو و فرزندان تو هستند و از تو بهترند و از جمیع آفریدگان من برترند و اگر آنان نبودند، نه تو را میآفریدیم و نه بهشت

و نه جهنّم و نه آسمان و نه زمین را؛ پس مبادا به ایشان به چشم حسد نگاه کنی که تو را از جوار خود که بهشت است بیرون می کنم! پس آدم علیه السلام به چشم حسد به ایشان نگاه کرد و منزلت ایشان را برای خود آرزو کرد. سپس خداوند، شیطان را بر او مسلّط گردانید تا میوه ی درختی را خورد که از آن نهی شده بود. او شیطان را بر حوّا علیها السلام مسلّط کرد. وی به چشم حسد بر حضرت فاطمه علیها السلام نظر کرد تا اینکه از آن درخت خورد؛ چنان که آدم علیه السلام خورد. پس از آن خداوند هر دو را از بهشت بیرون کرد و از جوار خویش به این عالم خاکی فرو فرستاد.

اهمّیت حقّ النّاس

همچنین از این آیه، اهمیّت حقّ النّاس فهمیده می شود؛ به این معنا که درخت ممنوعه، متعلّق به اهل بیت علیهم السلام بوده است؛ چون صاحبان این درخت علم، ذاوت مقدّسه بودند؛ پس خداوند به نوعی از حضرت آدم علیه السلام خواست که از صاحبان آن کسب رضایت کند؛ همان گونه که در روایات هم وارد شده است: نور پیامبر صلی الله علیه واله و اهل بیت علیهم السلام را پیش از خلقت عالم و آدم خلق کرده بود و این اوج احترام خداوند به بنده است؛ چنانچه در باب غیبت، یکی از حکمت های حرمت آن همین است؛ یعنی علّت اینکه غیبت، حقّ الناس، تلقّی می شود، این است که در حقیقت خداوند، مدافع بنده ی خود است و از او دفاع می کند و نمی گذارد کسی در غیابش که نمی تواند از خود دفاع کند، درباره ی او صحبتی کند. این اوج احترام خداوند به بنده است: «و لقد کَرَّمنا بنی آدم.»

خداوند به این شکل، بنده اش را تکریم می کند؛ امّا چه کنیم که ما بنده ها، از لطف خدا هیچ نمی فهیم. با این بیان اهمّیت حق اهل بیت علیهم السلام -که مهم ترین آن پذیرش ولایت است- روشن می شود. پرچمدار و طلایه دار ولایت وصی پیامبر صلی الله علیه واله حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام است. اهل خسرانند، کسانی که حق مسلم حضرت را نادیده گرفتند و مسیر بشر را عوض کردند.

آیه ی یازدهم: <حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِینَ>⁽¹⁾

بر همه ی نمازها و (به ویژه) نماز میانه (نماز ظهر) محافظت کنید و (در نماز و در هر امری) برای خدا خاضعانه به پا خیزید.

العیّاشی رحمة الله عن زرارة، عن عبدالرحمن بن کثیر، عن أبی عبد اللّه علیه السلام فی قوله: «<حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِینَ>، قال: الصلاة رسول اللّه صلی الله علیه واله و أمیرالمؤمنین و فاطمة و الحسن و الحسین سلام اللّه علیهم، و الوسطی أمیرالمؤمنین علیه السلام ، <وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِینَ> طائعین للأئمّة.⁽²⁾<صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً> الآیة.⁽³⁾العیّاشی رحمة الله بإسناده عن أبی عبد اللّه علیه السلام فی قول اللّه: <صِبْغَةَ اللَّهِ> الآیة قال: الصبغة معرفة أمیرالمؤمنین علیه السلام بالولایة فی المیثاق؛⁽⁴⁾امام صادق علیه السلام می فرماید: در این آیه ی شریفه، نماز، خمسه ی طیبّه هستند و مراد از نماز وسطی امیرالمؤمنین علیه السلام است و اینکه خداوند فرمود: خاضعانه

برای خدا به پا خیزید؛ یعنی از ائمه علیه السلام اطاعت کنید که در حقیقت اطاعت خداوند است.»

وسطی: از وسط گرفته شده و وسط آن است که دو طرفش مساوی باشند. ابن فارِس در معنای وسط چنین می گوید: «الواو و السین و الطاء بناء صحیح یدل علی العدل و النصف؛⁽¹⁾وسط بر عدالت و نصف دلالت می کند، یعنی هر چیزی که متساوی الطّرفین باشد.»

در روایتی که ذیل این آیه ی شریفه آمده است، حضرت امیر علیه السلام صلوه وسطی معرّفی شده (نماز وسط) و به آن سفارش شده است. دو طرف صلوة وسطی هر کدام دو نماز قرار دارد؛ پس وسط به درستی صدق می کند. یک طرف پیامبر اکرم صلی الله علیه واله و حضرت فاطمه زهرا علیها السلام و طرف دیگر امام حسن و امام حسین علیه السلام و حضرت امیر علیه السلام هم در وسط قرار گرفته است. خود حضرت هم در روایتی، خویش را صلاة معرفی می کند: «... أَنَا الَّذِی قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله فِیَّ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ أَنَا صَلَاةُ الْمُؤْمِنِ أَنَا حَیَّ عَلَی الصَّلَاةِ أَنَا حَیَّ عَلَی الْفَلَاحِ أَنَا حَیَّ عَلَی خَیْرِ الْعَمَلِ...؛⁽²⁾منم آن کسی که رسول الله صلی الله علیه واله در موردم گفته است: هر که من مولای اویم، پس علی مولای اوست. منم نماز مؤمن. منم حَیَّ عَلَی الصَّلَاة. منم حَیَّ عَلَی الْفَلَاح. منم حَیَّ عَلَی خَیْرِ الْعَمَل....»

و یا اینکه امام صادق علیه السلام فرمودند: «یَا دَاوُدَ نَحْنُ الصَّلَاةُ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ نَحْنُ الزَّکَاةُ وَ نَحْنُ الصِّیَامُ وَ نَحْنُ الْحَجُّ وَ نَحْنُ الشَّهْرُ الْحَرَامُ وَ نَحْنُ الْبَلَدُ الْحَرَامُ وَ نَحْنُ کَعْبَةُ اللَّهِ وَ نَحْنُ قِبْلَةُ اللَّهِ وَ نَحْنُ وَجْهُ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَأَیْنَما تُوَلُّوا

فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ وَ نَحْنُ الْآیَاتُ وَ نَحْنُ الْبَیِّنَات...؛ ای داود! ماییم نماز در کتاب خدای عزّوجلّ و ماییم زکات و ماییم روزه و ماییم حجّ و ماییم ماه حرام و ماییم سرزمین حرام (مسجد الحرام) و ماییم کعبه و ماییم وجه الله که الله تعالی فرمود: هر جا رو کنید، وجه الله آنجاست و ماییم آیات و ماییم بیّنات.»

یکی از اسرارش این است که نماز ستون دین است و دین اقامه نمی شود، مگر به واسطه ی اقامه ی نماز و نماز هم حقیقتش اقامه نمی شود، مگر به واسطه ی ولایت و معرفت به امام زمان هر عصر. چون عبادت خصوصاً نماز ، باید به معرفت خداوند ختم شود، چنان که در تفسیر آیه ی «ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون»⁽¹⁾می گویند: «أی لیعرفون.»⁽²⁾پس سالار شهیدان در باب معرفت امام می فرمایند: «أَیُّهَا الناسُ! ان الله جَلَّ ذِکرُهُ، ما خَلقَ العِبادَ إِلّا لِیَعرِفوهُ فإِذا عَرَفوهُ عَبَدوهُ فَإِذا عَبَدوهُ استَغنَوا بِعِبادَتِهِ عَنعِبادَةِ ماسَواهُ. فَقالَ لَهُ رَجُلٌ: یابنَ رسول الله بِأَبی وَ أَنتَ وَ أُمّی فَما معرفة الله قالَ: مَعرِفَةُ أَهلِ کُلِّ زَمانٍ إِمامَهُمُ الَّذی یَجِبُ عَلَیهِم طاعَتُهُ؛⁽³⁾هان ای مردم! همانا خداوند - بزرگ باد یاد او - بندگان را نیافرید، مگر برای اینکه او را بشناسند، پس هرگاه او را بشناسند، او را بپرستند و هرگاه او را بپرستند، با پرستش او از بندگی هرچه جز خداست بی نیاز گردند. مردی پرسید: ای فرزند رسول خدا صلی الله علیه واله پدر و مادرم به فدایت، معرفت خدا چیست؟ حضرت فرمود: این است که اهل هر زمانی، امامی را که باید از او فرمان برند، بشناسند.»

آری، فلسفه ی آفرینش انسان، رسیدن به مقام معرفت خداست؛ امّا این معرفت، حاصل نمی شود؛ مگر به معرفت امام و حجّت عصر علیه السلام ؛ زیرا امام، آیینه ی تمام نمای حق و واسطه ی شناخت خداست؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود: «نَحنُ العالِمونَ (القائِمونَ) بِأَمرِهِ وَالدّاعونَ إِلی سَبیلِهِ، بِنا عُرِف الله و بنا عُبِدالله نَحنُ الأَدِلاّءُ علی الله وَلولانا ما عُبِدالله؛⁽¹⁾ما دانایان (برپا دارندگان) به امر خدا و دعوت کنندگان به راه او هستیم. به واسطه ی ما خدا شناخته و پرستیده می شود. ما راهنمایان به سوی خداییم و اگر ما نبودیم خدا پرستیده نمی شد.»

توجّه به مفاد دعاهایی که خواندنشان در عصر غیبت تأکید شده است، نیز ما را به اهمیّت موضوع شناخت حجّت خدا رهنمون می سازد؛ چنان که در یکی از دعاهای معروف و معتبری که شیخ صدوق آن را در کتاب کمال الدین نقل کرده، می خوانیم: «أَللّهُمَّ عَرِّفْنی نَفْسَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنی نَفْسَکَ لَمْ أَعْرِفْ نَبِیَّکَ، أَللّهُمَّ عَرِّفْنی نَبِیَّکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنی نَبِیَّکَ لَمْ أَعْرِفْ حُجَّتَکَ، أَللّهُمَّ عَرِّفْنی حُجَّتَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنی حُجَّتَکَ، ضَلَلْتُ عَنْ دینی. أَللّهُمَّ لا تُمِتْنی میتَةً جاهِلِیَّةً وَ لا تُزِعْ قَلْبی بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنی؛⁽²⁾بار الها! خودت را به من بشناسان که اگر خودت را به من نشناسانی، پیغمبرت را نخواهم شناخت. بار الها! پیغمبرت را به من بشناسان که اگر پیغمبرت را به من نشناسانی، حجت تو را نخواهم شناخت. بارالها! حجّت خود را به من بشناسان که اگر حجّتت را به من نشناسانی، از دینم گمراه می گردم.

خداوندا! مرا به مرگ جاهلیت نمیران و دلم را [از حق] پس از آنکه هدایتم فرمودی منحرف مگردان....»

امام صادق علیه السلام در مورد کمترین حدّ معرفت امام علیه السلام می فرماید: «أَدْنی مَعْرِفَةِ الإِمامِ أَنَّهُ عِدْلُ النَّبِیِّ إلاّ دَرَجَةُ النُّبُوَّةِ وَ وَارِثُهُ وَ أَنَّ طاعَتَهُ طاعة الله و طاعَةُ رسول الله وَ التَّسْلیمُ لَهُ فی کُلِّ أَمْرٍ وَالرَّدُّ إِلَیْهِ وَالأَخْذُ بِقَوْلِهِ؛⁽¹⁾کمترین حدّ معرفت به امام، آن است که بدانی امام مساوی با پیامبر است، مگر در درجه ی نبوّت. امام، وارث پیامبر است و همانا اطاعت از او، اطاعت از خدا و رسول خداست و باید در هر امری تسلیمش بود و به سخن و فرمانش عمل کرد....»

از طرفی طهارت به منزله ی مقدمه ی واجب، یکی از مسلّمات اجماع مسلمین است؛ یعنی شرط صحّت نماز، یکی طهارت است و حقیقت طهارت که طهارت نفس باشد، محقّق نمی شود؛ مگر به واسطه ی ولایت «و ما خصّنا به من ولایتکم طیبا لخلقنا و طهارة لانفسنا؛ خداوند درودهای فرستاده شده بر شما و ولایت شما را موجب پاکی و طهارت خَلق و خُلق و نفس ما قرار داده است.» بنابراین ولایت حضرت امیر علیه السلام شرط قبول نماز است و اینکه در ادامه ی آیه فرمود: «قوموا لله قانتین؛ خاضعانه برای خداوند قیام کنید»؛ یعنی قیام به نماز در حقیقت قیام به پذیرش ولایت است؛ به لحاظ اینکه امر خداوند است: «قل انی اعظکم بواحدة ان تقوموا لله؛⁽²⁾خداوند به پیامبر صلی الله علیه واله می فرماید: به مردم بگو من شما را فقط به یک چیز سفارش می کنم و آن اینکه برای خداوند قیام کنید.» این قیام صورت نمی گیرد، مگر به واسطه ی ولایت.

خلاصه ی کلام در این مقام اینکه اقامه ی دین به اقامه ی نماز و اقامه ی نماز به اقامه ی ولایت بستگی دارد و حضرت امیر علیه السلام هم ظرف و وعای ولایت به شمار می رود.

آیه ی دوازدهم: <اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا...>

آیه ی دوازدهم: <اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا...>⁽¹⁾

خداوند دوست و سرپرست کسانی است که ایمان آورده اند. آنها را از تاریکی های (جهل و کفر و فسق) به سوی نور (علم و ایمان و تقوا) بیرون می برد و کسانی که کفر ورزیدند، سرپرستان آنها طغیانگرانند که آنها را از نور (هدایت) به سوی تاریکی ها (ی گمراهی) بیرون می برند. آنها اهل آتشند که در آنجا جاودانند.

العیّاشی رحمة الله بإسناده عن أبی عبد اللّه علیه السلام «فالنور هم آل محمد صلی الله علیه واله و الظلمات عدوّهم؛⁽²⁾امام صادق علیه السلام فرمودند: پس نور همانا آل محمّد هستند و مراد از ظلمات هم دشمنان آل محمّد.»

قال علیّ بن إبراهیم رحمة الله : حدّثنی أبی عن الحسین بن خالد، «إنّه قرأ أبو الحسن الرضا علیه السلام فی ذیل هذه الآیة <یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ>، قال: هم الظالمون آل محمد و الذین اتّبعوا من غصبهم؛⁽³⁾امام رضا علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمود: اولیای طاغوت ظالمان در حقّ آل محمّد هستند و همچنین کسانی که در غصب ولایت از آنان تبعیت کردند و به آن راضی بودند.»

ابن شهرآشوب عن الباقر علیه السلام فی قوله تعالی: «<وَ الَّذِینَ کَفَرُوا> قال: بولایة علیّ بن أبی طالب علیه السلام ، <أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ> نزلت فی أعدائه و من تبعهم أخرجوا الناس من النور، و النور ولایة علیّ، فصاروا إلی ظلمة ولایة أعدائه؛⁽¹⁾امام باقر علیه السلام درباره ی این قول خداوند که فرمود: (والذین کفروا) یعنی کسانی که ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام را انکار کردند و کافر شدند و (اولیاؤهم الطاغوت) هم در شأن دشمنان و کسانی که از آنان تبعیت می کنند نازل شده است و خروج مردم از نور هم مراد، خروج از نور ولایت علی علیه السلام و رفتن به سوی ظلمت و پذیرفتن ولایت دشمنان علی علیه السلام است.»

نورِ واحد و ظلمات مشتّت

یکی از نکات ظریف در این آیه ی شریفه، مفرد آوردن نور و جمع آوردن ظلمت است؛ چون اخراج مؤمنان از ظلمات به سوی نور یعنی به سوی سرپرستی خداوند انجام می شود و تمام افعال خداوند هم سر از توحید در می آورد؛ پس به اقتضای توحید، راه و نور یکی است؛ در نتیجه، نور را به مقتضای توحید، مفرد آورده است.

ولایت اهل بیت علیهم السلام که ولایت خداوند است، به توحید ختم می شود که در زیارت جامعه هم به این مهّم اشاره شده است: «ان ارواحکم و نورکم و طینتکم واحدة؛ همانا روح ها، نور و طینت شما یکی است»؛ اما ظلمت به صورت جمع آمده است؛ چون راه آن متعدّد است؛ یعنی راه های گمراهی، مشتّت است.

آیه ی سیزدهم: <یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً وَ ما یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ>

آیه ی سیزدهم: <یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً وَ ما یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ>⁽¹⁾

خدا فیض حکمت را به هر که خواهد عطا کند و هر که را به حکمت و دانش رسانند، درباره ی او مرحمت و عنایت بسیار کردهاند و این حقیقت را جز خردمندان متذّکر نشوند.

محمد بن یعقوب رحمة الله عن علیّ بن إبراهیم، عن محمد بن عیسی، عن یونس، عن أیّوب بن الحرّ، عن أبی بصیر، عن أبی عبد اللّه علیه السلام فی قول اللّه عزّ و جلّ: «<وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً> فقال: طاعة اللّه و معرفة الامام؛⁽²⁾امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمودند: مراد از حکمت، اطاعت خداوند و معرفت امام است.»

الحافظ الحاکم الحسکانی بإسناده عن سفیان، قال: «قال الربیع بن خثیم: ما رأیت رجلا من یحبّه أشدّ حبّا من علیّ بن أبی طالب علیه السلام و لا من یبغضه أشدّ بغضا من علیّ، ثمّ التفت فقال هذه الآیة: <وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ...> یعنی علیّا علیه السلام .»⁽³⁾

علیّ بن إبراهیم رحمة الله فی ذیل هذه الآیة قال: «الخیر الکثیر معرفة أمیرالمؤمنین و الأئمّة علیهم السلام .»⁽⁴⁾

معنای حکمت

ابن فارس درباره ی معنای حکمت چنین می گوید: «حَکَمَ، الحاء و الکاف و المیم اصل صحیح یدل علی المنع؛ حکمت از ریشه ی حکم مشتق شده و بر منع دلالت می کند و حکمت را از این بابت حکمت گفتند که از جهل منع می کند. راغب هم در مفردات همین معنا را از حکمت ارائه داده و در ادامه می گوید: حکمت از طرف خداوند، یعنی شناخت و ایجاد اشیا و از طرف انسان، یعنی شناخت موجودات و خیرات.⁽¹⁾

حکمت به بینش و آگاهی به حقیقت اشیا آن گونه که هست، گفته می شود. حکیم به کسی گویند که این حقیقت برایش آشکار شود. در روایت ذیل این آیه ی شریفه، حضرت امیر علیه السلام به منزله حکمت معرفی شده است. وقتی فعل در استعمال به کثرت برسد، به صفت تبدیل و صفت هم ملکه ی نفس می شود؛ مثل عبد بودن حضرت رسول صلی الله علیه واله بر اثر کثرت عبادت که از حالت عابد بودن به عبد بودن می رسد. مقام عابد مقام فعل است؛ ولی مقام عبد، مقام صفت است.

«اذکروا الله ذکرا کثیرا، یعنی خداوند را زیاد یاد کنید.» مراد از آن ذکر عملی است. این ذکر کثیر به ملکه شدن و تبدیل شدن به صفت می انجامد؛ چون حضرت امیر علیه السلام و اولاد معصومش علیه السلام آیینه ی صفت حکمت خداوندند و این صفت در وجود شریفشان ملکه و نهادینه شده است؛ پس تعبیر به حکمت شده، نه حکیم. حکمت یعنی حقیقتی که هیچ باطلی به ساحتش

راه ندارد، نوری است که پرده ی جهل را کنار زده است و حقایق عالم مادّی و معنوی را آن گونه که هست، نشان می دهد.

خداوند، حکیم است و عالم وجود را با حکمت و علمش اراده می کند. هیچ خبط و خطایی در ساحت مقدّس علم و حکمت خداوند راه ندارد. همه ی اشیاء همان گونه که هستند، در جای خود قرار دارند. حکیم حاکم با حکمت خویش، عالم را تدبیر می کند. مجرای این تدبیر و تجلّی در قالب ولایت اهل بیت علیهم السلام به منصّه ی ظهور می رسد؛ چون انسان کامل، خلیفه ی خداوند و خداوند، حکیم است، خلیفه اش نیز باید حکیم باشد. کسی که ولایت علی علیه السلام و اولادش علیهم السلام را بپذیرید.

در حقیقت جاهل به حقایق عالم نخواهد بود، همیشه با تعقّل و تفکّر پیش می رود. بر این اساس در آخر آیه می فرماید: «و ما یتذّکر إلّا اولوا الباب؛ فقط صاحبان خرد هستند که به این مسئله واقف هستند.» کسی را هم که خداوند هدایت کرده باشد و او پذیرای ولایت باشد، خیر زیادی نصیبش خواهد شد؛ چون ولایت جامع جمیع خیرات است. مدینه ی فاضله به برکت ولیّ حکیم است که شکل می گیرد؛ زیرا یا حاکم باید حکیم باشد یا حکیم حاکم. در غیر این صورت، جامعه به قهقرا خواهد رفت؛ چنان که خداوند در این باره می فرماید: «أَفَحُکْمَ الْجاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ؛⁽¹⁾آیا آنها حکم جاهلیّت را (از تو) می خواهند؟! و چه کسی بهتر از خدا، برای قومی که اهل یقین هستند، حکم می کند؟»

کسی که جاهل است یا خود را به تجاهل می زند، به تعبیر خداوند متعال «شرّ الدوّاب، یعنی بدترین جنبندگان روی زمین» است: «إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لَا یَعْقِلُونَ؛ قطعاً بدترین جنبندگان نزد خدا کران و لالانی اند که نمی اندیشند....» نکته ی قابل تأمّل اینکه در این آیه، بدترین جنبدگان از طرف خداوند معّرفی می شود، نه از طرف بشر؛ اگر از طرف بشر بود، امکان بروز اشتباه بود که یک موجودی شاید بدترین نبوده؛ ولی انسان او را بدترین معرّفی کرده یا به لحاظ محدودیت علمی نتوانسته است، بدترین موجودات را معرّفی کند؛ امّا در خداوند، محدودیّت علمی وجود ندارد و در ساحت مقدّسش، اشتباهی رخ نخواهد داد.حال این بدترین موجودی را که خداوند با علم خود احصا کرد، انسانی معرفی می کند که نسبت به حقایق کر و کور هستند و تعقّل نمی کنند و کسی هم که این چنین باشد، قطعاً از حریم حکمت دور است؛ بنابراین کسانی که از ولایت حضرت امیر علیه السلام سر باز می زنند، شّرالدوّاب هستند یا کر و کورند و یا اینکه خود را به کری و کوری می زنند؛ چون فرجام پذیرش ولایت، سلامتی و فلاحت ابدی است؛ پس کسی هم که پذیرای آن باشد، قطعاً خیر کثیر نصیبش خواهد شد.

آیه ی چهاردهم: <الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ>

آیه ی چهاردهم: <الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ>⁽¹⁾

کسانی که اموال خودشان را شبانگاه و در روز به صورت پنهانی و

آشکارا انفاق می کنند برایشان نزد خداوند، اجری است؛ درحالیکه نه ترسی به دل دارند و نه محزون می شوند .

محمد بن عبّاس رحمة الله فی قوله: «<الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً>، قال: نزلت فی علیّ بن أبی طالب کانت له أربعة دراهم، فأنفق باللیل درهما و بالنهار درهما و سرّا درهما و علانیة درهما.»⁽¹⁾

قال الزمخشری فی تفسیره عند ذکر هذه الآیة: و قیل: «إنّها نزلت فی علیّ علیه السلام لم یملک إلّا أربعة دراهم فتصدّق بدرهم لیلا و درهم نهارا و درهم سرا و درهم علانیة؛⁽²⁾زمخشری از مفسّران اهل سنّت، ذیل این آیه ی شریفه نقل می کند: این آیه در شأن علی علیه السلام نازل شد، درحالی که تنها چهار درهم داشت. درهمی را شبانگاه و درهمی را در روز و درهمی را آشکارا و درهمی را به صورت پنهانی انفاق کرد.»

ابن فارس درباره ی معنای «انفاق» چنین می گوید: انفاق از ریشه ی نفق می آید: «النون و الفاء و القاف اصلان صحیحان یدل احدهما علی انقطاع شیء و ذهابه و الآخر علی اخفاء شیء و اغماضه؛ نفق بر دو معنا دلالت می کند: اوّل بر قطع شدن و رفتن شیء؛ دوم به معنای مخفی شدن و نادیده گرفتن

آن.» انفاق در اصطلاح شرع به آن مقدار از مالی گفته می شود که مسلمان از دارایی خود جدا می کند و به فقیر و نیازمند می بخشد.

انفاق به یک اعتبار به دو قسم مادّی و معنوی و به اعتبار شرع به سه قسم واجب، مستحب و حرام تقسیم می شود. قسم واجب آن، عبارت است از: زکات، خمس، مالی که بابت نذر باید پرداخت کند و.... انفاق مستحب عبارت است از: مالی که کسی به فقرا و نیازمندان بدهد، مثل صدقه و قرض الحسنه.

انفاق حرام هم مانند انفاق مشرکان در راه معصیت خداوند است: «اِنَّ الَّذینَ کَفَروا یُنفِقونَ اَمولَهُم لِیَصُدّوا عَن سَبِیلِ اللّهِ فَسَیُنْفِقُونَها ثُمَّ تَکُونُ عَلَیْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ یُغْلَبُونَ وَ الَّذینَ کَفَرُوا إِلی جَهَنَّمَ یُحْشَرُونَ؛⁽¹⁾بی تردید کسانی که کفر ورزیدند، اموال خود را هزینه می کنند تا (مردم را) از راه خدا بازدارند (مانند هزینه کردن در جنگ بدر و احد و غیره)، به زودی همه را هزینه می کنند. آن گاه برای آنها مایه ی حسرت می گردد؛ سپس مغلوب می شوند و کسانی که کفر ورزیدند (در روز قیامت از قبورشان) به سوی جهنّم گردآوری می شوند.»

قسم سوم قطعاً از بحث ما خارج است؛ امّا دو قسم اوّل که انفاق واجب و مستحب باشد، در شأن حضرت امیر علیه السلام صادق است و علّت اینکه انفاق را در این آیه به چهار صورت به تصویر کشیده است، آن است که حضرت در همه حال و اوقات غالب در حال بخشش به دیگران است.

حضرت برای امّت، حکم پدر را دارد. حضرت رسول صلی الله علیه واله فرمود: «یا علی انا و انت ابوا هذه الامة؛ ای علی همانا من و تو پدران امّت هستیم.» از

سوی دیگر، یکی از موارد وجوب انفاق، نفقه است؛ یعنی خداوند به وسیله ی حضرت، نفقه ی بندگان خود را از طریق پدر امّت می دهد؛ چون بندگان خدا واجب النّفقه اند: «ما من دابة فی الارض إلّا علی الله رزقها.» با توجّه به روایتی که از خود حضرت نقل شده است، مبنی بر اینکه «انا یدالله انا عین الله...» وقتی حضرت دست خداوند شد، عموماً انفاق هم به وسیله ی دست صورت می گیرد و از طرفی هم بیدک الخیر، بیدک الفضل و بیده الملک خیر و فضل و روزی در دست خداوند است که حضرت امیر علیه السلام باشد؛ ازاین رو مجرای فیض و رسیدن روزی به بندگان از طریق حضرت و اولاد معصومش علیه السلام انجام می شود و چون خداوند روزی بندگان را در هر زمان و مکان که بخواهد می دهد، چه روز باشد، چه شب، یا پنهان باشد یا آشکار، تجلّی رزّاقیّت خداوند به دست حضرت هم بدین شکل خواهد بود.

خداوند خیرُ الرّازقین است؛ پس به بهترین نحو رزق بندگان را می رساند. خداوند در قرآن با صفت «خَیْرُ الرّازِقین» ذکر شده است. روزی هایی که دیگران به یکدیگر می دهند، آمیخته با نقایص فراوان و محدود و زودگذر است و امیدی به آینده ی آن نیست که گاه توأم با منّت و گاه همراه با تحقیر یا انتظار مقابله به مثل است؛ درحالی که روزی خداوند، نه حدّ و مرزی دارد و نه بیمی از آینده ی آن می رود و نه منّت و انتظاری در آن است؛ بلکه از لحظه ی قرار گرفتن در رحم مادر تا آخرین لحظه ی حیات، روزی اش داده می شود و حتّی در قیامت نیز برای افراد لایق در سطحی بالاتر و والاتر وجود دارد.⁽¹⁾

بعضی از مفسّران، داستانی از یکی از خلفای بغداد با بهلول نقل کرده اند که مباحث فوق در آن به صورت جالبی منعکس است. می گوید: خلیفه ی بغداد به بهلول گفت: بیا تا روزی هر روز تو را معیّن کنم تا در فکر روزی خود نباشی! بهلول در پاسخ گفت: اگر چند عیب در کار تو نبود، می پذیرفتم! نخست اینکه تو نمی دانی چه چیز مورد نیاز من است؟ دوم وقت نیازم را نمی شناسی، سوم از مقدار آن بی خبری، چهارم ممکن است یک روز بر من غضب کنی و آن را بازگیری؛ ولی خدایی که روزی دهنده ی من است، هیچ یک از این نقایص را ندارد و حتّی آن روز که گناه می کنم، باز روزی مرا قطع نمی کند.⁽¹⁾با توجّه به اینکه از ویژگی های انفاق، تطهیر است: «خُذ مِن اَمولِهِم صَدَقَةً تُطَهِّرُهُم و تُزَکّیهِم بِها؛ از اموال مؤمنان، صدقه (زکات) بگیر و آنان را به این سبب پاکیزه گردان.» از سوی دیگر اهل بیت علیهم السلام هم اهل طهارت هستند؛ پس مصداق أکمل و اتمّ این آیه ی شریفه، حضرت امیر علیه السلام و ائمه هدی علیهم السلام هستند.

امّا خداوند در باب اهمیّت انفاق می فرماید: <تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ؛ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ>؛⁽²⁾«پهلوهایشان (در دل شب) از بسترهای خواب تهی می شود، پروردگارشان را در حال بیم و طمع می خوانند و از آنچه روزی آنها کرده ایم (از علم و جاه و مال) انفاق می کنند. پس هیچ کس نمی داند

چه چیزهایی از مایه های روشنی بخش دیدگان به پاداش کارهایی که می کرد ه اند، برای آنها پنهان داشته شده است.»

به راستی چه کسی جز خداوند می تواند اجر علی و اولاد علی علیه السلام را بدهد؟ بنابراین به تعیبر این آیه ی شریفه، فوق اجرشان اجری است که از تصوّر و علم ما خارج است.

آیه ی پانزدهم: <وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ>

آیه ی پانزدهم: <وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ>⁽¹⁾

درحالیکه تأویل آن را(آیات متشابه) نمی دانند؛ مگر خدا و راسخان در علم.

محمد بن یعقوب رحمة الله بإسناده عن أبی بصیر، عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال: «نحن الراسخون فی العلم و نحن نعلم تأویله.⁽²⁾قال أیضا بإسناده عن عبداللّه بن کثیر، عن أبی عبداللّه علیه السلام قال: الراسخون فی العلم أمیرالمؤمنین علیه السلام و الأئمّة علیهم السلام من بعده؛⁽³⁾امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرمایند: راسخان در علم، امیرالمؤمنین و ائمه علیه السلام بعد ایشان هستند.» العیّاشی رحمة الله عن أبی بصیر، عن أبی عبداللّه علیه السلام قال: «و الراسخون فی العلم هم آل محمد علیهم السلام .»⁽⁴⁾

ابن فارس در معنای راسخ چنین می گوید: «رسخ: الراء و السین و الخاء، اصل صحیح واحد یدل علی الثبات و یقال رسخ: ای ثبت و کل راسخ ثابت؛⁽¹⁾رسخ اصل واحد صحیحی است که بر ثبات شیء دلالت می کند. بنابراین رسخ یعنی ثبت هر راسخی ثابت است.»

معنای آیات محکم و متشابه

در قرآن کریم آیات قرآن یکدست و از یک سنخ نیستند. یکی از تقسیمات آیات، تقسیم به دو قسم محکم و متشابه است. آیات محکم با توجّه به تعاریفی که مفسّران برای آن به عمل آوردند، به آیاتی گویند که دلالتش بسیار واضح است و به توضیح و تأویل نیازی ندارد. خواننده ی این آیات، می تواند معنا و مفهوم آن را درک کند؛ امّا آیات متشابه، بر خلاف محکمات، پیچیدگی معنایی دارد؛ یعنی چند احتمال در معنایش وجود دارد و این باعث پیچیدگی معنا می شود و کار را بر خواننده مشکل می کند که کدام احتمال و معنا صحیح و مراد آیه است؟

حکمت وجود متشابهات در قرآن

در این باره نظریات متفاوتی بیان شده است که به سه مورد آن اشاره می شود:

کسی که در علم و معرفت ثبات دارد، اشتباهی در کارش نیست و تمام علومش مطابق با واقع و خدشه ناپذیر است. خداوند در آیه ی شریفه می فرماید: فقط خدا و راسخان در علم می توانند به معانی واقعی آیات متشابه دست یابند؛ امّا خداوند معنای متشابهات را می داند؛ چون کلام خودش است. بعد از خداوند، تنها یک گروه استثناء شده است و آنان نیز آیات متشابه را می دانند. این حصر، نشانگر اهمیّت موضوع است و کار هر کسی نیست که آیات متشابه را به تأویل ببرد؛ ازاین رو اهمّیت این مسئله موجب می شود، انسان دنبال مصداقی برود که از لحاظ علمی احاطه ی بیشتری داشته باشد و مصداق اتمّ و اکمل باشد.

به گواه همه ی بزرگان فریقین، حضرت امیر علیه السلام قطعاً مصداق بارز و

کامل آن است و بعد از ایشان هم ائمه ی هدی علیهم السلام کامل ترین مصداق این آیه ی شریفه خواهند بود.آیه ی شانزدهم: <قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذلِکُمْ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها>⁽¹⁾

بگو: آیا شما را بهتر از اینها خبر بدهم؟ برای پرواپیشگان، نزد پروردگارشان بهشت هایی است که از زیر (ساختمان و درختان) آنها نهرها جاری است، درحالیکه در آنجا جاودانه اند.

فرات بن إبراهیم الکوفی رحمة الله قال: حدّثنا الحسین بن الحکم الحبری، قال: حدّثنا حسن بن حسین، قال:حدّثنا حبّان، عن الکلبی، عن أبی صالح، عن ابن عباس (رضی اللّه عنه): «<قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذلِکُمْ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ> إلی آخر الآیتین قال: نزلت فی علیّ بن أبی طالب علیه السلام و حمزة بن عبد المطلب (رضی اللّه عنه) و عبیدة بن الحارث رحمة الله .⁽²⁾

الحافظ الحاکم الحسکانی بإسناده عن ابن عباس فی قوله تعالی: «<قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ> الآیة کلّها نزلت فی علیّ علیه السلام و حمزة و عبیدة بن الحارث؛⁽³⁾ابن عباس نقل می کند: این آیه در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام ، حمزه سید الشهدا علیه السلام و عبیدة بن حارث نازل شده است.»

آیه ی هفدهم: <قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ>

آیه ی هفدهم: <قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ>⁽¹⁾

بگو: اگر خدا را دوست دارید، از من پیروی کنید تا خدا (نیز) شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشاید و خدا آمرزنده ی مهربان است .

العیّاشی رحمة الله عن ربعی بن عبداللّه، قال: قیل لأبی عبداللّه علیه السلام : «جعلت فداک أنا نسمّی بأسمائکم و أسماء آبائکم فینفعنا ذلک؟ فقال: أی و اللّه. و هل الدین إلّا الحبّ؟ قال اللّه: <إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ>؛ ⁽²⁾به امام صادق علیه السلام عرضه داشتند فدایت شوم ما اسم های شما را و پدران شما را بر فرزندانمان می گذاریم. آیا این کار برای ما منفعت دارد؟ حضرت فرمود: بله به خدا قسم. آیا غیر از این است که دین همان محبت است؟ بعد این آیه ی شریفه را تلاوت فرمود.»

العیّاشی رحمة الله عن برید بن معاویة العجلی، قال: «کنت عند أبی جعفر علیه السلام إذ دخل علیه قادم من خراسان ماشیا فأخرج رجلیه و قد تغلّفتا و قال: أما و اللّه ما جاءنی من حیث جئت إلّا حبّکم أهل البیت، فقال أبوجعفر علیه السلام و اللّه لو أحبّنا حجر حشره اللّه معنا و هل الدین إلّا الحبّ؟ إنّ اللّه یقول: <قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی>.»⁽³⁾

اساس خلقت عالم بر محبّت و عشق بنا نهاده شده است. ابن عربی بنیان گذار حرکت حبّی در عرفان نظری در فتوحات مکّیه چنین می گوید:

ایجاد عالم، معلول حبّ است و حرکت حبّی، امّ الحرکات است و همه چیزها، مستقیم یا غیرمستقیم به حرکت حبّی بازگشت دارند.

در فصّ موسوی در تفسیر آیه ی <فخرج منها خائفاً یترقّب>؛⁽¹⁾«موسی علیه السلام از شهر مصر با حال ترس و نگرانی بیرون رفت» مینویسد: سپس زمانی که از موسی علیه السلام خواستند شهر را ترک کند، با حال فرار بیرون رفت که به ظاهر از روی ترس بود؛ ولی در حقیقت برای دوست داشتن نجات بود؛ چون همه ی حرکتها همیشه حبّی است؛ امّا بیننده به سبب حجاب، اسباب و علل ظاهری از دیدن حقیقت باز میماند و حرکت حبّی را که حقیقت حرکات است نمیبیند و حرکت را به عوامل ظاهری نسبت میدهد. حرکت حبّی موجب تجلّی حقّ به دو صورت علمی (همان فیض اقدس) و شهودی (همان فیض مقدّس) می شود.⁽²⁾

خداوند در آیه ی فوق به پیامبر صلی الله علیه واله می فرماید: به مردم بگو اگر خدا را دوست دارید از من تبعیت کنید تا خداوند هم شما را دوست داشته باشد. پیامبر صلی الله علیه واله حبیب خداوند است. هر کس خدا را دوست داشته باشد، قطعاً پیامبر صلی الله علیه واله را هم دوست دارد و راضی است به آنچه محبوبش به آن راضی است. از مهم ترین چیز هایی که خداوند و پیامبر صلی الله علیه واله آن را دوست دارند، ولایت حضرت امیر علیه السلام و خود حضرتش است. پس کسی که واقعاً خدا و پیامبر را دوست داشته باشد، علی علیه السلام را دوست خواهد داشت و ولایتش را خواهد پذیرفت.

امام صادق علیه السلام می فرماید: «هل الدّین الّا الحبّ؟؛ آیا دین غیر از محبّت است؟» اگر بنده در محبّت نقص داشته باشد، دینش کامل نخواهد شد. اگر بنده ای به خاطر محبوبش بخواهد نقص و ضعفش را ترمیم کند، تنها راهش محبّت و ارادت به محبوب است. آری دوست داشتن علی علیه السلام و پذیرفتن ولایت وی و اولادش، نقص و کاستی بنده را در ایمان به خدا برطرف می کند و بنده را به کمال می رساند.

مرحوم علّامه طباطبایی رحمة الله ذیل این آیه ی شریفه در باب محبّت چنین می فرماید: حبّ در حقیقت تنها وسیله ای است برای اینکه میان هر طالبی با مطلوبش رابطه برقرار کند و هر مریدی را به مرادش برساند و حبّ اگر مرید را به مراد و طالب را به مطلوب و محب را به محبوب می رساند، برای این است که نقص محبّ را به وسیله ی محبوب برطرف سازد تا آنچه را ندارد دارا شود و کمبودش تمام و کامل گردد.

پس برای محبّ هیچ بشارتی بزرگ تر از این نیست که به او بفهمانند محبوبش دوستش دارد. اینجاست که دو حبّ با هم تلاقی می کنند و از دو سو غنج و دلال (ناز و غمزه) رد و بدل می شود.

پس اگر انسان، غذا را دوست دارد و به سویش کشیده می شود و در صدد تهیه کردنش بر می آید، برای این است که به وسیله ی آن نقصی را که همان گرسنگی باشد، در خود احساس می کند و می خواهد آن را برطرف نماید. همچنین اگر عمل زناشویی را دوست می دارد و در صدد رسیدن به آن بر می آید، برای این است که نقصی را در خود سراغ دارد که همان شهوت است و می خواهد آن را برطرف کند.

نمونه ی دیگر این است که دلش برای دیدن دوستش پر می زند. این علاقه باعث می شود که به پا خیزد و در صدد دیدار با وی برآید و به وسیله ی انس با او، تنگی حوصله اش را جبران کند و به همین منوال اگر عبد، مولای خود را دوست می دارد و یا خادم به مخدوم خود، علاقه می ورزد، برای آن است که خود را اسیر و گرفتار حق او می داند، عبد، خود را اسیر حقوق مولا و خادم، خود را رهین احسان مخدوم می داند و می خواهد سنگینی این حق را از دوش خویش بیفکند.⁽¹⁾

آیه ی هجدهم: <وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ لَما آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ >

آیه ی هجدهم: <وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ لَما آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ >⁽²⁾

و (به خاطر بیاورید) هنگامی را که خداوند، از پیامبران (و پیروان آنها)، پیمان مؤکّد گرفت که هرگاه کتاب و دانش به شما دادم؛ سپس پیامبری به سوی شما آمد که آنچه را با شماست تصدیق می کند، به او ایمان بیاورید و او را یاری کنید! سپس (خداوند) به آنها گفت: آیا به این موضوع، اقرار دارید و بر آن، پیمان مؤکّد بستید؟ گفتند: (آری) اقرار داریم! (خداوند به آنها) گفت: پس گواه باشید! و من نیز با شما از گواهانم.

سعد بن عبداللّه، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن محمد بن سنان، عن عبداللّه بن مسکان، عن فیض بن أبی شیبة، قال: «سمعت أباعبداللّه علیه السلام یقول و تلا هذه الآیة: <وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ> الآیة، لتومننّ برسول اللّه صلی الله علیه واله

و لتنصرنّ علیّا أمیرالمؤمنین علیه السلام . قال: نعم و اللّه من لدن آدم و هلمّ جرّا فلم یبعث اللّه نبیّا و لا رسولا إلّا رد جمیعهم إلی الدنیا حتّی یقاتلوا بین یدی علیّ بن أبی طالب علیه السلام ؛⁽¹⁾از امام صادق علیه السلام شنیدم که این آیه را تلاوت فرمود. بعد فرمود: میثاق النّبیین این بود که ایمان به رسول خدا صلی الله علیه واله داشته باشند و علی امیرالمؤمنین علیه السلام را یاری کنند. بله قسم به خدا از زمان آدم علیه السلام هیچ پیامبری مبعوث نشد، مگر اینکه خداوند او را به دنیا برگرداند تا در جنگ در رکاب علی علیه السلام باشند و او را یاری کنند.»

علیّ بن إبراهیم رحمة الله حدّثنی أبی، عن ابن أبی عمیر، عن ابن مسکان، عن أبی عبداللّه علیه السلام قال: «ما بعث اللّه نبیّا من لدن آدم فهلمّ جرّا إلّا و یرجع إلی الدنیا و ینصر أمیرالمؤمنین علیه السلام و هو قوله: <لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ> یعنی رسول اللّه <وَ لَتَنْصُرُنَّهُ> یعنی أمیرالمؤمنین علیه السلام .»⁽²⁾

بی شک میثاق گرفتن از تمام انبیا بر رسالت حضرت رسول صلی الله علیه واله یکی از فضیلت های بی شمار حضرت است. «میثاق» در اصل از مادّه ی «وثوق» به معنای اطمینان و اعتماد گرفته شده، به همین دلیل به پیمان های مؤکّد که مایه ی اطمینان است، میثاق گفته می شود. البتّه گرفتن پیمان از پیامبران همراه با گرفتن پیمان از پیروان آنهاست. موضوع پیمان این بود که اگر پیامبری بیاید که دعوتش هماهنگ با دعوت آنان باشد و نشانه هایش با آنچه در کتب آسمانی آنها آمده موافق باشد (و به این ترتیب حقانیت

او ثابت گردد) باید نهتنها به او ایمان بیاورند، بلکه لازم است به یاری اش برخیزند. سپس برای تأکید می افزاید: خداوند به آنها فرمود: آیا به این موضوع اقرار دارید و پیمان مؤکّد مرا بر آن گرفتید؟ گفتند: آری، اقرار داریم. فرمود: بر این پیمان گواه باشید و من هم با شما گواهم. ⁽¹⁾

سنّت پیمان و میثاق گرفتن از پیامبران پیشین برای پبامبران سلف، سنّتی است که خداوند بر آن تأکید دارد. وقتی خداوند برای رسالت پیامبر صلی الله علیه واله میثاق و پیمان گرفت، قطعاً برای آنچه مربوط به دین اسلام و لوازم آن است، هم از آنان میثاق گرفت و پیمان بست. پذیرش ولایت حضرت امیر علیه السلام و ائمه ی هدی علیهم السلام جزء ضروریات دین اسلام و پذیرش آن فرض و واجب است. قطعاً انبیا علیهم السلام از این مهم سر باز نزدند و به میثاق با خداوند در این زمینه پایبند بودند. در ادامه ی آیه، خداوند می فرماید: شما بر رسالت پیامبر شاهد باشید و من هم همراه شما جزء شاهدان هستم. انبیا به منزله ی انسان کامل در مقام شهود قرار دارند و به نور معرفت الهی که در قلبشان است، حقایق را طبق واقعشان می بینند.

نکته ی مهمّ در این آیه ی شریفه، تعهّد گرفتن خداوند بر یاری کردن پیامبر اکرم صلی الله علیه واله است. بی شک یکی از مواردی که حضرت به یاری انبیا نیاز داشت، بحث ولایت حضرت امیر علیه السلام بود. در آیه ی تبلیغ، به این امر مهّم اشاره خواهیم کرد که پیامبر به خاطر شرایط حاکم بر فضای آن روز تردید داشت که ولایت حضرت را اعلام کند؛ امّا خداوند تأکید کرد، ترس به

خود راه نده و ولایت علی علیه السلام را اعلام کن: «والله یعصمکم من الناس؛ خدا تو را از شرّ مردم حفظ خواهد کرد.»

آیه ی نوزدهم: <وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ>

آیه ی نوزدهم: <وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ>⁽¹⁾

و هر کس جز اسلام (و تسلیم در برابر فرمان حق،) آیینی برای خود انتخاب کند، از او پذیرفته نخواهد شد و در آخرت از زیانکاران است .

الطبرسی رحمة الله بإسناده عن أبی جعفر محمد بن علی علیه السلام أنّه قال: «حجّ رسول للّه صلی الله علیه واله من المدینة و قد بلّغ جمیع الشرائع قومه غیر الحجّ و الولایة، فأتاه جبرئیل علیه السلام فقال له: یا محمد! إنّ اللّه جلّ اسمه یقرؤک السلام و یقول لک: إنّی لم أقبض نبیّا من أنبیائی و لا رسولا من رسلی إلّا بعد إکمال دینی و تأکید حجّتی و قد بقی علیک من ذاک فریضتان ممّا تحتاج أن تبلّغهما قومک: فریضة الحجّ و فریضة الولایة و الخلافة من بعدک. إلی أن قال: معاشر الناس! هذا علیّ أخی و وصیّی و واعی علمی و خلیفتی علی أمّتی و علی تفسیر کتاب اللّه عزّ و جلّ و الداعی إلیه و العامل بما یرضاه و المحارب لأعدائه و الوالی علی طاعته و الناهی عن معصیته خلیفة رسول اللّه و أمیرالمؤمنین و الإمام الهادی و قاتل الناکثین و القاسطین و المارقین بأمر اللّه؛ أقول: ما یبدّل القول لدیّ بأمر ربّی، أقول: اللهمّ! و ال من والاه و عاد من عاداه و العن من أنکره و اغضب علی من جحد حقّه، اللهمّ! إنّک أنزلت علیّ إنّ الإمامة بعدی لعلیّ ولیّک عند تبیانی ذلک و نصبی إیّاه بما أکملت لعبادک من دینهم و أتممت علیهم بنعمتک و رضیت لهم الإسلام

دینا، فقلت: <وَمَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ> اللّهم! إنّی أشهدک و کفی شهیدا، إنّی قد بلغت الخبر؛⁽¹⁾مرحوم طبرسی از امام باقر علیه السلام نقل می کند که حضرت فرمود: پیامبر، حجّش را انجام داد و تمام احکام دین را بیان کرد، غیر از بحث ولایت تا اینکه جبرئیل علیه السلام به پیامبر نازل شد و عرضه داشت: ای محمد صلی الله علیه واله همانا خداوند جلّ اسمه بر تو سلام فرستاد و فرمود: من هیچ پیامبری از پیامبرانم را قبض روح نکردم؛ مگر بعد از تکمیل کردن دینم و تأکید بر حجّم و به تحقیق بر تو این دو فریضه باقی ماند که باید آن را به امّت خود برسانی؛ فریضه ی حج و فریضه ی ولایت و خلافت بعد از خود تا اینجا که حضرت فرمود: ای مردم این علی برادر و وصی و میراث دار علم من و خلیفه و جانشین بر امّت من مفسّر کتاب خدا و دعوت کننده ی به سوی خدا و عامل به آنچه خداوند به آن راضی است، محارب با دشمنان خدا و خلیفه ی رسول خدا صلی الله علیه واله و امیر مؤمنان علیه السلام و امام هدایتگر و قاتل ناکثین، قاسطین و مارقین است. هیچ حرفی جز به امر خدا تبدیل نشده است. می گویم: خدایا دوست بدار هر که علی علیه السلام را دوست دارد و دشمن بدار هر که علی علیه السلام را دشمن بدارد؛ لعنت کن هر کسی که او را انکار کند و غضب کن بر کسی که حق او را انکار کند. خداوندا همانا تو بر من نازل کردی که علی علیه السلام بعد از من خلیفه و ولیّ تو باشد که با ولایت او دین بندگانت را کامل و نعمت را بر ایشان تمام کردی و راضی شدی که اسلام دینشان باشد.»

ابتغاء، طلب کردن همراه با تلاش و اجتهاد است؛ یعنی اگر کسی

دنبال دینی غیر از دین اسلام باشد و زحماتش را به آن معطوف کند، نهتنها از او قبول نمی شود؛ بلکه تمام اعمالش را نابود می شود و چنین کسی قطعاً اهل خسران است: «فالخسران ذهاب رأس المال و یقال: خسر نفسه أی أهلک نفسه. و قیل خسر عمله أی أبطل عمله بأن أوقعه علی وجه یقبح لا یستحق علیه الثواب و کل واحد منهما خسر لذهاب رأس المال؛ خسران یعنی اینکه اصل مال را از دست بدهد. وقتی گفته می شود: خسر نفسه، یعنی نفسش او را هلاک کرد و همچنین گفته شده: خسر عمله، یعنی عملش را باطل کرد. کسی که اسلام را قبول کرد، باید تمام اسلام را قبول کند. نمی شود نؤمن ببعض و نکفر ببعض باشد. چنین کسی انگار اصلاً اسلام و ایمان نیاورده است. با توجّه به نصوص وارده در باب ولایت حضرت امیر علیه السلام و تأکید خداوند و پیامبر صلی الله علیه واله اگر کسی به این صورت ایمان نیاورده باشد، اسلامش کامل نیست. وقتی هم اسلامش به کمال نرسد، از او چیزی پذیرفته نخواهد شد. در نتیجه اهل خسران خواهد بود.»

منظور از اسلام در آیه ی شریفه، تسلیم بودن محض در برابر اوامر الهی است و این شامل تمام ادیان الهی می شود؛ ازاین رو خداوند می فرماید: «ان الدّین عند الله الاسلام؛ دین پذیرفته شده فقط تسلیم شدن محض در مقابل خداوند است.» اسلام که دین خداست، دین به معنای انقیاد محض در مقابل خدا و همچنین جزا و پاداش و به معنای عود، اعاده و برگشت است. هر سه این معنا که برای دین گفته شده است در پذیرش ولایت حضرت امیر علیه السلام لحاظ می شود. کسی که ولایت را بپذیرد، در حقیقت در مقابل

خداوند منقاد است و خداوند جزای این پذیرش را خواهد داد و روزی این پذیرش ولایت به او بر می گردد.

آیه ی بیستم: <وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُون>

آیه ی بیستم: <وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُون>⁽¹⁾

و همگی به ریسمان خدا [قرآن و اسلام، و هرگونه وسیله ی وحدت ]، چنگ زنید و پراکنده نشوید! و نعمت (بزرگِ) خدا را بر خود، به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او میان دل های شما الفت ایجاد کرد و به برکتِ نعمتِ او، برادر شدید! و شما بر لبِ حفره ای از آتش بودید، خدا شما را از آن نجات داد. این چنین، خداوند آیات خود را برای شما آشکار می سازد، شاید پذیرای هدایت شوید.

العیّاشی رحمة الله عن ابن یزید قال: «سألت أبا الحسن علیه السلام عن قوله: «<وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا> قال: علیّ بن أبی طالب علیه السلام حبل اللّه المتین؛⁽²⁾عیاشی به نقل از امام رضا علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمود: حبل الله المتین علی بن ابی طالب علیه السلام است.»

ابن شهرآشوب رحمة الله بإسناده عن النبی صلی الله علیه واله «أنّه سأل أعرابیّ عن هذه الآیة؟ فأخذ رسول اللّه صلی الله علیه واله یده فوضعها علی کتف علیّ علیه السلام فقال: یا أعرابیّ هذ حبل اللّه فاعتصم به، فدار الأعرابی من خلف علیّ و التزمه، ثمّ قال: اللهمّ!

إنّی أشهدک انّی اعتصمت بحبلک فقال رسول اللّه صلی الله علیه واله : من سرّه أن ینظر إلی رجل من أهل الجنّة فلینظر إلی هذا [یعنی علیّ بن أبی طالب علیه السلام ].⁽¹⁾الحافظ الحاکم الحسکانی بإسناده عن جعفر بن محمد علیه السلام ، قال: نحن حبل اللّه الذی قال: <وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا> الآیة فالمستمسک بولایة علیّ بن أبی طالب علیه السلام المستمسک بالبرّ، فمن تمسّک به کان مؤمنا و من ترکه کان خارجا عن الایمان؛⁽²⁾ابن شهرآشوب با سندی از حضرت رسول صلی الله علیه واله نقل می کند یک مرد اعرابی درباره ی این آیه پرسید که مراد از حبل الله چیست؟ حضرت دست این مرد اعرابی را گرفت و بر شانه ی حضرت امیر علیه السلام گذاشت و فرمود: ای مرد اعرابی، این ریسمان خداست. پس دست به دامن او باش. مرد اعرابی، دور حضرت، دوری زد و گفت: خداوندا تو شاهد باش که من به ریسمانت چنگ زدم. حضرت رسول صلی الله علیه واله در ادامه فرمود: هر کسی دوست دارد به صورت مردی از بهشت نظر کند پس به علی بنگرد.»

معنای اعتصام

«و الاعتصام هو طلب العصمة و هی درجات ثلاث، عصمة بشریة دون حبل اللّه، و عصمة غیر المعصومین بحبل اللّه، و عصمة المعصومین بحبل اللّه. فلان العصمة البشریة بالفطرة و العقلیة و الفکرة لا تکفی لها هدیا الی صراط مستقیم،

ثم العصمة المطلقة خاصة بالمعصومین، لذلک یؤمر المؤمنون ان یعتصموا بحبل اللّه جمیعا حتی یحصلوا علی عصمة دون الطلیقة، فکماالمعصومون یعصمون علمیا بحبل اللّه، کذلک من دونهم، کل علی قدره. الاعتصام بحبل اللّه جمیعا یعصم المعتصمین فطریا و عقلیا و فکریا، علمیا و عقیدیا و خلقیا، سیاسیا و حربیا و اقتصادیا و سلطویا، فهذه العشرة الکاملة من العصمة فردیة و جماعیة مضمونة للمعتصمین بحبل اللّه علی أقدارهم «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی »؛ اعتصام یعنی طلب عصمت و امنیت کردن (حفظ همراه با دفاع) و برای آن سه درجه است: اول عصمت بشری بدون حبل الله؛ دوم: عصمت غیر معصوم با حبل الله؛ سوم: عصمت معصوم همراه با حبل الله، امّا عصمت فطری، عقلی و فکری است؛ ولی به تنهایی برای هدایت به صراط مستقیم کافی نیست. قسم سوم که عبارت باشد از عصمت مطلقه که خاصه ی معصومین است؛ ازاین رو به قسم دوم که مؤمنون باشد، امر شده است که اعتصام به حبل الله که معصوم باشد، داشته باشد. مراد از اعتصام جمیعاً، اعتصام دهگانه است که عبارت است از: عصمت فطری، عقلی، فکری، علمی، عقیدتی، خلقی، سیاسی، نظامی، اقتصادی و حکومتی. بر مسلمین است که به قدر سعی و تلاش خود در این اعتصامات تلاش کند.»

«و ذلک الاعتصام یعتمد علی أرکان: المعتصم- المعتصم به- المعتصم عنه- المعتصم لأجله. فالمعتصم هم المؤمنون علی درجاتهم من أعلی الایمان کما المحمدیون علیهم السلام و إلی أدناه و بینهما متوسطون فی الإیمان، حیث الکل مأمورون بتقوی اللّه حق تقاته و من حقها التقوی الجماعیة بعد الفردیة و المعتصم به هو حبل اللّه و هو وحی اللّه الأصیل غیر الدخیل و المعتصم عنه هو کافة المزالق

فی الحیاة الفردیة و الجماعیة و المعتصم لأجله الحصول علی کامل مرضات اللّه فی معرفته و طاعته و عبادته و علی هذه الأرکان الأربع یتبنی عرش الایمان الصالح الصامد و للاعتصام بحبل اللّه شروط ثلاثة هی الاعتصام جمیعا- للمعتصمین ؛⁽¹⁾برای اعتصام چهار رکن است که عبارت است از: معتصِمون: و آنان عبارتند از: مؤمنون از اعلی درجه ایمان گرفته تا مراتب پایین ایمان. رکن دوم عبارت است از: معتصَم که همان حبل الله است؛ رکن سوم: معتصم عنه: که عبارت از هر چیزی از صفات رذیله چه فردی و چه اجتماعی؛ رکن چهارم: معتصم لاجله: (علت اعتصام) که برای حصول کامل رضایت خداوند در معرفت، اطاعت و عبادت است.»

مراتب اعتصام در قرآن

اوّل: اعتصام من الله که فرمود: «قل من ذا الذی یعصمکم من الله ان اراد بکم سواءاً؛ بگو چه کسی شما را هنگام سختی و ناروایی ها در مقابل خداوند حمایت می کند؟» اگر اعتصام از خدا نباشد، چه کسی دیگر چنین خواهد کرد؟ و هم فرمود: «والله یعصمک من الناس؛ و خداوند تو را از مردم در پناه خود خواهد آورد.»

این اعتصام به معنای حمایت و اعانت است که خود در خور بحث مفصل است. شامل شدن حمایت و اعانت خداوند برای هر انسان مقدمات و لیاقت هایی می خواهد که از همه مهم تر، اخلاص و ذکر است.

دوم: اعتصام به حبل الله که فرمود: «واعتصموا بحبل الله جیمعاً و لا تفرقوا.» از جمله شرایط این مرحله، پرهیز از حرام، شبهه و دروغ است تا اعتصام

بر ریسمان الهی حاصل گردد؛ یعنی همگی به رشته و ریسمان الهی چنگ بزنید و متفرّق نشوید که بعضی گفته اند: ریسمان الهی عبارتند از: قرآن یا اهل بیت اطهار علیه السلام و یا رسول خدا صلی الله علیه واله یا اسمای الهی و عبادت و نماز را هم بیان داشته اند.

سوم: اعتصام بالله تعالی که فرمود: «و اعتصموا بالله؛ اعتصام به خدا کنید» که در اینجا به انقطاع از ماسوای خدا اشاره می کند و به معنای این است که اعتصام های دیگر، اعتباری است؛ بلکه باید از همه ی ماسوا قطع امید کرد و به یک باره به او و برای او از همه چیز منقطع شد.

چهارم: مقام در نماز، مقام اعتصام است. قرآن می فرماید: «فاقیموا الصلوة و آتوا الزکاة و اعتصموا بالله هو مولاکم.»

یکی دیگر از مقامات و منازل سیر و سلوک، مقام اعتصام است که پس از نماز ذکر شده است. محی الدین بن عربی می گوید: «الاعتصمام هو الانقطاع عما سواه تعالی و التمسک و به واعتصموا بحبل الله ای بعهد فی قوله الست بربکم اعتصام: عبارت از جدا شدن و انقطاع از هر چه غیر اوست و تمسّک و توّسل و توکّل به او و منظور از اینکه فرموده به رشته ی الهی اعتصام کنید، یعنی به پیمانی که در عالم ذر و روز الست بسته اید پایدار باشید.»

در هر صورت، اعتصام بالله، یعنی به حمایت خدا در آمدن. از آیات کریمه ی قرآن چنین استفاده می شود که بندگی و نیایش بر درگاه حضرت ربوبی، انسان را از هرچه غیر اوست بی نیاز می سازد. از این جهت در آیه ی مورد بحث بیان می فرماید: در راه خدا از هیچ کوششی فروگذار نکید؛ زیرا او شما را برگزیده و هیچ رنج و سختی در دین شما قرار نداده است. این از قبل

در ملّت ابراهیمی آمده که شما را مسلمان نامیده تا پیغمبر بر دیگران گواه باشد. پس اقامه ی نماز و ایتای زکات کنید و به خدا اعتصام ورزید که او سرپرستی خوب و نیکویاوری است.

اعتصام بالله کمال الانقطاع است و در مناجات شعبانیه خوانده می شود. با استفاده از این آیات کریمه و ادعیه ی مأثوره، عارفان مسلمان گفته اند که اعتصام من الله کشش و توفیقات الهی و اعتصام به حبل الله محافظت بر طاعت و مراقبت از اوامر حق و اعتصام بالله، رها شدن از تمایل قیود و اوهامات و تریدهاست.

عارفان مسلمان، مراتب اعتصام را چگونه بیان کرده اند؟از ابویزید بسطامی پرسیده شد: چه می خواهی؟ او گفت: «فقال ارید ان لا ارید؛ می خواهم که چیزی نخواهم.» از این موقعیت به مقام رضا هم تعبیر شده و مرتبه ای از اعتصام خاصان است. یکی از بزرگان گفته است که در سخن بایزید دوبار از خودیت سخن به میان آمده - با کلمه متکلم وحده - که با اعتصام خواص خاصان ناسازگار است. آری آنجا دیگر میدان اراده ی عبد نیست.

سوم: اعتصام خاصان خاص، این است که آن چنان از همه چیز دور می شوند که به یک باره به مقام اتّصال می رسند و عبارت از شهود و دیدار حقّانیت حق است که در آن صورت به نهایت استکانت و خضوع و خشوع نایل می شوند.

نمازگزار از همه چیز بریده می شود و به درجات قرب می رسد؛ بدان گونه که چیزی جز خدا نمی بیند و به تعبیر عارفان، «للاتّصال ثلاث درجات

الدرجة الاولی اتّصال الاعصتال ثم اتّصال الوجود؛ یعنی اتّصال به مقام قاب قوسین که در معراج حضرت رسول صلی الله علیه واله به آن اشاره شده است.» اتصال سه درجه دارد:

درجه ی اول، اتّصال اعتصامی (دل بریدن از ماسوا و پیوستن به او) که او همه و همه اوست.

درجه ی دوم، اتّصال شهودی (ندیدن ماسوا و دیدن او) که او عین ظهور و شهود است: «بک عرفتک.»

درجه ی سوم، اتّصال وجودی (نبودن ماسوا و بودن مطلق) که او وجود صرف و صرف الوجود است.

اتّصال اعتصامی، عبارت است از: «تصحیح القصد ثم تصفیة الارادة ثم تحقیق الحال»، یعنی قصد و نیّت به آن گونه اصلاح و تصحیح شود که جز ذات حق را نخواهد؛ سپس اراده ی خود را زلال و بی غش کند و بعد از آن موقعیّتی را که دارد به سمت حقیقت یابی سوق دهد که در این موقع به مقام اتّصال اعتصامی رسیده و به ولایت حضرت حق در آمده است که فرمود: «هو مولاکم.»

یکی از آثار اعتصام، هدایت الهی به صراط مستقیم و منظور، ایصال الی المطلوب است که فرمود: «و من یعتصم بالله فقد هدی إلی صراط مستقیم.» همچنین از آثار دیگرش، ورود به بهشت برین و رحمت همهجانبه ی الهی است که فرمود: «فاما الذین آمنوا بالله و اعتصموا به فسیدخلهم فی رحمة منه.»

امام علی علیه السلام در مناجات می گوید: «الهی فی هذه الدنیا هموم و احزان و غموم و بلاء و فی الاخرة حساب و کتاب و عقاب فاین الراحة و الفرج الهی خلقتنی بغیر امری و تمیتنی بغیر اذنی و قلت لی استمسک فکیف استمسک ان

لم تمسکنی؛ یعنی خدایا دنیا پر از اندوه و غم و غصّه و گرفتاری و در آخرت هم حساب، کتاب و عقاب است. پس چه زمانی، راحتی است و کجا فرجی حاصل می شود؟ خدایا بدون نظر من، مرا آفریدی، بدون خواسته من هم می میرانی، پس همه ی کارها به دست توست. مرا تکلیف کردی که گرد گناه نگردم، حالا که همه چیز به دست توست، این را هم تو خود مواظب باش و مرا از نگاه باز دار و به مرحله ی عصمت برسان: «الهی لا سبیل إلی الاحتراس من الذنب إلّا بعصمتک؛ یعنی خدایا برای خویشتنداری از گناه راهی ندارم، جز اینکه تو به من کمک کنی.»

معنای حبل: «و التحقیق: أنّ الحَبْلَ عبارة عن شی ء ممتدّ طویل یتوسّل إلیه للوصول الی غرض أو شدّ شی ء و تحکیمه و ذلک المعنی إمّا فی المادیّات أو فی المعنویّات؛⁽¹⁾حبل عبارت است از: چیزی که ممتد و ادامه دار و طولانی است که به وسیله ی آن برای رسیدن به غرضی استفاده می شود و این حبل یا مادّی است و یا معنوی.»

