جلسه 1389/01/31

بسم الله الرحمن الرحیم



آقایان باید کلمه ی فقه الحدیث را در نوشته های خود به کار ببرند، بعد از آنکه حدیث را نقل می کنند، می گویند: «فلا بدّ من فقه الحدیث سنداً و متناً» فقه الحدیث، یعنی فهم الحدیث، کلمه ی «فقه» در اینجا به همان معنای لغوی خودش است. در قدیم الأیام علمای ما کار شان تدریس حدیث بود، البته نه به معنای اینکه متن حدیث را بخوانند، بلکه احادیث را مطرح می کردند، هم سنداً در باره اش بحث می کردند و هم متناً و هم مضموناً.

به بیان دیگر «فقه الحدیث» خودش یک فنی بود، مرحوم آیة الله حجت استاد این فن بود، ایشان در نجف از شاگردان سید ابوتراب خوانساری بود، او هم کارش همین بود، ولی متسأسفانه این علم در حوزه ی ما یک مقداری کم سو و کم نور شده است.

در هر صورت ما فعلاً همین حدیث را پیاده می کنیم بدون اینکه از سندش بحث کنیم،یعنی سندش احتیاج به بررسی ندارد، زیرا سندش کاملاً صحیح است و از زراره است و همه اش ثقه است، منتها این حدیث را از نظر فهم الحدیث بحث می کنیم.

اولین نکته کلمه ی «لا یتخطّی» است.

ضمناً باید دانست که ما در این جلسه حدیث را طبق نسخه ی مرحوم کلینی می خوانیم، اولین کلمه ی که می خواهیم در باره اش بحث کنیم کلمه ی «لا یتخطّی» است، مرحوم کلینی چنین نقل کرد:

نسخه ی کلینی

روی الکلینی عن زرارة عن أبی جعفر علیه السلام قال: «إن صلّی قوم و بینهم و بین الإمام ما لا یتخطّی فلیس ذلک الإمام لهم بإمام»

در اینجا دارد «ما لا یتخطّی» معنای کلمه ی «ما لا یتخطّی» این است که نمی شود آن را با یک قدم طی کرد، «خطوة» به معنای قدم است، «ما لا یتخطّی» یعنی نمی شود با یک قدم طی کرد، و این دو احتمال دارد:

الف: یا چون فاصله زیاد است، از این رو می گویند «لا یتخطی» است.

ب: یا حائل و دیواری است که مانع است، مراد در اینجا کدام از این دوتاست، آیا «لا یتخطّی» بخاطر دوری و بعد مکان است و چون بین امام و ماموم «ما لا یتخطی» است، یا بین ماموم و ماموم دیگر «لا یتخطّی» است، آیا مراد از «ما لا یتخطّی» لأجل اینکه حائل است؟

آیا مراد از «ما لا یتخطّی» این است که مسافت زیاد است؟ مسلماً دومی است. چرا؟ چون جمله ی دوم کلمةی قدر دارد.

روی الکلینی عن زرارة عن أبی جعفر علیه السلام قال: «إن صلّی قوم و بینهم و بین الإمام ما لا یتخطّی فلیس ذلک الإمام لهم بإمام. و سپس می فرماید:

و أیّ صفّ کان أهله یصلّون بصلاة إمام و بینهم و بین الصفّ الّذی یتقدّمهم قدر ما لا یتحظّی فلیس تلک لهم بصلاة». کلمه ی «قدر» یعنی اندازه، معلوم می شود از اینکه با یک قدم نمی شود طی کرد، نه بخاطر اینکه یک چوبی است یا دیواری است، بلکه فاصله زیاد است. این فقره ی اول بود.

فقره ی دوم

قوله: «ما لا یتخطّی» أی ما لا یمشی یقال: فلان یتخطّی النّار مثلاً، أی یخطو و یمشی فیها خطوة، و الخطوة ما بین القدمین، ثمّ المراد من عدم التخطّی یحتمل أمرین:

1: عدم التخطی بواسطة التباعد.

2: عدم التخطّی باعتبار الحائل.

المراد هو الأول بقرینة قوله – فیما بعد «قدر ما لا یتخطّی» و هذا دلیل علی أنّ الإمام فی هذه الفقرة بصدد بیان حکم التباعد بین الإمام و المأموم، الّذی سیوافیک بیانه فی الشرط الثالث فانتظر.

اما حائل را حضرت در عبارت دیگر فرموده است.

أمّا الثانی- عدم التخطّی باعتبار الحائل- فقد بینّه بقوله: «و إن کان بینهم سترة أو جدار فلیس ذلک لهم بصلاة إلّا من کان بحیال الباب».

