جلسه 1389/02/06

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: اشتراط عدم تباعد المأموم عن الإمام بما یکون کثیراً فی العادة.

بحث ما در باره ی فاصله بین الصفین است و اینکه در بین الصفّین چه مقدار فاصله لازم است؟

ما در اینجا سه فقره داریم، البته فقره ی اول دارای دو بند است،یعنی هردو بند را یک فقره حساب می کنیم، آنگاه سراغ فقره ی دوم و سوم می رویم

بررسی فقره ی اول

1: قوله «ینبغی أن تکون الصفوف تامّة متواصلة بعضها إلی بعض»

2: «و لا یکون بین صفین ما لا یتخطّی یکون – جمله ی «و لا یکون» عطف است به جای «تکون» و عامل هردو جمله ی «ینبغی» است، قهراً این دو جمله مستحب خواهد بود، چون «ینبغی» هم عامل در معطوف علیه و هم در معطوف، که در حقیقت جمله چنین خواهد شد: «ینبغی أن تکون الصفوف تامّة متواصلة بعضها إلی بعض و ینبغی أن لا یکون بین صفّین ما لا یتخطّی – یعنی نمی توان آن را با یک قدم و گام طی کرد-

یکون قدر ذلک مسقط جسد إنسان إذا سجد»

در اینجا باید این نکته را دانست که کلمه ی «ذلک» به کجا بر می گردد؟

چند احتمال در اینجا وجود دارد، که دو احتمال آن صحیح و سومی غلط است.

الف: احتمال اول اینکه کلمه ی «ذلک» بر می گردد به بین الصفّین، أعنی لا یکون بین الصّفین ما لا یتخطّی یکون قدر ذلک،یعنی قدر الصفّین،- فاصله ی بین الصفّین- مسقط جسد إنسان إذا سجد»، بین این صف و آن صف به مقدار جسد انسان فاصله باشد، یعنی همان مقداری که بتوانند سجد کند.

البته این با طول قامت و قصر قامت افراد فرق می کند. پس احتمال اول این است که کلمه ی «ذلک» بر گردد به بین الصّفّین.

ب: احتمال دوم این است که «ذلک» بر گردد به کلمه ی «تخطّی»، تخطّی که از فعل استفاده می شود و معنایش این می شود که «یکون قدر ذلک التخطّی مسقط جسد إنسان إذا سجد».

ج: احتمال سوم این است که «ذلک» به نفی بر گردد که «ما لا یتخطّی» باشد و این احتمال غلط است، «ذلک» نمی تواند به «ما لا یتخطّی» بر گردد. چرا؟ چون تکلیف به محال لازم می آید، اگر بین الصفّین به مقدار جسد انسان إذا سجد، این خودش «لا یتخطّی» باشد، پس «یتخطّی» کدام است؟! قهرا بر نمی گردد به نفی، بلکه یا بر می گردد به «بین الصّفین» یا بر می گردد به «تخطّی»، نمی تواند بر گردد به «لا یتخطّی»، اگر مقدار جسد انسان «لا یتخطّی» باشد، پس تخطّی کدام است؟ چون کمتر از آن نمی شود.

بنابراین، یا «ذلک» به بین الصّفین» بر می گردد یا به تخطّی نه به «لا یتخطّی».

نکته ی دیگر اینکه آیا این که در بند دوم می فرماید: «لا یکون بین الصفّین ما لا یتخطّی» این «ما لا یتخطّی» واجب است یا مستحب؟ مستحب است، چون عطف است به جمله ی قبلی که گفت «ینبغی أن تکون الصفوف تامّة متواصلة و ینبغی أن لا یکون بین الصفین ما لا یتخطّی»، این «ما لا یتخطّی» مستحب است نه واجب.

بین الصفّین ممکن است «ما لا یتخطّی» باشد و «ما لا یتخطّی» نبودنش واجب نیست بلکه مستحب است.

بررسی فقره ی دوم

فقره دو می گوید اگر بین الصفّین «ما لا یتخطّی» شد، جماعتش باطل است.