با توجّه به معنایی که برای اعتصام و حبل بیان شده است، ولایت حضرت امیر علیه السلام یکی از مصادیق بارز حبل و اعتصام به آن است؛ چنان که قرآن هم معتصَم است و هیچ منافاتی نیز با هم ندارند؛ زیرا به فرموده ی پیامبر اکرم صلی الله علیه واله این دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا اینکه کنار حوض کوثر به هم برسند. قرآن حبل است؛ چون ممتدّ است و تا قیامت بدون تحریف خواهد بود: «انا نزلنا الذکر و انا له لحافظون.»

ولایت هم این چنین است؛ حبلی ممتدّ است که امامی بعد از امام دیگر

ادامه می دهد تا قیامت. این دو دوش به دوشِ هم تا منزل آخر با هم خواهند بود. آن هم حبلی که بسیار محکم و مطمئن است؛ زیرا اعتصام به معنای چنگ زدن است؛ البته چنگ زدنی که قصد رها کردنش را ندارد و نجاتش را فقط در همین چنگ زدن می بیند و می داند اگر رها کند قطعاّ سقوط خواهد کرد. بنابراین نباید به هر ریسمان پوسیده ای اعتماد کرد و تمسک جست.

خداوند در ادامه ی آیه می فرماید: <وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً>؛ «به یاد آورید نعمت خدا را که خداوند به واسطه ی این نعمت تألیف قلوب کرد و بینتان برادری برقرار کرد.»

قبلاً بیان شد که مرحوم علّامه طباطبایی فرمود: در قرآن هرجا واژه ی «نعمت» به تنهایی آمد، بر نعمت ولایت دلالت می کند. با توجّه به معنایی که برای نعمت شده است، این فراز از آیه را می توان مبیِّن اعتصام به حبل الله دانست.

آیه ی بیست و یکم: <ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُون>

آیه ی بیست و یکم: <ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُون>⁽¹⁾

هر زمان و هر کجا یافت شوند، [داغِ ] خواری و ذلت بر آنان زده شده، مگر [آنکه ] به ریسمانی از جانب خدا [که ایمان به قرآن و نبوّت پیامبر است ] و یا ریسمانی از سوی مردم، [مؤمن که پذیرش ذمّه و شرایط آن است، چنگ زنند] و به خشمی از سوی خدا سزاوار شده اند و [داغِ ] بینوایی و بدبختی بر آنان زده شد. این بدان سبب است که آنان همواره به آیات خدا کفر می ورزیدند و پیامبران را به ناحق می کشتند

و این [کفرورزی و کشتن پیامبران ] به سبب این است که [خدا را] نافرمانی نمودند و همواره [از حدود الهی ] تجاوز می کردند.إلی أبی عبداللّه علیه السلام فی قوله: «<إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ> الآیة قال: الحبل من اللّه کتاب اللّه و الحبل من الناس هو علیّ بن أبی طالب علیه السلام ؛⁽¹⁾امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمودند: حبل من الله کتاب خداوند است و حبل من الناس، علی بن ابی طالب علیه السلام است.»

ابن شهرآشوب رحمة الله عن الباقر علیه السلام فی قوله تعالی: «<ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ ما ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ> قال: علیّ بن أبی طالب علیه السلام ؛⁽²⁾فرات بن إبراهیم الکوفی رحمة الله قال: حدّثنی الحسین بن سعید قال: محمد بن مروان قال: حدّثنا إسماعیل بن أبان، عن سلام بن أبی عمرة، عن أبان بن تغلب، قال: سألت أباجعفر محمد بن علیّ علیه السلام عن قول اللّه تعالی: <ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ ما ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ> قال: ما یقول الناس فیها؟ قلت: یقولون حبل من اللّه کتابه و حبل من الناس عهده الذی عهد إلیهم. قال: کذبوا. قلت: ما تقول فیها؟ قال: فقال لی: حبل من اللّه کتابه، و حبل من الناس علیّ بن أبی طالب علیه السلام ؛⁽³⁾راوی می گوید: امام باقر علیه السلام از من پرسید: مردم درباره ی این آیه چه می گویند که خداوند فرمود: حبل من الله و حبل من الناس؟ گفتم: حبل الله را، کتاب خدا و حبل من النّاس را عهد مردم با آن می دانند. حضرت فرمود: دروغ

می گویند. عرض کردم: شما چه می فرمایید؟ فرمود: حبل من الله کتاب خدا و حبل من النّاس علی بن ابی طالب علیه السلام است.

شأن نزولِ این آیه ی شریفه، اهل کتاب است که اگر دین اسلام و رسالت پیامبر را نپذیرند، خداوند مهر ذلّت و خواری بر پیشانی شان می زند؛ ولی قابل جری و تطبیق بر ولایت نیز است. چنانچه روایت ذیل این آیه ی شریفه، گواه آن است. مرحوم علّامه طباطبایی ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: «ضربت علیهم؛ بر آنان زده»، یعنی برایشان مقدّر شده است.⁽¹⁾«أینَ ما ثقفوا»، در هر زمان و مکانی که می خواهند باشند، اصل اوّلیه، ذلّت، خواری و انکسار است؛ مگر آنکه تمسّک به حبل الله که قرآن باشد و حبل من الناس که رسالت یا ولایت باشد بجویند. وقتی امری مقدّر محتوم شود، وقوعش قطعی خواهد بود. «این ما ثقفوا» استمرار این تقدیر را می رساند؛ یعنی سایه به سایه ذلّت آنان را تعقیب می کند و با ایشان همراه است؛ مگر اینکه با تمسّک به حبل الله و حبل الناس بخواهند خودشان را نجات بدهند. از آنجایی که ولایت اهل بیت علیهم السلام «مستمرّ إلی یوم القیامة» است، پذیرشش سبب عزّت و عدم پذیرشش سبب ذّلت خواهد بود.

آیه ی بیست و دوم: <وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُون>

آیه ی بیست و دوم: <وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُون>⁽²⁾

و اگر در راه خدا شهید شوید یا بمیرید، به یقین آمرزش و رحمت از سوی خدا، بهتر است از آنچه [آنان از مال و منال دنیا] جمع می کنند.

العیّاشی رحمة الله عن جابر، عن أبی جعفر علیه السلام قال: «سألته عن قول اللّه: <وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَحْمَةٌ> قال لی: یا جابر! أ تدری ما سبیل اللّه؟ قال: لا أعلم إلّا أن أسمعه منک، فقال علیه السلام : سبیل اللّه علیّ و ذریّته علیه السلام و من قتل فی ولایتهم قتل فی سبیل اللّه و من مات فی ولایتهم مات فی سبیل اللّه؛⁽¹⁾جابر از امام باقر علیه السلام نقل می کند از حضرت درباره ی این آیه ی شریفه پرسیدم، فرمود: ای جابر، آیا می دانی سبیل الله چیست؟ عرض کردم: نه مگر اینکه از شما بشنوم و بفهمم؛ پس فرمود: سبیل الله علی و فرزندان علیه السلام او هستند و کسی که در راه ولایت آنان کشته شود، در راه خدا کشته شده است و هر کسی در راه ولایت بمیرد در راه خدا مرده است.»

سعد بن عبد اللّه القمّی رحمة الله عن محمد بن الحسین بن أبی الخطّاب، عن عبداللّه بن المغیرة، عمّن حدّثه، عن جابر بن یزید، عن أبی جعفر علیه السلام قال: «سئل عن قول اللّه عزّ و جلّ: <وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَحْمَةٌ> قال: یا جابر! أ تدری ما سبیل اللّه؟ قلت: لا و اللّه إلّا ذا سمعت منک. فقال: القتل فی سبیل اللّه فی ولایة علیّ و ذریّته علیه السلام ، فمن قتل فی ولایته قبل فی سبیل اللّه و لیس من أحد یؤمن بهذه الآیة إلّا و له قتلة و میتة انّه من قتل ینشر حتّی یموت و من یموت ینشر حتّی یقتل.»⁽²⁾

حضرت از جابر سؤال کرد آیا معنای سبیل الله را می دانی: گفتم نه به خدا قسم مگر این که از شما بشنوم. پس فرمود: کشته شدن در راه خدا یعنی

در راه ولایت علی و فرزندانش علیهم السلام است. پس کسی که در ولایت او کشته شود در راه خدا کشته شده است و هیچ کس نیست که به این آیه ایمان بورزد، مگر آن که کشته شدنی و مردنی داشته باشد. به راستی هر کس کشته شده، زنده می شود تا این که بمیرد و هر کس می میرد زنده می شود تا کشته شود.

آیه ی بیست و سوم: <رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِیاً یُنادی لِلْإیمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ کَفِّرْ عَنَّا سَیِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرار>

آیه ی بیست و سوم: <رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِیاً یُنادی لِلْإیمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ کَفِّرْ عَنَّا سَیِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرار>⁽¹⁾

پروردگارا! بی تردید ما [صدای ] ندا دهنده ای را شنیدیم [که مردم را] به ایمان فرا می خواند که به پروردگارتان ایمان آورید. پس [ما] ایمان آوردیم. پروردگارا! گناهان ما را بیامرز و بدی هایمان را از ما محو کن و ما را در زمره ی نیکوکاران بمیران .

«رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِیاً یُنادِی لِلْإِیمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا.»⁽²⁾العیّاشی رحمة الله عن عمر بن عبدالرحمن بن کثیر، عن أبی عبداللّه علیه السلام فی قوله: «<رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِیاً یُنادِی لِلْإِیمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا> قال: هذا أمیرالمؤمنین علیه السلام نودی من السماء أن آمن بالرسول فآمن به؛⁽³⁾امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمودند: مقصود، امیرالمؤمنین علیه السلام است که از آسمان ندا داده شد که به رسول خدا صلی الله علیه واله ایمان بیاورید و حضرت هم ایمان آورد.»

در اینجا دو قول وجود دارد: یک قول همین روایت فوق است که منادی

از آسمان ندا می دهد. بنابراین ممکن است منادی غیر از انسان باشد؛ یعنی یکی از ملائک مقرب باشد. قول دیگر که اکثر مفسّران به آن معتقدند، منادی را حضرت رسول صلی الله علیه واله می دانند.همچنین بعضی هم قرآن را منادی می دانند که در حقیقت، به مؤمنان خطاب می کند. مرحوم طبرسی در مجمع چنین می گوید: منادی محمد صلی الله علیه واله است- (ابن عباس، ابن مسعود و جبایی) و گویند قرآن است- (از محمد بن کعب، قتاده و طبری)- زیرا همگی صدای پیغمبر را نشنوند؛ ولی قرآن را می شنوند.⁽¹⁾

فخر رازی ذیل این آیه ی شریفه می گوید: «المسئلة الأولی: فی المنادی قولان: أحدهما: أنه محمد (علیه الصلاة و السلام) و هو قول الأکثرین، و الدلیل علیه قوله تعالی: <ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ >⁽²⁾<وَ داعِیاً إِلَی اللَّهِ بِإِذْنِهِ >⁽³⁾<أَدْعُوا إِلَی اللَّهِ >⁽⁴⁾و الثانی: أنه هو القرآن، قالوا إنه تعالی حکی عن مؤمنی الانس ذلک کما حکی عن مؤمنی الجن قوله: <إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً* یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ >⁽⁵⁾قالوا: و الدلیل علی أن تفسیر الآیة بهذا الوجه أولی لأنه لیس کل أحد لقی النبی صلی الله علیه واله ، أما القرآن فکل أحد سمعه و فهمه ؛⁽⁶⁾مسئله ی اوّل در اینکه منادی چه کسی است، دو قول وجود دارد: قول اوّل اینکه منادی حضرت نبی اکرم صلی الله علیه واله است. این قول اکثر مفسّران است و دلیل اقامه می کند به اینکه خداوند

به پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: مردم را به سوی راه پروردگارت بخوان. وجه دوم اینکه مراد از منادی، قرآن است؛ چنانچه خداوند از جنیان مؤمنان چنین نقل می فرماید: ما قرآن را شنیدیم و آن را عجیب یافتیم، قرآنی که موجب رشد و هدایت می شود. پس ما به آن ایمان آوردیم. در ادامه فخر رازی می گوید: اگر این قول را بپذیریم، دلیلش این است که همه ی مؤمنان نمی توانند ندای پیامبر را بشنوند؛ ولی همگان می توانند قرآن را بشنوند و بفهمند.»

در هر حال، این آیه ی شریفه به یکی دیگر از فضایل حضرت امیر علیه السلام اشاره دارد: چه بگوییم منادی، آسمانی بود که گوش حضرت صدای ملکوتی را می شنود و پرچمدار و طلایه دار مؤمنان است و چه بگوییم پیامبر و یا قرآن است، هر دو بر ولایت، محبّت و مودّت حضرت و اولادش تأکید دارند.

در ادامه ی آیه، مؤمنان از خداوند مسئلت می کنند، به سبب ایمانی که آورده اند، گناهانشان را ببخشاید و بدی هایشان را بپوشاند و با اَبرار بمیراند. این فقره از آیه، بیانگر این است که ایمان آوردن به چیزی است که در آن پر از معارف، علم و آگاهی است و موجب هدایت و نجات خواهد شد؛ به عبارتی نسبت به گذشته طلب بخشش کردند و نسبت به آینده با ایمانی که به خداوند آوردند که مصداقش ایمان به ولایت است، راه هدایت را می پیمایند.

مطلب دیگر که دانستنش ضروری است، این است که در واقع بین اسلام واقعی و ایمان فرقی نیست؛ ولی با توجّه به درجات ایمان و تقسیماتش، بین این دو مقوله تفاوت احساس می شود. در حقیقت اسلام، مقدّمه و دروازه ی ایمان است. تا کسی اسلام نیاورد، طعم ایمان را نچشیده است و این گونه هم نیست که اگر کسی اسلام آورد، قطعاً طعم ایمان را چشیده

باشد؛ بلکه به اعتقاد شیعه، کسی طعم ایمان را چشیده است که اعتقاد قلبی و راسخ به ولایت اهل بیت علیهم السلام داشته باشد؛ ازاین رو ایمان را به دو قسم عام و خاص تقسیم کرده اند. ایمان عام، اعتقاد به تمامی آموزه های پیامبر و ایمان خاص، یعنی اعتقاد به ولایت حضرت امیر و ائمه ی هدی علیهم السلام ؛ به عبارتی اسلام، اعم از ایمان و اخصّ از اسلام است.⁽¹⁾

آیه ی بیست و چهارم: <یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُون >

آیه ی بیست و چهارم: <یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُون >⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید، از خدا آن گونه که شایسته ی پروای اوست پروا کنید و هرگز نمیرید؛ مگر درحالی که مسلمان باشید.

ابن شهرآشوب عن تفسیر وکیع، حدّثنا سفیان بن مرّة الهمدانی، عن عبد خیر، قال: «سألت علیّ بن أبی طالب علیه السلام عن قوله تعالی: <یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ>، قال: و اللّه ما عمل بهذا غیر أهل بیت رسول اللّه، فنحن ذکرنا اللّه فلا ننساه، و نحن شکرناه فلا نکفره، و نحن أطعناه فلا نعصیه؛ فلمّا أنزلت هذه الآیة قالت الصحابة: لا نطیق ذلک؛⁽³⁾ابن شهر آشوب از حضرت امیر علیه السلام نقل می کند که در جواب سؤال از این آیه فرمود: به خدا قسم عمل نکرد به این آیه، غیر از ما اهل بیت رسول خدا، پس ما خدا را یاد کردیم و فراموشش نکردیم و ما شکرگزارش بودیم و به او کفر نورزیدیم و اطاعتش کردیم و معصیتش نکردیم. وقتی این آیه نازل شد، اصحاب گفتند: ما طاقت نداریم که حق تقاته را رعایت کنیم.»

آری، این انسان کامل است که نهایت بندگی را به جا می آورد. فخر رازی در ذیل این آیه، تفسیری دارد که جالب است.

«أما قوله تعالی: «اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ ففیه مسائل:

المسألة الأولی: قال بعضهم هذه الآیة منسوخة و ذلک لما یروی عن ابن عباس؟رضهما؟ أنه قال: لما نزلت هذه الآیة شق ذلک علی المسلمین لأن حق تقاته: أن یطاع فلا یعصی طرفة عین، و أن یشکر فلا یکفر، و أن یذکر فلا ینسی، و العباد لا طاقة لهم بذلک، فأنزل اللّه تعالی بعد هذه <فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ> و نسخت هذه الآیة أولها و لم ینسخ آخرها و هو قوله <وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ> و زعم جمهور المحققین أن القول بهذا النسخ باطل و احتجوا علیه من وجوه الأول: ما روی عن معاذ أنه علیه السلام قال له: هل تدری ما حق اللّه علی العباد؟ قال اللّه و رسوله أعلم، قال: هو أن یعبدوه و لا یشرکوا به شیئاً.

و هذا لا یجوز أن ینسخ الثانی: أن معنی قوله <اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ> أی کما یحق أن یتقی و ذلک بأن یجتنب جمیع معاصیه، و مثل هذا لا یجوز أن ینسخ لأنه إباحة لبعض المعاصی، و إذا کان کذلک صار معنی هذا و معنی قوله تعالی: <فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ > [التغابن، 16] واحداً لأن من اتقی اللّه ما استطاع فقد اتقاه حق تقاته و لایجوز أن یکون المراد بقوله حَقَّ تُقاتِهِ ما لا یستطاع من التقوی، لأن اللّه سبحانه أخبر أنه <لا یکلف نفساً إلا وسعها> و الوسع دون الطاقة و نظیر هذه الآیة قوله <وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ> ⁽¹⁾⁽²⁾

امّا درباره ی قول خداوند که فرمود: اتقوا لله حق تقاته در این فقره مسائلی

است. مسئله ی اول: بعضی قائل شدند که این آیه از آیات منسوخه است؛ چون به نقل از ابن عباس گفته شده است: وقتی این آیه نازل شد بر مسلمانان گران آمد؛ زیرا رعایت نهایت تقوااین است که همیشه از خداوند اطاعت کنند و حتی یک چشم به هم زدن معصیت نکنند و همواره شاکر خدا باشند و او را فراموش نکنند و حال آنکه بندگان، طاقت این مهم را ندارند؛ پس این فراز از آیه نسخ شده درحالیکه ادامه ی آن <لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ>⁽¹⁾به جای خود باقی است. بعد ایشان این استدلال را رد می کند و نسخ را نمی پذیرد و می گوید: نسخ این فراز از آیه موجب اباحه گری و ارتکاب به معصیت می شود. خداوند در جای دیگر قبلاً بیان کرد که <لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفسًا إِلّا وُسعَها>⁽²⁾. مراد این است: تا آنجایی که وسع و توان دارید، حق تقوا را رعایت کنید.»

مرحوم علّامه ذیل آیه ی شریفه می فرماید: حقّ التّقوی عبارت است از: عبودیّت خالص، عبودیتی که با انانیت و غفلت مخلوط نباشد. ساده تر بگویم: عبارت خواهد شد از پرستش خدای تعالی فقط بدون اینکه مخلوط باشد، با پرستش هوای خویش و یا غفلت از مقام ربوبی و چنین پرستشی عبارت است از: اطاعت بدون معصیت و شکر بدون کفران و یا دائمی بدون فراموشی و این حالت، همان اسلام حقیقی است؛ البته درجه ی عالی از اسلام؛ بنابراین، برگشت معنای جمله: <وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ> همانند این است که فرموده باشد: این حالت را یعنی حقّ التقوی را همچنان حفظ کنید تا مرگتان فرا رسد.

در روایت ذیل این آیه دیدیم که حضرت امیر علیه السلام چه فرمود؛ به عبارتی کلام حضرت، تفسیر فخر رازی را تصدیق می کند، مبنی بر اینکه کسی قادر نیست، حق تقوا را رعایت کند؛ ولی حضرت و اولاد معصومش علیهم السلام به منزله ی مصداق اتمّ و اکمل، رعایت این مهم را کردند.

آیه ی بیست و پنجم: <وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحیماً>

آیه ی بیست و پنجم: <وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحیماً>⁽¹⁾

خودتان را نکشید که خداوند با شما مهربان است....

الحافظ الحاکم الحسکانی: أخبرونا عن القاضی أبی الحسین محمد بن عثمان النصیبی، قال: «أخبرنا ابوبکر محمد بن الحسین بن صالح السبیعی، قال: حدّثنا علیّ بن جعفر بن موسی، قال: حدّثنی جندل بن والق، قال: حدّثنا محمد بن عمر، عن عباد، عن کامل، عن أبی صالح، عن ابن عباس (رضی اللّه عنه) فی قوله تعالی: «<وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ>، قال: لا تقتلوا أهل بیت نبیّکم إنّ اللّه یقول: <تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ> و کان أبناؤنا الحسن و الحسین و کان نساؤنا فاطمة و أنفسنا النبی و علیّ علیه السلام ؛⁽²⁾از ابن عباس ذیل این آیه ی شریفه نقل شد که مراد از لاتقتلوا انفسکم، یعنی لا تقتلوا اهل بیت نبیکم؛ زیرا خداوند در شأن اهل بیت، آیه ی مباهله را نازل فرمود که به اعتراف مفسّران خمسه ی طیبّه، مصداق آن هستند.»

آیه ی بیست و ششم: <إِنَ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَری إِثْماً عَظیما>

آیه ی بیست و ششم: <إِنَ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَری إِثْماً عَظیما>⁽¹⁾

بی تردید خداوند این (گناه) را نمی آمرزد که برای او شریک قرار داده شود و غیر آن (یا گناهان فروتر از آن) را برای هر کس که بخواهد (بدون توبه) می آمرزد و هر که به خدا شرک ورزد، حقّا که گناهی بزرگ را افترا بسته است.

العیّاشی رحمة الله عن جابر، عن أبی عبداللّه علیه السلام قال: «أمّا قوله: <إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ> یعنی أنّه لا یغفر لمن یکفر بولایة علیّ علیه السلام و أمّا قوله: <وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ> یعنی لمن والی علیّا علیه السلام ؛⁽²⁾از امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه نقل شده است که حضرت فرمود: خداوند گناه شرک را نمی آمرزد؛ یعنی کسی که به ولایت علی علیه السلام کافر شود، او را نخواهد بخشید و اینکه فرمود مادون شرک را می بخشد؛ یعنی کسی را می بخشد که علی را دوست بدارد و ولایتش را بپذیرد.»

فرات بن إبراهیم رحمة الله بإسناده معنعناً عن جابر، قال أبوجعفر علیه السلام عن قول اللّه تعالی: «<إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ>، قال: یا جابر! إنّ اللّه لا یغفر عن یشرک بولایة علیّ بن أبی طالب و طاعته و أمّا قوله: <وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ> فإنّه ولایة علیّ بن أبی طالب علیه السلام .»⁽³⁾

معنای شرک

راغب در مفردات «شرک» را چنین معنا می کند: «خلط الملکین و قیل: هو ان یوجد شیء لاثنین فصاعدا عینا کان ذلک الشی او معنی.»⁽¹⁾شرک یعنی اختلاط دو مالک. ازاین رو گفته شده است: چیزی که برای دو نفر یا چند نفر باشد، عینی باشد یا معنوی، به آن شرکت و یا مشارکت گفته می شود. ابن فارس ذیل این کلمه، آن را «مقارنه» معنا می کند؛ یعنی دو چیز در عرض هم قرار بگیرد.

در اصطلاح شرع، «شرک» یعنی در تمامی امور و مراحل ذات، صفات و افعال برای خداوند، هم عرض و مقارنی قرار دهیم و او را شریک خداوند بدانیم. شرک، نقطه ی مقابل توحید، یعنی ضدّ توحید است؛ به عبارتی موحّد، حقیقت پرست و مشرک، موهوم پرست است؛ چون خداوند، شریکی ندارد، در عرض و طول خداوند، کسی نیست و آنچه را به منزله ی معبود می پرستد، وهمی بیش نیست. عموماً مشرکان، شرکایی که برای خداوند قائل می شوند یا اجسام بی جان هستند؛ مثل بت سنگی و چوبی یا جاندارند؛ مثل طواغیت که زیر سلطه و ولایتشان قرار می گیرند: «مَنْ أطاعَ جَبّارا فَقَد عَبَدَهُ؛⁽²⁾هر که از گردن کشی اطاعت کند، او را بندگی کرده است» و یا نفس امّاره ی خود انسان است که خداوند درباره ی این دسته می فرماید: «أَرَءَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَـهَهُ هَوَاهُ؛⁽³⁾آیا کسی را دیدی که خدای خویش را هوای نفسانی خود برگُزیده است؟»

در زیارت جامعه می خوانیم: «و من جحدکم کافر و من حاربکم مشرک.» انکار و جنگ با اهل بیت علیهم السلام چگونه به کفر و شرک می رسد؟

در روایت داریم: انکار آیات حق، انکار خداوند است و اهل بیت علیهم السلام هم آیات بر حقّ خداوندند. جنگ آیات الهی که اهل بیت علیهم السلام باشند هم سر از شرک در می آورد: «حَرْبُ عَلیٍّ حَربُ اللّهِ وَ سِلْمُ علیٍّ سِلْمُ اللّهِ؛⁽¹⁾نبرد [با] علی، نبرد [با] خداست و آشتی [با] علی علیه السلام ، آشتی [با] خداست.»

با توضیحاتی که ارائه شد، کسی به جنگ با خداوند می رود که احساس می کند قدرت رویارویی با خداوند را دارد؛ یعنی طبق وهم خویش، در عرض خداوند، کسی را قدرتمند و شریک می داند؛ پس درصدد نبرد با خداوند بر می آید. نتیجه ی این جنگ، مشخّص است و موهومات، تاب مقاومت در مقابل حقیقت را ندارند؛ ولی برای بانیان آن که مشرکان باشند، گران تمام می شود.

آیه ی بیست و هفتم: <إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً>

آیه ی بیست و هفتم: <إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً>⁽²⁾

همانا کسانی که ایمان آوردند، سپس کفر ورزیدند، باز ایمان آوردند، دوباره کافر شدند؛ سپس بر کفرشان افزودند. خداوند هرگز بر آن نیست که آنها را بیامرزد و به راهی هدایت نماید. (آنهایی که ایمان و کفر در آنها تکرّر یافته و بر کفر مستقر شده اند، توفیق ایمان نمی یابند).

محمد بن یعقوب رحمة الله عن الحسین بن محمد، عن معلّی بن محمد، عن محمد بن أورمة و علیّ بن عبد اللّه، عن علیّ بن حسان، عن عبدالرحمن بن کثیر، عن أبی عبداللّه علیه السلام فی قول اللّه عزّ و جلّ: «<إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً>، <لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ>،⁽¹⁾قال: نزلت فی فلان و فلان و فلان آمنوا بالنبیّ صلی الله علیه واله فی أوّل الأمر و کفروا حیث عرضت علیهم الولایة حین قال النبیّ صلی الله علیه واله : من کنت مولاه فهذا علیّ مولاه، ثمّ آمنوا بالبیعة لأمیرالمؤمنین علیه السلام ثمّ کفروا حین مضی رسول اللّه صلی الله علیه واله فلم یقرّوا بالبیعة، ثمّ ازدادوا کفرا بأخذهم من بایعه بالبیعة لهم، فهؤلاء لم یبق فیهم من الایمان شی ء؛⁽²⁾امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: این آیه درباره ی آن سه نفر نازل شده است که در اوّل امر به پیامبر، ایمان آوردند. سپس وقتی ولایت علی علیه السلام بر آنان عرضه شد و حضرت نبی صلی الله علیه واله فرمودند: هر کس من مولای او هستم، پس این علی هم مولای اوست، کافر شدند. سپس با مولا بیعت کردند و ایمان آوردند؛ ولی دوباره بعد از رسول اکرم صلی الله علیه واله کافر شدند و به بیعت اقرار نکردند. در آخر بر کفر خود افزودند و اصرار ورزیدند و برای خود بیعت و پیمان گرفتند. پس برای اینان در قلبشان ایمانی نمانده است.»

کسی که ولایت و آیات خداوند را انکار کند، سر از کفر در می آورد: «و من جحدکم کافر؛ کسی که شما را انکار کند، کافر است.» نداشتن ثبات در ایمان و متزلزل بودنشان و بازیچه قرار دادن امر خداوند، پایان خوبی برایشان رقم

نخواهد زد. فرجام کافر عدم مغفرت و هدایت و «الی جهنمّ و بئس المصیر»، «خالدین فیها» است.

در حقیقت این خودشان هستند که با فراز و فرود، زمینه ی بخشش و هدایت را از بین می برند و خود را از این دو نعمت بزرگ محروم می کنند: «ما اصابک من حسنة فمن الله و ما اصابک سیئة فمن نفسک؛⁽¹⁾هیچ خیری نیست، مگر از طرف خداوند است و هیچ بدی نیست، مگر اینکه از خود انسان است.»

آیه ی بیست و هشتم: <یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَتُریدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَیْکُمْ سُلْطاناً مُبیناً>

آیه ی بیست و هشتم: <یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَتُریدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَیْکُمْ سُلْطاناً مُبیناً>⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید! غیر از مؤمنان، کافران را ولیّ و تکیه گاه خود قرار ندهید! آیا می خواهید (با این عمل،) دلیل آشکاری بر ضدّ خود در پیشگاه خدا قرار دهید؟

قال ابن شهرآشوب رحمة الله عن الباقر علیه السلام فی قوله: «<یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْکافِرِینَ> أعدائه، <أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ> علیّ بن أبی طالب علیه السلام .⁽³⁾إِنَّ الْمُنافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیرا؛⁽⁴⁾امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرمایند: ای کسانی که ایمان آوردید، کافران را تکیه گاه خود قرار ندهید، منظور دشمنان خدا هستند. کسانی که ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام را نپذیرفتند و مراد از مؤمنین، علی علیه السلام است.»

أخرج الحافظ ابن عساکر - فی تاریخ مدینة دمشق- بإسناده عن أحمد بن حنبل - فی حدیث- أنّه قال: «و لکن الحدیث الذی لیس علیه لبس قول النبی صلی الله علیه واله : یا علیّ! لا یحبّک إلّا مؤمن و لا یبغضک إلّا منافق و قال اللّه عزّ و جلّ: <إِنَّ الْمُنافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ>. قال: فمن أبغض علیا علیه السلام فهو فی الدرک الأسفل من النار.»⁽¹⁾

با توجّه با آیات قبلی، کسانی که آیات الهی (اهل بیت) را انکار کنند، کافر می شوند. فراز «من جحدکم کافر» در زیارت جامعه نیز به آن تصریح می کند. خداوند در این آیه به مؤمنان امر می کند که هرگز ولایت و سلطنت کافران (فلان، فلان و فلان) را قبول نکنند؛ چون خلافت از آن ایشان نیست و قابلیت این را ندارند؛ بلکه باید ولایت مؤمنان - که مصداق اکمل و اتمّ آن مولی و اولاد معصومش علیه السلام هستند - را بپذیرند. خداوند در آیه ی بعد، از روی نفاق عدّه ای پرده بر می دارد، کسانی که ولایت کفّار را پذیرا هستند. در حقیقت، آنان کسانی هستند که محبّتی به حضرت امیر علیه السلام ندارند و با ذکر روایتی از حضرت رسول صلی الله علیه واله از این واقعیت پرده بر می دارد که یا علی تو را دوست ندارد، مگر مؤمن و تو را دشمن ندارد، مگر منافق. در ادامه هم به فرجام منافق اشاره می کند که درک اسفل از آتش جهنّم است.

در چند آیه ی قبل از آیه ی فوق فرمود: <وَلَن یَجْعَلَ اللّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً>؛⁽²⁾«خداوند هرگز راهی برای برتری و تسلّط کافران بر اهل ایمان قرار نداده است.» سبیل را نکره ذکر کرده و نکره هم افاده ی عموم می کند؛ یعنی

کافر در هیچ زمینه ایو راهی نباید سبیل (راه) برای مؤمن باشد. خداوند به هیچ وجه ولایت کافر را بر مؤمن نمی پذیرد؛ بلکه بر عکس این مؤمنان هستند که سبیل هستند: «و جعل لکم سبلاً؛ برای شما راه هایی قرار داد» و این راه ها اهل بیت عصمت و طهارت هستند.

آیه ی بیست و نهم: <یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً>

آیه ی بیست و نهم: <یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً>⁽¹⁾

ای مردم، در حقیقت برای شما برهان و حجّتی از پروردگارتان آمده (پیامبر و دین و معجزات او) و برای شما نوری آشکار و روشنگر را فرو فرستادیم.

فرات بن إبراهیم الکوفی، قال: حدّثنی أحمد بن محمد بن طلحة الخراسانی معنعناً عن أبی جعفر علیه السلام قال: «نزل جبرئیل علیه السلام علی محمد صلی الله علیه واله بهذه الآیة: <یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً> فی علیّ بن أبی طالب علیه السلام و البرهان رسول اللّه صلی الله علیه واله . قوله: <فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ> قال: بولایة علیّ بن أبی طالب علیه السلام ؛⁽²⁾امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمود: حضرت جبرئیل علیه السلام این آیه را در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام بر پیامبر صلی الله علیه واله نازل کرد. مراد از برهان، حضرت رسول صلی الله علیه واله و مراد از نور، علی بن ابی طالب علیه السلام است. در اینکه در ادامه فرمود کسانی که ایمان

آوردند اعتصام به آن دارند؛ یعنی اعتصام به ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام دارند.»

علیّ بن إبراهیم رحمة الله : و قوله: «<یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً>، قال: فالنور إمامة أمیرالمؤمنین علیه السلام ثمّ قال: <فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ> الآیة هم الذین تمسّکوا بولایة أمیرالمؤمنین و الأئمّة علیهم السلام .»⁽¹⁾

العیّاشی رحمة الله عن عبداللّه بن سلیمان، قال: «قلت لأبی عبداللّه علیه السلام قوله: <قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً> قال: البرهان محمد (علیه و آله السلام) و النور علیّ علیه السلام . قال: قلت له: <صِراطاً مُسْتَقِیماً> قال: الصراط المستقیم علی علیه السلام ؛⁽²⁾از حضرت درباره ی برهان و نور پرسیدم، فرمود: برهان محمد صلی الله علیه واله و نور علی علیه السلام است، از حضرت درباره ی صراط مستقیم پرسیدم، فرمود: صراط مستقیم علی علیه السلام است.»

اکثر مفسّران مراد از نور را قرآن دانسته اند؛ برای نمونه، منظور از «برهان» شخص پیامبر اسلام صلی الله علیه واله و منظور از «نور» قرآن مجید است؛⁽³⁾ولی این با روایات ذیل این آیه ی شریفه منافات ندارد؛ زیرا حضرت امیر علیه السلام حقیقت قرآن یا همان قرآن ناطق است.

برهان در لغت به حجّت، بیان واضح و دلیل قاطع اطلاق می شود. یکی از دلایل و حجّت بر رسالت پیامبر، امّی بودن حضرت است. کسی که

درس نخوانده، زانوی تلمّذ مقابل کسی نزده است، کتابی را بیاورد که مُهیمِن بر همه ی کتاب های آسمانی و بشری باشد؛ طوری که به فرموده ی خداوند در قرآن «لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین؛ این کتاب، هیچ تر و خشکی را فروگذار نکرده»، آن هم برای همه ی زمان ها. در ادامه می فرماید: نور مبین را نازل کردیم. پس در این آیه، بحث از برهان و دلیل قاطع، نقطه ی مقابل حجّت و علم، جهل و تاریکی است.

قرآن و ولایت نور هستند، (چون طینت اهل بیت نور است و واحد) و خود نور هم واحد است؛ در نتیجه، خداوند با انزال نور که رو حشان واحد است، تاریکی جهل را از بین برده و دل های مشتاقان هدایت را با آن روشن ساخته است. در ادامه در آیه ی بعدی از مؤمنان می خواهد که به این نور تمسّک داشته باشند. درباره ی تمسّک به ولایت هم قبلاً به طور مفصّل سخن گفتیم.

آیه ی سی ام: <وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ>

آیه ی سی ام: <وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ>⁽¹⁾

و کسی که انکار کند آنچه را باید به آن ایمان بیاورد، اعمالش تباه می گردد و در سرای دیگر از زیانکاران خواهد بود.

حدّثنا عبداللّه بن عامر، عن أبی عبداللّه البرقی، عن الحسین بن عثمان، عن محمد بن الفضیل، عن أبی حمزة، قال: «سألت أباجعفر علیه السلام عن قول اللّه تبارک و تعالی: <وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ>؟ قال: تفسیرها فی بطن القرآن یعنی من یکفر بالولایة علیّ و علیّ هو الایمان.»⁽²⁾

العیّاشی رحمة الله عن جابر، عن أبی جعفر علیه السلام قال: «سألته عن تفسیر هذه الآیة: <وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ> الآیة؟ قال: یعنی بولایة علیّ علیه السلام و هو فی الآخرة من الخاسرین؛⁽¹⁾امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: مراد از کفر به ایمان، کفر به ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام و منظور از ایمان، علی علیه السلام است. فرجام چنین کسی هم جز خسران چیز دیگری نخواهد بود.»

نکته ی قابل توجّه در این آیه ی شریفه، آن است که خداوند می فرماید: هر کسی که به ایمان کفر بورزد، نفرمود به خدا کفر بورزد؛ زیرا ایمان حقیقی، پذیرش ولایت است. از ابن عباس نیز نقل شده است: برای علی بن ابی طالب علیه السلام در کتاب خدا نام هایی است که مردم، آنها را نمی دانند، از جمله به آیه ی مزبور اشاره می کند و می گوید: یکی از اسم های او «ایمان» است. پس معنای آیه چنین می شود: هر کسی که به ولایت کفر بورزد، عملش حبط می شود.

حبط در لغت

ابن فارس در معنای حبط چنین می گوید: «الحاء و الباء و الطاء اصل واحد یدل علی بطلان او الم یقال احبط الله عمل الکافر.» حبط بر بطلان و درد دلالت می کند.⁽²⁾از چیزهایی که اعمال را نابود می کند و انجام دهنده ی آن بهره ای از

عمل خود نمی برد، عدم پذیرش ولایت است. در اهمیّت این مسئله به چند نمونه اشاره می کنیم:

وجود مقدّس پیامبر اکرم صلی الله علیه واله خطاب به امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «لو لم أبلغ ما أمرت به من ولایتک لحبط عملی؛ اگر من آنچه درباره ی ولایت تو به آن مأمور بودم، ابلاغ نمیکردم، هر آینه عملم حبط و باطل می شد.»

وقتی عدم اعلام ولایت از طرف پیامبر صلی الله علیه واله موجب حبط عملش شود، پس کسی که از اساس، ولایت را قبول نداشته باشد، به طریق اولی، اعمالش حبط و باطل می شود. امام باقر علیه السلام در حدیث دیگری می فرماید: «لَوْ انَّ رَجُلًا قامَ لَیْلُهُ وَ صامَ نَهارُهُ وَ تَصَدَّقَ بِجَمیعِ مالِهِ وَ حَجَّ جَمیعَ دَهْرِهِ وَ لَمْ یَعْرِفْ وِلایَةَ وَلِیِّ اللَّهِ فَیُوالیهِ وَ یَکُونَ جَمیعُ اعْمالِهِ بِدِلالَتِهِ الَیْهِ ما کانَ لَهُ عَلَی اللَّهِ حَقٌّ فی ثَوابِهِ ابَداً؛⁽¹⁾اگر مسلمانی تمام شبها شب زنده داری کند و تمام روزها روزهداری نماید و تنها به پرداخت وجوه شرعیّه واجب اکتفا نکند؛ بلکه تمام اموال و سرمایهاش را در راه خدا صدقه بدهد و در تمام طول عمرش هر ساله به حجّ برود، ولی اهل ولایت نباشد و ولی خدا را نشناسد تا ولایتش را به گردن نهد و اعمالش را طبق دستور او انجام دهد، چنین مسلمانی هرگز انتظار ثواب و پاداش الهی را نداشته باشد.»

در معنای حبط گفته شد که به معنای درد و الم هم می آید، وقتی کسی ولایت مولا را نپذیرد و عملش حبط شود و دستش تهی از عمل خیر باشد و چیزی نداشته باشد که در کفه ی ترازو بگذرد، قطعاً دچار عذاب الهی خواهد شد و عذاب الهی هم بسیار دردآور است. بر این اساس خداوند در

ادامه ی آیه می فرماید: چنین کسی اهل خسران است؛ یعنی فردای قیامت، دست مایه ای ندارد.

آیه ی سی و یکم: <إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلًا کَرِیماً>

آیه ی سی و یکم: <إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلًا کَرِیماً>⁽¹⁾

اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می شوید پرهیز کنید، گناهان کوچک شما را می پوشانیم و شما را در جایگاه خوبی وارد می سازیم.

<إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلًا کَرِیماً.> قال فرات بن إبراهیم: حدّثنی الحسین بن سعید معنعناً عن معلّی بن خنیس، قال: سمعت أباعبداللّه جعفر الصادق علیه السلام یقول: الکبائر سبع فینا نزلت و منّا استحلت فأکبر الکبائر الشرک باللّه و قتل النفس الّتی حرّم اللّه و قذف المحصنة و عقوق الوالدین و أکل مال الیتیم و الفرار من الزحف و إنکار حقّنا. فأمّا الشرک باللّه فقد أنزل اللّه فینا ما أنزل و قال النبیّ فینا ما قال فکذبوا اللّه و کذبوا برسوله و أمّا قتل النفس الّتی حرّم اللّه، فقد قتلوا الحسین و أهل بیته و أمّا قذف المحصنة فقد قذفوا فاطمة بنت رسول اللّه علیها السلام علی منابرهم و أمّا عقوق الوالدین فقد عقّوا رسول اللّه صلی الله علیه واله فی ذرّیته و أمّا أکل مال الیتیم فقد منعوا حقّنا من کتاب اللّه و أمّا الفرار من الزحف فقد [أعطوا أمیرالمؤمنین بیعته طائعین غیر کارهین ثمّ ] فروا عنه و خذلوه و أمّا إنکار حقّنا فو اللّه ما یتعاجم فی هذا أحد؛⁽²⁾امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: هفت

گناه کبیره، درباره ی ما نازل شده است. پس بزرگ ترین آن شرک به خداوند است. سپس قتل عمد نفس محترمه ای که خداوند، قتلش را حرام کرد، بعد قذف محصنه و بعد از آن عاق والدین و سپس خوردن مال یتیم و بعد از آن فرار از جنگ و آخر انکار ولایت؛ امّا شرک به خداوند؛ پس خداوند آنچه درباره ی ما نازل کرد و آنچه پبامبر فرمود امّا قتل نفسی که خداوند حرام کرد، مراد قتل امام حسین علیه السلام و اهل بیتش است؛ امّا قذف محصنه، هر آینه بالای منبرهایشان فاطمه علیها السلام دختر رسول خدا صلی الله علیه واله را قذف کردند؛ امّا عاقّ والدین پس هر آینه نسبت به اهل بیت پیامبر عاق پیامبر شدند؛ امّا خوردن مال یتیم، هر آینه حقّ ما را از کتاب خدا گرفتند و امّا فرار از زحف هر آینه بیعت امیرالمؤمنین علیه السلام را رها کردند و گریختند و حضرتش را خار کردند؛ امّا درباره ی انکار حقّ ما پس به خدا قسم در مورد تضییع حق ما، خداوند در این مورد با کسی معامله نمی کند.»

آیه ی سی و دوم: <الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ>

آیه ی سی و دوم: <الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ>⁽¹⁾

آنها که ایمان آوردند و ایمان خود را با شرک و ستم نیالودند، ایمنی تنها از آن آنهاست و آنها هدایت یافتگانند» .

الحافظ الحاکم الحسکانی أخبرنا عقیل بن الحسین، قال: أخبرنا علیّ بن الحسین، قال: حدّثنا محمد بن عبید اللّه، قال: حدّثنا محمد بن أبی الطیّب السامری، قال: حدّثنا بشر بن موسی، قال: حدّثنا الفضل بن دکین، قال: حدّثنا

سفیان الثوری، عن منصور، عن مجاهد، عن ابن عبّاس رضی اللّه عنه فی قول اللّه تعالی: <الَّذِینَ آمَنُوا> یعنی صدّقوا بالتوحید هو علیّ بن أبی طالب علیه السلام ، <وَ لَمْ یَلْبِسُوا> یعنی لم یخلطوا نظیرها، <لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ> یعنی لم یخلّطون و لم یخلّطوا ایمانهم، <بِظُلْمٍ> یعنی الشرک. قال ابن عبّاس: و اللّه ما آمن أحد إلّا بعد شرک ما خلا علیّا فإنّه آمن باللّه من غیر أن یشرک به طرفة عین، <أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ> من النار و العذاب <وَ هُمْ مُهْتَدُونَ> یعنی مرشدون إلی الجنّة یوم القیامة بغیر حساب، فکان علیّ علیه السلام أوّل من آمن به و هو من أبناء سبع سنین.⁽¹⁾

آیه ی سی و سوم: <قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقیم>

آیه ی سی و سوم: <قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقیم>⁽²⁾

گفت: «اکنون که مرا گمراه ساختی، من بر سر راه مستقیم تو، در برابر آنها کمین می کنم!

الحافظ الحاکم الحسکانی: حدّثنا إبراهیم بن محمّد بن فارس، عن محمّد بن عبد اللّه، عن محمّد بن بکیر بن عبد اللّه الواسطی، عن أبیه، قال: حدّثنی أبو بصیر، عن أبی عبد اللّه، قال: الصراط الّذی قال: إبلیس: <لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ>، فهو علیّ علیه السلام ؛ امام صادق علیه السلام می فرمایند: صراطی را که ابلیس در این آیه به آن اشاره دارد علی علیه السلام است.⁽³⁾و روی أیضا حدّثنا الحسین قال:أخبرنا محمّد بن علیّ الصیرفی، عن أبی جمیلة قال: حدّثنا عبد اللّه بن أبی جعفر قال: حدّثنی أخی عن قوله: <هذا صِراطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ>⁽⁴⁾، قال: هو أمیر

المؤمنین علیه السلام .⁽¹⁾العیّاشی: عن أبی بصیر، عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال: الصراط الذی قال إبلیس: <لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ>، الآیة، و هو علیّ علیه السلام .⁽²⁾

معنای صراط

طریحی در «مجمع» صراط را این گونه معنا می کند؛ الصراط المستقیم هو الدین الحق الذی لا یقبل الله من العباد غیره، و إنما سمی الدین صراطا لأنه یؤدی من یسلکه إلی الجنة کما أن الصراط یؤدی من یسلکه إلی مقصده؛ صراط همان طریق است آن هم طریقی که سهل و وسیع است عموماً در قرآن به همراه مستقیم آمده و به آن اضافه شده است. طریحی صفت مستقیم را به دین تعبیر کرده است؛ چرا که عمل به دین و رفتن راه دین انسان را به جای گاه رفیع می رساند.⁽³⁾

واژه ی مستقیم در حقیقت تأکید معنای صراط را می رساند. علّت متّصف شدن صراط به مستقیم این است که این راه نزدیک ترین، کوتاه ترین و سالم ترین راه برای رسیدن به مقصد است؛ علاوه بر این، صراط مستقیم یک راه بیشتر نیست که همان راه خدا است.سالک و رونده، در این راه باید استقامت به خرج دهد؛ چرا که مستقیم از ماده «قَوَمَ»گرفته شده است که معنای قوام و ایستادگی را می رساند. هم راه و هم سالک هر دو به این صفت متّصف می شوند ان الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا کسانی که گفتند پروردگار

ما خداوند است؛ سپس استقامت ورزیدند... در این آیه ی شریفه، استقامت صفت برای سالکان راه خداوند است. در آیه ی مذکور هم، صفت برای صراط قرار گرفته است. واژه ی صراط 45 بار در قرآن تکرار شده است که طبق علم ابجد جمع چهار و پنج در این عدد می شود 9 که جایگاه عددی آن نوزده است که عددِ واحد است یعنی یک راه، انسان را به خداوند واحد می رساند؛ لذا صراط در این چهل و پنج باری که تکرار شده است همه جا به صورت مفرد آمده است.

مصادیق صراط در قرآن

خداوند در قرآن مصادیقی برای صراط معرفی کرده است که همه ی آن به خود خداوند متعال بر می گردد

مصداق اوّل: خداوند است: إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ ما مِنْ دَابَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِناصِیَتِها إِنَّ رَبِّی عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ؛ همانا من بر خداوند، پروردگار خود و پروردگار شما توکل کردم هیچ جنبنده ای نیست؛ مگر این که او ناصیه اش را در قبضه دارد (وجودش در اختیار اوست) حقّاً که پروردگارم بر راهی راست است (در تدبیر امور جهان خلقت طبق عدالت و حکمت عمل می کند).⁽¹⁾یعنی فعل خداوند خارج از چارچوب عدل و حکمت و علم خداوند نیست که در آن اعوجاج باشد.

«صِراطِ اللَّهِ الَّذِی لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ أَلا إِلَی اللَّهِ تَصِیرُ الْأُمُورُ؛ راه آن خدایی که هر چه در آسمان ها و هر چه در زمین است (علاوه بر خود

آنها) ملک حقیقی اوست (زیرا ایجاد و حفظ و تدبیر و فانی کردن آنها در وقت موعود تحت اراده ی اوست). به هوش باش که همه ی کارها(ی جهان و کارهای مکلّفان در روز محشر) به سوی او باز می گردد.»⁽¹⁾

«وَ أَنَّ هذا صِراطی مُسْتَقیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبیلِهِ ذلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ؛ این راه مستقیم من است، از آن پیروی کنید! و از راه های پراکنده (و انحرافی) پیروی نکنید، که شما را از طریق حق، دور می سازد! این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند، شاید پرهیزگاری پیشه کنید.»⁽²⁾

در این آیه ی شریفه، صراط به «یا» نسبت اضافه شده است؛ گرچه این نسبت یک نسبت تشریفی است مثل بیتی و جنّتی که خداوند به آن اشاره دارد. صراط الله یا صراطی یعنی صراط و راهی که برای من و متعلق به خدا است. در مصادیق بعدی به صراحت این صراطی که متلعق به خداوند است را معرفی می کند.

مصداق دوّم: وجود مقدّس نبیّ مکرّم صلی الله علیه واله است. انک لمن المرسلین علی صراط مستقیم؛ همانا تو از فرستادگانی و بر صراط مستقیم هستی.⁽³⁾یعنی راه تو ای رسول من راه من است که در آن هیچ گونه بی عدالتی و خارج از امر و حکمت من نیست. بر راه راست توحید و اهل استقامت هستی چون خداوند به حضرتش امر به استقامت در این مسیر کرد فاستقم کما امرت.

مصداق سوّم: قرآن. فاستمسک بالعروة الذی اوحی الیک انک علی صراط مستقیم؛ به عروة الوثقی که قرآن باشد و بر تو وحی شده است تمسّک بجوی در این صورت بر صراط مستقیم هستی.

مصداق چهارم: راه موسی و هارون علیه السلام : وهدیناهما إلی صراط المستقیم؛ موسی و هارون علیه السلام را به صراط مستقیم هدایت کردیم. ⁽¹⁾با توجّه به حدیث منزلت که حضرت رسول علیه السلام فرمود: انت منی بمنزلة هارون من موسی إلا انه لا نبی بعدی؛ تو نسبت به من به منزله ی هارون نسبت به موسی هستی جز این که بعد از من پیامبری نخواهد بود؛⁽²⁾و جری و تطبیق آن بر وجود مقدس حضرت رسول صلی الله علیه واله و حضرت امیر علیه السلام مصداق دیگری از صراط برای ما روشن می شود که مولی امیرالمؤمنین علیه السلام است. چنان چه در سوره ی حمد که خداوند فرمود «صراط الذین انعمت علیهم» مصداق نعمت داده شدگان بنابر تفسیر و رویات مولی امیر المؤمنین علیه السلام است که نعمت ولایت به حضرتش عطا شده و ولایت هم صراط مستقیم است.

برای قرار گرفتن در صراط مستقیم نیازمند هدایت هستیم اگر هدایت الهی نباشد قطعاً از صراط خارج خواهیم شد و به مقصد که لقای پروردگار باشد نخواهیم رسید؛ لذا برای دست یابی به هدایت، باید زمینه ی آن را فراهم کنیم. یکی از زمینه های هدایت، ایمان به خداوند است ان الله لهاد الذین امنوا إلی صراط المستقیم؛ همانا خداوند کسانی را که ایمان آوردند را به صراط مستقیم هدایت می کند.⁽³⁾دیگر از زمینه های هدایت به صراط

مستقیم اطاعت از نبی مکرم اسلام صلی الله علیه واله است: و ما ارسلنا من رسول إلّا لیطاعبإذن الله...لو انهم فعلوا ما یوعظون به لکان خیرا لهم و اشد تثبیتا و لهدیناهم صراطا مستقیما؛ و ما هیچ رسولی را نفرستادیم؛ مگر آن که به یاری و توفیق خدا از وی اطاعت شود. اگر آن چه را که بدان ها پند داده می شود به جا می آوردند حتماً برای شان بهتر و از حیث تثبیت ایمان و تقویت روح استوارتر بود و مسلّماً آنها را به راهی راست (در اعتقاد و اخلاق و کردار) هدایت می نمودیم.⁽¹⁾اگر کسی از رسول خدا صلی الله علیه واله من جمیع الجهات اطاعت کند و یؤمن ببعض و یکفر ببعض نباشد، از جمله ولایت حضرت امیر علیه السلام را که در غدیر اعلام کرد و خداوند هم فرمود: بلغ ما انزل الیک فان لم تفعل فمابلغت رسالته، چنین کسی قطعاً به صراط مستقیم که یکی از مصادیق آن حضرت امیر علیه السلام است، هدایت خواهد شد.با توجّه به اهمیّت قضیه، تنها قرار گرفتن در صراط مستقیم کفایت نمی کند استقامت آن و مدامت این هدایت هم بسیار مهمّ است وگرنه امکان این که به لقای خداوند نرسد وجود دارد. دلیل آن هم همین آیه ی شریفه است که خداوند از قول شیطان بیان می کند بر سر راه مستقیم خواهم نشست و همه ی بندگان تو را گمراه خواهم کرد.گمراهی از راه امیرالمؤمنین علیه السلام که ولایت باشد؛ لذا سرّ این که هر روز در نماز هدایت بر صراط مستقیم را از خداوند مسئلت می کنیم همین است.

مصداق پنجم: کسانی که به آنان نعمت داده شده است. چنان چه گذشت منظور از نعمت داده شدگان اهل بیت علیهم السلام هستند که توضیح مفصّل آن در سوره ی حمد گذشت.

آیه ی سی و چهارم: <ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ>

آیه ی سی و چهارم: <ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ> ⁽¹⁾

هر جا یافت شوند، مهر ذلّت بر آنان خورده است؛ مگر با ارتباط به خدا، (و تجدید نظر در روش ناپسند خود،) و (یا) با ارتباط به مردم (و وابستگی به این و آن) و به خشم خدا، گرفتار شده اند و مهر بیچارگی بر آنها زده شده؛ چرا که آنها به آیات خدا، کفر می ورزیدند و پیامبران را به ناحق می کشتند. این ها به خاطر آن است که گناه کردند و (به حقوق دیگران،) تجاوز می نمودند.

<ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ ما ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ> ، الآیة.⁽²⁾روی الشیخ الجلیل النعمانی بإسناده عن جابر بن عبد اللّه الأنصاری (فی روایة طویلة و لکن أوردنا منها القطعة المتضمّنة للآیة الکریمة). (فقالوا: یا رسول اللّه بیّن لنا ما هذا الحبل؟ فقال صلّی اللّه علیه و اله: هو قول اللّه: <إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ>. فالحبل من اللّه کتابه، و الحبل من الناس وصیّی. فقالوا: یا رسول اللّه و من وصیّک؟ فقال صلّی اللّه علیه و اله: هو الذی أنزل اللّه فیه: أن تقول نفس یا حسرتی علی ما فرطّت فی جنب اللّه. فقالوا: یا رسول اللّه و ما جنب اللّه هذا، إلی آخر روایة؛ در یک روایت طولانی جابربن عبدالله انصاری ذیل این آیه ی شریفه نقل می کند از حضرت رسول صلی الله علیه واله پرسیدند برای ما بیان کن که مراد از حبل چیست؟ حضرت فرمود این قول خداوند است که فرمود الا بحبل

من الله و حبل من الناس؛ امّا حبل خداوند کتاب اوست و حبل از ناس مراد وصیّ من است. پرسیدند ای رسول خدا صلی الله علیه واله وصیّ شما کیست؟ حضرت فرمود همان کسی که خداوند در شأنش فرمود واحسرتا که در حق جنب الله کوتاهی کردیم دوباره پرسیدند جنب الله چه چیز و یا چه کسی است؟ الی آخر روایت که مراد حضرت امیر علیه السلام است.⁽¹⁾درباره ی حبل، سابق توضیح داده شده است؛

امّا توضیح این مطلب لازم است که عدم پذیرش ولایت فرجام خوبی برای انکار کننده ی آن ندارد. وقتی کاری سر از کفر و شرک درآورد قطعاً موجبات ذلّت را به همراه خواهد داشت. ذلّت یعنی قبول شکست و ذلّت در مقابل شیطان که نقطه مقابل عزّت است کسی که خود را در معرض خطر شیطان قرار دهد با توجه قَسَمی که شیطان برای گمراهی فرزندان آدم یاد کرد قطعاً در دام او خواهد افتاد. نکته ی جالب این که فرمود ضُرِبَت: یعنی زده شده این جمله بیان کننده ی این است که هر کجا باشند مهر ذلّت آنان پیدا و آشکار است به عبارتی گاو پیشانی سفید هستند؛ مگر این که بخواهند توبه کنند و تدارک ببیند و جبران مافات کنند. در ادامه خداوند می فرماید: این ها خود مسبّب این ذلّت هستند؛ لذا فرمود: باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ؛ مرحوم علّامه طباطبایی ذیل این فراز از آیه ی شریفه می فرماید «باؤا» ای «اتخدوا» یعنی خودشان غضب خداوند را تحصیل کردند.⁽²⁾با توجّه به توضیحاتی که درباره ی علّت غضب خداوند در سوره ی حمد بیان کردیم،

علّت غضب، انکار ولایت حضرت امیر و فرزندان معصومش علیهم السلام است دلیل آن را هم از زیارت جامعه بیان کردیم «و من جحد ولایتکم غضب الرحمن» از طرفی هم کسی که مورد غضب خداوند واقع شود سقوط خواهد کرد «و من یحلل علیه غضبی فقد هوی⁽¹⁾هر کسی که زمینه ی غضب مرا فراهم کند و مرا غضب ناک کند غضبم بر او خواهد بود و موجب سقوط او خواهد شد. آری به خاطر این سقوط است که در ادامه خداوند می فرماید: ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ؛ یعنی مهر بیچارگی بر آنها زده شده است. ذلّت عدم پذیرش با آنان کاری کرده که آنان را بیچاره کرده است. در معنای مسکین گفته شده است: مسکین کسی است که حتّی اگر نیازش را بر طرف کنند باز هم طولی نمی کشد که محتاج می شود یا در همان دم از جهت دیگر محتاج است) به عبارتی از شدّت فقر و نیازمندی نای بلند شدن از خانه را ندارد و نمی تواند رفع نیاز کند. آری کسی که ولایت اهل بیت را قبول نداشته باشد فقیر محض است چه سرمایه ای بالاتر از ولایت که تمام شئون زندگی انسان را در بر دارد و اداره می کند. مردی از شیعیان خدمت حضرت صادق علیه السلام آمد و شکایت از فقر و تنگدستی نمود حضرت فرمود (انت من شیعتنا و تدعی الفقر و شیعتنا کلهم اغنیاء) تو از دوستان مایی و اظهار فقر و تنگ دستی می کنی با این که تمام شیعیان ما بی نیاز و غنی هستند. آن گاه فرمود تو را تجارت پرفایده ای است که بی نیازت کرده. عرض کرد آن تجارت چیست؟فرمود اگر کسی از ثروت مندان بگوید روی زمین را برای تو پر از نقره می کنم و از تو می خواهم دوستی و ولایت اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه واله را از قلب خود خارج کنی و نسبت

به دشمنان آنها دوستی و محبّت پیدا نمایی آیا حاضر می شوی این کار را بکنی؟ عرض کرد نه یابن رسول الله صلی الله علیه واله اگر چهدنیا را پر از طلا بنماید! فرمود پس تو فقیر نیستی: بینوا کسی است که آن چه تو داری نداشته باشد، حضرت مقداری مال به او بخشیدند و مرخّص شد. ⁽¹⁾در ادامه خداوند دلیل آن را بیان می کند به این که <بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ>؛ دلیل آن این است که آنان آیات ما را انکار کرده و به آن کفر ورزیدند. بله انکار ولایت اهل بیت سر از انکار خداوند و کفر در می آورد.

آیه سی و پنجم: <وَ نادی أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمینَ>

آیه سی و پنجم: <وَ نادی أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمینَ>⁽²⁾

و بهشت یان دوزخیان را ندا می دهند که ما آن چه را پروردگارمان به ما وعده داده بود درست و ثابت یافتیم، آیا شما نیز آن چه را پروردگارتان وعده داده بود حق و ثابت یافتید؟ گویند: آری! پس ندا دهنده ای در میان آنان ندا می دهد که لعنت خداوند بر ستم کاران باد.

<فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ>...، الآیة. علیّ بن إبراهیم: و أمّا قوله أو نادی أصحاب الجنّة أصحاب النار أن قد وجدنا- إلی قوله- فأذّن مؤذّن بینهم، الآیة. فإنّه حدّثنی أبی، عن محمّد بن الفضیل، عن أبی الحسن علیه السلام قال: المؤذّن أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه، یؤذّن أذانا یسمع الخلائق کلّها، و الدلیل علی ذلک قول اللّه عزّ و جلّ فی سورة البراءة <وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ>⁽³⁾، فقال أمیر المؤمنین علیه السلام کنت

أنا الأذان فی الناس؛ امام رضا علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: مؤذّن در این آیه ی شریفه امیرالمؤمنین علیه السلام است وقتی اذان می گوید تمام خلایق آن را می شنوند و دلیل بر این که مؤذّن حضرت امیر علیه السلام است را آیه ی شریفه و آذان من الله رسوله بیان می کند که حضرت امیر علیه السلام فرمود: من اعلام کننده ی در بین مردم هستم.⁽¹⁾

الحافظ الحاکم الحسکانی: أخبرنا عبد اللّه الشیرازی قال: أخبرنا أبو بکر الجرجرائی قال: حدّثنا أبو أحمد البصری، قال: حدّثنا المغیرة بن محمّد، قال: حدّثنا عبد الغفار بن محمّد، قال حدّثنا مصعب بن سلام عن عبد الأعلی التغلبی، عن محمّد بن الحنفیّة، عن علیّ علیه السلام قال: <فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ>، فأنا ذلک المؤذّن؛ هم چنین به نقل از خود حضرت ذیل این آیه ی شریفه فرمود من آن مؤذّن هستم.⁽²⁾

آیه ی سی و ششم: <وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَری ءٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ وَ بَشِّرِ الَّذینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلیمٍ>

آیه ی سی و ششم: <وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَری ءٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ وَ بَشِّرِ الَّذینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلیمٍ>⁽³⁾

و این، اعلامی است از ناحیه ی خدا و پیامبرش به (عموم) مردم در روز حجّ اکبر [ روز عید قربان ] که: خداوند و پیامبرش از مشرکان بیزارند! با

این حال، اگر توبه کنید، برای شما بهتر است و اگر سرپیچی نمایید، بدانید شما نمی توانید خدا را ناتوان سازید (و از قلمرو قدرتش خارج شوید) ! و کافران را به مجازات دردناک بشارت ده.

<وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ>، الحافظ الحاکم الحسکانی بإسناده عن حکیم بن جبیر، عن علیّ بن الحسین علیهما السّلام قال: انّ لعلیّ اسماء فی کتاب اللّه لا یعلمه الناس. قلت: و ما هو؟ قال: (وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ) علیّ و اللّه هو الأذان یوم الحجّ الأکبر.⁽¹⁾

العیّاشی: عن حکیم بن جبیر، عن علیّ بن الحسین علیهما السّلام فی قول اللّه: <وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ>، قال: الأذان أمیر المؤمنین علیّ علیه السلام ؛ از امام زین العبادین علیه السلام که فرمودند: همانا برای علی علیه السلام اسم هایی در کتاب خداوند است که هیچ یک از مردم آن را نمی دانند راوی پرسید این اسم های کدام است؟ حضرت فرمودند: أذان من الله و رسوله به خداوند سوگند که علی علیه السلام اعلام کننده ی در روز حجّ اکبر است.⁽²⁾

مصداق آذان: تنها مصداق بارز « اذان» در آیه ی شریفه حضرت امیر علیه السلام

است که روایت آن را از قول امام سجاد علیه السلام بیان کردیم. به دو نمونه ی دیگر از این روایات در این زمینه اشاره می کنیم:

أمیرالمؤمنین علیه السلام رَوَی الْبُخَارِیِّ فِی صحیحه فِی نِصْفِ الْجُزْءُ الْخَامِسِ فِی بَابُ وَ أَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ حَدِیثُ سورة براءة وَ زَادَ فِیهِ قَالَ فَأَذِنَ عَلَیَّ فِی أَهْلُ مِنًی یَوْمَ النَّحْرِ أَلَا یَحُجُّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِکُ وَ لَا یَطُوفُ بِالْبَیْتِ عُرْیَانُ؛ امام علی علیه السلام بخاری در صحیح خود در وسط جزء پنجم در بخش: <وَ أَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ>، حدیث سورهی برائت را روایت کرده و در آن افزوده است که گفت: «پس علی علیه السلام روز قربان در میان مردم منی اعلام کرد که از امسال به بعد هیچ بتپرستی حقّ شرکت در مراسم حج را و هیچ برهنهای نباید خانهی خدا را طواف کند».⁽¹⁾

قَالَ الصّادق علیه السلام : «الْأَذَانُ اسْمٌ نَحَلَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلِیّاً (علیه السلام) مِنَ السَّمَاءِ لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِی أَدَّی عَنِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) سورة براءة وَ قَدْ کَانَ بَعَثَ بِهَا أَبَا بَکْرٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ جَبْرَئِیلَ (علیه السلام) عَلَی النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ (صلی الله علیه و آله) إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ لَکَ لَا یَبْلُغُ عَنْکَ إِلَّا أَنْتَ أَوْ رَجُلٌ مِنْکَ فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) عَلِیّاً (علیه السلام) فَأَخَذَ الصَّحِیفَهْ مِنْ أَبِیبَکْرٍ وَ مَضَی بِهَا إِلَی أَهْلِ مکة فَسَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَی أَذَاناً مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) إِنَّهُ اسْمٌ نَحَلَهُ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ لِعَلِیٍّ (علیه السلام)؛ امام صادق علیه السلام : این نامی است که خداوند عزّوجلّ به علی علیه السلام در آسمان داده است؛ زیرا او از جانب خداوند آیات برائت را بر

مشرکان خواند و این درحالی بود که رسول خدا صلی الله علیه واله آن را با ابوبکر فرستاده بود، پس جبرییل علیه السلام نازل گشت و گفت: «ای محمّد صلی الله علیه واله ! خداوند به تو می گوید کسی نباید این آیات را از جانب تو ابلاغ کند؛ مگر خودت یا مردی ازاهل بیت خودت». پس رسول خدا صلی الله علیه واله علی علیه السلام را در پی ابوبکر فرستاد و او نیز صحیفه را از ابوبکر گرفته و با خود به مکّه برد. پس خداوند او را أَذَان مِّنَ اللهِ نامید. این نام را خدا از آسمان برای علی علیه السلام هدیه کرده است.⁽¹⁾

این آیه ی شریفه دو چندان بر فضیلت حضرت امیر علیه السلام دلالت دارد اوّل این که حضرت اعلام کننده و فریادگر توحید است دوّم این که هر کسی ولایت حضرت را نپذیرد سر از شرک و کفر در می آورد که توضیح آن در آیات سابقه گذشت.