البته در وافی به جای «سترة» کلمه « ستر» آمده است،

و فی الوافی عن الفقیه «فإن کان بینه ستر»، فرق نمی کند «سترة» باشد یا ستر، مرحوم کلینی «سترة أو جدار» دارد ،اما فقیه فقط کلمه ی «ستر» دارد نه کلمه ی «جدار». کلینی اکمل است و آن اینکه می خواهد بگوید که این حائل ممکن است متحرک باشد و ممکن است ساکن باشد، یک موقع پرده ی ضخیم است، این متحرک است، یک موقع دیوار است، این ساکن است و هردو جنبه ی مانعیت دارد. جمله های قبلی در باره ی بعد است، اما این جمله می فرماید: «إن کان بینهم سترة أو جدار» ناظر به بعد و دوری مکان امام از مکان ماموم نیست، بلکه ناظر به حائل است،

حضرت در این روایت جامعه که مشایخ ثلاثه آن را نقل کرده اند، در حقیقت هم مسئله ی بعد را بیان کرده اند و هم حائل را.

آن جمله که راجع به بعد و دوری است عبارت است از: «ما لا یتخطی». اما آن چیزی که راجع به حائل است، همان کلمه ی «سترة أو جدار» است.

فقره ی دوم: «و هذه المقاصیر» مقاصیر جمع مقصوره است، مقصوره یک اطاق کوچک را می گویند که فقط گنجایش امام را دارد یا کمی بیشتر، آن را در محراب مسجد می ساختند،یعنی در اطاق مسجد یک مقصوره می ساختند، برای اینکه خلیفه ترور نشود، خلیفه در آنجا می ایستاد و در آنجا نماز می خواند و آنجا مخصوص ایشان بود و دیگران حق ورود را نداشت، این جمله هم اشاره است به شرط حائل. چرا؟ چون مقصوره جنبه ی بعدی ندارد بلکه جنبه ی حائلی دارد.

و هذه المقاصیر لم تکن فی زمان أحد من النّاس، و إنّما أحدثها الجبّارون لیست لمن صلّی خلفها مقتدیاً بصلاة من فیها صلاة.

پس تا اینجا یک فقره ناظر به بعد و دوری بود که عبارت بود از:«قدر ما لا یتخطّی». دو جمله هم مربوط به حائل بود، یکی مسئله ی «سترة» و دیگری همین مسئله.

فقره ی دیگر: قال: «و قال أبوجعفر علیه السلام: ینبغی أن تکون الصفوف تامّة متواصلة بعضها إلی بعض لا یکون بین صفّین ما لا یتخطّی یکون قدر ذلک مسقط جسد الإنسان»، منتها در «من لا یحضر الفقیه» دارد که « إذا سجد». اینکه می فرماید: «یکون قدر ذلک» آیا کلمه ی «ذلک» بر می گردد به «ما لا یتخطی» یا بر می گردد به «یتخطّی»؟ این را در آینده بحث خواهیم کرد.

یعنی در آینده بحث خواهیم کرد که اشاره است به مای موصوله یا اشاره است به کلمه ی «قدر»؟

«یکون قدر ذلک مسقط جسد الإنسان» در «من لا یحضر الفقیه» دارد که « إذا سجد». فاصله بین مامومین باید به مقدار جسد انسان باشد «إذا سجد» مبدأ و منتهی کجاست؟

اگر بگوییم مبدأ و منتهی عبارت است از جایگاه ماموم دوم و قدم ماموم اول، اگر این باشد، دیگر خیلی جا تنگ می شود، اگر بگوییم فاصله رعایت می شود بین جایگاه پای ماموم دوم با قدم ماموم اول، اندازه ی این باید به مقدار جسد انسان باشد هنگامی که سجده می کند، ظاهرا در حدود نیم متر کمتر است، البته انسان ها فرق می کنند، بعضی طویل القامة است، بعضی قصیر القامة است، می فرماید: فاصله به مقدار جسد انسان باشد « إذا سجد»، ولی مبدأ و منتهی آیا پاهای ماموم دوم و پاهای ماموم اول است؟ اگر این باشد، خیلی صف فشرده می شود. یا میزان چیز دیگر است، یعنی میزان مسجد و جای مهر ماموم دوم با پاهای ماموم اول ا ست، کدام میزان است؟ تحقیقش در آینده خواهد آمد. روی زرارة عن أبی جعفر علیه السلام: «و قال أبوجعفر علیه السلام: ینبغی أن تکون الصفوف تامّة متواصلة بعضها إلی بعض لا یکون بین صفّین ما لا یتخطّی یکون قدر ذلک مسقط جسد الإنسان» تا اینجا از نظر فقه الحدیث مطلب تمام است.

تبیّن ممّا ذکرنا أن قسماً من الفقرات راجع إلی الشرط الثالث أعنی عدم البعد، و القسم الآخر راجع إلی الشرط الأول أعنی عدم الحائل.

