مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پدیدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره 978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1 978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2 978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3 978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4 978-622-6962-70-4 ؛ ج.5 978-622-696272-8 : ؛ ج. 6 978-622-696274-2 : ؛ ج. 7 978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10 978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11 978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13 978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14 978-622-6962-90-2: ؛ ج.15 978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17 978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18 978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19 978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء التراث العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب الامامة. ج.52. تاریخ الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب السوم. ج.103.فهرست المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 44: تاریخ امام حسن و امام حسین علیهما السلام

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین علیهم السلام / ادامه کتاب تاریخ امام حسن و امام حسین علیهما السلام

تتمة أبواب ما یختص بالإمام الزکی سید شباب أهل الجنة الحسن بن علی صلوات الله علیهما / بخش تکمیلیِ ابواب مربوط به امام طاهر، سرور جوانان بهشت، امام حسن بن علی (درود خدا بر آن دو)

باب 18 العلة التی من أجلها صالح الحسن بن علی صلوات الله علیه معاویة بن أبی سفیان و داهنه و لم یجاهده و فیه رسالة محمد بن بحر الشیبانی رحمه الله

الأخبار

«1»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ سَدِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام وَ مَعِی ابْنِی یَا سَدِیرُ اذْکُرْ لَنَا أَمْرَکَ الَّذِی أَنْتَ عَلَیْهِ فَإِنْ کَانَ فِیهِ إِغْرَاقٌ کَفَفْنَاکَ عَنْهُ وَ إِنْ کَانَ مُقَصِّراً أَرْشَدْنَاکَ قَالَ فَذَهَبْتُ أَنْ أَتَکَلَّمَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أَمْسِکْ حَتَّی أَکْفِیَکَ إِنَّ الْعِلْمَ الَّذِی وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله عِنْدَ عَلِیٍّ علیه السلام مَنْ عَرَفَهُ کَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ جَحَدَهُ کَانَ کَافِراً ثُمَّ کَانَ مِنْ بَعْدِهِ الْحَسَنُ علیه السلام قُلْتُ کَیْفَ یَکُونُ بِتِلْکَ الْمَنْزِلَةِ وَ قَدْ کَانَ مِنْهُ مَا کَانَ دَفَعَهَا إِلَی مُعَاوِیَةَ فَقَالَ اسْکُتْ فَإِنَّهُ أَعْلَمُ بِمَا صَنَعَ لَوْ لَا مَا صَنَعَ لَکَانَ أَمْرٌ عَظِیمٌ ⁽¹⁾.

«2»

ع، [علل الشرائع] حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ دَاوُدَ الدَّقَّاقِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ اللَّیْثِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی بُکَیْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَلَاءِ الْخَفَّافُ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ عَقِیصَا قَالَ: قُلْتُ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَ دَاهَنْتَ مُعَاوِیَةَ وَ صَالَحْتَهُ وَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَ

باب هجدهم : فلسفه صلح امام حسن علیه السّلام با معاویة بن ابوسفیان نامه محمد بن بحر شیبانی رحمه الله نیز در آن موجود است.

روایات

روایت 1

علل الشرائع: از سدیر روایت شده است که روزی امام محمّد باقر علیه السّلام در حالی که پسرم همراه من بود به من فرمود: عقیده ات را برای ما شرح بده، تا اگر افراطی در آن است مانع آن شویم و اگر نقصی دارد تو را راهنمایی کنیم. هنگامی که خواستم سخن بگویم آن حضرت فرمود: دست نگه دار تا برایت بگویم، هر کس به علم و دانشی که پیامبر خدا نزد حضرت علی ابن ابی طالب علیه السّلام نهاده ایمان داشته باشد باشد، مؤمن است و کسی که آن را انکار کند کافر خواهد بود.

پس از علی علیه السّلام، امام حسن علیه السّلام نیز دارای همین مقام است. گفتم: چگونه امام حسن علیه السّلام نیز همین مقام و منزلت را داراست در حالی که مقام خلافت را به معاویه واگذار نمود؟ فرمود: خاموش باش. چرا که امام حسن علیه السّلام به آنچه انجام داد آگاه بود، اگر این کار را انجام نمی داد مصیبت بسیار بزرگی رخ می داد⁽²⁾.

روایت 2

علل الشرایع: از ابو سعید نقل شده است که به امام حسن علیه السّلام گفتم: چرا با معاویه صلح کردی، در حالی که یقین داشتی حق با توست نه او، و می دانستی که

الْحَقَّ لَکَ دُونَهُ وَ أَنَّ مُعَاوِیَةَ ضَالٌّ بَاغٍ.

فَقَالَ یَا بَا سَعِیدٍ أَ لَسْتُ حُجَّةَ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ عَلَی خَلْقِهِ وَ إِمَاماً عَلَیْهِمْ بَعْدَ أَبِی علیه السلام قُلْتُ بَلَی قَالَ أَ لَسْتُ الَّذِی قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله لِی وَ لِأَخِی- الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ إِمَامَانِ قَامَا أَوْ قَعَدَا قُلْتُ بَلَی قَالَ فَأَنَا إِذَنْ إِمَامٌ لَوْ قُمْتُ وَ أَنَا إِمَامٌ إِذَا قَعَدْتُ یَا بَا سَعِیدٍ عِلَّةُ مُصَالَحَتِی لِمُعَاوِیَةَ عِلَّةُ مُصَالَحَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِبَنِی ضَمْرَةَ وَ بَنِی أَشْجَعَ وَ لِأَهْلِ مَکَّةَ حِینَ انْصَرَفَ مِنَ الْحُدَیْبِیَةِ أُولَئِکَ کُفَّارٌ بِالتَّنْزِیلِ وَ مُعَاوِیَةُ وَ أَصْحَابُهُ کُفَّارٌ بِالتَّأْوِیلِ یَا بَا سَعِیدٍ إِذَا کُنْتُ إِمَاماً مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ لَمْ یجب [یَجُزْ] أَنْ یُسَفَّهَ رَأْیِی فِیمَا أَتَیْتُهُ مِنْ مُهَادَنَةٍ أَوْ مُحَارَبَةٍ وَ إِنْ کَانَ وَجْهُ الْحِکْمَةِ فِیمَا أَتَیْتُهُ مُلْتَبِساً .

أَ لَا تَرَی الْخَضِرَ علیه السلام لَمَّا خَرَقَ السَّفِینَةَ وَ قَتَلَ الْغُلَامَ وَ أَقَامَ الْجِدَارَ سَخِطَ مُوسَی علیه السلام فِعْلَهُ- لِاشْتِبَاهِ وَجْهِ الْحِکْمَةِ عَلَیْهِ حَتَّی أَخْبَرَهُ فَرَضِیَ هَکَذَا أَنَا سَخِطْتُمْ عَلَیَّ بِجَهْلِکُمْ بِوَجْهِ الْحِکْمَةِ فِیهِ وَ لَوْ لَا مَا أَتَیْتُ لَمَا تُرِکَ مِنْ شِیعَتِنَا عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ أَحَدٌ إِلَّا قُتِلَ.

قال الصدوق رحمه الله قد ذکر محمد بن بحر الشیبانی رضی الله عنه ⁽¹⁾فی کتابه المعروف بکتاب الفروق بین الأباطیل و الحقوق فی معنی موادعة الحسن بن علی بن أبی طالب لمعاویة فذکر سؤال سائل عن تفسیر حدیث یوسف بن مازن الراسبی ⁽²⁾فی هذا المعنی و الجواب عنه و هو الذی رواه أبو بکر محمد بن الحسن بن إسحاق بن خزیمة النیسابوری قال حدثنا أبو طالب زید بن أحزم قال حدثنا أبو داود قال حدثنا القاسم بن الفضل قال حدثنا یوسف بن مازن الراسبی قال: بایع الحسن بن علی صلوات الله علیه معاویة علی أن لا یسمیه أمیر المؤمنین و لا یقیم عنده شهادة و علی أن لا یتعقب علی شیعة علی علیه السلام شیئا و علی أن یفرق فی أولاد

معاویه گمراه و ظالم است؟

در جوابم فرمود: ای ابو سعید! آیا من پس از پدرم حجت خدا بر مردم و امام آن ها نیستم!؟ گفتم بله. فرمود: آیا من همان کسی نیستم که پیامبر خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم در باره من و برادرم امام حسین فرموده: الحسن و الحسین امامان قاما او قعدا؟ حسن و حسین امام هستند: چه قیام کنند و چه سکوت نمایند. گفتم: بله، فرمود: بنابراین من چه قیام کنم و چه سکوت نمایم امام هستم. ای ابو سعید! من به همان علت با معاویه صلح کردم که که پیامبر خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم زمانی که از حدیبیه بازگشت، با بنی ضمره و بنی اشجع و اهل مکه صلح نمود. با این تفاوت که آنان به قرآن کافر شدند و معاویه و یارانش به تأویل قرآن کافر گشتند، ای ابو سعید! اگر من امام و پیشوایی از جانب خداوند سبحان باشم، بنابراین نباید نحوه عملکرد من را در مورد آنچه انجام دادم، چه صلح و چه جنگ، سفیهانه دانست، حتی اگر حکمت آنچه انجام می دهم نا معلوم باشد.

آیا نشنیده ای هنگامی که حضرت خضر علیه السّلام کشتی را سوراخ کرد و آن کودک را کشت و آن دیوار را تعمیر نمود، حضرت موسی چون فلسفه کارهای وی را نمی دانست به او اعتراض کرد، شما نیز به خاطر جهلی که به حکمت کار من داشتید به من اعتراض کردید؛ اگر من با معاویه مصالحه نمی کردم احدی از شیعیان ما بر روی زمین باقی نمی ماند و همگی کشته می شدند.

شیخ صدوق گفته است: محمد بن بحر شیبانی در کتاب معروف خود، الفروق بین الأباطیل و الحقوق، که در مورد معنای صلح امام حسن علیه السلام با معاویه است، سؤال شخصی را در زمینه تفسیر حدیث یوسف بن مازن راسبی در مورد این موضوع و پاسخ آن را ذکر می کند:

به روایت یوسف بن مازن راسبی، امام حسن علیه السلام از معاویه بیعت گرفت که خود را امیرالمؤمنین ننامد، کسی نزد او شهادت ندهد، و به هیچ وجه شیعه علی علیه السلام را تحت پیگرد قرار ندهد،

من قتل مع أبیه یوم الجمل و أولاد من قتل مع أبیه بصفین ألف ألف درهم و أن یجعل ذلک من خراج دارابجرد⁽¹⁾.

قال و ما ألطف حیلة الحسن صلوات الله علیه فی إسقاطه إیاه عن إمرة المؤمنین قال یوسف فسمعت القاسم بن محیمة یقول ما وفی معاویة للحسن بن علی صلوات الله علیه بشی ء عاهده علیه و إنی قرأت کتاب الحسن علیه السلام إلی معاویة یعدد علیه ذنوبه إلیه و إلی شیعة علی علیه السلام فبدأ بذکر عبد الله بن یحیی الحضرمی و من قتلهم معه.

فنقول رحمک الله إن ما قال یوسف بن مازن من أمر الحسن علیه السلام و معاویة عند أهل التمیز و التحصیل تسمی المهادنة و المعاهدة أ لا تری کیف یقول ما وفی معاویة للحسن بن علی بشی ء عاهده علیه و هادنه و لم یقل بشی ء بایعه علیه و المبایعة علی ما یدعیه المدعون علی الشرائط التی ذکرناها ثم لم یف بها لم یلزم الحسن علیه السلام.

و أشد ما هاهنا من الحجة علی الخصوم معاهدته إیاه علی أن لا یسمیه أمیر المؤمنین و الحسن علیه السلام عند نفسه لا محالة مؤمن فعاهده علی أن لا یکون علیه أمیرا إذ الأمیر هو الذی یأمر فیؤتمر له.

فاحتال الحسن صلوات الله علیه لإسقاط الایتمار لمعاویة إذا أمره أمرا علی نفسه و الأمیر هو الذی أمره مأمور⁽²⁾من فوقه فدل علی أن الله عز و جل لم یؤمره علیه و لا رسوله صلی الله علیه و آله أمره علیه فَقَدْ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: لَا یَلِیَنَّ مُفَاءٌ عَلَی مُفِی ءٍ⁽³⁾

لکن المراد بالمفاء فی هذا الحدیث: الذی صار طلیقا بالمن علیه، صغیرا کان أو کبیرا، فحیث کان المسلمون حاکمین علی نفسه بالقتل أو الاسترقاق و لم یفعلوا ذلک، بل تکرموا و منوا علیه بالإطلاق، ثبت لهم ولایة ذلک کما فی ولاء العتق، فلم یکن له أن یأمر و لا أن ینهی و لا أن یتأمر علی المسلمین قضاء لحقوق تلک الولایة.

و وجه ذلک أن المسلمین هم الذین أعطوه و وهبوا له آثار الحیاة و الحریة، بحیث صار یأمر و ینهی لنفسه، یذهب و یجی ء حیث یشاء، فلو صار یأمر و ینهی المسلمین، و یتأمر علیهم، انتقض علیه ذلک و کان کعبد یتحکم علی مولاه.

هذا مرمی قوله صلّی اللّه علیه و آله:« لا یلین مفاء علی مفی ء» أی لا یکون الطلیق أمیرا علی المسلمین أبدا، و لو تأمر علیهم لکان غاصبا لحق الامارة، ظالما لهم بحکم الشرع و العقل و الاعتبار، فحیث کان معاویة طلیقا لم یکن له أن یتأمر علی المسلمین.

و اینکه با هزار هزار درهم بین فرزندان کسی که همراه علی علیه السلام در جنگ جمل کشته شده و نیز فرزندان کسی که همراه ایشان در جنگ صفین کشته شده است، با دیگران تفاوت قائل شود.

گفته شد: چه زیرکانه بود نیرنگ امام حسن علیه السلام که حکم عایشه را از خود ساقط نمود. یوسف گفت از قاسم بن محیمه شنیدم که معاویه به هیچ یک از مفاد بیعت خود با حسن علیه السلام عمل نکرد. من نامه امام حسن علیه السلام به معاویه را خواندم. امام در این نامه گناهانی را که معاویه نسبت به وی و شیعه علی علیه السلام مرتکب شده است می شمارد و با ذکر نام عبد الله بن یحیی خضرمی و کسانی که همراه وی کشته شدند آغاز می کند.

می گویی: آنچه یوسف بن مازن در مورد حسن علیه السلام و معاویه گفته است، نزد اهل تشخیص و تحصیل، معاهده و سازش نامیده می شود. آیا ندیدی که می گوید: معاویه به هیچ یک از مفاد عهدنامه خود با امام حسن علیه السلام عمل نکرد. بیعت با توجه به آنچه مدعیان می گویند بر اساس شرایطی است که آن را ذکر کردیم و معاویه به آن شرط ها وفا نکرده و به بیعتش به امام حسن علیه السلام پایبند نماد.

محکم ترین حجتی که می توان در مقابل دشمنان ذکر کرد این است که امام حسن علیه السلام از معاویه بیعت گرفت که خود را امیرالمؤمنین ننامد و امام حسن علیه السلام بی شک مؤمن است. در واقع از او بیعت گرفت که حاکم بر امام نباشد، چراکه امیر کسی است که حکم می کند و دیگران امتثال امر می کنند.