حضرت علیه السلام به دستور پیامبر رحمت صلی الله علیه واله مطالبی را برای عموم مردم بیان کردند خطاب به عموم مردم نشان دهنده ی اهمّیت موضوع است که همگی باید گوش فرا دهند و حق را بپذیرند.

مواد و محتوایی که حضرت امیر علیه السلام اعلام کردند: ابنعبّاس (رحمة الله علیه)وَ الْمُؤَذِّنُ یَوْمَئِذٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّبْنُأَبِیطَالِبٍ (علیه السلام) أَذَّنَ بِأَرْبَعِ کَلِمَاتٍ بِأَنْ لَا یَدْخُلُ الْجَنَّهْ إِلَّا مُؤْمِنٌ وَ لَا یَطُوفَ بِالْبَیْتِ عُرْیَانٌ وَ مَنْ کَانَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) أَجَلٌ فَأَجَلُهُ إِلَی مُدَّتِهِ وَ لَکُمْ أَنْ تَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَهْ أَشْهُر.

ابنعبّاس (رحمة الله علیه)- مؤذّن در آن روز از جانب خدا و رسول صلی الله علیه واله علیّ بن ابیطالب علیه السلام بود که چهار مطلب را اعلام نمود: جز مؤمن کسی وارد

بهشت نمی شود، هیچ کس حق ندارد برهنه، کعبه را طواف کند، هرکس پیمانی با پیامبر دارد، پیمان او تا پایان موعد آن معتبر است و حاضران در حجّ آن سال چهار ماه وقت دارند خود را به ایل و تبار خود برسانند. مهم تر از همه این که، شرک نورزند و مشرکین از سال آینده حق شرکت در مراسم حجّ را ندارند. وجه حج اکبر خواندن این حج این بود که مشرکین به همراه مسلمین در حج شرکت کرده و طبق آداب و رسوم خود حج به جا آورده بودند که از این عمل نهی شدند.⁽¹⁾

آیه ی سی و هفتم: <یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَکُمْ وَ إِخْوانَکُمْ أَوْلِیاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإیمانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ>

آیه ی سی و هفتم: <یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَکُمْ وَ إِخْوانَکُمْ أَوْلِیاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإیمانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ>⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید! هرگاه پدران و برادران شما، کفر را بر ایمان ترجیح دهند، آنها را ولیّ (و یار و یاور و تکیه گاه) خود قرار ندهید و کسانی از شما که آنان را ولیّ خود قرار دهند، ستم گرند.

ابن شهرآشوب رحمة الله ، عن أبی حمزة، عن أبی جعفر علیه السلام فی قوله تعالی: <یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَکُمْ وَ إِخْوانَکُمْ أَوْلِیاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمانِ>، قال: فإنّ الایمان ولایة علیّ بن أبی طالب علیه السلام .⁽³⁾

العیّاشی رحمة الله ، عن جابر، عن أبی جعفر علیه السلام ، قال: سألته عن هذه الآیة فی قول اللّه: <لا تَتَّخِذُوا آباءَکُمْ وَ إِخْوانَکُمْ أَوْلِیاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمانِ> قال: فإنّ الکفر فی الباطن فی هذه الآیة ولایة الأوّل و الثانی و هو کفر. و قوله: <الْإِیمانِ> فالایمان

ولایة علیّ بن أبی طالب علیه السلام . قال: <وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ>؛ ابن شهر آشوب به نقل از امام باقر علیه السلام نقل کرده که حضرت فرمود: ایمان در این آیه همانا ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام است.⁽¹⁾هم چنین عیاشی از امام باقر علیه السلام همین معنا را نقل کرده است.

نکته ی قابل تأمّل در این آیه ی شریفه این است که، در پذیرش حق انسان باید مناسبت ها (نسب و حسب) را کنار بگذارد؛ البتّه منوط بر این که عقیده باطل باشد وگرنه اگر عقیده حق باشد و کسی بخواهد از آبای خود پیروی کند اشکالی ندارد که هیچ توصیه هم شده است مثلاً درباره ی داستان حضرت یعقوب علیه السلام لحظات آخر عمر شریفش وقتی از فرزندان خود پرسید که چه کسی را می پرستید؟ گفتند خدا را که خداوند پدران ماست یعنی بر سنت پدران خود هستیم و خدای یگانه را می پرستیم. <أَمْ کُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنیهِ ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدی قالُوا نَعْبُدُ إِلهَکَ وَ إِلهَ آبائِکَ إِبْراهیمَ وَ إِسْماعیلَ وَ إِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُون> ؛ آیا هنگامی که مرگ یعقوب فرا رسید، شما حاضر بودید؟! در آن هنگام که به فرزندان خود گفت: «پس از من، چه چیز را می پرستید؟» گفتند: «خدای تو، و خدای پدرانت، ابراهیم و اسماعیل و اسحاق، خداوند یکتا را، و ما در برابر او تسلیم هستیم .⁽²⁾

در طول تاریخ زیاد دیده شده است که بودند پدر و فرزند یا دو برادر در غزوات و جنگ های صدر اسلام که مقابل هم ایستادند و با هم مبارزه

کردند و کشته شدند؛ لذا در پذیرش حق، انسان نباید درگیر احساس حسب و نسب گردد و از حق روی برگرداند. به عنوان مثال در واقعه ی کربلا یکی از شهدای کربلا، عمرو بن قرظه بود در رکاب حضرت به شهادت رسید برادری داشت در لشکر عمر سعد بود احساسی شد و به حضرت جسارت کرد با صدای بلند گفت یا حسین... ضللت اخی؛ تو برادرم را گمراه کردی. حضرت فرمود: إنَّ الله لَم یَضِّلُ اَخاکَ ولکنه هُدی أَخاکَ وَ اضلَک» تو گمراه شدی، خدا برادرت را هدایت کرد.⁽¹⁾

حضرت امیر علیه السلام ایمان مجسّم است کسی که به خاطر دنیا و مطامع آن، از حضرت رو برگرداند و ولایت حضرت را نپذیرد ظالم است و خداوند به ظالم وعده عذاب داده است.

آیه ی سی و هشتم: <یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَسْبُکَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ>

آیه ی سی و هشتم: <یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَسْبُکَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ>⁽²⁾

ای پیامبر! خداوند و مؤمنانی که از تو پیروی می کنند، برای حمایت تو کافی است (؛ فقط بر آنها تکیه کن).

الحاکم الحسکانی: أخبرنا أبو الحسن الأهوازی قال: أخبرنا أبو بکر محمّد بن عمر القاضی قال: حدّثنا علیّ بن عبّاس، قال: حدّثنا علیّ بن حفص بن عمر القیسی، قال: حدّثنا محمّد بن الحسین بن زید عن أبیه، عن جعفر بن محمّد، عن أبیه فی قوله تعالی: <یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَسْبُکَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ>، قال:نزلت فی علیّ بن أبی طالب علیه السلام ؛ امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرمایند:

این آیه در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شده است.⁽¹⁾محمّد بن العبّاس: روی ابو نعیم فی کتابه حلیة الأولیاء بإسناده إلی محمّد بن السائب الکلبی، عن أبی صالح، عن أبی هریرة قال: نزلت هذه الآیة فی علیّ بن أبی طالب علیه السلام و هو المعنی بقوله المؤمنین؛ ابنعباس هم ذیل این آیه ی شریفه می گوید این آیه در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شده است و او معنای خداوند است که فرمود من المؤمنین.⁽²⁾

معنای حسب: و التحقیق: أنّ الأصل الواحد فی هذه المادّة: هو الإشراف و الاطّلاع بقصد الاختبار، و النظر و الدقّة بقصد السبر و الطلب، و یعبّر عنه بالفارسیّة بکلمة (رسیدگی)... فَإِنَ حَسْبَکَ اللَّهُ ...،. حَسْبُنَا اللَّهُ؛ أی هو المشرف المتوجّه إلینا و یتعرّف من أحوالنا و جریان أمورنا، فهو یکفینا؛ اصل واحد در این ماده اشراف و اطلاع به قصد اختبار و آزمودن و نظر و دقت به قصد به دست آوردن و طلب کردن چیزی که در فارسی از آن به کلمه رسیدگی تعبیر می شود. پس معنای این آیه ی شریفه که می فرماید حسبک الله یعنی خداوند مشرف و متوجّه ما است و احوال و جریان امور ما را می داند و او ما را کفایت می کند.⁽³⁾

حضرت رسول صلی الله علیه واله برای پیشبرد اهداف خود در امر رسالت نیاز به یک پشتوانه قوی دارد تا بتواند با امور پیش و رو مقابله کند و مشکلات را یکی پس از دیگری از سر راه بردارد. قطعاً هر چه پشتوانه قوی تر باشد موفقیّت نیز بیشتر به دست می آید در این آیه ی شریفه خداوند می فرماید من به امر

رسالت تو اشراف دارم و در جریان تمام امور تو در امر رسالت هستم. در ادامه خداوند در کنار اشراف خود پشتوانه ی دیگری را معرفی می کند که عبارت است از « من المؤمنین» گرچه همه ی مؤمنین می توانند پشتوانه و کمک در امر رسالت حضرت رسول صلی الله علیه واله باشند؛ ولی هر چه سطح ایمان بالاتر و قوی تر باشد و مصداق آن کامل تر باشد قطعاً سزاوارتر و پشتوانه محکم تری به حساب می آید. طبق تفسیری که ذیل این آیه ی شریفه شده است حضرت امیر علیه السلام مصداق این پشتوانه معرفی شده است. آری چه کسی جز خداوند و حضرت امیر علیه السلام می تواند در امر رسالت پیامبر او را کفایت کند؟ «من المؤمنین» من تبعیضّیه است؛ یعنی مراد همه ی مؤمنان نیستند؛ چرا که همه ی مؤمنین از استعداد یکسان برخوردار نیستند آن مؤمنی می تواند در امر رسالت پیامبر را کفایت کند که در تراز بالایی از استعداد در تمام زمینه ها برخوردار باشد. چه کسی جز حضرت امیر علیه السلام می تواند کامل ترین مصداق « من المؤمنین» باشد.

آیه ی سی و نهم: <إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسی أُولئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدین>

آیه ی سی و نهم: <إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسی أُولئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدین>⁽¹⁾

مساجد خدا را تنها کسی آباد می کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده، و نماز را برپا دارد، و زکات را بپردازد، و جز از خدا نترسد؛ امید است چنین گروهی از هدایت یافتگان باشند.

<إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ...>، فی کتاب ما نزل من القرآن فی أهل

البیت بإسناده قال: نزلت فی علیّ بن أبی طالب علیه السلام خاصّة؛ در کتاب آنچه از قرآن در شأن اهل بیت نازل شده است، آمده است که این آیه شریفه در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام خاصه نازل شده است.⁽¹⁾ابن شهرآشوب: قال المفسرون: لمّا أسر العبّاس یوم بدر أقبل المسلمون فعیروه بکفره باللّه، و قطعیة رحم، و أغلظ علیّ علیه السلام له القول فقال العبّاس: ما لکم تذکرون مساوینا و لا تذکرون محاسننا؟ فقال علیّ علیه السلام : (أ لکم محاسن؟) قال: نعم، إنّا لنعمر المسجد الحرام، و نحجب الکعبة، و سقی الحاج، و نفد العانی، فأنزل اللّه تعالی ردا علی العبّاس، و وفاقا لعلیّ بن أبی طالب علیه السلام : <ما کانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ> (الآیة)، ثمّ قال: <إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ> الآیة؛ هنگامی که عباس در روز بدر اسیر شد، مسلمانان آمدند و او را به خاطر کفر به خدا و قطع رابطه خویشاوندی سرزنش کردند و علی علیه السلام بر او سخت گیری کرد، عباس گفت: چرا چنین می کنی؟ همتایان خود را به یاد آورید و فضایل ما را ذکر نکنید؟ پس علی علیه السلام فرمود: (آیا فضایل دارید؟) فرمود: آری، مسجد الحرام را می سازیم و کعبه را می پوشانیم و حجاج را سیراب می کنیم، ساختن مساجد خدا بر عهده مشرکان بود. سپس فرمود: (مساجد اللّه إنّا اعظم).⁽²⁾أقول: المراد بمن آمن باللّه علیّ بن أبی طالب علیه السلام .

صاحب مجمع البیان در ذیل این آیه ی شریفه چنین می فرماید: لفظ «انما» برای اثبات مطلبی و نفی مطالب دیگر جز آن به کار رود و حصر را

می رساند.⁽¹⁾یعنی عمارت مسجد را با شاخصه هایی که بیان می کند را ثابت و غیر آن را نفی می کند یعنی اگر این شاخصه ها وجود نداشته باشد عمارت مسجد از او قابل قبول نیست.

معنای یعمر: یعمر از ریشه « عَمَرَ» است. ابن فارِس آن را چنین معنا می کند: العین و المیم و الراء یدل علی اصلان صحیحان احدهما یدل علی بقاء و الامتداد الزمان....؛ عمر بر بقا و امتداد زمان دلالت می کند.عُمر را از این بابت عُمر می گویند که حیات بقا و تا زمان مشخّصی امتداد دارد.

علّامه مصطفوی در جمع بندی درباره ی معنای یعمر چنین می گوید: والتحقیق: أنّ الأصل الواحد فی المادّة: هو تداوم الحیاة، و هو فی قبال الخراب، کما أنّ الحیاة ضدّ الممات.فالحیاة فی المرتبة الاولی (و هی بعد مرتبة التکوین و الإیجاد) و بعدها العمر و إدامة الحیاة و استمرارها. ثمّ بعده یتحقّق العیش.و العمْرُ فی کلّ شی ء بحسبه، و ذلک فانّ الحیاة فی الموجودات من الأرض و البناء و الحیوان و الإنسان تختلف باختلافها. و العُمْرَةُ: کاللقمة، بمعنی ما یعمر به، أی برنامج عمل یعمر به المسجد الحرام، و قلنا إنّ المسجد من حیث انّه مسجد یعمر بالعبادة و الطاعة، و برنامج العمرة المستحبّة فی غیر الموسم: من أحسن ما یعمر به المسجد الحرام؛ اصل در این مادّه، تداوم حیات است که در مقابل خراب است کما این که حیات ضدّ ممات است. پس حیات در مرتبه ی اوّل عبارت است از تکوین و ایجاد بعد از آن عمر و ادامه ی حیات و استمرار داشتن آن است و بعد از آن زندگی تحقّق پیدا می کند و عمر هر شی به حسب خودش مختلف است و فرق می کند. حیات در موجودات از زمین

که عبارت است از بنا، حیوانات و انسان. عمره که بر وزن لقمه است به معنای ما یعمر به است که عبارت است از برنامه عملی که با آن مسجد الحرام آباد می شود...⁽¹⁾.

شاخصه های تعمیر مسجد

در این آیه ی شریفه، برای کسی که می خواهد مسجد را آباد کند پنج شاخصه بیان شده است. شاخصه ی اوّل: ایمان به خداوند است. کسی باید خانه خدا را آباد کند که ایمان به خداوند داشته باشد. شاخصه ی دوّم: ایمان به معاد و روز جزا، شاخصه ی سوّم، اقامه کردن نماز است که ستون دین است یعنی کسی که نماز را اقامه می کند که از فروعات دین به حساب می آید، انگار اصل دین را اقامه می کند. شاخصه ی چهارم، ایتاء الزکاة که همیشه و همه جا دوش به دوش نماز است و نماز را همراهی می کند. شاخصه ی پنجم این که عامر مسجد، فقط باید از خداوند بترسد از کسی جز خداوند پروا نداشته باشد. طبیعی است اگر برای ساخت یک بنایی نیاز به معمار باشد، سعی می شود بهترین وکار بلدترین معمار را برای این امر دعوت کنیم ممکن است مؤمنانی باشند که در بعضی از این شاخصه ها قوی باشند ولی جامع نیستند؛ لذا باید دنبال معماری باشیم که همه ی این شاخصه ها را در مرتبه اکمل دارا باشد طوری که معماری او جواب گوی همه ی زمان ها باشد. یعنی در هر زمان و مکانی مسجدی بنا و تعمیر می شود از الگوی او استفاده کنند. دلیل اوّل این که گفتیم در هر زمان و

مکان این است که خداوند فرمود: یعمر مساجد الله کسی که مساجد را تعمیر می کند مساجد جمع مسجد است این طور نیست که فقط در یک زمان و مکان خاص تعمیر شده باشد؛ بلکه تا زمانی که شرع محمد صلی الله علیه واله استمرار دارد این پایگاه نیز وجود دارد و خواهد داشت. زیر بنای این عمارت باید با این پنج شاخصه ی بیان شده همراه باشد. به عبارتی یعمر فعل مضارع و دلالت بر استمرار فعل دارد علاوه بر این، شاخصه هایی هم که بیان شد همه استمرار را می رساند یعنی در هر زمان و مکانی که مسجدی ساخته و آباد می شود باید این شاخصه ها در عامر مسجد باشد. دلیل دیگرش این است که عمارت فقط به ظاهر مسجد محدود نمی شود؛ بلکه تعمیر اعم از تعمیر ظاهری ساختمان مسجد و تعمیری معنوی آن است. ای بسا که تعمیر معنوی آن مهم تر است چون عبادت و بندگی در آن صورت می گیرد این بُعد معنوی منحصر در یک زمان و مکان خاصی نمی شود مسجد باید در تمام زمان ها ومکان ها از حیث معنوی آباد باشد. حال که چنین است معمار آن باید یک معمار چیره دست باشد شاخصه های مذکور را در اعلی مرتبه دارا باشد خصوصاً شاخصه ی پنجم که لم یخش الا الله یعنی جز از خداوند از کسی نترسد و این جمله مربوط است به گفتار خدای تعالی (که پیش از این فرماید): <أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ>؛ آیا از آنان می ترسید در حالی که خداوند سزاوارتر از آن است که از او بترسید»⁽¹⁾و منظور این است که اگر شما از آنها بترسید در شرک ورزی با آنها یکسانید. کسی که در کنار خداوند از کسی دیگر بترسد در حقیقت در ترسیدن از خداوند شریک قایل شده است

وقتی که چنین شد سر از شرک در می آورد و به گفته ی خداوند شرک ظلم عظیمی است که خداوند مشرک را نمی بخشد. حال اگر کسی مشرک بود و بعد توبه کرد، این احق و سزاوار است که عماره مسجد را انجام دهد یا کسی که ذرّه ای از شرک بر دامن ولایی او ننشسته و در طول حیات خود به خداوند شرک نورزیده است؟ شرکی که مانع دست یابی به مقام ولایت می شود <لا ینال عهدی الظالمین> که ظالمین در این آیه ی شریفه همان کسانی هستند که، مشرک بودند؛ بنابراین حضرت امیر علیه السلام جامع این شاخصه هایی است که خداوند بیان فرمود؛ لذا تعمیر مسجد و آبادانی آن باید به دست یدالله انجام پذیرد خصوصاً تعمیر معنوی آن.

آیه ی چهلم: <قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ>

آیه ی چهلم: <قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ>⁽¹⁾

بگو: به فضل و رحمت خدا باید خوشحال شوند؛ که این، از تمام آن چه گردآوری کرده اند، بهتر است .

الطبرسی رحمة الله ، عن أبی جعفر الباقر علیه السلام : فضل اللّه رسول اللّه صلی الله علیه واله ، و رحمته علیّ بن أبی طالب علیه السلام ؛ امام باقر علیه السلام می فرمایند: فضل خداوند رسول الله صلی الله علیه واله و رحمت او علی بن ابی طالب علیه السلام است.⁽²⁾

الخطیب البغدادیّ بإسناده عن ابن عبّاس رحمة الله فی قوله تعالی: <قُلْ بِفَضْلِ

اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ> الآیة، قال (یعنی ابن عباس): بفضل اللّه النبی صلّی اللّه علیه و اله، و برحمته علیّ (کرّم اللّه وجهه).⁽¹⁾

محمد بن یعقوب رحمة الله بإسناده عن الرضا علیه السلام ، قال: قلت <قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ>: قال: بولایة محمد و آل محمد علیهم السّلام هو خیر ممّا یجمع هؤلاء من دنیاهم؛ امام رضا علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرمایند: ولایت پیامبر صلی الله علیه واله و آل او آن خیری است که بندگان خدا می توانند از دنیای خود جمع کنند.⁽²⁾

معنای فضل: الفَضْلُ و الفَضِیلَةُ: خلاف النَقْص و النقیصة؛ فضل و فضیلت خلاف نقص و نقیصه است. یعنی چیزی که حدّ اعتدال دارد، بالاتر از حدّ اعتدال فضیلت است و پایین تر از این حدّ نقیصه به شماره می رود.⁽³⁾

ابن فارِس درباره ی معنای فضل چنین می گوید: الفاء و الضاد و اللام أصلٌ صحیح یدلُّ علی زیادةٍ فی شی ء.من ذلک الفَضْل : الزِّیادة، و الخیر. و الإفضال الإحسان؛ فضل دلالت بر زیادی در یک چیزی می کند.⁽⁴⁾

و التحقیق: أنّ الأصل الواحد فی المادّة: هو الزیادة علی ما هو اللازم المقرّر، لا مطلقا. و بهذا اللحاظ یطلق علی الخیر و الباقی و الإحسان و الشرف و ترک شی ء

بعد الطعام و فواضل المال.فَالْفَضِیلَةُ: ما یزید علی ما هو اللازم الجاری. و الإِفْضَالُ : هو الإعطاء زائدا علی ما هو المعمول المقرّر. و المُتَفَضِّلُ : من یدّعی زیادة علی ما هو المتعارف المتوقّع. و الفَضْلُ من اللَّه تعالی: عبارة عن عطائه زائدا علی ما هو اللازم المقرّر فی مقام تأمین المعاش المادّی و الروحانیّ؛ علامه مصطفوی: اصل در این مادّه، زیادت از چیزی که آن چیز لازم و مقرر است نه زیادی مطلق...

معنای رحمت: راغب در «مفردات» رحمت را چنین معنا می کند: رَحْمَة: نرمی و نرم خویی است که نیکی کردن به طرف مقابل را اقتضا می کند که گاهی درباره ی مهربانی و نرم دلی به طور مجرّد و گاهی در معنی احسان و نیکی کردن که مجرّد از رقّت است به کار می رود مثل- رَحِمَ اللّهُ فلاناً- خدا او را مورد احسان و رحمت قرار دهد (که غالباً به صورت دعاست) و هرگاه خدای باریتعالی با این واژه توصیف شود چیزی جز احسان مجرّد و بدون رقّت و رحم دلی نیست و از این معنی روایت شده است که:«انّ الرَّحْمةَ من اللّه إنعام و إفضال و من الآدمیّین رقّةٌ و تعطُّفٌ؛ (رحمت از سوی خداوند نعمت دادن و بخشایش دادن است و از آدمیان شفقت و مهربانی است)⁽¹⁾.

ابن فارِس در مقاییس چنین می گوید: رحم : الراء و الحاء و المیم أصلٌ واحدٌ یدلُّ علی الرقّة و العطف و الرأفة. یقال من ذلک رَحِمَه یَرْحَمُه ، إذا رَقَّ له و تعطَّفَ علیه. و الرُّحْمُ و المَرْحَمَة و الرَّحْمَة بمعنًی. و الرَّحِم : عَلاقة القرابة، ثم سمِّیت رَحِمُ الأنثی رَحِماً من هذا، لأنّ منها ما یکون ما یُرْحَمُ وَ یُرَقّ له مِن ولد؛ رحم اصل واحدی است که بر رقّت وعطوفت و رأفت دلالت می کند... رحم

علاقه و قرابت را گویند. رحم زن را از این بابت رحم گویند که نسبت به فرزند خود رقّت و عطوفت دارد.⁽¹⁾

مرحوم علّامه ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: کلمه ی« فضل» به معنای زیادت است و اگر «عطیّه» را فضل می نامند بدین جهت است که عطا کننده، غالباً چیزی را عطا می کند که مورد احتیاج خودش نیست؛ بنا براین، اگر در آیه ی مورد بحث، فیض هایی را که خدای تعالی بر بندگانش افاضه فرموده، فضل خوانده، برای این است که اشاره کند به این که خدای تعالی بی نیاز است، نه احتیاج دارد به این که چیزی را به خلق افاضه کند و نه به آن خلقی که مورد افاضه اوست نیازمند است (پس هم ایجاد خلق مورد افاضه اش فضل است و هم افاضه به آنان).

و این نیز بعید نیست که منظور از «فضل خدا»، رحمت رحمانیّه او و عطائیه باشد که بر عامّه ی خلق خود دارد، و منظور از کلمه ی «رحمت» خصوص افاضه ای باشد که بر مؤمنین از خلقش دارد، چون رحمت سعادت دینی وقتی منضم شود به نعمت عمومی در زندگی مادّی- اعم از ارزاق و سایر برکات عامه- مجموع آن رحمت و این نعمت سزاوارتر به فرح و خوشحالی و به جاتر است.⁽²⁾

خداوند در حالی عالم را خلق کرد که نیازی به آن نداشت هم چنین به انسان و بندگی او نیز هیچ نیازی نداشت این که او را خلق کرد و بهره ای از وجود داد این عمل، خدا فضل است. وجود حضرت رسول صلی الله علیه واله را طبق

تفسیری که بیان شده است، فضل قرار داد آن هم فضل برای همه ی عالمیان که همان رحمت عام خداوند است و رحمت خویش را حضرت امیر علیه السلام معرّفی می کند که اشاره به رحمت خاصه ای که فقط مؤمنین از آن بهره می برند.

نکته ی در خور توجّه این که در روایات از حضرت امیر علیه السلام وارد است که حضرت علیه السلام خود را عین الله ید الله و... معرّفی می کند. از طرفی خداوند در قرآن می فرماید: الفضل بیدالله⁽¹⁾وقتی حضرت امیر علیه السلام ید الله شد و فضل در دست مولی قرار گرفت، یعنی دست رسول الله صلی الله علیه واله که فضل است در دست امیرالمؤمنین علیه السلام است. در ادامه ی آیه ی شریفه مورد بحث می فرماید: فبذلک فلیفرحوا؛ مؤمنان باید به خاطر این فضل و رحمت خوشحال باشند؛ چرا که بیش از استحقاق آنان از فضل و رحمتش به ایشان نعمت نعمت بخشیده است. طبیعی است اگر انسانی از طرف بزرگی نعمتی بیشتر از حد و انتظار خود دریافت کند موجب خوشحالی او خواهد شد. خداوند به این امّت پیامبری عطا کرد که سرآمده همه ی پیامبران الهی است؛چون وجود اقدس پیامبر اکرم صلی الله علیه واله عین فضل است فضیلت حضرت رسول صلی الله علیه واله فضیلت یک طرفه است یعنی همه ی آن چه پیامبران سابق داشتند حضرت دارد؛ ولی هر آن چه حضرت دارد دیگر پیامبران از آن برخوردار نیستند بر همین اساس امتّش نیز بر سایر امّت ها فضیلت و برتری دارد. در پایان آیه هم می فرماید: هو خیر مما یجمعون، یعنی این برخوداری از فضل و رحمت و خوشحالی شما بابت این دو بهتر از هر چیزی است که جمع آوری می کنید.

آیه ی چهل و یکم: <أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ>

آیه ی چهل و یکم: <أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ>⁽¹⁾

آگاه باشید همانا دوستان خداوند نه می ترسند و نه محزون می شوند .

العیّاشی رحمة الله ، عن عبد الرحمان بن سالم الأشلّ، عن بعض الفقهاء، قال: قال أمیر المؤمنین علیه السلام : <أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ> ثمّ قال: تدرون من أولیاء اللّه؟ قالوا: من هم یا أمیر المؤمنین؟! فقال: هم نحن و أتباعنا، فمن تبعنا من بعدنا طوبی لنا و طوبی لهم الخبر؛ از حضرت امیر علیه السلام نقل شده است که فرمود: آیا می دانید اولیاء الله چه کسانی هستند؟ عرضه داشتند یا امیرالمؤمنین علیه السلام چه کسانی هستند؟ حضرت علیه السلام فرمود: ما و کسانی که از ما تبعیت می کنند پس کسی که از ما تبعیت کند بعد از ما، خوشا به حال ما و خوشا به حال آنان.⁽²⁾

الحافظ الحاکم الحسکانی بإسناده عن أبی هریرة، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: إنّ من العباد عبادا یغبطهم الأنبیاء تحابوا بروح اللّه علی غیر مال و لا عرض من الدنیا، وجوههم نور، لا یخافون إذا خاف الناس، و لا یحزنون إذا حزنوا، أ تدرون من هم؟ قلنا: لا یا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله! قال: هم علیّ بن أبی طالب، و حمزة بن عبد المطلب، و جعفر و عقیل، ثمّ قرأ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: <أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ>، الآیة؛ وجود مقدّس حضرت رسول صلی الله علیه واله می فرماید: همانا از بندگان خداوند کسانی هستند که انبیای الهی به حال شان غبطه می خورند همدیگر را نه به خاطر مال و

عِرض دنیا دوست دارند صورت شان نورانی هیچ ترسی از چیزی ندارند در حالی که مردم همه ترسان هستند و محزون نمی شوند زمانی که مردم محزون و ناراحت هستند آیا می دانید آنان چه کسانی هستند؟ عرضه داشتند نه یا رسول الله صلی الله علیه واله حضرت فرمود: آنان علی بن ابی طالب علیه السلام ، حمزه، جعفر و عقیل هستند؛ سپس حضرت رسول صلی الله علیه واله این آیه ی شریفه را تلاوت فرمود.⁽¹⁾

اسماعیل حقی بروسوی مفسّر سنّی ذیل این آیه ی شریفه چنین می گوید: اولیای خدا کسانی هستند که محبّ خداوند و دشمن نفس خویش هستند. آنان به خاطر تقرّب روحانی خالصان از مؤمنان هستند. با تقرّب به وسیله ی اطاعت از خدا و غرق شدن در معرفتش،زمانی که می بینند نگاه شان به قدرت خداوند است و اگر چیزی بشنوند جز آیات خداوند نمی شنوند و اگر زبان بگشایند جز حمد و ثنای خداوند چیزی نمی گویند و اگر حرکتی از آنان سر زند فقط در راه خدمت به خداوند است تلاش آنان در راه اطاعت از خداوند است. چون در همه حال تکیه بر خداوند دارند بر این اساس هیچ باکی از کسی ندارند و فقدان چیزی هم آنان را اندوهگین نمی کند چه در دنیا و چه در آخرت. ⁽²⁾

عوامل ترس و حزن

الف. گناه و معصیت: یکی از اصلی ترین عوامل بروز مشکلات، گرفتاری ها و ناراحتی های روحی و معنوی انسان، گناه و خروج از دایره ی عبودیت و

بندگی حق تعالی است که انسان را به انواع مصایب دچار می سازد.رسول خدا صلی الله علیه واله نیز چنین فرمود: «ساعاتُ الهُمُومِ ساعاتُ الکَفّاراتِ وَ لا یزالُ الهَمُّ بِالمؤمنِ حتّی یَدَعَهُ و ما لَهُ مِنْ ذَنْبٍ؛ لحظه های غم و اندوه، لحظه های پوشاندن گناهان است و فرد مؤمن پیوسته گرفتار غم و اندوه می شود تا آن که از همه ی گناهانش پاک گردد.»⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام نیز فرمود: «هیچ یک از شیعیان علی علیه السلام نیست که در روز، بدی یا گناهی مرتکب شود؛ مگر این که در شب اندوهی به او می رسد که آن بدی و گناه را فرو می ریزد.

ب. دل بستگی به دنیا: امام صادق علیه السلام می فرماید: «الرَّغْبَةُ فی الدُّنیا تُورِثُ الْغَمَّ وَالحُزْنَ؛ دنیا خواهی غم و اندوه می آورد».⁽²⁾

ج. کوتاهی در عمل: علی علیه السلام می فرماید: «مَنْ قَصَّرَ فی العَمَلِ اُبْتُلِیَ بِالْهَمِّ؛ هر که در عمل کوتاهی کند به اندوه گرفتار آید».⁽³⁾

برخی گمان می کنند با اظهار فقر و نداری و عجز و لابه نزد دیگران، می توانند مشکل خود را برطرف نمایند؛ در حالی که در این گونه موارد نه تنها گِرِهی از کارشان گشوده نمی شود؛ بلکه از قدر و منزلت شان کاسته شده و به فقر و فلاکت بیش تری برای آن دچار می گردند.

د. جزع و فزع: بی تابی کردن و صبر و قرار از کف دادن در هجوم مشکلات زندگی نیز یکی دیگر از عواملی است که باعث ایجاد حزن و اندوه در افراد

می شود. امیر مومنان علیه السلام می فرماید: «ایَّاکَ والْجَزَعَ فَإنَّهُ یَقْطَعُ الامَلَ وَ یُضْعِفُ العَمَلَ وَ یُوِرثُ الْهَمَّ؛ از بی تابی کردن بپرهیزکه آن امید را قطع می کند و عمل را ضعیف می گرداند و اندوه به همراه می آورد».⁽¹⁾

هـ. توجه به امکانات دیگران: رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: «مَنْ نَظَرَ اِلَی ما فی أیْدِی النَّاسِ طالَ حُزْنُهُ وَ دامَ أسَفُهُ؛ کسی که چشمش به آن چه در دست مردم است (امکانات و دارایی ها) باشد، اندوهش طولانی و افسوسش پایدار خواهد شد».⁽²⁾

این واقعیتی است که به روشنی در میان برخی مردم مشاهده می کنیم؛ افرادی که به دنبال چشم و هم چشمی و کم نیاوردن در مقابل فامیل، همسایه یا دوستان خود هستند، با این که نهایت سعی و تلاش خود را به کار می گیرند تا نسبت به دارایی و امکانات دیگران کمبودی احساس نکنند و حتّی رتبه ی نخست را در مسابقه پول جمع کردن بدست بیاورند؛ ولی با این همه، باز هم احساس می کنند که از برخی دیگر عقب افتاده و کمبود دارند؛ از این رو، غم و اندوه آنان ادامه داشته و رهای شان نمی سازد.

و. شهوت رانی: رسول گرامی اسلام صلی الله علیه واله فرمود: «رُبَّ شَهْوَة ِساعَةٍ تُورِثُ حُزْنَاً طَوِیلَاً؛ چه بسا خواهش و لذّتی زودگذر که اندوهی دراز بر جای گذارد» حضرت علی علیه السلام نیز فرمود: «رُبَّ لَذَّةٍ فِیهَا الْحِمَام؛ چه بسا لذّتی که پیامدش مرگ است».⁽³⁾

ز. منفی نگری: امام کاظم علیه السلام می فرماید: «مَنِ اغْتَمَّ کانَ لِلْغَمِّ اَهْلَاً؛ آن که غم خورد، شایسته غم و اندوه است».⁽¹⁾

رسول اعظم صلی الله علیه واله نیز فرمود: «إِنَّ اللهَ بِحُکْمِهِ وَ فَضْلِهِ جَعَلَ الرُّوحَ وَ الْفَرَجَ فِی الْیَقین وَ الرِّضَا وَ جَعَلَ الهَمَّ وَ الْحُزْنَ فِی الشَّکِّ وَ السَّخَطِ؛ خداوند از روی حکمت و فضل خویش، آسایش و شادمانی را در یقین و راضی بودن به قضای الهی قرار داد و غم و اندوه را در شک و ناخشنودی».⁽²⁾

با توجّه به عواملی که باعث می شود انسان هراس داشته باشد و دچار غم و اندوه شود، کدام یک از این عوامل در وجود حضرت امیر علیه السلام است که بخواهد به خاطر یکی از این عوامل دچار غم و اندوه شود؟ شأن حضرت علیه السلام اجلّ از این مسایل است دوست و دشمن به کمال حضرت علیه السلام اعتراف دارند ساحت قدسی حضرت علیه السلام فراتر از این است که انسان بخواهد فکر نقصی در وجود نورانی او کند. به هر یک از عوامل یاد شده نگاه کنیم حضرت عکس آن در مرتبه بالای صفات اخلاقی و انسانی است. عامل اوّل که گناه و معصیت باشد حضرت دارای مقام عصمت است <انّما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیراً>. اگر به عامل دوّم نگاه کنیم که دل بستگی به دنیا باشد حضرت هیچ علاقه ای به دنیا ندارد و ارزشی برای آن قایل نیست چنان چه در روایت داریم دنیا در قالب زنی خود را بر حضرت علیه السلام عرضه کرد و حضرت علیه السلام فرمود من تو را سه طلاقه کردم برو و از من دور شو. یا در نهج البلاغه اواخر خطبه ی شقشقیه فرمود: لَأَلْفَیْتُمْ دُنْیَاکُمْ

هَذِهِ أَزْهَدَ عِنْدِی مِنْ عَفْطَةِ عَنْز؛ آن گاه می دیدید دنیای شما نزد من، از آب بینی بزغاله ای بی ارزش تر است.

اگر به عامل سوّم که کوتاهی در عمل باشد نگاه کنیم باید گفت چه کسی پرکارتر از وجود مقدّس حضرت امیر علیه السلام در همه ی عرصه ها بود. درباره ی عامل چهارم هم باید گفت حضرت شأن شان اجلّ از این است که اهل جزع و فزع باشد در کجای تاریخ می توان حتّی یک مورد کوچکی یافت که حضرت بخواهد نسبت به دنیا و مطامع آن بی تابی از خود نشان دهد؟ کسی که دنیا برایش اندازه آب بینی بزغاله ارزش ندارد برای این چنین دنیایی بی تاب می شود؟ درباره ی نگاه به دارایی و امکانات دیگران هم همین مطلب صادق است. در باب شهوت چه به معنای عام آن و چه به معنای خاص آن، باید گفت که خداوند در شأن حضرت فرمود: الذین لفروجهم حافظون و کلام آخر این که حضرت خود توحید مجسّم است. هر فعلی که در دنیا سر می زند را از خداوند می داندغرق در توحید افعالی و صفاتی خداوند است خداوند هم هر چه از او صادر شود خیر محض است؛ لذا زمینه ای برای منفی گرایی وجود ندارد. به قول منطقی ها سالبه به انتقاع موضوع است.

آیه ی چهل و دوم: <وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی وَ أَخیهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقیمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنین>

آیه ی چهل و دوم: <وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی وَ أَخیهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقیمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنین>⁽¹⁾

و به موسی و برادرش وحی کردیم که: «برای قوم خود، خانه هایی در

سرزمین مصر انتخاب کنید؛ و خانه هایتان را مقابل یکدیگر (و متمرکز) قرار دهید! و نماز را برپا دارید! و به مؤمنان بشارت ده (که سرانجام پیروز می شوند!)

وقتی اصحاب نبی مکرم اسلام صلی الله علیه واله وارد مدینه شد، خانه ای که درآن بیتوته کند نداشت حضرت صلی الله علیه واله به آنان فرمود در مسجد بیتوته نکنید شاید که محتلم شوید؛ سپس اهل مدینه، خانه هایی دور مسجد بنا کردند و درهای این خانه ها را به طرف مسجد قرار دادند حضرت صلی الله علیه واله ، معاذبن جبل را به سوی آنان فرستاد و امر کرد اوّل ابوبکر را صدا زد و گفت رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود درب خود را که به طرف مسجد است را ببند و از مسجد خارج شو ابوبکر گفت اطاعت می کنم؛ سپس معاذ را به سوی عمر فرستاد و از او مثل ابوبکر خواست که به امر حضرت رسول صلی الله علیه واله عمل کند او هم چنین کرد بعد به سراغ حمزه رفت تا این جا که حضرت فرمود شما پیش خودتان خیال نکنید من علی را در مسجد سکونت دادم به خدا سوگند من آنان(ابوبکر و عمر) را خارج نکردم و علی را سکونت ندادم همانا خداوند عزّوجلّ به موسی و برادرش هارون علیه السلام وحی کرد و امر کرد به موسی که در مسجد کسی ساکن نشود و کسی در مسجد ازدواج نکند و داخل نشود مگر هارون و ذرّیه ی او. بدانید همانا علی برای من به منزله ی هارون است برای موسی او برادر من است حلال نیست کسی در مسجد نکاح کند؛ مگر علی و فرزندانش.⁽¹⁾این آیه ی شریفه نیازی به توضیح ندارد. تو خود بخوان حدیث مفصّل از این مجمل.

آیه ی چهل و سوم: <وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ کَبِیر>

آیه ی چهل و سوم: <وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ کَبِیر>⁽¹⁾

به هر صاحب فضیلتی، به مقدار فضیلتش ببخشد! و اگر (از این فرمان) روی گردان شوید، من بر شما از عذاب روز بزرگی بیمناکم!.

علیّ بن إبراهیم رحمة الله ، عن أبی الجارود، عن أبی جعفر علیه السلام ، قال: <وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ> هو علیّ بن أبی طالب علیه السلام ؛ امام باقر علیه السلام می فرماید: مراد از یؤت کل ذی فضل علی بن ابی طالب علیه السلام است.⁽²⁾

الحافظ الحاکم الحسکانی، عن کتاب فهم القرآن، عن جعفر بن محمد علیهما السّلام فی قوله تعالی: <وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ> قال: قال الباقر علیه السلام : هو علیّ بن أبی طالب علیه السلام .⁽³⁾

ابن مردویه، عن ابن عبّاس رحمة الله قال: إنّ المعنی به علیّ بن أبی طالب علیه السلام .⁽⁴⁾

ابن شهرآشوب رحمة الله ، عن أبی الجارود، عن أبی جعفر علیه السلام فی قوله: <وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ>، قال: علیّ بن أبی طالب علیه السلام .⁽¹⁾

مرحوم علّامه ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: معنای این که «خداوند به هر دارای فضلی فضلش را می دهد» و اشاره به این که فقط دین توحید است که افراط و تفریط در روابط اجتماعی راتعدیل می کند.

«و یؤت کل ذی فضل فضله» -«فضل» به معنای زیادت است و این که در جمله ی «کلّ ذی فضلٍ - هر کس که دارای فضل است» فضل به کسی و افرادی نسبت داده شده که دارای فضل هستند خود قرینه ای است بر این که ضمیر، در کلمه ی «فضله» به همان فرد دارای فضل بر می گردد نه به اسم جلاله (اللّه) که بعضی از مفسّران احتمالش را داده اند و فضل و زیادی از امور نسبی است، یعنی وقتی در چیزی تحقّق می یابد که آن چیز با چیز دیگری مقایسه شود و در مقایسه با آن در نظر گرفته شود.

بنابراین، معنای جمله این طور می شود: «و یعطی کل من زاد علی غیره بشی ء من صفاته و اعماله...»، یعنی خدای تعالی به هر کس که صفات و اعمالی بهتر و بیشتر از دیگران دارد، آن سعادت و اجری را که مختصّ به آن زیادت است می دهد، بدون این که حق او را باطل و یا برتری و زیادتش را غصب کند و یا آن را به دیگری که این برتری را ندارد بدهد آن طور که در مجتمعات غیر دینی بشری رفتار می شود. در جوامع بشری هر قدر یک جامعه متمدّن و مترقّی باشد، ممکن نیست به دو طایفه ی مستکبر و مستضعف تقسیم نشود، بشریت از آن روز که در کره ی زمین منزل گزید و از همان اوّلین

روزی که تشکیل اجتماع داد، اجتماعش از دو طایفه ی مستعلای مستکبر قاهر و مستعبد ذلیل مقهور تشکیل شد و هیچ چیز این افراط و تفریط را تعدیل نکرده و نمی کند؛ مگر دین توحید.پس، دین توحید عبارت است از یگانه سنّتی که مولویّت و سیادت را منحصر در خدای سبحان می داند و بین قوی و ضعیف و متقدّم و متأخّر و کبیر و صغیر و سفید و سیاه و مرد و زن مساوات برقرار نموده، مثلاً به بانگ بلند ندا در می دهد: «یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند اللّه اتقیکم» و یا می فرماید: «انی لا اضیع عمل عامل منکم من ذکر و انثی بعضکم من بعض».⁽¹⁾

با توجه به تفسیری که علّامه از آیه به عمل آورد، کامل ترین مصداق این آیه ی شریفه،حضرت امیر علیه السلام است که مجرای عدالت خداوند در بین بندگان خدا است. حضرت هم صاحب فضل است و هم اشاعه دهنده ی آن.

آیه ی چهل و چهارم: <فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی إِلَیْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ یَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَکٌ إِنَّما أَنْتَ نَذیرٌ وَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ وَکیلٌ>

آیه ی چهل و چهارم: <فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی إِلَیْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ یَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَکٌ إِنَّما أَنْتَ نَذیرٌ وَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ وَکیلٌ>⁽²⁾

آیا برخی از آن چه را به تو وحی می شود وا می نهی و به مردم نمی رسانی و سینه ات از آن به تنگ می آید که مبادا بگویند: چرا گنجی بر او فرو فرستاده نشده یا فرشته ای با او نیامده است؟ این چه انتظار بی جایی است که از تو دارند، تو فقط هشداردهنده ای و خدا کارساز و تدبیرکننده ی امور است.

الحافظ الحاکم الحسکانی بإسناده عن زید بن أرقم، قال: إنّ جبرئیل الروح الأمین نزل علی رسول اللّه بولایة علیّ بن أبی طالب عشیّة عرفة فضاق بذلک رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله مخافة تکذیب أهل الإفک و النفاق. فدعا قوما أنا فیهم، فاستشارهم فی ذلک لیقوم به فی الموسم فلم ندر ما نقول له، فبکی النبی صلّی اللّه علیه و اله، فقال له جبرئیل: یا محمد! أ جزعت من أمر اللّه؟ فقال: کلّا یا جبرئیل! و لکن قد علم ربّی ما لقیت من قریش إذ لم یقرّوا لی بالرسالة حتّی أمرنی بجهادهم و أهبط إلیّ جنودا من السماء فنصرونی فکیف یقرّون لعلیّ من بعدی فانصرف عنه جبرئیل فنزل علیه: <فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی إِلَیْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ>؛ جبرییل امین علیه السلام بر رسول خدا صلی الله علیه واله نازل شد تا ولایت حضرت امیر علیه السلام را در شب عرفه به حضرت ابلاغ کند؛ ولی حضرت رسول صلی الله علیه واله از این که این امر توسط منافقین و قریش تکذیب شود سینه اش سنگین شد. پس قومی را که من در میان آنها هستم فراخواند و در این باره با آنان مشورت کرد تا در فصل انجام دهد، پس نمی دانستیم به او چه بگوییم.پس رسول خدا گریست جبرییل علیه السلام به حضرت عرضه داشت ای محمد صلی الله علیه واله آیا از امر خدا جزع می کنی؟ حضرت فرمود نه ای جبرییل ولیکن خداوند می داند وقتی قریش به رسالت من اقرار نکردند تا جایی که خداوند مرا امر به جهاد با آنان کرد و از آسمان لشکریانی ازملائکه فرستاد تا مرا یاری کند، این ها چطور بعد از من می خواهند به ولایت علی اقرار کنند؟ جبرییل علیه السلام برگشت بعد این آیه نازل شد.⁽¹⁾چنان چه خود حضرت در خطبه ی دویست و هفده

نهج البلاغه گلایه ی دردناکی می کند و می فرمایند: اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَعْدِیکَ عَلَی قُرَیْشٍ وَ مَنْ أَعَانَهُمْ فَإِنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوا رَحِمِی وَ أَکْفَئُوا إِنَائِی وَ أَجْمَعُوا عَلَی مُنَازَعَتِی حَقّاً کُنْتُ أَوْلَی بِهِ مِنْ غَیْرِی؛ بار خدایا از تو بر قریش یاری میخواهم که پیوند خویشاوندیم را بریدند، و کار را بر من واژگون گردانیدند و برای ستیز با من فراهم گردیدند در حقّی که از آن من بود نه آنان و بدان سزاوارتر بودم از دیگران.

شأن نزول آیه: از امام صادق علیه السلام نقل شده که پیامبر صلی الله علیه واله به علی علیه السلام فرمود: من از خدا خواسته ام که میان من و تو برادری برقرار سازد و این درخواست قبول شد و نیز خواسته ام که تو را وصیّ من قرار دهد این درخواست نیز اجابت گردید، هنگامی که این سخن به گوش بعضی از مخالفان رسید (از روی عداوت و دشمنی) گفتند به خدا سوگند یک من خرما در یک مشک خشکیده از آن چه محمّد صلی الله علیه واله از خدای خود خواسته بهتر است (اگر راست می گوید) چرا از خدا نخواست فرشته ای برای یاری او بر دشمنان بفرستد و یا گنجی که او را از فقر نجات دهد.⁽¹⁾

آیه ی چهل و پنجم: <وَیَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلا قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیدًا بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ>

آیه ی چهل و پنجم: <وَیَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلا قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیدًا بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ>⁽²⁾

آنها که کافر شدند می گویند: «تو پیامبر نیستی!» بگو: «کافی است که

خداوند، و کسی که علم کتاب (و آگاهی بر قرآن) نزد اوست، میان من و شما گواه باشند!»

آیه ی چهل و ششم: <أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوار>

آیه ی چهل و ششم: <أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوار>⁽¹⁾

آیا ندیدی کسانی را که نعمت خدا را به کفران تبدیل کردند و قوم خود را به سرای نیستی و نابودی کشاندند؟

علیّ بن إبراهیم رحمة الله بإسناده عن أبی عبد اللّه علیه السلام أنّه قال: نحن و اللّه نعمة اللّه التی أنعمها علی عباده و بنا یفوز من فاز؛ امام صادق علیه السلام می فرماید: به خدا سوگند ما آن نعمتی هستیم که خداوند بر بندگان خود بخشیده و به واسطه ی ما به رستگاری می رسند کسانی که به دنبال رستگاری هستند.⁽²⁾

محمّد بن یعقوب رحمة الله بإسناده عن عبد الرحمان بن کثیر قال: سألت أبا عبد اللّه علیه السلام عن قول اللّه: <أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ> و إلی آخر الآیة؟ قال: عنّی بها قریشا قاطبة الذین عادوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلم و نصبوا له الحرب، جحدوا وصیّه علی علیه السلام ؛ از امام صادق علیه السلام از این آیه ی شریفه پرسیدم حضرت علیه السلام فرمود مراد قریش هستند که به جنگ با رسول خدا صلی الله علیه واله برخواسته و وصیّ او علی علیه السلام را انکار کردند.⁽³⁾

امام صادق علیه السلام می فرماید: «طُوبی لِمَن لَم یُبَدِّل نِعمَةَ اللهِ کُفراً طُوبی لِلمُتَحابّین فِی الله؛ خوشا به حال کسانی که فضل خدا را با کفر عوض نمی کنند، خوشا به حال کسانی که برای رضای خدا یک دیگر را دوست دارند.»⁽¹⁾

تبدیل نعمت یکی از کارهای ناپسند و رایج در بین افراد بشر، خصوصاً منافقان است. آن هم نعمتی که تمام شئونات زندگی انسان را در بر دارد نعمت ولایت که خداوند دین خود را با آن کامل کرده و نعمت را به وسیله ی آن تمام کرده است.

عوامل تبدیل نعمت ولایت

عوامل متعدّدی باعث تبدیل و تغییر نعمت ولایت می شود که به بعضی از آن اشاره می شود:امام صادق علیه السلام در روایتی می فرماید: اصول الکفر ثلاثة: الحرص، والاستکبار، والحسد، فأما الحرص فان آدم علیه السلام حین نهی عن الشجرة، حمله الحرص علی أن أکل منها وأما الاستکبار فإبلیس حیث امر بالسجود لآدم فابی، وأما الحسد فابنا آدم حیث قتل أحدهما صاحبه؛ ریشه و اساس کفر سه چیز است اوّل حرص، دوّم استکبار و سوّم حسد؛ امّا حرص، همان رفتن آدم به طرف شجره ی ممنوعه و خوردن از میوه ی آن است؛ اما استکبار این گناه اختصاصی شیطان است وقتی به او امر شد به آدم سجده کند؛ ولی سر باز زد؛ اما حسد گناه اختصاصی فرزندان آدم است که منشأ قتل شد.⁽²⁾

الف: یکی از این عوامل، عامل حرص است. حرص و آز، انسان را وادار به گناه و معصیت می کند انسان را به ورطه نیستی می برد نهایت آن خسران محض است که دچار آن خواهد شد.

ب: عامل دوّم عامل کبر است. استکبار یعنی طلب کفر کردن است. انسان گاهی اوقات متوجّه رفتار و اقوال خود نیست در راه رفتن و حرف زدن با یک حالت تبختر عمل می کند دیگران او را متکبّر می بینند؛ ولی استکبار آن است که شخص می داند متکبّر است و این تکبّر را طلب می کند. همان کاری که شیطان انجام داد. این کار سر از فساد در خواهد آورد. خداوند در قرآن آخرت را از آن کسانی می داند که اهل برتری طلبی و بزرگ بینی نیستند <تلک الدار الآخرة للذین لا یریدون فی الارض علوا و لا فسادا>.⁽¹⁾

ج: عامل بعدی عامل حسد است. انسان وقتی دستش از بعضی نعمت ها کوتاه است از طرفی این نعمت در دست دیگران می بیند، چون خود فاقد آن نعمت است آرزوی زوال آن نعمت را برای دیگری می کند تا جایی که حاضر می شود به طرف صدمه ی مالی و جانی بزند و او را به مخاطره بیندازد کاری که قریش با خاندان پیامبر صلی الله علیه واله کردند <أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَی مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنَا آلَ إِبْرَاهِیمَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیْنَاهُمْ مُلْکًا عَظِیمًا>؛ «بلکه به مردم برای آن چه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده رشک می ورزند در حقیقت ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان ملکی بزرگ بخشیدیم».⁽²⁾حسد گناه اختصاصی ابنای آدم در زمین

است آتش تمام فتنه ها حسادت است. این حسادت است که راه ولایت را تغییر داد و مسیر بشریّت را دست خوش تحریف کرد این حسادت است که در کربلا آتش به پا کرد.

شیطان با سه حربه ی خیلی سنگین به جنگ با انسان آمد تمام قدرت خود را معطوف کرده تا با این سه حربه، انسان را از رسیدن به کمال محروم کند. با سه گناه اختصاصی خود، آدم علیه السلام و ابنای آدم، بر سر صراط مستقیم که صراط ولایت است کمین کرده، مسیرشان را تغییر داده و باعث تغییر نعمت به نقمت می شود. خداوند علّت تبدیل نعمت ولایت را کفر بیان می کند. کفری که شالوده ی آن این سه چیز است که بیان کردیم. فرجام چنین کسانی که عامداً نعمت را به نقمت تبدیل کردند جز سرای نیستی و بیچارگی و عذاب الهی چیزی نخواهد بود.

آیه ی چهل و هفتم: <فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ>

آیه ی چهل و هفتم: <فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ>⁽¹⁾

پس آن چرا نمی دانید از اهل ذکر بپرسید.

عن علی بن حسان، عن عبد الرحمان بن کثیر، قال: قلت لأبی عبد اللّه علیه السلام <فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ> الآیة قال: الذکر محمّد صلّی اللّه علیه و اله و نحن أهله المسئولون؛ امام صادق علیه السلام می فرمایند: ذکر رسول خداست و ما اهل او هستیم.⁽²⁾

الحافظ الحاکم الحسکانی بإسناده عن الحارث قال: سألت علیّا عن هذه

الآیة <فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ>؟ فقال:و اللّه إنّا لنحن أهل الذکر، نحن أهل العلم، و نحن معدن التأویل و التنزیل و لقد سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول أنا مدینة العلم و علیّ بابها فمن أراد العلم فلیأته من بابه؛ از حضرت امیر علیه السلام نقل شده است که درباره ی سؤال از این آیه، حضرت فرمود به خدا سوگند همانا ما اهل ذکر هستیم ما اهل علم هستیم ما معدن تأویل و تنزیل هستیم هر آینه، از رسول خدا صلی الله علیه واله شنیدم که فرمود من شهر علم هستم و علی علیه السلام در آن. پس هرکس اراده ی علم دارد باید از در آن وارد شود.⁽¹⁾

تعریف ذکر

راغب در« مفردات» می گوید: ذکر، دو معنی دارد گاهی به معنی حفظ و گاهی به معنی یادآوری است؛البتّه این یادآوری ممکن است به وسیله ی دل بوده باشد (که ذکر درونی و باطنی محسوب می شود) و ممکن است به وسیله ی زبان باشد (که ذکر لفظی محسوب می گردد) و اگر می بینیم به قرآن، ذکر گفته شده است به خاطر همان است که حقایقی را بازگو می کند⁽²⁾.

مصداق ذکر

خداوند متعال هم قرآن را ذکر معرفی می کند <ذلِکَ نَتْلُوهُ عَلَیْکَ مِنَ الْآیاتِ وَ الذِّکْرِ الْحَکیمِ>⁽³⁾و هم وجود مقدّس رسول خدا صلی الله علیه واله را « فذکر انما انت

مذکِّر»⁽¹⁾لذا اهل بیت علیهم السلام ، اهل ذکر هستند یعنی اهل قرآن و حاملان قرآن و اهل رسول خدا صلی الله علیه واله هستند. اهل بیت علیهم السلام مرجع تمام عرصه ها برای مسلمین هستند. هر جا که به بن بست برخورد کردند باید به اهلش که اهل بیت علیهم السلام باشند رجوع شود.این که اهل بیت علیهم السلام معدن اسرار و علوم الهی هستند بر کسی پوشیده نیست؛حتّی دشمنان اهل بیت علیهم السلام هم به این موضوع اقرار دارند سرّ این که خداوند فرمود اهل ذکر نه اهل علم، این است که می خواهد بفرماید متذکّر اهل علم باشید در حقیقت تذکّری است برای امّت رسول خدا صلی الله علیه واله و یادآوری می کند اهل ذکّر یعنی اهل علمی که شما باید متوجّه آنان باشید شاهد بر این مطلب فذکّر انما انت مذکِّر است.آیه ی چهل و هشتم: <وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَیْنِ أَحَدُهُما أَبْکَمُ لا یَقْدِرُ عَلی شَیْ ءٍ وَ هُوَ کَلٌّ عَلی مَوْلاهُ أَیْنَما یُوَجِّهْهُ لا یَأْتِ بِخَیْرٍ هَلْ یَسْتَوی هُوَ وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقیم>⁽²⁾

خداوند مثالی (دیگر) زده است: دو نفر را، که یکی از آن دو، گنگ مادرزاد است و قادر بر هیچ کاری نیست و سربار صاحبش است او را در پی هر کاری بفرستد، خوب انجام نمی دهد؛ آیا چنین انسانی، با کسی که امر به عدل و داد می کند و بر راهی راست قرار دارد، برابر است؟

عن ابن شهرآشوب، عن حمزه بن عطاء، عن أبی جعفر علیه السلام فی قوله تعالی: <هَلْ یَسْتَوِی هُوَ وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ> الآیة. قال: هو علیّ بن أبی طالب علیه السلام و هو علی صراط مستقیم؛ امام باقر علیه السلام می فرماید مراد از من یامر بالعدل علی بن

ابی طالب علیه السلام است و اوست که صراط مستقیم است.⁽¹⁾و أیضا أخرج المیر محمّد صالح الترمذی (الحنفی) عن الحافظ ابن مردویه فی هذه الآیة الکریمة قال: نزل فی أمیر المؤمنین علیّ (کرّم اللّه وجهه).⁽²⁾و أیضا لما روی أبو عبد اللّه الحسین بن جبیر فی کتاب (نخب المناقب) حدیثا مسندا عن حمزة بن عطاء، عن أبی جعفر علیه السلام فی قوله تعالی: <هَلْ یَسْتَوِی هُوَ وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ> الآیة. قال: هو علیّ بن أبی طالب علیه السلام «یأمر بالعدل و هو علی صراط المستقیم».⁽³⁾

خداوند در این آیه ی شریفه، انسان کافر و مؤمن را به دو مردی تشبیه کرده است و آن این که دو مرد یکی ابکم، (یعنی گنگ و لال از شکم مادر بیرون آمده است و طبیعی است وقتی انسانی پا به عرصه ی وجود می گذارد لا تعلمون شیئا؛ هیچ چیزی نمی داند به برکت حواس پنج گانه علم اکتسابی به دست می آورد و با تجربه، با امور زندگی خود آشنا می شود؛ پس اگر هر یک از این حواس ما کارایی نداشته باشد و عمل نکند در آن بخش با مشکل اساسی مواجه خواهد شد چنین شخصی قادر نیست که کارش را درست پیش ببرد علاوه بر این کَلّ بر پدر و مادر و یا مولای خود و وبال گردن آنان خواهد بود هم کار را به درستی انجام نمی دهد هم زحمت برای دیگران است.) و دیگری، مردی است طرف مقابل او ولی اوصاف او را بیان نمی کند؛ بلکه او را مفروض می گیرد یعنی در ذهن خود می گوییم پس نقطه ی مقابل این شخص، کسی است که از همه ی نعمت های کسب علم برخوردار است

بعد در ادامه می فرماید آیا این دو شخص یعنی شخص ابکم و شخص مفروضی که سالم است برابر هستند؟ استفهام، استفهام انکاری است یعنی قطعاً چنین نیست در ادامه به ثمره ی مثال می پردازد و می فرماید آن شخص مفروض ما، یامر بالعدل است یعنی همه ی کارها را به درستی انجام می دهد هم خود بر صراط مستقیم است یعنی به خاطر سلامتش درست عمل می کند و هم دیگران را امر و توصیه به عدل می کند. آری حال انسان کافر و مؤمن چنین است. یکی جاهل و پر از اشتباه و راه های غلط رفته و دیگری مصون از هرگونه خطا و اشتباهی. همیشه باید در هر موضوعی کامل ترین مصداق آن را مد نظر داشته باشیم و به راستی چه کسی جز حضرت امیر علیه السلام است که هم صراط باشد و هم عادل باشد؟؛ بلکه به خاطر شدّت عدل، صفت عدالت به خود گرفته و عین عدل باشد؛ امّا آن کافرانی که چشم روی حقیقت بسته و حقیقت را انکار کردند نه صراطی می شناسند و نه عدالتی. اگر عدالت داشتند ولایت را در موضع خود قرار می دادند و دیگران را هم توصیه به رعایت عدالت می کردند و این طور مسیر بشریت را عوض نمی کردند.

آیه ی چهل و نهم: <إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ الآیة>

آیه ی چهل و نهم: <إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ الآیة>⁽¹⁾

خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می دهد و از فحشا و منکر و ستم، نهی می کند.خداوند به شما اندرز می دهد، شاید متذکّر شوید.

العیّاشی رحمة الله ، عن سعد، عن أبی جعفر علیه السلام <إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ> قال: یا سعد إنّ اللّه یأمر بالعدل و هو محمّد و الإحسان و هو علیّ و إیتاء ذی القربی و هو قرابتنا، أمر العباد بمودّتنا و ایتائنا و نهاهم عن الفحشاء و المنکر من بغی علی أهل البیت و دعا إلی غیرنا؛ عیّاشی به نقل از امام باقر علیه السلام حضرت فرمود ای سعد همانا خداوند امر به عدالت کرد مراد از عدالت محمد صلی الله علیه واله و مراد از احسان، علی علیه السلام و ایتاء ذی القربی ما هستیم خداوند بندگان خویش را امر به دوستی ما کرد و آنان را نهی کرد از فحشا و منکر که همان ظلم به ما اهل بیت است.⁽¹⁾

علی بن إبراهیم، قال: و قوله <إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ> الآیة العدل شهادة أن لا إله إلّا اللّه و أنّ محمّدا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و الإحسان أمیر المؤمنین و الفحشاء و المنکر و البغی، فلان و فلان و فلان؛ مراد از عدل شهادتین و منظور از احسان، امیرالمؤمنین و منظور از فحشا، منکر و بغی.... است.⁽²⁾

عدل: یعنی قرار دادن هر چیزی در جایی که باید قرار بگیرد.با این تعریف باید گفت عدالت و عدالت ورزی یک تکلیف است که همه باید آن را انجام دهند؛ امّا احسان یعنی عطا و خوبی بیش از حدّ انتظار؛ لذا حضرت امیر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: العدل الانصاف و الاحسان التفضل؛ عدل انصاف است و احسان تفضل.