«فإن صلّی قوم و بینهم و بین الإمام ما لا یتخطّی – جماعت باطل است- فلیس ذلک الإمام لهم بإمام- این دیگر امام نیست- جمله ی اول گفت که « لا یتخطّی» نباشد، مستحب است،«ینبغی» که «لا یتخطّی »نباشد بلکه «لا یتخطّی» باشد. ولی این جمله می گوید اگر بین امام و بین ماموم یا بین الصفّین «ما لا یتخطّی» باشد، نمی گوید نماز شان باطل است بلکه می گوید جماعت شان باطل است. به دلیل اینکه می گوید: «و لیس ذلک الإمام لهم بإمام».

بررسی فقره ی سوم

فقره ی سوم گام بالا تر نهاده و می گوید حتی نماز شان هم باطل است. «و أیّ صفّ کان أهله یصلّون بصلاة إمام و بینهم و بین الصفّ الّذی یتقدّمهم قدر ما لا یتحظّی فلیس تلک لهم بصلاة».

جمع بین فقرات حدیث

فکیف الجمع؟ اولی می گوید: «لا یتخطّی» نبودنش مستحب است، دومی می گوید:«لا یتخطّی» مستحب نیست بلکه باید نباشد، و الا جماعت باطل است، سومی می گوید: نمازش باطل است، فکیف الجمع؟

مما می توانیم دو گونه جمع کنیم:

الف: جمع اول اینکه همه را حمل بر استحباب کنیم و بگوییم اولی که می گوید مستحب است، دومی که می گوید، جماعت نیست، مثل این است که بگوید: «لا صلاة لجار المسجد إلّا فی المسجد»، مثلاً اینکه می خواهد نفی جماعت می کند، در واقع می خواهد نفی کمال کند، دومی و سومی را حمل بکنیم بر نفی کمال، این جمعی است که همه آن را می پسندد. چون اولی می گوید: «لا یتخطّی» نبودنش مستحب است، پس بگوییم دومی و سومی هم می گوید مستحب است نباشد،عیناً مثل این است که بگوید:« لا صلاة لجار المسجد إلّا فی المسجد».

ب: جمع دوم این است که بگوییم آن که می گوید: مستحب است «لا یتخطّی» نباشد، بین الموقفین را می گوید، بین الموقفین اللاحق و بین الموقف السابق، لا یتخطّی نباشد، یعنی قالبی باشد. یعنی تنگاتنگ باشد، فاصله همین مقداری که صف لاحق بتواند سجده کند و مزاحم پاهای صف جلوی نباشد، بگوییم: روایت اول که می گوید: لا یتخطّی» مستحب است نباشد، این را می گوید، مستحب است تنگاتنگ باشد، اگر تنگاتنگ هم نباشد، اشکالی ندارد، اما دومی و سومی که می گوید: اصلاً جماعت یا نماز نیست، آن را حمل کنیم بین سجدگاه صف لاحق و موقف صف سابق، یعنی بین سجدگاه صف لاحق و پاهای صف سابق، یا امام سابق، باید بینهما لا یتخطّی نباشد و الا اگر «لا یتخطّی» باشد، بین این سجدگاه صف لاحق و موقف قبلی اگر لا یتخطی شد، یا جماعت شان باطل است یا صلات شان.

پس در جمع اول همه را حمل بر استحباب کردیم، جمع دوم این بود که بگوییم: آنجا که مستحب است، بین الموقفین مستحب است که «لا یتخطّی» نباشد، اگر باشد، اشکالی ندارد. بین الموقفین «یتخطی» نباشد، اشکالی ندارد.

اما اگر بخواهیم حرمت را ثابت کنیم یا وجوب را، بین المسجد اللاحق و موقف السابق، آن فاصله، آنجا حتماً باید «یتخطّی» یعنی «لا یتخطّی» نباشد.

ااگر کسی این جمع را پسندید که چه بهتر! اما اگر نپذیرفت، دو روایت دیگر را می خوانیم که آن دو روایت دیگر، این جمع ما را تایید می کند.