امام حسن علیه السلام برای آن که تحت امر معاویه نباشد، زیرکی به خرج داد و آن زمانی بود که به معاویه دستور داد؛ زیرا امیر کسی است که به مأمور دستور می دهد و این امر بر این موضوع دلالت می کند که نه خداوند عزّوجلّ و نه رسولش، معاویه را بر امام حسن علیه السلام حاکم نکردند. پیامبر صلی الله علیه و علی آله و سلم فرمود: «آزاد شده بر آزاد کننده حکومت نمی کند»⁽⁴⁾

اما مقصود از مفاء در این حدیث؛ کسی است که بر او منت نهادند و آزاد شده است، چه آن فرد کوچک باشد چه بزرگ. پس از آن جا که مسلمانان مجاز به قتل یا به بردگی گرفتن وی بودند و این کار را نکردند، بلکه با آزاد کردن وی، او را بزرگ داشته و بر وی منت نهادند، بنابراین همچون برده آزاد شده بر وی ولایت دارند. در نتیجه او برای به جا آوردن حقوق آن ولایت نمی تواند به مسلمانان امر و نهی کند و یا بر آنان مسلط شود.

این ولایت بدان دلیل است که مسلمانان همان کسانی هستند که به او حق زندگی و آزادی بخشیدند، به طوری که امر و نهی می کند و به هر جا که بخواهد رفت و آمد دارد. بنابراین اگر این شخص به مسلمانان امر و نهی کند و بر آن ها حاکم شود، آن امر را نقض کرده و همچون برده ایست که بر مولای خویش حکومت می کند.

این امر همان مقصود پیامبر است: «آزاد شده بر آزاد کننده حکومت نمی کند» ، یعنی کسی که آزاد شده ، هرگز حاکم و امیر مسلمانان نمی شود و اگر بر آن ها حاکم شود، حق حکومت را غصب کرده است و بر اساس شرع ، عقل و عرف به آن ها ظلم کرده است. از آن جا که معاویه خود آزاد شده است، لیاقت و شایستگی حکومت بر مسلمانان را ندارد.

یرید أن من حکمه ⁽¹⁾حکم هوازن الذین صاروا فیئا للمهاجرین و الأنصار فهؤلاء طلقاء المهاجرین و الأنصار بحکم إسعافهم النبی فیئهم لموضع رضاعه ⁽²⁾

فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بعد کلام: أما ما کان لی و لبنی عبد المطلب فهو لکم فقال المهاجرون: و ما کان لنا فهو لرسول اللّه، و قالت الأنصار: و ما کان لنا فهو لرسول اللّه. راجع سیرة ابن هشام ج 2 ص 488.

حکمی که در مورد «فیء» (غنیمت) ذکر شد در رابطه با هوازن است، همان کسانی که توسط مهاجرین و انصار اسیر شدند. بنابراین هوازن آزادشدگان مهاجرین و انصار هستند، چرا که مهاجرین و انصار برای یاری پیامبر صلی الله علیه و علی آله و سلم، غنیمت خود را به او بخشیدند.

و حکم قریش و أهل مکة حکم هوازن ⁽¹⁾.

فمن أمره ⁽²⁾رسول الله صلی الله علیه و آله علیهم فهو التأمیر من الله جل جلاله و رسوله صلی الله علیه و آله.

أو من الناس کما قالوا فی غیر معاویة إن الأمة اجتمعت فأمرت فلانا و فلانا و فلانا علی أنفسهم فهو أیضا تأمیر غیر أنه من الناس لا من الله و لا من رسوله و هو إن لم یکن تأمیرا من الله و من رسوله و لا تأمیرا من المؤمنین فیکون أمیرهم بتأمیرهم فهو تأمیر منه بنفسه.

و الحسن صلوات الله علیه مؤمن من المؤمنین فلم یؤمر معاویة علی نفسه بشرطه علیه ألا یسمیه أمیر المؤمنین فلم یلزمه ذلک الایتمار له فی شی ء أمره به و فرغ صلوات الله علیه إذ خلص بنفسه من الإیجاب علیها الایتمار له عن أن یتخذ علی المؤمنین الذین هم علی الحقیقة مؤمنون و هم الذین کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ .

و لأن هذه الطبقة لم یعتقدوا إمارته و وجوب طاعته علی أنفسهم و لأن الحسن علیه السلام أمیر البررة و قاتل الفجرة کَمَا قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ علیه السلام عَلِیٌ

حکم قریش و اهل مکه نیز همان حکم هوازن است⁽³⁾.

پس هر که را رسول خدا صلی الله علیه و علی آله و سلم بر آن ها حاکم کند⁽⁴⁾،

این حکم از جانب خداوند جلیل و رسول اوست .

یا از بین مردم، همچنان که در مورد غیر معاویه گفتند، گروهی جمع شدند و فلانی و فلانی و فلانی را بر خودشان حاکم کردند. این نیز نوعی حکومت است، با این تفاوت که حکم از جانب مردم است، نه از جانب خداوند و رسولش. اگر حکومت نه از جانب خداوند و رسولش باشد و نه از جانب مؤمنان، پس می تواند کسی با حکم آن ها، حاکم آن ها باشد؛ در نتیجه، این حکومت کسی از میان خودشان بر آن هاست.

امام حسن علیه السلام مؤمنی از مؤمنان است، به همین سبب با گذاشتن این شرط که او خود را امیرالمؤمنین ننامد، معاویه را حاکم بر خویش نساخت. بنابراین بر امام علیه السلام واجب نبود که در هیچ امری از معاویه اطاعت کند. امام با گذاشتن این شرط، کار خویش را به اتمام رساند، زیرا خود و مؤمنانی را که حقیقتا مؤمن بودند و ایمان در قلب آن ها رسوخ کرده بود، از اینکه تحت امر معاویه قرار گیرند خلاص کرد. زیرا این گروه معاویه را امیر خود ندانسته و اطاعت وی را بر خود واجب نمی دانند، و نیز به این دلیل که امام حسن علیه السلام امیر نیکوکاران و قاتل بدکاران است. همچنان که پیامبر صلی الله علیه و علی آله و سلم به علی علیه السلام فرمود:

أَمِیرُ الْبَرَرَةِ وَ قَاتِلُ الْفَجَرَةِ فأوجب علیه السلام أنه لیس لبرّ من الأبرار أن یتأمر علیه و إن التأمیر علی أمیر الأبرار لیس ببرّ هکذا یقتضی مراد رسول الله صلی الله علیه و آله و لو لم یشترط الحسن بن علی علیهما السلام علی معاویة هذه الشروط و سماه أمیر المؤمنین. و قد قال النبی صلی الله علیه و آله: قریش أئمة الناس أبرارها لأبرارها و فجارها لفجارها.

و کل من اعتقد من قریش أن معاویة إمامه بحقیقة الإمامة من الله عز و جل و اعتقد الایتمار له وجوبا علیه فقد اعتقد وجوب اتخاذ مال الله دولا و عباده خولا و دینه دخلا⁽¹⁾و ترک أمر الله إیاه إن کان مؤمنا فقد أمر الله عز و جل المؤمنین بالتعاون علی البر و التقوی فقال وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ ⁽²⁾.

فإن کان اتخاذ مال الله دولا و عباده خولا و دین الله دخلا من البر و التقوی جاز علی تأویلک من اتخذه إماما و أمره علی نفسه کما ترون التأمیر علی العباد.

و من اعتمد أن قهر مال الله علی ما یقهر علیه و دین الله علی ما یسأم و أهل دین الله علی ما یسأمون هو بقهر من اتخذهم خولا و إن الله من قبله مدیل فی تخلیص المال من الدول و الدین من الدخل و العباد من الخول علم و سلم و آمن و اتقی إن البر مقهور فی ید الفاجر و الأبرار مقهورون فی أیدی الفجار بتعاونهم مع الفاجر علی الإثم و العدوان المزجور عنه المأمور بضده و خلافه و منافیه.

و قد سئل الثوری السفیان عن العدوان ما هو فقال هو أن ینقل صدقة بانقیا إلی الحیرة فتفرق فی أهل السهام بالحیرة و ببانقیا أهل السهام

امیر نیکوکاران و قاتل بدکاران. با این سخن، پیامبر واجب نمود که شایسته نیست کسی بر نیکوکاران حاکم شود و حکومت بر امیر نیکوکاران نیز نیکو نیست. این حکم اقتضای سخن پیامبر است، حتی اگر حسن علیه السلام این شروط را برای معاویه قائل نمی شد و او را امیرالمؤمنین می نامید. پیامبر صلی الله علیه و علی آله و سلم فرمود: قریش سرور مردم هستند، نیکان آن ها برای نیکانشان و بدکاران آن ها برای بدکارانشان.

هر یک از قریش که معاویه را پیشوای خویش بداند، به معنای امامت حقیقی که از جانب خداوند عزّوجلّ است، و اعتقاد داشته باشد که اطاعت معاویه بر وی واجب است، در واقع به وجوب غلبه یافتن بر اموال خداوند و به بردگی گرفتن بندگان او و ایجاد فساد در دین خدا، اعتقاد پیدا کرده است،⁽³⁾و امر خداوند را به او واگذار کرده است. اگر آن فرد مؤمن باشد که خداوند عزوجل مؤمنین را به همکاری در نیکی و تقوا امر کرده و فرموده است: «در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید و در گناه و تجاوز با یکدیگر تعامل نکنید»⁽⁴⁾.

اگر چیره شدن بر اموال خداوند، و به بردگی گماشتن بندگان او، و ایجاد فساد در دین خدا، نیکی و تقوا به حساب بیاید، پس می توانی معاویه را امام خویش بدانی و تحت امر او قرار گیری و همان طور که می دانی، امتثال امر، وظیفه بندگان است.

یک انقلابی از سفیان پرسید «عدوان» چیست؟ جواب داد: عدوان (تجاوز) آن است که صدقه بانقیاء به حیره منتقل شود و در حیره بین کسانی که سهم دارند تقسیم گردد، در حالی که در بانقیاء نیز کسانی بودند که در آن سهم داشتند.

و أنا أقسم بالله قسما بارا أن حراسة سفیان و معاویة بن مرة و مالک بن معول و خیثمة بن عبد الرحمن خشبة⁽¹⁾زید بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهم السلام بکناس الکوفة بأمر هشام بن عبد الملک من العدوان الذی زجر الله عز و جل عنه و إن حراسه من سمیتهم بخشبة زید رضوان الله علیه الداعیة بنقل صدقة بانقیا إلی الحیرة.

فإن عذر عاذر عمن سمیتهم بالعجز عن نصر البر الذی هو الإمام من قبل الله عز و جل الذی فرض طاعته علی العباد علی الفاجر الذی تأمر بإعانة الفجرة إیاه قلنا لعمری إن العاجز معذور فیما عجز عنه و لکن لیس الجاهل بمعذور فی ترک الطلب فیما فرض الله عز و جل علیه و إیجابه علی نفسه فرض طاعته و طاعة رسوله صلی الله علیه و آله و طاعة أولی الأمر و بأنه لا یجوز أن یکون سریرة ولاة الأمر بخلاف علانیتهم کما لم یجز أن یکون سریرة النبی صلی الله علیه و آله الذی هم أصل ولاة الأمر و هم فرعه بخلاف علانیته.

و إن الله عز و جل العالم بالسرائر و الضمائر و المطلع علی ما فی صدور العباد لم یکل علم ما لم یعلمه العباد إلی العباد جل و عز عن تکلیف العباد ما لیس فی وسعهم و طوقهم إذ ذاک ظلم من المکلف و عبث منه و إنه لا یجوز أن یجعل جل و تقدس اختیار من یستوی سریرته بعلانیته و من لا یجوز ارتکاب الکبائر الموبقة و الغضب و الظلم منه إلی من لا یعلم السرائر و الضمائر فلا یسع أحدا جهل هذه الأشیاء.

و إن وسع العاجز بعجزه ترک ما یعجز عنه فإنه لا یسعه الجهل بالإمام البر الذی هو إمام الأبرار و العاجز بعجزه معذور و الجاهل غیر معذور فلا یجوز أن لا یکون للأبرار إمام و إن کان مقهورا فی قهر الفاجر و الفجار فمتی

من صادقانه قسم می خورم که عمل سفیان و معاویة بن مرّة و مالک بن معول و خیثمة بن عبد الرحمن⁽²⁾، همان کسانی که به فرمان هشام بن عبد الملک از صلیب (چوبه دار) زید فرزند امام سجاد علیه السلام، نگهبانی کردند، جزو همان تجاوز و عدوانی است که خداوند عزّوجلّ از آن نهی کرد و نگهبانان صلیب زید رضوان الله علیه، کسانی بودند که سبب انتقال صدقه بانقیاء به حیره شدند.

حال اگر یکی از این افراد عذر بیاورد که نتوانسته شخص نیکوکاری را که از جانب خداوند پیشوا بوده و اطاعت او بر بندگان واجب بوده یاری رساند، گناهش بر گردن ظالمی است که به یاری بدکاران دستور داده است. گفتیم: قسم می خورم، عذر کسی که نتوانسته به وظیفه عمل کند پذیرفته است، اما نادان در ترک وظیفه ای که خداوند عزّوجلّ براو واجب کرده و آن، اطاعت خدا، رسولش و اولی الامر است، عذری ندارد. و جایز نیست که باطن صاحبان امر بر خلاف آوازه آن ها باشد، همان طور که جایز نیست باطن پیامبر صلی الله علیه و علی آله و سلم بر خلاف آوازه او باشد، پیامبری که اصل همه صاحبان امر است و آن ها فرع بر او هستند.

خداوند عزّوجل عالم به اسرار و باطن انسان هاست و به آنچه در قلب بندگان است آگاه است. او علم آنچه به بندگان نیاموخته را به آن ها واگذار نمی کند، و شأن او اجل از آن است که بندگان را به کاری که از عهده و توان آن ها خارج است، مکلف کند. چرا که این کار ظلمی از جانب تکلیف کننده و کاری عبث است. خداوند بزرگ و جلیل، اختیار کسی را که ظاهر و باطنش یکی است و ارتکاب گناهان بزرگ و ظلم و غضب از سوی خویش را جایز نمی داند، به کسی که از اسرار و باطن اشخاص بی خبر است واگذار نمی کند، و ممکن نیست کسی این موضوع را نداند.

حتی اگر کسی به خاطر ناتوانی، انجام وظیفه اش را ترک کند، مجاز نیست امامی را که پیشوای نیکان است نشناسد. عذر ناتوان پذیرفته است اما عذر جاهل پذیرفته نیست.

لم یکن للبر إمام بر قاهر أو مقهور فمات میتة جاهلیة إذا مات و لیس یعرف إمامه.