در حقیقت این آیه ی شریفه، به عدالت که جامع همه ی خیرات است

در باب نظام اجتماعی اشاره می کند. عدالت، جامعه را از انحطاط و هرج و مرج حفظ می کند. قوام جامعه به عدالت است آن هم در تمام عرصه ها. تقسیم عادلانه ثروت، مقتصد بودن جامعه اسلامی و هم چنین در عرصه های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی. وقتی جامعه روی عدالت را به خود ببیند زمینه ای می شود که احسان که مرتبه ی بالاتری از عدالت است شکوفا شود و افراد جامعه رغبت بیشتری به احسان که همان تفضّل بیش از انتظار است از خود نشان دهند. در این آیه ی شریفه، طبق حدیث شریفی که ذیل آن آمده حضرت رسول صلی الله علیه واله عدالت است که خداوند امر می کند به پیروی از آن. آن هم در همه ی عرصه ها. وقتی این کار به درستی انجام پذیرد، خداوند از باب تفضّل و احسان حضرت امیر علیه السلام را به جامعه ی بشریت هدیه می دهد؛ امّا هزاران افسوس که جامعه ی بشری کفران نعمت کرده و قدر این احسان بی بدیل خداوند را ندانست.

آیه ی پنجاهم: <إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ>

آیه ی پنجاهم: <إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ> ⁽¹⁾

العیّاشی رحمة الله ، عن الفضیل بن یسار، عن أبی جعفر علیه السلام <إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ> قال: یهدی إلی الولایة.⁽²⁾

محمّد بن یعقوب رحمة الله ، عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن إبراهیم بن عبد الحمید، عن موسی بن اللیل النمیریّ، عن العلاء بن سیابة، عن

أبی عبد اللّه علیه السلام فی قوله تعالی: <إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ>، قال علیه السلام : یهدی إلی الإمام.⁽¹⁾

آیه ی پنجاه و یکم: <إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا>

آیه ی پنجاه و یکم: <إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا>⁽²⁾

الحافظ الحاکم الحسکانی حدّثنا أبو محمّد الاصبهانی، قال: أخبرا أبوعبداللّه جعفر بن محمّد بن الحسین الخزّاز، حدّثنا الحسین بن إبراهیم الحمیری، حدّثنا القاسم بن خلیفة، حدّثنا حمّاد بن سوار، عن عیسی بن عبد الرحمان، عن علیّ بن الحزور، عن أبی مریم، عن عمّار بن یاسر، قال سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلم: یقول لعلیّ یا علیّ! إنّ اللّه زیّنک بزینة لم یزیّن العباد بأحسن منها بغضّ إلیک الدنیا و زهدک فیها و حبّب إلیک الفقراء فرضیت بهم أتباعا و رضوا بک إماما الحدیث.⁽³⁾

عن عبد اللّه بن مسعود فی قوله تعالی: <إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَها>، قال:زینة الأرض الرجال و زینة الرجال علیّ بن أبی طالب.⁽⁴⁾

آیه ی پنجاه و دوم: <هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِی بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ>

آیه ی پنجاه و دوم: <هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِی بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ>⁽¹⁾

محمّد بن یعقوب رحمة الله بإسناده عن مولأنّا أبی الحسن موسی بن جعفر علیهما السّلام فی قول اللّه عزّ و جلّ: <هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ> الآیة، قال: <ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ> علیّ علیه السلام ، <وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِی> الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السّلام.⁽²⁾

عن ابن شاذان بإسناده عن أبی هریرة، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: إنّ اللّه خلق فی السماء الرابعة مائة ألف ملک، و فی السماء الخامسة ثلاثمائة ألف ملک، و خلق فی السماء السابعة ملکا رأسه تحت العرش و رجلاه تحت الثری، و ملائکة أکثر من ربیعة و مضر، و لیس لهم طعام و لا شراب إلّا الصلاة علی أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب و محبّیه، و الاستغفار لشیعته المذنبین و موالیه.⁽³⁾

آیه ی پنجاه و سوم: <وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلی صِراطِ الْحَمِیدِ>

آیه ی پنجاه و سوم: <وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلی صِراطِ الْحَمِیدِ>⁽⁴⁾

محمّد بن یعقوب رحمة الله بإسناده عن أبی عبد اللّه علیه السلام فی قوله تعالی: <وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ> الآیة، قال:ذلک جعفر و حمزة و سلمان و أبوذر و المقداد بن الأسود و عمّار، هدوا إلی أمیر المؤمنین علیه السلام .⁽⁵⁾

قال علی بن إبراهیم: قوله: <وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ> قال: التوحید و الإخلاص <وَ هُدُوا إِلی صِراطِ الْحَمِیدِ> قال:إلی الولایة علیه السلام .⁽⁶⁾

آیه ی پنجاه و چهارم: <وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلی صِراطِ الْحَمِیدِ>

آیه ی پنجاه و چهارم: <وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلی صِراطِ الْحَمِیدِ>⁽¹⁾

و به سوی سخنان پاکیزه هدایت می شوند و به راه خداوند شایسته ستایش، راهنمایی می گردند.

محمّد بن یعقوب رحمة الله بإسناده عن أبی عبد اللّه علیه السلام فی قوله تعالی: <وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ> الآیة، قال:ذلک جعفر و حمزة و سلمان و أبوذر و المقداد بن الأسود و عمّار، هدوا إلی أمیر المؤمنین علیه السلام ؛ امام صادق علیه السلام می فرماید: کسانی که هدایت شدند جعفر، حمزه، سلمان، ابوذر و عمّار بودند که به سوی امیرالمؤمنین علیه السلام و ولایتش هدایت شدند.⁽²⁾

قال علی بن إبراهیم: قوله: <وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ> قال: التوحید و الإخلاص (وَ هُدُوا إِلی صِراطِ الْحَمِیدِ) قال:إلی الولایة علیه السلام ؛ در تفسیر قمّی هدایت به قول طیّب را توحید و هدایت به سوی صراط حمید ولایت حضرت امیر علیه السلام است.⁽³⁾

با توجّه به آیات قبل از این آیه،که درباره ی احوال بهشتیان است، در این آیه هم به یکی دیگر از احوالات شان که نوع گفتارشان است اشاره می کند و می فرماید کلام شان طیّب و پاک است چیزی از دهان شان که باعث ایجاد نفرت، ناراحتی، غم و اندوه و امثال آن باشد، خارج نمی شود. خداوند این گونه سخن گفتن مؤمنان در بهشت را هدایت آنان می داند. به عبارتی زمینه ی رسیدن به این مقام که قولی از آنان خارج نشود مگر قول طیّب در

این دنیا برای شان فراهم شد. چون بهشت مقصد نهایی مؤمن است. دیگر معنا ندارد بگوییم در بهشت هدایت شدند؛ بلکه این هدایت قبلا صورت گرفته است. مراد از قول طیّب؛ بنابر روایات و نظر مفسّران، قول توحید است یعنی جز برای خدا و گفتار خدا چیزی بر زبان شان جاری نمی شود. مؤمنانی که جایگاه ابدی شان بهشت است در دنیا احوال شان چنین است. به عبارتی اهل بهشت در این دنیا بهشتی شده؛ سپس وارد آن می شوند جای بهشتی شدن این دنیا است. صراط حمید، یعنی راه خداوند ستوده شده، یا صفت برای خود صراط باشد یعنی نفس راه ستودنی است در هر حال با توجّه به بیاناتی که در آیات سابق ارائه شد یکی از مصادیق صراط، حضرت امیر علیه السلام است.؛ لذا هر کس دارای این خصوصیّت باشد، یعنی هدایت به قول طیّب و صراط حمید شود رستگار خواهد شد هم چنین بیان شد وقتی فضیلتی به صورت مطلق بیان می شود به مصداق کاملخود انصراف دارد. حضرت علیه السلام مصداق برتر و کامل این آیه ی شریفه است که دیگران با تأسّی به حضرتش در جایگاه ابدی منزل می کنند.

آیه ی پنجاه و پنج: <وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِیرا>

آیه ی پنجاه و پنج: <وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِیرا>⁽¹⁾

و ما به موسی کتاب (آسمانی) دادیم و برادرش هارون را یاور او قرار دادیم.

قال أبو بکر الشیرازی فیما نزل من القرآن فی أمیر المؤمنین علیه السلام عن مقاتل، عن عطاء فی قوله تعالی:<وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِیراً>

کان فی التوراة: یا موسی! إنّی اخترت لک وزیرا هو أخوک یعنی هارون، لأبیک و أمّک کما اخترت لمحمد صلّی اللّه علیه و اله و سلم علیّا هو أخوه و وزیره و وصیّه و الخلیفة من بعده، طوبی لکما من أخوین، و طوبی لهما من أخوین، علیّا أبو السبطین الحسن و الحسین و محسن الثالث من ولده علیهم السّلام، کما جعلت لأخیک هارون شبّرا و شبیرا و مبشّرا؛ خداوند در تورات خطاب به حضرت موسی علیه السلام فرمود: ای موسی همانا من برای تو وزیری اختیار کردم و او برادر تو یعنی هارون است همان طور که برای محمد صلی الله علیه واله اختیار کردم علی را تا برادر، وزیر، وصی و خلیفه ی بعد او باشد.خوشا به حال شما دو برادر و خوشا به حال آن دو برادر فرزندان علی علیه السلام ، حسن، حسین و محسن علیه السلام سوّمی از آنان است چنان چه برای برادر تو هارون شبّر و شبیر و مبشّر را قرار دادم.⁽¹⁾

سابقاً بیان شد که آیات قرآن کریم قابلیّت جَری و تطبیق دارند یکی از آیات، همین آیه ی شریفه است که جرَی و تطبیق بر حضرت رسول صلی الله علیه واله و حضرت امیر علیه السلام می شود. حضرت موسی علیه السلام یک معجزه نداشت این که خصوص کتاب را بیان می کند هدفی را دنبال می کند و آن این که همان طور ما به موسی علیه السلام کتاب دادیم به رسول خود ختمی مرتبت هم کتاب دادیم. همان طور که برادرش را وزیر او قرار دادیم، برادر او، علی علیه السلام را هم ما وزیر قرار دادیم. حدیث منزلت که مورد اتفاق فریقین است، گواه همین است. با این تفاوت که حضرت موسی علیه السلام وزارت برادرش هارون را از خداوند مسئلت کرد: <وَ اجعَل لِی وَزِیراً مِن أَهلِی هارُونَ أَخِی اشدُد بِهِ أَزرِی وَ أَشرِکهُ فِی أَمرِی>؛ «برادرم هارون را

وزیر من قرار ده و او را در امر رسالتم مشارکت ده».⁽¹⁾؛ اما درباره وزارت حضرت امیر علیه السلام نه تنها خود حضرت رسول مسئلت نکرد و خداوند امر به این مسئله کرد؛ بلکه حضرت رسول صلی الله علیه واله از ترس این که مردم وصایت حضرت امیر علیه السلام را نپذیرند، در ابلاغ آن تردید داشت؛ لذا خداوند امر فرمود: بلّغ ما انزل الیک. دلیل ترس حضرت هم این است که در ادامه خداوند می فرماید: والله یعصمک من الناس، نترس خداوند تو را از شرّ مردم حفظ می کند.

در مورد وزیر هم بگوییم که وزیر: از مادّه ی وزر به معنای حمل اثقال است. وزیر سلطان کسی که بار سنگین مملکت که در عهده مالک است بر خود بار میکند.

آیه ی پنجاه و ششم: < وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ>

آیه ی پنجاه و ششم: < وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ>⁽²⁾

و برای من در میان امّت های آینده، زبان صدق (و ذکر خیری) قرار ده.

علی بن إبراهیم فی قوله: <وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ> قال: هو أمیر المؤمنین علیه السلام .⁽³⁾

روی علّامة الهند عبید اللّه بسمل بإسناده عن أبی عبد اللّه جعفر الصادق بن محمّد الباقر علیهما السّلام فی قوله تعالی: <وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ>، قال: هو علیّ بن أبی طالب، عرضت ولایته علی إبراهیم علیه السلام . فقال: اللهمّ اجعله من ذرّیّتی، ففعل اللّه ذلک؛ امام باقر علیه السلام می فرماید مصداق لسان صدق علی

بن ابی طالب علیه السلام است که ولایتش بر حضرت ابراهیم علیه السلام عرضه شد و او هم از خداوند مسئلت کرد که خداوندا او را از ذرّیه ی من قرار دهد و خداوند هم دعای او را مستجاب کرد و حضرت را از ذرّیه ی او قرار داد.⁽¹⁾

لسان صدق، یعنی زبانی که گویای حقایق باشد همان طور که حضرت ابراهیم علیه السلام مردم را به توحید و یگانگی فرا می خواند دوست داشت در ذرّیه ی او هم کسی باشد که این خصوصیت را داشته باشد. نام حضرت ابراهیم علیه السلام 69 مرتبه در 25 سوره وارد شده است و این نشان دهنده ی جایگاه عظیم و رفیع این پیامبر الهی است یکی از صفاتی که ایشان داشت صفت صداقت است تا جایی که خداوند به پیامبر صلی الله علیه واله دستور می دهد که از ابراهیم که صدیق است یاد کن <وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِبْراهِیمَ إِنَّهُ کانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا>؛ «و یاد کن ابراهیم را در کتاب خود که همانا او پیامبری بسیار راست گو و صادق بود»⁽²⁾چون ایشان خود آراسته به صداقت بود تا جایی که این عملش مورد رضای خداوند بود؛ لذا از خداوند همین نعمت را برای ذرّیهی خود مسئلت می کند و خداوند هم دعوت او را اجابت می کند.

آیه ی پنجاه و هفتم: <فَلَمَّا أَتاها نُودِیَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یا مُوسی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ>

آیه ی پنجاه و هفتم: <فَلَمَّا أَتاها نُودِیَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یا مُوسی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ>⁽³⁾

هنگامی که به سراغ آتش آمد، از کرانه ی راست درّه، در آن سرزمین پر

برکت، از میان یک درخت ندا داده شد که: «ای موسی! منم خداوند، پروردگار جهانیان .

أبو القاسم جعفر بن محمّد بن قولویه فی کامل الزیارات، قال: حدّثنی محمّد بن الحسن بن علیّ بن مهزیار، عن أبیه، عن جدّه علی بن مهزیار، عن حسین بن ربعی، قال: قال أبو عبد اللّه علیه السلام : (شاطِئِ الْوادِ الْأَیْمَنِ) الذی ذکر اللّه تعالی فی کتابه هو الفرات، والبقعة المبارکة هی کربلاء و الشجرة هی محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلم؛ امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: منظور از شاطی وادی ایمن که در کتاب خداوند ذکر شده است، فرات است و مراد از بقعه ی مبارکه، کربلا و شجره حضرت محمد صلی الله علیه واله است.⁽¹⁾

موسی کلیم الله علیه السلام برای یافتن آتش حرکت کرد در این اثنا ندایی شنید به طرف صدا رفت این اتّفاق در وادی مقدّسی اتفاق افتاده است که در آن بقعه ی مبارکی بوده است به درختی رسید که صدا از آن درخت صادر شده بود؛ امّا این که چرا این ندا از درخت صادر شد، با توجّه به این که آغاز نبوت موسی کلیم علیه السلام از این زمان و بعد شنیدن این ندای ملکوتی بوده است می توان چنین گفت که آن درخت، مظهر نبوت است که درتفسیر به پیامبر اکرم صلی الله علیه واله تعبیر شده است کما این که در صلوات خاصّه ی ماه شعبان المعظم وارد است: اللهم صل علی محمد و آل محمّد شجرة النبوة، وجود مقدّس حضرت رسول صلی الله علیه واله را درخت نبوّت معرفی می کند نبیّ کارش إنبای از غیب است و از طرفی ندا و صدا باید دارای مخرجی باشد و از جایی

صادر شود ظهورش به این شکل بوده است که از شجره ی نبوّت این صدا ظهور و بروز پیدا کرده است. مرحوم علّامه ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: این سخن و ندا قایم به خداوند بوده نه درخت، کما این که کلام ما قایم به متکلّم است و این درخت حجابی بوده است که خداوند از ورای حجاب با موسای کلیم صحبت کرد⁽¹⁾. با این بیان علّامه، درخت نبوّت حجابی بوده است که خداوند از ورای آن سخن گفت: وما کان لبشر أن یکلمه الله إلا وحیا أو من ورای حجاب أو یرسل رسولا فیوحی بإذنه ما یشاء إنه علی حکیم وَ ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْیاً؛ و هرگاه به انسان (غافل و بی خبر) نعمت دهیم، روی می گرداند و به حال تکبّر از حق دور می شود؛ ولی هرگاه مختصر ناراحتی به او رسد، تقاضای فراوان و مستمرّ (برای بر طرف شدن آن) دارد⁽²⁾محتوای این ندا هم چیزی جز توحید نیست. در سوره ی ابراهیم هم خداوند وجود مقدّس پیامبر صلی الله علیه واله را تشبیه به شجره ی طبیّه کرده است هر درختی متشکل از ریشه، تنه، شاخه، برگ و ثمره است.

عَنْ ابی حمزة الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِیجَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) أَنَا أَصْلُهَا وَ عَلِیٌّ فَرْعُهَا وَ الْأَئِمَّةْ (أَغْصَانُهَا وَ عِلْمُنَا ثَمَرُهَا وَ شِیعَتُنَا وَرَقُهَا یَا أَبَا حَمْزَهَ هَلْ تَرَی فِیهَا فَضْلًا قَالَ قُلْتُ لَا وَ اللَّهِ مَا أَرَی فِیهَا فَضْلًا قَالَ فَقَالَ یَا أَبَاحَمْزَه وَ اللَّهِ إِنَّ الْمَوْلُودَ یُولَدُ مِنْ شِیعَتِنَا فَتُورِقُ وَرَقَهْ مِنْهَا وَ یَمُوتُ فَتَسْقُطُ وَرَقَهْا.

پیامبر صلی الله علیه واله ابوحمزهثمالی از امام باقر علیه السلام روایت میکند که فرمود:

رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: «من اصل و ریشهی آن درخت هستم و علی علیه السلام تنهی آن و امامان (شاخه های آن و دانش ما، میوهی آن و شیعیان ما برگهای آن هستند. ای ابوحمزه! آیا در این درخت زیادتی میبینی»؟ گفتم: «خیر، به خدا سوگند که زیادتی در آن نمیبینم»! امام علیه السلام فرمود: «ای ابوحمزه! به خدا قسم! هر نوزاد مؤمنی که به دنیا میآید، برگی به آن درخت افزوده میشود و چون بمیرد، برگی از آن میافتد».⁽¹⁾

پیام این آیه ی شریفه توحید، نبوت و ولایتی است که در نبوّت حضرت وجود دارد و جریان و سریان آن هم در وجود مقدس حضرت امیر علیه السلام و ائمه هدی علیهم السلام است.

آیه ی پنجاه و هشتم: <قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُما سُلْطاناً فَلا یَصِلُونَ إِلَیْکُما بِآیاتِنا أَنْتُما وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغالِبُونَ>

آیه ی پنجاه و هشتم: <قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُما سُلْطاناً فَلا یَصِلُونَ إِلَیْکُما بِآیاتِنا أَنْتُما وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغالِبُونَ>⁽²⁾

فرمود: «به زودی بازوان تو را به وسیله ی برادرت محکم (و نیرومند) می کنیم و برای شما سلطه و برتری قرار می دهیم و به برکت آیات ما، بر شما دست نمی یابند شما و پیروان تان پیروزید» .

الحافظ الحاکم الحسکانی بإسناده عن أنس: عن النبی صلّی اللّه علیه و آله و سلم: قال: بعث النبی مصدّقا إلی قوم، فعدوا علی المصدّق فقتلوه فبلغ ذلک النبی صلّی اللّه علیه و اله و سلم فبعث علیّا، فقتل المقاتلة و سبی الذریة، فبلغ ذلک النبی صلّی اللّه علیه و اله و سلم فسره، فلمّا بلغ علیّا أدنی المدینة تلقّاه

رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلم فاعتنقه و قبّل بین عینیه و قال: بأبی أنت و أمّی من شدّ اللّه عضدی به کما شدّ عضد موسی بهارون؛ حکیم الحسکانی با سلسله خود عن انس: عن رسول الله صلی الله علیه واله : فرمود: پیامبر صلی الله علیه واله برای قومی مؤمنی فرستاد و آنها با او دشمنی کردند و او را کشتند، پس پیامبر صلی الله علیه واله ، علی علیه السلام را فرستاد با آنان مقاتله کرد و آنان را کشت وقتی حضرت برگشت و به نزدیک ترین شهر رسید. رسول خدا صلی الله علیه واله او را ملاقات کرد و او را در آغوش گرفت و بین چشمانش را بوسید و فرمود: پدر و مادرم فدای تو باد که خداوند بازوی مرا با تو تقویت کرد هم چنان که موسی علیه السلام را با بازوی هارون تقویت کرد.⁽¹⁾

یکی از نعمت های خداوند، دست است که به وسیله ی آن انسان کارها و امور خود را انجام می دهد نداشتن دست، زندگی را بر انسان دشوار می کند و انسان را کَلّ و موجب وبال بر دیگران می شود. قدرت دست انسان در بازوان اوست به وسیله ی قدرتی که در بازوی انسان است انسان قادر بر انجام کاری می شود.در این آیه ی شریفه خداوند هارون را به بازوی پرتوان و قدرتمند موسی علیه السلام تشبیه می کند که قدرت و قوت موسی علیه السلام را دو چندان کرده و موجب سهولت کار موسی علیه السلام در امر رسالت می شود.

قوام سلطنت به قدرت است. تقویت موسی به وسیله ی هارون و تشبیه به بازو، کنایه از قدرت است که زمینه را برای سطلنت موسی فراهم می کند سلطنتی که فرعون را یارای رسیدن به آن و در عرض موسی قرار گرفتن را ندارد و فرجام آن را هم خداوند پیروزی موسی علیه السلام می داند.

همان طور که در حدیث منزلت بیان شد، حضرت امیر علیه السلام برای پیامبر صلی الله علیه واله به منزله هارون است برای موسی. در قرآن هر کجا که خداوند به داستان حضرت موسی علیه السلام اشاره می کند، هارون را هم کنار ایشان ذکر می کند. با توجّه به حدیث شریف منزلت و جّری و تطبیق این آیه ی شریفه بر حضرت رسول صلی الله علیه واله و امیر المؤمنین علیه السلام ، خداوند حضرت امیر علیه السلام را بازوی پیامبر قرارداده و ایشان را در امر رسالت به وسیله ی برادرش علی علیه السلام تقویت کرده و سلنطت ماندگار به حضرت شان بخشیده است. فرجام این قدرت سلطنتی است که یرثها عبادی الصالحون. میراث دار ولایت و قدرت الهی هم کسی نیست جز وجود مقدس امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف.

آیه ی پنجاه ونهم: <وَ لَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ>

آیه ی پنجاه ونهم: <وَ لَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ>⁽¹⁾

همانا ما گفتار خود (قرآن) را پیاپی به آنان (مشرکان) رساندیم، باشد کـه آنـان پند پذیر شوند. .

محمّد بن العبّاس رحمة الله بإسناده عن حمران، عن أبی عبد اللّه علیه السلام فی قوله عزّ و جلّ: <وَ لَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ>، قال: امام بعد امام.⁽²⁾

و یؤیّده ما رواه الشیخ محمّد بن یعقوب رحمة الله بإسناده عن عبد اللّه بن جندب، قال: سألت أبا الحسن علیه السلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: <وَ لَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ>، قال: إمام إلی امام.⁽³⁾

و روی أیضا محمّد بن العبّاس رحمة الله و معنی قوله: <وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ> و هو القول فی الإمامة أی جعله متّصلا من إمام إلی امام من لدن آدم إلی قائم صلوات اللّه علیهم؛... مراد از قول خداوند که فرمود قول خود را پیاپی فرستادیم، قول در امامت است که متّصلاً امام بعد امام از حضرت آدم علیه السلام تا حضرت فرستادیم.⁽¹⁾

آیه ی شصتم: <أنا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون>

آیه ی شصتم: <أنا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون>⁽²⁾

همانا ما خود قرآن را نازل کردیم و خود از آن محافظت می کنیم.

<إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ>؛ فی کتاب المناقب لابن شهر آشوب بعد أن ذکر قوله تعالی: <فَسْئَلُوا أَهْلَ اَلذِّکْرِ> ثم قوله تعالی: <إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ>: تفسیر یوسف القطان و وکیع بن الجراح و إسماعیل السریّ و سفیان الثوری أنه قال الحارث: سألت أمیر المؤمنین علیه السلام عن هذه، قال: و اللّه إنا لنحن أهل الذکر، نحن أهل العلم، نحن معدن التأویل و التنزیل؛ حضرت امیر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمود: به خداوند سوگند همانا ما اهل ذکر و اهل علم و ما معدن تأویل و تنزیل هستیم.⁽³⁾

خداوند در این آیه ی شریفه با تأکیداتی بیان می فرماید که ما ذکر (قرآن) را نازل کردیم و خود از آن محافظت می کنیم.

امّا چگونگی محافظت آن نیاز به توضیح دارد که بیان می کنیم. اوّل

این که قرآن معجزه ی پیامبر صلی الله علیه واله است و معجزه را از این بابت معجزه می گویند که مردم عاجز در تصرّف آن هستند و هیچ تغییری را نمی توانند در آن ایجاد کنند. معجزه، از مصدر «اعجاز»، مشتق از ریشه ی ثلاثی مجرّد «عجز»، به معنای: درماندگی، ناتوانی و نیز پایان هر چیز است.⁽¹⁾اعجاز، به معنای: ناتوان ساختن یا ناتوان یافتن دیگری است⁽²⁾و دلیل عجز هم این است که «علّت» شی، ورای طبیعت است به خاطر عدم دست رسی بشر به «علّت» آن شی، معجزه شکل می گیرد؛ بنابراین یکی از وجوه حفظ قرآن، معجزه بودن آن است. دلیل دوّم محفوظ بودن قرآن، داشتن روح است قرآن سوای ظاهر که کتاب است دارای ملکوتی است که روح و ملکوت آن از آن محافظت می کند که آن چیزی نیست جز امام معصوم علیه السلام که حافظ قرآن است. مولوی در مثنوی داستانی را نقل می کند که چگونگی حفظ قرآن را به زیبایی به تصویر می کشد. نقل می کند در عصر حضرت موسی علیه السلام وقتی قرار شد ساحران با ایشان مبارزه کنند، فرعون کسانی را به اقصی نقاط سرزمین مصر فرستاد تا ساحران را برای این مبارزه دعوت کنند. به دیاری رسیدند دو برادر بودند که پدرشان بهره از سحر و جادو داشت و این دو هم بی بهره از آن نبودند پیام فرعون به این دو ابلاغ شد دو برادر به خاطر اهمیّت موضوع، سر قبر پدر رفتند و از او درخواست کمک کردند. پدر در عالم رویا به آن دو برادر گفت وقتی به موسی علیه السلام رسیدید زمانی که او به خواب رفته و عصای او کنارش است، به او نزدیک شوید و عصا را بردارید اگر قدرت بر

این کار داشتید و توانستید عصا را از او دور کنید، بدانید او ساحر است و کار شما آسان است و می توانید او را شکست دهید؛ امّا اگر به او نزدیک شدید و نتوانستید عصا را بردارید بدانید او پیامبر خدا است بر حذر باشید که هرگز بر او پیروز نخواهید شد. دو برادر به سراغ موسی علیه السلام رفتند و او را در زمانی یافتند که به خواب بود نزدیک شدند تا عصا را از موسی علیه السلام جدا کنند؛ ولی ناگهان عصا تکانی خورد و در دل شان وحشتی افتاد با توجّه به سفارش پدر به این نتیجه رسیدند که او پیامبر خدا است و مبارزه با او جز شکست چیزی در پی ندارد.

چون بدیدندش که خفتست او دراز*** بهر دزدی عصا کردند ساز

ساحران قصد عصا کردند زود*** کز پسش باید شدن وانگه ربود

اندکی چون پیشتر کردند ساز*** اندر آمد آن عصا در اهتزاز

آنچنان بر خود بلرزید آن عصا*** کان دو بر جا خشک گشتند از وجا

بعد از آن شد اژدها و حمله کرد*** هر دوان بگریختند و رویزرد

رو در افتادن گرفتند از نهیب*** غلط غلطان منهزم در هر نشیب

پس یقینشان شد که هست از آسمان*** زانک میدیدند حد ساحران

مولوی با بیان این داستان، قرآن را تشبیه به عصای موسی علیه السلام می کند همان طور که عصای موسی علیه السلام روح داشت و از خود و موسی محافظت می کرد قرآن هم چنین است یعنی قرآن دارای روح است که از آن محافظت می کند؛ لذا چنین می گوید:

ای رسول ما تو جادو نیستی*** صادقی همخرقهی موسیستی

هست قرآن مر تو را همچون عصا کفرها را در کشد چون اژدها

تو اگر در زیر خاکی خفتهای*** چون عصایش دان تو آنچ گفتهای

قاصدان را بر عصایش دست نی*** تو بخسپ ای شه مبارک خفتنی

تن بخفته نور تو بر آسمان*** بهر پیکار تو زه کرده کمان⁽¹⁾

امّا مولوی بی انصافی به خرج داده به روح قرآن اشاره نکرد چه طور برای عصای موسی که معجزه او بود روح قایل شد؛ امّا برای قرآن که معجزه ی خالده ی پیامبر صلی الله علیه واله است جان و روحی که حافظ آن باشد قایل نشد.ما درباره ی ناگفته مولوی می گوییم که ولایت، روح قرآن است خداوند با روح ولایت قرآن را حفظ کرده است. بی شک یکی از دلایل اثبات امامت و ولایت، و سریان و جریان داشتن آن، همین قرآن است که بدون تحریف تا دامنه ی قیامت باقی است؛ چرا که روح آن اماماً بعد امامٍ در هر عصری آن را حمل می کند به فرموده ی امام هادی علیه السلام اهل بیت علیهم السلام حملة القرآن هستند حاملانی که دست هر سارقی را قطع می کنند و اجازه ی هرگونه دست برد به قرآن را به احدی نمی دهند. ولایتی که رحمت است آن هم رحمت موصوله یعنی پی در پی ولایت در هر عصری جریان دارد؛ لذا در همین آیه ی شریفه می فرماید: انا نحن نزّلنا الذکر؛ یعنی ما نازل کردیم فرق است بین انزال و تنزیل. انزال نزول دفعی را می گویند در حالی که تنزیل به نزول تدریجی گفته می شود همان طور که قرآن در طول بیست و سه سال تدریجی بر پیامبر صلی الله علیه واله نازل شد حفاظت از آن هم بدین شکل است یعنی امامت ولایت را تدریجی و برای هر عصری نازل کرده و والیان دین به صورت نتزیلی حافظ آن هستند. در ادامه می فرماید و انا له لحافظون؛ قاطبه ی مفسّران ضمیر در «له» را به

حضرت رسول صلی الله علیه واله بر گرداندند یعنی قرآن را برای پیامبر حفظ می کنیم که کیفیّت حفظ آن را بیان کردیم.

مطلب بعدی بحث حفاظت است که از چه چیز قرآن محافظت می کند؟ در این باره سه نظریه وجود دارد:

وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ فیه قولان: أحدهما: و إنا لمحمد حافظون ممن أراده بسوء من أعدائه، حکاه ابن جریر.

الثانی: و إنا للقرآن لحافظون و فی هذا الحفظ‍ ثلاثة أوجه:أحدها: حفظه حتی یجزی به یوم القیامة، قاله الحسن.

الثانی: حفظه من أن یزید فیه الشیطان باطلا، أو یزیل منه حقا، قاله قتادة.الثالث: إنا له لحافظون فی قلوب من أردنا به خیرا، و ذاهبون به من قلوب من أردنا به شرا.⁽¹⁾

قوله: <إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ>؛ قال فی آیة أخری: لا یَأْتِیهِ اَلْباطِلُ و الباطل: إبلیس، مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ فأنزله الله ثم حفظه، فلا یستطیع إبلیس أن یزید فیه باطلا و لا ینتقص منه حقا، حفظه الله من ذلک. حدثنی محمد بن عبد الأعلی، قال: ثنا محمد بن ثور، عن معمر، عن قتادة: وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ قال: حفظه الله من أن یزید فیه الشیطان باطلا أو ینقص منه حقا. و قیل: الهاء فی قوله: وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ من ذکر محمد صلی الله علیه و سلم بمعنی: و إنا لمحمد حافظون ممن أراده بسوء من أعدائه. القول فی تأویل قوله تعالی:⁽²⁾

وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ من الباطل و من الشیاطین و غیرهم أن یزیدوا فیه و ینقصوا

منه و یبدلوا حرفا، نظیره قوله: لا یَأْتِیهِ اَلْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لامِنْ خَلْفِهِ الآیة. و قیل بأن الهاء فی قوله لَهُ راجعة إلی محمد صلّی اللّه علیه و سلّم یعنی و إنا لمحمد لحافظون ممن أراده بسوء نظیره وَ اَللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ... ⁽¹⁾

آیه ی شصت و یکم: <أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِیهِ کَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَیاةِ الدُّنْیا ثم هو یوم القیامة من المحضرین>

آیه ی شصت و یکم: <أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِیهِ کَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَیاةِ الدُّنْیا ثم هو یوم القیامة من المحضرین>⁽²⁾

آیا آن کس که ما به او وعد ه ی نیکوی بهشت ابدی داده ایم مانند کسی است که او را از متاع دنیای فانی بهره مند ساختیم ؛سپس در قیامت او را برای حساب و مجازات حاضر آرند.

أخرج محمّد بن جریر الطبری فی تفسیره الکبیر عن مجاهد فی هذه الآیة- الکریمة- قال: نزلت فی حمزة و علیّ بن أبی طالب و أبی جهل.⁽³⁾

و روی أیضا الحاکم الحسکانی بإسناده عن مجاهد فی قوله تعالی: <أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ> الآیة، قال: نزلت فی علیّ و حمزة و أبی جهل.⁽⁴⁾و یؤیّده ما رواه الحسن بن أبی الحسن الدیلمی رحمة الله بإسناده عن رجاله إلی محمّد بن علیّ، عن أبی عبد اللّه علیه السلام فی قوله عزّ و جلّ: <أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِیهِ>، قال: الموعود علیّ بن أبی طالب علیه السلام وعده اللّه تعالی أن ینتقم له من أعدائه فی الدنیا و وعده الجنّة له و لأولیائه فی الآخرة؛ مراد از وعدناه علی بن ابی طالب علیه السلام است که

خداوند به او وعده داد از دشمنانش در دنیا انتقام بگیرد و به او و دوستانش در آخرت وعده ی بهشت داده است.⁽¹⁾آیه ی شصت و دوم: <وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ>⁽²⁾

روی العلّامة البحرانی قدّس سرّه، عن الحافظ محمّد بن مؤمن الشیرازی فی تفسیره المستخرج من التفاسیر الاثنی عشر، فی تفسیر قوله تعالی: <وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ> الآیة، یرفعه إلی أنس بن مالک، قال: سألت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلم عن هذه الآیة؟ فقال: إنّ اللّه خلق (آدم) من الطین کیف یشاء و یختار، و أنّ اللّه تعالی اختارنی و أهل بیتی علی جمیع الخلق، فانتجبنا، فجعلنی الرسول، و جعل علیّ بن أبی طالب الوصیّ. ثمّ قال (تعالی): <ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ> یعنی ما جعلت للعباد أن یختاروا، و لکن اختار من شاء، فأنا و أهل بیتی صفوته و خیرته من خلقه؛ رسول اکرم صلی الله علیه واله می فرماید: همانا خداوند آدم را از گِل خلق کرد آن طور که خواست و اختیار کرد و همانا خداوند مرا و اهل بیت علیهم السلام مرا بر تمام خلایقش اختیار کرد و برتری دارد و ما را برگزید پس مرا رسول خود قرار داد و علی بن ابی طالب علیه السلام را وصی من قرار داد...⁽³⁾

آیه ی شصت و سوم: <وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ >

آیه ی شصت و سوم: <وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ >⁽¹⁾

نعمت های آشکار و پنهان خود را به طور فراوان بر شما ارزانی داشته است؟! ولی بعضی از مردم بدون هیچ دانش و هدایت و کتاب روشن گری درباره ی خدا مجادله می کنند.

علی بن إبراهیم رحمة الله ، قال الباقر علیه السلام : فأمّا النعمة ظاهرة فهو النبی صلّی اللّه علیه و آله و سلم و ما جاء به النبیّ من معرفة اللّه عزّ و جلّ و توحیده و أمّا النعمة الباطنة ولایتنا أهل البیت و عقد مودّتنا؛ امام باقر علیه السلام می فرماید: اما نعمت ظاهر پس او پیامبر صلی الله علیه واله است و آنچه ایشان از معرفت و توحید خداوند آروده است و اما نعمت باطنی همانا ولایت ما اهل بیت و عقد دوستی ما است.⁽²⁾

و فی إکمال الدین عن موسی بن جعفر علیه السلام ، عن قول اللّه عزّ و جلّ: <وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً>، فقال علیه السلام : النعمة الظاهرة الإمام الظاهر، و الباطنة الإمام الغائب فقلت له: و یکون فی الأئمّة من یغیب؟ فقال: نعم یغیب عن أبصار الناس شخصه و لا یغیب عن قلوب المؤمنین ذکره، و هو الثانی عشر منّا إلی آخر الحدیث؛ حضرت موسی بن جعفر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید:مراد از نعمت ظاهر؛ همانا امام ظاهر است نعمت باطن امام غایب. از حضرت سوال شد آیا در میان اهل بیت علیهم السلام کسی هست که غایب باشد؟ فرمود بله

کسی که از دیدگان مردم غایب است در حالی که در قلوب مؤمنین حاضر است و او دوازدهمین از ماست....⁽¹⁾بیان شد که نعمت ولایت جامع همه ی نعمت هاست چه نعمت های ظاهری و چه باطنی.

آیه ی شصت و چهارم: <قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنی وَ فُرادی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا ما بِصاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذیرٌ لَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذابٍ شَدیدٍ>

آیه ی شصت و چهارم: <قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنی وَ فُرادی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا ما بِصاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذیرٌ لَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذابٍ شَدیدٍ>⁽²⁾

بگو: «شما را تنها به یک چیز اندرز می دهم، و آن این که: دو نفر دو نفر یا یک نفر یک نفر برای خدا قیام کنید، سپس بیندیشید این دوست و هم نشین شما [محمّد] هیچ گونه جنونی ندارد؛ او فقط بیم دهنده ی شما در برابر عذاب شدید (الهی) است .

<قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ>؟ قال: إنّما أعظکم بولایة علیّ علیه السلام و هی الواحدة التی قال اللّه؛ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ، مراد ولایت علی علیه السلام است که خداوند فرمود.⁽³⁾

قال محمد بن العبّاس رحمة الله بإسناده عن یعقوب بن یزید، عن أبی عبد اللّه علیه السلام ، قال: سألته عن قول اللّه عزّ و جلّ: <قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنی وَ فُرادی > قال: بالولایة. قلت: و کیف ذلک؟ قال: إنّه لمّا نصب النبیّ صلّی اللّه علیه و اله و سلم أمیر المؤمنین علیه السلام للناس فقال: من کنت مولاه فعلیّ مولاه، اغتابه رجل و قال: إنّ محمدا لیدعو کلّ یوم إلی أمر جدید و قد بدأ بأهل بیته

یملّکهم رقابنا. فأنزل اللّه عزّ و جلّ علی نبیّه صلّی اللّه علیه و اله و سلم بذلک قرآنا، فقال له: <قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ>. فقد أدّیت إلیکم ما افترض ربّکم علیکم. قلت: فما معنی قوله عزّ و جلّ: <أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنی وَ فُرادی >؟ فقال: أمّا مثنی، یعنی طاعة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و سلم و طاعة أمیر المؤمنین علیه السلام و أمّا فرادی، فیعنی طاعة الإمام من ذرّیّتها من بعدهما، و لا و اللّه یا یعقوب ما عنّی غیر ذلک؛ امام صادق علیه السلام می فرماید: مراد از واحده، ولایت است. سؤال شد چگونه؟ حضرت فرمود وقتی پیامبر صلی الله علیه واله حضرت امیر علیه السلام را منصوب کرد و فرمود هر که من مولای او هستم پس علی هم مولای اوست شخصی غیبت حضرت رسول صلی الله علیه واله را کرده و گفته است که محمّد هر روز چیز جدیدی را عرضه می کند و بر گردن ما می نهد که خداوند این آیه را نازل فرمود. در ادامه حضرت علیه السلام فرمود:امّا مراد از مثنی یعنی اطاعت از پیامبر صلی الله علیه واله و امیرالمؤمنین علیه السلام است و مراد از فرادا یعنی اطاعت از امام از ذرّیه ی ایشان اماماً بعد امامٍ...⁽¹⁾

آیه ی شصت و پنجم: <وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ جی ءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَداءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا یُظْلَمُون >

آیه ی شصت و پنجم: <وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ جی ءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَداءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا یُظْلَمُون >⁽²⁾

و زمین (در آن روز) به نور پروردگارش روشن می شود، و نامه های اعمال را پیش می نهند و پیامبران و گواهان را حاضر می سازند، و میان آنها به حق داوری می شود و به آنان ستم نخواهد شد.

قال: حدّثنا محمد بن أبی عبد اللّه علیه السلام ، قال: حدّثنا جعفر بن محمد، قال: حدّثنا القاسم بن الربیع، قال:حدّثنی صیاح المدائنیّ، قال: حدّثنا المفضّل بن عمر أنّه سمع أبا عبد اللّه علیه السلام یقول فی قوله: <وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها> قال: ربّ الأرض یعنی إمام الأرض، قلت: فإذا خرج یکون ماذا؟ قال: یستغنی الناس عن ضوء الشمس و نور القمر و یجتزون بنور الإمام، <وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ جِی ءَ بِالنَّبِیِّینَوَ الشُّهَداءِ> قال: الشهداء الأئمّة علیهم السّلام و الدلیل علی أنّهم الأئمّة قوله تعالی فی سورة الحج: <لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً عَلَیْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ>⁽¹⁾.⁽²⁾

آیه ی شصت و ششم: <لکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیانَ>

آیه ی شصت و ششم: <لکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیانَ> ⁽³⁾

ولی خداوند ایمان را محبوب شما قرار داده و آن را در دل های تان زینت بخشیده، (به عکس) کفر و فسق و گناه را منفورتان قرار داده است؛ کسانی که دارای این صفاتند هدایت یافته گانند.

روی محمد بن یعقوب رحمة الله بإسناده عن أبی عبد اللّه علیه السلام فی قوله عزّ و جلّ: <وَ لکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ>، قال: یعنی أمیر المؤمنین علیه السلام ، <وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیانَ>، قال: الأوّل و الثانی و الثالث.⁽⁴⁾و روی فرات

بن إبراهیم، عن أبی جعفر علیه السلام ، قال: حبّ أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام ایمان و بغضه نفاق ثمّ قرأ <وَ لکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ> الآیة.⁽¹⁾قال علی بن إبراهیم رحمة الله بإسناده، عن عبد الرحمان بن کثیر، عن أبی عبد اللّه علیه السلام فی قوله: <حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ> یعنی أمیر المؤمنین علیه السلام ، (وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیانَ) یعنی فلان و فلان و فلان.⁽²⁾

آیه ی شصت و هفتم: <وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ >

آیه ی شصت و هفتم: <وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ >⁽³⁾

و آن مسلّماً تذکری برای پرهیزگاران است.

قال: إنّ ولایة علیّ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ للعالمین.⁽⁴⁾تذکرة در لغت به معنای یادآوری است راغب در «مفردات» ذیل مادّه ی ذکر، دربارهی تذکره، چنین می گوید: التذکرة: یعنی آن چه را که به وسیله ی آن، چیزی به یاد می آید. عرب به برگه ی عبور و جواز برای سوار شدن وسیله ای هم چون قطار، هواپیما و امثال ذلک تذکره می گوید. با توجّه به معنای مذکور، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام جواز عبور متّقین برای رسیدن به جای گاه ابدی است.

آیه ی شصت و هشتم: <یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخافُونَ یَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطیرا وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکیناً وَ یَتیماً وَ أَسیراً>

آیه ی شصت و هشتم: <یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخافُونَ یَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطیرا وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکیناً وَ یَتیماً وَ أَسیراً>⁽¹⁾

آنها به نذر خود وفا می کنند، و از روزی که شرّ و عذابش گسترده است می ترسند و غذای (خود) را با این که به آن علاقه (و نیاز) دارند، به «مسکین» و «یتیم» و «اسیر» می دهند.

مرحوم علّامه طباطبایی به نقل از کشّاف: و فی الکشاف: و عن ابن عباس: أن الحسن و الحسین مرضا فعادهما رسول الله ص فی ناس معه فقالوا: یا أبا الحسن لو نذرت علی ولدک (ولدیک ظ) فنذر علی و فاطمة و فضة جاریة لهما إن برءا مما بهما أن یصوموا ثلاثة أیام فشفیا و ما معهم شیء. فاستقرض علی من شمعون الخیبری الیهودی ثلاث أصوع من شعیر فطحنت فاطمة صاعا و اختبزت خمسة أقراص علی عددهم فوضعوها بین أیدیهم لیفطروا فوقف علیهم سائل و قال: السلام علیکم أهل بیت محمد مسکین من مساکین المسلمین أطعمونی أطعمکم الله من موائد الجنة فآثروه و باتوا لم یذوقوا إلا الماء و أصبحوا صیاما. فلما أمسوا و وضعوا الطعام بین أیدیهم وقف علیهم یتیم فآثروه، و وقف علیهم أسیر فی الثالثة ففعلوا مثل ذلک. فلما أصبحوا أخذ علی بید الحسن و الحسین و أقبلوا إلی رسول الله ص فلما أبصرهم و هم یرتعشون کالفراخ من شدة الجوع قال: ما أشد ما یسوءنی ما أری بکم فانطلق معهم فرأی فاطمة فی محرابها قد التصق ظهرها ببطنها و غارت عیناها فساءه ذلک فنزل جبریل و قال: خذها یا محمد هنأک الله فی أهل بیتک فأقرأه السورة؛ و در تفسیر کشّاف است از ابن عباس روایت آمده که حسن و حسین علیه السلام بیمار شدند، و رسول خدا صلی الله علیه واله با جمعی از صحابه از ایشان عیادت کرد، مردم

به علی علیه السلام گفتند چه خوب است برای بهبودی فرزندت- فرزندانت- نذری کنی، علی و فاطمه، و فضّه کنیز آن دو نذر کردند که اگر کودکان بهبودی یافتند سه روز روزه بدارند، بچه ها بهبودی یافتند، و اثری از آن کسالت باقی نماند.

بعد از بهبودی کودکان، علی علیه السلام از شمعون خیبری یهودی سه من قرص جو قرض کرد و فاطمه یک من آن را دستاس؛ سپس خمیر کرد و پنج قرص نان به عدد افراد خانواده پخت و سهم هر کسی را جلویش گذاشت تا افطار کنند، در همین بین سائلی (به در خانه آمده) گفت: سلام بر شما اهل بیت محمد صلی الله علیه واله ، من مسکینی از مساکین مسلمینم، مرا طعام دهید که خدا شما را از مائده های بهشتی طعام دهد، خاندان پیامبر صلی الله علیه واله آن سایل را بر خود مقدم شمرده، افطار خود را به او دادند و آن شب را جز آب چیزی نخوردند و شکم گرسنه دوباره نیّت روزه کردند، هنگام افطار روز دوم طعام را پیش روی خود نهادند تا افطار کنند، یتیمی بر در سرای ایستاد، آن شب هم یتیم را بر خود مقدّم و در شب سوّم اسیری آمد، و همان عمل را با او کردند.

صبح روز چهارم که شد علی علیه السلام ، دست حسن و حسین علیه السلام را گرفت، و نزد رسول خدا صلی الله علیه واله آمد، پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وقتی بچّه ها را دید که چون جوجه ضعیف از شدّت گرسنگی می لرزند، فرمود: چقدر بر من دشوار می آید که من شما را به چنین حالی ببینم، آن گاه با علی علیه السلام و کودکان به طرف فاطمه رفت، و او را در محراب خود یافت و دید که شکمش از گرسنگی به دنده های پشت چسبیده (در نسخه ای دیگر آمده که شکمش به پشتش چسبیده)، و چشم هایش گود افتاده از مشاهده این حال ناراحت شد، در همین بین جبرییل نازل شد و عرضه داشت: این سوره را بگیر، خدا تو را در

داشتن چنین اهل بیتی تهنیت می گوید، آن گاه سوره را قرائت کرد هم چنین اضافه می کند: و عن الخطیب الخوارزمی فی جواب مکاتبة معاویة إلی عمرو بن العاص قال عمرو بن العاص”:لقد علمت یا معاویة ما أنزل فی کتابه من الآیات المتلوات فی فضائله التی لا یشرکه فیها أحد کقوله تعالی: <یُوفُونَ بِالنَّذْرِ،إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ اَلصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ اَلزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ، أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ>، و قد قال الله تعالی: <رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اَللّهَ>، و قد قال الله تعالی لرسوله: <قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِی اَلْقُرْبی>؛خطیب خوارزمی نقل می کند عمرو عاص در جواب نامه ی معاویه چنین نوشت: ای معاویه، تو خود خوب می دانی آیاتی از قرآن را که می خوانی در فضایل علی علیه السلام نازل شده است آیاتی که هیچ کس در فضایل آن با علی علیه السلام شریک نیست بعد به همین آیه ی مورد نظر که یوفون بالنّذر باشد اشاره می کند و آیاتی دیگر. ⁽¹⁾

برداشت دیگری که از این آیات شریفه می توان کرد، بُعد معنوی آن است در حقیقت این آیات حال درونی و معنوی انسان را هم بیان می کند. به عبارتی همان طور که انسان به لحاظ ظاهری اسیر، یتیم و گرسنه می شود به لحاظ معنوی هم این موارد سه گانه صادق است به این ترتیب که همان طور در ظاهر انسان اسیر می شود، در حقیقت هم چنین است، اسیر شیطان و نفس خویش می شود. و هم چنین همان طور که در ظاهر ممکن است انسان یتیم شود در معنا هم این اتفاق می افتد به این صورت که پیامبر صلی الله علیه واله و علی علیه السلام پدران امّت هستنند وقتی کسی مولی و ولایتش را قبول نداشته باشد

در حقیقت از پدر معنوی و حقیقی خود روی گردان می شود و در معنا پدر خود را از دست می هد و عنوان یتیم بر او صدق می کند. هم چنین مسکین نیز این چنین است مسکین به کسی گفته می شود آن قدر فقیر است که قدرت خارج شدن از خانه خود را ندارد و از شدّت فقر خانه نیشین است آری کسی که خود را از نعمت ولایت محروم می کند در حقیقت سرمایه ای ندارد و فقیر محض است به چنین انسانی مسکین معنوی اطلاق می شود یعنی قدرت خروج از تن دنیا را ندارد و گرفتار آن است.

آیه ی شصت و نهم: <السابقون السابقون اولئک المقربون فی جنات النعیم>

آیه ی شصت و نهم: <السابقون السابقون اولئک المقربون فی جنات النعیم>⁽¹⁾

سُلَیْمُ بْنُ قَیْسٍ اَلْهِلاَلِیُّ وَ مِنْ کِتَابِهِ نُسِخَتْ قَالَ: صَعِدَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ (عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ) اَلْمِنْبَرَ فِی عَسْکَرِهِ، وَ جَمَعَ اَلنَّاسَ، وَ بِحَضْرَتِهِ اَلْمُهَاجِرُونَ وَ اَلْأَنْصَارُ، فَحَمِدَ اَللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ، ثُمَّ قَالَ: «أَیُّهَا اَلنَّاسُ، إِنَّ مَنَاقِبِی أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَی وَ تُعَدَّ، مِنْهَا مَا أَنْزَلَ اَللَّهُ فِی کِتَابِهِ، وَ مَا قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) [أَکْتَفِی بِهَا عَنْ جَمِیعِ مَنَاقِبِی وَ فَضْلِی: أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ اَللَّهَ فَضَّلَ فِی کِتَابِهِ اَلنَّاطِقَ اَلسَّابِقَ إِلَی اَلْإِسْلاَمِ فِی غَیْرِ آیَةٍ مِنْ کِتَابِهِ عَلَی اَلْمَسْبُوقِ، وَ إِنَّهُ لَمْ یَسْبِقْنِی إِلَی اَللَّهِ وَ رَسُولِهِ أَحَدٌ مِنَ اَلْأُمَّةِ؟» قَالُوا: اَللَّهُمَّ نَعَمْ. قَالَ: «أَنْشُدُکُمُ اَللَّهَ سُئِلَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ)] عَنْ قَوْلِهِ: <اَلسّابِقُونَ اَلسّابِقُونَ أُولئِکَ اَلْمُقَرَّبُونَ> فَقَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ): أَنْزَلَهَا اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی اَلْأَنْبِیَاءِ وَ أَوْصِیَائِهِمْ، وَ أَنَا أَفْضَلُ أَنْبِیَاءِ اَللَّهِ وَ رُسُلِهِ، وَ عَلِیٌّ أَخِی وَ وَصِیِّی أَفْضَلُ اَلْأَوْصِیَاءِ؟» فَقَامَ نَحْوُ سَبْعِینَ رَجُلاً مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ جُلُّهُمْ مِنَ اَلْأَنْصَارِ، وَ بَقِیَّةٌ مِنَ اَلْمُهَاجِرِینَ، مِنْهُمْ مِنَ اَلْأَنْصَارِ: أَبُو اَلْهَیْثَمِ بْنُ

اَلتَّیِّهَانِ، وَ خَالِدُ بْنُ زَیْدٍ، وَ أَبُو أَیُّوبَ اَلْأَنْصَارِیُّ، وَ مِنَ اَلْمُهَاجِرِینَ: عَمَّارُ؛ سلیم بن قیس در کتابش نقل می کند: امیرالمؤمنین علیه السلام در میان لشکرش در حالی که مردم از مهاجرین و انصار جمع بودند بالای منبر رفت پس از حمد خداوند فرمود: ای مردم همانا مناقب و فضایل من بیشتر از آن چیزی است که به حساب و شماره در آید و از این فضایل آن چیزی است که خداوند در قرآن نازل و رسول خدا صلی الله علیه واله فرمودند که به همین اکتفا می کنم آیا می دانید همانا خداوند در کتابش، ناطقی که سبقت در اسلام گرفت را بر غیر آن فضیلت و برتری داد؟ در حالی که کسی از من به سوی خداوند و رسولش سبقت نگرفت؟ عرضه داشتند بله حضرت فرمود خداوند شما را حفظ کند. از رسول خدا صلی الله علیه واله درباره ی السابقون السابقون سوال شد فرمودند خداوند این آیه را درباره ی انبیا و اوصیای شان نازل کرد و من افضل انبیا و رسل و علی علیه السلام برادر و وصی من افضل اوصیای الهی است...⁽¹⁾

وَ عَنْهُ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ بِإِسْنَادِهِ، عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ، عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ (عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ): فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ: <وَ اَلسّابِقُونَ اَلسّابِقُونَ أُولئِکَ اَلْمُقَرَّبُونَ>، قَالَ: «أَبِی أَسْبَقُ اَلسَّابِقِینَ إِلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَی رَسُولِهِ، وَ أَقْرَبُ اَلْأَقْرَبِینَ إِلَی اَللَّهِ وَ إِلَی رَسُولِهِ؛ امام حسن مجتبی علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: پدرم باسابقه ترین با سابقه ها به سوی خداوند و رسولش و هم چنین مقرّب ترین انسان ها به خداوند و رسول خدا صلی الله علیه واله است.

آیه هفتادم: <خَلَقَ الْإِنْسانَ* عَلَّمَهُ الْبَیانَ>

خداوند انسان را خلق کرد و به او بیان را آموخت.

امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: ذاک أمیر المؤمنین علیه السلام علّمه اللّه سبحانه بیان کلّ شی ء یحتاج إلیه النّاس؛ مراد از این انسان امیرالمؤمنین علیه السلام که خداوند سبحان بیان هر چیزی راکه مردم به آن نیازمند هستند، آموخت.

با توجّه به روایت ذیل این آیه ی شریفه، منظور از انسان، انسان کامل است که مصداقش حضرت امیر علیه السلام است و مراد از بیان نه کلام صِرف؛ بلکه منظور پرده برداشتن از متن و واقع عالم و بیان حقایق آن، آن طور که هست است. مرحوم علّامه ذیل این آیه می فرماید: کلمه ی (بیان) در جمله ی مورد بحث، به معنای پرده برداری از هر چیز است و مراد از آن، در این جا کلامی است که از آن چه در ضمیر هست پرده بر می دارد و خود این از عظیم ترین نـعـمـت ها است و تعلیم این بیان از بزرگ ترین عنایات خدایی به انسان ها است، (آری این که خدای سبحان ابزار سخن گفتن را به ما داده و طرز استفاده ی آن را به ما آموخته، تا آن چه در دل خـود داریم بـه دیگـران منتقل کنیم و به آنها بفهمانیم که چه می خواهیم و چه می فهمیم، به راستی از عظیم ترین نعمت ها است) پس کلام، صرف آواز نیست، که ما آن را بـا بـه کار بردن ریه و قصبه ی آن و حلقوم از خود سر دهیم، همان طور که حیوانات از خود سر می دهند و نیز صِرف تنوّع دادن به صوتی که از حلقوم بیرون می شود نیست، که در نـتـیجـه فـرق مـا با سایر حیوانات این باشد که ما می توانیم از حلقوم خود صدا در آورده و در فـضـای دهـن آن را تـکّـه تـکّـه نـمـوده بـه اشکال مختلف در آوریم.

مطلق آوردن «بیان»، نشان دهنده ی این است که هر آن چه بشر برای تفهیم و تفهّم آن نیاز به بیان دارد را آن انسان کامل می داند و باید بداند.عالی ترین مضامین علمی و روحانی که به مثابه درّ گرانبها است، در صدف کلام قرار گرفته وقتی شروع به نطق می کند این دُرر بیرون می ریزد. امیرالمؤمنین علیه السلام این غوّاص خِرد، عالِم به تمام عوالم و علوم با فصاحت و بلاغتی که دارد بهترین معانی را در قالب بهترین الفاظ به بشریّت هدیه می دهد دلیل آن همان جمله ی معروف حضرت علیه السلام است که فرمود سلونی قبل ان تفقدونی که من به راه های آسمان مسلّط تر از راه های زمین هستم. ادّعایی که هر کس جز حضرت از آن دم زد، رسوا شد و این مدال افتخار حضرت است. از زمان ظهور اسلام و تابش و درخشش خورشید ولایت تا زمان ما؛ بلکه تا دامنه ی قیامت، این انسان کامل (حضرت و اولاد معصومش) است که جواب گوی تمام نیازهای علمی بشر هستند و از چیزی فروگذار نکرده و نخواهد کرد. اگر این بیان نبود و بهترین و عالی ترین مضامین علمی و معنوی به معرصه ی ظهور نمی رسید، دست بشر از معارف خالی بود و چیزی برای بشر به ارمغان نمی آمد.

آیه ی هفتاد و یکم: <عم یتسائلون عن النبأ العظیم>

آیه ی هفتاد و یکم: <عم یتسائلون عن النبأ العظیم>⁽¹⁾

از تو درباره ی خبر بزرگ می پرسند.

مُحَمَّدُ بْنُ اَلْعَبَّاسِ: عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ، بِإِسْنَادِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْفُضَیْلِ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ

اَللَّهِ (عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ) عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: <عَمَّ یَتَساءَلُونَ * عَنِ اَلنَّبَإِ اَلْعَظِیمِ * اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ>، قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ): «کَانَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ (عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ) یَقُولُ: مَا لِلَّهِ نَبَأٌ هُوَ أَعْظَمُ مِنِّی، وَ لَقَدْ عُرِضَ فَضْلِی عَلَی اَلْأُمَمِ اَلْمَاضِیَةِ بِاخْتِلاَفٍ أَلْسِنَتِهَا؛ حضرت امیر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: برای خداوند خبری اعظم از من نیست هر آینه خداوند فضیلت مرا بر امّت های گذشته به زبان های مختلف بیان داشت.⁽¹⁾

فِی عُیُونِ اَلْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی یَاسِرٍ اَلْخَادِمِ عَنِ أَبِی اَلْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی اَلرِّضَا علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لِعَلِیٍّ علیه السلام : یَا عَلِیُّ أَنْتَ حُجَّةُ اَللَّهِ وَ أَنْتَ بَابُ اَللَّهِ، وَ أَنْتَ اَلطَّرِیقُ إِلَی اَللَّهِ، وَ أَنْتَ اَلنَّبَأُ اَلْعَظِیمُ، وَ أَنْتَ اَلصِّرَاطُ اَلْمُسْتَقِیمُ وَ أَنْتَ اَلْمَثَلُ اَلْأَعْلَی، اَلْحَدِیثُ؛ امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوار خویش و از رسول خدا صلی الله علیه واله نقل فرمودند که حضرت فرمود: یا علی علیه السلام تو حجّت خداوند، باب او، راه به سوی او و خبر بزرگ و صراط مستقیم و مثل اعلی هستی.⁽²⁾

آیه ی هفتاد و دوم: <وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ تَصْلی ناراً حامِیَةً تُسْقی مِنْ عَیْنٍ آنِیَةٍ لَیْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِیعٍ لا یُسْمِنُ وَ لا یُغْنِی مِنْ جُوعٍ>

آیه ی هفتاد و دوم: <وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ تَصْلی ناراً حامِیَةً تُسْقی مِنْ عَیْنٍ آنِیَةٍ لَیْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِیعٍ لا یُسْمِنُ وَ لا یُغْنِی مِنْ جُوعٍ>⁽³⁾

در آن روز چهره هایی از شدّت شرم ساری، حالت ذلّت به خود می گیرند از سیمای شان این معنا خوانده می شود که در دنیا تلاش بسیار کرده اند و در این جا تلاش های خود را بی فایده یافته اند و در نتیجه

خستگی دنیا از تن شان بیرون نرفته، داخل آتشی سوزان می شوند و از چشمه ای فوق العاده داغ به آنها می نوشانند طعامی جز از خار تهوع آور ضریع ندارند که آن هم نه کسی را فربه می کند و نه گرسنگی را دفع می سازد.

ذَکَرَهُ الشَّیْخُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ بَابَوَیْهِ رحمة الله فِی حَدِیثِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ لِقَنْبَرٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ یَا قَنْبَرُ أَبْشِرْ وَ بَشِّرْ وَ اسْتَبْشِرْ وَ اللَّهِ لَقَدْ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله وَ هُوَ عَلَی أُمَّتِهِ سَاخِطٌ إِلَّا الشِّیعَةَ أَلَا وَ إِنَّ لِکُلِّ شَیْ ءٍ عُرْوَةً وَ عُرْوَةَ الْإِسْلَامِ الشِّیعَةُ أَلَا وَ إِنَّ لِکُلِّ شَیْ ءٍ دِعَامَةً وَ دِعَامَةُ الْإِسْلَامِ الشِّیعَةُ أَلَا وَ إِنَّ لِکُلِّ شَیْ ءٍ سَیِّداً وَ سَیِّدُ الْمَجَالِسِ مَجْلِسُ الشِّیعَةِ أَلَا وَ إِنَّ لِکُلِّ شَیْ ءٍ شَرَفاً وَ شَرَفُ الْإِسْلَامِ الشِّیعَةُ أَلَا وَ إِنَّ لِکُلِّ شَیْ ءٍ إِمَاماً وَ إِمَامُ الْأَرْضِ أَرْضٌ یَسْکُنُهَا الشِّیعَةُ وَ اللَّهِ لَوْ لَا مَا فِی الْأَرْضِ مِنْکُمْ لَمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَی أَهْلِ خِلَافِکُمْ وَ لَا أَصَابُوا الطَّیِّبَاتِ مَا لَهُمْ فِی الدُّنْیَا وَ لَا لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ وَ إِنَّ کُلَّ نَاصِبٍ وَ إِنْ تَعَبَّدَ وَ اجْتَهَدَ فَمَنْسُوبٌ إِلَی هَذِهِ الْآیَةِ- عامِلَةٌ ناصِبَةٌ تَصْلی ناراً حامِیَةً تُسْقی مِنْ عَیْنٍ آنِیَةٍ لَیْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِیعٍ لا یُسْمِنُ وَ لا یُغْنِی مِنْ جُوعٍ الْحَدِیثَ ؛ امام باقر علیه السلام به نقل از حضرت امیر علیه السلام که حضرت خطاب به قنبر غلام خود فرمود: ای قنبر خوشحال باش و خبر خوشحالی بده به خداوند سوگند هر آینه رسول خدا صلی الله علیه واله از دنیا رفت در حالی که بر امّت خود غضب ناک بود؛ مگر شیعیان و آگاه باش برای هر چیزی دست مایه ای است و دستمایه ی اسلام، شیعه است و آگاه باش برای هر چیزی ستونی است و ستون اسلام، شیعه است و برای هر چیزی سروری است و سرور مجالس، مجلس شیعه است و برای هر چیزی شرفی است و شرف اسلام،

شیعه است و برای هر چیزی امامی است و امام زمین سرزمینی است که شیعه در آن مسکن دارند به خداوند سوگند اگر روی زمین خالی از شما (شیعیان) باشد خداوند به مخالفان شما نعمت نمی داد.⁽¹⁾.

حسن ختام این بخش را آیه و روایتی قرار دادیم که حضرت علیه السلام شیعیان خویش را می ستاید و ایمان به ولایت حضرتش و ائمه هدی علیهم السلام را موجب داشتن فضایلی می داند که بر می شمرد.

آری کسی که از ولایت مولی و اولادش علیه السلام سر باز زند و در این امتحان و ابتلاء بزرگ مردود شود، جایگاه و فرجامش جز ناکامی در آخرت نیست روزی که تمام اسباب قطع می شود؛ امّا این مؤمنان هستند که به خاطر ایمان به مسبّب الاسباب، امیدوار هستند چون در قیامت هیچ اسباب دنیوی نیست؛ ولی مسبّب الاسباب که خداوند است هست.