1: موثقه عمار قال: «سألت أبا عبد الله علیه السلام عن الرّجل یصلّی بالقوم و خلفه دار و فیها نساء- اینجا معلوم می شود که قوم را در رجال به کار برده است – هل یجوز لهنّ أن یصلّین خلفه- این زنان در خانه اقتدا به آن قوم کنند-؟ قال: نعم إن کان الإمام أسفل منهنّ، قلت: فان کان بینهنّ( زنان) و بینه (امام) حائطاً أو طریقاً- معلوم می شود که امام در یک خانه نماز می خواند، زنان هم در یک خانه ی دیگر و بین این دو خانه یک طریق و راه وجود داشته است و طریق هم کمتر از یک متر یا یک متر و نیم، نمی شود، حضرت هم می فرماید طریق مانع نیست- فقال: لا بأس» الوسائل: ج5، الباب 60 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث1.

اگر بگوییم میزان در تخطّی و لا تخطّی بین الموقفین است، این جور در نمی آید، چون بین موقفین حد اکثر پنجاه سانت است و ما طریق پنجاه سانتی خیلی کم داریم.

اما اگر بگوییم: میزان در یتخطّی و لا یتخطّی بین سجدگاه لاحق و موقف سابق است، طریق جور می آید، چون یک طرف طریق می خورد به این طرف سجدگاه، یعنی بین سجدگاه من و پاهای من و بین سجدگاه من و پاهای صف لاحق. طریق یک بخشش می خورد به طرف من، یعنی بین پاهای من و سجدگاه من، و بین سجدگاه من و پاهای صف سابق. اشکالی ندارد. این قرینه بر جمع دوم است.

پس جمع دوم، جمع بدی نیست، چون میزان این است که بین سجدگاه من و بین صف لاحق «لا یتخطّی» نباشد، دلیل ما این است که طریق را مانع نداسته است و طریق حتماً یک متر و نیم است، این طریق اگر میزان این است که بین موقف من و موقف صف سابق باشد، طریق بیش از این است، این طریق را باید به گونه ی در نظر بگیریم که با جماعت بسازد.

اگر بگوییم میزان بین سجدگاه من و پاهای اوست، باید«لا یتخطّی اینجا باشد، اینجا حتماً باید تخطّی باشد، طریق جور می آید، چون طریق یک مقدارش بین پاهای من و سجدگاه من است. یک مقدار هم بین سجدگاه من و پاهای سابق.

ححضرت می فرماید: طریق اشکال ندارد، ما باید حساب کنیم و بگوییم اگر میزان موقفین باشد، طریق قطعاً مشکل است چون طریق لا اقل یک متر و نیم است. ما اگر بخواهیم طریق را غیر مضر بدانیم، باید بگوییم نظر حضرت که می گوید «لا یتخطّی» بین سجدگاه و موقف سابق، باید «لا یتخطّی» باشد. اگر آن میزان است، بقیه هم که این طرف است، پس طریق می تواند مضر نباشد، چون بخشی از طریق می خورد بین موقف من و سجدگاه من و بخش دیگر هم می خورد بین سجدگاه من و موقف آدم سابق.