فإن قیل فما تأویل عهد الحسن علیه السلام و شرطه علی معاویة بأن لا یقیم عنده شهادة لإیجاب الله علیه عز و جل إقامة الشهادة بما علمه قبل شرطه علی معاویة بأن لا یقیم عنده شهادة قیل إن لإقامة الشهادة من الشاهد شرائط و هی حدودها التی لا یجوز تعدیها لأن من تعدی حدود الله عز و جل فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ و أوکد شرائطها إقامتها عند قاض فصل و حکم عدل ثم الثقة من الشاهد أن یقیمها عند من یجر⁽¹⁾بشهادته حقا و یمیت بها أثره و یزیل بها ظلما فإذا لم یکن من یشهد عنده سقط عنه فرض إقامة الشهادة.

و لم یکن معاویة عند الحسن علیه السلام أمیرا أقامه الله عز و جل و رسوله صلی الله علیه و آله أو حاکما من ولاة الحکم فلو کان حاکما من قبل الله و قبل رسوله ثم علم الحسن علیه السلام أن الحکم هو الأمیر و الأمیر هو الحکم و قد شرط علیه الحسن أن لا یؤمر حین شرط ألا یسمیه أمیر المؤمنین فکیف یقیم الشهادة عند من أزال عنه الإمرة بشرط أن لا یسمیه أمیر المؤمنین و إذا زال ذلک عنه بالشرط أزال عنه الحکم لأن الأمیر هو الحاکم و هو المقیم للحاکم و من لیس له تأمیر و لا تحاکم فحکمه هذر و لا تقام الشهادة عند من حکمه هذر.

فإن قال فما تأویل عهد الحسن علیه السلام علی معاویة و شرطه علیه أن لا یتعقب علی شیعة علی علیه السلام شیئا قیل إن الحسن علیه السلام علم أن القوم جوزوا لأنفسهم التأویل و سوغوا فی تأویلهم إراقة ما أرادوا إراقته من الدماء و إن کان الله عز و جل حقنه و حقن ما أرادوا حقنه و إن کان الله عز و جل أراقه فی حکمه فأراد الحسن علیه السلام أن یبین أن تأویل معاویة علی شیعة علی علیه السلام بتعقبه علیهم ما یتعقبه زائل مضمحل فاسد کما أنه أزال إمرته عنه و عن المؤمنین بشرط

جایز نیست که نیکان پیشوایی نداشته باشند، حتی اگر گرفتار سلطه فردی ظالم و ستمگر باشند. پس زمانی که فرد، چه غالب چه مغلوب، پیشوایی نداشته باشد و در حالی بمیرد که امام خویش را نشناخته است، به مرگ جاهلیت مرده است.

اگر گفته شود: تفسیر بیعت امام حسن علیه السلام و شرطی که در مورد برگزار نشدن شهادت نزد معاویه برای او گذاشت چیست، با وجود آنکه خداوند عزّوجلّ، پیش از آنکه امام این شرط را برای معاویه قرار دهد، شهادت دادن به آنچه شخص به آن علم دارد را واجب کرده است، در جواب گفته می شود: شهادت دادن فرد شاهد دارای شرایطی است؛ و آن حدودی دارد که نباید آن را زیر پا گذاشت، چرا که هر کس حدود خداوند عزّوجلّ را زیر پا گذارد به خود ظلم کرده است. مهمترین این شرایط آن است که این شهادت نزد قاضی قاطع و حاکم عادل برگزار شود. دیگر این که شاهد مطمئن باشد که نزد کسی شهادت می دهد که با شهادت وی حقی را زنده می کند، حب نفس را می کشد و ظلمی را از بین می برد. پس اگر کسی واجد این شرایط نباشد که نزد او شهادت دهد، این وظیفه از او سلب می شود .

معاویه از نظر امام حسن علیه السلام، حاکمی نبود که از جانب خداوند عزّوجلّ و رسولش برگزیده شده باشد، او حاکمی از صاحبان حکم نیز نبود. اگر او حاکمی از جانب خدا و رسولش بود و امام حسن علیه السلام می دانست که حکم همان امیر و امیر همان حکم است، در حالی که با گذاشتن این شرط که خود را امیرالمؤمنین ننامد، در واقع برای معاویه شرط گذاشت که حکومت نکند. پس چطور شهادت نزد کسی برپا شود که با وجود شرط عدم نامگذاری خود به امیرالمؤمنین، در حقیقت امارت از او سلب شده است. زمانی که با این شرط امارت از او سلب شده، قضاوت نیز از او سلب می شود، زیرا امیر حاکم است و حکم صادر می کند. پس برای کسی که امارتی نیست و حق صدور حکم هم ندارد، حکمش بیهوده است و نزد چنین کسی اقامه شهادت و گواهی نمی شود.

اگر گفته شود تفسیر پیمان امام حسن علیه السلام با معاویه و توضیح این شرط که معاویه به هیچ وجه شیعه علی را تحت پیگرد قرار ندهد چیست؟ در جواب گفته می شود: امام حسن علیه السلام آگاه بود که این قوم به خود اجازه هر تفسیری را می دهند و با تفسیر خود، ریختن خون هر کس را که بخواهند جایز می شمرند، حتی اگر خداوند عزّوجلّ از خون کسی که آن ها می خواهند خون او را بریزند محافظت کند؛ و هرکه را بخواهند حبس می کنند حتی اگر خداوند عزّوجلّ حکم به ریختن خون او داده باشد.

بنابراین امام حسن علیه السلام قصد داشت این موضوع را روشن کند که تعقیب شیعه علی علیه السلام توسط معاویه، در حقیقت تعقیب از جانب شخصی فاسد و محکوم به نابودی است.

أن لا یسمیه أمیر المؤمنین و إن إمرته زالت عنه و عنهم و أفسد حکمه علیه و علیهم.

ثم سوغ الحسن علیه السلام بشرطه علیه أن لا یقیم عنده شهادة للمؤمنین القدوة منهم به فی أن لا یقیموا عنده شهادة فتکون حینئذ داره دائرة و قدرته قائمة لغیر الحسن و لغیر المؤمنین فتکون داره کدار بخت نصر و هو بمنزلة دانیال فیها و کدار العزیز و هو کیوسف فیها.

فإن قال دانیال و یوسفعلیهما السلام کانا یحکمان لبخت نصر و العزیز قلنا لو أراد بخت نصر دانیال و العزیز یوسف أن یریقا بشهادة عمار بن الولید و عقبة بن أبی معیط و شهادة أبی بردة بن أبی موسی و شهادة عبد الرحمن بن أشعث بن قیس دم حجر بن عدی بن الأدبر و أصحابه رحمهم الله و أن یحکما له بأن زیادا أخوه و أن دم حجر و أصحابه مراقة بشهادة من ذکرت لما جاز أن یحکما لبخت نصر و العزیز و الحکم بالعدل یرمی الحاکم به فی قدرة عدل أو جائر و مؤمن أو کافر لا سیما إذا کان الحاکم مضطر إلی أن یدین للجائر الکافر و المبطل و المحق بحکمه.

فإن قال و لم خص الحسن علیه السلام عد الذنوب إلیه و إلی شیعة علی علیه السلام و قدم أمامها قتله عبد الله بن یحیی الحضرمی و أصحابه و قد قتل حجرا و أصحابه و غیرهم قلنا لو قدم الحسن علیه السلام فی عده علی معاویة ذنوب حجر و أصحابه علی عبد الله بن یحیی الحضرمی و أصحابه لکان سؤالک قائما فتقول لم قدم حجرا علی عبد الله بن یحیی و أصحابه أهل الأخیار و الزهد فی الدنیا و الإعراض عنها فأخبر معاویة بما کان علیه ابن یحیی و أصحابه من الخرق ⁽¹⁾علی أمیر المؤمنین علیه السلام و شدة حبهم إیاه و إفاضتهم فی ذکره و فضله فجاء بهم و ضرب أعناقهم صبرا.

و من أنزل راهبا من صومعته فقتله بلا جنایة منه إلی قاتله أعجب ممن یخرج

همچنان که امام با قائل شدن این شرط که معاویه خود را امیرالمؤمنین ننامد، خود و مؤمنان را از این که تحت امر معاویه قرار گیرند رها ساخت و با زایل کردن حکومت او بر خود و مؤمنان، حکم او را برای خود و آن ها فاسد دانست.

امام با قائل شدن این شرط که شهادتی نزد معاویه برپا نشود، این مجوز را به مؤمنین داد که نزد او شهادت ندهند. بدین ترتیب امارت و قدرت او برپاست اما برای کسانی غیر از امام حسن علیه السلام و مؤمنین. در این حالت امارت او همچون امارت بخت النصر است و امام حسن علیه السلام، به منزله دانیال نبی در این امارت است و یا همچون امارت عزیز مصر، و امام علیه السلام همچون یوسف در این امارت است.

اگر گفته شود: دانیال و یوسف علیهما السلام، برای بخت النصر و عزیز قضاوت می کردند، می گوییم: اگر بخت النصر از دانیال و عزیز مصر از یوسف می خواستند که با شهادت عمّار بن ولید، و عقبة بن ابی معیط، و شهادت ابی بردة بن ابی موسی، و شهادت عبد الرحمن بن اشعث بن قیس، خون حجر بن عدی بن ادبر و یارانش که رحمت خدا بر آن ها باد را بریزند و حکم بدهند که زیاد برادر اوست و خون حجر و یارانش با شهادت افرادی که ذکر شد ریخته شود، در این صورت دانیال نبی و یوسف علیهما السلام جایز نبودند برای بخت النصر و عزیز مصر قضاوت کنند. حکم اگر عادلانه باشد، حاکم می تواند در زمان قدرت فرد عادل یا ظالم، مؤمن یا کافر، به آن حکم دهد، خصوصا اگر حاکم مجبور باشد که با حکم خود، فردی ظالم و کافر و باطل را محکوم کند.

اگر گفته شود: چرا امام حسن علیه السلام زمانی که گناهان و ستم های معاویه را نسبت به خود و شیعه علی علیه السلام می شمرد، ذکر قتل عبدالله بن یحیی خضرمی و یارانش را مقدم شمرد، در حالی که معاویه حجر و یارانش و برخی دیگر را نیز کشته بود. می گوییم، اگر امام حسن علیه السلام در شمردن گناهان معاویه، کشته شدن حجر و یارانش را بر عبدالله بن یحیی خضرمی و یارانش مقدم می کرد، آن وقت می پرسیدی: چرا حجر و یارانش را بر عبدالله بن یحیی و یارانش که همگی برگزیده، اهل زهد و روی گردان از دنیا بودند مقدم ساخت. پس معاویه اعلام کرد، دلیل پیگرد و قتل ابن یحیی و یاراش، محبت و ارادت بسیار آن ها به امیرالمؤمنین علی علیه السلام و سخنان آن ها در ذکر نام و فضایل ایشان است، بنابراین به سراغ آن ها رفت و ایشان را به سختی به قتل رساند.

هر کس راهبی را از صومعه پایین آورده و او را به قتل برساند، ارتکاب این کار از جانب او عجیب تر است از

قسا من دیره فیقتله لأن صاحب الدیر أقرب إلی بسط الید لتناول ما معه من صاحب الصومعة الذی هو بین السماء و الأرض فتقدیم الحسن علیه السلام العباد علی العباد و الزهاد علی الزهاد و مصابیح البلاد علی مصابیح البلاد لا یتعجب منه بل یتعجب لو قدم فی الذکر مقصرا علی مخبت و مقتصدا علی مجتهد.

فإن قال ما تأویل اختیار مال دارابجرد علی سائر الأموال لما اشترط أن یجعله لأولاد من قتل مع أبیه صلوات الله علیهم یوم الجمل و بصفین قیل لدارابجرد خطب فی شأن الحسن علیه السلام بخلاف جمیع فارس ⁽¹⁾

فحیث کان درابجرد صولح علیها مثل فدک، کان یجب حمل مال صلحها الی زعیم أهل البیت لقوله تعالی:« وَ ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ- الی قوله تعالی- ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ کَیْ لا یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیاءِ مِنْکُمْ».

و أمّا سائر الاراضی المفتوحة عنوة بایجاف الخیل و الرکاب، فکان حکم خراجها أن یقاسم بین مقاتلیها، فانها فی ء و غنیمة کما فعله رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی أراضی خیبر، بعد ما أخرج سهم الخمس، لکن لم یعمل عمر بن الخطّاب بتلک السنة النبویّة و تأول قوله تعالی« وَ الَّذِینَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ» فجعل خراجها لعامة المسلمین و دون لهم دیوان العطاء. فجری بعده سائر الخلفاء و الامراء علی سنة عمر بن الخطّاب، و لم یتهیأ لعلی علیه السلام أن یرد ذلک الی نصابه الحق المطابق لسنة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله .

فقد کان الحسن السبط علیه السلام یحکم بأن المتبع من السنن، انما هو سنة النبیّ الاقدس، و لا یری لاولیائه و أصحابه المخصوصین به أن یرتزقوا و یأخذوا العطاء من خراج الاراضی المفتوحة عنوة، و لذلک شرط علی معاویة أموال درابجرد التی صولح علیها.

آنکه کسی قسیسی را از دیر خارج کرده و او را بکشد. زیرا صاحب دیر نزدیکتر است به این که دست دراز کند و آنچه با اوست بگیرد نسبت به صاحب صومعه که بین آسمان و زمین است. پس این که امام حسن علیه السلام گروهی از عابدان را بر گروه دیگری از عابدان، و یا گروهی از زاهدان را بر گروه دیگر، و یا گروهی را که روشنی بخش سرزمین هستند بر گروه دیگر مقدم شمارد، مایه تعجب نیست. بلکه اگر ایشان ذکر کسی را که در انجام کار کوتاهی کرده بر کسی که تقصیری نداشته و نیز ذکر فرد مقتصدی را بر فرد زیاده خواهی مقدم کند، باعث تعجب است.

اگر گفته شود که چرا امام حسن علیه السلام هنگام بیان این شرط که اموال دارابگرد را به فرزندان کسی که همراه امام علی علیه السلام در جنگ جمل و صفین کشته شده بدهند، اموال دارابگرد را بر سایر اموال ترجیح داد؟ در جواب گفته می شود: دارابگرد بنا به دلیلی، برای امام با سایر شهرهای سرزمین فارس تفاوت داشت.

و قلنا إن المال مالان الفی ء الذی ادعوا أنه موقوف علی المصالح الداعیة إلی قوام الملة و عمارتها من تجییش الجیوش للدفع عن البیضة و لأرزاق الأساری و مال الصدقة الذی خص به أهل السهام و قد جری فی فتوح الأرضین بفارس و الأهواز و غیرهما من البلدان فیما فتح منها صلحا و ما فتح منها عنوة و ما أسلم أهلها علیها هنات و هنات و أسباب و أسباب ⁽¹⁾.

و قد کتب ابن عبد العزیز إلی عبد الحمید بن زید بن الخطاب و هو عامله علی العراق أیدک الله هاش فی السواد ما یرکبون فیه البراذین و یتختمون بالذهب و یلبسون الطیالسة و خذ فضل ذلک فضعه فی بیت المال.

و کتب ابن الزبیر إلی عامله جنبوا بیت مال المسلمین ما یؤخذ علی المناظر و القناطر فإنه سحت فقصر المال عما کان فکتب إلیهم ما للمال قد قصر فکتبوا إلیه أن أمیر المؤمنین نهانا عما یؤخذ علی المناظر و القناطر فلذلک قصر المال فکتب إلیهم عودوا إلی ما کنتم علیه هذا بعد قوله إنه سحت.

