جلسه 1389/02/01

بسم الله الرحمن الرحیم



بحث ما در باره ی حائل است و گفتیم اگر چیزی در حال قیام یا رکوع حائل باشد، آن از حوائل محسوب می شود. اما اگر در حال سجود حائل باشد، آن را نمی توان از حوائل حساب نمود، بلکه وجود یک چنین حائل همانند عدم است زیرا انسان در حال سجود هیچ کس و هیچ طرف را نمی بیند، فلذا وجود حائل و عدمش در حال سجود یکسان است.

بعضی گفته اند اگر این حائل به گونه ای باشد که انسان بتواند با یک پرش عادی آن را طی کند و از قبیل «یتخطّی» باشد، یک چنین حائلی مانع ندارد.

اما اگر این حائل به قدری بلند است که با یک قدم نمی شود از آن عبور کرد، چنین حائلی مانع است، فهم این مطلب بستگی به این دارد که روایت را دو مرتبه بخوانیم.

روی الکلینی عن زرارة عن أبی جعفر علیه السلام قال: «إن صلّی قوم و بینهم و بین الإمام ما لا یتخطّی فلیس ذلک الإمام لهم بإمام»

ما گفتیم که مراد از «لا یتخطّی» فاصله است نه بلندی، چرا؟ به قرینه ی فقره ی دوم- و أیّ صفّ کان أهله یصلّون بصلاة إمام و بینهم و بین الصفّ الّذی یتقدّمهم قدر ما لا یتحظّی فلیس تلک لهم بصلاة- ما گفتیم این دو فقره راجع به بعد و دوری است نه راجع به حائل- فإن کان بینهم سترة – بضم السین و سکون التاء - أو جدار فلیست تلک لهم بصلاة إلّا من کان بحیال الباب».

در نسخه ی کلینی «فإن کان» است، اگر «فإن کان» باشد، کمی به بیان قبلی ما لطمه می زند چون اگر «فاء» باشد، این جمله مربوط است به حائل و سبب می شود که جمله ی قبلی هم مربوط به حائل باشد ،چون «فاء» فاء نتیجه است.

بنابراین، اگر «فإن کان» باشد، این لطمه می زند به تفسیر قبلی ما، چون ما فقره ی دوم را ناظر به حد فاصل دانستیم نه ناظر به حائل. اما چون حرف «فاء» دارد، معنایش این است که این در حقیقت تتمه ی قبلی است.

اما اگر «و إن کان» باشد، یعنی در حدیث حرف «واو» باشد، این جمله یک جمله ی مستقله می شود و هیچ ارتباطی به ماقبل ندارد فلذا ماقبلش می تواند مربوط به حد فاصل باشد، این دیگری مربوط به حائل باشد.

پس اولی را بگوییم فاصل، دومی را بگوییم حائل.

روی الکلینی عن زرارة عن أبی جعفر علیه السلام قال: «إن صلّی قوم و بینهم و بین الإمام ما لا یتخطّی فلیس ذلک الإمام لهم بإمام» مراد در اینجا فاصل است، دومی هم فاصل است، منتها فرقش در این جهت است که اولی بین امام است و ماموم، دومی بین خود مامومین است، ما هردو را به حد فاصل زدیم، ولی چون بعداً حرف «فاء» آمده است، این حرف «فاء» کمی زننده است،زیرا ما بعد «فاء» مربوط است به حائل نه به حد فاصل،آن سبب می شود که جمله ی قبلی را هم به حائل بزنیم نه به فاصل.

اما اگر درحدیث حرف «واو» باشد، هیچ ضرر نمی زند، یعنی دو جمله ی قبلی مربوط می شود به حد فاصل، جمله ی سوم هم مربوط می شود به حائل.

پس اگر در حدیث، حرف «فاء» باشد، این در جمله ی قبلی اثر می گذارد، اما اگر حرف «واو» باشد در جمله ی قبلی اثر نمی گذارد. یعنی نسخه بدل بین «فاء» و بین «واو» این می شود که «علی الفاء»، متمم قبل می شود و در ماقبل اثر می گذارد، اما اگر واو مستأنفه باشد،جمله ی بعدش یک جمله ی مستأنفه است و هیچ ربطی به ما قبلش ندارد و اثر در ماقبل نمی گذارد.

بعضی گفته اند اگر حائل به قدری باشد که «لا یتخطّی» فرض کنید که پنجاه سانت است و پنجاه سانت برای انسان های عادی از قبیل «لا یتخطّی» است.