اما اختلافی که بین عبارت مرحوم کافی و عبارت «من لا یحضر الفقیه» این است.

إذا علمت ذلک فقد تبیّن دلیل الفرع الأول، أعنی بطلان الجماعة بالحائل بین الإمام و المأموم و ذلک بأمرین:

1: قوله – علی ما فی الکافی – فإن کان بینهم سترة أو جدار الخ» فهو عام یشمل وجود الحائل بین الإمام و المأموم، و بین المأمومین.

2: قوله : و هذه المقاصیر لم یکن فی زمان أحد النّاس فإنّها تمنع رؤیة الإمام مطلقاً أو غیر من کان بحیال الباب.

پس اگر از ما سول کنند دلیل بر اینکه حائل مبطل نماز است، چیست؟

می گوییم در این صحیحه در دوجا این مسئله را بیان کرده ، یکی آنجا که می گوید:« فإن کان بینهم سترة أو جدار»، دومی هم که می گوید: «و هذه المقاصیر»، امام در مقصوره مخفی می شد، حائلی بود بین امام و بین ماموم.

بحث ما در فرع اول تمام شد.

الفرع الثانی

فرع اول این بود که بین امام و ماموم حائل بود، حال بحث ما در این است که بین المأموم و المأموم الآخر، دلیل ما بر این مسئله همان عبارت کافی است که فرمود :«فإن کان بینهم سترة أو جدار الخ». ضمیر «بینهم» هم به امام بر می گردد و هم به ماموم.

بله! عبارت مرحوم کلینی خوب است، ولی در عبارت مرحوم صاحب وسائل این جمله خوب نقل نشده، عبارت کافی این است: «فإن کان بینهم سترة أو جدار الخ» کلمه ی «بینهم» دارد، صاحب وسائل این گونه نقل کرده است: «صلّی قوم و بینهم و بین الإمام سترة» اگر این باشد، این ناظر به فرع اول است، اما خود کافی را که من از آن نقل کردم، یعنی من چند نسخه ی کافی را دیدم حتی نسخه ای که اخیراً در دار الحدیث تحقیق شده که از چهل نسخه تحقیق کرده اند، من آن نسخه را هم دیدم.

پس برای هردو دلیل پیدا کردیم، هم بین امام و ماموم، یعنی مقصوره، بین ماموم و ماموم دیگر، همین جمله است که می فرماید: «فإن کان بینهم سترة أو جدار الخ».ضمیر «بینهم» به همه بر می گردد، یعنی هم به امام و ماموم و هم به ماموم و ماموم دیگر.

بله! در کتاب وسائل الشیعه عبارت جور دیگر است و آن این است:«صلّی قوم و بینهم و بین الإمام سترة» و من این جمله را در کتب ثلاثه ندیدم که فقط مخصوص کرده بین ماموم و امام، و حال آنکه کافی و نسخه های دیگر هم همه می گویند: «بینهم» است، یک روایت معارض داریم ، معارض صحیحه ی حسن بن جهم است،قال: «سألت الرضا علیه السلام عن الرّجل یصلّی بالقوم فی مکان ضیق و یکون بینهم و بینه ستر أیجوز أن یصلّی بهم؟ قال: نعم»، این معارض با صحیحه، چون صحیحه گفت: مقصوره نمی شود،« فإن کان بینهم ستر» گفت نمی شود، ولی این روایت می گوید اگر ستری باشد، اشکال ندارد. مرحوم فیض کاشانی در کتاب وافی انصافاً محقق حدیث است، ایشان نسخه ها را گشته و دیده نسخه ها ستره است، ولی بعضی از نسخه ها کلمه ی «شبر» دارد، و مناسب هم کلمه ی «شبر» است نه لفظ «ستر». چرا؟ چون سوال می کند از جایی که مکان ضیق است، وقتی مکان ضیق است، چه مناسبت دارد ستر؟ آنکه مناسبت دارد کلمه ی «شبر» است، معلوم می شود که بین سجده گاه امام و بین پای امام یک وجب فاصله است، می گوید اشکال ندارد چون لازم نیست که یک وجب باشد، ممکن است اکثر باشد ، می گوید: یابن رسول الله! جا تنگ است، فاصله ی من با سجده گاه ماموم یک وجب است، حضرت می فرماید: اشکال ندارد. ولذا باید نسخه های صحیح را گیر آورد و این روایات را معنا کرد

و ربّما تعارض الصحیحة بموثقة الحسن بن جهم قال:« سألت الرّضا علیه السلام عن الرجل یصلّی بالقوم فی مکان ضیق و یکون بینهم و بینه ستر أیجوز أن یصلّی بهم؟ قال: نعم»

این چه مناست دارد، وسائل می گوید این «ستر» نازک بوده و حمل بر آن می کند یا حمل بر تقیه می کند، در تهذیب هم «ستر» است، اما در وافی به جای «ستر» کلمه ی «شبر» آمده است، معلوم می شود که نسخه «شبر» است و اصلاً مسئله مربوط به حائل نیست، بلکه مربوط به مقدار فاصله بین مهر ماموم با پاهای ماموم قبلی است.