و لا بد أن یکون أولاد من قتل من أصحاب علی صلوات الله علیه بالجمل و بصفین من أهل الفی ء و مال المصلحة و من أهل الصدقة و السهام. وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فِی الصَّدَقَةِ: قَدْ أُمِرْتُ أَنْ آخُذَهَا مِنْ أَغْنِیَائِکُمْ وَ أَرُدَّهَا فِی فُقَرَائِکُمْ بالکاف و المیم ضمیر من وجبت علیهم فی أموالهم الصدقة و من وجبت لهم الصدقة فخاف الحسن علیه السلام أن کثیرا منهم لا یری لنفسه أخذ الصدقة من کثیر منهم و لا أکل صدقة کثیر منهم إذ کانت غسالة ذنوبهم و لم یکن للحسن علیه السلام فی مال الصدقة سهم.

رَوَی بَهْزُ بْنُ حَکِیمِ بْنِ مُعَاوِیَةَ بْنِ حَیْدَةَ الْقُشَیْرِیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ ⁽²⁾

ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال: فی کل سائمة إبل فی أربعین بنت لبون لا یفرق إبل عن حسابها، من أعطاها مؤتجرا[ بها] فله أجرها، و من منعها فانا آخذوها و شطر ماله عزمة من عزمات ربّنا عزّ و جلّ، لیس لال محمّد منها شی ء.».

فما فی النسخ المطبوعة:« روی بهذین حکیم عن معاویة بن جندة القشیری» فهو تصحیف. و الرجل معنون بنسبته و نسبه فی رجال العامّة، راجع التاریخ الکبیر للبخاری ج 1 ق 2 ص 290، الجرح و التعدیل ج 1 ق 1 ص 430، أسد الغابة ج 4 ص 385 و عنونه فی التقریب ص 57 و قال: صدوق من السادسة.

گفتیم: که اموال دو نوع هستند: یک نوع غنیمتی که ادعا کردند آن را صرف مصالحی می کنند که موجب قوام دین و شکوفایی آن می شود، از مسلح کردن سپاهیان برای دفاع از سرزمین گرفته تا تهیه غذای اسیران؛ نوع دوم مال صدقه ایست که اختصاص به اهل سهام دارد، که پرداخت این صدقه در فتح سرزمین فارس و اهواز و دیگر شهر ها انجام شد، چه شهرهایی که به شکل صلح آمیز و چه آن ها که با زور و اجبار فتح شدند، و چه شهرهایی که اهالی آن به اسباب و دلایل مختلف دیگر اسلام آوردند.

ابن عبد العزیز به عبد الحمید بن زید بن خطّاب، کارگزار خود در عراق نوشته بود: خداوند تو را تایید کند. در عراق اموال حرامی جمع شده است مانند اسبهایی که بر آن سوار می شوند و انگشتر طلایی که به دست می کنند و ردای اطلسینی که بر تن می کنند. آنها را رها کن و اضافه از آن را برای بیت المال بگیر.

ابن زبیر به کارگزار خود نوشت: « بیت المال مسلمین را از آنچه از زمینها و ساختمانهای مرتفع گرفته می شود دور نگه دار، چرا که این مالها حرام است. پس بیت المال را بر آن چه از قبل بود منحصر کرد. سپس به او نوشت: «چرا اموال کم شده است»؟ کارگزار در جواب نوشت: کم شدن پول به این خاطر است که امیرالمؤمنین ما را از پولی که بابت زمینها و ساختمانهای بلند گرفته می شود نهی کرد. ابن زبیر دوباره به او نوشت: «به همان روش پیشین بازگردید». و این حرف بعد از آن بود که به او گفته بود حرام است. از طرفی هم لاجرم فرزندان آن گروه از یاران علی علیه السلام که در جنگ جمل و صفین کشته شدند، جزو کسانی هستند که در غنیمت ها، مال مصلحت و صدقه سهم دارند. رسول خدا صلی الله علیه و علی آله و سلم در مورد صدقه فرمود: «به من دستور داده شده است که این پول را از ثروتمندان شما بگیرم و به فقرای شما بازگردانم». کاف و میم ضمیر کسانی است که بر آن ها واجب است از اموال خود صدقه دهند و کسانی که صدقه دادن به آن ها واجب است. پس امام حسن علیه السلام بیم آن داشت که که بسیاری از فرزندان مقتولین از گرفتن و خوردن صدقه اکراه داشته باشند، چرا که صدقه آب چرک گناهان اغنیاء بود و از طرفی امام حسن علیه السلام در مال صدقه سهمی نداشت. ابن حکیم بن معاویة بن حیرة قشیری از پدرش از جدش از رسول خدا صلی الله علیه و علی آله و سلم روایت می کند که فرمود: در هر چهل شتر یک بنت لبون زکات است و هیچ شتری از حساب آن (صدقه) جدا نمی شود.

حِسَابِهَا مَنْ أَتَانَا بِهَا مُؤْتَجِراً فَلَهُ أَجْرُهَا وَ مَنْ مَنَعَنَاهَا أَخَذْنَاهَا مِنْهُ وَ شَطْرُ إِبِلِهِ عَزْمَةٌ مِنْ عَزَمَاتِ رَبِّنَا وَ لَیْسَ لِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فِیهَا شَیْ ءٌ وَ فِی کُلِّ غَنِیمَةٍ خُمُسُ أَهْلِ الْخُمُسِ بِکِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنْ مُنِعُوا.

فخص الحسن علیه السلام ما لعله کان عنده أعف و أنظف من مال اردشیرخره و لأنها حوصرت سبع سنین حتی اتخذ المحاصرون لها فی مدة حصارهم إیاها مصانع ⁽¹⁾و عمارات ثم میزوها من جملة ما فتحوها بنوع من الحکم و بین الإصطخر الأول و الإصطخر الثانی هنات علمها الربانی الذی هو الحسن علیه السلام فاختار لهم أنظف ما عرف.

فَقَدْ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: فِی تَفْسِیرِ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ⁽²⁾أَنَّهُ لَا یُجَاوِزُ قَدَمَا عَبْدٍ حَتَّی یُسْأَلَ عَنْ أَرْبَعٍ عَنْ ثِیَابِهِ ⁽³⁾فِیمَا أَبْلَاهُ

هر کس آن بنت لبون خودش را در حالی که طالب اجر است بیاورد، پس اجرش را برده است و اما هر کس از دادن آن امتناع کند از او می گیریم و مقداری از شترهای او حقی از حقوق واجب الهی است که محمد و خاندان او سهمی در این مال ندارند، و در هر غنیمتی بر اساس کتاب خدا سهم خمس برای اهل خمس است اگر چه از دریافت آن محروم شوند.

امام حسن علیه السلام آنچه را که شاید نزد او پاک ترین قسمت مال اردشیر خره بود انتخاب کرد و از آنجا که آن را هفت سال تحت محاصره قرار داده بودند، در طول مدت محاصره خود، در آنجا ساختمان ها و عمارت هایی را ساختند، سپس آن را با حکم خاصی از بین تمام جاهایی که گرفته بودند متمایز ساختند و بین اصطخر اول و اصطخر دوم ظلمهایی اتفاق افتاد که آن عالم ربانی یعنی امام حسن علیه السلام از آنها مطلع بود، لذا برای ایشان (فرزندان مقتولین صفین و جمل) پاک ترین چیزی را که می شناخت انتخاب کرد .

روایت شده است که پیامبر در مورد سخن خداوند عزّوجلّ در این آیه: «و قفوهم إنهم مسئولون»⁽⁴⁾، «آن ها را نگه دارید که باید بازپرسی شوند.» فرمود: بنده قدمی بر نمی دارد مگر آن که در مورد چهار چیز از او سؤال می شود: از لباسش که آن را در چه کاری کهنه کرده است،

وَ عُمُرِهِ فِیمَا أَفْنَاهُ وَ عَنْ مَالِهِ مِنْ أَیْنَ جَمَعَهُ وَ فِیمَا أَنْفَقَهُ وَ عَنْ حُبِّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ کَانَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیه السلام یَأْخُذَانِ مِنْ مُعَاوِیَةَ الْأَمْوَالَ فَلَا یُنْفِقَانِ مِنْ ذَلِکَ عَلَی أَنْفُسِهِمَا وَ لَا عَلَی عِیَالِهِمَا مَا تَحْمِلُهُ الذُّبَابَةُ بِفِیهَا.

قال شیبة بن نعامة: کان علی بن الحسین علیه السلام ینحل فلما مات نظروا فإذا هو یعول فی المدینة أربعمائة بیت من حیث لم یقف الناس علیه.

فإن قال فإن هذا محمد بن إسحاق بن خزیمة النیسابوری قال حدثنا أبو بشر الواسطی قال حدثنا خالد بن داود عن عامر قال: بایع الحسن بن علی معاویة علی أن یسالم من سالم و یحارب من حارب و لم یبایعه علی أنه أمیر المؤمنین.

قلنا هذا حدیث ینقض آخره أوله و أنه لم یؤمره و إذا لم یؤمره لم یلزمه الایتمار له إذا أمره و قد روینا من غیر وجه ما ینقض قوله یسالم من سالم و یحارب من حارب فلا نعلم فرقة من الأمة أشد علی معاویة من الخوارج و خرج علی معاویة بالکوفة جویریة بن ذراع أو ابن وداع أو غیره من الخوارج فقال معاویة للحسن أخرج إلیهم و قاتلهم فقال یأبی الله لی بذلک قال فلم أ لیس هم أعداؤک و أعدائی قال نعم یا معاویة و لکن لیس من طلب الحق فأخطأه کمن طلب الباطل فوجده فأسکت معاویة.

و لو کان ما رواه أنه بایع علی أن یسالم من سالم و یحارب من حارب لکان معاویة لا یسکت علی ما حجه به الحسن علیه السلام و لأنه یقول له قد بایعتنی علی أن تحارب من حاربت کائنا من کان و تسالم من سالمت کائنا من کان و إذا قال عامر فی حدیثه و لم یبایعه علی أنه أمیر المؤمنین قد ناقض لأن الأمیر هو الآمر و الزاجر و المأمور هو المؤتمر و المنزجر فأبی تصرف الأمر فقد أزال الحسن علیه السلام فی موادعته معاویة الایتمار له فقد خرج من تحت أمره حین شرط أن لا یسمیه أمیر المؤمنین.

و لو انتبه معاویة بحیلة الحسن علیه السلام بما احتال علیه لقال له یا با محمد أنت

و از عمرش که چگونه آن را گذرانده است، از مالش که آن را چطور جمع کرده و در چه راهی صرف کرده است و از محبت ما اهل بیت. امام حسن و امام حسین علیهما السلام از معاویه اموالی را گرفتند، اما حتی چیزی به آن اندازه که مگس بتواند با دهانش حمل کند، صرف خود و خانواده شان نکردند.

شیبة بن نعامة گفت: امام سجاد علیه السلام ضعیف و لاغر شده بود، و هنگامی که درگذشت ناگهان متوجه شدند که او عهده دار مسؤولیت چهارصد خانه است؛ در صورتی که مردم از آن بی خبر بودند.

خالد بن داود از عامر نقل کرده است که: امام حسن علیه السلام با معاویه بیعت کرد که با هر که صلح کرد صلح کند و با هر که جنگید بجنگد، اما در این زمینه که معاویه امیرالمؤمنین باشد با وی بیعت نکرد.

گفتیم آخر این حدیث، اول آن را نقض می کند، این که امام او را حاکم نکرد و اگر معاویه دستوری بدهد، امام مکلف به اطاعت امر نیست. این روایت به شکل دیگری آمده است که سخن پیشین را نقض می کند: «با هر که او صلح کند، صلح می کند و با هر که بجنگد می جنگد». هیچ گروهی در میان امت بیش از خوارج با معاویه دشمنی نداشتند. جویریة بن ذراع یا ابن وداع یا کسی غیر از او از میان خوارج، علیه معاویه شورش کرد، معاویه به امام حسن علیه السلام گفت: به سراغ آن ها برو و آن ها را بکش. امام فرمود: خداوند مرا از این کار باز می دارد. گفت: چرا؟ آیا آن ها دشمنان من و تو نیستند؟ فرمود: بله ای معاویه، اما آنکه در پی حق است و دچار اشتباه می شود همچون کسی نیست که به دنبال باطل است و آن را می یابد. پس معاویه را ساکت کرد .

اگر در پشت این قضیه بیعتی بود مبنی بر این که امام با هر که معاویه صلح کرد صلح کند و با هر که جنگید بجنگد، معاویه در مقابل دلیلی که امام آورد سکوت نمی کرد و به ایشان می گفت: تو با من بیعت کردی که با هر که جنگیدم بجنگی و با هر که صلح کردم صلح کنی. عامر در حدیث خود «و امام در این که معاویه امیرالمؤمنین باشد با او بیعت نکرد» این موضوع را نقض می کند. زیرا امیر کسی است که امر کرده و از کاری باز می دارد و مأمور کسی است که اطاعت امر می کند و باز داشته می شود ، پس امام از این که با معاویه همچون امیر رفتار کند ابا ورزید. امام حسن علیه السلام در بیعتش با معاویه، اطاعت امر از معاویه را از خود سلب کرد چرا که با گذاشتن این شرط که معاویه خود را امیرالمؤمنین ننامد، از این که تحت امر او قرار گیرد خارج شد.

اگر معاویه متوجه مکر امام علیه السلام می شد، به ایشان می گفت: ای ابو محمد! تو

مؤمن و أنا أمیر فإذا لم أکن أمیرک لم أکن للمؤمنین أیضا أمیرا و هذه حیلة منک تزیل أمری عنک و تدفع حکمی لک و علیک فلو کان قوله یحارب من حارب مطلقا و لم یکن شرطه إن قاتلک من هو شر منک قاتلته و إن قاتلک من هو مثلک فی الشر و أنت أقرب منه إلیه لم أقاتله و لأن شرط الله علی الحسن و علی جمیع عباده التعاون عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی و ترک التعاون عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ و إن قتال ⁽¹⁾من طلب الحق فأخطأه مع من طلب الباطل فوجده تعاون عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ ⁽²⁾.

فإن قال هذا حَدِیثُ ابْنِ سِیرِینَ یَرْوِیهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ خُزَیْمَةَ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِی عَدِیٍّ عَنِ ابْنِ عَوْنٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ سِیرِینَ قَالَ: حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام یَوْمَ کَلَّمَ فَقَالَ مَا بَیْنَ جَابَرْسَ وَ جَابَلْقَ رَجُلٌ جَدُّهُ نَبِیٌّ غَیْرِی وَ غَیْرُ أَخِی وَ إِنِّی رَأَیْتُ أَنْ أُصْلِحَ بَیْنَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ وَ کُنْتُ أَحَقَّهُمْ بِذَلِکَ فَإِنَّا بَایَعْنَا مُعَاوِیَةَ وَ لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ.