فصل دوم: سیمای حضرت امیر علیه السلام

اشاره

در آینه ی کلام معصومین علیهم السلام بخش اوّل: امیرالمؤمنین علیه السلام در بیان رسول اکرم صلی الله علیه واله همان طور که در مقدّمه گذشت، توصیف شخصّیت مولی خارج از درک و فهم ماست؛ چون ما احاطه ای به شخصیّت آن حضرت نداریم که بخواهیم ایشان را توصیف کنیم. خداوند متعال در قرآن می فرمایند: <قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً>؛ بگو: «اگر دریاها برای (نوشتن) کلمات پروردگارم مرکّب شود، دریاها پایان می گیرد. پیش از آن که کلمات پروردگارم پایان یابد؛ هر چند همانند آن (دریاها) را کمک آن قرار دهیم .⁽¹⁾

در فصل اول گذشت که مراد از کلمات، رسول خدا صلی الله علیه واله و اهل بیت علیهم السلام هستند. خداوند در این آیه به حضرت رسول صلی الله علیه واله امر می فرماید «بگو» و حضرت هم برای مردم باز می کند که علی علیه السلام کلمه ای است که هر چه درباره ی فضایلش بگویید باز هم ناگفته از علی علیه السلام زیاد است؛ لذا

می فرماید: فِی فِرْدَوْسِ الْأَخْبَارِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه واله قَالَ لِعَلِیٍّ لَوْ أَنَ الْبَحْرَ مِدَادٌ وَ الْغِیَاضَ أَقْلَامٌ وَ الْإِنْسَ کُتَّابٌ وَ الْجِنَّ حُسَّابٌ مَا أَحْصَوْا فَضَائِلَکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ؛ رسول خدا صلی الله علیه واله می فرماید: ای علی علیه السلام اگر دریا جوهر و مرکّب گردد و همه ی درختان قلم گردند و تمام انسان ها بنویسند و جنّ ها حساب کنند فضایل تو را نمی توانند بشمارند.⁽¹⁾

دلیل این عدم احصا و شمارش این است که حضرت علیه السلام آیینه ی تمام نمای صفات الهی است و چون خداوند نامتناهی است جلوه ی صفات خداوند هم باید نامتناهی باشد؛ بنابراین فضایلی که در وجود حضرت امیر علیه السلام جلوه می کند قابل شمارش نیست.

لذا به ناچار باید به قرآن و اهل بیت رجوع کنیم. فصل اول سیمای حضرت در قرآن را برّرسی کردیم در این فصل و در بخش اول به سیمای حضرت امیر علیه السلام در کلام حضرت رسول صلی الله علیه واله می پردازیم. قبل از پرداختن به این قسمت با حیات مبارک حضرت علیه السلام از بدو تولّد بیشتر آشنا می شویم.

به گواه تاریخ و اسناد فریقین، حضرت امیر علیه السلام در کعبه، خانه ی خداوند پا به عرصه ی این عالم خاکی گذاشت. یکی از مدال های افتخار حضرت همین است که قبل و بعد حضرت سابقه ای نداشت و ندارد. وارد شدن فاطمه بنت اسد به داخل کعبه آن هم نه با ورود از درب؛ بلکه با شکافته شدن دیوار کعبه، که خود یکی از عجایب تولّد حضرت است. مریم عذرا علیها السلام با این که خداوند در شأنش فرمود: یا مریم ان الله اصطفیک و طهرک و اصطفیاک علی نساء العالمین، هنگام وضع حمل به امر خداوند

از مسجدالاقصی خارج شد و موسای کلیم علیه السلام امر به خلع نعلین شد چون مکان و وادی، مقدّس است و احترام خاص خود را می طلبد. با این کار خداوند حتّی تشبیه و نتظیر را هم از بین برده است و تولّد در مکان مقدّس که قبله گاه مسلمین است را منحصر برای حضرت قرار داده است.صائب تبریزی درباره ی خانه کعبه و حضرت امیر علیه السلام شعری دارد که بیان آن خالی از لطف نیست:

ای سواد عنبرین فامت سویدای زمین

مغز خاک از نهکت مشکین لبانت خوشه چین

در بیابان طلب یک العطش گوی تو خضر

در حریم قدس یک پروانه ات روح الامین

شش جهت چون خانه زنبور پرغوغای توست

کهکشان از نوشخند توست جوی انگبین

ا نبیا چندین چه می کوشند در تعمیر تو؟

گنج رحمت نیست گر در زیر دیوارت دفین

هیچ تعریفی ترا زین به نمی دانم که شد

در تو پیدا گوهر پاک امیرالمؤمنین

بهترین خلق بعد از بهترین انبیا

ابن عم مصطفی داماد خیرالمرسلین

تا ابد چون طفل بی مادر به خاک افتاده بود

ذوالفقار او نمی برید اگر ناف زمین

خانه زنبور دل بی شهد ایمان مانده بود

گر نمی شد باعث تعمیر او یعسوب دین

تا نگرداند نظر حیدر، نگردد آسمان

تا نگوید یا علی، گردون نخیزد از زمین

یکی از تعابیر استادانه ی صائب، بیت پنجم در این شعر است که می گوید سرّ این که انبیا ی گذشته، خانه ی خدا را تعمیر می کردند، این است که گنج رحمت در زیر دیوار تو دفن است. این کلام صائب، اشاره به داستان حضرت موسی علیه السلام و حضرت خصر علیه السلام دارد. آن جایی که خضر نبی علیه السلام دیواری را تعمیر کرد بعد موسی کلیم علیه السلام علتّش را جویا شد خضر نبی علیه السلام سرّش را این طور بیان می کند که زیر این دیوار گنجی است برای دو برادر یتیم ؛چون پدر و مادرشان مؤمن به خداوند بودند، خداوند این گنج را برای آنان نگه داشت تا این دو، بردار بزرگ شوند و این دیوار بر اثر حادثه ای خراب شود و این دو به آن گنج برسند. آری انبیا ی گذشته ، خانه خدا را تعمیر می کردند و آن را سرپا نگه داشتند چون قرار است در آینده گنج بسیار گران بهای وجود حضرت امیر علیه السلام از آن بیرون بیاید؛ لذا در بیت بعدی می گوید بهترین توصیف و تعریفی که من می توانم از توی خانه کعبه کنم، این است که گوهر پاک امیرالمؤمنین علیه السلام در تو نمایان گشت و ظهور پیدا کرد. خورشید وجود حضرت علیه السلام از سویدای عنبرین خانه کعبه طلوع کرد و زمین را روشن کرد چنان چه خداوند می فرماید: و اشرقت الارض بنور ربّها ؛ امام، ربّ الارض است که زمین با نورش روشن شده است. نوری که خاموشی و غروب ندارد چون ربّش رب المشارق است.

یکی از دلایل تولّد حضرت علیه السلام در خانه ی کعبه این است که خداوند معیار قبولی عبودیّت را پذیرش ولایت قرار داده است به عبارتی ولایت، معیار سنجش اعمال بندگان است. صائب تبریزی شعری دارد که بسیار زیباست:

در ترازوی قیامت نیست صائب سنگ کم

عشق در یک پله دارد کعبه و بت خانه را

خداوند متعال درباره ی سنجش اعمال در قیامت می فرماید: « الوزن یومئذ الحق؛ یعنی سنجش اعمال در روز قیامت حق است. طبعاً برای سنجش و وزن کردن هر چیزی نیاز به یک معیار و پُوَن داریم که با آن اشیا را وزن کنیم فردای قیامت، خداوند اعمال بندگان را هم باید با یک معیاری بسنجد و وزن کند. آن معیار هم چیزی نیست جز ولایت علی و اولادش علیه السلام این که صائب گفته در ترازوی قیامت نیست صائب سنگ کم، یعنی برای سنجش اعمال سنگ فراوان است و آن هم چیزی نیست جز کعبه، خداوند قطعاًأَعمال را با خشت و گِل و سنگ کعبه نخواهد سنجید چون تناسبی با هم ندارند؛ بلکه آن چه معیار است، روح کعبه است که همان ولایت باشد. یعنی أَعمال ما در یک کفه ی ترازو و ولایت پذیری و عمل به فرمان های والیان در کفه ی دیگر.

یکی دیگر از عجایب تولّد حضرت علیه السلام ، سخن گفتن در آغوش پیامبر صلی الله علیه واله است. وقتی بعد سه روز فاطمه بنت اسد علیها السلام از کعبه خارج شد، مولی علیه السلام را به حضرت رسول صلی الله علیه واله داد و حضرت صلی الله علیه واله او را در آغوش گرفت و شروع کرد به تکلّم با حضرت رسول صلی الله علیه واله :

أنه لمّا ولد فی البیت الحرام، و کعبة الملک العلام، خرّ ساجدا ثم رفع رأسه

الشریف فأذّن، و أقام و شهد للّه بالوحدانیة، و لمحمّد صلّی اللّه علیه و آله بالرسالة و لنفسه بالخلافة و الولایة، ثم أشار إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقال: اقرأ یا رسول اللّه؟ فقال: نعم ، فابتدأ بصحف آدم فقرأها حتی لو حضر شیث لأقرّ أنّه أعلم بها منه، ثم تلا صحف نوح و صحف إبراهیم و التوراة و الإنجیل، ثم تلا قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ فقال له النبی: نعم.أفلحوا إذ أنت إمامهم. ثم خاطبه بما خاطب به الأنبیاء الأوصیاء، ثم سکت، فقال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: عد إلی طفولتک فامسک؛ زمانی که امیرالمومنین علیه السلام در بیت الحرام (کعبه) به دنیا آمد، به سجده افتاد؛ سپس سر مبارک خویش را بلند کرد و اذان و اقامه گفت و شهادت به وحدانیّت خداوند و رسالت رسول الله محمد صلی الله علیه واله و خلافت و امامت خویش داد؛ سپس به رسول خدا اشاره نمود و فرمود: بخوانم ای رسول خدا؟ فرمود: بله او شروع به خواندن صحیفه هایی که بر آدم علیه السلام نازل شده است کرد، همان صحیفه ها که پسر آدم شیث علیه السلام برای برپا داشتن احکام آن قیام کرده بود و از نخستین حرف تا آخرین حرف آن را خواند و اگر شیث حاضر می بود همانا اقرار می کرد که علی از او بهتر آن را حفظ دارد؛ سپس تورات موسی علیه السلام را چنان خواند که اگر موسی علیه السلام حضور می داشت، اقرار می فرمود که علی بهتر از او آن را حفظ دارد؛ سپس زبور داود علیه السلام را خواند همان گونه که اگر داود حضور می داشت چنان اقرار می کرد و پس از آن انجیل عیسی علیه السلام را همان گونه خواند که اگر عیسی علیه السلام به حضورش می آمد هم چنان اقرار می کرد و سپس شروع به خواندن قرآ ن نمود [در حالی که نازل نشده بود] تا به این آیه رسیدند <قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ> . پس نبی صلی الله علیه واله به او گفت: بله رستگار شدند اگر تو امام شان باشی؛ سپس او را خطاب نمود همان گونه

که خطاب می کنند انبیا و اوصیا را. پس سکوت نمود و رسول صلی الله علیه واله فرمود: به دوران کودکی خود برگردد. پس او از اظهار عجایب خوداری نمود.⁽¹⁾

أَسناد اهل سنّت، مبنی بر ولادت حضرت علیه السلام در خانه ی خدا

۱. حاکم نیشابوری، از بزرگان اهل سنّت، در کتاب بسیار معروفش، «مستدرک صحیحین» می گوید: فقد تواترت الاخبار، ان فاطمه بنت اسد ولدت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب کرم الله وجهه فی جوف الکعبه؛ روایات متواتر است که فاطمه بنت اسد، امیرمؤمنان علی بن ابی طالب - کرّم الله - وجهه، را در خانه ی کعبه به دنیا آورده است.⁽²⁾

۲. ابن مغازلی شافعی نیز قضیه ولادت حضرت علی علیه السلام را از امام سجاد علیه السلام چنین نقل می کند:

أخبرنا أبو طاهر محمد بن علی بن محمد البیع، قال: أخبرنا أبو عبد الله أحمد بن محمد بن عبد الله بن خالد الکاتب، قال: حدثنا أحمد بن جعفر بن محمد بن سلم الختلی قال: حدثنی عمر بن أحمد بن روح، حدثنی أبو طاهر یحیی بن الحسن العلوی، قال: حدثنی محمد بن سعید الدارمی حدثنا موسی بن جعفر، عن أبیه، عن محمد بن علی، عن أبیه علی بن الحسین، قال: کنت جالساً مع أبی ونحن زائرون قبر جدنا علیه السلام، وهناک نسوان کثیرة، إذ أقبلت امرأة منهن فقلت لها: من أنت یرحمک الله؟ قالت: أنا زیدة بنت قریبة بن العجلان من بنی ساعدة. فقلت لها: فهل عندک شیئاً تحدثینا؟ فقالت: إی والله حدثتنی أمی أم

العارة بنت عبادة بن نضلة بن مالک بن عجلان الساعدی.. أنها کانت ذات یوم فی نساءٍ من العرب إذ أقبل أبو طالب کئیباً حزیناً، فقلت له: ما شأنک یا أبا طالب؟ قال: إن فاطمة بنت أسد فی شدة المخاض، ثم وضع یدیه علی وجهه. فبینا هو کذلک، إذ أقبل محمد صلی الله علیه وسلم فقال له: «ما شأنک یا عم؟» فقال: إن فاطمة بنت أسد تشتکی المخاض، فأخذ بیده وجاء وهی معه فجاء بها إلی الکعبة فأجلسها فی الکعبة، ثم قال: «اجلسی علی اسم الله!» قال: فطلقت طلقة فولدت غلاماً مسروراً، نظیفاً، منظفاً لم أر کحسن وجهه، فسماه أبو طالب علیاً وحمله النبی صلی الله علیه وسلم حتی أداه إلی منزلها. قال علی بن الحسین علیهم السلام: فوالله ما سمعت بشیء قط إلا وهذا أحسن منه.

موسی بن جعفر علیه السلام از پدرشان از امام صادق علیه السلام و ایشان از وجود مقدّس امام سجاد علیه السلام نقل می کند که: روزی به زیارت قبر جدّمان رسول خدا صلی الله علیه واله همراه با پدرم رفته بودیم، نشسته بودیم که آن جا زنان زیادی بودند. یکی از آنان به ما رو کرد و من به او گفتم رحمت خدا بر تو چه کسی هستی؟ گفت: من زیده دختر قریبة فرزند عجلان از قبیله ی بنی ساعده هستم. به او گفتم: آیا نزد تو چیزی هست که برای ما بیان کنی؟ گفت آری به خدا سوگند. مادرم ام العارة دختر عبادة بن نضلة بن مالک بن عجلان الساعدی … روزی با زنان عرب همراه بود که ابوطالب در حالی که گریه می کرد و غمگین بود آمد. به او گفتم: تو را چه شده است ای ابو طالب؟ گفت: فاطمه بنت اسد علیها السلام در شدّت درد زایمان است و سپس دستش را زمانی که در بین ما بود روی صورتش گذاشت و هنگامی که پیامبر صلی الله علیه واله آمد فرمودند چه شده است ای عمو؟ ابوطالب گفت: فاطمه بنت اسد از شدّت

درد حمل به سختی افتاده است. پیامبر صلی الله علیه واله دست ابوطالب علیه السلام را گرفت در حالی که او دست فاطمه بنت اسد علیها السلام را گرفته بود به نزد کعبه آمدند و او را در کعبه نشاند و گفت: به نام خدا بنشین. گفتند: سپس در همان درد اوّل، فرزند پسری خوش رو و پاک و پاک شده ای را به دنیا آورد و کسی را به زیبایی صورت او ندیدم پس ابوطالب علیه السلام او را علی علیه السلام نامید و پیامبر صلی الله علیه واله او را تا منزلش همراهی کرد. امام سجاد علیه السلام فرمود: به خدا قسم هر سخن زیبایی شنیده بودم، این از آن زیباتر بود.⁽¹⁾شاه ولی الله احمد بن عبدالرحیم دهلوی، محدث متعصب اهل سنّت، در کتاب «ازالة الخفاء عن خلافة الخلفاء» می نویسد: «بی گمان روایات متواتر است در این که فاطمه بنت اسد علیها السلام ، امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام را در درون کعبه به دنیا آورد، بدون تردید او در روز جمعه سیزدهم رجب، سی سال بعد از عام الفیل، در خانه ی کعبه به دنیا آمده است و هرگز پیش از او یا بعد از او کسی در خانه ی کعبه زاده نشده است».⁽²⁾

۴. بستی از علمای معتزلی العقیده ی اهل سنّت پیرامون ولادت آن حضرت و عادات زنان بنی هاشم چنین می نویسد: فقد علمنا فی الصحیح من الروایات عند جمیع أهل البیت، أن فاطمة بنت أسد قالت: لما قرب ولادتی بعلی، کانت العادة فی نساء بنی هاشم أن یدخلن البیت ویمسحن بطونهن بحیطانه فیخف علیهن الوضع، فخرجت مع جنینی ولیس فی الموضع أشرف من هذا والولد الطاهر مولود فی أشرف البقاء من أکرم الفضائل، ولیس هذا للمشایخ

ولا لأحد نعرفه.ثم له فی المسجد خاصیة ومزیة، لا یشارکه فیها أحد وهو أنه ولد فی الکعبة؛ به تحقیق از روایات صحیح نزد تمام اهل بیت علیهم السلام دانستیم، که فاطمه بنت اسد علیها السلام فرمود: زمانی که ولادت علی علیه السلام نزدیک شد، عادت زنان بنی هاشم این بود که وارد بر خانه ی خدا شده و شکم خود را به دیوار کعبه می کشیدند تا وضح حمل شان آسان شود. [و سپس در خانه ی خود وضع حمل می کردند] امّا من با فرزندم (از خانه کعبه) خارج شدم.

و هیچ مکانی بالاتر از این جا (کعبه) نیست و فرزند پاک (یعنی حضرت علی علیه السلام در والاترین مکان ها به دنیا آمد و این فضیلتی است که (به او) إکرام شده است و این فضیلت برای هیچ یک از اساتید و مشایخ و هیچ کسی که می شناسیم وجود ندارد.

و سپس برای او (حضرت علی علیه السلام در مسجد مزیّت و خاصیتّی است که هیچ کسی با او شریک نبوده و اختصاص به او دارد و او کسی است که در کعبه به دنیا آمده است.⁽¹⁾

۵. سبط ابن جوزی:وی نیز یکی دیگر از عالمان اهل سنّت است که پیرامون ولادت با سعادت آن حضرت علیه السلام چنین می نویسد: وروی أن فاطمة بنت أسد کانت تطوف بالبیت وهی حامل بعلی علیه السلام فضربها الطلق ففتح لها باب الکعبة فدخلت فوضتعه فیها؛ روایت شده است که فاطمه بنت أسد، در حالی که باردار بود، خانه ی خدا را طواف می کرد، درد زایمان او را فراگرفت، در خانه ی کعبه به روی او باز شد، پس داخل خانه ی کعبه شد و فرزندش را به دنیا آورد.

روی أنها لما ضربها المخاض اشتد وجعها فأدخلها أبوطالب الکعبة بعد

العتمة فولدت فیها علی وقیل لم یولد فی الکعبة إلا علی؛ روایت شده هنگامی که وقت وضع حمل او رسید و دردش شدت یافت، ابو طالب او را اول شب وارد بر کعبه کرد و علی علیه السلام در آن خانه به دنیا آمد. و گفته شده که کسی غیر از علی علیه السلام در کعبه به دنیا نیامده است.⁽¹⁾

۶. صالح بن عبد الله الغامدی از علمای معاصر سلفی نیز پیرامون امیرالمؤمنین علیه السلام و ولادت ایشان چنین می نویسد: أمه فاطمة بنت أسد بن هاشم بن عبد مناف. ولدته فی جوف الکعبة وهی أول هاشمیة ولدت لهاشمی.

مادرش فاطمه دختر اسد فرزند هاشم فرزند عبد مناف است. او [امیرالمؤمنین علیه السلام ] را داخل کعبه به دنیا آورد و ایشان اوّل زنی از بنی هاشم بود که یک هاشمی را به دنیا آورد.⁽²⁾

منابعی از اهل سنّت که به طور صریح به شکافته شدن دیوار کعبه اشاره کردهاند نیز عبارتند از:

۱. محمد شریف خان شیروانی در کتاب «چوتهی کتاب» به ولادت امام علی علیه السلام در درون کعبه و شکافته شدن دیوار کعبه و شنیده شدن صدای هاتف غیبی تصریح کرده است.

۲. مولوی حافظ حکیم ظهیر احمد سهسوانی در کتاب «ظهیر البشر» در احوال و فضایل ائمه علیهم السلام می نویسد: «چون خداوند اراده نمود که شرفی بر شرف های کعبه بیفزاید، دیوار کعبه را بشکافت و فاطمه بنت اسد را به درون کعبه فرا خواند و فاطمه فرزندش علی علیه السلام را در درون کعبه به دنیا آورد».

۳. علّامه حسن بن امان الله مولوی عظیم آبادی هندی، در کتاب تجهیز الجیش جریان ولادت امام علیه السلام را طبق روایت «بشائر المصطفی» از یزید بن قعنب نقل کرده است.

۴. دکتر محمد شاه قادری، دانشمند و پزشک نامی سرزمین لاهور، در کتاب «مصباح المقرّبین» تصریح می کند که امیرمؤمنان علیه السلام در درون کعبه متولّد شد و تصریح می کند که مادر آن جناب در حال طواف کعبه بود که او را درد زایمان گرفت، دیوار کعبه شکافته شد و فاطمه بنت اسد علیها السلام به درون کعبه فرا خوانده شد؛سپس تأکید می کند که هرگز چنین شرف و فضیلتی به جز امیرمؤمنان علیه السلام برای احدی نصیب و میسّر نشده است.

قبل از بیان احادیث حضرت رسول صلی الله علیه واله در فضیلت حضرت امیر علیه السلام ، ابتدا به بخش هایی از خطبه ی غدیریه حضرت رسول صلی الله علیه واله اشاره می کنیم؛ سپس به احادیث می پردازیم. دلیل آن هم اهمیّت موضوع ولایت است که مورد اختلاف مسلمین قرار گرفت. هر عقل سلیمی می پذیرد خلیفه ای که خداوند انتصاب کند از کسی که مردم انتخاب کنند برتری دارد. نکته ی ظریفی که دانستن آن خالی از لطف نیست این است که ما از مخالفین ولایت اهل بیت علیهم السلام سؤال می کنیم آیا پیامبر صلی الله علیه واله را شما به عنوان پیامبر و رسول به جامعه معرفی کردید؟ به انتخاب شما بود یا از طرف خداوند؟ پیامبران بعد هر پیامبر را خود پیامبر قبلی انتخاب کرده است یا از طرف خداوند؟ حضرت عیسی علیه السلام ، حضرت رسول صلی الله علیه واله را به عنوان پیامبر معرفی و انتخاب کرد یا فقط بشارت آمدن رسول خدا صلی الله علیه واله را داده است؟ قطعاً پاسخ خواهید داد از طرف خداوند به هر دلیلی که قایل هستید.یعنی بشر

هیچ نقشی در انتخاب افراد به عنوان پیامبر ندارند؛ چرا که نه اقتضای زمان را می دانند و نه مکان را و نه جنبه های دیگر را. این که عیسی علیه السلام در گهواره بگوید انی عبدالله آتانی الکتاب... با معیار و عقل بشری جور در نمی آید؛ لذا این خداوند است که اشخاصی را با توجّه به معیارهایی که خود می داند در مکان و زمان مناسب و با شرایط خاص انتخاب می کند. حال این سوال پیش می آید وقتی که انتصابپیامبر به دست خداست چون خلیفه ی خداست و خدا خود خلیفه ی خود را انتخاب می کند، بعد از پیامبر اگر پیامبری بیاید انتخابش با کیست؟ مسلّم خواهید گفت با خداوند است. کما این که در انبیای سلف این اتّفاق افتاده و کسی کوچک ترین اعتراضی به آن نداشته است؛ ولی با توجّه به این که بعد نبی مکرم اسلام صلی الله علیه واله پیامبری مبعوث نخواهد شد؛ بلکه وصیّ و جانشین به جای رسول خدا صلی الله علیه واله قرار خواهد گرفت، مضاف بر این که مبعوث نشدن پیامبری بعد رسول خدا صلی الله علیه واله اهمیّت و ارزش و جایگاه حضرت امیر علیه السلام را تحکیم می بخشد. حال چه کسی باید این وصیّ را انتخاب کند؟ قطعاً جواب خداوند است؛ لذا با توجّه به اهمیّت موضوع حضرت رسول صلی الله علیه واله در روز غدیر خطبه ای ایراد فرمودد که اهمیّت بسیار بالای ولایت و زعامت جامعه را می رساند؛ بنابراین قبل از هر چیزی در این فصل، ابتدا به گوشه هایی از خطبه ی غدیر اشاره می کنیم؛ سپس به احادیث در باب فضیلت مولی علیه السلام می پردازیم.

بخشی هایی از خطبه ی غدیر

علی علیه السلام مفترض الطّاعة؛ فَاعْلَمُوا مَعاشِرَ النّاسِ (ذالِکَ فیهِ وَافْهَموهُ وَاعْلَمُوا) أَنَّ الله قَدْ نَصَبَهُ لَکُمْ وَلِیّاً وَإِماماً فَرَضَ طاعَتَهُ عَلَی الْمُهاجِرینَ وَالْأَنْصارِ

وَ عَلَی التّابِعینَ لَهُمْ بِإِحْسانٍ، وَ عَلَی الْبادی وَالْحاضِرِ، وَ عَلَی الْعَجَمِی وَالْعَرَبی، وَالْحُرِّ وَالْمَمْلوکِ وَالصَّغیرِ وَالْکَبیرِ، وَ عَلَی الْأَبْیَضِ وَالأَسْوَدِ، وَ عَلی کُلِّ مُوَحِّدٍ. ماضٍ حُکْمُهُ، جازٍ قَوْلُهُ، نافِذٌ أَمْرُهُ، مَلْعونٌ مَنْ خالَفَهُ، مَرْحومٌ مَنْ تَبِعَهُ وَ صَدَّقَهُ، فَقَدْ غَفَرَالله لَهُ وَلِمَنْ سَمِعَ مِنْهُ وَ أَطاعَ لَهُ.

مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّهُ آخِرُ مَقامٍ أَقُومُهُ فی هذا الْمَشْهَدِ، فَاسْمَعوا وَ أَطیعوا وَانْقادوا لاِمْرِ (الله) رَبِّکُمْ، فَإِنَّ الله عَزَّوَجَلَّ هُوَ مَوْلاکُمْ وَإِلاهُکُمْ، ثُمَّ مِنْ دونِهِ رَسولُهُ وَنَبِیُهُ الُْمخاطِبُ لَکُمْ، ثُمَّ مِنْ بَعْدی عَلی وَلِیُّکُمْ وَ إِمامُکُمْ بِأَمْرِالله رَبِّکُمْ، ثُمَّ الْإِمامَةُ فی ذُرِّیَّتی مِنْ وُلْدِهِ إِلی یَوْمٍ تَلْقَوْنَ الله وَرَسولَهُ؛ هان مردمان! بدانید این آیه درباره ی اوست. ژرفیِ آن را فهم کنید و بدانید که خداوند او را برای تان صاحب اختیار و امام قرار داده، پیروی او را بر مهاجران و انصار و آنان که به نیکی از ایشان پیروی می کنند و بر صحرانشینان و شهروندان و بر عجم و عرب و آزاد و برده و بر کوچک و بزرگ و سفید و سیاه و بر هر یکتاپرست لازم شمرده است.

[هشدار که] اجرای فرمان و گفتار او لازم و امرش نافذ است. ناسازگارش رانده، پیرو و باورکننده اش در مهر و شفقت است. هر آینه خداوند، او و شنوایان سخن او و پیروان راهش را آمرزیده است.

هان مردمان! آخرین بار است که در این اجتماع به پا ایستاده ام. پس بشنوید و فرمان حقّ را گردن گذارید؛ چرا که خداوند عزّوجلّ صاحب اختیار و ولیّ و معبود شماست و پس از خداوند ولیّ شما، فرستاده و پیامبر اوست که اکنون در برابر شماست و با شما سخن می گوید و پس از من به فرمان پروردگار، علی علیه السلام ولیّ و صاحب اختیار و امام شماست. آن گاه امامت در

فرزندان من از نسل علی علیه السلام خواهد بود. این قانون تا برپایی رستاخیز که خدا و رسول او را دیدار کنید دوام دارد.

علی علیه السلام افضل النّاس

مَعاشِرَالنّاسِ، فَضِّلُوا عَلِیّاً فَإِنَّهُ أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدی مِنْ ذَکَرٍ و أُنْثی ما أَنْزَلَ الله الرِّزْقَ وَبَقِی الْخَلْقُ. مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ، مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَی قَوْلی هذا وَلَمْ یُوافِقْهُ.أَلا إِنَّ جَبْرئیلَ خَبَّرنی عَنِ الله تَعالی بِذالِکَ وَیَقُولُ: «مَنْ عادی عَلِیّاً وَلَمْ یَتَوَلَّهُ فَعَلَیْهِ لَعْنَتی وَ غَضَبی»، <وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوالله - أَنْ تُخالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها - إِنَّ الله خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ>؛ ای مردم آگاه باشید! علی را برتر دانید؛ که او برترین مردمان از مرد و زن پس از من است؛ تا آن هنگام که آفریدگان پایدارند و روزی شان فرود آید. دورِ دور باد از درگاه مهر خداوند و خشمِ خشم باد بر آن که این گفته را نپذیرد و با من سازگار نباشد!

آگاه باشید جبرئیل علیه السلام از سوی خداوند خبرم داد: «هر آن که با علی علیه السلام بستیزد و بر ولایت او گردن نگذارد، نفرین و خشم من بر او باد!» البتّه بایست که هر کس بنگرد که برای فردای رستاخیز خود چه پیش فرستاده. [هان!] تقوا پیشه کنید و از ناسازگاری با علی علیه السلام بپرهیزید. مبادا که گام هایتان پس از استواری بلغزد. که خداوند بر کردارتان آگاه است.

علی علیه السلام جنب الله

مَعاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُ جَنْبُ الله الَّذی ذَکَرَ فی کِتابِهِ العَزیزِ، فَقالَ تعالی <مُخْبِراً عَمَّنْ یُخالِفُهُ>: <أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتا عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ الله>؛ ای مردم آگاه باشید! همانا او هم جوار و همسایه ی خداوند است که در نوشته ی عزیز خود او را یاد

کرده و درباره ی ستیزندگان با او فرموده: «تا آن که مبادا کسی در روز رستاخیز بگوید: افسوس که درباره ی هم جوار و همسایه ی خدا کوتاهی کردم...».

علی علیه السلام ثقل اصغر

مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّ عَلِیّاً وَالطَّیِّبینَ مِنْ وُلْدی (مِنْ صُلْبِهِ) هُمُ الثِّقْلُ الْأَصْغَرُ، وَالْقُرْآنُ الثِّقْلُ الْأَکْبَرُ، فَکُلُّ واحِدٍ مِنْهُما مُنْبِئٌ عَنْ صاحِبِهِ وَ مُوافِقٌ لَهُ، لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَی الْحَوْضَ؛ ای مردم آگاه باشید! همانا علی و پاکان از فرزندانم از نسل او، یادگار گران سنگ کوچک ترند و قرآن یادگار گران سنگ بزرگ تر. هر یک از این دو از دیگر همراه خود خبر می دهد و با آن سازگار است. آن دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا در حوض کوثر بر من وارد شوند.علی علیه السلام و اولادش علیه السلام امنا الله

أَلا إِنَّهُمْ أُمَناءُ الله فی خَلْقِهِ وَ حُکّامُهُ فی أَرْضِهِ. أَلاوَقَدْ أَدَّیْتُ. أَلا وَقَدْ بَلَّغْتُ، أَلاوَقَدْ أَسْمَعْتُ، أَلاوَقَدْ أَوْضَحْتُ، أَلا وَ إِنَّ الله عَزَّوَجَلَّ قالَ وَ أَنَا قُلْتُ عَنِ الله عَزَّوَجَلَّ، أَلاإِنَّهُ لا «أَمیرَالْمُؤْمِنینَ» غَیْرَ أَخی هذا، أَلا لاتَحِلُّ إِمْرَةُ الْمُؤْمِنینَ بَعْدی لاِحَدٍ غَیْرِهِ؛ ای مردم آگاه باشید و بدانید که آنان امانت داران خداوند در میان آفریدگان و حاکمان او در زمین اویند. هشدار که من وظیفه ی خود را ادا کردم. هشدار که من آن چه بر عهده ام بود ابلاغ کردم و به گوش تان رساندم و روشن نمودم. بدانید که این سخن خدا بود و من از سوی او سخن گفتم. هشدار که هرگز به جز این برادرم کسی نباید امیرالمؤمنین علیه السلام خوانده شود. هشدار که پس از من امارت مؤمنان بری کسی جز او روا نباشد.

علی محسود دیگران

مَعاشِرَ النّاسِ، إِنَّ إِبْلیسَ أَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ، فَلاتَحْسُدُوهُ فَتَحْبِطَ أَعْمالُکُمْ وَتَزِلَّ أَقْدامُکُمْ، فَإِنَّ آدَمَ أُهْبِطَ إِلَی الْأَرضِ بِخَطیئَةٍ واحِدَةٍ، وَهُوَ صَفْوَةُالله عَزَّوَجَلَّ، وَکَیْفَ بِکُمْ وَأَنْتُمْ أَنْتُمْ وَ مِنْکُمْ أَعْداءُالله؛ ای مردم آگاه باشید! به راستی که شیطانِ اغواگر، آدم را با رشک از بهشت رانده مبادا شما به علی علیه السلام رشک ورزید که کرده های تان نابود و گام هایتان لغزان خواهدشد. آدم علیه السلام به خاطر یک اشتباه به زمین هبوط کرد و حال آن که برگزیده ی خدای عزّوجلّ بود. پس چگونه خواهید بود شما و حال آن که شما شمایید و دشمنان خدا نیز از میان شمایند.

علی علیه السلام نور است

مَعاشِرَالنّاسِ، النُّورُ مِنَ الله عَزَّوَجَلَّ مَسْلوکٌ فِی ثُمَّ فی عَلِی بْنِ أَبی طالِبٍ، ثُمَّ فِی النَّسْلِ مِنْهُ إِلَی الْقائِمِ الْمَهْدِی الَّذی یَأْخُذُ بِحَقِّ الله وَ بِکُلِّ حَقّ هُوَ لَنا، لاِنَّ الله عَزَّوَجَلَّ قَدْ جَعَلَنا حُجَّةً عَلَی الْمُقَصِّرینَ وَالْمعُانِدینَ وَالْمخالِفینَ وَالْخائِنینَ وَالْآثِمینَ وَالّظَالِمینَ وَالْغاصِبینَ مِنْ جَمیعِ الْعالَمینَ؛ ای مردم آگاه باشید! نور از سوی خداوند عزّوجل در جان من، سپس در جان علی بن ابی طالب علیه السلام ، آن گاه در نسل او تا قائم مهدی - که حق خدا و ما را می ستاند؛ چرا که خداوند عزّوجل ما را بر کوتاهی کنندگان، ستیزه گران، ناسازگاران، خائنان و گنه کاران و ستم کاران و غاصبان از تمامی جهانیان دلیل و راهنما و حجت آورده است.

آینده نگری از ائمه ی کفر

مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّهُ سَیَکُونُ مِنْ بَعْدی أَئمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی النّارِ وَیَوْمَ الْقِیامَةِ

لایُنْصَرونَ. مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّ الله وَأَنَا بَریئانِ مِنْهُمْ. مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّهُمْ وَأَنْصارَهُمْ وَأَتْباعَهُمْ وَأَشْیاعَهُمْ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّارِ وَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ. أَلا إِنَّهُمْ أَصْحابُ الصَّحیفَةِ، فَلْیَنْظُرْ أَحَدُکُمْ فی صَحیفَتِهِ؛ ای مردم آگاه باشید! به زودی پس از من پیشوایانی خواهند بود که شما را به سوی آتش می خوانند و در روز رستاخیز تنها و بدون یاور خواهند ماند.؛ هان مردمان! خداوند و من از آنان بیزاریم. هان مردمان! آنان و یاران و پیروان شان در بدترین جای جهنّم، جایگاه متکبّران خواهند بود. بدانید آنان اصحاب صحیفه اند. اکنون هر کس در صحیفه ی خود نظر کند.

دوستان و دشمنان علی علیه السلام

أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الْمُؤْمِنونَ الَّذینَ وَصَفَهُمُ الله عَزَّوَجَلَّ فَقالَ: (الَّذینَ آمَنُوا وَلَمْ یَلْبِسُوا إیمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدونَ.

هان! دوست داران امامان ایمانیان اند که قرآن چنان توصیف فرموده: «آنان که ایمان آورده و باور خود را به شرک نیالوده اند، در امان و در راه راست هستند».

أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الَّذینَ آمَنُوا وَلَمْ یَرْتابوا.

هشدار! یاران پیشوایان کسانی هستند که به باور رسیده و از تردید و انکار دور خواهند بود.

أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الَّذینَ یدْخُلونَ الْجَنَّةَ بِسَلامٍ آمِنینَ، تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِکَةُ بِالتَّسْلیمِ یَقُولونَ: سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلوها خالِدینَ.

هشدار! امامان آنانند که با آرامش و سلام به بهشت درخواهند شد و

فرشتگان با سلام آنان را پذیرفته، خواهند گفت: «درود بر شما که پاک شده اید. اینک داخل شوید که در بهشت، جاودانه خواهید بود».

أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمْ، لَهُمُ الْجَنَّةُ یُرْزَقونَ فیها بِغَیْرِ حِسابٍ. أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمُ الَّذینَ یَصْلَونَ سَعیراً.

هان! بهشت پاداش آنان است و در آن بی حساب روزی داده خواهند شد.

أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمُ الَّذینَ یَسْمَعونَ لِجَهَنَّمَ شَهیقاً وَ هِی تَفورُ وَ یَرَوْنَ لَهازَفیراً.

هان! دشمنان آنان آن کسانی اند که در آتش درآیند. و همانا ناله ی افروزش جهنّم را می شنوند در حالی که شعله های آتش زبانه می کشد و زفیر (صدای بازدم) جهنّم را نیز در می یابند.

أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمُ الَّذینَ قالَ الله فیهِمْ: <کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها> الآیة.

هان! خداوند درباره ی ستیزگران با آنان فرموده: «هرگاه امتّی داخل جهنّم شود همتای خود را نفرین کند.».أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمُ الَّذینَ قالَ الله عَزَّوَجَلَّ: <کُلَّما أُلْقِی فیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ یَأتِکُمْ نَذیرٌ، قالوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذیرٌ فَکَذَّبْنا وَ قُلنا مانَزَّلَ الله مِنْ شَیءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّ فی ضَلالٍ کَبیرٍ> إِلی قَوله: <أَلافَسُحْقاً لاِصْحابِ السَّعیرِ>. أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ، لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ کَبیرٌ.

هشدار! که دشمنان امامان همانانند که خداوند درباره ی آنان فرموده: «هر گروهی از آنان داخل جهنّم شود نگاهبانان می پرسند: مگر برای تان ترساننده ای نیامد؟! می گویند: چرا ترساننده آمد؛ لیکن تکذیب کردیم و گفتیم: خداوند وحی نفرستاده و شما نیستید مگر در گمراهی بزرگ!» تا آن جا

که فرماید: «هان! نابود باد دوزخیان» هان! یاران امامان در نهان، از پروردگار خویش ترسانند، آمرزش و پاداش بزرگ بری آنان خواهد بود. هان مردمان! چه بسیارراه است میان آتش و پاداش بزرگ!

محکم کردن بیعت

اشاره

مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّکُمْ أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُصافِقُونی بِکَفٍّ واحِدٍ فی وَقْتٍ واحِدٍ، وَقَدْ أَمَرَنِی الله عَزَّوَجَلَّ أَنْ آخُذَ مِنْ أَلْسِنَتِکُمُ الْإِقْرارَ بِما عَقَّدْتُ لِعَلِی أَمیرِالْمُؤْمنینَ، وَلِمَنْ جاءَ بَعْدَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ مِنّی وَ مِنْهُ، عَلی ما أَعْلَمْتُکُمْ أَنَّ ذُرِّیَّتی مِنْ صُلْبِهِ. فَقُولُوا بِأَجْمَعِکُمْ: «إِنّا سامِعُونَ مُطیعُونَ راضُونَ مُنْقادُونَ لِما بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنا وَرَبِّکَ فی أَمْرِ إِمامِنا عَلِی أَمیرِالْمُؤْمِنینَ وَ مَنْ وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ. نُبایِعُکَ عَلی ذالِکَ بِقُلوُبِنا وَأَنْفُسِنا وَأَلْسِنَتِنا وَأَیْدینا. علی ذالِکَ نَحْیی وَ عَلَیْهِ نَموتُ وَ عَلَیْهِ نُبْعَثُ. وَلانُغَیِّرُ وَلانُبَدِّلُ، وَلا نَشُکُّ (وَلانَجْحَدُ) وَلانَرْتابُ، وَلا نَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَلا نَنْقُضُ الْمیثاقَ.

هان مردمان! شما بیش از آنید که در یک زمان با یک دست من بیعت نمایید. از این روی خداوند عزّوجلّ به من دستور داده که از زبان شما اقرار بگیرم و پیمان ولایت علی امیرالمؤمنین علیه السلام را محکم کنم و نیز بر امامان پس از او که از نسل من و اویند؛ همان گونه که اعلام کردم که ذرّیّه ی من از نسل اوست.

پس همگان بگویید: «البتّه که سخنان تو را شنیده پیروی می کنیم و از آن ها خشنودیم و بر آن گردن گذارده و بر آن چه از سوی پروردگارمان در امامت اماممان علی امیرالمؤمنین علیه السلام و امامان دیگر علیه السلام - از صُلب او - به ما ابلاغ کردی، با تو پیمان می بندیم با دل و جان و زبان و دست های مان. با این پیمان زنده ایم و با آن خواهیم مرد و با آن اعتقاد برانگیخته می شویم.

و هرگز آن را دگرگون نکرده شکّ و انکار نخواهیم داشت و از عهد و پیمان خود برنمی گردیم.⁽¹⁾

اینک به احادیث حضرت رسول صلی الله علیه واله در شأن و منزلت حضرت امیر علیه السلام می پردازیم:

۱.علی علیه السلام فخر خداوند

ابن عباس نقل می کند: إن امیرالمؤمنین علیه السلام شرب ماءً فسجد النبی صلی الله علیه واله فقیل له: لِم َسجدتَ یا رسولَ الله؟ فقال: لمّا شرب علیّ علیه السلام ناداه تبارک و تعالی هنیئا مریئاً یا ولیّی و حجّتی علی خلقی و أمینی علی عبادی؛ ابن عباس می گوید همانا علی علیه السلام آب نوشید در این هنگام حضرت رسول صلی الله علیه واله سجده ی شکر به جا آورد از حضرت صلی الله علیه واله پرسیدند برای چه سجده کردی یا رسول الله؟ فرمود وقتی علی علیه السلام آب نوشید، خداوند متعال ندا داد: گوارا و شیرین باد (به تعبیر عامیه نوش جان) بر تو ای ولیّ و حجّت من بر خلق من و ای امین من بر بندگانم.

ذیل حدیث، مرحوم طبرسی رحمة الله در جواب منکرین که گفتند چطور ممکن است خداوند به علی علیه السلام چنین چیزی گفته باشد، می گوید: خداوند در قرآن درباره ی جمیع بندگان مؤمن خود چنین فرموده: کلوا و اشربوا هنیئا بما کنتم تعملون. چگونه برای آحاد مؤمنین خداوند این چنین فرمود حال آیا جایز نیست که به علی علیه السلام که امام و امیر مؤمنان علیه السلام است چنین بگوید؟⁽²⁾

۲.علی علیه السلام حجّت و نور خدا

اباصلت به نقل از امام رضا علیه السلام : سمعت الرضا علیه السلام یحدّث عن آبائه عن علی علیه السلام قال:سمعت رسول الله صلی الله علیه واله یقول سمعت الله عزوجل یقول: علی بن ابی طالب حجتی علی خلقی و نوری فی بلادی و امینی علی علمی لا أُدخل النار من عرفه و این عصانی و لا أُدخل الجنه من انکره و إن أطاعنی؛ امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارشان از رسول خدا صلی الله علیه واله و ایشان از قول خداوند فرمود: علی بن ابی طالب علیه السلام حجّت من بر بندگانم و نور من در بلاد من و امین علم من است کسی که علی علیه السلام را بشناسد او را داخل در آتش نمی کنم ولو این که گناه کار باشد و کسی که علی را انکار کند او را داخل در بهشت نخواهم کرد ولو این که مرا اطاعت کند.⁽¹⁾

زمخشری صاحب تفسیر کشّاف ذیل این حدیث چنین می گوید: و هذا رمز حسن و ذلک لأن حبّ علی علیه السلام هو ایمان الکامل و الایمان الکامل لا تضرّ معه السیئات؛ این رمز خوبی است چرا که محبّت به علی علیه السلام ایمان کامل است و ایمان کامل را معصیت و گناه ضرری نمی رساند.⁽²⁾

۳.آگاه باشید مردم...

عن ابن عمر قال: سألنا رسول الله صلی الله علیه واله عن علیّ بن ابی طالب علیه السلام فغضب صلی الله علیه واله و قال: ما بال قوم یذکرون من له منزلة عند الله کمنزلتی و مقام کمقامی إلا النبوّة. ألا و من أحبّ علیّاً فقد أحبّنی و من أحبّنی رضی الله عنه و من

رضی الله عنه کافاه بالجنة، ألا و من أحبّ علیّاً استغفرت له الملائکة و فتحت له أبواب الجنة یدخل من أیّ باب شاء بغیر حساب؛ ابن عمر می گوید از حضرت رسول صلی الله علیه واله درباره ی علی علیه السلام پرسیدیم حضرت غضب ناک شد و فرمود چه است قومی را که یاد می کنند از کسی که منزلت وشأن او نزد خداوند مثل مقام و منزلت من است؛ مگر در نبوّت که بعد من نبی نیست. آگاه باشید هر کس علی را دوست بدارد به تحقیق مرا دوست داشته است و کسی که مرا دوست داشته باشد خداوند از او راضی خواهد بود و کسی را که خداوند از او راضی است بهشت کفایتش می کند. آگاه باشید کسی که علی علیه السلام را دوست بدارد فرشتگان الهی برای او طلب مغفرت می کنند و برای او درهای بهشت گشوده خواهد شد و از هر دری که می خواهد بدون حساب وارد بهشت شود.

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً(علیه السلام) لَا یَخْرُجُ مِنَ الدُّنْیَا حَتَّی یَشْرَبَ مِنَ الْکَوْثَرِ وَ یَأْکُلَ مِنْ طُوبَی وَ یَرَی مَکَانَهُ فِی الْجَنَّةِ؛ آگاه باشید اگر کسی علی علیه السلام را دوست بدارد از دنیا بیرون نمیرود؛ مگر این که از کوثر میآشامد و از طوبی میخورد و جایگاه خود را در بهشت میبیند.

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً(علیه السلام) أَعْطَاهُ اللَّهُ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ وَ حَاسَبَهُ حِسَابَ الْأَنْبِیَاءِ؛ آگاه باشید! هر کس علی علیه السلام را دوست بدارد خداوند نامه ی اعمالش را به دست راستش میدهد و حساب او حساب انبیا علیه السلام است.

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً هَوَّنَ اللَّهُ عَلَیْهِ سَکَرَاتِ الْمَوْتِ وَ جَعَلَ قَبْرَهُ رَوْضَةً مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّةِ؛ آگاه باشید کسی که علی علیه السلام را دوست دارد، خداوند آسان میکند بر او آن سختیهای مرگ را و قبرش را باغی از باغهای بهشت قرار میدهد.

الَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً(علیه السلام) أَعْطَاهُ اللَّهُ بِکُلِّ عِرْقٍ فِی بَدَنِهِ حَوْرَاءَ وَ شُفِّعَ فِی ثَمَانِینَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ، وله بکل شعرة فی بدنه حوراء ومدینة فی الجنة؛ آگاه باشید! کسی که علی علیه السلام را دوست بدارد، خداوند به هر رگی که در بدن اوست حوریه ی بهشتی عنایت میکند که میتواند هشتاد نفر از خاندانش را شفاعت کند؛

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً(علیه السلام) بَعَثَ اللَّهُ إِلَیْهِ مَلَکَ الْمَوْتِ کَمَا یَبْعَثُ إِلَی الْأَنْبِیَاءِ وَ دَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ هَوْلَ مُنْکَرٍ وَ نَکِیرٍ وَ بَیَّضَ وَجْهَهُ وَ کَانَ مَعَ حَمْزَةَ سَیِّدِ الشُّهَدَاءِ؛ هان آگاه باشید! اگر کسی علی علیه السلام را دوست بدارد خداوند به سوی او فرشته ی مرگ را مبعوث میکند؛ همانگونه که او را به سوی پیامبرانش میفرستد و هول و ناراحتی و اضطراب ناشی از مواجهه با دو فرشته ی برزخ را از او دفع میکند و خدا چهره ی او را سپید میکند، او روسپید است و با حمزه سید الشّهدا علیه السلام خواهد بود.

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً(علیه السلام) جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ وَجْهُهُ کَالْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ؛ آگاه باشید کسی که علی علیه السلام را دوست بدارد، در روز قیامت با چهرهای مثل ماه شب چهارده وارد میشود.

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً علیه السلام وُضِعَ عَلَی رَأْسِهِ تَاجُ الْمُلْکِ وَ أُلْبِسَ حُلَّةَ الْکَرَامَةِ؛ آگاه باشید! هر کس علی علیه السلام را دوست بدارد، تاج سلطنت بر سر او گذاشته میشود و لباس کرامت بر او پوشانده میشود

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً(علیه السلام) جَازَ عَلَی الصِّرَاطِ کَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ؛ آگاه باشید کسی که علی علیه السلام را دوست بدارد، سریع از صراط عبور میکند؛ مثل برق جهنده.

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً(علیه السلام) کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ وَ جَوَازاً عَلَی الصِّرَاطِ وَ أَمَاناً مِنَ الْعَذَابِ، ولم ینشر له دیوان، ولم ینصب له میزان، وقیل له: ادخل الجنة بلا حساب؛ آگاه باشید! هر کس علی علیه السلام را دوست داشته باشد، خدا برای او برائت از آتش، جواز عبور از صراط و امان از عذاب را مینویسد.

ألا ومن أحب آل محمد أمن من الحساب والمیزان والصراط؛ آگاه باشید هر کسی آل محمد علیهم السلام را دوست داشته باشد از حساب و میزان و صراط در امان خواهد بود

أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ (صل الله علیه و آله و سلم) فَأَنَا کَفِیلُهُ بِالْجَنَّةِ مَعَ الْأَنْبِیَاءِ؛ آگاه باشید! هر کس برای دوستی آل محمد صلی الله علیه واله بمیرد، من کفیل او به بهشت همراه با انبیا علیه السلام هستم.

أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ(علیهم السلام) لَمْ یَشَمَّ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ؛ آگاه باشید کسی که با بغض آل محمد علیهم السلام بمیرد، بوی بهشت به شامّهاش نمیخورد.⁽¹⁾

محبّت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه واله نه تنها از زبان پیامبر صلی الله علیه واله به آن تأکید شد؛ بلکه خداوند نیز در قرآن بر آن تأکید کرده و محبّت و مودّت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه واله را فرض کرد. نکته ی قابل توجّه این است که فرق است بین فرض و واجب. گاهی اوقات ضرورت یک چیز را عقل می فهمد و لزوم آن را درک می کند شرع هم آن را تأیید می کند این می شود واجب مثل حُسن و قبُح عقلی. صدق و راستگوئی، ذات محمود و پسندیده است و کذب و

دروغگوئی بر عکس آن و این را عقل در می کند؛ اما گاهی اوقات عقل درک صحیح از مسأله ای ندارد این جا شرع آن را فرض می کند.

أبو هلال عسکری در کتاب معروفش «الفروق اللغویة» می نویسد: تفاوت و فرق میان (فرض) و (وجوب) این است که فرض جز از خدای تعالی نیست ؛ ولی ایجاب و وجوب هم از خدا و هم از غیر اوست. در عبارت- فرض اللّه تعالی علی العبد کذا و اوجبه علیه- هر دو واژه بکار رفته است ولی- اوجب زید علی صدیقه کذا- گفته نمی شود؛ بلکه فرض علیه گفته می شود و به کار می رود. و از جهتی دیگر سنّت مؤکّد، هم واجب نامیده شده و هم فرض مثل سجده ی تلاوت قرآن که بر کسی که آن را می شنود واجب است.

فرق دیگر این است که «فرض» در امور عقلی به کار نمی رود؛ بلکه وجوب به کار می رود چنان که می گویی این کار واجب عقلی است و گاهی فرض و واجب هر دو مساویند مثل عبارت: صلاة الظهر واجبه و فرض- که فرقی در معنی ندارد.⁽¹⁾

لذا اهمّیت محبّت و مودّت نسبت به اهل بیت علیهم السلام از این جا فهمیده می شود که خداوند آن را فرض کرد دلیل دیگر بر اهمّیت مودّت اهل بیت علیهم السلام این است که خداوند آن را هم سنگ رسالت پیامبر صلی الله علیه واله قرار داده است. خداوند از لسان انبیا در باب مزد رسالت چنین می فرماید: <یا قَوْمِ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِیَ إِلاَّ عَلَی الَّذی فَطَرَنی أَ فَلا تَعْقِلُون >؛ «ای قوم من! من از شما برای این (رسالت)، پاداشی نمی طلبم؛ پاداش من، تنها بر کسی

است که مرا آفریده است؛ آیا نمی فهمید؟»⁽¹⁾دلیلش این است که مزدی که باکار انبیا برابری کند وجود ندارد. اگر مردم به حرف پیامبران شان گوش کنند و به رستگاری برسند، چه چیزی در دنیا می تواند به عنوان مزد با این جایگاه برابری کند؟ چون عرفاً و عقلاً باید بین کار و مزد تناسب وجود داشته باشد. به عنوان مثال، مزد یک کارگر ساده با مزد یک دانشمند هسته ای برابر نخواهد بود در صورت برابری، عرف و عقل تقبیح می کنند. لابدیّت عقلی است که مزد دانشمند هسته ای بیشتر از مزد یک کارگر ساده باشد. با توجّه به اهمیّت کار انبیا که انسان را به سعادت ابدی می رسانند، به خاطر اهمّیت کارشان باید مزدی در خور شأن خود دریافت کنند و چون بشر عاجز از إعطای چنین مزد است؛ لذا خداوند از باب منّت بر بندگان خود مزد رسالت انبیا را تقبّل می کند و از طرف مردم به آنان اجر و پاداش می دهد. اگر بشر قادر بر این باشد که دنیا و مافیها را به انبیا به عنوان پاداش ببخشد باز هم در مقابل نعمات بی پایان آخرت پشیزی بیشتر نمی ارزند اقلّ نعمت آخرت ابدی بودن و فنا ناپذیری است بر خلاف دنیا.با این بیان عظمت و ارزش محبّت اهل بیت علیهم السلام روشن می شود رسالت نبیّ مکرّم اسلام صلی الله علیه واله که رسالتی است جهان شمول و هم چنین پایدار و ابدی، چه مزدی می تواند هم سنگ رسالت پیامبر صلی الله علیه واله باشد؟ بشری که قادر به ادای مزد پیامبران گذشته نیست به طریق اولی نمی تواند مزد رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه واله را بدهند ؛ علی رغم آن چه گفته شد، خداوند برای رسالت پیامبر صلی الله علیه واله مزدی قرار داد که هم سنگ رسالت پیامبر صلی الله علیه واله و آن چیزی نیست جز مودّت و محبّت

اهل علیهم السلام ؛ لذا فرمود: قل لا اسئلکم علیه اجراً إلا المودّة فی القربی؛ یعنی در مقابل رسالتم اجر و پاداشی نمی خواهم مگر محبّت و دوستی خاندانم را؛⁽¹⁾بنابراین محبّت علی و اولاد علی علیه السلام هم وزن رسالت پیامبر صلی الله علیه واله است یعنی همان تأثیری که رسالت پبامبراکرم صلی الله علیه واله در سرنوشت بشر دارد، همان تأثیر در محبّت و دوستی حضرت امیر و اولادش علیه السلام در سرنوشت بشر وجود خواهد داشت و روایت فوق خود بیان گر این موضوع است.

۴.فرجام منکِر ولایت علی علیه السلام

الفضائل لابن شاذان، کتاب الروضة: رُوِیَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: کُنَّا بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه واله فِی مَسْجِدِهِ وَ قَدْ صَلَّی بِالنَّاسِ صَلَاهَ الظُّهْرِ وَ اسْتَنَدَ إِلَی مِحْرَابِهِ کَأَنَّهُ الْبَدْرُ فِی تَمَامِهِ وَ أَصْحَابُهُ حَوْلَهُ إِذْ نَظَرَ إِلَی السَّمَاءِ وَ أَطَالَ النَّظَرَ إِلَیْهَا وَ نَظَرَ إِلَی الْأَرْضِ وَ أَطَالَ النَّظَرَ إِلَیْهَا ثُمَّ نَظَرَ سَهْلًا وَ جَبَلًا وَ قَالَ مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِینَ أَنْصِتُوا یَرْحَمُکُمُ اللَّهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِی جَهَنَّمَ وَادِیاً یُعْرَفُ بِوَادِی الضِّبَاعِ وَ فِی ذَلِکَ الْوَادِی بِئْرٌ وَ فِی تِلْکَ الْبِئْرِ حَیَّهٌ فَشَکَتْ جَهَنَّمُ مِنْ ذَلِکَ الْوَادِی إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ شَکَا الْوَادِی مِنْ تِلْکَ الْبِئْرِ وَ شَکَا تِلْکُ الْبِئْرُ مِنْ تِلْکَ الْحَیَّهِ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی فِی کُلِّ یَوْمٍ سَبْعِینَ مَرَّهً فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ لِمَنْ هَذَا الْعَذَابُ الْمُضَاعَفُ الَّذِی یَشْکُو بَعْضُهُ عَنْ بَعْضٍ قَالَ هُوَ لِمَنْ یَأْتِی یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَ هُوَ غَیْرُ مُلْتَزِمٍ بِوَلَایَهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام؛ عمر بن خطاب: (نکته ی قابل توجّه این که راوی این روایت، عُمر است) در مسجد النبی محضر رسول خدا صلی الله علیه واله بودیم، آن حضرت نماز ظهر را با مردم اقامه کرده و به محراب خویش تکیه کرد در

حالی که مانند ماه کامل میدرخشید. در حالی که یاران وی پیرامونش بودند، نگاهی به آسمان انداخت و مدّتی طولانی به آن خیره شد. آنگاه نگاهی به زمین افکند و مدّتی به آن خیره شد؛ سپس به دشت و کوه نظر افکند و سپس فرمود: مسلمانان، گوش کنید، خدایتان رحمت کند، بدانید که در دوزخ درّهای به نام «درّه ی کفتارها» هست و در آن درّه، چاهی است و در آن چاه ماری است. جهنّم از آن درّه به جانب خداوند شکایت میکند و آن درّه از آن چاه شکایت می کند و آن چاه روزی هفتاد بار از آن مار به خدای متعال شکایت مینماید. عرض شد: یا رسول الله صلی الله علیه واله ، این عذاب مضاعف که یکی از دیگری شکایت میکند برای کیست؟ فرمود: برای کسی است که در روز قیامت نزد خدا بیاید در حالی که ملتزم به ولایت علی بن أبی طالب علیه السلام نبوده باشد.⁽¹⁾

التزام به ولایت حضرت امیر علیه السلام و اولاد معصومش علیه السلام ضامن سعادت انسان است. این التزام زمانی به وجود می آید که انسان به مولی علیه السلام محبّت داشته باشد. اساس همه ی حرکات موجودات نه تنها انسان، حرکت حبّی است یعنی آن چه ما از مظاهر در عالم وجود می بینیم، منشأ همه ی این ها محبّت خداوند به خلقت و موجودات خود است. خصوصاً انسان که فرمود کنت کنزا مخفیا فاحببت لکی ان اعرف.. من گنج پنهانی بودم خواستم آشکار شوم؛لذا انسان که مرات و آیینه ی من است را خلق کردم تا صفات و جمال و زیبایی خود را در وجودش ببینم؛ بنابراین، تا محبّت نباشد اساساً حرکتی صورت نمی گیرد انسان به چیزی که علاقه مند است به آن توجّه

می کند و رغبت به سوی آن پیدا می کند.؛ البته این محبّت شدّت و ضعف دارد هر چه محبّت بیشتر باشد رفتن و سوق به سوی آن چیز بیشتر خواهد شد و پذیرش ولایت اهل بیت علیهم السلام ریشه اش همین محبّت و دلدادگی است که خداوند آن را بر بندگان خود فرض کرد؛بنابر این علّت عدم پذیرش ولایت، نداشتن محبّت به حضرت امیر علیه السلام است.

۵.ابوذر و فضایل علی علیه السلام

عن أبی ذر الغفاری قال: کنت جالسا عند النبی صلی الله علیه وآله ذات یوم فی منزل أم سلمة ورسول الله صلی الله علیه وآله یحدثنی وأنا أسمع، إذ دخل علی بن أبی طالب علیه السلام، فأشرق وجهه نورا فرحا بأخیه وابن عمه، ثم ضمه إلیه وقبل بین عینیه، ثم التفت إلی فقال: یا أبا ذر أتعرف هذا الداخل علینا حق معرفته ؟ قال أبوذر: فقلت: یا رسول الله.هذا أخوک وابن عمک وزوج فاطمة البتول وأبو الحسن والحسین سیدی شباب أهل الجنة، فقال رسول الله صلی الله علیه وآله: یا أباذر هذا الامام الأزهر و رمح الله الأطول و باب الله الأکبر، فمن أراد الله فلیدخل الباب یا أباذر هذا القائم بقسط الله والذاب عن حریم الله و الناصر لدین الله وحجة الله علی خلقه، إن الله تعالی لم یزل یحتج به علی خلقه فی الأمم کل أمة یبعث فیها نبیا، یا أباذر إن الله تعالی جعل علی کل رکن من أرکان عرشه سبعین ألف ملک لیس لهم تسبیح ولا عبادة إلا الدعاء لعلی وشیعته والدعاء علی أعدائه، یا أباذر لولا علی ما بان الحقمن الباطل ولا مؤمن من الکافر و لا عبد الله، لأنه ضرب رؤوس المشرکین حتی أسلموا وعبدوا الله و لولا ذلک لم یکن ثواب و لا عقاب ولا یستره من الله ستر و لا یحجبه من الله حجاب وهو الحجاب والستر ...؛

ابوذر نقل می کند که روزی در منزل امّ سلمه مشغول شنیدن حدیث از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه واله بودم که در این حال امیرالمومنین علیه السلام وارد شد در این حال پیامبر صلی الله علیه واله از شدّت شوق صورتش نورانی شده و بلند شد امیرالمومنین علیه السلام را در بغل فشرد و پیشانی حضرتش را بوسید و فرمود: ای اباذر! آیا این فردی که داخل شد را آن طور که باید به حقّ معرفتش می شناسی؟ عرض کردم این برادر شما و پسر عمّ شما و همسر فاطمه علیها السلام و پدر حسنین علیه السلام است؛ سپس پیامبر صلی الله علیه واله شروع به شمردن فضایل ایشان کرده و فرمود ای اباذر! خدای تعالی بر هر یک از ارکان عرش هفتاد هزار فرشته قرار داده که ذکر وعبادتی ندارند جز دعا برای علی علیه السلام و شیعیان او و نفرین بر دشمنانش. ای اباذر! اگر علی نبود، حق از باطل و مؤمن از کافر شناخته نمی شد. آن کلمه که بر اهل تقوی لازم شده علی علیه السلام است که هر کس او را دوست بدارد مؤمن، هرکس او را دشمن بدارد کافر و هر کس ولایت او را رها نماید، گمراه و هر کس ولایت او را انکار کند مشرک است. ای اباذر! کسی که ولایت ما را انکار کند، کر و کور و گنگ وارد محشر شود؛ سپس او را در ظلمات قیامت افکنند، او با صدای بلند گوید:« یا حسرتی علی ما فرطّت فی جنب الله»، در گردن او طوقی از آتش است که سیصد شعبه دارد، بر هر کدام شیطانی است، از هنگامی که او از قبر در آید تا وقتی که داخل اتش شود (آن شیاطین) به صورت او تف اندازند.