و اضاف الفیض فی بعض النسخ «ستر» و یشبه أن یکون مصحّفاً» الوافی:8/1192.

ستر مصحّف است، صحیحش همان کلمه ی «شبر» است.

الفرع الثالث

ما تا کنون دو فرع را بررسی کردیم، فرع اول در باره ی حائل بین امام و ماموم بود، فرع دوم هم راجع به حائل بین مامومین بود، فرع سوم این است که آیا حائل باید مطلقا حائل باشد، یعنی از اول نماز تا آخر نماز، یا اینکه در دو رکعت اول حائل است، در دو رکعت دوم حائل نیست، آیا همه ی حالات باشد یا برخی هم کافی است، و احیاناً ممکن است در حال قیام حائل نباشد اما در حال رکوع حائل باشد؟ می گوییم فرق نمی کند، «عنوان» عنوان حائل است، اگر دقت کنید، عنوان، عنوان حائل نیست، بلکه عنوان،عنوان ستر است، حدیث کلمه ی «ستر» دارد، فقهای ما کلمه ی حائل گفته اند، هردو صدق می کند، در رکعت اول، یا رکعت دوم ، در حال قیام یا در حال رکوع، فرق نمی کند، همه ی اینها مایه ی بطلان است.

الفرع الثالث: حکم الحائل إذا کان مانعاً فی بعض أحوال الصلاة دون الأخری، ربما یکون الحائل مستمراً من ابتداء الصلاة إلی آنتهائها، و أخری یکون حائلاً فی الرکعة الأولی أو الثانیة دون الرکعات الأخری، وأیضاً قد یکون حائلاً عند الرکوع و السجود و لا یکون حائلاً عند القیام، و المصنّف أفتی ببطلان الجماعة فی کلتا الصورتین.

أمّا الحالة الأولی: فواضحة لأنّ مقتضی الإطلاق أنّ الستر بما هی هی تبطل الصلاة و لا یشترط استمرارها.

و أمّا الحالة الثانیة: ففیه التفصیل بین کونه شبراً أو شبرین بحیث لا یصلح للمانعیة فی حالة القیام و الرکوع، الخ.

و ربما یفصل بین الحائل الذی یتخطّی – انسان می تواند با یک قدم بپرد – و بین ما لا یتخطّی – اگر سی سانت باشد، انسان با قدمش می تواند بپرد، اما اگر پنجاه سانت باشد، انسان نمی تواند آن را با یک قدم طی کند- بین «ما یتخطّی» و بین «ما لا یتخطّی» فرق می گذارند، حائل اگر یتخطّی باشد، اشکال ندارد، اما اگر از قبیل «ما لا یتخطی» باشد، اشکال دارد، این را از کجا می گویند؟ از حدیث- قائلاً: بأنّ الروایة وردت فی الفقیه هکذا. یصلّون بصلاة إمام و بینهم و بین الصفّ الّذی یتقدّمهم ما لا یتخطّی فلیس تلک لهم بصلاة و إن کان ستراً أو جداراً – به چه دلیل؟- حیث إنّ الضمیر فی «کان» عائد إلی الموصول فلا جرم أن یکون مفادها اختصاص الساتر الممنوع بالمقدار الّذی لا یتخطّی.

پس این جمله را به بعد و دوری نمی زنند بلکه می زنند به حائل، و حائل هم خودش بر دو قسم است. حائلی داریم که «یتخطّی»، اما یک حائلی هم داریم که لا یتخطّی، می گویند «من لا یحضر الفقیه» به جای «فاء» حرف «واو» دارد و ظاهراً شاهد این مسئله است.

اما از نظر ما اگر حرف «واو» باشد، ممکن است که ضمیر «کان» بر گردد به «ما لا یتخطّی» فإن کان ما لا یتخطّی ستراً، اما در نسخه ی کافی «فاء» است نه واو، فلذا نمی تواند بر گردد به «ما لا یتخطّی» خودش نتیجه گیری مستقل است، اگر حرف «واو » باشد، دنباله ی همان «ما لا یتخطّی» است و حرف طرف درست است اما اگر به جای «واو » حرف «فاء » باشد. معلوم می شود که ارتباطی به ماسبق ندارد، بلکه مستقلاً می خواهد نتیجه گیری کند.

خلاصه اگر «واو» باشد، ممکن است بگوییم اسم «کان» «ما لا یتخطّی » است، اما اگر «فاء» باشد چنانچه کافی «فاء» دارد، این جمله ی مستقل است و ربطی به ماقبل ندارد.