قلنا أ لا تری إلی قول أنس کیف یقول یوم کلم الحسن و لم یقل یوم بایع إذ لم یکن عنده بیعة حقیقة و إنما کانت مهادنة کما یکون بین أولیاء الله و أعدائه لا مبایعة تکون بین أولیائه و أولیائه فرأی الحسن علیه السلام رفع السیف مع العجز بینه و بین معاویة کما رأی رسول الله صلی الله علیه و آله رفع السیف بینه و بین أبی سفیان و سهیل بن عمرو و لو لم یکن رسول الله مضطرا إلی تلک المصالحة و الموادعة لما فعل.

فإن قال قد ضرب رسول الله صلی الله علیه و آله بینه و بین سهیل و أبی سفیان مدة و لم یجعل الحسن بینه و بین معاویة مدة قلنا بل ضرب الحسن علیه السلام أیضا بینه و بین معاویة مدة و إن جهلناها و لم نعلمها و هی ارتفاع الفتنة و انتهاء مدتها و هو مَتاعٌ إِلی حِینٍ .

مؤمنی و من امیر، پس اگر من امیر تو نباشم، برای مؤمنین نیز امیر نخواهم بود و این نیرنگی از جانب توست که امارت و حکم من را چه به نفع و چه به ضرر تو باشد از خود سلب کنی. اگر این سخن امام حسن علیه السلام «با هر که او بجنگد می جنگد» مطلق بود، این شرط را برای وی قائل نمی شد «اگر کسی با تو جنگید که شرورتر از تو بود با او می جنگم، اما اگر کسی با تو جنگید که در شرارت همانند توست و تو از او شرورتر بودی، با او نخواهم جنگید». زیرا خداوند برای امام حسن علیه السلام و تمامی بندگان شرط گذاشته است که در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنند و از همدستی در گناه و تجاوز بپرهیزند، و جنگیدن⁽³⁾کسی که در پی حق است اما دچار خطا می شود با کسی که در پی باطل بوده و آن را یافته است، همدستی در گناه و تجاوز است⁽⁴⁾.

اگر گفته شود، ابن سیرین نقل کرده که روزی امام حسن علیه السلام سخن گفت و فرمود: بین جابرسا و جابلقا مردی نیست که جد او پیامبر باشد غیر از من و برادرم و من تصمیم گرفتم که بین امت محمد صلی الله علیه و علی آله و سلم صلح برقرار کنم. من از آن ها برای این کار شایسته تر هستم، پس با معاویه صلح کردم. و «شاید این آزمایشی برای شماست و مایه بهره گیری تا مدتی معین».⁽⁵⁾

می گوییم، آیا سخن ابن سیرین را ندیدی که می گوید: «روزی حسن سخن گفت» و نگفت: «روزی بیعت کرد»، زیرا این بیعت نزد امام حسن علیه السلام بیعت حقیقی نبود، بلکه نوعی سازش بود که بین اولیای خدا و دشمنان آن ها صورت می گیرد نه بیعتی که بین اولیای خدا با اولیای خدا صورت می گیرد. به همین خاطر امام حسن علیه السلام به ناچار شمشیر بین خود و معاویه را کنار گذاشت، همچنان که رسول خدا صلی الله علیه و علی آله و سلم شمشیر بین خود و ابوسفیان و سهیل بن عمر را کنار گذاشت. اگر رسول خدا ناچار به این سازش و مصالحه نمی شد، چنین کاری را انجام نمی داد.

اگر گفته شود رسول خدا بین خود و سهیل و ابوسفیان مدت زمان خاصی را معین نمود، اما امام حسن علیه السلام بین خود معاویه زمانی را تعیین نکرد، می گوییم: امام حسن علیه السلام نیز بین خود و معاویه زمان تعیین کرد، اگر چه ما مدت زمان آن را نمی دانیم و آن تا زمانی است که فتنه بر طرف شود و مدتش به پایان برسد، که آن را با عبارت «متاع إلی حین» مشخص کرده است.

فإن قال: فإن الحسن قال لجبیر بن نفیر⁽¹⁾حین قال له إن الناس یقولون إنک ترید الخلافة فقال قد کان جماجم العرب فی یدی یحاربون من حاربت و یسالمون من سالمت ترکتها ابتغاء وجه الله و حقن دماء أمة محمد ثم أثیرها یا تیاس أهل الحجاز؟

قلنا إن جبیرا کان دسیسا إلی الحسن علیه السلام دسه معاویة إلیه لیختبره هل فی نفسه الإثارة و کان جبیر یعلم أن الموادعة التی وادع معاویة غیر مانعة من الإثارة التی اتهمه بها و لو لم یجز للحسن علیه السلام مع المهادنة التی هادن أن یطلب الخلافة لکان جبیر یعلم ذلک فلا یسأله لأنه یعلم أن الحسن علیه السلام لا یطلب ما لیس له طلبه فلما اتهمه بطلب ما له طلبه دس إلیه دسیسة هذا لیستبرئ برأیه و علم أنه الصادق و ابن الصادق و أنه إذا أعطاه بلسانه أنه لا یثیرها بعد تسکینه إیاها فإنه وفی بوعده صادق فی عهده.

فلما مقته قول جبیر قال له یا تیاس أهل الحجاز و التیاس بیاع عسب الفحل الذی هو حرام و أما قوله بیدی جماجم العرب فقد صدق علیه السلام و لکن کان من تلک الجماجم الأشعث بن قیس فی عشرین ألفا و یزهدونهم ⁽²⁾.

قال الأشعث یوم رفع المصاحف و وقع تلک المکیدة إن لم تجب إلی ما دعیت إلیه لم یرم معک غدا یمانیان بسهم و لم یطعن یمانیان برمح و لا یضرب یمانیان بسیف و أومأ بیده ⁽³⁾إلی أصحابه أبناء الطمع و کان فی تلک الجماجم شبث بن ربعی تابع کل ناعق و مثیر کل فتنة و عمرو بن حریث الذی ظهر علی

جبیر بن نفیر به امام گفت: مردم می گویند شما خواستار خلافت هستید، امام حسن علیه السلام به او فرمود: جمجمه های اعراب در دست من است، آن ها با هر که من بجنگم می جنگند و با هر که صلح کنم صلح می کنند. من به خاطر رضای خدا و پیشگیری از ریخته شدن خون امت محمد صلی الله علیه و علی آله و سلم خلافت را کنار گذاشتم، پس چطور خلافت را ترجیح دهم ای تیاس اهل حجاز؟

این که جبیر نزد امام حسن علیه السلام رفت، دسیسه ای از جانب معاویه برای آزمودن امام بود و دریافتن این امر که آیا در وجود امام میلی به خلافت هست؟ و جبیر می دانست که بیعتی که امام با معاویه بسته بود، او را از انتخاب خلافت باز نمی داشت و اگر امام حسن علیه السلام با وجود قبول این سازش مجاز به درخواست خلافت نبود، جبیر این موضوع را می دانست، پس از امام سؤالی نمی پرسید، زیرا می دانست امام حسن علیه السلام آنچه نباید طلب کند طلب نمی کند و هنگامی که او را به طلب آنچه حق طلب آن را داشت متهم کرد، دسیسه ای بود تا امام نظر خود را ابراز کند و یقین کند که او راستگو و فرزند راستگو است. پس هنگامی که با زبان خلافت را ببخشد، دیگر طالب خلافت نخواهد بود، چرا که او به وعده خویش وفادار و در عهد خویش صادق است.

مؤلف: زمانی که سخن جبیر ایشان را مکدر نمود، به او فرمود: ای تیاس اهل حجاز، تیاس فروشنده نطفه بز نر است که حرام می باشد. و اما سخن امام که جمجمه های اعراب در دست من است، امام حسن علیه السلام راست گفتند و از میان این جمجمه ها، اشعث بن قیس بود، با بیست هزار نفر و یا شاید بیشتر.

اشعث در روزی که قرآن ها را بر سر نیزه کردند و آن نیرنگ اتفاق افتاد گفت: اگر به آن چه دعوت می شوی پاسخ ندهی، در آینده یمانی ها همراه تو نه تیری می اندازند، نه نیزه ای پرتاب می کنند و نه شمشیری می زنند و با دست به یاران طمع کار خود اشاره کرد که در بین آن جمجمه ها، شبث بن ربعیّ حضور داشت که از هر ندایی تبعیت می کرد و در هر فتنه ای نقش داشت، و نیز عمرو بن حریث که بر علیه علی علیه السلام اقدام کرد

علی صلوات علیه و بایع ضبة احتوشها مع الأشعث و المنذر بن الجارود الطاغی الباغی.

و صدق الحسن صلوات الله علیه أنه کان بیده هذه الجماجم یحاربون من حارب و لکن محاربة منهم للطمع و یسالمون من سالم لذلک و کان من حارب لله جل و عز و ابتغی القربة إلیه و الحظوة منه قلیلا و لیس فیهم عدد یتکافی أهل الحرب لله و النزاع لأولیاء الله و استمداد کل مدد و کل عدد و کل شدة علی حجج الله عز و جل.

بیان

قوله صلی الله علیه و آله قاما أو قعدا أی سواء قاما بأمر الإمامة أم قعدا عنه للمصلحة و التقیة و یقال سفهه أی نسبه إلی السفه و تعقبه أی أخذه بذنب کان منه.

قوله و المبایعة علی ما یدعیه المدعون المبایعة مبتدأ و لم یلزم خبره أی لو کانت مبایعة علی سبیل التنزل فهی کانت علی شروط و لم تتحقق تلک الشروط فلم تقع المبایعة و یحتمل أن یکون نتیجة لما سبق أی فعلی ما ذکرنا لم تقع المبایعة علی هذا الوجه أیضا.

قوله علی نفسه لعله متعلق بالإسقاط بأن یکون علی بمعنی عن قوله هو الذی أمره مأمور الظاهر زیادة لفظ مأمور و علی تقدیره یصح أیضا إذ فی العرف لا یطلق الأمیر علی النبی صلی الله علیه و آله فیکون کل من نصب أمیرا مأمورا.

قوله یرید أن من حکمه لعل خبر أن محذوف ⁽¹⁾بقرینة المقام و الإسعاف الإعانة و قضاء الحاجة.

قوله لمن أمره رسول الله علیهم أی علی هوازن أو علی أهل مکة و المعنی کما أن هوازن لا یکونون أمراء علی الذین أمرهم رسول الله صلی الله علیه و آله علی هوازن کذلک قریش و أهل مکة بالنسبة إلی من أمرهم الله علیهم و بعثهم لقتالهم.

و با آن سوسمار ماده ای که دوره اش کرده بودند همراه اشعث و منذر بن جارود طغیانگر و ظالم بیعت کردند.

امام حسن علیه السلام راست گفت هنگامی که فرمود: جمجمه های این ها در دست اوست، آن ها با هر که او بجنگد از سر طمع می جنگند و با هر که صلح کند به همان خاطر صلح می کنند. تعداد کسانی که به خاطر خداوند عزوجل، تقرب به خدا و بهره مند شدن نزد او می جنگیدند کم بود. تعداد آن ها آن قدر نبود که در راه خدا بجنگند، به خاطر اولیای خدا نزاع کنند و بتوانند حجت های خداوند عزّوجل را در هر مصیبت و سختی یاری کنند.

توضیح

سخن پیامبر صلی الله علیه و علی آله و سلم «قاما او قعدا»، یعنی چه به امر امامت به پاخیزند، چه به خاطر مصلحت و تقیه کنار بنشینند؛ «سفهه» یعنی به او نسبت سفاهت و نادانی داد؛ «تعقبّه» یعنی به خاطر گناهی که از او سرزده بود، او را دستگیر کرد.

در این کلام امام علیه السلام: «المبایعة علی ما یدّعیه المدّعون» بیعت کردن بر سر آنچه مدعیان ادعا می کنند، «المبایعة» مبتدا است و لم یلزم خبر آن است. یعنی اگر بیعت بر سبیل تنزل و کوتاه آمدن و بر اساس شروطی باشد و آن شروط محقق نشود، این بیعت انجام نشده است. احتمال دارد نتیجه عبارت پیشین باشد، یعنی بر اساس آنچه ذکر کردیم، بیعت به این شکل صورت نگرفته است.

عبارت «علی نفسه» شاید متعلق به اسقاط باشد، که در این حالت «علی» به معنای «عن» می باشد. در عبارت «هو الذی أمره مأمور» او کسی است که مأمور به او دستور داده است، در ظاهر لفظ «مأمور» زائد است و غیر زاید بودن آن نیز صحیح است؛ زیرا در عرف، لفظ امیر به پیامبر اکرم صلی الله علیه و علی آله و سلم اطلاق نمی شود، پس هر که امیری را منصوب کند مأمور است. در عبارت «یرید أنّ من حکمه» شاید خبر أنّ محذوف باشد به قرینه مقام و «اسعاف» به معنای یاری دادن قضای حاجت است.

عبارت «لمن أمره رسول الله علیهم»، (برای کسی که رسول خدا او را به عنوان امیر آن ها منصوب کند) یعنی هوازن یا اهل مکه، معنای آن این است که هوازن بر کسانی که رسول خدا صلی الله علیه و علی آله و سلم آن ها را حاکم بر آنها کرده است، حق حکومت ندارند، همچنین قریش و اهل مکه نسبت به کسانی که خداوند آن ها را حاکم بر آنها کرده و برای جنگ با قریش و اهل مکه فرستاده است، حق حکومت ندارند.

قوله فهو أی التأمیر مطلقا أو تأمیر معاویة قوله أن یتخذ أی عن أن یتخذ و هو متعلق بقوله فرغ أی لما خلص علیه السلام نفسه عن البیعة فرغ عن أن یتخذ بیعة الشقی علی المؤمنین لأن بیعتهم کان تابعا لبیعته و لم یبایعوا أنفسهم بیعة علی حدة و إلیه أشار بقوله لأن هذه الطبقة و قوله و لأن الحسن دلیل آخر علی عدم تأمیره علی الحسن علیه السلام و قوله فقد اعتقد جزاء للشرط فی قوله و لو لم یشترط.

و قَالَ الْجَزَرِیُّ وَ فِی حَدِیثِ أَبِی هُرَیْرَةَ: إِذَا بَلَغَ بَنُو أَبِی الْعَاصِ ثَلَاثِینَ اتَّخَذُوا عِبَادَ اللَّهِ خَوَلًا بالتحریک أی خدما و عبدا یعنی أنهم یستخدمونهم و یستعبدونهم و قال الدخل بالتحریک الغش و العیب و الفساد و منه الْحَدِیثُ: إِذَا بَلَغَ بَنُو أَبِی الْعَاصِ ثَلَاثِینَ کَانَ دِینُ اللَّهِ دَخَلًا و حقیقته أن یدخلوا فی الدین أمورا لم تجر به السنة انتهی.

و الدول بضم الدال و فتح الواو جمع دولة بالضم و هو ما یتداولونه بینهم یکون مرة لهذا و مرة لهذا قوله من اتخذه أی اتخاذ من اتخذه و هو فاعل جاز و قوله من اعتمد مبتدأ و قوله علم و سلم خبره.

و یقال سأمه سوء العذاب أی حمله علیه قوله إن البر کأنه استئناف أو اللام فیه مقدر أی لأن البر مقهور و یمکن أن یکون اتقی تصحیف أتقن أو أیقن.

و بانقیا قریة بالکوفة و الحیرة بلدة قرب الکوفة و الکناسة بالضم موضع بالکوفة.