ابوذر گفت: گفتم: پدر و مادرم فدای تو باد. ای رسول خدا صلی الله علیه واله ! قلبم را پر از شادی کردی و بر من بیافزای فرمود: بله؛ هنگامی که به آسمان دنیا رفتم، فرشته ای از میان فرشتگان اذان گفت و نماز را برپا داشت، جبرئیل علیه السلام

دست مرا گرفت و به او معرّفی کرد، پس به من گفت: ای محمد صلی الله علیه واله ! با فرشتگان دعا کن که آنها مشتاق تو بوده اند. پس با هفتاد صف فرشته نماز خواندم، صف بین مشرق و مغرب است، تنها کسی که آنها را آفریده است، تعداد آنها را می داند. وقتی نماز را تمام کردم، گروهی از فرشتگان به استقبال من آمدند و گفتند: ما به تو حاجتی داریم. پس گمان کردم که از من شفاعت میخواهند؛ زیرا خداوند عزّوجلّ مرا به حوض و شفاعت بر همه ی پیامبران برتری داده است. گفتم: ملائکه پروردگارم چه حاجتی دارید؟ گفتند: وقتی به زمین برگشتی، سلام ما را بر علی علیه السلام برسان و بدان که ما مشتاق او هستیم. گفتم: فرشتگان پروردگارم! واقعاً ما را می شناسید؟ گفتند: ای رسول خدا صلی الله علیه واله ! چرا شما را نمی شناسیم و حال آن که شما اوّلین مخلوق خدا هستید، خداوند شما را در نوری از نور خویش به صورت اشباح نور آفرید و در ملکوت خود با حمد و تقدیس و وسعت او کرسی هایی برای شما قرار داد، سپس فرشتگان را از آن چه از نورهای گوناگون می خواست آفرید و ما از کنار شما می گذشتیم در حالی که شما خدا را تسبیح می گفتید و شما تقدیس می کنید و تسبیح می گویید پس ما تسبیح و تقدیس می کنیم و تسبیح می گوییم و تسبیح و تقدیس شما را می ستاییم؛ سپس به آسمان دوّم بالا رفتم و فرشتگان همان را گفتند که اصحاب شان گفتند.گفتم: فرشتگان پروردگارم! واقعاً ما را می شناسید؟ گفتند: چرا تو را نمی شناسیم؟ در حالی که شما نخبگان خدا از خلقت او هستید، مخزن علم او، امانت دارترین، حجّت بزرگ و شما جنب و طرف خدا هستید و شما کرسی ها و پایه های علم هستید، پس سلام ما را به علی برسان؛ سپس به آسمان سوّم بالا رفتم

و فرشتگان به من گفتند که اصحاب شان به من گفتند. گفتم: فرشتگان پروردگارم! واقعاً ما را می شناسید؟ گفتند: چرا تو را نمی شناسیم؟ در حالی که شما باب قیام و حجّت اختلاف و علی علیه السلام محرّک زمین و تقسیم کننده ی قضا و صاحب معصیت و تقسیم کننده ی آتش فردا و کشتی نجات هر که بر آن سوار شود، نجات می یابد و هر که در آتش عقب بماند روز قیامت بر می گردد، شما ستون ها و ستارگان کشورها هستید، چرا شما را نمی شناسیم؟ پس سلام ما را به علی علیه السلام برسان؛ سپس به آسمان چهارم بالا رفتم و فرشتگان همان را به من گفتند که یاران شان گفتند. گفتم: فرشتگان پروردگارم! واقعاً ما را می شناسید؟ گفتند: چرا تو را نمی شناسیم؟ در حالی که شما درخت نبوّت و خانه ی رحمت و مبدأ رسالت و فرشتگان گوناگون هستید و جبرئیل از آسمان بر تو نازل می شود پس سلام ما را به علی علیه السلام برسان؛ سپس به آسمان پنجم بالا رفتم و فرشتگان همان گونه که اصحاب شان گفتند به من گفتند. گفتم: فرشتگان پروردگارم! واقعاً ما را می شناسید؟ گفتند: چرا شما را نمی شناسیم؟ در حالی که صبح و شام بر عرش از کنار تو می گذریم و بر آن نوشته شده است: پس دانستیم که علی علیه السلام از اولیای خداست؛ سپس به آسمان ششم عروج کردم و فرشتگان همان را گفتند که یارانشان گفتند. گفتم: فرشتگان پروردگارم! واقعاً ما را می شناسید؟ گفتند: چرا تو را نمی شناسیم؟ در حالی که خداوند جنّت فردوس را آفرید و بر در آن درختی است و برگی در آن نیست جز این که در آن نوشته شده معبودی جز خدا نیست و محمد صلی الله علیه واله رسول خداست و علی بن ابی طالب علیه السلام عروة الوثقی، و ریسمان محکم خدا و چشم او بر مخلوقات است: کاغذ نوشته شده با نور، پس

سلام ما را به علی علیه السلام برسان؛ سپس به آسمان هفتم بالا رفتم و از فرشتگان شنیدم که می گفتند: ستایش خدایی را که به وعدهی خود وفا کرد. همه ی شما، پس گفتم: چه قولی به شما داده است؟ گفتند: ای رسول خدا صلی الله علیه واله ! هنگامی که شما را به عنوان اشباح نور در نوری از نور خداوند متعال آفرید، امر شما بر ما عرضه شد و ما آن را پذیرفتیم و از محبّت شما به خداوند متعال شکایت کردیم. و امّا علی علیه السلام از محبّت او به خدای متعال شکایت کردیم، پس برای ما فرشته ای به شکل او آفرید و او را در سمت راست تخت خود بر تختی از طلا که با مروارید و جواهرات مزیّن شده بود، نشاند. گنبدی از مروارید سفید که باطنش از بیرون نمایان است و بیرونش از باطن، بدون ستون هایش در زیر است و کاری به او نیست، صاحب تخت به او گفت: با قدرت من برخیز، پس ایستاد. بالا هرگاه مشتاق رؤیت علی علیه السلام هستیم، به آن فرشته در آسمان می نگریم، پس سلام ما را به علی علیه السلام برسان.⁽¹⁾

۶.اعجاز محبت علی علیه السلام

عن الاعمش قال: رأیت جاریة سوداء تسقی الماء و هی تقول: اشربوا حبّاً لعلی بن ابی طالب علیه السلام و کانت عمیاء قال فرأیتها بمکة بصیرة تسقی الماء و هی تقول: اشربوا حبّاً لمن ردّ به الله علیّ بصری. فقلت: یا جاریة رأیتک فی المدینة ضریرة تقولین: إشربوا حبّاً لمولای علیّ بن ابی طالب علیه السلام و انت الیوم بصیرة فما شأنک؟ قالت: بابی انت إنی رایت رجلا قال: یا جاریة انت مولاه لعلی بن ابی طالب و محبته؟ فقلت نعم فقال اللهم ان کانت صادقة فردّ علیها بصرها

فوالله لقد ردّ الله علیّ بصری، فقلت من انت؟ قال انا الخضر و انا من شیعة علی بن ابی طالب علیه السلام ؛

اعمش می گوید: کنیز سیه چهره ای را دیدم که در حال نوشیدن آب بود و با خود زمزمه می کرد آب بنوشید به خاطر محبّت علی بن ابی طالب علیه السلام در حالی که این کنیز نابینا بود بعد او را در مکّه دیدم در حالی که بینا بود و با خود زمزمه می کرد آب بنوشید به محبّت کسی که بینایی را به من برگردان. به کنیز گفتم من تو را در مدینه دیدم در حالی که نابینا بودی و الان بینا شدی چه اتّفاقی برای تو افتاده است؟ گفت پدرم فدای تو باد مردی را دیدم که به من گفت ای کنیز آیا تو بر محبّت و عشق علی علیه السلام هستی؟ گفتم بله. گفت خداوندا اگر این کنیز در گفتار خویش صادق است بینایی او را به او برگردان پس به خدا سوگند که خداوند بینایی مرا برگرداند.کنیز می گوید از آن مرد پرسیدم تو که هستی؟ گفت من خضر علیه السلام و از شیعیان علی علیه السلام هستم.⁽¹⁾

۷.پیامبر صلی الله علیه واله محب علی علیه السلام

عن عمار بن یاسر قال: قال رسول الله صلی الله علیه واله لیلة اسری بی إلی السماء و صرت کقاب قوسین او ادنی اوحی الله عزوجل الیّ یا محمد من احب خلقی الیک؟ قلت یا ربت انت اعلم فقال عزوجل انا اعلم و لکن ارید ان اسمعه من فیک؟ فقلت ابن عمی علی بن ابی طالب فاوحی الله عزوجل الیّ ان التفت، فالتفتّ بعلی واقف معی و قد خرقت حجب السموات و قد اوقف راسه یسمع ما یقول فخررت لله تعالی ساجدا؛

عمّار یاسر از حضرت رسول صلی الله علیه واله نقل می کند که حضرت فرمود: وقتی شب معراج به آسمان ها عروج کردم تا جایی که به قاب قوسین او ادنی رسیدم خداوند به من وحی کرد ای محمّد صلی الله علیه واله چه کسی از بندگان مرا بیشتر از همه دوست داری؟ گفتم خدایا تو می دانی فرمود بله می دانم؛ ولی می خواهم از تو بشنوم پس گفتم پسر عمویم علی بن ابی طالب علیه السلام پس خداوند به من وحی کرد که توجّه کن و متوجّه شدم دیدم علی علیه السلام در کنار من ایستاده است در حالی که حجاب های آسمان ها پاره شده و او را دیدم که می شنود پس به سجده افتادم و خداوند را شکر کردم.⁽¹⁾

در باب محبّت و علاقه حضرت رسول صلی الله علیه واله به وجود مقدّس امیرالمؤمنین علیه السلام باید بگوییم در حقیقت این محبّت خداوند به حضرت امیر علیه السلام است که در حضرت رسول صلی الله علیه واله جلوه، ظهور و بروز پیدا کرده است. یعنی اگر بخواهیم محبّت خداوند به حضرت امیر علیه السلام را مجسّم کنیم در قالب محبّت پیامبر صلی الله علیه واله به حضرت امیر علیه السلام ظهور و بروز پیدا می کند. خداوند در قرآن می فرماید: <وألف بین قلوبهم لو أنفقت ما فی الأرض جمیعا ما ألفت بین قلوبهم ولکن الله ألف بینهم إنه عزیز حکیم>؛ اگر آن چه در زمین است همه ی آن را به کسی ببخشی، هرگز نخواهی توانست در قلب های شان الفت و محبّت ایجاد کنی؛ بلکه این خداوند است که تألیف قلوب می کند.در جای دیگر می فرماید:

<ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات سیجعل لهم الرحمن ودّا>؛ کسی که ایمان به خداوند داشته باشد و عمل صالح انجام دهد خداوند متعال محبّت او را

در دل بندگانش قرار می دهد. با توجّه به آیه ی شریفه ی السّابقون السّابقون اولئک المقرّبون، اوّلین کسی که به ذهن تبادر می کند و می توان او را مصداق اتمّ و اکمل این آیه دانست، وجود مقدّس حضرت امیر علیه السلام است؛ چرا که حضرت در ایمان آوردن گوی سبقت را از همه ربوده و اوّلین کسی بود که به رسالت حضرت رسول صلی الله علیه واله ایمان آورده است.؛ لذا خداوند محبّت حضرت امیر علیه السلام را در دل رسول اکرم صلی الله علیه واله و تمام مؤمنین قرار داده است. در جای دیگر خداوند می فرماید: و حببّ الیکم الایمان فزینّه فی قلوبکم؛ محبّت و علاقه به ایمان را در دل مؤمنان قرار داده و با ایمان قلوب شان را مزیّن ساخته است. بی شک ایمان مجسّم حضرت امیر علیه السلام است که محبّت او زینت قلوب مؤمنین است؛ بنابراین مالک و سرچمشه ی همه ی محبّت ها به حضرت امیر علیه السلام خداوند متعال است. برای دارا بودن این سرمایه ی عظیم و گران سنگ شرطش ایمان به ولایت حضرت علیه السلام و انجام اعمال بر طبق این عقیده است؛ چرا که العلم امام العمل؛ علم امام و پرچم دار عمل است. ایمان یعنی قوّه ی نظریّه و عمل یعنی قوّه ی عملیّه چنان چه مرحوم شیخ طوسی در تفسیر <و العصر ان الانسان لفی خسر الا الذین آمنوا> را این طور معنای می کند: ای الذین کاملین فی قوة النظریة و عملوالصالحات، ای الذین کاملین فی قوة العملیة. پس همان طور که حضرت امیر علیه السلام امام امّت است، عقیده به ولایت حضرت علیه السلام نیز امام اعمالی است که انجام می دهد.

علاوه بر این، طبق آیه ی شریفه ی مباهله و روایات ذیل آن که، حضرت امیر علیه السلام نفس پیامبر معرفی شد، حبّ نفس یکی از نعمت های خداوند به بشر است این که انسان خودش را دوست داشته باشد. طبیعی است که

انسان خودش را دوست داشته باشد. نکته ظریفی که در آیه ی شریفه لعلّک باخع نفسک است و آن این که با توجّه به آیه ی مباهله، که حضرت امیر علیه السلام نفس پیامبر صلی الله علیه واله شد خداوند در این آیه به دفاع از حضرت امیر علیه السلام که نفس پیامبر صلی الله علیه واله است برخواست و فرمود نزدیک است به خاطر ایمان نیاوردند کفّار و مشرکین نفس خود را به کشتن دهی یعنی علی علیه السلام را که نفس توست و در همه ی غزوات پرچم دار است به کشتن دهی شاهد آن هم گواه تاریخ است که حضرت در همه ی جنگ ها زخم های بی شماری بر تن داشت.

۸.علی علیه السلام امان روز قیامت

إنّ یوم القیامة یوم شدید الهول، فَمَنْ أَرَادَ مِنْکُمْ أَنْ یَتَخَلَّصَ مِنْ هَوْلِ ذَلِکَ الْیَوْمِ فَلْیَتَوَلَّ وَلِیِّی وَ لْیَتَّبِعْ وَصِیِّی وَ خَلِیفَتِی مِنْ بَعْدِی عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ؛روز قیامت روزی است که هراس و وحشت آن زیاد است. هر کس می خواهد از وحشت ها و سختی های آن رهایی یابد، باید ولایت ولیّ من را بپذیرد و از وصیّ و جانشین و صاحب حوض من علیّ بن أبی طالب علیه السلام پیروی کند.

و همانا او در کنار حوض دشمنانش را از آن دور می کند و دوستانش را آب می دهد، کسی که از آن آب نیاشامد دائماً تشنه است و هرگز سیراب نمی گردد، کسی که از آن آب بیاشامد هیچ گاه تشنه نمی شود.

ألا و إنّ حبّ علیّ علم بَیْنَ الْإِیمَانِ وَ النِّفَاقِ، فَمَنْ أَحَبَّهُ کَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ أَبْغَضَهُ کَانَ مُنَافِقاً؛بدانید علامت و نشانه ی بین نفاق و ایمان، دوستی علی علیه السلام است، هر کس او را دوست بدارد مؤمن و کسی که با او دشمنی

کند منافق است. کسی که دوست دارد بر صراط مثل برق زودگذر عبور کند و بدون حساب داخل بهشت گردد باید علی علیه السلام را که از طرف من بر شما ولایت و سرپرستی دارد و جانشین من بر اهل من و امّتم می باشد دوست داشته باشد، همانا او در رحمت پروردگار و صراط مستقیم الهی است.

علیّ یعسوب الدین و قائد الغرّ المحجّلین و مولی من أنا مولاه، لا یحبّ إلا طاهر الولادة زاکیّ العنصر، ولا یبغضه إلا من خبث أصله و ولادته؛ علی(علیه السّلام) امیر دین داران و پیشوای روسفیدان و مولای هر کسی است که من مولای او هستم، او را دوست ندارد مگر کسی که حلال زاده و پاک طینت باشد، و با او دشمنی نمی کند مگر آن که بدطینت و حرام زاده است.⁽¹⁾

۹.علی علیه السلام به منزله ی سوره ی توحید

عنه صلی الله علیه و آله: یا علیّ، مثَلُکَ فی اُمّتی کمَثَل <قُلْ هُو اللّه ُ أحدٌ> من قراها مرة فکانما قرا ثلث القرآن و من قراها مرتین فکانما قرا ثلثی القرآن و من قراها ثلاث مرات فکانما ختم القرآن؛ فمَن أحَبّکَ بلسانه فکَأنّما قَرأَ ثُلُثَ القرآنِ، و مَن أحبَّکَ بقلبِهِ و أعانَکَ بلسانِهِ فکأنّما قَرأَ ثُلُثَـی القرآنِ، و مَن أحبَّکَ بقلبِهِ و أعانَکَ بلسانِهِ و نَصرَکَ بیدِه فکأنّما قَرأَ القرآنَ کلَّهُ والذی بعثنی بالحق نبیا لو احبک اهل الارض کمحبة اهل السماء لما عذب الله احدا بالنار یا علی بشرنی جبرئیل عن رب العالمین فقال لی: یا محمد بشّر اخاک علیّا انی لا اعذب من تولاه و لا ارحم من عاداه؛ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:ای علی! مَثَل تو میان امّتم مثل «قل هو اللّه احد» است؛ هر که یک مرتبه آن را بخواند ثلثی از قرآن را

خوانده است و هر کسی که دوبار این سوره را بخواند دو سوم قرآن را خوانده است و هر کسی که سه بار بخواند کأنّه یک ختم قرآن خوانده است.هر که در دلْ تو را دوست داشته باشد چنان است که یک سوم قرآن را خوانده و هر که تو را در دل دوست بدارد و به زبان یاری ات دهد گویا دو سوم قرآن را خوانده و هر که تو را در دل دوست بدارد و به زبان یاری ات دهد و با عمل یاوری ات کند چنان است که همه ی قرآن را خوانده باشد.قسم به کسی که مرا به حق مبعوث کرده است اگر اهل زمین مانند اهل آسمان تو را دوست می داشتند احدی را به آتش عذاب نمی کرد. ای علی علیه السلام جبرییل علیه السلام از طرف خداوند به من بشارت داد: ای محمّد صلی الله علیه واله به برادرت علی علیه السلام بشارت ده که هر کسی را که علی علیه السلام را دوست بدارد او را عذاب نخواهد کرد و هر کسی که علی علیه السلام را دشمن بدارد به او رحم نخواهم کرد.⁽¹⁾

۱۰.علی علیه السلام ظاهر و باطن خورشید

قال النبی صلی الله علیه واله فی حق علیّ علیه السلام : لا یحجبه عن الله حجاب و هو السر و الحجاب، فالامام نور الهی و سرّ ربّانی و تعلّقه بهذا الجسد عارضی، دلیله قوله سبحانه <و اشرقت الارض بنور ربّها> و نور الرّب هو الامام الذی نبوره تشرق الظلم و یستضیء سایر العالم. و یوافق هذا التفسیر ما ورد عن النبی صلی الله علیه واله انه قال: إنّ للشمس وجهین: وجه یلی اهل السماء مکتوب علیه: الله نور السماوات و الارض و وجه یلی أهل الارض مکتوب علیه: علیّ نور الارضین. فالامام مع الخلق کلهم لا یغیب عنهم و لا یحجبون عنه، بل هم محجوبون عنه و لیس بمحجوب لإن الدنیا

عند الامام کالدرهم فی ید الانسان یقلبه کیف یشاء؛ حضرت رسول صلی الله علیه واله در حقّ حضرت امیر علیه السلام می فرماید: هیچ چیزی بین علی علیه السلام و خدا حایل نیست در حالی که خود علی علیه السلام سرّ و حجاب بین خداوند و بندگان است. پس امام نور الهی و سرّ ربانی است و تعلّق روح امام به این جسد عارضی است دلیل آن هم قول خداوند است که فرمود و اشرقت الارض بنور ربّها و زمین روشن شد به نور ربّش و نور ربّ امامی است که به نورش ظلمت ها از بین می رود و سایر عالم روشن می شود. مؤلف مشارق الانوار می افزاید این تفسیر موافق حدیثی است که از پیامبر علیه السلام نقل شده است که حضرت فرمود همانا برای خورشید دو وجه است یک وجهی که اهل آسمان می بینند که بر آن نوشته شده است خداوند نور آسمان ها و زمین است و وجه دیگر آن به طرف اهل زمین است که بر آن نوشته شده است علی علیه السلام نور زمین است پس امام با خلق است و از آنان پنهان نیست؛ بلکه این مردم هستند که از امام محجوب هستند؛ چرا که دنیا در نزد امام به منزله ی سکه ای است در دست انسان که به هر طرف که به خواهد می گرداند.⁽¹⁾

۱۱.علی علیه السلام خورشید زمین و آسمان ها

حَدَّثَنَا أَبِی رحمة الله قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِیمُ بْنُ عُمْرُوسٍ اَلْهَمَدَانِیُّ بِهَمَدَانَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَلِیٍّ اَلْحَسَنُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ اَلْقَحْطَبِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا سَعِیدُ بْنُ اَلْحَکَمِ بْنِ أَبِی مَرْیَمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْأَوْزَاعِیِّ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی کَثِیرٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُرَّةَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ قَیْسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: عَلِیٌّ علیه السلام فِی اَلسَّمَاءِ

اَلسَّابِعَةِ کَالشَّمْسِ بِالنَّهَارِ فِی اَلْأَرْضِ وَ فِی اَلسَّمَاءِ اَلدُّنْیَا کَالْقَمَرِ بِاللَّیْلِ فِی اَلْأَرْضِ أَعْطَی اَللَّهُ عَلِیّاً مِنَ اَلْفَضْلِ جُزْءاً لَوْ قُسِمَ عَلَی أَهْلِ اَلْأَرْضِ لَوَسِعَهُمْ وَ أَعْطَاهُ اَللَّهُ مِنَ اَلْفَهْمِ جُزْءاً لَوْ قُسِمَ عَلَی أَهْلِ اَلْأَرْضِ لَوَسِعَهُمْ شَبَّهْتُ لِینَهُ بِلِینِلُوطٍ وَ خُلُقَهُ بِخُلُقِ یَحْیَی وَ زُهْدَهُ بِزُهْدِ أَیُّوبَ وَ سَخَاهُ بِسَخَاءِ إِبْرَاهِیمَ وَ بَهْجَتَهُ بِبَهْجَةِ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ وَ قُوَّتَهُ بِقُوَّةِ دَاوُدَ لَهُ اِسْمٌ مَکْتُوبٌ عَلَی کُلِّ حِجَابٍ فِی اَلْجَنَّةِ بَشَّرَنِی بِهِ رَبِّی وَ کَانَتْ لَهُ اَلْبِشَارَةُ عِنْدِی عَلِیٌّ مَحْمُودٌ عِنْدَ اَلْحَقِّ مُزَکًّی عِنْدَ اَلْمَلاَئِکَةِ وَ خَاصَّتِی وَ خَالِصَتِی وَ ظَاهِرَتِی وَ مِصْبَاحِی وَ جَنَّتِی وَ رَفِیقِی آنَسَنِی بِهِ رَبِّی فَسَأَلْتُ رَبِّی أَنْ لاَ یَقْبِضَهُ قَبْلِی وَ سَأَلْتُهُ أَنْ یَقْبِضَهُ شَهِیداً بَعْدِی أُدْخِلْتُ اَلْجَنَّةَ فَرَأَیْتُ حُورَ عَلِیٍّ أَکْثَرَ مِنْ وَرَقِ اَلشَّجَرِ وَ قُصُورَ عَلِیٍّ کَعَدَدِ اَلْبَشَرِ - عَلِیٌّ مِنِّی وَ أَنَا مِنْ عَلِیٍّ مَنْ تَوَلَّی عَلِیّاً فَقَدْ تَوَلاَّنِی حُبُّ عَلِیٍّ نِعْمَةٌ وَ اِتِّبَاعُهُ فَضِیلَةٌ دَانَ بِهِ اَلْمَلاَئِکَةُ وَ حَفَّتْ بِهِ اَلْجِنُّ اَلصَّالِحُونَ...؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه واله می فرمایند: همانا علی علیه السلام در آسمان هفتم به منزله ی خورشید در روز بر روی زمین و به منزله ی ماه شب در زمین است. خداوند به او فضل و علم و فهمی عطا کرده است که اگر بین اهل زمین تقسیم شود همه از آن بهره مند خواهند شد. در نرم خویی شبیه لوط علیه السلام در خُلق شبیه یحیی علیه السلام ، در زهد شبیه ایوب علیه السلام ، در سخاوت شبیه ابراهیم علیه السلام ، در بهجت شبیه سلیمان علیه السلام و در قدرت و قوت شبیه داود علیه السلام است. برای علی علیه السلام اسمی است که در بهشت بر روی هر پرده ای نوشته شده است که خداوند آن را به من بشارت داده است و برای او نزد من بشارتی است او نزد خداوند، علی محمود و نزد فرشتگان مزکیّ، او خاصّ، خالص و ظاهرش برای من است همراه و رفیق من در بهشت است از خداوند مسئلت کردم که علی علیه السلام را قبل از من قبض روح نکند؛ بلکه بعد از من او را

شهید قبض روح کند. پس داخل بهشت شدم دیدم که حور علی علیه السلام بیشتر از برگ های درخت، تعداد قصرهای علی علیه السلام مثل تعداد آدمیان است. علی علیه السلام از من است و من از علی علیه السلام هستم هر کس علی را دوست بدارد مرا دوست داشته است. دوستی علی نعمت و تبعیّت از او فضیلت است. ملائکه وام دار اویند و صالحین از جن دور او جمعند. بعد از من کسی جز او در زمین با کرامت تر و عزیزتر قدم بر نداشت. او نه گستاخ و عجول و نه اهل فساد و عناد است. بعد از من از مادری کریم تر از او زاده نشده است و مبارک تر از او خداوند کسی را به زمین نفرستاد. همانا خداوند به او حکمت خویش را نازل کرد به ملائکه افتخار همنشینی با او را داده است. اگر قرار بود خداوند بعد از من به کسی وحی بفرستد هر آیینه او کسی جز علی علیه السلام نبود. خداوند به واسطه ی علی علیه السلام مجالس را زینت بخشید و به لشکرها کرامت داد به واسطه ی علی علیه السلام بلاد را آباد کرد به واسطه ی علی علیه السلام سربازان عزیز شدند. مثَل علی علیه السلام مثَل کعبه است که زیارت می شود ولی زیارت نمی کند. مَثَل او مثل ماه کامل است که شب تاریک را روشن می کند و مَثل خورشیدی است که روز، روشنایی خود را از او وام می گیرد. خداوند او را در کتاب خویش توصیف کرد و در آیاتش او را ستود و در کتابش به آثار و خدمات او اشاره کرد او در زمان حیات کریم و بعد حیات شهید است.⁽¹⁾

در ادامه حضرت می فرماید: ان الله قال لموسی لیلة الخطاب: یابن عمران لا اقبل الصلاة إلّا ممن تواضع لعظمتی والزم قلبه خوفی و محبتی و قطع نهاره بذکری و عرف اولیائی الذین لأجلهم خلقت سماواتی و ارضی و جنّتی و ناری،

محمد صلی الله علیه واله و عترته من عرفهم و عرف حقهم جعلت له عند الجهل علما و عند الظلمة نورا و اعطیته قبل السوال و اجبته قبل الدعا؛ همانا خداوند در شب خطاب(شبی که در وادی مقدس و بقعه ی مبارکه از درخت صدا آمد و موسی را مورد خطاب قرار داد که «یا موسی انی انا الله رب العالمین» فرمود: ای پسر عمران قبول نمی کنم نماز کسی را جز این که برای عظمت من تواضع کند و ترس و محبّت مرا در قلب خویش بپروراند و روزش را با یاد من تمام کند و اولیای مرا بشناسد کسانی که آسمان ها و زمین و بهشت و آتش را به خاطر آنان خلق کردم که آنان محمد صلی الله علیه واله و آل او علیهم السلام هستند کسی که آنان را بشناسد و حق شان که ولایت باشد را بشناسد و اعتراف به آن کند برای او زمان جهل علم قرار می دهم تا از سرگردانی خارج شود و نوری در تاریکی قرار می دهم تا راه را بیابد. قبل از سوال به او عطا و قبل از دعا اجابتش خواهم کرد.⁽¹⁾

۱۲.کتمان فضایل علی علیه السلام سبب عذاب

رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: «لَا یُعَذِّبُ اللهُ هذَا الخَلْقَ إِلَّا بِذُنُوبِ الْعُلَمَاءِ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ الْحَقَّ مِنْ فَضْلِ عَلِیٍّ وَعِتْرَتِهِ، أَلَا وَإِنَّهُ لَمْ یَمْشِ فَوْقَ الْأَرْضِ بَعْدَ النَّبِیِّینَ وَالْمُرْسَلِینَ أَفْضَلُ مِنْ شِیعَةِ عَلِیٍّ وَمُحِبِّیهِ الَّذِینَ یُظْهِرُونَ أمْرَهُ وَیَنْشُرُونَ فَضْلَهُ، أُولئِکَ تَغْشَاهُمُ الرَّحْمَةُ وَ تَسْتَغْفِرُ لَهُمُ الْمَلَائِکَةُ وَالْوَیْلُ کُلُّ الْوَیْلِ لِمَنْ یَکْتُمُ فَضَائِلَهُ وَیَکْتُمُ أَمْرَهُ، فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَی النَّارِ؛⁽²⁾

خداوند، خلق را عذاب نمیکند، مگر به سبب گناهان علمایی که حقّ را می پوشانند و فضایل امیرالمؤمنین و خاندانش علیهم السلام را کتمان می کنند. بدانید همانا بعد از انبیا و فرستادگان الهی، افرادی برتر از شیعیان علی علیه السلام و دوستدارانش روی این زمین راه نمی روند. همانا کسانی که امر ولایت وی را اظهار و فضایلش را منتشر می سازند، همواره رحمت الهی، آنان را در بر میگیرد و ملائکه برایشان آمرزش میطلبند و وای بر کسانی که فضایلش را می پوشانند و امر ولایتش را کتمان می کنند. اینان چگونه بر آتش صبر خواهند کرد؟»

۱۳.ارزش محبّان علی علیه السلام

ابن عباس نقل می کند که حضرت رسول صلی الله علیه واله می فرماید: «یا علی إنّ الله یحبّک و یحبّ من یحبّک و إنّ الملائکة تستغفر لک و لشیعتک و لمحبی شیعتک و اذا کان یوم القیامة نادی مناد این محبوا علی؟ فیقوم قوم من الصالحین فیقال لهم: خذوا بید من شئتم و ادخلوا الجنة و ان الرجل الواحد ینجی من النار الف رجل ثم ینادی المنادی: این البقیة من محبی علی؟ فیقوم قوم مقتصدون فیقال لهم تمنوا علی الله ما شئتم فیعطی کل واحد منهم ما طلب ثم ینادی المنادی این البقیه من محبی علی فیقوم قوم قد ظلموا انفسهم فیقال این مبغضوا علی؟ فیقوم خلق کثیر فیقال اجعلوا کل الف من هؤلاء لواحد من محبی علی فیجعل اعمال اعدائک لمحبیک فینجون من النار و انت الاجل الاکرم و انت العلی العظیم محبک محب الله و رسوله و مبغضک مبغض الله و رسوله؛⁽¹⁾

ای علی علیه السلام همانا خداوند، تو را دوست دارد و دوستدارت را هم دوست دارد. همانا فرشتگان برای تو و شیعیانت طلب مغفرت می کنند. زمانی که قیامت بر پا شود، منادی ندا می دهد، دوستداران علی کجایند؟ پس گروهی از بندگان مؤمن و صالح بر می خیزند. به آنان گفته می شود: دست هر که را می خواهید بگیرید و داخل بهشت شوید، همانا هر یک از این صالحان، هزار نفر را از آتش جهنّم نجات می دهند.

دوباره منادی ندا می دهد: بقیه ی دوستداران علی کجایند؟ گروهی که حال متوسطی دارند بر می خیزند. به آنان گفته می شود: از خداوند مسئلت و تمنّا کنید. به هریک از اینها هرچه طلب می کنند، عطا می شود. دوباره منادی ندا می دهد: بقیه ی دوستداران علی کجایند؟ در این هنگام، شیعیان گنه کار بر می خیزند. از طرفی ندا داده می شود: دشمنان علی علیه السلام برخیزند و عدّه ی زیادی از افراد دارای بغض علی بر می خیزند.

در اینجا ثواب اعمال هزار نفر از این جمع کثیر را به یکی از محبّان گنه کار علی علیه السلام می دهند. با این کار، آنان از آتش جهنّم نجات پیدا می کنند. ای علی، همانا تو بزرگ و با کرامت و عظیم الشأن هستی. هر که تو را دوست بدارد، خدا و رسولش را دوست داشته است. دوستدار تو، دوستدار خدا و رسولش و دشمنان تو، دشمنان خدا و رسولش هستند.»

۱۴.ارزش محبّت علی علیه السلام

قَالَ أَخْبَرَنِی أَبُو اَلْقَاسِمِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ رحمة الله قَالَ حَدَّثَنَا اَلْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلَوِیَّةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلثَّقَفِیِّ قَالَ أَخْبَرَنَا

تَوْبَةُ بْنُ اَلْخَلِیلِ قَالَ أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ عِیسَی قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: «بَیْنَا رَسُولُ اَللَّهِ صلی الله علیه واله فِی سَفَرٍ إِذْ نَزَلَ فَسَجَدَ خَمْسَ سَجَدَاتٍ فَلَمَّا رَکِبَ قَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ رَأَیْنَاکَ یَا رَسُولَ اَللَّهِ صَنَعْتَ مَا لَمْ تَکُنْ تَصْنَعُهُ قَالَ نَعَمْ أَتَانِی جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَبَشَّرَنِی أَنَّ عَلِیّاً فِی اَلْجَنَّةِ فَسَجَدْتُ شُکْراً لِلَّهِ تَعَالَی فَلَمَّا رَفَعْتُ رَأْسِی قَالَ وَ فَاطِمَةُ فِی اَلْجَنَّةِ فَسَجَدْتُ شُکْراً لِلَّهِ تَعَالَی فَلَمَّا رَفَعْتُ رَأْسِی قَالَ وَ اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَیْنُ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ اَلْجَنَّةِ فَسَجَدْتُ شُکْراً لِلَّهِ تَعَالَی فَلَمَّا رَفَعْتُ رَأْسِی قَالَ وَ مَنْ یُحِبُّهُمْ فِی اَلْجَنَّةِ فَسَجَدْتُ لِلَّهِ تَعَالَی شُکْراً فَلَمَّا رَفَعْتُ رَأْسِی قَالَ وَ مَنْ یُحِبُّ مَنْ یُحِبُّهُمْ فِی اَلْجَنَّةِ فَسَجَدْتُ شُکْراً لِلَّهِ تَعَالَی؛⁽¹⁾امام صادق علیه السلام می فرماید: در سفری حضرت رسول صلی الله علیه واله زمانی که از اسب پیاده شد، پنج مرتبه سجده ی بدون رکوع انجام داد (یعنی سجده ی نماز نبود). وقتی حضرت بر اسب سوار شد، بعضی از اصحاب پرسیدند: از شما چیزی دیدیم که قبلاً ندیدیم. فرمود: بله، جبرئیل علیه السلام نزدم آمد و به من بشارت داد که همانا علی علیه السلام در بهشت است. پس برای خداوند، سجده ی شکر به جای آوردم. وقتی سرم را از سجده برداشتم، فرمود: فاطمه علیها السلام در بهشت است. دوباره برای خداوند سجده ی شکر به جای آوردم. جبرئیل علیه السلام گفت: حسن و حسین علیه السلام دو سرور اهل بهشت هستند. دوباره به سجده رفتم و خدا را شکر کردم. وقتی دوباره سر از سجده برداشتم، جبرئیل علیه السلام گفت: کسی که اینها را دوست بدارد هم در بهشت خواهد بود. بنابراین باز سجده کردم. در آخر هم جبرئیل علیه السلام فرمود: هر کسی دوستان دوستدارن اینها را دوست بدارد هم، داخل در بهشت خواهد بود.»

۱۵.مباهات خداوند به علی علیه السلام

عن ابن عباس عن رسول الله صلی الله علیه واله : «أنه استدعی یوما ماء و عنده امیرالمؤمنین و فاطمة و الحسن و الحسین علیه السلام فشرب النبی صلی الله علیه واله ثم ناوله الحسن علیه السلام فشرب فقال له النبی صلی الله علیه واله هنیئا مریئا یا أبامحمد ثم ناوله الحسین علیه السلام فشرب ثم قال له النبی صلی الله علیه واله هنیئا مرئیا ثم ناوله الزهراء علیه السلام فشربت فقال لها النبی صلی الله علیه واله هنیئا مریئا یا أم الأبرار الطاهرین ثم ناوله علیا علیه السلام قال فلما شرب سجد النبی صلی الله علیه واله فلما رفع رأسه فقال له بعض أزواجه یا رسول الله شربت ثم ناولت الماء للحسن علیه السلام فلما شرب قلت له هنیئا مریئا ثم ناولته الحسین علیه السلام فشرب فقلت له کذلک ثم ناولته فاطمة فلما شربت قلت لها ما قلت للحسن و الحسین ثم ناولته علیا فلما شرب سجدت فما ذاک فقال لها إنی لما شربت الماء قال لی جبرئیل و الملائکة معه هنیئا مریئا یا رسول الله و لما شرب الحسن قالوا له کذلک و لما شرب الحسین و فاطمة قال جبرئیل و الملائکة هنیئا مریئا فقلت کما قالوا و لما شرب امیرالمؤمنین قال الله له هنیئا مریئا یا ولیی و حجتی علی خلقی فسجدت لله شکرا علی ما أنعم الله علی فی أهل بیتی؛⁽¹⁾

ابن عباس می گوید: روزی رسول خدا صلی الله علیه واله آب طلبیدند، درحالی که حضرت امیر علیه السلام ، صدیقه ی طاهره علیها السلام و حسنین علیه السلام در کنارش نشسته بودند. حضرت آب را میل کرد. بعد امام حسن علیه السلام از آن آب نوشید. پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: شیرین و گوارای وجودت باشد. بعد امام حسین علیه السلام و صدیقه ی طاهره علیها السلام از آن نوشیدند. حضرت در هر مرتبه فرمود: گوارایتان باشد، ولی وقتی حضرت امیر علیه السلام از آن آب نوشید، پیامبر صلی الله علیه واله به سجده

رفت و شکر خدای را به جای آورد. بعضی از زنان رسول اکرم صلی الله علیه واله از ایشان راز این مسئله را پرسیدند. حضرت فرمود: وقتی علی علیه السلام از آن آب نوشید، جبرئیل علیه السلام و ملائکه گفتند: خداوند فرمود: گوارایت باد، ای ولیّ و حجّت بر خلق من.»

۱۶.حضرت علی علیه السلام کلیددار بهشت و جهنّم

روی ابوحمزة الثمالی عن الصادق علیه السلام قال: قال رسول الله صلی الله علیه واله لعلی علیه السلام : «اذا کان یوم القیامه یؤتی بک علی عجلة من نور و علی رأسک تاج من نور له اربعه ارکان علی کل رکن ثلاثة اسطر: لااله إلّا الله محمد رسول الله علی ولی الله ثم یوضع لک کرسی الکرامه و تعطی مفاتیح الجنه و النار ثم یجمع لک الاولون و الاخرون فی صعید واحد فتامر بشیعتک إلی الجنه و باعدائک إلی النار فانت قسیم الجنه و النار و انت فی ذلک الیوم امین الله و الامین هو الحاکم المتصرف؛⁽¹⁾ابوحمزه ثمالی از امام صادق علیه السلام نقل می کند که رسول خدا صلی الله علیه واله به علی علیه السلام فرمود: روز قیامت برایت تختی از نور می آورند، درحالی که بر سرت تاجی از نور است. این تخت، چهار پایه دارد و بر هر پایه نوشته اند: خدایی جز پروردگار نیست، محمّد صلی الله علیه واله فرستاده ی خدا و علی، ولیّ خداست. سپس کرسی کرامت برایت قرار می گیرد و کلید بهشت و جهنّم را به دستت می دهند. پس از آن خلایق از اوّل تا آخر در یک خاک واحد جمع می شوند. بعد به شیعیانت امر می کنی که به بهشت وارد شوند و به دشمنانت امر می کنی که به آتش وارد شوند. پس ای علی علیه السلام تو جدا کننده ی بهشت و

جهنّمی و تو در آن روز، امین خداوندی و امین، کسی است که حاکم می شود و اجازه ی هرگونه تصرّف را دارد.»

۱۷.برابری حضرت علی علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه واله در فضیلت

عن عبدالله بن العباس، قال: سمعت رسول الله صلی الله علیه واله یقول: «أعطانی الله تعالی خمساً و أعطی علیاً علیه السلام خمساً: أعطانی جوامع الکلم و أعطی علیاً علیه السلام جوامع العلم و جعلنی نبیاً و جعله وصیاً و أعطانی الکوثر و أعطاه السلسبیل و أعطانی الوحی و أعطاه الإلهام و أسری بی إلیه و فتح له أبواب السماء و الحجب حتی نظر إلی و نظرت إلیه. قال ثم بکی رسول الله صلی الله علیه واله ، فقلت له: ما یبکیک فداک ابی و أمی؟ فقال: یا ابن عباس! إن أول ما کلمنی به أن قال: یا محمد، انظر تحتک فنظرت إلی الحجب قد انخرقت و إلی أبواب السماء قد فتحت و نظرت إلی علی علیه السلام و هو رافع رأسه إلی فکلمنی و کلمته و کلمنی ربی عزّوجلّ.

فقلت: یا رسول الله؛ بم کلمک ربک؟ قال: قال لی: یا محمد، إنی جعلت علیاً علیه السلام وصیک و وزیرک و خلیفتک من بعدک فأعلمه فها هو یسمع کلامک فأعلمته و أنا بین یدی ربی عزّوجلّ. فقال لی: قد قبلت و أطعت. فأمر الله الملائکة أن تسلم علیه ففعلت فرد علیه السلام و رأیت الملائکة یتباشرون به و ما مررت بملائکة من ملائکة السماء إلا هنئونی و قالوا لی: یا محمد و الذی بعثک بالحق لقد دخل السرور علی جمیع الملائکة باستخلاف الله عزّوجلّ لک ابن عمک...؛

ابن عباس می گوید: از پیامبر اکرم صلی الله علیه واله شنیدم که فرمود: خداوند متعال به من و علی علیه السلام پنج چیز عطا کرد. به من جوامع الکلم (قرآن) و به علی علیه السلام جوامع الکلام را عطا کرد. مرا نبیّ و علی علیه السلام را وصی قرار داد. به

من کوثر و به علی علیه السلام سلسبیل را عطا کرد، به من وحی و به علی علیه السلام الهام را عطا فرمود. مرا به معراج برد و برای علی علیه السلام درهای آسمان ها و حجاب را گشود. پیامبر صلی الله علیه واله تا اینها را برای من گفتند، شروع کردند به گریه کردن! گفتم: یا رسول الله صلی الله علیه واله ، پدر و مادرم فدای شما، چرا گریه می کنید؟

گفت: ای ابن عباس! اوّلین چیزی که خدای متعال در شب معراج به من فرمود، این بود: ای محمّد صلی الله علیه واله به پایین نگاه کن و من هم نگاه کردم. در این حین دیدم حجاب ها پاره و کنار زده شد و درهای آسمان هم باز شد. علی علیه السلام را دیدم که سرش را به طرف آسمان بلند کرده است و با من صحبت می کند و من هم با او صحبت می کردم و خدا هم با من تکلّم می کرد.

ابن عباس می گوید، گفتم: ای رسول خدا صلی الله علیه واله خداوند متعال در مورد چه چیزی با شما صحبت می کرد؟ پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: خداوند به من فرمود: ای محمّد صلی الله علیه واله من علی علیه السلام را وصیّ، وزیر و جانشینت قرار دادم و او را از علم خود آگاهی دادم و من درحالی که در پیشگاه قرب الهی بودم، گفتم: خداوندا! قبول کردم و اطاعت می کنم.

پس خداوند هم به ملائکه، امر کرد که بر علی علیه السلام درود و سلام فرستند و ایشان چنین کردند. بر ملائکه هم خطاب شد: و بر شما هم سلام! دیدم ملائکه را که به یکدیگر در مورد حضرت علی علیه السلام بشارت می دادند و من به هیچ ملکی از ملائکه ی آسمان عبور نکردم، مگر اینکه در مورد علی علیه السلام به من تهنیت می گفتند و می گفتند: ای محمّد صلی الله علیه واله قسم به خدایی که تو را به حق مبعوث کرده، ما ملائکه از اینکه خداوند عزّوجلّ، علی علیه السلام را جانشینت قرار داده است، غرق شادی و سروریم و دیدم تمام حمله ی عرش

الهی، سرشان را به طرف زمین، پایین انداخته اند. گفتم: ای جبرئیل علیه السلام چرا حمله ی عرش چنین کرده اند؟

جبرئیل علیه السلام گفت: ای محمّد صلی الله علیه واله هیچ مَلَکی از ملائکه نیست، مگر اینکه با چهره ای باز به حضرت علی علیه السلام نگاه می کند، غیر از حمله ی عرش که خداوند متعال در این لحظه به ایشان اجازه داد به حضرت علی علیه السلام نگاه کنند و آنان هم الآن چنین می کنند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله در ادامه فرمودند: چون به زمین برگشتم، همه ی وقایع معراج را برای علی علیه السلام تعریف کردم و او هم مرا از همه ی آن اتفاقات آگاهی داد. پس دانستم که در هیچ جایگاهی نبودم، مگر اینکه حضرت علی علیه السلام از آن جایگاه اطلاع داشته و همه چیز را می دانسته است.

ابن عباس می گوید: کلام پیامبر صلی الله علیه واله که به اینجا رسید، عرض کردم: یا رسول الله صلی الله علیه واله توصیه ای به من بفرمایید؟ رسول الله صلی الله علیه واله فرمود: بر تو باد به مودّت و دوستی با علی بن ابی طالب علیه السلام : «و الذی بعثنی بالحق نبیاً لا یقبل الله من عبد حسنة حتی یسأله عن حب علی بن ابی طالب علیه السلام ؛ قسم به خدایی که مرا به حق مبعوث کرد، از هیچ بنده ای، حسنه ای قبول نمی شود، مگر اینکه درباره ی دوستی علی علیه السلام از او سؤال می کنند و خداوند تبارک و تعالی هم خود به همه ی امور آگاه است.»

پس اگر دوستی حضرت علی علیه السلام را با خود در قیامت بیاورد، عملش مقبول خواهد شد و اگر ولایت حضرت علی علیه السلام را همراه نداشته باشد، از هیچ چیز از او سؤال نخواهد شد و او را روانه ی آتش خواهند کرد.

ای ابن عباس! قسم به خدایی که مرا به حق مبعوث کرد، آتش، بیشترین

غضب و شدّت خود را بر دشمن و غضب دارنده ی علی علیه السلام روا می دارد و نیز بر کسی که قائل باشد خداوند تبارک و تعالی دارای فرزند است.

ای ابن عباس! اگر تمام ملائکه ی مقرّب الهی و پیامبران و رسولان بر بغض و دشمنی حضرت علی علیه السلام اجتماع کنند، هر آینه خداوند تبارک و تعالی ایشان را با آتش خشمش عذاب می کند.سخن پیامبر صلی الله علیه واله که به اینجا می رسد، ابن عباس می گوید: به ایشان گفتم: آیا کسی هم هست که بغض حضرت علی علیه السلام را داشته باشد؟ حضرت فرمود: ای ابن عباس! از امّت من، کسانی هستند که بغض حضرت علی علیه السلام را دارند و خداوند، هیچ بهره ای از اسلام به آنان نداده است.

ای ابن عباس! یکی از نشانه های کسانی که بغض حضرت علی علیه السلام را دارند، این است که خود را بالاتر از آن می دانند. قسم به خدایی که مرا به حق مبعوث کرد، خداوند هیچ پیامبری را گرامی تر از من مبعوث نکرد و هیچ جانشینی گرامی تر از علی بن ابی طالب علیه السلام نیست.

ابن عباس می گوید: همان گونه که رسول خدا صلی الله علیه واله مرا به دوستی با حضرت علی علیه السلام امر کردند، محبّت حضرت را همیشه خواهم داشت. مدتی از این ماجرا گذشت تا اینکه موقع وفات پیامبر صلی الله علیه واله شد. دوباره نزد او رفتم و گفتم: یا رسول الله صلی الله علیه واله پدر و مادرم فدای شما، اجل شما نزدیک است. آیا مرا به چیزی نصیحت می فرمایید؟

پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: ای ابن عباس! با من مخالفت کرده است، هر کس با علی علیه السلام مخالفت کند و در روز قیامت برای چنین شخصی، هیچ پشت و پناه و یاوری نخواهد بود. گفتم: یا رسول الله صلی الله علیه واله چرا به مردم، امر نمی کنید

که با حضرت علی علیه السلام مخالفت نکنند؟ ابن عباس می گوید: تا این را گفتم، پیامبر اکرم صلی الله علیه واله شروع کرد به گریه کردن که من هم از گریه ی ایشان بسیار متأثّر شدم. سپس پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: ای ابن عباس! قسم به خدایی که مرا به حق نبی مبعوث کرد، احدی از کسانی که مخالفت حضرت علی علیه السلام را در دنیا کرده و حقّش را منکر بوده اند، از دنیا خارج نمی شوند تا اینکه خداوند تبارک و تعالی همه ی نعمت های در اختیار وی را تغییر می دهد (و برایش به نقمت تبدیل می کند.)

ای ابن عباس! اگر می خواهی خدا را ملاقات کنی، درحالی که از تو راضی باشد، پس راه علی بن ابی طالب علیه السلام را طیّ کن و با او به هر سمتی رفت، حرکت کن و راضی باش از کسی که علی علیه السلام را پیشوای خود قرار داده و دشمن بدار هر کس که او را دشمن داشته و دوست بدار هر کس که علی علیه السلام را دوست داشته است.»

«یا ابن عباس؛ احذر أن یدخلک شک فیه فإن الشک فی علی علیه السلام کفر بالله تعالی؛⁽¹⁾ای ابن عباس! بترس از اینکه درباره ی علی علیه السلام شک کنی. همانا شک در مورد او کفر به خداوند تبارک و تعالی است.»

۱۸.علی علیه السلام وسیله ی خداوند

کُلٌّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ اَلْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی الله علیه واله : «إِذَا سَأَلْتُمُ اَللَّهَ

فَاسْأَلُوهُ لِی اَلْوَسِیلَةَ قَالَ فَسَأَلْتُ اَلنَّبِیَّ صلی الله علیه واله عَنِ اَلْوَسِیلَةِ قَالَ هِیَ دَرَجَتِی فِی اَلْجَنَّةِ وَ هِیَ أَلْفُ مِرْقَاةٍ مَا بَیْنَ اَلْمِرْقَاةِ إِلَی اَلْمِرْقَاةِ حُضْرُ اَلْفَرَسِ اَلْجَوَادِ شَهْراً وَ هِیَ مَا بَیْنَ مِرْقَاةِ جَوْهَرٍ إِلَی مِرْقَاةِ زَبَرْجَدٍ وَ مِرْقَاةِ یَاقُوتٍ إِلَی مِرْقَاةِ ذَهَبٍ إِلَی مِرْقَاةِ فِضَّةٍ فَیُؤْتَی بِهَا یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ حَتَّی تُنْصَبَ مَعَ دَرَجَاتِ اَلنَّبِیِّینَ فَهِیَ بَیْنَ دَرَجَ اَلنَّبِیِّینَ کَالْقَمَرِ بَیْنَ اَلْکَوَاکِبِ فَلاَ یَبْقَی یَوْمَئِذٍ نَبِیٌّ وَ لاَ صِدِّیقٌ وَ لاَ شَهِیدٌ إِلاَّ قَالَ طُوبَی لِمَنْ کَانَتْ هَذِهِ اَلدَّرَجَةُ دَرَجَتَهُ فَیَأْتِی اَلنِّدَاءُ مِنْ عِنْدِ اَللَّهِ عزّوجلّ فَیُسْمِعُ اَلنَّبِیِّینَ وَ جَمِیعَ اَلْخَلْقِ هَذِهِ دَرَجَةُ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اَللَّهِ فَأُقْبِلُ وَ أَنَا یَوْمَئِذٍ مُتَّزِرٌ بِرَیْطَةٍ مِنْ نُورٍ عَلَی تَاجِ اَلْمُلْکِ وَ إِکْلِیلِ اَلْکَرَامَةِ وَ أَخِی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَمَامِی وَ بِیَدِهِ لِوَائِی وَ هُوَ لِوَاءُ اَلْحَمْدِ مَکْتُوبٌ عَلَیْهِ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ اَلْمُفْلِحُونَ هُمُ اَلْفَائِزُونَ بِاللَّهِ فَإِذَا مَرَرْنَا بِالنَّبِیِّینَ قَالُوا هَذَانِ مَلَکَانِ مُقَرَّبَانِ لَمْ نَعْرِفْهُمَا وَ لَمْ نَرَهُمَا وَ إِذَا مَرَرْنَا بِالْمَلاَئِکَةِ قَالُوا هَذَانِ نَبِیَّانِ مُرْسَلاَنِ حَتَّی أَعْلَوْ اَلدَّرَجَةَ وَ عَلِیٌّ یَتْبَعُنِی حَتَّی إِذَا صِرْتُ فِی أَعْلَی دَرَجَةٍ وَ عَلِیٌّ أَسْفَلُ مِنِّی بِدَرَجَةٍ فَلاَ یَبْقَی یَوْمَئِذٍ نَبِیٌّ وَ لاَ صِدِّیقٌ وَ لاَ شَهِیدٌ إِلاَّ قَالَ طُوبَی لِهَذَیْنِ اَلْغُلاَمَیْنِ مَا أَکْرَمَهُمَا عَلَی اَللَّهِ فَیَأْتِی اَلنِّدَاءُ مِنْ قِبَلِ اَللَّهِ یُسْمِعُ اَلنَّبِیِّینَ وَ اَلصِّدِّیقِینَ وَ اَلشُّهَدَاءَ هَذَا حَبِیبِی مُحَمَّدٌ وَ هَذَا وَلِیِّی عَلِیٌّ طُوبَی لِمَنْ أَحَبَّهُ وَ وَیْلٌ لِمَنْ أَبْغَضَهُ وَ کَذَّبَ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی الله علیه واله فَلاَ یَبْقَی یَوْمَئِذٍ أَحَدٌ أَحَبَّکَ یَا عَلِیُّ إِلاَّ اِسْتَرَاحَ إِلَی هَذَا اَلْکَلاَمِ وَ اِبْیَضَّ وَجْهُهُ وَ فَرِحَ قَلْبُهُ وَ لاَ یَبْقَی یَوْمَئِذٍ أَحَدٌ عَادَاکَ أَوْ نَصَبَ لَکَ حَرْباً أَوْ جَحَدَ لَکَ حَقّاً إِلاَّ اِسْوَدَّ وَجْهُهُ وَ اِضْطَرَبَ قَلْبُهُ فَبَیْنَا أَنَا کَذَلِکَ إِذَا مَلَکَانِ قَدْ أَقْبَلاَ إِلَیَّ أَمَّا أَحَدُهُمَا فَرِضْوَانُ خَازِنُ اَلْجَنَّةِ وَ أَمَّا اَلْآخَرُ فَمَالِکُ خَازِنُ اَلنَّارِ فَیَدْنُو رِضْوَانُ فَیَقُولُ اَلسَّلاَمُ عَلَیْکَ یَا أَحْمَدُ فَأَقُولُ وَ عَلَیْکَ اَلسَّلاَمُ أَیُّهَا اَلْمَلِکُ مَنْ أَنْتَ فَمَا أَحْسَنَ وَجْهَکَ وَ أَطْیَبَ رِیحَکَ فَیَقُولُ أَنَا رِضْوَانُ خَازِنُ اَلْجَنَّةِ وَ هَذِهِ مَفَاتِیحُ اَلْجَنَّةِ بَعَثَ بِهَا رَبُّ

اَلْعِزَّةِ فَخُذْهَا یَا أَحْمَدُ فَأَقُولُ قَدْ قَبِلْتُ ذَلِکَ مِنْ رَبِّی فَلَهُ اَلْحَمْدُ عَلَی مَا فَضَّلَنِی بِهِ فَآخُذُهَا وَ أَدْفَعُهَا إِلَی عَلِیٍّ ثُمَّ یَرْجِعُ رِضْوَانُ فَیَدْنُو مَالِکٌ فَیَقُولُ اَلسَّلاَمُ عَلَیْکَ یَا أَحْمَدُ فَأَقُولُ اَلسَّلاَمُ عَلَیْکَ أَیُّهَا اَلْمَلِکُ مَنْ أَنْتَ فَمَا أَقْبَحَ وَجْهَکَ وَ أَنْکَرَ رُؤْیَتَکَ فَیَقُولُ أَنَا مَالِکٌ خَازِنُ اَلنَّارِ وَ هَذِهِ مَقَالِیدُ اَلنَّارِ بَعَثَ بِهَا إِلَیْکَ رَبُّ اَلْعِزَّةِ فَخُذْهَا یَا أَحْمَدُ فَأَقُولُ قَدْ قَبِلْتُ ذَلِکَ مِنْ رَبِّی فَلَهُ اَلْحَمْدُ عَلَی مَا فَضَّلَنِی بِهِ فَآخُذُهَا فَأَدْفَعُهَا إِلَی عَلِیٍّ ثُمَّ یَرْجِعُ مَالِکٌ فَیُقْبِلُ عَلِیٌّ یَوْمَئِذٍ وَ مَعَهُ مَفَاتِیحُ اَلْجَنَّةِ وَ مَقَالِیدُ اَلنَّارِ حَتَّی یَقِفَ عَلَی حُجْرَةِ جَهَنَّمَ وَ قَدْ تَطَایَرَ شِرَارُهَا وَ عَلاَ زَفِیرُهَا وَ اِشْتَدَّ حَرُّهَا وَ عَلِیٌّ علیه السلام آخِذٌ بِزِمَامِهَا فَتَقُولُ جَهَنَّمُ جُزْنِی یَا عَلِیُّ أَطْفَأَ نُورُکَ لَهَبِی فَیَقُولُ عَلِیٌّ علیه السلام قِرِّی یَا جَهَنَّمُ خُذِی هَذَا عَدُوِّی وَ اُتْرُکِی هَذَا وَلِیِّی فَلَجَهَنَّمُ یَوْمَئِذٍ أَشَدُّ مُطَاوِعَةً لِعَلِیٍّ علیه السلام مِنْ غُلاَمِ أَحَدِکُمْ لِصَاحِبِهِ فَإِنْ شَاءَ یُذْهِبُهَا یَمْنَةً وَ إِنْ شَاءَ یُذْهِبُهَا یَسْرَةً فَهِیَ أَشَدُّ مُطَاوَعَةً لِعَلِیٍّ فِیمَا یَأْمُرُهَا بِهِ مِنْ جَمِیعِ اَلْخَلاَئِقِ.»

۱۹.علی علیه السلام وسیله ی مغفرت

ابن بَابَوَیْهِ، قَالَ: حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اَلْغَفَّارِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ حَمْزَةَ - وَ یُکَنَّی بِأَبِی شُعَیْبٍ-، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ اَلْمَرْوَزِیِّ، قَالَ: قُلْتُ لِرَجُلٍ: أَذْنَبَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه واله قَطُّ؟ قَالَ: لاَ. قُلْتُ: فَقَوْلُهُ عزّوجلّ: لِیَغْفِرَ لَکَ اَللّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ، فَمَا مَعْنَاهُ؟ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ حَمَّلَ مُحَمَّداً صلی الله علیه واله ذُنُوبَ شِیعَةِ عَلِیٍّ علیه السلام ، ثُمَّ غَفَرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْهَا وَ مَا تَأَخَّرَ.»

۲۰.علی علیه السلام در کلام ابن مسعود

ابن مسعود نقل می کند: علی بن ابی طالب علیه السلام مشغول نماز بود و در

رکوع و سجودش می گفت: «اللهم بحقّ محمّد صلی الله علیه واله عبدک، اغفر للخاطئین من شیعتی؛ پروردگارا، به حقّ بنده ی مقربّت محمّد صلی الله علیه واله شیعیان خطاکار مرا ببخش.»

از نزد او خارج شدم و به محضر رسول خدا صلی الله علیه واله شرفیاب شدم. ایشان را در حال نماز یافتم. دیدم که در نماز می گوید: «اللهم بحق علی علیه السلام عبدک، اغفر للخاطئین من امتّی؛ خداوندا، خطاکاران از امّت مرا به حق علی علیه السلام بنده ی مقرّبت ببخش.»

از آنچه دیده بودم، در من وحشت و تردید بزرگی ایجاد شد. وقتی نماز حضرت به پایان رسید، خطاب به من فرمودند: ای پسر مسعود، آیا کافر شدی بعد از آنکه ایمان آورده بودی؟ عرض کردم: ابداً چنین نیست؛ بلکه دیدم علی علیه السلام خداوند را به حقّ شما طلب می کرد و شما را دیدم که خدا را به حق علی علیه السلام می خواندید. پس تردید کردم که کدام یک از شما نزد خدای عزّوجلّ برترید؟

پیامبر صلی الله علیه واله فرمودند: ای پسر مسعود، بنشین. من در مقابل رسول خدا صلی الله علیه واله نشستم. آن حضرت فرمود: «ان اللَّه خلقنی و علیاً من نور قدرته قبل ان یخلق الخلق بالفی عام اذ لا تسبیح و لاتقدیس؛ خداوند، من و علی علیه السلام را از نور عظمت و بزرگی خود خلق کرد، هزار سال قبل از آنکه سایر خلایق را بیافریند، زمانی که هیچ تسبیح و تقدیسی وجود نداشت.»

«ففتق نوری، فخلق منه السموات و الارضین و انا و اللَّه اجل من السماوات و الارضین؛ پس نور مرا شکافت و از نور من آسمان ها و زمین را آفرید. به خدای تبارک و تعالی قسم که من از آسمان ها و زمین برترم.»

«و فتق نور علی بن ابی طالب علیه السلام فخلق منه العرش و الکرسی و علی بن ابی طالب علیه السلام و اللَّه افضل من العرش و الکرسی؛ و چون نور علی علیه السلام را منتشر ساخت، عرش و کرسی از نورش خلق شد. به پروردگار قسم که علی علیه السلام از عرش و کرسی، افضل است.»

«و فتق نور الحسن علیه السلام فخلق منه اللوح و القلم و الحسن علیه السلام و اللَّه افضل من اللوح و القلم؛ سپس نور حسن علیه السلام را باز کرد و لوح و قلم از نورش پدید آمد و به خدا قسم که حسن علیه السلام از لوح و قلم نیز برتر است.»

«و فتق نور الحسین علیه السلام فخلق منه الجنان و الحور العین و الحسین علیه السلام و اللَّه افضل من الحور العین؛ و چون هستی را از نور حسین علیه السلام معطّر کرد، بهشت و حوریان زیباروی از نورش پدیدار شدند، واللَّه حسین علیه السلام از حورالعین برتر است.»

«ثم اظلمت المشارق و المغارب فشکت الملائکه الی اللَّه تعالی ان یکشف عنهم تلک الظلمه فتکلم اللَّه جل جلاله کلمه فخلق منها روحا ثم تکلم بکلمه فخلق من تلک الکلمه نورا فاضاف النور الی تلک الروح و اقامها مقام العرش فزهرت المشارق و المغارب فهی فاطمه الزهراء علیهاالسلام و لذلک سمیت الزهراء لان نورها زهرت به السماوات؛ سپس همه ی هستی از شرق تا به غرب تاریک ماند. ملائکه بر پروردگار از آن همه تاریکی و ظلمت شکایت کردند و خواستند که تاریکی را از ایشان برطرف کند. خداوند در اجابت خواسته ی آنان کلمه ای فرمود. از آن کلمه، روحی خلق گردید. سپس کلمه ای دیگر فرمود و از آن کلمه، نوری خلق شد. پس آن نور را به آن روح اضافه کرد و در بلندترین مکان عرش قرار داد. همه ی عالم از شرق تا به غرب نورانی شد.

آن روح آمیخته به نور خلق شده از لطف پروردگار کسی نیست، جز فاطمه زهرا علیها السلام و به همین دلیل او را زهرا علیها السلام نامیدند؛ زیرا نورش آسمان ها را روشن ساخت.»

پیامبر صلی الله علیه واله در ادامه ی این روایت زیبا می فرماید: «یابن مسعود اذا کان یوم القیامه یقول اللَّه جل جلاله لی و لعلی ادخلا الجنه من شئتما و ادخلا النار من شئتما و ذلک قوله تعالی (القیا فی جهنم کل کفار عنید) فالکافر من جحد نبوتی و العنید من جحد بولایه علی بن ابی طالب علیه السلام و عترته و الجنه لشیعته و لمحبیه؛ ای پسر مسعود، چون روز قیامت فرارسد، پروردگار به من و علی علیه السلام می فرماید: هرکس را که می خواهید به بهشت داخل کنید و هرکس را که می خواهید، به جهنّم بفرستید» و این قول پروردگار در قرآن مجید است که «القیا فی جهنّم کلّ کفّار عنید؛⁽¹⁾هر کافر متکبّر لجوج را به جهنّم افکنید.» پس کافر کسی است که از نبوّت من سرپیچی کند و عنید کسی است که از ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام و عترتش و محبّت کردن به شیعیان و دوستانش سر باز زند.⁽²⁾

۲۱.خلوص علی علیه السلام در نماز

عن ابن عباس أنه قال: «أهدی رجل إلی رسول الله صلی الله علیه واله ناقتین عظیمتین سمینتین فقال للصاحبه هل فیکم أحد یصلی رکعتین بوضوئهما و قیامها و رکوعهما و سجودهما و خشوعهما و لم یهتم بشیء من أمور الدنیا و لا یحدث قلبه

بفکر الدنیا أهدی إلیه إحدی هاتین الناقتین فقالها مره و مرتین و ثلاثاً فلم یجبه أحد من أصحابه فقام إلیه أمیرالمؤمنین علیه السلام فقال: یا رسول الله، أصلی رکعتین أکبر تکبیره الأولی تکبیره الأولی إلی أن أسلم منهما لا أحدث نفسی بشیء من أمر الدنیا. فقال: یا علی صل، صلی الله علیک. قال: فکبر أمیرالمؤمنین علیه السلام و دخل فی الصلاه فلما سلم من الرکعتین هبط جبرائیل علیه السلام علی النبی صلی الله علیه واله فقال: یا محمد إن الله یقرئک السلام و یقول لک أعطه إحدی الناقتین… و أعطاه کلتیهما فنحرهما و تصدق بهما فأنزل الله تعالی فیه: إن فی ذلک لذکری لمن کان له قلب أو ألقی السمع و هو شهید؛⁽¹⁾

مردی به محضر حضرت رسول، شرفیاب شد و دو شتر چاق هدیه داد. حضرت فرمودند: اگر کسی دو رکعت نماز بخواند، درحالی که به چیزی از دنیا فکر نکند و در دلش فکر دنیا نیاید، یکی از این دو ناقه را به او می بخشم. حضرت این جمله را سه بار تکرار کرد، ولی کسی جواب نداد. حضرت امیر علیه السلام برخاست و عرضه داشت: ای رسول خدا صلی الله علیه واله من این کار را انجام می دهم. حضرت شروع کرد به خواندن نماز درحالی که به هیچ چیز از امر دنیا فکر نکرد. بعد حضرت جبرئیل علیه السلام نازل شد و عرضهداشت: ای محمّد صلی الله علیه واله خداوند بر تو سلام فرستاد و فرمود: یکی از این دو ناقه را به علی علیه السلام ببخش. امام هر دو را نحر کرد و صدقه داد. پس این آیه نازل شد: در این تذکّری است برای آنکه عقل دارد یا گوش دل فرا دهد، درحالی که حاضر باشد!»