اما اگر بیست سانت یا بیست و پنج سانت باشد، آن از قبیل «یتخطّی» است و هیچ مانعی ندارد.

یعنی به نسخه ی «من لا یحضر الفقیه» می چسبند، عبارت نسخه ی «من لا یحضر الفقیه»

و قال أبوجعفر علیه السلام «إن صلّی بینهم و بین الإمام ما لا یتخطّی فلیس ذلک الإمام لهم بإمام، و أیّ صفّ کان أهله یصلّون بصلاة إمام و بینهم و بین الصفّ الّذی یتقدّمهم قدر ما لا یتحظّی فلیس تلک لهم بصلاة- تا اینجا عین عبارات مرحوم کلینی است، اما از این به بعدش نسخه ی کلینی با نسخه ی فقیه دوتا فرق دارد، نسخه ی کلینی «واو» داشت، چون نسخه ی کلینی داشت که «فإن کان بینهم سترة أو جدار»، ولی نسخه ی صدوق دارد که «و إن کان ستراً أو جداراً- ما نسخه ی کلینی را چنین معنی می کنیم و می گوییم: «کان» از افعال ناقصه است، «سترة أو جدار» اسمش است، «بینهم» خبر مقدم است.

ولی او می گوید من نسخه ی فقیه را می گیرم که می فرماید: «و إن کان ستراً»، کلمه ی «ستراً» فاعل نیست، بلکه خبر «کان» است، اسم کان ضمیر است که به ماقبلش بر می گردد، یعنی به «ما لا یتخطی» بر می گردد، که در حقیقت معنایش این می شود که «و إن کان ما لا یتخطّی ستراً أو جداراً» یک موقع «لا یتخطّی» درازا است، یک موقع بلندیش «لا یتخطّی» است،«و إن کان ما لا تیخطّی ستراً أو جداراً»

معلوم می شود که «ما لا یتخطّی» در دوجا مضر است، یکی در حد فاصل، دیگری هم در حد حائل.

به بیان دیگر کلمه ی «ما لا یتخطّی» دوتا حکم دارد، من حیث حدّ الفاصل و من حیث حدّ الحائل. حدّ فاصل «لا یتخطّی» مضر است، حدّ حائل «لا یتخطّی» آنهم مضر است.

جوابش است که مرحوم کلینی اضبط از فقیه است و لذا ما نسخه ی کلینی را می گیریم نه نسخه ی فقیه را.

بله! نسخه ی فقیه این امتیاز را دارد که ما قبل از مابعد جدا بشود، اما نسخه ی کلینی یک اشکال داشت و آن این بود که ما قبل را از مابعد جدا می کرد، اگر از این صرف نظر کنیم، ظاهراً جناب کلینی در اینجا اضبط است. این ارتباطی به «ما لا یتخطّی» ندارد، همین اندازه که سترة صدق کند، ما کار نداریم که «ما لا یتخطّی» باشد یا نباشد، فلذا اگر عرفاً بگویند که این ستره است، این مبطل است.

خلاصه ی مطلب

خلاصه اینکه در نسخه ی مرحوم کلینی «فاء» و در نسخه ی «من لا یحضر الفقیه» واو است، اگر حرف «فاء» باشد، ضرر به ما قبل می زند، یعنی ما قبل را از حد فاصل بیرون می آورد و داخل می کند در حد حائل.

اما اگر حرف «واو» باشد، ضرر به ماقبل نمی زند بلکه خودش یک مطلب جدید است.

نکته ی دیگر اینکه بعضی گفته اند که در حد فاصل، فقط «ما لا یتخطّی» مضر است، اما «یتخطّی» مضر نیست، آنها به نسخه ی فقیه چسبده اند. چنانچه توضیح داده شد.

فرع دوم

هل الروایة تشمل الجدار إذا کان الجدار من زجاج أو کان شباکاً؟

آیا اگر حائل شیشه باشد، یعنی دیواری را از شیشه درست کنند یا شباک باشد – شباک آن است که از لابلای آجر افراد دیده می شوند، یعنی دیوار را به صورت شبکه ی درست می کنند و سوراخ های را در وسط می گذارند که افراد از این طرف دیوار، آن طرف دیوار را می بینند-، آیا آن هم مانع است یا مانع نیست؟

این بستگی دارد که نظر شما چه باشد، فرض کنید امام جلو ایستاده و ده تا صف هم پشت سرش واقع شده، ولی بین ما و آن ده صف یک دیواری است که گاهی از اوقات برای اینکه مجالس را از هم جدا کنند، یک دیواری را به صورت شبکه ای کشده اند یا یک دیوار شیشه قرار داده اند که افراد کاملاً از پشت آن دیده می شوند، فلذا این بستگی دارد که شرط مشاهده است و مانع عدم مشاهده می باشد؟ اگر گفتیم شرط مشاهده است، پس دیوار شیشه ای یا شباک اشکال ندارد چون از پشت شیشه و شباک هم آن طرف دیده می شوند.