قوله الداعیة هی خبر أن أی أمثال تلک المعاونات علی الظلم صارت أسبابا لتغییر أحکام الله التی من جملتها نقل صدقة بانقیا إلی الحیرة.

و الأثرة الاستبداد بالشی ء و التفرد به و الهذر بالتحریک الهذیان و بالدال المهملة البطلان.

قوله و من أنزل راهبا حاصله أن عبد الله کان من المترهبین المتعبدین

در عبارت «فهو» مقصود حاکم کردن به طور مطلق، یا حاکم کردن معاویه است. در عبارت «أن یتخذ» منظور «عن أن یتخذ» است، که متعلق به «فرغ» است، یعنی هنگامی که امام حسن علیه السلام خود را از این بیعت خلاص کند، در واقع از این که مؤمنان با یک انسان ظالم بیعت کنند، رها شده است زیرا بیعت آن ها تابع بیعت امام است و آن ها به خودی خود بیعت نمی کنند، و با این سخن خود «لأن هذه الطبقة» (زیرا این طبقه) به این موضوع اشاره کرده است؛ و عبارت «و لأنّ الحسن» (زیرا حسن) دلیل دیگری بر عدم حاکم شدن معاویه بر حسن علیه السلام است؛ و عبارت «فقد إعتقد» جواب شرط در عبارت «لو لم یشترط» است.

جزری گفت: در حدیث ابو هریره آمده است؛ هنگامی که تعداد پسران ابو العاص به سی نفر رسید، بندگان خدا را با به بردگی گرفتن خوار کردند. یعنی آن ها را به خدمت و بردگی می گرفتند. جزری گفت: «الدّخَل» یعنی غش و عیب و فساد. در حدیث دیگری به نقل از ابو هریره آمده است: هنگامی که پسران ابو العاص به سی نفر رسیدند، در دین خدا فساد ایجاد کردند، و حقیقت آن است که در دین خدا اموری را وارد کردند که بر خلاف سنت بود.

الدّول با دال مضموم و فتح واو، جمع دولة با ضمه است و دولت آن چیزی است که بین خود رد و بدل می کنند، به طوری که گاهی برای این است و گاهی برای آن. عبارت «من اتخذه» یعنی گرفتن کسی که او گرفته است و این عبارت فاعل فعل جاز است. عبارت «من اعتمد» مبتدا و عبارت «علم و سلم» خبر آن است.

گفته می شود: «سامه سوء العذاب»، (بدترین عذاب را بر او نازل کرد) یعنی او را به سوی عذاب راند. عبارت «إنّ البرّ» گویا جمله استینافی است یا اینکه لام در آن مقدر است به این صورت «لأنّ البرّ مقهور»؛ و ممکن است «اتّقی» تغییر یافته «أتقن» یا «أیقن» باشد.

بانقیا روستایی در کوفه و الحیرة شهری نزدیک مکه می باشد، و الکناسة با ضمه مکانی در کوفه است. عبارت «الداعیة» خبر أنّ می باشد، یعنی امثال چنان همدستی هایی در ظلم، سبب تغییر احکام خداوند می شود که از جمله آن ها، انتقال صدقه بانقیا به حیره است.

الأثرة به انحصار درآوردن چیزی است، و الهذَر ، هذیان است و با دال به معنای مهمل و بیهوده است. در عبارت «و من أنزل راهبا» نتیجه آن است که عبدالله از راهبان و متعبدان بوده

و کان أقل ضررا بالنسبة إلیهم من حجر و أصحابه فکان قتله أشنع فلذا قدمه و الإخبات الخشوع و التواضع قوله هنات و هنات أی شرور و فساد و ظلم.

و قال الفیروزآبادی الهوشة الفتنة و الهیج و الاضطراب و الاختلاط و الهواشات بالضم الجماعات من الناس و الإبل و الأموال الحرام و المهاوش ما غصب و سرق و قال الهیش الإفساد و التحریک و الهیج و الحلب الروید و الجمع.

قوله مؤتجرا أی طالبا للأجر و الثواب و قال الجزری فی حدیث مانع الزکاة أنا آخذها و شطر ماله عزمة من عزمات الله أی حق من حقوق الله و واجب من واجباته.

قال الحربی غلط الراوی فی لفظ الروایة إنما هو شطر ماله أی یجعل ماله شطرین و یتخیر علیه المصدق فیأخذ الصدقة من خیر النصفین عقوبة لمنعه الزکاة فأما ما لا یلزمه فلا و قال الخطابی فی قول الحربی لا أعرف هذا الوجه و قیل معناه أن الحق مستوفی منه غیر متروک علیه و إن ترک شطر ماله کرجل کان له ألف شاة مثلا فتلفت حتی لم یبق إلا عشرون فإنه یؤخذ منه عشر شیاه لصدقة الألف و هو شطر ماله الباقی و هذا أیضا بعید لأنه قال أنا آخذها و شطر ماله و لم یقل أنا آخذ و أشطر ماله.

و قیل إنه کان فی صدر الإسلام یقع بعض العقوبات فی الأموال ثم نسخ کقوله فی الثمر المعلق من خرج بشی ء فله غرامة مثلیه و العقوبة و کقوله فی ضالة الإبل المکتومة غرامتها و مثلها معها و کان عمر یحکم به و قد أخذ أحمد بشی ء من هذا و عمل به.

و قال الشافعی فی القدیم من منع زکاة ماله أخذت منه و أخذ شطر ماله عقوبة علی منعه و استدل بهذا الحدیث و قال فی الجدید لا یؤخذ منه إلا الزکاة لا غیر و جعل هذا الحدیث منسوخا انتهی.

قوله ینحل من النحلة بمعنی العطیة أو النحول بمعنی الهزال و الثانی بعید

و نسبت به حجر و یارانش ضرر کمتری برای آن ها داشته است، پس قتل وی شنیع تر بوده است. به همین خاطر او را مقدم کرده؛ و «الإخبات» به معنای خشوع و تواضع است. عبارت هنات هنات یعنی شر، فساد و ظلم.

فیروزآبادی گفته است: الهوشة به معنای فتنه، هیجان و اضطراب و اختلاط است و «الهواشات» با ضمه، جماعتهایی از مردم، شترها و اموال حرام است و «المهاوش» آن چیزی است که غصب و سرقت می شود، و گفته است: «الهیش» ایجاد فساد و تحریک کردن و به هیجان آوردن است.

عبارت «مؤتجراً» یعنی طالب اجر و ثواب. جزری در حدیث مانع زکات گفته است: «من زکات را می گیرم و بخشی از اموالش حقی از حقوق خداوند و واجبی از واجباتش است.»

حربی گفته است: راوی در لفظ روایت دچار خطا شده است، «شطر ماله» یعنی مال او را به دو نیم تقسیم می کند. سپس آنکه صدقه را می گیرد مخیر است که بهترین این دو قسمت را به عنوان مجازاتی برای عدم پرداخت زکات بردارد، اما در مورد آنکه این کار لازم نیست، چیز اضافه ای از او نمی گیرند. خطابی در مورد سخن حربی گفته است: این معنا را نمی فهمم و گفته شده معنایش آن است که حق به طور کامل از او گرفته می شود و به حال خود رها نمی شود، اگر چه نیمی از مالش رها شود، مانند مردی که هزار گوسفند داشت که جز بیست عدد از آن ها همگی تلف شدند، پس به عنوان صدقه، ده گوسفند به عنوان صدقه آن هزار گوسفند از او گرفته شد و آن در واقع نیمه باقی مانده اموال او بود. این معنا نیز بعید است زیرا او گفت: من آن را همراه نیمی از اموالش می گیرم و نگفت: من اموالش را می گیرم و آن را نصف می کنم.

گفته شده که در صدر اسلام بعضی از مجازات ها در اموال افراد اعمال می شد، اما پس از مدتی نسخ شد، مانند سخن پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد محصول آویزان و بر درخت که هر کس چیزی از آن را خارج کند، باید مانند آن را به عنوان غرامت و مجازات بپردازد و مانند سخن پیامبر در مورد شتر گم شده پنهان کرده شده که خود آن و شتری دیگر مانند آن غرامت آن است و عمر بر این اساس حکم می کرد و احمد بن حنبل چیزی از این غرامت را گرفت و به این حکم عمل کرد.

شافعی قبلاً گفته بود: هر که زکات مالش را نپردازد، از او گرفته می شود و نیمی از مالش نیز به عنوان مجازات عدم پرداخت زکات گرفته می شود و به این حدیث استناد کرده بود اما بعداً گفت: تنها زکات از او گرفته می شود نه چیز دیگر و این حدیث را منسوخ دانست.

عبارت «ینحل» از النحلة به معنای عطیه می آید، یا از النحول به معنای نحیف بودن، که دومی بعید است.

قوله علیه السلام لیس من طلب الحق المعنی أن هؤلاء الخوارج مع غایة کفرهم خیر من معاویة و أصحابه لأن للخوارج شبهة و کان غرضهم طلب الحق فأخطئوا بخلاف معاویة و أصحابه فإنهم طلبوا الباطل معاندین فأصابوه لعنة الله علیهم أجمعین.

قوله إلیه أی إلی الشر و الجماجم جمع الجمجمة جمجمة الرأس و یکنی بها عن السادات و القبائل التی تنسب إلیها البطون.

و قال الفیروزآبادی التیس ذکر الظباء و المعز و التیاس ممسکة و العسب ضراب الفحل أو ماؤه أو نسله و احتوش القوم علی فلان جعلوه فی وسطهم.

«3»

ج، [الإحتجاج] عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ سَدِیرِ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ عَقِیصَا قَالَ: لَمَّا صَالَحَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام مُعَاوِیَةَ بْنَ أَبِی سُفْیَانَ دَخَلَ عَلَیْهِ النَّاسُ فَلَامَهُ بَعْضُهُمْ عَلَی بَیْعَتِهِ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام وَیْحَکُمْ مَا تَدْرُونَ مَا عَمِلْتُ وَ اللَّهِ الَّذِی عَمِلْتُ خَیْرٌ لِشِیعَتِی مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ أَوْ غَرَبَتْ أَ لَا تَعْلَمُونَ أَنِّی إِمَامُکُمْ وَ مُفْتَرَضُ الطَّاعَةِ عَلَیْکُمْ وَ أَحَدُ سَیِّدَیْ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِنَصٍّ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَیَّ قَالُوا بَلَی قَالَ أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ الْخَضِرَ لَمَّا خَرَقَ السَّفِینَةَ وَ أَقَامَ الْجِدَارَ وَ قَتَلَ الْغُلَامَ کَانَ ذَلِکَ سَخَطاً لِمُوسَی بْنِ عِمْرَانَ علیه السلام إِذْ خَفِیَ عَلَیْهِ وَجْهُ الْحِکْمَةِ فِی ذَلِکَ وَ کَانَ ذَلِکَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ حِکْمَةً وَ صَوَاباً أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّهُ مَا مِنَّا أَحَدٌ إِلَّا وَ یَقَعُ فِی عُنُقِهِ بَیْعَةٌ لِطَاغِیَةِ زَمَانِهِ إِلَّا الْقَائِمُ الَّذِی یُصَلِّی خَلْفَهُ رُوحُ اللَّهِ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَعلیهما السلام فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُخْفِی وِلَادَتَهُ وَ یُغَیِّبُ شَخْصَهُ لِئَلَّا یَکُونَ لِأَحَدٍ فِی عُنُقِهِ بَیْعَةٌ إِذَا خَرَجَ ذَاکَ التَّاسِعُ مِنْ وُلْدِ أَخِی الْحُسَیْنِ ابْنُ سَیِّدَةِ الْإِمَاءِ یُطِیلُ اللَّهُ عُمُرَهُ فِی غَیْبَتِهِ ثُمَّ یُظْهِرُهُ بِقُدْرَتِهِ فِی صُورَةِ شَابٍّ ابْنِ دُونِ الْأَرْبَعِینَ سَنَةً ذَلِکَ لِیُعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ.

ک، [إکمال الدین] المظفر العلوی عن ابن العیاشی عن أبیه عن جبرئیل بن أحمد عن موسی بن جعفر البغدادی عن الحسن بن محمد الصیرفی عن حنان بن

معنای سخن امام حسن علیه السلام که «لیس من طلب الحق ... » این است که خوارج با شدت کفرشان، از معاویه و یارانش بهتر هستند، زیرا خوارج شبهه داشتند. آن ها می خواستند به حق برسند اما راه را اشتباه رفتند. بر خلاف معاویه و یارانش، چرا که آن ها با مخالفتی سرسختانه به دنبال باطل بودند و به آن دست یافتند، لعنت خدا بر همه آن ها باد!

عبارت «إلیه» یعنی إلی الشّر به سوی شر و بدی، و «الجماجم» جمع جمجمه سر می باشد که کنایه از سادات و قبائلی است که نسلها به آن ها نسبت داده می شود.

فیروزآبادی گفت: «التیس» آهوی نر و «المعز» گوسفند ماده و «تیاس» کسی است که آهو را می گیرد و «العسب» یعنی فروشنده حیوان نر یا نطفه و نسل آن ؛ «إحتوش القوم علی فلان» یعنی او را در وسط و میانه خود قرار دادند.

روایت 3

احتجاج: از ابو سعید روایت می کند: هنگامی که حسن بن علی بن ابی طالب با معاویة بن ابو سفیان صلح کرد، مردم به حضور آن حضرت مشرف شدند و بعضی از ایشان آن بزرگوار را به جهت بیعتی که کرده بود سرزنش و ملامت نمودند. امام حسن علیه السّلام فرمود: وای بر شما! شما نمی دانید که من چه عملی انجام داده ام، به خدا قسم، عملی که من انجام دادم از آنچه که آفتاب بر آن طلوع و غروب می کند، برای شیعه من بهتر خواهد بود. آیا نمی دانید من طبق فرموده پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلم، امام شما هستم که اطاعت من بر شما واجب است و یکی از دو بزرگ جوانان اهل بهشت می باشم!؟ گفتند: چرا. فرمود: آیا نمی دانید هنگامی که خضر آن کشتی را سوراخ و آن دیوار را تعمیر کرد و آن کودک را کشت، این کارها موجب خشم حضرت موسی علیه السلام شد و خشم او به این خاطر بود که از حکمت و فلسفه کارهای خضر بی اطلاع بود، ولی این رفتارهای خضر نزد پروردگار نیکو و پسندیده بود؟ آیا نمی دانید هیچ یک از ما خاندان نیست مگر اینکه بیعتی از سرکش و طاغوت زمانه وی بر گردنش خواهد بود غیر از قائم آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که حضرت عیسی بن مریم علیه السلام پشت سر او نماز خواهد خواند؛ زیرا خداوند عزّوجلّ ولادت حضرت قائم را مخفی و خود آن بزرگوار را غائب خواهد نمود، تا هنگامی که ظهور می کند کسی بر گردن ایشان بیعتی نداشته باشد. او از نهمین فرزندان برادرم امام حسین علیه السّلام و پسر بهترین کنیزان خواهد بود. خداوند عمر وی را در زمان غیبتش طولانی می نماید. سپس وی را به قدرت خویش به صورت جوانی که کمتر از چهل سال داشته باشد ظاهر می کند. خدا این کار را انجام می دهد تا همگان بدانند او بر هر چیزی قادر و توانا است⁽¹⁾.