۲۲.قابل قیاس نبودن با علی علیه السلام

طبق نقل حموینی از علمای عامّه، پیامبر اکرم صلی الله علیه واله به عبدالرّحمن بن عوف که از دشمنان علی علیه السلام نیز بود، درباره ی قابل قیاس نبودن آن حضرت با دیگران فرمود: «یا عَبْدَ الرّحْمن! أَنْتُمْ أَصْحابی وَ عَلِیُّ بنُ ابی طالِب مِنّی وَ أَنَا مِن عَلِیّ فَمَن قاسَهُ بِغَیْرِهِ فَقَد جَفانی وَ مَن جَفانی فَقَد آذانی، یا عَبْدَ الرّحْمن! اِنّ اللّه تَعالی أَنْزَلَ عَلَیَّ کِتابا مُبینا وَ أَمَرَنی أَن أُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزّلَ اِلَیْهِم ما خَلا عَلِیُّ بنُ ابی طالِب فَاِنّهُ لَمْ یَحْتَج اِلی بَیانٍ، لاِنّ اللّه تَعالی جَعَلَ فَصاحَتَهُ کَفَصاحَتی وَ دِرایَتَهُ کَدِرایَتی و لو کان الحکمة رجلا لکان علیا لکان العقل رجلا لکان حسنا و لو کان السخا رجلا لکان حسینا و لو کان الحُسن شخصا لکان فاطمه بل هی اعظم ان فاطمه بنتی خیر اهل الارض شرفا، عنصرا و کرما؛⁽¹⁾

ای عبدالرحمن! شما اصحاب من هستید، ولی علی بن ابی طالب علیه السلام از من و من از اویم. هرکس وی را با دیگران مقایسه کند، به من جفا کرده و هرکس به من جفا کند، اذیّتم کرده است.

ای عبدالرحمن! خداوند برای من کتاب آشکار فرستاده تا احکامش را به مردم بیان کنم، جز علی بن ابی طالب علیه السلام ، زیرا او نیازی به بیان من ندارد. خداوند، فصاحت او را مثل فصاحت من و درک و درایتش را مثل درک و درایت من قرار داد. ای عبدالرحمن، اگر حکمت، مرد بود، علی علیه السلام بود، اگر عقل، مرد بود، حسن و اگر سخاوت، مرد بود، حسینم و اگر حسن و زیبایی شخص بود، هر آیینه فاطمه بود، بلکه فاطمه برتر از او بود، زیرا فاطمه دختر من و بهترین در روی زمین از حیث خلقت، شرف و کرامت است.»

۲۳.فضایل غیر شمارش علی علیه السلام

قال رسول الله صلی الله علیه واله : «اِنّ اللّه َ جَعَلَ لأخی عَلِیّ فَضائِلَ لاتُحْصی کَثْرَةً فَمَن ذَکَرَ فَضیلَةً مِنْ فَضائِلِهِ مُقِرّا بِها غَفَرَ اللّه ُ لَهُ ما تَقَدّم مِنْ ذَنْبِهِ وَ ما تَأَخّر وَ مَنْ کَتَبَ فَضیلَةً مِنْ فَضائِلِهِ لَم تَزَل الْمَلائِکَةُ تَسْتَغْفِرُ لَهُ ما بَقِیَ لِتِلْکَ الْکِتابَة رَسْمٌ وَ مَنْ اسْتَمَعَ اِلی فَضیلَة مِنْ فَضائِلِه غَفَرَ اللّه ُ لَهُ الذّنُوب اللّتی اِکْتَسَبَها بِالإسْتِماع وَ مَن نَظَر اِلی کِتابٍ مِنْ فَضائِلِه غَفَرَ اللّه ُ لَهُ الذّنُوب اللّتی اِکْتَسَبَها بِالنّظَر. ثُمّ قالَ صلی الله علیه واله : اَلنّظَرُ اِلی اَخی عَلِیّ عِبادَة و ذِکْرُهُ عِبادَة وَ لایَقْبَلُ اللّه ُ ایمانَ عَبْدٍ اِلاّ بِوِلایَتِه وَ الْبَرائَةِ مِنْ اَعْدائِهِ؛⁽¹⁾

همانا خداوند برای برادرم علی علیه السلام فضایلی قرار داد که قابل شماره نیست. پس اگر کسی فضیلتی از فضایل او را ذکر کند و به آن اقرار داشته باشد، خداوند گناهان گذشته و آینده اش را می بخشد و اگر کسی فضیلتی از فضایلش را بنویسد تا زمانی که آن نوشته باقی است، ملائکه برایش استغفار می کنند و اگر کسی فضیلتی از فضایل علی علیه السلام را بشنود، خداوند، گناهانش را می بخشد و هر کس به فضایل علی علیه السلام نگاه کند، خداوند، گناهانش را می بخشد. سپس حضرت فرمود: نگاه به برادرم علی علیه السلام عبادت است. ذکر و یادش عبادت است و خداوند ایمان کسی را قبول نمی کند، مگر به ولایت علی علیه السلام و انزجار از دشمن او.»

۲۴.بی نظیر بودن علی علیه السلام

أیضاً یقول صلی الله علیه واله : «وَالّذی نَفسی بِیَدِهِ لَولا أَنْ تَقُولَ طَوائِفُ مِنْ اُمّتی فیکَ

ما قالَتِ النّصاری فی ابن مَرْیَم، لَقُلْتُ الْیَومَ فیکَ مَقالاً لاتَمُرُّ بِمَلإٍ مِنَ الْمُسْلِمین اِلاّ أَخَذُوا التّرابَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَیکَ لِلْبَرَکَةِ؛⁽¹⁾

سوگند به آن خدایی که جانم در دست قدرت اوست، اگر نبود ترس اینکه گروهی از امّتم، درباره ی تو، غلوّ کنند، مثل نصارا که عیسی را به خدایی اشتباه گرفتند. در مورد فضایل و مناقب تو مطالبی می گفتم که به هیچ گروهی از مسلمانان گذر نکنی، مگر آنکه آنان برای تبرّک، خاک کف پایت را بردارند.»

۲۵.پیامبر صلی الله علیه واله یار همیشه مشتاق علی علیه السلام

أمیرالمؤمنین علیه السلام عَنِ الْحَارِثِ الْهَمْدَانِیِّ قَالَ: «دَخَلْتُ عَلَی امیرالمؤمنین عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ هُوَ سَاجِدٌ یَبْکِی حَتَّی عَلَا نَحِیبُهُ وَ ارْتَفَعَ صَوْتُهُ بِالْبُکَاءِ فَقُلْنَا یَا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ لَقَدْ أَمْرَضَنَا بُکَاکَ وَ أَمَضَّنَا وَ أَشْجَانَا وَ مَا رَأَیْنَاکَ قَدْ فَعَلْتَ مِثْلَ هَذَا الْفِعْلِ قَطُّ فَقَالَ کُنْتُ سَاجِداً أَدْعُو رَبِّی بِدُعَاءِ الْخَیْرِ فِی سَجْدَتِی فَغَلَبَتْنِی عَیْنِی فَرَأَیْتُ رُؤْیَا هَالَتْنِی وَ أَفْظَعَتْنِی رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه واله قَائِماً وَ هُوَ یَقُولُ یَا أَبَا الْحَسَنِ طَالَتْ غَیْبَتُکَ عَنِّی وَ قَدِ اشْتَقْتُ إِلَی رُؤْیَتِکَ وَ قَدْ أَنْجَزَ لِی رَبِّی مَا وَعَدَنِی فِیکَ...؛⁽²⁾

حارث همدانی نقل کرده است که بر امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شدم، درحالیکه ایشان گریهکنان به سجده رفته بود، تا اینکه صدای گریه ی او بالا آمد. پس به ایشان عرض کردیم: ای امیرالمؤمنین علیه السلام ! گریه ی تو دل ما

را به درد آورد و ما را سخت غمگین و اندوهگین کرد. تاکنون تو را در این حال ندیده بودیم.

فرمود: در حالت سجده، خداوند خویش را با دعای برگزیدگان دعا میکردم که دیدگانم بر من غلبه کردند [خواب بر من چیره شد] و خوابی دیدم که مرا به ترس و وحشت انداخت. رسول خدا صلی الله علیه واله را دیدم که در حالت ایستاده میفرمود: ای ابا الحسن علیه السلام ! غیبت و دوری تو از من به طول انجامید. من مشتاق دیدار تو شده ام (دلم برایت تنگ شده است) و خداوند آن وعدهای را که دربارهی تو به من داده بود، به انجام رسانید. عرض کردم: ای رسول خدا صلی الله علیه واله ! خداوند چه وعدهای دربارهی من به شما داده بود؟ فرمود:وعده ی خدا این بود که تو و همسر و دو فرزندت و ذرّیّه و اولادت را در بالاترین درجات در عِلّیّین جای دهد و به این وعده، جامهی عمل پوشید.

عرض کردم: پدر و مادرم فدایت شوند! پس شیعه ی ما را چه خواهد شد؟ فرمود: آنها همراه ما هستند، قصرهایشان روبه روی قصرهای ما و منازلشان مقابل منازل ما خواهد بود. گفتم: شیعه ی ما را در دنیا چه حاصل آید؟ فرمود: اَمنیّت و عافیت و سلامتی. عرض کردم: در هنگام مرگ آنها را چه حاصل آید؟ فرمود: شخص، مهار و کنترل خویش را در اختیار دارد و به ملک الموت دستور داده میشود که از وی پیروی کند و او را همانگونه بمیراند که خودش دوست دارد [هر نوع مرگی را که بخواهد، همانگونه میمیرد] و نیز اینکه شیعه و پیروان ما به مقدار دوستیشان نسبت به ما میمیرند.

گفتم: آیا این امر، حدّ و اندازه ی شناخته شدهای دارد؟ فرمود: آری، شیعیانی که بیشترین عشق و محبّت را به ما میورزند، خارج شدن

جانهایشان مانند خوردن آب خنک در روز گرم تابستانی است که باعث بهرهمندی قلب میشود و سایر شیعیان ما، چنان می میرند که گویی در بستر خویش به خواب می روند و لحظهی مرگ برای آنان شادمانه ترین لحظه ای است که داشته اند.»

۲۶.خلقت نور علی علیه السلام قبل از خلقت

عَنْ عَبْدِاللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عن الرّسول صلی الله علیه واله قَالَ: «سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه واله وَ هُوَ یُخَاطِبُ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَانَ وَ لَا شَیْءَ مَعَهُ فَخَلَقَنِی وَ خَلَقَکَ رُوحَیْنِ مِنْ نُورِ جَلَالِهِ وَ کُنَّا أَمَامَ عَرْشِ رَبِّ الْعَالَمِینَ نُسَبِّحُ اللَّهَ وَ نُقَدِّسُهُ وَ نَحْمَدُهُ وَ نُهَلِّلُهُ وَ ذَلِکَ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ علیه السلام خَلَقَنِی وَ إِیَّاکَ مِنْ طِینَه وَاحِدٍ ِنْ طِینَهْ عِلِّیِّینَ وَ عَجَنَنَا بِذَلِکَ النُّورِ وَ غَمَسَنَا فِی جَمِیعِ الْأَنْوَارِ وَ أَنْهَارِ الْجَنَّهْ ثُمَّ خَلَقَ آدَمَ علیه السلام وَ اسْتَوْدَعَ صُلْبَهُ تِلْکَ الطِّینَهْ وَ النُّورَ فَلَمَّا خَلَقَهُ اسْتَخْرَجَ ذُرِّیَّتَهُ مِنْ ظَهْرِهِ فَاستَنْطَقَهُمْ وَ قَرَّرَهُمْ بِرُبُوبِیَّتِهِ فَأَوَّلُ خَلْقٍ أَقَرَّ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّهِ أَنَا وَ أَنْتَ وَ النَّبِیُّونَ عَلَی قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ وَ قُرْبِهِمْ مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی صَدَقْتُمَا وَ أَقْرَرْتُمَا یَا مُحَمَّدُ وَ یَا عَلِیُّ وَ سَبَقْتُمَا خَلْقِی إِلَی طَاعَتِی وَ کَذَلِکَ کُنْتُمَا فِی سَابِقِ عِلْمِی فِیکُمَا فَأَنْتُمَا صَفْوَتِی مِنْ خَلْقِی وَ الْأَئِمَّهْ من ذُرِّیَّتِکُمَا وَ شِیعَتُکُمَا وَ کَذَلِکَ خَلَقْتُکُم...؛⁽¹⁾

عبدالله بن عبّاس گوید: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه واله به علی علیه السلام فرمود: ای علی علیه السلام ! خداوند عزّوجلّ بود و چیز دیگری همراهش نبود و من و تو را به صورت دو روح از نور جلالش آفرید و ما مقابل عرش پروردگار جهانیان،

خداوند را تسبیح، تقدیس، حمد و ستایش میکردیم و این در زمانی بود که هنوز آسمانها و زمینها آفریده نشده بودند.

آن گاه که خداوند متعال خواست آدم را بیافریند، من و تو را از یک گِل آفرید، از گل عِلّیّین آفرید و ما را با آن نور درآمیخت و ما را در تمامی انوار و رودهای بهشتی فرو برد. سپس آدم را آفرید و آن گِل و آن نور را در صُلبش به امانت گذاشت و هنگامیکه وی را آفرید، ذرّیّه و اولادش را از صُلبش خارج کرد و در مورد ربوبیّتش از ایشان اعتراف گرفت.

اوّلین آفریدگانی که به ربوبیّت وی اعتراف کردند، من و تو و پیامبران به ترتیب رتبه و درجه ی نزدیکی آنها به خداوند عزّوجلّ بودیم و خداوند عزّوجلّ فرمود: ای محمّد صلی الله علیه واله و علی علیه السلام ! صداقت ورزیدید و اعتراف کردید و در اطاعت و پیروی از من بر تمامی آفریدگانم پیشی گرفتید و در علم قدیم من نیز اینگونه بودید. شما و امامان از نسل شما و شیعه و پیروانتان، بهترین آفریدگانم هستید. من اینگونه شما را خلق کردم.

سپس پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: ای علی علیه السلام ! آن گِل در صُلب آدم بود، درحالیکه نور من و تو بین دو چشمش بود و همچنان آن نور بین چشمهای پیامبران و برگزیدگان منتقل میشد تا اینکه این نور و این گِل به صُلب عبدالمطلب رسید که دو نیمه شد. خداوند از یک نیمه ی آن مرا آفرید و به پیامبری برگزید و تو را از نیمهی دیگرش آفرید و خلیفه ی من تعیین کرد. خداوند در آن هنگام که فاصله ام از عظمت پروردگارم بهاندازهی دو سر یک کمان یا کمتر بود، به من چنین فرمود: ای محمّد صلی الله علیه واله ! فرمان بردارترین بندهی من به تو کیست؟ عرض کردم: علیّ بن ابیطالب علیه السلام . خدای عزّوجلّ فرمود: وی را خلیفه و

وصیّ ات تعیین کن، پس من او را ولیّ و برگزیده ی خویش تعیین کردم. ای محمّد صلی الله علیه واله ! من پیش از آنکه خلق را بیافرینم، به دلیل اینکه شما را و هر آنکه شما را دوست داشته باشد و ولایت شما را بپذیرد و از شما پیروی کند، دوست دارم، نام تو را و نام او را بر عرش خود نوشتم. هرکه شما را دوست داشته باشد و از شما پیروی کند و ولایت شما را بپذیرد، نزد من از نزدیکان و هرکه ولایتتان را انکار کند و از شما پیروی نکند، نزد من از کافران گمراه خواهد بود.

پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: ای علی علیه السلام چه کسی میتواند میان من و تو جای گیرد، درحالی که من و تو از نوری واحد و از یک گِل آفریده شدیم. تو شایستهترین مردم نسبت به من در دنیا و آخرتی و فرزندانت، فرزندان من هستند و شیعه ی تو، شیعه ی من است و اولیایت اولیای من هستند و فردا شما در بهشت، همراه من خواهید بود.»

۲۷.علی علیه السلام لسان خدا

عن عبدالله بن عمر قال: «سمعت رسول الله صلی الله علیه واله و سئل بأیِّ لُغة خاطبک ربک لیلة المعراج؟ قال: خاطبنی بلغة علی بن ابی طالب علیه السلام فألهمنی أن قلت: یا رب أنت خاطبتنی أم علی علیه السلام ؟ قال: یا أحمد، أنا شی ء لا کالأشیاء لا أقاس بالناس ولا أوصف بالشبهات بالأشیاء، خلقتک من نوری و خلقت علیاً علیه السلام من نورک، فاطلعت علی سرائر قلبک فلم أجد إلی قلبک أحب إلیک من علی بن ابی طالب علیه السلام فخاطبتک بلسانه کیما تطمئن قلبک؛⁽¹⁾عبدالله بن عمر

می گوید: به پیامبر اکرم صلی الله علیه واله عرض کردم: یا رسول الله! خداوند در شب معراج به چه لغت و زبانی با شما حرف می زد؟ پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: خداوند مرا با صدای علی علیه السلام مخاطب قرارمی داد، پس خداوند خود، به من الهام کرد که پرسیدم: پروردگارا! من با تو حرف می زنم یا با علی؟! خداوند متعال در اینجا فرمود: ای احمد! من با هیچ چیزی قیاس نشوم و با چیزهای شبیه اشیاء هم وصف نمی شوم. تو را از نور خودم خلق کردم و علی علیه السلام را از نور تو و می دانم که تو چقدر علی علیه السلام را دوست داری و محبوب قلبت است. پس با صدای علی علیه السلام با تو حرف زدم تا قلبت آرامش یابد.»

۲۸.ولایت علی علیه السلام ولایت خدا

وَ قَالَ أَیْضا لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ ذَاتَ یَوْمٍ: «یَا عَبْدَ اَللَّهِ أَحْبِبْ فِی اَللَّهِ وَ ابغض فِی اَللَّهِ وَ وَالِ فِی اَللَّهِ وَ عَادِ فِی اَللَّهِ فَإِنَّهُ لاَ تُنَالُ وَلاَیَةُ اَللَّهِ إِلاَّ بِذَلِکَ وَ لاَ یَجِدُ رَجُلٌ طَعْمَ اَلْإِیمَانِ وَ إِنْ کَثُرَ صَلاَتُهُ وَ صِیَامُهُ حَتَّی یَکُونَ کَذَلِکَ وَ قَدْ صَارَتْ مُوَاخَاةُ اَلنَّاسِ یَوْمَکُمْ هَذَا أَکْثَرُهَا فِی اَلدُّنْیَا عَلَیْهَا یَتَوَادُّونَ وَ عَلَیْهَا یَتَبَاغَضُونَ وَ ذَلِکَ لاَ یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اَللَّهِ شَیْئا فَقَالَ لَهُ وَ کَیْفَ لِی أَنْ أَعْلَمَ أَنِّی قَدْ وَالَیْتُ فِی اَللَّهِ وَ عَادَیْتُ فِی اَللَّهِ عزّوجلّ فَمَنْ وَلِیُّ اَللَّهِ حَتَّی أُوَالِیَهُ وَ مَنْ عَدُوُّ اَللَّهِ حَتَّی أُعَادِیَهُ فَأَشَارَ لَهُ رَسُولُ اَللَّهِ إِلَی عَلِیٍّ فَقَالَ أَ تَرَی هَذَا فَقَالَ بَلَی قَالَ هَذَا وَلِیُّ اَللَّهِ فَوَالِهِ وَ عَدُوُّ هَذَا عَدُوُّ اَللَّهِ فَعَادِهِ وَ وَالِ وَلِیَّ هَذَا وَ لَوْ أَنَّهُ قَاتِلُ أَبِیکَ وَ وُلْدِکَ وَ عَادِ عَدُوَّ هَذَا وَ لَوْ أَنَّهُ أَبُوکَ وَ وَلَدُکَ؛⁽¹⁾

روزی رسول خدا صلی الله علیه واله به یکی از یارانش فرمود: ای بنده ی خدا، برای

خدا دوستی کن و برای رضای خدا دشمنی کن و برای خدا دوست بدار و در راه خدا ستیز کن. به حقیقت کسی به ولایت خدا نمی رسد، جز به آن طریق و هیچ کس مزه ی ایمان را نخواهد چشید تا چنین نشود، گرچه نماز و روزه اش بسیار باشد و مسلمّاً برادری نمودن مردم امروز بیشتر درباره ی دنیاست. بر اساس آن به یکدیگر اظهار دوستی می کنند و بر همان اساس به یکدیگر خشم و کینه می ورزند و این کار از پروردگار بی نیازشان نمی سازد. در این هنگام، آن مرد عرض کرد: ای پیامبر خدا صلی الله علیه واله برایم میسّر خواهد شد که بفهمم به یقین و اطمینان در راه خدا دوستی و دشمنی کرده ام و ولیّ خدای عزّوجلّ کیست تا دوستدار و فرمان بردارش باشم؟ و دشمن خدا چه کسی است تا با او کینه و دشمنی ورزم؟ رسول خدا صلی الله علیه واله در حالی که به علی علیه السلام اشاره می کرد، به آن مرد فرمود: آیا این مرد را می بینی و می شناسی؟ عرض کرد: بلی فرمود: او دوستدار خداست. پس دوستدارش باش و دشمن این مرد، دشمن خداست، با دشمن او دشمنی نما و با دوستدارش پیوستگی و دوستی کن، گرچه او قاتل پدر و فرزندت باشد و با دشمنش دشمنی کن، گرچه پدر و اولادت باشد.»

۲۹.بشارت به علی علیه السلام

عن رسول اللّه صلی الله علیه واله دخل علی امیرالمؤمنین فرحا مسرورا مستبشرا فسلّم علیه فرَدّ علیه السلام فقال علی یا رسول اللّه ما رایتک اقبلت مثل هذا الیوم فقال: حبیبی و قره عینی اتیتک ابشرک. اعلم ان فی هذه الساعه نزل علیّ جبرئیل الامین علیه السلام و قال: الحق جل جلاله یقرؤک السلام و یقول لک: بشر علیا ان شیعته

الطائع منه و العاصی من اهل الجنه فلما سمع مقالته خر للّه ساجدا فلما رفع رأسه رفع یدیه إلی السماء ثم قال: اشهدوا علیّ انی قد وهبت لشیعتی نصف حسناتی فقالت فاطمه الزهراء علیها السلام یا رب اشهد علیّ فانی قد وهبت لشیعه علی بن ابی طالب علیه السلام نصف حسناتی فقال الحسن علیه السلام یا رب اشهد علیّ انی قد وهبت لشیعه علی بن ابی طالب نصف حسناتی، فقال الحسین علیه السلام : یا رب اشهد علیّ انی قد وهبت لشیعه علی بن ابی طالب نصف حسناتی فقال النبی صلی الله علیه واله : ما انتم باکرم منی انی غفرت لشیعه علی و محبیه ذنوبهم جمیعا؛⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه واله بر امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شد، درحالی که خوشحال بود. حضرت علی علیه السلام به ایشان سلام کرد و پرسید: ای رسول خدا صلی الله علیه واله چه شد در این وقت از روز تشریف آوردید؟ فرمود: حبیب من و نور چشمم، آمدم به تو بشارت دهم. همانا در این ساعت جبرئیل امین علیه السلام بر من نازل شد و سلام حق را به من رساند و عرضه داشت: به علی علیه السلام بشارت بده که شیعیانش، هرچند گنه کار، اهل بهشت هستند. وقتی حضرت، این را شنید، به سجده افتاد. وقتی سرش را بلند کرد، دستان مبارکش را به سوی آسمان بلند کرد و فرمود: بر من شهادت بدهید که نصف حسناتم را به شیعیانم بخشیدم. صدّیقه ی طاهره علیها السلام ، حسنین علیه السلام و رسول خدا صلی الله علیه واله همین دعا را کردند. سپس خداوند فرمود: شما کریم تر از من نیستید. همانا من همه ی شیعیان گنه کار علی علیه السلام را بخشیدم.»

۳۰.من عنده علم الکتاب

ملّا فتح اللَّه کاشانی در تفسیر خود خلاصة المنهج از ثعلبی، یکی از بزرگ ترین مفسّران اهل سنّت، نقل می کند و او به سند خود از عبداللَّه بن سلام نقل کرده است که از رسول خدا صلی الله علیه واله پرسیدند: «من الذی أتی بعرش بلقیس من سبأ و احضره عند سلیمان؟ فقال النبی صلی الله علیه واله احضروه علی بن ابی طالب باسم من اسماء الله العظام ثم قال و یؤید هذا المعنی قول النبی لعلی: کنت مع الانبیاء سرّاً و معی جهراً؛⁽¹⁾چه کسی تخت بلقیس را از مملکت سبأ نزد سلیمان حاضر کرد؟ پیغمبر اکرم صلی الله علیه واله فرمود: حضرت علی علیه السلام با خواندن اسمی از اسمای اعظم الهی این کار را کرد. سپس گفته است: و این حدیث را فرمایش رسول خدا صلی الله علیه واله به علی علیه السلام تأیید می کند که فرمود: تو با همه ی پیامبران در پنهانی و با من در آشکارا بودی.»

۳۱.علی علیه السلام معلم جبرئیل علیه السلام

أنّ جبرئیل علیه السلام کان جالسا عند النبیّ صلی الله علیه واله فدخل علیّ علیه السلام فقام له: «جبرئیل علیه السلام فقال النبیّ صلی الله علیه واله لجبرئیل: أتقوم لهذا الفتی؟ فقال جبرئیل: إنّ هذا له علیّ حقّ التعلیم، فقال: کیف ذلک التعلیم یا جبرئیل؟ فقال: لمّا خلقنی الله تعالی سألنی: من أنت؟ و ما اسمک؟ و من أنا؟ و ما اسمی؟ فتحیّرت فی ردّ الجواب و بقیت ساکتا، ثمّ حضر هذا الشابّ فی عالم الأنوار و علّمنی الجواب. فقال هذا: قل:أنت الربّ الجلیل و أنا العبد الذلیل و اسمی جبرئیل و لهذا قمت إجلالا له و عظّمته. فقال النبیّ: کم عمرک یا جبرئیل؟ فقال: إنّ للّه نجما یطلع من

العرش فی کلّ ثلاثین ألف سنة مرّة واحدة و قد شاهدته طالعا ثلاثین ألف مرّة، فقال له رسول الله صلی الله علیه واله : إذا رأیت ذلک النجم هل تعرفه؟ فقال: کیف لا أعرفه؟! فقال النبیّ لعلیّ: خذ العمامة من جبهتک، فلمّا کشفها و رآها جبرئیل علیه السلام رأی ذلک النجم فی جبهة علیّ؛⁽¹⁾

روزی جبرئیل علیه السلام در خدمت پیامبر صلی الله علیه واله مشغول صحبت بود که حضرت علی علیه السلام وارد شد. جبرئیل علیه السلام چون آن حضرت را دید، برخاست و شرایط تعظیم به جای آورد. پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: ای جبرئیل علیه السلام از چه جهت به این جوان تعظیم می کنی؟ عرض کرد: چگونه تعظیم نکنم که او را بر من، حقّ تعلیم است! فرمود: چه تعلیمی؟ عرض کرد: در وقتی که حق تعالی مرا خلق کرد، از من پرسید: تو کیستی و من کیستم؟ من در جواب متحیّر ماندم و مدّتی در مقام جواب ساکت بودم که این جوان در عالم نور بر من ظاهر شد و این گونه به من تعلیم داد که بگو: تو پروردگار جلیل و جمیلی و من بنده ی ذلیل و جبرئیلم. از این جهت، او را که دیدم، تعظیمش کردم.

پیامبر صلی الله علیه واله پرسید: مدّت عمر تو چند سال است؟ عرض کرد: ای رسول خدا صلی الله علیه واله در آسمان ستاره ای هست که هر سی هزار سال یک بار طلوع می کند. من او را سی هزار بار دیده ام. حضرت فرمود: اگر آن ستاره را ببینی، می شناسی؟ عرض کرد: چگونه نشناسم. حضرت به امام علی علیه السلام دستور داد تا عمّامه از سر بردارد و وقتی امام عمامه از سر برداشت، آن ستاره را در پیشانی امام دید.»

۳۲.تبرّک جستن ملائک به علی علیه السلام

ومن کتاب الروضة لابن بابویه باسناد الی ابن عباس، قال: «کان رسول الله صلی الله علیه واله فی مجلسه و مسجده و عنده جماعة من المهاجرین والانصار، اذ نزل علیه جبرئیل علیه السلام وقال له: یا محمد، الحق یقرئک السلام ویقول لک: احضر علیا واجعل وجهک مقابلا إلی وجهه.

ثم عرج جبرئیل إلی السماء فدعا النبی صلی الله علیه واله علیا فاحضره و جعل وجهه إلی مقابل وجهه، فنزل جبرئیل علیه السلام ثانیا ومعه طبق فیه رطب، فوضعه بینهما ثم قال: کلا فاکلا، ثم احضر طشتا و ابریقا وقال: یا رسول الله، قد امرک الله ان تصب الماء علی یدی علی. فقال له: السمع والطاعة لما امرنی به ربی! ثم اخذ الابریق وقام یصب الماء علی یدی علی بن ابی طالب علی علیه السلام ، فقال له علی: یا رسول الله، انا اولی ان اصب الماء علی یدک. فقال: یا علی، ان الله - سبحانه وتعالی - امرنی بذلک وکان کلما صب الماء علی ید علی لم یقع منه قطرة فی الطشت، فقال علی: یا رسول الله، انی لم ار شیئا من الماء یقع فی الطشت! فقال رسول الله صلی الله علیه واله : یا علی، ان الملائکة یتسابقون علی اخذ الماء الذی یقع من یدک، فیغسلون به وجوههم لیتبرکون به؛⁽¹⁾روزی رسول خدا صلی الله علیه واله با جماعتی از مهاجران و انصار در مسجد نشسته بودند. در این هنگام جبرئیل علیه السلام نازل شد و به رسول خدا صلی الله علیه واله عرضه داشت: خداوند به تو سلام فرستاد و فرمود: علی علیه السلام را فرا بخوان و صورتت را مقابل صورتش قرار بده (رو در روی هم قرار بگیرید). سپس جبرئیل علیه السلام به آسمان عروج کرد و حضرت علی علیه السلام را فرا خواند و مقابل هم قرار گرفتند. جبرئیل علیه السلام برای بار دوّم نازل شد، درحالی که

با او طَبَقی از خرما بود. طَبَق را بین حضرات گذاشت و عرضه داشت: بخورید. آنها خوردند. سپس تشتی همراه با آب حاضر کردند و جبرئیل علیه السلام عرضه داشت: ای رسول الله صلی الله علیه واله خداوند امر فرمود: آب بر روی دستان علی علیه السلام بریزید. حضرت فرمود: سمعاً و طاعةً، امر خداوند را اطاعت می کنم. سپس آب را برداشت و ایستاد و آب روی دستان حضرت امیر علیه السلام ریخت. حضرت امیر علیه السلام عرضه داشت: ای رسول خدا صلی الله علیه واله من برای ریختن آب بر دستان شما سزاوارترم. پیغمبر صلی الله علیه واله فرمود: ای علی علیه السلام همانا خداوند مرا به این کار امر فرمود. همان گونه که آب روی دستان حضرت امیر علیه السلام می ریخت، از قطرات آن آب، چیزی درون تشت نریخت. حضرت امیر علیه السلام عرضه داشت: ای رسول خدا صلی الله علیه واله من آبی در تشت نمی بینم. رسول اکرم صلی الله علیه واله فرمود: ای علی علیه السلام همانا ملائکه در برداشتن آب و تبرِّک کردن آن به صورتشان مسابقه می دهند. ازاین رو آبی درون تشت نمی ریزد.»

۳۳.قدر و منزلت علی علیه السلام

قال رسول اللّه صلی الله علیه واله : «... إنّ قدر علیّ عند اللّه تعالی أعظم من قدره عندکم، أو لا أخبرکم؟ قالوا: بلی، یا رسول اللّه! قال رسول اللّه صلی الله علیه واله : فإنّ اللّه یبعث یوم القیامه أقواما تمتلئ من جهه السیّئات موازینهم، فیقال لهم: هذه السیّئات، فأین الحسنات، و إلّا فقد عطبتم، فیقولون: یا ربّنا! ما نعرف لنا حسنات، فإذا النداء من قبل اللّه عزّوجلّ: لئن لم تعرفوا لأنفسکم - عبادی- حسنات، فإنّی أعرفها لکم و أوفّرها علیکم. ثمّ تأتی الریح برقعه صغیرة [و] تطرحها فی کفّه حسناتهم، فترجح بسیّئاتهم بأکثر ممّا بین السماء و الأرض، فیقال لأحدهم: خذ بید أبیک و أمّک و إخوانک و أخواتک و خاصّتک و قراباتک و أخدانک و معارفک،

فأدخلهم الجنّه، فیقول أهل المحشر: یا ربّنا! أمّا الذنوب فقد عرفناها، فما ذا کانت حسناتهم؟ فیقول اللّه عزّوجلّ: یا عبادی! مشی أحدهم ببقیّه دین علیه لأخیه إلی أخیه فقال: خذها فإنّی أحبّک بحبّک لعلیّ بن ابی طالب علیه السلام ، فقال له الآخر: قد ترکتها لک بحبّک لعلیّ بن ابی طالب علیه السلام و لک من مالی ما شئت. فشکر اللّه تعالی ذلک لهما فحطّ به خطایاهما و جعل ذلک فی حشو صحائفهما و موازینهما و أوجب لهما و لوالدیهما و لذرّیّتهما الجنّه؛⁽¹⁾در حدیث طولانی از رسول خدا صلی الله علیه واله در جواب یکی از کسانی که در یکی از غزوات بر سر غنایم جنگی از حضرت امیر علیه السلام به محضر رسول اکرم صلی الله علیه واله شکایت کرد، رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: همانا قدر و منزلت علی علیه السلام نزد پروردگار، بیشتر از قدر و منزلت علی نزد شماست. آیا می خواهید به شما خبر دهم؟ گفتند: بله یا رسول الله صلی الله علیه واله . حضرت فرمود: همانا فردای قیامت، خداوند گروهی را مبعوث می کند، درحالی که در کفه ی ترازوی اعمالشان جز معصیت چیزی نیست و پر از معصیت است. از آنان پرسیده می شود: پس حسناتتان کجاست؟ گفته می شود: آنان حسناتی ندارند و ما حسناتی از آنان نمی شناسیم و نمی دانیم. خداوند متعال می فرماید: اگر شما حسناتی از آنان نمی دانید، من می دانم و در آنان سراغ دارم. سپس باد یک قطعه ی کاغذ کوچک را در کفه ی دیگر ترازو می گذارد و این کفه بر طرف سیئات، برتری پیدا می کند، بیشتر از آن چیزی که در آسمان و زمین است. بعد به بنده ی گنه کار خطاب می شود. دست پدر، مادر، برادر، اقربا و هرکه را دوست دارید بگیرید و داخل بهشت شوید. اهل محشر از محضر پروردگار

می پرسند: پروردگارا! ما گناهان آنان را دیدیم و شناختیم، درحالی که بهره ای از حسنات و ثواب نداشتند. خداوند می فرماید: به خاطر محبتّی که به علی علیه السلام داشتند، آنان را داخل بهشت کردم.»

۳۴.علی علیه السلام اول و آخر

قَالَ رسول الله صلی الله علیه واله : «لَقَدْ أَسْرَی بِی رَبِّی فَأَوْحَی إِلَیَّ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ مَا أَوْحَی وَ کَلَّمَنِی فَکَانَ مِمَّا کَلَّمَنِی أَنْ قَالَ یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله عَلِیٌّ علیه السلام الْأَوَّلُ وَ عَلِیٌّ علیه السلام الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ فَقَالَ یَا رَبِّ أَ لَیْسَ ذَلِکَ أَنْتَ قَالَ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله إِنِّی أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا الْأَوَّلُ وَ لَا شَیْءَ قَبْلِی وَ أَنَا الْآخِرُ فَلَا شَیْءَ بَعْدِی وَ أَنَا الظَّاهِرُ فَلَا شَیْءَ فَوْقِی وَ أَنَا الْبَاطِنُ فَلَا شَیْءَ تَحْتِی وَ أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله عَلِیٌّ علیه السلام الْأَوَّلُ أَوَّلُ مَنْ أَخَذَ مِیثَاقِی مِنَ الْأَئِمَّهِ علیه السلام یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله عَلِیٌّ علیه السلام الْآخِرُ آخِرُ مَنْ أَقْبِضُ رُوحَهُ مِنَ الْأَئِمَّهِ علیه السلام وَ هُوَ الدَّابَّهُ الَّتِی تُکَلِّمُهُمْ یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله عَلِیٌّ علیه السلام الظَّاهِرُ أُظْهِرُ عَلَیْهِ جَمِیعَ مَا أَوْصَیْتُهُ إِلَیْکَ لَیْسَ لَکَ أَنْ تَکْتُمَ مِنْهُ شَیْئاً یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله عَلِیٌّ علیه السلام الْبَاطِنُ أَبْطَنْتُهُ سِرِّیَ الَّذِی أَسْرَرْتُهُ إِلَیْکَ فَلَیْسَ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکَ سِرٌّ أَزْوِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام مَا خَلَقْتُ مِنْ حَلَالٍ أَوْ حَرَامٍ إِلَّا وَ عَلِیٌّ علیه السلام عَلِیمٌ بِهِ؛⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام نقل میفرماید که رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: پروردگارم مرا شبانه به معراج برد و آنچه را باید وحی میکرد، از پسِ پرده و حجاب به من وحی فرمود و با من سخن گفت. یکی از مطالب، این بود که فرمود: ای محمّد صلی الله علیه واله ! علی علیه السلام اوّل، علی علیه السلام آخر، ظاهر، باطن و او به هر چیز داناست. پیامبر صلی الله علیه واله عرضه داشت: پروردگارا! آیا تو نیستی که چنین صفاتی داری؟! خداوند فرمود:

ای محمّد صلی الله علیه واله ! من خدایی هستم که جز من، معبودی نیست.... ای محمّد صلی الله علیه واله ! همانا! من خدایی هستم که جز من معبودی نیست، منم اوّل و چیزی قبل از من نیست و منم آخر و چیزی بعد از من نیست، منم ظاهر و چیزی آشکارتر از من نیست و منم باطن و چیزی پوشیدهتر از من نیست و من خدایی هستم که جز من، معبودی نیست و به هر چیزی دانا هستم. ای محمّد صلی الله علیه واله ، علی علیه السلام اوّل است. اوّلین کسی که در میان امامان علیهم السلام پیمان مرا پذیرفت. ای محمّد صلی الله علیه واله ! علی صلی الله علیه واله آخر است، آخرین کسی که در میان امامان علیه السلام روحش را خواهم گرفت و او جنبندهای است که در آستانهی رستاخیز با مردم سخن خواهد گفت: ای محمّد صلی الله علیه واله ! علی علیه السلام ظاهر است، [یعنی] تمام آنچه را به تو سفارش کردهام، بر او آشکار خواهم کرد و تو حق نداری چیزی را از وی پنهان بداری. ای محمّد صلی الله علیه واله علی علیه السلام باطن است، [یعنی] آن سرّ خویش را که نزدت به راز نهادم، نزدش پنهان داشتم. پس میان من و تو سرّی وجود ندارد که بخواهم آن را از علی علیه السلام دریغ بدارم. حلال یا حرامی نیافریدم، مگر اینکه علی علیه السلام به آن آگاه است.»

۳۵.ثمره ی خدمت به علی علیه السلام

ثم قال رسول الله صلی الله علیه واله : «معاشر عباد الله علیکم بخدمة من أکرمه الله بالارتضاء واجتباه بالاصطفاء وجعله أفضل أهل الارض والسماء بعد محمد سید الانبیاء علی بن ابی طالب علیه السلام وبموالاة أولیائه ومعاداة أعدائه وقضاء حقوق

إخوانکم الذین هم فی موالاته ومعاداة أعدائه شرکاؤکم. فان رعایة علی أحسن من رعایة هؤلاء التجار الخارجین بصاحبکم - الذی ذکرتموه - إلی الصین الذی عرضوه للغناء وأعانوه بالثراء أما أن من شیعة علی لمن یأتی یوم القیامة وقد وضع له فی کفة سیئاته من الآثام ما هو أعظم من الجبال الرواسی والبحار التیارة تقول الخلائق: هلک هذا العبد، فلا یشکون أنه من الهالکین و فی عذاب الله من الخالدین. فیأتیه النداء من قبل الله عزوجل: یا أیها العبد الخاطئ الجانی هذه الذنوب الموبقات، فهل بازائها حسنات تکافئها، فتدخل جنة الله برحمة الله؟ أو تزید علیها فتدخلها بوعد الله؟ یقول العبد: لا أدری. فیقول منادی ربنا عزوجل: فان ربی یقول: ناد فی عرصات القیامة: ألا إنی فلان بن فلان، من أهل بلد کذا وکذا قد رهنت بسیئات کأمثال الجبال و البحار و لا حسنات لی بازائها، فأی أهل هذا المحشر کان لی عنده ید أو عارفة فلیغثنی بمجازاتی عنها، فهذا أو ان شدة حاجتی إلیها. فینادی الرجل بذلک، فأول من یجیبه علی بن ابی طالب علیه السلام لبیک لبیک لبیک أیها الممتحن فی محبتی، المظلوم بعد اوتی. ثم یأتی هو و معه عدد کثیر وجم غفیر، وإن کانوا أقل عددا من خصمائه الذین لهم قبله الظلامات فیقول ذلک العدد: یا أمیرالمؤمنین نحن إخوانه المؤمنون، کان بنا بارا و لنا مکرما و فی معاشرته إیانا مع کثرة إحسانه إلینا متواضعا و قد نزلنا له عن جمیع طاعاتنا و بذلناها له. فیقول علی علیه السلام : فبماذا تدخلون جنة ربکم؟ فیقولون: برحمته الواسعة التی لا یعدمها من والاک و والی آلک، یا أخا رسول الله صلی الله علیه واله . فیأتی النداء من قبل الله عزوجل: یا أخا رسول الله هؤلاء اخوانه المؤمنون قد بذلوا له، فانت ماذا تبذل له؟ فانی أنا الحاکم، ما بینی وبینه من الذنوب قد غفرتها له بموالاته إیاک، وما بینه وبین عبادی من الظلامات، فلابد من فصل الحکم بینه و بینهم.»

۳۶.ارزش محبت علی علیه السلام

عَنْهُ عَنْ سَعِیدِ بْنِ حُذَیْفَةَ عَنْ أَبِیهِ حُذَیْفَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صلی الله علیه واله یَقُولُ: «مَا مِنْ عَبْدٍ وَ لاَ أَمَةٍ یَمُوتُ وَ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ حُبِّ عَلِیٍّ إِلاَّ أَدْخَلَهُ اَللَّهُ عزّوجلّ اَلْجَنَّةَ؛⁽¹⁾سعد بن حذیفه از پدرش حذیفه روایت کند که او از جابر روایت کرد که من شنیدم پیغمبر صلی الله علیه واله فرمود: نباشد هیچ بنده و کنیزی که بمیرد و در دلش به اندازه ی مثقال حبّه از خردل از حبّ علی بن ابی طالب علیه السلام باشد، مگر اینکه حق جلّ و علا او را در جنت داخل گرداند. هیچ بنده ای چه مرد و چه زن نمی میرد، درحالی که در دلش ذره ای از محبت علی باشد، مگر اینکه خداوند، وی را داخل بهشت می کند.»

۳۷.حیدر، امیرالمؤمنین علیه السلام

وَ عَنْهُ(رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ) وَ قَدْ أَقْبَلَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام ، فَقِیلَ: «یَا رَسُولَ اَللَّهِ، جَاءَ امیرالمؤمنین. فَقَالَ صلی الله علیه واله : إِنَّ عَلِیّاً سُمِّیَ امیرالمؤمنین قَبْلِی. قِیلَ: یَا رَسُولَ اَللَّهِ، قَبْلَکَ؟ قَالَ: وَ قَبْلَ عِیسَی وَ مُوسَی علیه السلام . قَالَ: وَ قَبْلَ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ علیه السلام ، وَ لَمْ یَزَلْ یَعُدُّ اَلْأَنْبِیَاءَ إِلَی آدَمَ علیه السلام . ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ لَمَّا خَلَقَ اَللَّهُ آدَمَ طِیناً، خَلَقَ بَیْنَ عَیْنَیْهِ دُرَّةً تُسَبِّحُ اَللَّهَ وَ تُقَدِّسُهُ. قَالَ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی: لَأُسْکِنُکَ رَجُلاً أَجْعَلُهُ أَمِیرَ اَلْخَلْقِ أَجْمَعِینَ، فَلَمَّا خَلَقَ اَللَّهُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام أَسْکَنَ اَلدُّرَّةَ فِیهِ، فَسُمِّیَ امیرالمؤمنین قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ علیه السلام ؛⁽²⁾حضرت امیر علیه السلام وارد شد. پس به رسول خدا صلی الله علیه واله گفته شد که امیرالمؤمنین علیه السلام آمد. رسول خدا صلی الله علیه واله

فرمود: همانا علی قبل از من امیرالمؤمنین علیه السلام نامیده شد. پرسیدند: قبل از شما ای رسول خدا؟ فرمود: قبل از عیسی، موسی، سلیمان، داود تا آدم علیه السلام . وقتی خداوند، آدم را از گِل آفرید، علی علیه السلام را امیر همه ی مؤمنان قرار داد.»

۳۸.ولایت علی علیه السلام ، ولایت خدا

«وَلَایَةُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَلَایَةُ اللَّهِ وَ حُبُّهُ عِبَادَةُ اللَّهِ وَ اتِّبَاعُهُ فَرِیضَةُ اللَّهِ وَ أَوْلِیَاؤُهُ أَوْلِیَاءُ اللَّهِ وَ أَعْدَاؤُهُ أَعْدَاءُ اللَّهِ وَ حَرْبُهُ حَرْبُ اللَّهِ وَ سِلْمُهُ سِلْمُ اللَّهِ عزّوجلّ؛⁽¹⁾ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام ولایت خدا، دوستی اش دوستی خدا، پیروی اش فریضه ی خدا، اولیایش اولیای خدا، دشمنانش دشمنان خدا، نبرد با او نبرد با خدا و سازش با او سازش با خدای عزّوجلّ است.»

۳۹.مخالف علی علیه السلام ، کافر و دوستدارش، مؤمن

قال رسول الله صلی الله علیه واله :«الْمُخَالِفُ عَلَی، عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام بَعْدِی کَافِرٌ وَ الْمُشْرِکُ بِهِ مُشْرِکٌ وَ الْمُحِبُّ لَهُ مُؤْمِنٌ وَ الْمُبْغِضُ لَهُ مُنَافِقٌ وَ الْمُقْتَفِی لِأَثَرِهِ لَاحِقٌ وَ الْمُحَارِبُ لَهُ مَارِقٌ وَ الرَّادُّ عَلَیْهِ زَاهِقٌ عَلِیٌّ نُورُ اللَّهِ فِی بِلَادِهِ وَ حُجَّتُهُ عَلَی عِبَادِهِ عَلِیٌّ سَیْفُ اللَّهِ عَلَی أَعْدَائِهِ وَ وَارِثُ عِلْمِ أَنْبِیَائِهِ عَلِیٌّ کَلِمَةُ اللَّهِ الْعُلْیَا وَ کَلِمَةُ أَعْدَائِهِ السُّفْلَی عَلِیٌّ سَیِّدُ الْأَوْصِیَاءِ وَ وَصِیُّ سَیِّدِ الْأَنْبِیَاءِ عَلِیٌّ امیرالمؤمنین وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ وَ إِمَامُ الْمُسْلِمِینَ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ الْإِیمَانَ إِلَّا بِوَلَایَتِهِ وَ طَاعَتِه؛⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله فرمود: مخالف علی بن ابی طالب علیه السلام پس از من، کافر و مشرک به وی، مشرک است. دوستش، مؤمن و دشمنش منافق است.

پیروش به حق می رسد و محارب با او از دین، بیرون و ردکننده ی به او نابود است. علی علیه السلام نور خدا در بلادش و حجّت وی بر بندگانش است. علی، شمشیر خدا بر دشمنانش و وارث علم پیغمبران اوست. علی علیه السلام کلمه ی برتر خدا و کلمه ی دشمنانش فروتر است. علی علیه السلام سیّد وصیّان و وصیّ سیّد پیغمبران است. علی علیه السلام امیرمؤمنان و جلودار دست و روسفیدان و امام مسلمانان است و ایمان جز به ولایت و طاعتش پذیرفته نیست.»

۴۰.علی علیه السلام ، وصیّ بعد از من و نافرمانی از او، نافرمانی از من

قال رسول الله صلی الله علیه واله : «یَا عَلِیُّ وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ إِنَّکَ لَأَفْضَلُ الخلیفة [الْخَلِیقَةِ] بَعْدِی یَا عَلِیُّ أَنْتَ وَصِیِّی وَ إِمَامُ أُمَّتِی مَنْ أَطَاعَکَ أَطَاعَنِی وَ مَنْ عَصَاکَ عَصَانِی؛⁽¹⁾ای علی، سوگند به آنکه دانه را شکافت و جانداران را آفرید، به راستی تو بهترین خلیفه ی بعد از من هستی. ای علی علیه السلام تو وصیّ من و امام امّت منی. هرکه از تو فرمان بَرَد، مرا فرمان بَرَد و هرکه از تو نافرمانی کند، از من نافرمانی کرده است.»

۴۱.رسیدن به علی علیه السلام ، سعادت و مرگ در طاعتش، شهادت

قال رسول الله صلی الله علیه واله : «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی اصْطَفَانِی وَ اخْتَارَنِی وَ جَعَلَنِی رَسُولًا وَ أَنْزَلَ عَلَیَّ سَیِّدَ الْکُتُبِ فَقُلْتُ إِلَهِی وَ سَیِّدِی إِنَّکَ أَرْسَلْتَ مُوسَی إِلَی فِرْعَوْنَ فَسَأَلَکَ أَنْ تَجْعَلَ مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِیراً تَشُدُّ بِهِ عَضُدَهُ وَ تُصَدِّقُ بِهِ قَوْلَهُ وَ إِنِّی أَسْأَلُکَ یَا سَیِّدِی وَ إِلَهِی أَنْ تَجْعَلَ لِی مِنْ أَهْلِی وَزِیراً تَشُدُّ بِهِ عَضُدِی فَجَعَلَ اللَّهُ

لِی عَلِیّاً وَزِیراً وَ أَخاً وَ جَعَلَ الشَّجَاعَةَ فِی قَلْبِهِ وَ أَلْبَسَهُ الْهَیْبَةَ عَلَی عَدُوِّهِ وَ هُوَ أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِی وَ صَدَّقَنِی...؛⁽¹⁾به راستی خداوند تبارک و تعالی، مرا برگزید و اختیار کرد و رسول گردانید و سیّد کتاب ها را بر من نازل کرد. عرض کردم: سیدا و معبودا، تو موسی علیه السلام را به سوی فرعون فرستادی و از تو خواست که برادرش هارون را با او همراه کنی تا وزیرش باشد و بازویش را قوی دارد. سیدا و معبودا، من هم از تو خواهش دارم، وزیری از خاندانم برایم مقرّر داری که بازویم را به او قوی داری. خدا علی علیه السلام را وزیر و برادرش ساخت و دلدار کرد و هیبتش را به دل دشمنش انداخت و او اوّلین فردی است که به من ایمان آورد و تصدیق کرد و همراهم یگانه پرستی کرد. من وی را از خدا خواستم و او را به من عطا کرد. او سیّد اوصیا و رسیدن به وی سعادت و مرگ در طاعتش شهادت است. نامش در تورات، مقرون نام من و زنش صدیقه یکبری علیها السلام دختر من است. دو پسرش، دو آقای اهل بهشت و دو پسر من هستند و او و آنها و امامان پس از آنها حجّت های خداوند بر خلقش پس از پیغمبران خواهند بود. آنان دریای علم در امتّم هستند. هرکه از آنها پیروی کند، نجات یافته ی از دوزخ و هرکه به آنها اقتدا کند، ره برده به صراط مستقیم خواهد بود. خدای عزّوجلّ دوستی آنها را به بنده ای نبخشیده است، جز آنکه او را به بهشت درآورده است.»

۴۲.علی علیه السلام رحمت خداوند

عن امیرالمؤمنین عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ: «دَخَلْتُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه واله وَ هُوَ فِی قُبَا وَ عِنْدَهُ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَلَمَّا بَصُرَ بِی تَهَلَّلَ وَجْهُهُ وَ تَبَسَّمَ

حَتَّی نَظَرْتُ إِلَی بَیَاضِ أَسْنَانِهِ تَبْرُقُ ثُمَّ قَالَ إِلَیَّ یَاعَلِیُّ إِلَیَّ یَا عَلِیُّ فَمَا زَالَ یُدْنِینِی حَتَّی أَلْصَقَ فَخِذِی بِفَخِذِهِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ مَعَاشِرَ أَصْحَابِی أَقْبَلَتْ إِلَیْکُمُ الرَّحْمَةُ بِإِقْبَالِ عَلِیٍّ أَخِی إِلَیْکُمْ مَعَاشِرَ أَصْحَابِی إِنَّ عَلِیّاً مِنِّی وَ أَنَا مِنْ عَلِیٍّ رُوحُهُ مِنْ رُوحِی وَ طِینَتُهُ مِنْ طِینَتِی وَ هُوَ أَخِی وَ وَصِیِّی وَ خَلِیفَتِی عَلَی أُمَّتِی فِی حَیَاتِی وَ بَعْدَ مَوْتِی مَنْ أَطَاعَهُ أَطَاعَنِی وَ مَنْ وَافَقَهُ وَافَقَنِی وَ مَنْ خَالَفَهُ خَالَفَنِی؛⁽¹⁾امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: در مسجد قبا به حضور پیغمبر صلی الله علیه واله رسیدم و چند تن از اصحابش شرف حضور داشتند. چون مرا دید، چهره اش شاد شد و لبخند زد. سپیدی دندان هایش را مانند برق دیدم. فرمود: ای علی علیه السلام نزد من بیا و مرا به خود نزدیک کرد تا رانم به رانش چسبید. سپس رو به اصحابش کرد و فرمود و گفت: ای گروه اصحاب من، با آمدن برادرم علی علیه السلام به سوی اصحاب من، رحمت به شما رو آورد و به راستی علی علیه السلام از من است و من از علی علیه السلام . جانش از جان من است و گِلش از گلِم. او برادرم و وصیّ و خلیفه بر امّت من در زندگی من است و پس از مرگم هرکه فرمانش برد، فرمانم برده است و هرکه با او موافقت کند، موافق من و مخالفش مخالف من است.»

۴۳.امتیاز ویژه ی محبان علی علیه السلام

خداوند می فرماید: کسی که علی علیه السلام را دوست بدارد، عذاب نمی کنم، گرچه گناه مرا ورزد و به دشمنش رحم نکنم، گرچه از من اطاعت کند.⁽²⁾

عَنِ ابن عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله : «أَتَانِی جَبْرَئِیلُ علیه السلام وَ هُوَ فَرِحٌ مُسْتَبْشِرٌ فَقُلْتُ حَبِیبِی جَبْرَئِیلُ مَعَ مَا أَنْتَ فِیهِ مِنَ الْفَرَحِ مَا مَنْزِلَةُ أَخِی وَ ابن عَمِّی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام عِنْدَ رَبِّهِ فَقَالَ وَ الَّذِی...؛⁽¹⁾

ابن عباس گوید: رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: جبرئیل علیه السلام شاد و خندان، نزدم آمد. گفتم: ای دوستم جبرئیل علیه السلام ، با این شادی که داری، بگو بدانم، مقام پسر عمّم و برادرم علی بن ابی طالب علیه السلام نزد پروردگارم چیست؟ گفت: سوگند به خدایی که تو را به پیغمبری گماشته و به رسالت برافراشته، اکنون به زمین فرود نشدم، مگر برای همین مطلب. ای محمّد صلی الله علیه واله خداوند علیّ اعلی به شما دو تن سلام می رساند و می فرماید: محمّد صلی الله علیه واله پیغمبر رحمت من و علی علیه السلام مقیم حجّت من است. کسی که علی علیه السلام را دوست دارد، عذاب نکنم، اگرچه گناه مرا ورزد و به دشمنش رحم نکنم، اگرچه مرا اطاعت کند.

سپس رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: چون روز قیامت شود، جبرئیل علیه السلام با پرچم حمد که هفتاد شقّه دارد و هر شقّه ی آن از آفتاب و ماه پهن تر است، نزد من آید. من بر یکی از کرسی های رضوان، بالای منبری از منبرهای قدس نشسته باشم. آن پرچم را بگیرم و به دست علی بن ابی طالب علیه السلام بسپارم. عمر بن خطاب از جا جست و عرض کرد: یا رسول اللَّه علیه السلام با آنکه هفتاد شقّه دارد که هر کدام از آفتاب و ماه پهن تر است، چگونه علی علیه السلام تاب می آورد که آن را بکشد؟! پیغمبر صلی الله علیه واله فرمود: چون روز قیامت شود، خداوند به علی علیه السلام توانایی جبرئیل علیه السلام و نور آدم علیه السلام و حلم رضوان و زیبایی یوسف علیه السلام و نزدیک به آواز داود علیه السلام را عطا کند و اگر نه آنکه داود ناطق بهشت است،

همان آواز داود را هم به او می داد، به راستی علی نخستین کسی است که از حوض سلسبیل و زنجبیل می آشامد. هر گامی که علی علیه السلام از صراط بردارد، گام دیگرش بر آن استوار بماند. مقام و مرتبه ای برای علی علیه السلام و شیعیانش نزد خداوند است که خلقِ اولیّن و آخرین بر آن غبطه برند.»

۴۴.پیرو علی علیه السلام اهل نجات

اگر پیرو علی علیه السلام شوید، خداوند شما را نجات می دهد و اگر با او مخالفت کنید، گمراه می شوید:

رسول اکرم صلی الله علیه واله فرمود: «یَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّ اللَّهَ عزّوجلّ أَوْحَی إِلَیَّ أَنِّی مَقْبُوضٌ وَ أَنَّ ابن عَمِّی عَلِیّاً مَقْتُولٌ وَ أَنِّی أَیُّهَا النَّاسُ أُخْبِرُکُمْ خَبَراً إِنْ عَمِلْتُمْ بِهِ سَلِمْتُمْ وَ إِنْ تَرَکْتُمُوهُ هَلَکْتُمْ إِنَّ ابن عَمِّی عَلِیّاً علیه السلام هُوَ أَخِی وَ هُوَ وَزِیرِی وَ هُوَ خَلِیفَتِی وَ هُوَ الْمُبَلِّغُ عَنِّی وَ هُوَ إِمَامُ الْمُتَّقِینَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ إِنِ اسْتَرْشَدْتُمُوهُ أَرْشَدَکُمْ وَ إِنْ تَبِعْتُمُوهُ نَجَوْتُمْ وَ إِنْ خَالَفْتُمُوهُ ضَلَلْتُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُ فَاللَّهَ...؛ ⁽¹⁾

ای گروه مؤمنان، به راستی خدا به من وحی کرده است که من جان می دهم و پسر عمّم علی علیه السلام کشته می شود. من به شما خبری می دهم که اگر بدان عمل کنید، سالم می مانید و اگر آن را وا نهید، هلاک می شوید. به راستی پسر عمّم علی علیه السلام برادر، وزیر و خلیفه ی من است. او از طرف من تبلیغ کند و امام متّقیان و پیشوای دست و روسفیدان است. اگر از او طلب ارشاد کنید، شما را ارشاد می کند و اگر پیروش شوید، شما را نجات می دهد و اگر با او مخالفت کنید، گمراه می شوید و اگر از او اطاعت کنید، از خدا

اطاعت کرده اید و اگر از وی نافرمانی کنید، خدا را نافرمانی کرده اید و اگر با او بیعت کنید، با خدا بیعت کرده اید و اگر بیعتش را بشکنید، بیعت خدا را شکسته اید. به راستی خدای عزّوجلّ قرآن را بر من فرو فرستاده و آن است که هرکه مخالفتش کند، گمراه استو هرکه علم خود از نزد جز علی علیه السلام جوید، هلاک می شود. ای مردم، گفتار مرا بشنوید و حق اندرز مرا بشناسید و پس از من با خاندانم، به درستی رفتار کنید؛ زیرا آنها خویشان و برادران و فرزندان من هستند و شما فراهم گردید و از ثقلین بازپرسی شوید. بنگرید چگونه درباره ی آنها پس از من بوده باشید. به راستی آنها خاندان من هستند و هرکه آزارشان کند مرا آزرده و هرکه به آنها ستم کند، به من ستم کرده و هرکه خوارشان کند، مرا خوار کرده و هرکه عزیزشان دارد، مرا عزیز داشته و هرکه گرامی شان دارد، مرا گرامی داشته و هرکه یاری شان کند، مرا یاری کرده و هرکه از آنها دست بردارد، از من دست برداشته و هرکه از غیر آنها هدایت جوید، مرا تکذیب کرده است. ای مردم، از خدا بپرهیزید و بنگرید چه خواهید گفت: گاهی او را ملاقات کنید. من خصم هر کسی هستم که آزارشان کند و هرکه من خصمش باشم، مغلوبش سازم. این گفتار خود را می گویم و از خدا برای خود و شما آمرزش می جویم.»

۴۵.علی علیه السلام خیر البشر

رسول الله صلی الله علیه واله فرمود: «عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ خَیْرُ الْبَشَرِ وَ مَنْ أَبَی فَقَدْ کَفَر؛⁽¹⁾علی بن ابی طالب علیه السلام بهترین بشر است و هرکه از آن ابا کند، کافر است .»

۴۶.بشارت به دوستان علی علیه السلام

رسول الله صلی الله علیه واله فرمود: «یَا عَلِیُّ بَشِّرْ شِیعَتَکَ وَ أَنْصَارَکَ بِخِصَالٍ عَشْرٍ أَوَّلُهَا طِیبُ الْمَوْلِدِ وَ ثَانِیهَا حُسْنُ إِیمَانِهِمْ بِاللَّهِ وَ ثَالِثُهَا حُبُّ اللَّهِ عزّوجلّ لَهُمْ وَ رَابِعُهَا الْفُسْحَةُ فِی قُبُورِهِمْ وَ خَامِسُهَا النُّورُ عَلَی الصِّرَاطِ بَیْنَ أَعْیُنِهِمْ وَ سَادِسُهَا نَزْعُ الْفَقْرِ مِنْ بَیْنِ أَعْیُنِهِمْ وَ غِنَی قُلُوبِهِمْ وَ سَابِعُهَا الْمَقْتُ مِنَ اللَّهِ عزّوجلّ لِأَعْدَائِهِمْ وَ ثَامِنُهَا الْأَمْنُ مِنَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ وَ الْجُنُونِ یَا عَلِیُّ وَ تَاسِعُهَا انْحِطَاطُ الذُّنُوبِ وَ السَّیِّئَاتِ عَنْهُمْ وَ عَاشِرُهَا هُمْ مَعِی فِی الْجَنَّةِ وَ أَنَا مَعَهُم؛⁽¹⁾

ای علی، شیعیان و یارانت را به ده خصلت مژده بده: اوّلش حلال زادگی، دوّم: نیکویی ایمانشان به خدا، سوّم: دوستی خداوند عزّوجلّ با آنان، چهارم : گشایش در قبر آنان، پنجم : روشنی در برابر چشم ها یشان بر صراط، ششم : ریشه کن شدن نیازمندی از پیش چشمشان و بی نیازی دل هایشان، هفتم: دشمنی خدا با دشمنانشان، هشتم : ایمنی از بیماری خوره، پیسی و دیوانگی، نهم : ریزش گناهان و بدی ها از آنان، دهم: آنان در بهشت با من هستند و من با آنان .»

۴۷.وای به حال قاتل علی علیه السلام

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «فَقُمْتُ فَقُلْتُ: یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِی هَذَا الشَّهْرِ فَقَالَ یَا أَبَا الْحَسَنِ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِی هَذَا الشَّهْرِ الْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ عزّوجلّ ثُمَّ بَکَی فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا یُبْکِیکَ فَقَالَ یَا عَلِیُّ أَبْکِی لِمَا یُسْتَحَلُّ مِنْکَ...؛⁽²⁾من برخاستم و گفتم: یا رسول اللَّه صلی الله علیه واله با فضیلت ترین کار در این ماه (رمضان)

چیست؟ حضرت فرمود: ای ابا الحسن علیه السلام افضل اعمال در این ماه، پرهیز از محرّمات الهی است. سپس گریست. عرض کردم: ای رسول اللَّه صلی الله علیه واله چه چیز باعث گریه ی شما شد؟! حضرت فرمود: ای علیّ علیه السلام به خاطر آن عملی که در این ماه نسبت به تو خواهد شد، گریه می کنم. گویا تو را می بینم که مشغول نمازی و شقی ترین افراد بشر (چه در گذشته و چه در آینده)، برادر و هم مسلک کسی که ناقه ی ثمود را از پا در آورد، برمی خیزد و ضربه ای بر فرق سرت فرود می آورد و محاسنت را [با خون ] خضاب می کند. امیرالمؤمنین علیه السلام ادامه دادند: عرض کردم: ای رسول اللَّه صلی الله علیه واله در این حال دینم سالم است؟ فرمود: بله دینت سالم است. سپس فرمود: ای علیّ علیه السلام ، هرکه تو را به قتل رساند، مرا به قتل رسانده است و هرکه از تو بدش بیاید، از من بدش آمده است و هر کس به تو ناسزا گوید، به من ناسزا گفته است، زیرا تو از من و مانند خودم هستی. روح تو از روح من و گِل تو از گِل من است. خداوند تبارک و تعالی، من و تو را آفرید و من و تو را برگزید و مرا برای نبوّت و تو را برای امامت انتخاب کرد. پس هر کس امامتت را انکار کند، نبوّت مرا انکار کرده است. ای علیّ علیه السلام تو وصیّ و پدر نوه های من و دامادم هستی. تو در زمان حیات و بعد از مماتم جانشین من بر امّتم هستی. امر تو، امر من و نهی تو، نهی من است. قسم به کسی که مرا به نبوّت برگزید و اشرف مخلوقات قرار داد، تو حجّت خدا بر مردم و امینش بر اسرارش و جانشینش بر بندگانش هستی.»

۴۸.دوستان علی علیه السلام در بهشت و دشمنانش در جهنّم

رَوَی جَابِرٌ الْجُعْفِیُّ قَالَ أَخْبَرَنِی وَصِیُّ الْأَوْصِیَاءِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله : «لِعَائِشَةَ لَا تُؤْذِینِی فِی عَلِیٍّ إِنَّهُ امیرالمؤمنین وَ سَیِّدُ الْمُسْلِمِینَ یُقْعِدُهُ اللَّهُ غَداً

یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَی الصِّرَاطِ فَیُدْخِلُ أَوْلِیَاءَهُ الْجَنَّةَ وَ أَعْدَاءَهُ النَّار؛⁽¹⁾جابر جعفی گوید: امام به من فرمودند که حضرت رسول صلی الله علیه واله به عایشه فرمودند: درباره ی علی بن ابی طالب علیه السلام مرا اذیّت نکنید؛ زیرا وی امیر مؤمنان علیه السلام و سرور مسلمانان است. خداوند در روز قیامت، وی را بر صراط خواهد نشانید. در این هنگام وی دوستانش را داخل بهشت و دشمنانش را وارد جهنم خواهد کرد.»