2: و باسناده عن عبد الله بن سنان، عن أبی عبد الله علیه السلام قال:« أقلّ ما یکون بینک و بین القبلة (مراد از قبله یا امام است یا صف.) مربض عنز (مربض خوابگاه را می گویند،عنز هم به معنای بز است) و أکثر ما یکون مربض فرس (خوابگاه اسب). اولی اقل است، اولی که (مربض عنز و بز باشد)، در جایی است که بین الموقفین میزان باشد، اگر موقفین را میزان باشد، اگر موقفین را میزان بگیریم، قهراً مربض عنز است، اما اگر مربض فرس بگیریم، ما نمی توانیم مربض فرس را تفسیر کنیم مگر اینکه بگوییم مراد از «ما لا یتخطّی» بین المسجد و موقف السابق است، فرس که تقریباً یک متر و خورده ای است، یک تکّه اش می خورد بین سجدگاه من و پاهای من و یک تکّه اش می خورد بین سجدگاه من و پاهای او، یک مقدار هم می خورد، بین سجدگاه و پاهای او، یعنی مربض فرس مانع ندارد، چرا؟ به جهت اینکه مراد از «ما یتخطّی» بین مسجد (سجدگاه) و بین صف سابق است، قهراً اگر مربض فرس باشد، مشکلی نیست. چرا؟ چون مقدار زیادی فرس بین سجدگاه و پاهای لاحق است، و قدر کمش بین سجدگاه و پاهای موقف صف سابق، ما از این دو روایت توانستیم استفاده کنیم بر اینکه اگر می گویند: «یتخطّی و ما لا یتخطّی» این مربوط به بین الموقفین نیست، بلکه مربوط است به بین مسجد لاحق و مسجد و موقف سابق. بین اینها نباید بیش از یک قدم باشد کما اینکه در رساله ها نیز چنین می گویند که بین سجدگاه لاحق و بین پاهای سابق نباید بیش از یک قدم بلند فاصله باشد، دلیلش همین است، روایات سابق را چنین معنا کنیم، این روایات را هم قرینه بگیریم و بگوییم جایی که طریق مانع نیست و جایی که مربض فرس مانع نیست، نمی توانیم بین الموقفین بگیریم، چون بین الموقفین کمتر از مربض فرس است، یعنی فرس خیلی درازی و طولش بیشتر است، ناچاریم بگوییم اگر چنانچه امام صادق علیه السلام می گوید «لا یتخطّی» مضر است، مراد از «لا یتخطّی» بین المسجد و موقف السابق است و فرس مانع ندارد، یعنی مقداری فرس می خورد بین موقف من و مسجد من و مقداری عقب هم می خورد به مسجد من و موقف سابق.

خلاصه ی بحث

ما در حدیث اول سه فقره داشتیم، فقره ی اول گفت «لا یتخطّی» مستحب است، فقره ی دوم و سوم گفت «لا یتخطی» واجب است، دو جور جمع کردیم:

الف: در جمع اول همه را حمل بر استحباب کردیم. و هکذا «لا یتخطّی» را هم حمل بر استحباب کردیم، پس همه را حمل بر استحباب کردیم.

ب: جمع دوم این بود که «لا یتخطّی» در جایی است که حساب کنیم بین الموقفین مستحب است، اما اگر بخواهیم بین مسجد لاحق و موقف سابق، آنجا «لا یتخطّی» واجب است،یعنی حتماً باید «یتخطّی» باشد. موقف ها لازم نیست که «یتخطّی» باشد یا «لا یتخطّی»، اما سجدگاه و پاهای موقف سابق حتماً باید «یتخطّی» باشد، دوتا روایت را هم شاهد بر این مطلب آوردیم، اولی گفت طریق مانع نیست، دومی گفت فرس مانع نیست، فاصله مربض فرس. و طریق مانع نیست، چون اگر گفتیم اگر میزان در «یتخطّی و لا یتخطّی» بین الموقفین باشد، موقفین همه اش می شود پنجاه سانت، باید جوری حساب کنیم که طریق مانع نشود، بگوییم میزان در «یتخطّی و لا یتخطّی» بین مسجد و موقف سابق است، آن باید کمتر باشد، این طرف اشکالی ندارد، مجموع یک طریق است، این طریق در حقیقت می شود بین موقف من و مسجد من، و کمی هم بین مسجد من و موقف سابق.

شاهد دوم این است که خوابگاه یک فرس مانع نیست، چون فرس وقتی که می خوابد و پاهایش هم دراز کند، ببینید چه قدر است، این کی می تواند مانع نباشد؟ بگوییم میزان در «یتخطّی و لا یتخطّی» بین المسجد و موقف السابق است، نه بین الموقفین، چون اگر بین الموقفین باشد. فرس دو برابر بین الموقفین است. اگر این شد، بخش اعظم فرس می خورد بین موقف من و سجدگاه من و بخش دیگر هم می خورد بین سجدگاه من و موقف سابق، مسئله هم حل می شود.

ببحث ما در شروط ثلاثه به پایان رسید و آنها عبارت بودند از : 1- عدم المانع.2- عدم علو موقف الإمام من موقف المأمومین، موقف امام نباید بلند تر از موقف مامومین باشد.3- عدم التباعد الکثیر بین الإمام و المأموم.