سدیر: مثله ⁽¹⁾.

«4»

ج، [الإحتجاج] عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ الْجُهَنِیِّ قَالَ: لَمَّا طُعِنَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام بِالْمَدَائِنِ أَتَیْتُهُ وَ هُوَ مُتَوَجِّعٌ فَقُلْتُ مَا تَرَی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَإِنَّ النَّاسَ مُتَحَیِّرُونَ فَقَالَ أَرَی وَ اللَّهِ مُعَاوِیَةَ خَیْراً لِی مِنْ هَؤُلَاءِ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ لِی شِیعَةً ابْتَغَوْا قَتْلِی وَ انْتَهَبُوا ثَقَلِی وَ أَخَذُوا مَالِی وَ اللَّهِ لَأَنْ آخُذَ مِنْ مُعَاوِیَةَ عَهْداً أَحْقُنُ بِهِ دَمِی وَ آمَنُ بِهِ فِی أَهْلِی خَیْرٌ مِنْ أَنْ یَقْتُلُونِی فَتَضِیعَ أَهْلُ بَیْتِی وَ أَهْلِی وَ اللَّهِ لَوْ قَاتَلْتُ مُعَاوِیَةَ لَأَخَذُوا بِعُنُقِی حَتَّی یَدْفَعُونِی إِلَیْهِ سِلْماً .

فَوَ اللَّهِ لَأَنْ أُسَالِمَهُ وَ أَنَا عَزِیزٌ خَیْرٌ مِنْ أَنْ یَقْتُلَنِی وَ أَنَا أَسِیرُهُ أَوْ یَمُنَّ عَلَیَّ فَتَکُونَ سُبَّةً عَلَی بَنِی هَاشِمٍ إِلَی آخِرِ الدَّهْرِ وَ مُعَاوِیَةُ لَا یَزَالُ یَمُنُّ بِهَا وَ عَقِبُهُ عَلَی الْحَیِّ مِنَّا وَ الْمَیِّتِ .

قَالَ قُلْتُ تَتْرُکُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ شِیعَتَکَ کَالْغَنَمِ لَیْسَ لَهُمْ رَاعٍ قَالَ وَ مَا أَصْنَعُ یَا أَخَا جُهَیْنَةَ إِنِّی وَ اللَّهِ أَعْلَمُ بِأَمْرٍ قَدْ أُدِّیَ بِهِ إِلَیَّ عَنْ ثِقَاتِهِ- أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ لِی ذَاتَ یَوْمٍ وَ قَدْ رَآنِی فَرِحاً یَا حَسَنُ أَ تَفْرَحُ کَیْفَ بِکَ إِذَا رَأَیْتَ أَبَاکَ قَتِیلًا أَمْ کَیْفَ بِکَ إِذَا وُلِّیَ هَذَا الْأَمْرَ بَنُو أُمَیَّةَ وَ أَمِیرُهَا الرَّحْبُ الْبُلْعُومِ الْوَاسِعُ الْأَعْفَاجِ یَأْکُلُ وَ لَا یَشْبَعُ یَمُوتُ وَ لَیْسَ لَهُ فِی السَّمَاءِ نَاصِرٌ وَ لَا فِی الْأَرْضِ عَاذِرٌ ثُمَّ یَسْتَوْلِی عَلَی غَرْبِهَا وَ شَرْقِهَا تَدِینُ لَهُ الْعِبَادُ وَ یَطُولُ مُلْکُهُ یَسْتَنُّ بِسُنَنِ الْبِدَعِ وَ الضَّلَالِ وَ یُمِیتُ الْحَقَّ وَ سُنَّةَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله .

یَقْسِمُ الْمَالَ فِی أَهْلِ وَلَایَتِهِ وَ یَمْنَعُهُ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِهِ وَ یَذِلُّ فِی مُلْکِهِ الْمُؤْمِنُ وَ یَقْوَی فِی سُلْطَانِهِ الْفَاسِقُ وَ یَجْعَلُ الْمَالَ بَیْنَ أَنْصَارِهِ دُوَلًا وَ یَتَّخِذُ عِبَادَ اللَّهِ خَوَلًا وَ یَدْرُسُ فِی سُلْطَانِهِ الْحَقُّ وَ یَظْهَرُ الْبَاطِلُ وَ یُلْعَنُ الصَّالِحُونَ وَ یُقْتَلُ مَنْ نَاوَاهُ عَلَی الْحَقِّ وَ یَدِینُ مَنْ وَالاهُ عَلَی الْبَاطِلِ.

فَکَذَلِکَ حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ رَجُلًا فِی آخِرِ الزَّمَانِ وَ کَلَبٍ مِنَ الدَّهْرِ وَ جَهْلٍ مِنَ النَّاسِ یُؤَیِّدُهُ اللَّهُ بِمَلَائِکَتِهِ وَ یَعْصِمُ أَنْصَارَهُ وَ یَنْصُرُهُ بِآیَاتِهِ وَ یُظْهِرُهُ عَلَی

روایت 4

احتجاج: از زید بن وهب روایت می کند: هنگامی که در مداین به امام حسن علیه السلام نیزه زدند، در حالی که آن حضرت از فشار درد می نالید به حضورش مشرف شدم و گفتم: یا ابن رسول اللّه! چه صلاح می دانی؟ مردم متحیر و سرگردانند! فرمود: به خدا قسم که معاویه برای من از این مردم بهتر است. این مردم گمان می کنند شیعیان منند، ولی در صدد کشتن من بر می آیند، اثاث و لباس سفرم را به غارت می برند، اموال مرا تصاحب می نمایند. به خدا قسم اگر من از معاویه تعهدی بگیرم که خون خود را حفظ کنم و اهل و عیالم را در امان بدارم، بهتر از این است که آنان مرا به قتل برسانند و اهل بیتم از بین بروند. به خدا قسم اگر من با معاویه نبرد کنم، اینان گردن مرا می گیرند و مرا به معاویه تسلیم می کنند.

به خدا قسم اگر من با معاویه صلح و سازش نمایم و محترم باشم بهتر از این است که کشته یا اسیر گردم، یا اینکه منتی بر من نهاده شود و تا آخر روزگار برای بنی هاشم عیب و عار باشد و معاویه دائما بر زنده و مرده ما منت بگذارد .

راوی می گوید: من به آن حضرت گفتم: یا ابن رسول اللّه! آیا شیعیان خود را همچون گوسفندانی بدون شبان رها می کنی؟ فرمود: چه کنم؟ من از خبری که به وسیله افراد مورد وثوق به من رسیده آگاه هستم. یک روز امیر المؤمنین علی علیه السّلام در حالی که خوشحال بودم به من فرمود: ای حسن! آیا خوشحالی؟ چه حالی خواهی داشت در آن هنگام که پدر خود را کشته ببینی؟ چه حالی خواهی داشت در آن هنگامی که بنی امیه متصدی امر خلافت شوند و امیر آنان شخصی است که گلوی او و روده هایش گشاده است، وی می خورد ولی سیر نمی شود، در حالی می میرد که در آسمان یاوری و در زمین پوزش پذیری نخواهد داشت. او بر شرق و غرب مستولی خواهد شد، بندگان در مقابل وی ذلیل می شوند و سلطنت او طولانی خواهد شد، وی بدعت و گمراهی هایی به یادگار می گذارد و حق و سنت پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را پایمال می کند.

معاویه بیت المال را بین دوستداران خویش تقسیم می کند و مانع از رسیدن این مال به افرادی می شود که در آن حق بیشتری دارند. در دوران سلطنت معاویه، مؤمن ذلیل و فاسق قدرت خواهد یافت. معاویه اموال خدا را بین یاران خود دست به دست می کند و بندگان خدا را به بردگی می گیرد. در زمان سلطنت وی حق از بین می رود و باطل ظاهر می شود، افراد صالح مورد لعن قرار می گیرند، هر کس با او در باره حقی دشمنی کند کشته خواهد شد و هر کس که با او در راه باطل دوستی نماید پاداش خواهد گرفت.

روزگار بدین منوال خواهد بود تا اینکه خدا مردی را در آخر الزمان که روزگاری است سخت بر می انگیزد و او را به وسیله ملائکه خود یاری می کند، از یاران وی محافظت می کند، او را به وسیله آیات و معجزات خود یاری می دهد

الْأَرْضِ حَتَّی یَدِینُوا طَوْعاً وَ کَرْهاً یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً وَ نُوراً وَ بُرْهَاناً یَدِینُ لَهُ عَرْضُ الْبِلَادِ وَ طُولُهَا حَتَّی لَا یَبْقَی کَافِرٌ إِلَّا آمَنَ وَ لَا طَالِحٌ إِلَّا صَلَحَ وَ تَصْطَلِحُ فِی مُلْکِهِ السِّبَاعُ وَ تُخْرِجُ الْأَرْضُ نَبْتَهَا وَ تُنْزِلُ السَّمَاءُ بَرَکَتَهَا وَ تَظْهَرُ لَهُ الْکُنُوزُ یَمْلِکُ مَا بَیْنَ الْخَافِقَیْنِ أَرْبَعِینَ عَاماً فَطُوبَی لِمَنْ أَدْرَکَ أَیَّامَهُ وَ سَمِعَ کَلَامَهُ ⁽¹⁾.

إیضاح

یقال صار هذا الأمر سبة علیه بضم السین و تشدید الباء أی عارا یسب به قوله عن ثقاته لعل الضمیر راجع إلی الأمر أو إلی الله و کل منهما لا یخلو من تکلف و قال الجوهری الرحب بالضم السعة تقول منه فلان رحب الصدر و الرحب بالفتح الواسع و البلعوم بالضم مجری الطعام فی الحلق و هو المری ء و الأعفاج من الناس و من الحافر و السباع کلها ما یصیر الطعام إلیه بعد المعدة و هو مثل المصارین لذوات الخف و الظلف.

و دانه أی أذله و استعبده و دان له أی أطاعه و دینت الرجل وکلته إلی دینه و الکلب بالتحریک الشدة و الطالح خلاف الصالح و الخافقان أفقا المشرق و المغرب.

«5»

أَعْلَامُ الدِّینِ لِلدَّیْلَمِیِّ، قَالَ: خَطَبَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام بَعْدَ وَفَاةِ أَبِیهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَ مَا وَ اللَّهِ مَا ثَنَانَا عَنْ قِتَالِ أَهْلِ الشَّامِ ذِلَّةٌ وَ لَا قِلَّةٌ وَ لَکِنْ کُنَّا نُقَاتِلُهُمْ بِالسَّلَامَةِ وَ الصَّبْرِ فَشِیبَ السَّلَامَةُ بِالْعَدَاوَةِ وَ الصَّبْرُ بِالْجَزَعِ وَ کُنْتُمْ تَتَوَجَّهُونَ مَعَنَا وَ دِینُکُمْ أَمَامَ دُنْیَاکُمْ وَ قَدْ أَصْبَحْتُمُ الْآنَ وَ دُنْیَاکُمْ أَمَامَ دِینِکُمْ وَ کُنَّا لَکُمْ وَ کُنْتُمْ لَنَا وَ قَدْ صِرْتُمُ الْیَوْمَ عَلَیْنَا.

ثُمَّ أَصْبَحْتُمْ تَصُدُّونَ قَتِیلَیْنِ قَتِیلًا بِصِفِّینَ تَبْکُونَ عَلَیْهِمْ وَ قَتِیلًا بِالنَّهْرَوَانِ تَطْلُبُونَ بِثَأْرِهِمْ فَأَمَّا الْبَاکِی فَخَاذِلٌ وَ أَمَّا الطَّالِبُ فَثَائِرٌ .

وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ قَدْ دَعَا إِلَی أَمْرٍ لَیْسَ فِیهِ عِزٌّ وَ لَا نَصَفَةٌ فَإِنْ أَرَدْتُمُ الْحَیَاةَ قَبِلْنَاهُ مِنْهُ وَ أَغْضَضْنَا عَلَی الْقَذَی وَ إِنْ أَرَدْتُمُ الْمَوْتَ بَذَلْنَاهُ فِی ذَاتِ اللَّهِ وَ حَاکَمْنَاهُ إِلَی اللَّهِ.

و وی را بر زمین ظاهر و مسلط می سازد، تا اینکه مردم خواه ناخواه مطیع او شوند. او زمین را پر از عدل و داد و نور و برهان خواهد کرد، تمام سرزمین ها مطیع او می شوند، تا آنجا که کافری نیست مگر اینکه ایمان می آورد و تبه کاری نیست مگر اینکه نیکوکار خواهد شد. درندگان در زمان حکومت او صلح می کنند، زمین گیاهان خود را می رویاند، آسمان برکات خود را فرو می ریزد و گنج ها برای او ظاهر خواهند شد. مدت چهل سال مالک شرق و غرب خواهد شد، خوشا به حال کسی که روزگار او را درک کند و سخن وی را بشنود⁽²⁾.

توضیح

گفته می شود: «صار هذا الأمر سبة علیه»، با ضمه سین و تشدید باء، یعنی این امر تبدیل به ننگی شد که به آن دشنامش می دهند. عبارت «عن ثقاته» شاید ضمیر به الأمر یا أولی الأمر یا الله بازگردد، و هر یک از این ها خالی از تکلف نیست. جوهری گفت: «الرحب» با ضمه، وسعت است، اینکه می گویی: فلان رحب الصدر از همین کلمه می آید، یعنی فلانی سینه اش گشاده است. الرّحب با فتحه یعنی وسیع و «البلعوم» با ضمه، مجرای غذا در حلق است که به آن مری می گویند. «الأعفاج» در انسان و چهارپا و حیوانات وحشی، آن چیزی است که غذا پس از معده وارد آن می شود، و این مثلی است که برای حیوانات سم دار زده می شود.

«دانه» یعنی او را خار کرد و به بندگی گرفت، «دان له» یعنی از او اطاعت کرد، «دیّنت الرجل» یعنی او را رها کرد تا به دین خود عمل کند. «الکلَب» به معنای سختی و شدت است. «الطالح» بر خلاف صالح است. «الخافقان» دو افق مشرق و مغرب است.

روایت 5

اعلام الدین دیلمی می گوید: حضرت امام حسن مجتبی علیه السّلام پس از فوت پدرش سخنرانی کرد و بعد از اینکه حمد و ثنای خدا را به جا آورد فرمود: آری واللّه ذلت و کمی تعداد، ما را از جنگیدن با اهل شام باز نداشت، ولی ما با بری بودن از آفات و عیوب و صبوری با آن ها می جنگیدیم، پس برائت با عداوت و صبوری با جزع و فزع آمیخته و مشتبه شد. شما به ما متمایل بوده و دین شما بر دنیای شما مقدم بود، ولی اکنون به گونه ای شدید که دنیای شما بر دین شما مقدم شده است. ما به نفع شما و شما به نفع ما بودید، ولی امروز شما بر علیه ما قیام کرده اید .