۴۹.خوشا به حال دوستدار علی علیه السلام و بدا به حال دشمنش

قال رسول الله صلی الله علیه واله : «إِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ عزّوجلّ فَاسْأَلُوهُ لِیَ الْوَسِیلَةَ فَسَأَلْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه واله عَنِ الْوَسِیلَةِ فَقَالَ هِیَ دَرَجَتِی فِی الْجَنَّةِ وَ هِیَ أَلْفُ مِرْقَاةٍ مَا بَیْنَ الْمِرْقَاةِ إِلَی الْمِرْقَاةِ حُضْرُ الْفَرَسِ الْجَوَادِ شَهْراً وَ هِیَ مَا بَیْنَ مِرْقَاةِ جَوْهَرٍ إِلَی مِرْقَاةِ زَبَرْجَدٍ وَ مِرْقَاةِ یَاقُوتٍ إِلَی مِرْقَاةِ ذَهَبٍ إِلَی مِرْقَاةِ فِضَّةٍ فَیُؤْتَی بِهَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ حَتَّی تُنْصَبَ مَعَ دَرَجَةِ النَّبِیِّینَ فَهِیَ فِی دَرَجِ النَّبِیِّینَ کَالْقَمَرِ بَیْنَ الْکَوَاکِبِ فَلَا یَبْقَی یَوْمَئِذٍ نَبِیٌّ وَ لَا صِدِّیقٌ وَ لَا شَهِیدٌ إِلَّا قَالَ طُوبَی لِمَنْ...؛ ⁽²⁾

هرگاه از خدای عزّوجلّ خواهشی کنید، از او وسیله بخواهید. از پیامبر صلی الله علیه واله درباره ی وسیله پرسیدند؟ فرمود: آن درجه ای است که من در بهشت دارم. هزار پلّه است و میان هر دو پله، یک ماه، دویدن اسب و پله ها از گوهر، زبرجد و یاقوت تا طلا و نقره است. آن را در قیامت بیاورند و در برابر درجه های پیغمبران نهند و میان اختران، چون ماه باشد. در آن روز پیغمبر،

صدیق و شهیدی نماند که گوید: خوشا به حال کسی که این درجه را دارد. ندایی از طرف خدای عزّوجلّ برسد که همه ی پیغمبران و خلایق بشنوند، این درجه ی محمد صلی الله علیه واله است. من آیم و قبایی از نور در بر و تاج ملک و اکلیل کرامت بر سر علی بن ابی طالب علیه السلام لوای حمد را جلوی من دارد و بر آن نوشته شده است: لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ رستگاران همانند که به خدا رسیدند و چون به پیغمبران گذریم، گویند: این دو فرشته مقرّبند که نشناسیم و ندیدیم و چون به فرشتگان گذریم، گویند: اینان دو پیغمبر مرسلند، تا بر آن درجه ی بالا روم و علی علیه السلام دنبال من آید تا به بالاترین پلّه برآیم و علی علیه السلام یک پلّه پایین تر از من باشد.

در این روز پیغمبر و صدیّق و شهیدی نماند، جز آنکه گوید: خوشا بر این دو بنده که نزد خدا چه گرامی اند. از طرف خدا ندایی رسد که همه ی پیغمبران، صدّیقان، شهیدان و مؤمنان بشنوند. این حبیبم محمد صلی الله علیه واله و ولیّم علی علیه السلام است. خوشا به آنکه دوستش دارد و بدا به آنکه دشمنش دارد و دروغش شمارد. سپس رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: ای علی علیه السلام در این روز کسی نباشد که دوستت دارد، جز آنکه از این سخن، خرّم، روسپید و دلشاد شود و کسی نماند که دشمنت داشت و یا ستیزه کرد و منکر حقّت شد، جز آنکه رویش سیاه و قدمش لرزان است.

در این میان دو فرشته پیش من آیند، یکی رضوان، کلیددار بهشت و یکی مالک، کلیددار دوزخ. رضوان نزدیک می گردد و می گوید: درود بر تو ای احمد صلی الله علیه واله . من گویم: درود بر تو ای فرشته! تو کیستی چه خوشرو و خوشبویی؟ می گوید: من کلیددار بهشتم و اینها کلیدهای بهشت است

که ربّ العزة برایت فرستاده است. ای احمد صلی الله علیه واله ، آنها را بگیر. گویم: از پروردگارم قبول کردم. حمد او را بر آنچه به من تفضّل کرد. آنها را تحویل برادرم علی بن ابی طالب علیه السلام بده. رضوان برگردد و مالک دوزخ پیش آید و گوید: درود بر تو ای احمد صلی الله علیه واله ، گویم: درود بر تو ای فرشته! کیستی که چه زشت رو و نامطلوبی؟ گوید: من کلیددار دوزخم و اینها کلیدهای دوزخ است که رب ّالعزة برایتان فرستاده است. ای احمد صلی الله علیه واله آنها را بگیر. گویم: قبول کردم از پروردگارم. حمد او را بر آنچه مرا بدان فضیلت داد. آنها را تحویل برادرم علی بن ابی طالب علیه السلام بده. مالک برگردد و کلیدهای بهشت و دوزخ را در دست دارد تا بر دهانه ی جهنّم بایستد که شراره می پراند و سوت می کشد و حرارتش تند است و علی علیه السلام مهار آن را دارد.

دوزخ به علی علیه السلام گوید: ای علی علیه السلام مرا واگذار و بگذر. نور تو شرار مرا خاموش کرد. حضرت علی علیه السلام می فرماید: ای دوزخ، آرام باش. این شخص را بگیر و این را رها کن. این دشمن مرا بگیر و این دوست مرا واگذار. دوزخ در آن روز برای علی علیه السلام از غلام شما برای آقای خود فرمانبرتر است. اگر خواهد آن را به راست یا چپ بکشاند و بهشت، آن روز در آنچه دستور دهد، از همه ی مردم برای علی مطیع تر است.»

۵۰.مخالف علی علیه السلام اهل آتش

هرکه با علی علیه السلام مخالفت کند، خداوند، بهشت را بر او حرام کرده است: «من أحبّ أن یستمسّک بدینی و یرکب سفینة النّجاة بعدی فلیقتد بعلیّ بن ابی طالب، و لیعاد عدوّه و لیوال ولیّه، فإنّه وصیّی و خلیفتی علی أمّتی

فی حیاتی و بعد وفاتی، و هو إمام کلّ مسلم، و أمیر کلّ مؤمن من بعدی؛ قوله قولی و أمره أمری و نهیه نهیی و تابعه تابعی و ناصره ناصری و خاذله خاذلی، ثمّ قال علیه السلام : من فارق علیّا بعدی لم یرنی و لم أره یوم القیامة، و من خالف علیّا حرّم اللّه علیه الجنّة و جعل مأواه النّار و من خذل علیّا خذله اللّه یوم یعرض علیه و من نصر علیّا نصره اللّه یوم یلقاه و لقّنه حجّته عند المسائلة؛⁽¹⁾

هرکه دوست دارد به دین من چنگ زند و پس از من بر کشتی نجات سوار شود، از علی بن ابی طالب علیه السلام پیروی کند، دشمنش را دشمن و دوستش را دوست بدارد، زیرا او در زندگی و پس از مرگم وصیّ و جانشین من است. او امام هر مسلمان و فرمانروای هر مؤمنی پس از من است. گفتارش گفتار من و فرمانش فرمان من و نهی او نهی من، پیرو او پیرو من و یاورش یاور من است. هرکه یاری اش را واگذارد، از یاری من دست برداشته است.

سپس فرمود: کسی که پس از من از علی علیه السلام جدا شود، در روز قیامت مرا نخواهد دید و من نیز او را نخواهم دید. هرکه با علی علیه السلام مخالفت کند، خداوند، بهشت را بر او حرام می کند و جایگاهش را آتش قرار دهد. کسی که از یاری علی علیه السلام دست بردارد، خداوند در روزی که (حسابش را) بر او عرضه کنند، یاری اش نکند و هرکه علی علیه السلام را یاری کند، در آن روز که خدا را ملاقات کند، خدایش یاری کند و حجّتش را هنگام بازجویی به وی تلقین کند.»

۵۱.دشمن علی علیه السلام

دشمن علی در جهنم و دوستدارش در بهشت است. در این باره آمده است: «إذا کان یوم القیامة یقول اللَّه لی و لعلیّ بن ابی طالب: أدخلا الجنّة من

أحبّکما و أدخلا النار من أبغضکما، و ذلک قول اللَّه عزّوجلّ أَلْقِیا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنِیدٍ؛⁽¹⁾خداوند در روز قیامت به من و علی علیه السلام می فرماید: هرکه تو را دوست داشت، داخل بهشت نما و هر کس دشمنت بود، او را داخل جهنّم نما. این سخن، همان آیه ای است که خداوند فرمود: همه ی کافران لجوج را به آتش جهنم بیندازید.»

۵۲.علی علیه السلام معیار سعادت و شقاوت

عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله قَالَتْ: «خَرَجَ عَلَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله عَشِیَّةَ عَرَفَةَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَاهَی بِکُمْ وَ غَفَرَ لَکُمْ عَامَّةً وَ لِعَلِیٍّ خَاصَّةً وَ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ غَیْرَ مُحَابٍ لِقَرَابَتِی هَذَا جَبْرَئِیلُ یُخْبِرُنِی أَنَّ السَّعِیدَ کُلَّ السَّعِیدِ حَقَّ السَّعِیدِ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً فِی حَیَاتِهِ وَ بَعْدَ مَوْتِهِ وَ إِنَّ الشَّقِیَّ کُلَّ الشَّقِیِّ حَقَّ الشَّقِیِّ مَنْ أَبْغَضَ عَلِیّاً فِی حَیَاتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِه ؛⁽²⁾

فاطمه علیها السلام فرمود رسول خدا صلی الله علیه واله شب عرفه نزد ما آمد و فرمود: به راستی خدای تبارک و تعالی به شما مباهات دارد. همه ی شما را عموماً و خصوصاً علی علیه السلام را آمرزیده است و من رسول خدا به سوی شمایم و این از راه دوستی و خویشاوندی نیست. این جبرئیل علیه السلام است که به من خبر می دهد: سعادتمند کامل کسی است که علی علیه السلام را در زندگی و پس از مرگش دوست دارد و شقیّ تمام، کسی است که علی علیه السلام را در زندگی و مردگی دشمن دارد.»

۵۳.دشمن علی علیه السلام در دنیا

هرکه در دنیا علی علیه السلام را دشمن دارد و او را نافرمانی کند، جدا از من به لرزه افتد و از سمت چپ به دوزخش برند. رسول اکرم صلی الله علیه واله می فرماید: «أَنَا سَیِّدُ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِکَةِ الْمُقَرَّبِینَ وَ أَوْصِیَائِی سَادَةُ أَوْصِیَاءِ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ ذُرِّیَّتِی أَفْضَلُ ذُرِّیَّاتِ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ أَصْحَابِیَ الَّذِینَ سَلَکُوا مِنْهَاجِی أَفْضَلُ أَصْحَابِ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ ابْنَتِی فَاطِمَةُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ وَ الطَّاهِرَاتُ مِنْ أَزْوَاجِی أُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنِینَ وَ...؛⁽¹⁾

منم سیّد انبیا و مرسلین و بهتر از ملائکه ی مقرّبین و اوصیایم و همچنین ساداتِ اوصیای پیغمبران و مرسلانم و فرزندان من بهتر از ذرّیه ی انبیا و مرسلانند و دخترم فاطمه علیها السلام سیّده ی زنان عالمیان است و طاهرات از زنانم امّهات مؤمنانند و امتّم بهترین امتّی است که برای مردم قیام کردند و من روز قیامت بیشتر از همه ی انبیا پیرو دارم و حوضی دارم که پهنایش به اندازه ی میانه ی بصری در دنیا تا صنعاء و به عدد ستاره های آسمان ابریق در آن است و خلیفه ی من بر این حوض در آن روز خلیفه ی من در دنیاست. عرض شد آن کیست؟ فرمود: امام مسلمانان و امیرمؤمنان و سرور آنها پس از من علی بن ابی طالب علیه السلام است که دوستانش را از آن سیراب کند و دشمنانش را براند، چنانچه یکی از شماها شتران بیگانه را از سر آب خود می راند. سپس فرمود: هرکه علی علیه السلام را دوست دارد و در دنیا از او اطاعت کند، فردا بر حوض من وارد شود و در بهشت با من، هم درجه باشد و هرکه

در دنیا علی علیه السلام را دشمن دارد و او را نافرمانی کند، وی را نبینم و مرا در روز قیامت نبیند و جدا از من به لرزه افتد و از سمت چپ به دوزخش برند.»

۵۴.یا علی علیه السلام تویی رکن ایمان و چراغ هدایت

قال رسول الله صلی الله علیه واله : «یَا عَلِیُّ أَنْتَ صَاحِبُ حَوْضِی وَ صَاحِبُ لِوَائِی وَ مُنْجِزُ عِدَاتِی وَ حَبِیبُ قَلْبِی وَ وَارِثُ عِلْمِی وَ أَنْتَ مُسْتَوْدَعُ مَوَارِیثِ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَنْتَ أَمِینُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ أَنْتَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَی بَرِیَّتِهِ وَ أَنْتَ رُکْنُ الْإِیمَانِ وَ أَنْتَ مِصْبَاحُ الدُّجَی وَ أَنْتَ مَنَارُ الْهُدَی وَ أَنْتَ...؛ ⁽¹⁾

ای علی تو صاحب حوض و پرچمدار و برآورنده ی وعده های منی، دوست دل منی، وارث علم منی و امانتدار مواریث پیغمبرانی. تویی امین اللَّه در زمینش و حجّت بر خلقش. تویی رکن ایمان و چراغ هدایت و منار شب تار. تویی عَلَمی که برای اهل دنیا برافراشتند. هرکه از تو پیروی کند، نجات یافته و هرکه از تو تخلّف کند، هلاک است.

تویی راه روشن، تویی راه راست، تویی رهبر روی ودستوپاسپیدان، تویی سرور هرکه سرورش منم و من سرور هر مؤمن و مؤمنه ام. دوستت ندارد، جز پاکزاد و دشمنت ندارد، جز بدزاد و هیچ گاه پروردگارم مرا به آسمان بالا نبرد و با من سخن نگفت: جز اینکه فرمود: ای محمد صلی الله علیه واله سلام مرا به علی علیه السلام برسان و به او اعلام کن که امام اولیا و نور اهل طاعت من است. ای علی علیه السلام این کرامت بر تو گوارا باد!»

۵۵.هفت خصلت دوستان علی علیه السلام

«یَا عَلِیُّ أَ لَا أُبَشِّرُکَ قَالَ بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ هَذَا حَبِیبِی جَبْرَئِیلُ یُخْبِرُنِی عَنِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ أَنَّهُ قَدْ أَعْطَی مُحِبَّکَ وَ شِیعَتَکَ سَبْعَ خِصَالٍ الرِّفْقَ عِنْدَ الْمَوْتِ وَ الْأُنْسَ عِنْدَ الْوَحْشَةِ وَ النُّورَ عِنْدَ الظُّلْمَةِ وَ الْأَمْنَ عِنْدَ الْفَزَعِ وَ الْقِسْطَ عِنْدَ الْمِیزَانِ وَ الْجَوَازَ عَلَی الصِّرَاطِ وَ دُخُولَ الْجَنَّةِ قَبْلَ سَائِرِ النَّاسِ مِنَ الْأُمَمِ بِثَمَانِینَ عَاماً؛⁽¹⁾ای علی به تو مژده ندهم؟ گفت: چرا؟! یا رسول اللَّه صلی الله علیه واله ، فرمود: حبیبم جبرئیل علیه السلام از طرف خدا جلّ جلاله به من خبر می دهد که به دوستان و شیعیانت هفت خصلت داده است: نرمش در هنگام مرگ،آرامش در هنگام وحشت، روشنی در ظلمت، آسودگی نزد هراس، عدالت وقت میزان، گذشت از صراط و هشتاد سال زودتر رفتن به بهشت، پیش از مردم و امم دیگر.»

۵۶.ولادتِ پاکِ دوستدار علی علیه السلام و ائمه علیهم السلام

«یَا عَلِیُّ مَنْ أَحَبَّنِی وَ أَحَبَّکَ وَ أَحَبَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ وُلْدِکَ فَلْیَحْمَدِ اللَّهَ عَلَی طِیبِ مَوْلِدِهِ فَإِنَّهُ لَا یُحِبُّنَا إِلَّا مُؤْمِنٌ طَابَتْ وِلَادَتُهُ وَ لَا یُبْغِضُنَا إِلَّا مَنْ خَبُثَتْ وِلَادَتُه؛⁽²⁾ای علی، کسی که دوست بدارد من و تو و ائمّه ای را که از فرزندان تو هستند، باید بر پاکی ولادتش، خدا را حمد و شکر کند، چه آنکه ما را دوست ندارد، مگر مؤمنی که ولادتش پاک باشد و ما را دشمن ندارد، مگر کسی که ولادتش ناپاک است .»

۵۷.دوستان علی علیه السلام ، دوستان پیامبر و همسایگان خدا در فردوس

رسول خدا صلی الله علیه واله به امام علی علیه السلام فرمود: «یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ وَهَبَکَ حُبَّ الْمَسَاکِینِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ فَرَضِیتَ بِهِمْ إِخْوَاناً وَ رَضُوا بِکَ إِمَاماً فَطُوبَی لِمَنْ أَحَبَّکَ وَ صَدَقَ عَلَیْکَ [بِکَ وَ وَیْلٌ لِمَنْ أَبْغَضَکَ وَ کَذَبَ عَلَیْکَ یَا عَلِیُّ أَنْتَ الْعَالِمُ بِهَذِهِ الْأُمَّةِ مَنْ أَحَبَّکَ فَازَ وَ مَنْ أَبْغَضَکَ هَلَکَ یَا عَلِیُّ أَنَا الْمَدِینَةُ وَ أَنْتَ بَابُهَا وَ...؛ ای علی علیه السلام ، خداوند، دوستی و محبّت بینوایان و مستضعفان زمین را به تو بخشیده است. من به برادری با آنها راضی شدم، چون آنها به امامت و پیشوایی تو خشنود شدند. پس خوشا به حال کسی که تو را دوست می دارد و تصدیقت می کند و وای بر کسی که با تو دشمن است و تکذیبت می نماید.

ای علی علیه السلام ، تو عالم به این امّت هستی. هرکس تو را دوست بدارد، رستگار می شود و هرکس به تو کینه ورزد، هلاک می شود. ای علی علیه السلام ، من شهر (علم) هستم و تو دروازه ی آن و آیا جز از طریق دروازه به شهر وارد می شوند؟ ای علی علیه السلام ، اهل مودّت و دوستی تو، کسی است که بسیار بازگشت کننده [به درگاه الهی ] و به شدّت نگه دارنده ی [نفس ] است. لباس های کهنه و مندرس دارد. در ظاهر فقیر و تهیدست است، ولی اگر خدا را [برای امری ] سوگند دهد، خداوند سوگندش را می پذیرد [و خواسته اش را برآورده می کند].

ای علی علیه السلام ، برادران تو همگی [از بدی ها] پاک و پاکیزه و اهل کوشش و در کار خیرند. آنان در راه تو دوست می دارند و در راه تو دشمنی می کنند. پیش مردم بی مقدارند، ولی نزد خداوند، منزلتی بزرگ دارند. ای علی علیه السلام ،

دوستان تو، همسایگان خداوند در فردوس برین هستند. بر آنچه از دنیا به جا گذاشته اند، افسوس نمی خورند. ای علی علیه السلام ، من دوست کسی هستم که تو او را دوست داری و دشمن کسی هستم که تو با او دشمنی. هرکس تو را دوست بدارد، مرا دوست داشته و هر کس به تو کینه ورزد، به من کینه ورزیده است.

ای علی علیه السلام ، برادران تو [بر اثر روزه، ذکر و دعا]، لب هایشان خشکیده و زهد و بی رغبتی به دنیا در چهره هایشان هویداست. ای علی علیه السلام ، برادران تو در سه جا شاد می شوند: هنگام جدا شدن روح از بدن و این در حالی است که من و تو، ناظر بر آنانیم و هنگام سؤال و جواب در قبر و موقع عرضه ی اعمال و گذشتن از پل صراط، یعنی وقتی از سایر مردم در مورد ایمانشان سؤال می شود و قادر به جواب دادن نیستند.

ای علی علیه السلام ، جنگ با تو، جنگ با من و صلح با تو، صلح با من و جنگ با من، جنگ با خداست. هر کس با تو سازش کند، با خدا صلح کرده است. ای علی علیه السلام ، به برادرانت بشارت ده به اینکه خداوند از آنان راضی شد؛ زیرا به پیشوایی تو بر آنها رضایت داد و ایشان نیز به ولایت تو راضی شدند.

ای علی علیه السلام ، تو امیر مؤمنان و پیشوای دست و پا و پیشانی سفیدانی (کنایه از مواضعی که در سجده به زمین می خورد). ای علی علیه السلام ، شیعیان تو مسرور و شادمانند. اگر تو و شیعیانت نبودید، دینی برای خدا بر پا نمی شد و اگر شیعیانت در زمین نبودند، آسمان بارانش را فرو نمی فرستاد. ای علی علیه السلام ، برای تو گنجی در بهشت است و تو ذو القرنین آن (صاحب سلطنت ظاهری

و باطنی آن) هستی. شیعیان تو به حزب اللَّه شناخته می شوند. ای علی علیه السلام ، تو و شیعیانت، قیام کننده ی به عدل و داد و برگزیدگان خلق خدایید.

ای علی علیه السلام ، من نخستین کسی هستم که از [قبر بیرون می آیم ] و خاک را از سرم پاک می کنم، درحالی که تو با من هستی. سپس سایر خلق از قبر بیرون می آیند. ای علی علیه السلام ، تو و شیعیانت بر سر حوض کوثر، هر کس را دوست داشته باشید، سیراب می کنید و دشمنانتان را باز می دارید. شما روز ترس بزرگ (قیامت) در سایه ی عرش در امانید. مردم می هراسند و شما نمی هراسید. مردم اندوهگین می شوند و شما اندوهناک نمی شوید. این آیه درباره ی شما نازل شده است: به راستی کسانی که به توفیق ما در نیکی ها پیشی گرفتند، از آن (دوزخ) دورند و صدایش را نمی شنوند و در آنچه نفس هایشان بخواهد (نعمت های بهشت) جاودانند. ترس بزرگ روز قیامت، آنها را اندوهگین نمی کند و فرشتگان با ایشان ملاقات می کنند و می گویند: این همان روزی است که به شما وعده داده شده بود.

ای علی علیه السلام ، در جایگاه رسیدگی به حساب و کتاب ، دنبال تو و شیعیانت می گردند و حال آنکه شما در بهشت از نعمت های الهی بهره مندید. ای علی علیه السلام ، فرشتگان و خزانه داران بهشت، مشتاق دیدار شمایند و بردارندگان عرش و فرشتگان مقرّب، به گونه ای ویژه، برایتان دعا می کنند و به سبب دوستی و محبّت شما، از خدا حاجت هایشان را می طلبند و وقتی یکی از شیعیانت [از دنیا می رود] و بر فرشتگان وارد می شود، چنان شاد می شوند که اهل خانواده با آمدن مسافرشان که مدّت های مدیدی از بین آنها رفته [و اکنون بازگشته ]، شادمان می شوند.

ای علی علیه السلام ، شیعیان تو در پنهان از خدا می ترسند و در پیدا برای خدا خیرخواهی می کنند. شیعیان تو در کسب درجات بهشت با یکدیگر رقابت می کنند؛ زیرا آنها در حالی خدا را ملاقات می کنند که هیچ گناهی ندارند. ای علی علیه السلام در هر روز جمعه، اعمال شیعیانت بر من عرضه می شود. خبر کردار نیکشان مرا خوشحال می کند و برای گناهانشان آمرزش می طلبم. ای علی علیه السلام ، [خداوند] تو و شیعیانت را قبل از آنکه آفریده شوند، در تورات به تمام خوبی ها یاد کرده است تا «الیا» را [که از اسامی مبارک علی علیه السلام است ] بزرگ شمارند و حال آنکه شیعیان او را نمی شناسند، مگر همان اندازه که در کتاب هایشان آمده است.

ای علی علیه السلام یاد یارانت، [از سوی فرشتگان ] در آسمان از یاد آنها [در زمین ] از سوی اهل زمین باشکوه تر است. خیر و خوبی برای شیعیان تو است. پس باید به این مژده خوشحال باشند و بر کوشش خویش بیفزایند. ای علی علیه السلام ، وقتی شیعیان تو به خواب می روند، ارواحشان به آسمان بالا می رود و به سبب مقام و منزلتی که در پیشگاه خدا دارند، فرشتگان، مشتاقانه به آنها می نگرند؛ همان گونه که مردم به هلال ماه می نگرند.

ای علی علیه السلام به یارانت که مقام تو را می شناسند، بگو: از رفتاری که دشمنانشان انجام می دهند، بپرهیزند، زیرا شبانه روز رحمت خداوند آنها را فرا می گیرد. پس باید از پلیدی دوری کنند. ای علی علیه السلام ، خشم و غضب خداوند شدید باد بر کسی که با شیعیانت دشمنی کند، از تو و شیعیانت بیزاری جوید، به جای تو و پیروانت، محبت دیگران را به دل گیرد، به دشمنت بگراید و تو و پیروانت را واگذارد، گمراهی را برگزیند و بر ضدّ تو و

شیعیانت عَلَم جنگ برافرازد و بغض و کینه ورزد به ما اهل بیت علیهم السلام و به هرکه تو را دوست دارد و یاری کند و بر دیگران برگزیند و جان و مالش را در راه ما (آل محمّد) دهد.

ای علی علیه السلام ، سلام مرا به شیعیانت برسان، [همان کسانی که ] نه من آنها را دیده و نه آنان مرا دیده اند و به آنها خبر بده که ایشان برادران من هستند و مشتاق دیدارشانم. پس باید علم مرا به آیندگان برسانند و به ریسمان الهی [ولایت علی علیه السلام ] تمسّک جویند و به آن چنگ زنند و در انجام [کارهای نیک ] بکوشند، زیرا ما آنها را از راه هدایت به راه ضلالت بیرون نمی بریم.

همچنین به آنان خبر ده که خداوند از ایشان خرسند است و به [وجود] آنان بر فرشتگان مباهات می کند و در روزهای جمعه، با نظر رحمت به ایشان می نگرد و به فرشتگان فرمان می دهد که برایشان آمرزش بطلبند.

ای علی علیه السلام ، روی برنتاب از یاری گروهی که وقتی به آنها خبر می رسد و می شنوند که من تو را دوست می دارم، پس به خاطر محبّت من نسبت به تو، تو را دوست می دارند و بدین وسیله برای خدای بزرگ دینداری می کنند و محبّت قلبی و خالصانه ی خویش را به تو ارزانی می دارند و تو را بر پدران، برادران و فرزندان خویش برمی گزینند و راه تو را می روند و در راه دوستی و محبّت ما سختی ها و ناگواری ها به آنها تحمیل می شود؛ ولی آنان جز یاری ما و ایثار خونشان در راه ما [از هر کار دیگری ] سر باز می زنند، با وجود آزار هایی که می کشند، سخنان بدی که می شنوند و مشقّت هایی که از درد این مصیبت می کشند. پس با آنها مهربان باش و به [دوستی ] ایشان قناعت کن، زیرا خداوند، آنها را با علم و آگاهی اش، از بین مردم برگزیده است.

ایشان را از سرشت ما آفریده، اسرار ما را نزدشان به ودیعه نهاده، شناخت حقّ ما را در قلبشان ثابت و استوار ساخته، سینه هایشان را فراخ کرده و آنها را به ریسمان ولایت ما متمسّک قرار داده است.

ایشان، مخالفان ما را علیه ما برنمی گزینند، هرچند این گونه اعمال، باعث می شود منافع دنیا را از دست بدهند و پادشاهان به آزارشان متمایل شوند. خداوند، ایشان را تأیید و به راه هدایت وارد کند، [همان راه هدایتی ] که به آن چنگ زدند، درحالی که مردم در گمراهی به سر می بردند و در مسیر هواهای نفسانی حیران بودند و از دیدن راه ]حقّ [ و آنچه از نزد خدا آمده بود، کور بودند.

پس مردم در خشم و ناخشنودی خداوند، صبح را به شب و شب را به روز می آورند و حال آنکه شیعیان تو، در راه روشن حقّ و پایداری بر آن، ثابت و استوارند و به کسانی که با آنها مخالفند، انس نمی گیرند. دنیا از آنِ ایشان نیست و آنها نیز از آن دنیا نیستند. اینان چراغ های فروزان در تاریکی اند.»

۵۸.آزاد از محاسبه

رسول خدا صلی الله علیه واله فرموده است: «یَخْرُجُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ قَوْمٌ مِنْ قُبُورِهِمْ بَیَاضُ وُجُوهِهِمْ کَبَیَاضِ الثَّلْجِ عَلَیْهِمْ ثِیَابٌ بَیَاضُهَا کَبَیَاضِ اللَّبَنِ عَلَیْهِمْ نِعَالٌ مِنْ ذَهَبٍ شِرَاکُهَا مِنْ زَبَرْجَدٍ فَیُؤْتَوْنَ بِنُوقٍ مِنْ نُورٍ عَلَیْهَا رَحَائِلُ مِنْ ذَهَبٍ أَزِمَّتُهَا مِنْ زَبَرْجَدٍ فَیَرْکَبُونَ حَتَّی یَنْتَهُونَ إِلَی الرَّحْمَنِ وَ النَّاسُ فِی الْمُحَاسَبَةِ یَغْتَمُّونَ وَ یَهْتَمُّونَ وَ هَؤُلَاءِ یَأْکُلُونَ وَ یَشْرَبُونَ...؛ ⁽¹⁾

در قیامت، کسانی با صورت های سفید، مانند برف، از قبر خارج می شوند و جامه های سفیدی چون شیر بر تن دارند و کفش هایی از طلا بر پا دارند که بندشان از زبرجد است. پس از آن شترانی از نور می آورند که محمل هایی از طلا که میخشان از نقره است، بر پشت دارند. سپس بر آنها سوار می شوند و به سوی رحمت حق حرکت می کنند، ولی مردم گرفتار محاسبه اند، آنان می خورند و می آشامند. امیرالمؤمنین علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه واله پرسید: آنان چه کسانی هستند؟ - درحالی که پیامبر صلی الله علیه واله بر شانه ی علی علیه السلام دست گذاشت- فرمود: شیعیان تو هستند که تو را پیشوای خویش قرار دادند، چنان که در آیه می فرماید: «یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمنِ وَفْداً؛ روزی که دسته جمعی پرهیزگاران را به محضر خدا محشور، می کنی.»

۵۹.نترسیدن تو و شیعیانت در روز ترس همگان

پیامبر خدا صلی الله علیه واله فرمود: «لَقَدْ مُثِّلَتْ لِی أُمَّتِی فِی الطِّینِ حَتَّی رَأَیْتُ صَغِیرَهُمْ وَ کَبِیرَهُمْ أَرْوَاحاً قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ اللَّهُ الْأَجْسَادَ وَ إِنِّی مَرَرْتُ بِکَ وَ بِشِیعَتِکَ فَاسْتَغْفَرْتُ لَکُمْ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام یَا نَبِیَّ اللَّهِ زِدْنِی فِیهِمْ قَالَ نَعَمْ یَا عَلِیُّ تَخْرُجُ أَنْتَ وَ شِیعَتُکَ مِنْ قُبُورِکُمْ وَ وُجُوهُکُمْکَالْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ وَ قَدْ فُرِّجَتْ عَنْکُمُ الشَّدَائِدُ وَ ذَهَبَتْ عَنْکُمُ الْأَحْزَانُ تَسْتَظِلُّونَ تَحْتَ الْعَرْشِ یَخَافُ النَّاسُ وَ لَا تَخَافُونَ وَ تُوضَعُ لَکُمْ مَائِدَةٌ وَ النَّاسُ فِی الْمُحَاسَبَة؛⁽¹⁾

امّت من در گِل تمثّل یافت تا آنجا که کوچک و بزرگشان را پیش از خلقت اجساد دیدم و تو و پیروانت را مرور و برایتان استغفار کردم؟ حضرت

علی علیه السلام عرضه داشت: بیشتر برایم شرح بده. فرمود: ای علی علیه السلام تو و شیعیانت در حالی از قبر بر می خیزید که صورتتان چون ماه می درخشد و ناراحتی ها و اندوه ها (در قیامت) از شما دور است، در زیر عرش سایه می گیرید، مردم می ترسند؛ ولی شما نمی ترسید و سفره ای برایتان گسترده می شود؛ امّا دیگران در محاسبه به سر می برند.»

۶۰.لعنت خدا بر مخالف علی علیه السلام

رسول اکرم صلی الله علیه واله می فرماید: «عَلِیٌّ مِنِّی وَ أَنَا مِنْ عَلِیٍّ قَاتَلَ اللَّهُ مَنْ قَاتَلَ عَلِیّاً لَعَنَ اللَّهُ مَنْ خَالَفَ عَلِیّاً عَلِیٌّ إِمَامُ الْخَلِیقَةِ بَعْدِی مَنْ تَقَدَّمَ عَلَی عَلِیٍّ فَقَدْ تَقَدَّمَ عَلَیَّ وَ مَنْ فَارَقَهُ فَقَدْ فَارَقَنِی وَ مَنْ آثَرَ عَلَیْهِ فَقَدْ آثَرَ عَلَیَّ أَنَا سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُ وَ وَلِیٌّ لِمَنْ وَالاهُ وَ عَدُوٌّ لِمَنْ عَادَاه؛⁽¹⁾علی علیه السلام از من است و من از او. خدان برد کند با هرکه با علی علیه السلام نبرد کند و لعنت کند خدا هرکه با علی علیه السلام مخالفت کند. علی علیه السلام بعد از من، امام خلق است. هرکه بر علی علیه السلام تقدّم جوید، بر من تقدّم جسته است و هرکه از او جدا شود، از من جدا شده است. هرکه بر او دریغ کند، بر من دریغ کرده است. من سازگارم با هرکه با او سازگار است و در نبردم با هرکه با او در نبرد است. دوستم با هرکه با او دوست و دشمنم با هرکه او را دشمن است.»

۶۱.دشمنی با دشمن علی علیه السلام حتی پدر یا فرزند

عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قَالَ

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله : «لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ ذَاتَ یَوْمٍ یَا عَبْدَ اللَّهِ أَحْبِبْ فِی اللَّهِ...؛⁽¹⁾

یک روز رسول خدا صلی الله علیه واله به یکی از اصحابش فرمود: ای بنده خدا، در راه خدا دوستی کن و در راه خدا، دشمنی کن. در راه خدا مهر بورز و در راه خدا خصومت کن که جز با آن به ولایت خدا نرسی و مردی مزه ی ایمان را نچشد، هرچند نماز و روزه اش بسیار باشد، تا چنین باشد . بیشتر برادری مردم در این روزگار شما در راه دنیا است، بر سر آن با هم دوستی و بر سر آن با هم دشمنی می کنند و این نزد خدا برای آنان هیچ فایده ای ندارد.

به آن حضرت گفت: چطور بدانم که در راه خدای عزّوجّل دوستی و دشمنی کردم؟ دوست خدا کیست تا با او دوستی کنم و دشمنش کیست تا دشمن او باشم؟! رسول خدا صلی الله علیه واله به علی علیه السلام اشاره کرد و فرمود: این مرد را می بینی؟ عرض کرد: آری. فرمود: دوست او دوست خداست. او را دوست بدار و دشمن او دشمن خداست، او را دشمن بدار. دوستش را دوست بدار، گرچه کشنده ی پدرت باشد و دشمنش را دشمن بدار، گرچه پدر یا فرزندت باشد.»

۶۲.شک به علی علیه السلام شک در خدا

عن حُذَیْفَةَ بْنِ أَسِیدٍ الْغِفَارِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «یَا حُذَیْفَةُ إِنَّ حُجَّةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ بَعْدِی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ الْکُفْرُ بِهِ کُفْرٌ بِاللَّهِ وَ الشِّرْکُ بِهِ شِرْکٌ بِاللَّهِ وَ الشَّکُّ بِهِ شَکٌّ فِی اللَّهِ وَ الْإِلْحَادُ فِیهِ إِلْحَادٌ فِی...؛⁽²⁾

ای حذیفه، به درستی که حجّت خدا بر شما بعد از من علی بن ابی طالب علیه السلام است، کفر به وی کفر به خدا و شرک به وی شرک به خدا و شک به وی شک در خداست. ملحد شدن در وی ملحد شدن در خداست.انکار او انکار خدا و ایمان به وی ایمان به خداست، از برای آنکه او برادر رسول خدا صلی الله علیه واله و وصیّ او و امام امّت او و مولای ایشان و ریسمان محکم الهی و دستگیره ی محکم و ناگسستنی الهی است و زود باشد که در وی دو نوع از مردمان هلاک گردند و او را گناهی نباشد. یکی دوستی که در دوستی از حدّ بگذرد و دیگری دشمنی که با وی دشمنی کند.

ای حذیفه با علی علیه السلام جدایی مکن که با من جدایی کرده باشی و با علی علیه السلام مخالفت مکن که با من مخالفت می کنی، به درستی که علی علیه السلام از من است و من از اویم. هرکه او را ناخشنود گرداند، مرا ناخشنود کرده است و هرکه او را راضی گرداند، مرا راضی کرده است .»

۶۳.بزرگواری دوستداران علی علیه السلام

«مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً وَ تَوَلَّاهُ أَکْرَمَهُ اللَّهُ وَ أَدْنَاهُ وَ مَنْ أَبْغَضَ عَلِیّاً وَ عَادَاهُ مَقَّتَهُ اللَّهُ وَ أَخْزَاه ؛⁽¹⁾هرکه علی علیه السلام را دوست بدارد و با وی دوستی کند، خدا او را بزرگوار گرداند و او را خدا نزدیک گرداند و هرکه علی علیه السلام را دشمن دارد و با وی دشمنی کند، خدا او را دشمن دارد و خوار گرداند.»

۶۴.پشیمانی از دشمنی با علی علیه السلام

«مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً کَانَ طَاهِرَ الْأَصْلِ وَ مَنْ أَبْغَضَهُ نَدِمَ یَوْمَ الْفَصْل ؛⁽¹⁾هرکس علی علیه السلام را دوست دارد، اصلش پاکیزه و هرکه با او دشمن باشد، در روز قیامت پشیمان می شود.»

۶۵.ظلم بعد از وفات من به علی علیه السلام

«مَنْ ظَلَمَ عَلِیّاً متعمدا مَقْعَدِی هَذَا بَعْدَ وَفَاتِی فَکَأَنَّمَا جَحَدَ نُبُوَّتِی وَ نُبُوَّةَ الْأَنْبِیَاءِ قَبْلِی؛⁽²⁾ هرکس عمداً به علی علیه السلام بعد از وفات من ظلم کند، چنان باشد که پیغمبری مرا و پیغمبری پیغمبران قبل از من را منکر باشد. »

۶۶.وای به حال ستم کننده ی به علی علیه السلام

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه واله فرمودند: «یا علیّ أنت المظلوم بعدی فویل لمن ظلمک و اعتدی علیک و طوبی لمن تبعک و لم یجتر علیک ؛⁽³⁾ای علی علیه السلام پس از من به تو ستم خواهد شد. وای به حال کسی که به تو ستم کند و به حقّت تجاوز کند و خوشا به حال کسی که از تو پیروی نماید و بر تو جرأت پیدا نکند.»

۶۷.مرگ در حال دشمنی با علی علیه السلام

خاتم انبیا صلی الله علیه واله فرموده است: «یا علیّ لا یبالی من مات و هو یبغضک

مات یهودیّا أو نصرانیّا؛⁽¹⁾ای علی علیه السلام ! کسی که بمیرد و با تو دشمن باشد، باک ندارد، یهودی بمیرد یا نصرانی.»

۶۸.محبّت علی علیه السلام ، حسنه و دشمنی با او گناه نابخشودنی

رسول اکرم صلی الله علیه واله فرمودند: «حبّ علیّ (بن ابی طالب) حسنة لا تضرّ معها سیّئة و بغضه سیّئة لا تنفع معها حسنة؛⁽²⁾محبّت علی حسنه ای است که هیچ گناهی با آن زیان نمی رساند و دشمنی علی گناهی است که هیچ حسنه ای با آن سودمند نیست.»

۶۹.نپذیرفتن هیچ یک از اعمال، مگر با محبّت علی علیه السلام

نبیّ اکرم صلی الله علیه واله فرمودند: «و الّذی بعثنی بالحقّ لا یقبل اللَّه من عبد حسنة حتّی یسأله عن حبّ علیّ بن ابی طالب؛⁽³⁾سوگند به آنکه مرا به حقّ برانگیخته است، خداوند هیچ کار نیکی را از بنده ای نمی پذیرد تا از محبّت علی بن ابی طالب علیه السلام از او سؤال کند.»

۷۰.دوستدار و مطیع علی علیه السلام و فرزندانش، ساکن در جنّت عدن

رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَحْیَا حَیَاتِی وَ یَمُوتَ مِیتَتِی وَ یَدْخُلَ جَنَّةَ عَدْنٍ مَنْزِلِی فَکَانَ یَتَمَسَّکُ قَضِیباً غَرَسَهُ رَبِّی عزّوجلّ- ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ فَلْیَتَوَلَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ وَ لْیَأْتَمَّ بِالْأَوْصِیَاءِ مِنْ وُلْدِهِ فَإِنَّهُمْ عِتْرَتِی

خُلِقُوا مِنْ طِینَتِی إِلَی اللَّهِ أَشْکُو أَعْدَاءَهُمْ مِنْ أُمَّتِی الْمُنْکِرِینَ لِفَضْلِهِمُ الْقَاطِعِینَ فِیهِمْ صِلَتِی ؛⁽¹⁾هرکه شاد است به زندگی من، زنده باشد و به مرگ من بمیرد و در جنّت عدن به منزل من درآید و نهالی که خدایش کاشته بچسبد و به او بگوید: باش تا باشد، باید دوستدار علی بن ابی طالب علیه السلام باشد و اوصیای از فرزندانش را پیروی کند، زیرا آنان عترت من هستند و از گِل من آفریده شده اند و از دشمنانشان به خدا شکوه کنم که منکر فضل آنهایند و قطع صله ی آنها کنند.»

۷۱.عاقبت تردید کننده ی در علی علیه السلام

رسول الله صلی الله علیه واله فرمودند: «الشَّاکُّ فِی فَضْلِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام یُحْشَرُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِنْ قَبْرِهِ وَ فِی عُنُقِهِ طَوْقٌ مِنْ نَارٍ فِیهِ ثَلَاثُمِائَةِ شُعْبَةٍ عَلَی کُلِّ شُعْبَةٍ مِنْهَا شَیْطَانٌ یَکْلَحُ فِی وَجْهِهِ وَ یَتْفُلُ فِیه ؛⁽²⁾تردیدکننده ی درباره ی علی بن ابی طالب علیه السلام در روز قیامت از قبرش برانگیخته می شود، درحالی که طوقی از آتش در گردن اوست که سیصد زبانه دارد و بر هر زبانه ای از آن شیطانی است که او را به هول و هراس اندازد و به رویش آب دهان بیفکند.»

۷۲. مفارقت با تو مفارقت با من

«یَا عَلِیُّ إِنَّهُ مَنْ فَارَقَنِی فَقَدْ فَارَقَ اللَّهَ وَ مَنْ فَارَقَکَ فَقَدْ فَارَقَنِی؛⁽³⁾ای

علی علیه السلام ، هرکس با من فاصله بگیرد و راه مرا ترک کند، از درگاه خداوند دور افتاده است و بی تردید، مفارقت با تو مفارقت با من خواهد بود.»

بخش دوم: فضایل علی علیه السلام در بیان خود حضرت

اشاره

در این بخش به فضایلی می پردازیم که حضرت از زبان خود بیان می کند؛ البتّه منظور ما از زبان خودش، قول و فعل حضرت است، نه فقط سخنانشان. حدیث نفس حضرت، نه از باب فخرفروشی بر دیگران، بلکه از باب «فاما بنعمة ربک فحدث» است؛ چنان که خود حضرت در خطبه ای به این مسئله اشاره می کند و می فرماید: «قد کرهت ان یکون جال فی ظنکم انی احب الاطراء و استماع الثناء و لست بحمدلله کذلک و لو کنت أُحبّ ان یقال ذلک لترکته انحطاطا لله سبحانه عن تناول ما هو احق به من العظمة و الکبریا؛⁽¹⁾خوش ندارم که در خاطر شما بگذرد که من دوستدار ستودن و خواهان شنیدن ستایشم. سپاس خدای را که چنین نیستم و اگر دوست داشتم که درباره ام چنین گفته شود، آن را وا می نهادم، به خاطر فروتنی در پیشگاه خداوند سبحان و عظمت بزرگی که او بدان سزاوار است.»

همچنین در دفاع از خود، وقتی سقیفه نشینان، حضرت را به حاشیه کشاندند، برای اینکه به جامعه ی بشری هشدار دهد که مسیر بشریّت در حال تغییر است، به ناچار لازم بود که فضایل خویش را بازگو کند تا مردم بتوانند سره را از ناسره تشخیص بدهند؛ زیرا خورشید وجودی حضرت نباید پشت ابر بماند. مشتاقان حضرتش که آرزوی دیدار رویش را دارند، منتظرند تا باد رحمت، ابرهای تیره را کنار بزند و «رب المشارق الارض» که امام معصوم است، پرتو افکنی کند و به جامعه ی بشری نور و گرما ببخشد.

هر انسانی به نفس خود بصیرت دارد: «بل الانسان علی نفسه بصیرة»، حضرت هم مستثنای از این قاعده نیست.آنچه را حضرت درباره ی خود بیان می کند، سرمایه ی وجودی علی علیه السلام است که خداوند در وجود مقدّسش به ودیعه نهاده است.

قبل از پرداختن به این بخش، دانستن دو نکته ضروری است و آن اینکه جهان بینی هر شخصی، شالوده و اساس تفکّر و عقیده ی وی را تشکیل می دهد. تمام اعمال افراد مبتنی بر برداشتشان از هستی است. اگر نگاهشان مادّی باشد، طبیعتاً تمام اعمالشان بر اساس این نگاه پایه ریزی خواهد شد و برعکس. از طرفی با توجّه به گستره ی هستی و محدودیّت منابع شناخت انسان، برای درک بهتر هستی، لازم است یک واسطه ای باشد تا هستی را برای ما ترجمه و ما را با واقعیّات موجود آشنا کند. این واسطه، کسی نیست جز نبیّ؛ ازاین رو در تعریف نبی گفته شده است: کلمه ی نبی بر وزن فعیل از ماده نبأ (خبر) است و اگر پیامبر را نبی نامیده اند، بدین سبب است که ایشان به وسیله ی وحی خدا، از عالم غیب خبر دارد.

بعضی گفته اند: کلمه ی مذکور، مأخوذ از نبوة به معنای رفعت است، انبیا را به خاطر رفعت مقامشان نبیّ خوانده اند. نبیّ، هستی را برای ما ترجمه می کند و در جهان بینی، افق روشنی برای ما ترسیم می کند تا جهان را بهتر و بهصورت بایسته ببینیم و اعمالمان را مبتنی بر این جهان بینی قرار دهیم؛ چون دقیق ترین ترجمه از هستی از طرف نبیّ صورت می گیرد. مرحوم نراقی در طاقدیس، داستانی را بیان می کند که جهانبینی هر شخص را ترسیم می کند.

یک سال در ایام حجّ، کاروانی از شهر ری به زیارت خانه ی خدا مشرّف شد. در زمان های گذشته به خاطر نبودن وسایل نقلیه ی موتوری، سفر حجّ، ماه ها طول می کشید. به همین دلیل مردم ری، مدّت زمانی بود که از کاروان خود خبر نداشتند و زمان ورود آنان را لحظه شماری می کردند. گاهی هم از شهر بیرون می رفتند و با هرکه رنگ و بوی سفر داشت دیدار می کردند و از حال کاروانشان جویا می شدند. اتفاقاً روزی عربی شترسوار به سوی شهر ری رهسپار بود. همین که به نزدیک شهر رسید و چشم مردم دل آشفته ی آن دیار به وی افتاد، سراسیمه دور او ریختند و حال کاروان را از وی جویا شدند. یکی از پدر می پرسید، دیگری از پسر، سومی از شوهر، چهارمی از مادر و برادر و همین طور.... مرد عرب، حیران بود و نمی دانست پاسخ کدام را بدهد؛ زیرا نه زبان فارسی می دانست و نه از حال کاروان خبری داشت. ناگهان فریادی کشید و گفت: «ما ادری و خلاق الجمیل ما تقولون اذهبوا خلوا السبیل.»

تا این سخن را از مرد عرب شنیدند، در میانشان همهمه افتاد که او چه می گوید؟ یکی گفت: اذهبوا از ذهب است، یعنی زر، ای رفیقان این

مرد مژدگانی می خواهد، می گوید: به من زر بدهید تا خبر آن کاروان را به شما بگویم. دیگری گفت: اذهبوا از ذهاباست، یعنی رفتن. منظورش این است که بروید و دزدان سر راه را دور کنید تا کاروانتان صحیح و سالم به شهر برسد. سوّمی گفت: مراد او این است که کاروان نزدیک است و به همین زودی می رسد، پس به استقبالشان بشتابید. چهارمی گفت: وای بر ما! این مرد ما تقولون می گوید، مات از موت است، یعنی کاروان شما همه دستخوش مرگ شده اند. برخیزید و همگی لباس عزا بپوشید.

خلاصه هر کدام از سخن او چیزی فهمیدند، عدّه ای به بازار رفتند و هرچه در دسترس داشتند آوردند. گروهی دیگر برخاستند و اسلحه ها را به کمر بستند و بر فیل ها سوار شدند و ابزار جنگی فراهم کردند تا به قلع و قمع دزدان بپردازند.گروهی خانه را آذین بستند و طبل و شیپور نواختند که اکنون کاروان از راه می رسد.

گروه چهارم جامه ی عزا به تن کردند، گریبان چاک زدند و به شیون و عزاداری پرداختند که ای دریغا کاروان از دست رفت و عزیزانمان هلاک شدند!

در این میان مرد عرب هاج و واج مانده، سخت حیران و ماتم زده تماشا می کرد؛ زیرا هیچ کدام ره به حقیقت نبرده و هرکدام مطابق فهم و دانش خویش از سخن وی چیزی فهمیده بودند!

الغرض گردید بر پا های و هوی*** از حقیقت هیچ یک نابرده بوی

اعتماد جملگی بر فهم خویش*** مانده در قید خیال و وهم خویش

اگر در میان این جمعیّت کسی بود که زبان عربی می دانست و یا خود

آن عرب، زبان دان بود، به چنین مشکلی بر نمی خوردند و هر کسی برداشت خود را نداشت؛ چون حقیقت، واحد است و زبان حقیقت هم یکی است؛ ازاین رو وجود یک مترجم حاذق برای تشریح جهانبینی ضرورت دارد. حضرت امیر علیه السلام و فرزندان معصوم ایشان، مترجمان وحی الهی هستند؛ چنان که امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه به این مسئله اشاره دارد و می فرماید: «و تراجمة لوحیه؛ ترجمه کنندگان وحی خداوندند.»

یک ترجمه ی والا و صحیح موجب می شود تمام تفسیرها و ترجمه های نادرست از بین برود. اگر هستی برای ما به درستی ترجمه نشود، قطعاً به قهقرا خواهیم رفت؛ مثل کاری که در این عصر، غول های رسانه ای می کنند. آنان تفسیرهای نادرست از هستی، دین و عقلانیت ارائه می کنند و باعث انحراف جامعه ی بشری می شوند؛ پس حضرت امیر علیه السلام اوّلین مترجم وحی الهی است که به درستی و دقیق اخبار از غیبت را ترجمه می کند و یک جهانبینی ناب را به جهان بشری عرضه می کند.

نکته ی بعدی که دانستنش نیز ضرورت دارد، آن است که برداشت ما از هستی از این نگاه، غلط است که وقتی ما به عرصه ی وجود پا گذاشتیم، همه چیز را موجود دیدیم، جنگل و درختانش بودند، دریاها و اقیانوس ها بودند، دشت و دمن و کوه و صحرا و باغ و راغ و پدر و مادر و برادر و... همه بودند و تصوّر ما این است که اینها بودند و هستند. این امر باعث می شود درک صحیحی از خداوند نداشته باشیم؛ مثل نوزادی که پا به عرصه ی این عالم خاکی گذاشته است و همه چیز را بود تصوّر می کند؛ اما اگر نگاه ما مثل نگاه این نوزاد نباشد، بلکه نگاه به یک انسان بالغی باشد که وقتی پدر

خواست در زمین خود درخت بکارد و کمک کار پدر باشد، در اینجا نگاه متفاوت خواهد بود. این فرزند می داند که باغی نبوده و پدر آن را ایجاد کرده و به ثمر رسانده است؛ ازاین رو احساس مالکیت نمی کند؛ گرچه خود در این باغ، سهیم است و در اداره ی آن زحمت می کشد؛ ولی مالک اصلی را پدر خویش می داند و بدون اجازه ی پدر، به کاری اقدام نمی کند.

حضرت امیر علیه السلام به منزله ی آن فرزند بالغی است که کنار پدر، این باغ هستی را ساخته اند. قبل از خلقت این عالم و آدم، حضرات معصوم علیه السلام وجود داشتند و به خلقت زمین و آسمان ها آشنا بودند. حضرت امیر علیه السلام در کنار مهندس عالم هستی که خداوند باشد <و جعلنا لکل شیء قدرا> نظاره گر خلقت این عالم بوده و به تمام زوایایش آشناست؛ ازاین رو حضرت فرمود: «من به راه های آسمان، مسلّط تر از راه های زمینم.»

با حفظ این دو مقدمه، معلوم می شود که چرا حضرت امیر علیه السلام مترجم وحی الهی است؛ چون احاطه ی علمی بر عالم هستی دارد و جهان بینی صحیح و مطمئنی را به جامعه ی بشری عرضه می دارد و اینکه چرا حضرت باید از فضایل وجودی خویش بگوید؛ چون این گفتن از باب خودستایی نیست؛ بلکه نشان دادن و روشن کردن راه است تا بشر بتواند این راه سعادت را بدون نگرانی بپیماید.

با توجّه به ذوابعاد بودن حضرت، فضایل ایشان در یک بُعد، متمرکز نمی شود. حضرت امیر علیه السلام انسان کامل، مرآت الحق و مظهر اسمای الهی است و تمام صفات الهی را در خود دارد. این مقام و مرتبه، اقتضا دارد که انسان کاملی مثل حضرت در همه ی صفات مثل پروردگارش باشد. اگر

خداوند، علیم است، حضرت هم علیم است. اگر خداوند «لیس کمثله شیء» است، امام هر عصر هم باید «لیس کمثله شیء» باشد و حضرت هم در میان بشر، بی بدیل و بی مثال است. در علم، قدرت، حکمت، صبر، ولایت و... لیس کمثله شیء است؛ چون آینه ی تمام نمای حق است.

بُعد علمی حضرت از زبان خودش

ابتدا با حیث معرفت نورانیت شروع می کنیم که حضرت خود را چنین معرفی می کند: رُوِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَدَقَةَ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلَ أَبُو ذَرٍّ الْغِفَارِی سَلْمَانَ الْفَارِسِی (رَضِی اللَّهُ عَنْهُمَا): «یا أَبَاعَبْدِاللَّهِ مَا مَعْرِفَةُ الْإِمَامِ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ علیه السلام النُّورَانِیةِ قَالَ یا جُنْدَبُ فَامْضِ بِنَا حَتَّی نَسْأَلَهُ عَنْ ذَلِک قَالَ فَأَتَینَاهُ فَلَمْ نَجِدْهُ قَالَ فَانْتَظَرْنَاهُ حَتَّی جَاءَ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیهِ مَا جَاءَ بِکمَا قَالا جِئْنَاک یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ نَسْأَلُکعَنْ مَعْرِفَتِک بِالنُّورَانِیةِ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیهِ مَرْحَباً بِکمَا مِنْ وَلِیینِ مُتَعَاهِدَینِ لِدِینِهِ لَسْتُمَا بِمُقَصِّرَینِ لَعَمْرِی إِنَّ ذَلِک الواجب [وَاجِبٌ ] عَلَی کلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ؛

محمّد بن صدقه نقل کرد: اباذر غفاری از سلمان فارسی پرسید: معرفت امام امیرالمؤمنین علیه السلام به نورانیت چگونه است؟ سلمان گفت: با هم برویم از خود مولا سؤال کنیم. وی گوید: امیرالمؤمنین علیه السلام را نیافتیم. مدّتی منتظر شدیم تا آمد. سؤال فرمود: برای چه آمده اید؟ گفتیم: آمده ایم بپرسیم شما را چگونه با نورانیّت می توان شناخت؟ حضرت فرمود: مرحبا به شما دو دوست متعهّد که در راه دین کوتاهی ندارید. به جان خودم سوگند یاد می کنم که این مطلب بر هر مرد و زن مؤمنی واجب است.»

آن گاه فرمود: «یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیک یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ قَالَ علیه السلام إِنَّهُ لَا یسْتَکمِلُ أَحَدٌ الْإِیمَانَ حَتَّی یعْرِفَنِی کنْهَ مَعْرِفَتِی بِالنُّورَانِیةِ فَإِذَا عَرَفَنِی بِهَذِهِ الْمَعْرِفَةِ فَقَدِ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ وَ شَرَحَ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَ صَارَ عَارِفاً مُسْتَبْصِراً وَ مَنْ قَصَّرَ عَنْ مَعْرِفَةِ ذَلِک فَهُوَ شَاک وَ مُرْتَابٌ؛

ای سلمان و اباذر! گفتیم: بفرمایید: ای امیرالمؤمنین علیه السلام . فرمود: ایمان شخص کامل نمی شود، مگر مرا به کُنه معرفت با نورانیّت بشناسد. وقتی به این صورت شناخت، آن گاه خدا دلش را به ایمان آزمود و شرح صدر برای اسلام به او عنایت کرد. در این صورت است که عارف، بینا و مستبصر می شود و هرکه از این عرفان کوتاهی بنماید، در حال شک است.»

«یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیک یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ قَالَ علیه السلام مَعْرِفَتِی بِالنُّورَانِیةِ مَعْرِفَةُ اللَّهِ عزّوجلّ وَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ عزّوجلّ مَعْرِفَتِی بِالنُّورَانِیةِ وَ هُوَ الدِّینُ الْخَالِصُ الَّذِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفاءَ وَ یقِیمُوا الصَّلاةَ وَ یؤْتُوا الزَّکاةَ البینة وَ ذلِک دِینُ الْقَیمَةِ یقُولُ مَا أُمِرُوا إِلَّا بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله وَ هُوَ الدِّینُ الْحَنِیفِیةُ الْمُحَمَّدِیةُ السَّمْحَةُ وَ قَوْلُهُ یقِیمُونَ الصَّلاةَ فَمَنْ أَقَامَ وَلَایتِی فَقَدْ أَقَامَ الصَّلَاةَ وَ إِقَامَةُ وَلَایتِی صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یحْتَمِلُهُ إِلَّا مَلَک مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِی مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ؛

ای سلمان و اباذر، گفتیم: ای امیرالمؤمنین علیه السلام بفرمایید. فرمود: شناخت من با نورانیّت، شناخت خدا و شناخت خدا معرفت من با نورانیّت است. این همان دین خالص است که خداوند می فرماید: در صورتی که (در کتب آسمانی) امر نشده بودند، مگر بر اینکه خدا را به اخلاص کامل در دین (اسلام) پرستش کنند و از غیر دین حق روی بگردانند و نماز به پا دارند و زکات (به فقیران) بدهند؛ این است دین درست. به آنها دستور داده

نشده، مگر اینکه به نبوت حضرت محمّد صلی الله علیه واله ایمان آورند که همان دین حنیف محمّدی ساده است. این قسمت آیه «و نماز را به پا دارند» هر کس اقامه ی ولایت مرا کرده باشد، نماز را به پا داشته است. به پا داشتن ولایت من، دشوار است که تاب آن را ندارد، مگر فرشته ی مقرّب یا پیامبر مرسل یا بنده ی مؤمنی که خدا دلش را به ایمان آزمایش کرده باشد.»

«فَالْمَلَک إِذَا لَمْ یکنْ مُقَرَّباً لَمْ یحْتَمِلْهُ وَ النَّبِی إِذَا لَمْ یکنْ مُرْسَلًا لَمْ یحْتَمِلْهُ وَ الْمُؤْمِنُ إِذَا لَمْ یکنْ مُمْتَحَناً لَمْ یحْتَمِلْهُ قُلْتُ یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ مَنِ الْمُؤْمِنُ وَ مَا نِهَایتُهُ وَ مَا حَدُّهُ حَتَّی أَعْرِفَهُ؛

فرشته اگر مقرّب نباشد، تاب تحمّل آن را ندارد و پیامبر نیز اگر مرسل نباشد، تحمّل ندارد و مؤمن هم اگر مورد آزمایش و اعتماد نباشد، تاب آن را ندارد. گفتم: ای امیرالمؤمنین علیه السلام ، مؤمن کیست و حدّ و نهایت ایمان چیست تا بتوان او را شناخت؟»

«قَالَ علیه السلام یا أَبَاعَبْدِاللَّهِ قُلْتُ لَبَّیک یا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ قَالَ الْمُؤْمِنُ الْمُمْتَحَنُ هُوَ الَّذِی لَا یرَدُّ مِنْ أَمْرِنَا إِلَیهِ شَی ءٌ إِلَّا شُرِحَ صَدْرُهُ لِقَبُولِهِ وَ لَمْ یشُک وَ لَمْ یرْتَبْ «فی نسخة: و لم یرتد.» اعْلَمْ یا اباذر أَنَا عَبْدُ اللَّهِ عزّوجلّ وَ خَلِیفَتُهُ عَلَی عِبَادِهِ لَا تَجْعَلُونَا أَرْبَاباً وَ قُولُوا فِی فَضْلِنَا مَا شِئْتُمْ فَإِنَّکمْ لَا تَبْلُغُونَ کنْهَ مَا فِینَا وَ لَا نِهَایتَهُ فَإِنَّ اللَّهَ عزّوجلّ قَدْ أَعْطَانَا أَکبَرَ وَ أَعْظَمَ مِمَّا یصِفُهُ وَ أَصِفُکمْ أَوْ یخْطُرُ عَلَی قَلْبِ أَحَدِکمْ فَإِذَا عَرَفْتُمُونَا هَکذَا فَأَنْتُمُ الْمُؤْمِنُونَ؛

فرمود: ای اباعبداللَّه (سلمان)، عرض کردم: لبیک ای برادر پیامبر خدا صلی الله علیه واله . فرمود: مؤمن امتحان شده کسی است که هرچه از جانب ما به او برسد، دلش برای پذیرش وسعت دارد و در آن تردید ندارد.

بدان ای اباذر که من بنده ی خدا و خلیفه ی بر بندگانم. ما را خدا قرار ندهید، ولی در فضل ما هرچه می خواهید بگویید، باز هم به کُنه فضل ما نخواهید رسید و نهایت ندارد؛ زیرا خداوند تبارک و تعالی به ما بیشتر و بزرگ تر از آنچه ما می گوییم و شما می گویید یا خطور به قلب یکی از شما نماید، عنایت فرموده است. وقتی ما را این گونه شناختید، آن وقت مؤمن هستید.

«قَالَ سَلْمَانُ قُلْتُ یا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ وَ مَنْ أَقَامَ الصَّلَاةَ أَقَامَ وَلَایتَک قَالَ نَعَمْ یا سَلْمَانُ تَصْدِیقُ ذَلِک قَوْلُهُ تَعَالَی فِی الْکتَابِ الْعَزِیزِ <وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ> (البقرة، ۴۵) الصَّبْرُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله وَ الصَّلَاةُ إِقَامَةُ وَلَایتِی فَمِنْهَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ إِنَّها لَکبِیرَةٌ وَ لَمْ یقُلْ وَ إِنَّهُمَا لَکبِیرَةٌ لِأَنَّ الْوَلَایةَ کبِیرَةٌ حَمْلُهَا إِلَّا عَلَی الْخَاشِعِینَ وَ الْخَاشِعُونَ هُمُ الشِّیعَةُ الْمُسْتَبْصِرُونَ؛

سلمان گفت: ای برادر پیامبرخدا صلی الله علیه واله ، هر کسی نماز به پا دارد، ولایت تو را به پا داشته است؟ فرمود: آری. دلیل این مطلب، آیه ی قرآن است: از صبر و نماز کمک بگیرید و آن سنگین و دشوار است، مگر برای خشوع کنندگان. صبر پیامبر صلی الله علیه واله و نماز، اقامه ی ولایت من است. به همین سبب خداوند فرمود: و آن سنگین است و نفرمود: آن دو سنگین است؛ چون حمل ولایت سنگین است، مگر برای خاشعان که آنها شیعیان بینا و روشنند.

«وَ ذَلِک لِأَنَ أَهْلَ الْأَقَاوِیلِ مِنَ الْمُرْجِئَةِ وَ الْقَدَرِیةِ وَ الْخَوَارِجِ وَ غَیرِهِمْ مِنَ النَّاصِبِیةِ یقِرُّونَ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله (فی نسخة: بمحمد صلی الله علیه واله ) لَیسَ بَینَهُمْ خِلَافٌ وَ هُمْ مُخْتَلِفُونَ فِی وَلَایتِی مُنْکرُونَ لِذَلِک جَاحِدُونَ بِهَا إِلَّا الْقَلِیلُ وَ هُمُ الَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ فِی کتَابِهِ الْعَزِیزِ فَقَالَ إِنَّها لَکبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ؛