اما اگر وحدة المکان را شرط دانستیم و گفتیم باید از نظر عرف مکان امام و مامومین یکی باشد، در این صورت اشکال دارد چون شیشه و هکذا شباک مکان امام را از مکان ماموم جدا کرده است.

بنابراین، این بستگی دارد که از روایات کدام را استفاده می کنیم، اگر میزان رؤیت باشد،در اینجا هم رؤیت هست، پس اشکال ندارد.

اما اگر میزان و ملاک وحدت مکان و مجلس باشد، در اینجا وحدت مکان و مجلس نیست، پس اشکال دارد.

حال اگر ندانیم که کدام میزان است، آیا میزان مشاهده است یا وحدة المکان و المجلس، چه کار کنیم؟ باید احتیاط کنیم، چرا؟ چون شک در تحقق جماعت است.

به بیان دیگر جماعت یک مسئله ی شرعی و فقهی است و ما شک داریم که با وجود دیوار شیشه ای و شباک آیا جماعت محقق می شود یا نمی شود؟ اصل در اینجا احتیاط است. چرا؟ چون شک در تحقق الجماعة ، یعنی شک دارید که آیا جماعت محقق است یا نه؟

به بیان دیگر شک در مشروعیت است، هر کجا که شک ما در مشروعیت یک عبادتی باشد، اصل در آنجا احتیاط است، یعنی همگی در شک در مشروعیت احتیاطی هستند و اصل عدم مشروعیت است چون ممکن است سر از بدعت در بیاورد.

فرع چهارم

حال اگر مانع از قبیل انسان باشد، یعنی مانع از رؤیت «امام» انسان باشد، فرض کنید چند نفر غیر مامومین کنار هم صف کشیده اند و باهم صحبت می کنند و سبب شده اند که انسان امام را نبیند، باز هم اشکال دارد و حکمش روشن است.

فرع پنجم

إذا کان الإمام رجلاً و المأموم مرأة

این شرط (که بین امام و ماموم حائلی نباشد)، در جایی است که امام و ماموم هردو رجل هستند، اما در جایی که امام رجل و ماموم مرأة و زن است، در آنجا حائل اشکال ندارد فلذا در مساجد پرده می کشند.

مرحوم حدائق گفته اشهر این است مانع نیست، مشهور این است که حتی در زنان هم مانع است، یعنی بین امام و مرأة نباید حائل باشد. ولی مشهور نیست بلکه شاذ می گویند که حائل نباشد، چون ابن ادریس یک مکتب خاصی دارد و مکتبش این است که خبر واحد حجت نیست،ایشان به خبر واحد عمل نکرده، از این رو بین زن مرد فرق نگذاشته است.

بنابراین، نباید بگوییم مشهور و اشهر بلکه بگوییم مشهور و شاذ.

روایت هم در این زمینه داریم:

موثقه ی عمّار و فی السند فطحیون قال: «سألت أبا عبد الله علیه السلام عن الرّجل یصلّی بالقوم و خلفه دار و فیها نساء، هل یجوز لهنّ أن یصلّین خلفه؟ قال: نعم، إن کان الإمام أسفل منهنّ، قلت: فإن بینهنّ و بینه حائطاً أو طریقاً؟ فقال: لا بأس»

الوسائل:ج5، الباب 60 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث1.

این روایت را نسبت به صحیحه ی زرارة مخصّص می گیریم، چون صحیحه ی زرارة اطلاق داشت و گفت هر کجا بین امام و غیر امام حائل باشد، جایز نیست،می گوییم جایی که ماموم زن باشد و امام مرد.

منتها حائل نباید به گونه ای باشد که زن از وضع امام آگاه نباشد و نداند که امام کدام فعل نماز را انجام می دهد.

نکته ی دیگر اینکه عبارت مرحوم سید نقصان دارد، چون ایشان می فرماید: فلا بأس بالحائل بینها و بین الإمام- این خوب است - أو غیره من المأمومین، غرض اینکه بین زن و مامومین حائل اشکال ندارد، بشرط اینکه ماموم رجال باشند و الا مبطل است.