سپس شما از دو گروه کشته شده حمایت می کنید: یکی کشتگان صفین که بر آنان گریه می کنید و دیگری کشتگان نهروان که به خونخواهی آن ها قیام می کنید. کسی که گریان است شکست خواهد خورد و آنکه خونخواهی می کند خشمناک است. معاویه مردم را به امری دعوت کرده است که عزت و عدالتی در آن نیست. اگر شما خواستار زندگی هستید، ما آن را از او می پذیریم و با ذلت زندگی می کنیم و اگر خواستار مرگ هستید، ما جان خود را در راه خدا نثار می کنیم و نزد خداوند از او دادخواهی می کنیم.

فَنَادَی الْقَوْمُ بِأَجْمَعِهِمْ بَلِ الْبَقِیَّةُ وَ الْحَیَاةُ⁽¹⁾

ألا و قد أصبحتم بین قتیلین: قتیل بصفین تبکون له، و قتیل بالنهروان تطلبون بثأره فأما الباقی فخاذل، و أمّا الباکی فثائر، الا و إن معاویة دعانا الی امر لیس فیه عزّ و لا نصفة فان أردتم الموت رددناه علیه و حاکمناه إلی اللّه عزّ و جلّ بظبا السیوف، و ان أردتم الحیاة قبلناه، و أخذنا لکم الرضا، فناداه القوم من کل جانب: البقیة! البقیة! فلما أفردوه أمضی الصلح.

و روی مثله فی تذکرة خواص الأمة ص 114 قال: و فی روایة أنّه قال علیه السلام: نحن حزب اللّه المفلحون، و عترة رسوله المطهرون، و أهل بیته الطیبون الطاهرون، و أحد الثقلین اللذین خلفهما رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فیکم، فطاعتنا مقرونة بطاعة اللّه فان تنازعتم فی شی ء فردوه إلی اللّه و الرسول.

و ان معاویة دعانا الحدیث.

«6»

ج، [الإحتجاج] د، [العدد القویة] عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ قَالَ: قَامَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام عَلَی الْمِنْبَرِ حِینَ اجْتَمَعَ مَعَ مُعَاوِیَةَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ مُعَاوِیَةَ زَعَمَ أَنِّی رَأَیْتُهُ لِلْخِلَافَةِ أَهْلًا وَ لَمْ أَرَ نَفْسِی لَهَا أَهْلًا وَ کَذَبَ مُعَاوِیَةُ أَنَا أَوْلَی النَّاسِ بِالنَّاسِ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّ اللَّهِ فَأُقْسِمُ بِاللَّهِ لَوْ أَنَّ النَّاسَ بَایَعُونِی وَ أَطَاعُونِی وَ نَصَرُونِی لَأَعْطَتْهُمُ السَّمَاءُ قَطْرَهَا وَ الْأَرْضُ بَرَکَتَهَا وَ لَمَا طَمِعْتَ فِیهَا یَا مُعَاوِیَةُ وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله مَا وَلَّتْ أُمَّةٌ أَمْرَهَا رَجُلًا قَطُّ وَ فِیهِمْ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا لَمْ یَزَلْ أَمْرُهُمْ یَذْهَبُ سَفَالًا حَتَّی یَرْجِعُوا إِلَی مِلَّةِ عَبَدَةِ الْعِجْلِ .

وَ قَدْ تَرَکَ بَنُو إِسْرَائِیلَ هَارُونَ وَ اعْتَکَفُوا عَلَی الْعِجْلِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ أَنَّ هَارُونَ خَلِیفَةُ مُوسَی وَ قَدْ تَرَکَتِ الْأُمَّةُ عَلِیّاً علیه السلام وَ قَدْ سَمِعُوا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یَقُولُ

همه آن گروه در جواب آن حضرت گفتند: ما خواهان بقا و زندگی هستیم.

روایت 6

احتجاج، عدد: از سلیم بن قیس روایت می کند: در آن هنگام که امام حسن علیه السّلام با معاویه توافق کرده بود، بر فراز منبر رفت و پس از اینکه حمد و ثنای خدا را به جا آورد فرمود: ای مردم! معاویه گمان می کند من او را لایق مقام خلافت دانسته، و خود را برای این مقام شایسته نمی دانم. معاویه دروغ می گوید، زیرا من طبق دستور قرآن و فرموده پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، برای ولایت و سرپرستی بر مردم از خود آن ها سزاوارترم. به خدا قسم اگر مردم با من بیعت می کردند و از من اطاعت و مرا یاری می نمودند، آسمان قطرات باران خود را برای آنان فرو می ریخت و زمین برکات خود را به ایشان عطا می نمود. ای معاویه، چرا در مقام خلافت طمع کردی؟ در حالی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرموده است: هرگاه امتی فردی را که از وی عالم تر وجود داشته باشد امیر خود قرار دهد، وضع آنان رو به انحطاط و آن امت رو به قهقرا خواهد رفت و به قوم گوساله پرستان ملحق می شوند.

همچون بنی اسرائیل که حضرت هارون را رها کرده و در اطراف گوساله گرد آمدند، در صورتی که می دانستند هارون خلیفه حضرت موسی است. این امت نیز حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام را رها کردند، در حالی که شنیدند رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به

لِعَلِیٍّ علیه السلام أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی غَیْرَ النُّبُوَّةِ فَلَا نَبِیَّ بَعْدِی وَ قَدْ هَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله مِنْ قَوْمِهِ وَ هُوَ یَدْعُوهُمْ إِلَی اللَّهِ حَتَّی فَرَّ إِلَی الْغَارِ وَ لَوْ وَجَدَ عَلَیْهِمْ أَعْوَاناً مَا هَرَبَ مِنْهُمْ وَ لَوْ وَجَدْتُ أَنَا أَعْوَاناً مَا بَایَعْتُکَ یَا مُعَاوِیَةُ .

وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ هَارُونَ فِی سَعَةٍ حِینَ اسْتَضْعَفُوهُ وَ کَادُوا یَقْتُلُونَهُ وَ لَمْ یَجِدْ عَلَیْهِمْ أَعْوَاناً وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فِی سَعَةٍ حِینَ فَرَّ مِنْ قَوْمِهِ لِمَا لَمْ یَجِدْ أَعْوَاناً عَلَیْهِمْ وَ کَذَلِکَ أَنَا وَ أَبِی فِی سَعَةٍ مِنَ اللَّهِ حِینَ تَرَکَتْنَا الْأُمَّةُ وَ بَایَعَتْ غَیْرَنَا وَ لَمْ نَجِدْ أَعْوَاناً .

وَ إِنَّمَا هِیَ السُّنَنُ وَ الْأَمْثَالُ یَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضاً أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّکُمْ لَوِ الْتَمَسْتُمْ فِیمَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لَمْ تَجِدُوا رَجُلًا مِنْ وُلْدِ نَبِیٍّ غَیْرِی وَ غَیْرَ أَخِی.

«7»

کش، [رجال الکشی] رُوِیَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الطَّوِیلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ الْحَسَنِ علیه السلام یُقَالُ لَهُ- سُفْیَانُ بْنُ لَیْلَی ⁽¹⁾

أقول: روی المفید فی الاختصاص ص 61 و الکشّیّ ص 73، فی حدیث ضعیف عن أبی الحسن موسی بن جعفر علیهما السلام انه قال: ثم ینادی المنادی این حواری الحسن بن علیّ؟ فیقوم سفیان بن أبی لیلی الهمدانیّ و حذیفة بن اسید الغفاری.

و لکن قال فی تذکرة الخواص: و فی روایة ابن عبد البر المالکی فی کتاب الاستیعاب ان سفیان بن یالیل و قیل ابن لیلی و کنیته أبو عامر، ناداه یا مذل المؤمنین، و فی روایة هشام، و مسعود وجوه المؤمنین، فقال له: ویحک ایها الخارجی لا تعنفی، فان الذی أحوجنی الی ما فعلت: قتلکم أبی، و طعنکم ایای، و انتهابکم متاعی، و انکم لما سرتم الی صفین کان دینکم أمام دنیاکم، و قد أصبحتم الیوم و دنیاکم أمام دینکم.

ویحک أیها الخارجی! انی رأیت أهل الکوفة قوما لا یوثق بهم، و ما اغتر بهم الا من ذل، لیس[ رای] أحد منهم یوافق رأی الآخر، و لقد لقی أبی منهم أمورا صعبة و شدائد مرة، و هی أسرع البلاد خرابا، و أهلها هم الذین فرقوا دینهم و کانوا شیعا.

و فی روایة: ان الخارجی لما قال له: یا مذل المؤمنین! قال: ما اذللتهم، و لکن کرهت أن أفنیهم و استأصل شافتهم لاجل الدنیا.

و الظاهر أن الرجل کان مع محبته لاهل البیت خصوصا الحسن السبط، علی رأی الخوارج، و لذلک عنفه و عابه بمصالحته مع معاویة، فتحرر.

حضرت علی بن ابی طالب می فرمود: تو برای من همچون هارون برای موسی هستی، با این تفاوت که پیامبری پس از من نخواهد بود .

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیز در حالی که قوم خود را به سوی خدا دعوت می کرد، از دست آن ها به جانب غار فرار نمود. اگر پیامبر خدا یارانی داشت، از دست ایشان فرار نمی کرد. ای معاویه، من هم اگر یارانی داشتم با تو صلح و سازش نمی کردم.

خدای حکیم در آن زمان که آن مردم هارون را ناتوان دیدند و نزدیک بود که ایشان را به قتل برسانند و یاوری نداشت تا بر علیه آنان قیام نماید آزاد گذاشت، همان طور که خدای سبحان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را در آن هنگام که از دست قوم خود فرار کرد و یاوری نداشت آزاد گذاشت. من و پدرم نیز که این امت ما را ترک کرده و با دیگران بیعت کردند و یاوری نیافتیم، از طرف خدا آزاد بوده و هستیم.

این مطالب همان سنت و مثال هایی هستند که تابع یکدیگر هستند. ای مردم! اگر شما مشرق و مغرب را جستجو کنید، غیر از من و برادرم کسی را نخواهید یافت که از فرزندان پیامبر باشد.

روایت 7

رجال کشی: امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود: مردی از یاران امام حسن که او را سفیان بن لیلی می گفتند، در حالی که بر شتر خود سوار بود نزد آن حضرت آمد، و در حالی که دامن لباس خود را گرفته بود

مُحْتَبٍ ⁽¹⁾فِی فِنَاءِ دَارِهِ فَقَالَ لَهُ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا مُذِلَّ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ انْزِلْ وَ لَا تَعْجَلْ فَنَزَلَ فَعَقَلَ رَاحِلَتَهُ فِی الدَّارِ وَ أَقْبَلَ یَمْشِی حَتَّی انْتَهَی إِلَیْهِ قَالَ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ مَا قُلْتَ قَالَ قُلْتُ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا مُذِلَّ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ وَ مَا عِلْمُکَ بِذَلِکَ قَالَ عَمَدْتَ إِلَی أَمْرِ الْأُمَّةِ فَخَلَعْتَهُ مِنْ عُنُقِکَ وَ قَلَّدْتَهُ هَذَا الطَّاغِیَةَ یَحْکُمُ بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالَ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ علیه السلام سَأُخْبِرُکَ لِمَ فَعَلْتُ ذَلِکَ .

قَالَ سَمِعْتُ أَبِی علیه السلام یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله لَنْ تَذْهَبَ الْأَیَّامُ وَ اللَّیَالِی حَتَّی یَلِیَ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ رَجُلٌ وَاسِعُ الْبُلْعُومِ رَحْبُ الصَّدْرِ⁽²⁾یَأْکُلُ وَ لَا یَشْبَعُ وَ هُوَ مُعَاوِیَةُ فَلِذَلِکَ فَعَلْتُ .

مَا جَاءَ بِکَ قَالَ حُبُّکَ قَالَ اللَّهَ قَالَ اللَّهَ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام وَ اللَّهِ لَا یُحِبُّنَا عَبْدٌ أَبَداً وَ لَوْ کَانَ أَسِیراً فِی الدَّیْلَمِ إِلَّا نَفَعَهُ حُبُّنَا وَ إِنَّ حُبَّنَا لَیُسَاقِطُ الذُّنُوبَ مِنْ بَنِی آدَمَ کَمَا یُسَاقِطُ الرِّیحُ الْوَرَقَ مِنَ الشَّجَرِ.

ختص، [الإختصاص] جعفر بن الحسین المؤمن و جماعة مشایخنا عن محمد بن الحسین بن

در آستان آن بزرگوار ایستاد و گفت: السّلام علیک یا مذل المؤمنین! یعنی سلام بر تو، ای ذلیل کننده مؤمنین! امام حسن علیه السّلام به وی فرمود: پیاده شو و عجله نکن. او پیاده شد و شتر خود را در میان خانه بست، آنگاه آمد تا نزد امام علیه السّلام رسید. امام به او فرمود: چه گفتی؟ گفت: گفتم: سلام بر تو ای ذلیل کننده مؤمنین. امام حسن علیه السّلام فرمود: در این مورد چه می دانی؟ گفت: تو عمداً امر خلافت این امت را از گردن خود برداشتی و به این مرد ظالم و سرکش واگذار کردی که بر خلاف دستور خدا حکومت می کند.

امام حسن علیه السّلام فرمود: تو را از علت این کار خود آگاه می کنم.

از پدرم علی علیه السّلام شنیدم که می فرمود: رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: روز و شب ها نمی گذرند تا اینکه مردی متصدی امر خلافت این امت شود که دارای گلویی گشاد و سینه ای عریض است، که می خورد ولی سیر نمی شود، آن مرد معاویه است و علت صلح من با معاویه همین است.

چه باعث شد که نزد ما بیایی؟ گفت: محبت تو. فرمود: محض رضای خدا؟ گفت: آری. فرمود: به خدا قسم هیچ بنده ای ما را دوست ندارد مگر اینکه دوستی ما به نفع وی خواهد بود و لو اینکه در دیلم اسیر باشد. دوستی ما آنچنان که باد برگ درختان را فرو می ریزد، گناهان را از بنی آدم فرو می ریزد⁽³⁾.

أحمد عن الصفار عن ابن عیسی عن علی بن النعمان: مثله ⁽¹⁾.

«8»

کشف، [کشف الغمة] رَوَی الدُّولَابِیُّ مَرْفُوعاً إِلَی جُبَیْرِ بْنِ نُفَیْرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَدِمْتُ الْمَدِینَةَ⁽²⁾

و هذا هو الصحیح الظاهر متنا و سندا، و قد مر مع إضافة قوله علیه السلام بعد ذلک« ثم أثیرها یا تیاس أهل الحجاز؟» راجع ص 15 من هذا المجلد.

وَ رُوِیَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله أَبْصَرَ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام مُقْبِلًا فَقَالَ اللَّهُمَّ سَلِّمْهُ وَ سَلِّمْ مِنْهُ.

«9»

کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: وَ اللَّهِ الَّذِی صَنَعَهُ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام کَانَ خَیْراً لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ وَ وَ اللَّهِ لَقَدْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ- أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ إِنَّمَا هِیَ طَاعَةُ الْإِمَامِ وَ لَکِنَّهُمْ طَلَبُوا الْقِتَالَ- فَلَمَّا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتالُ مَعَ الْحُسَیْنِ علیه السلام قالُوا رَبَّنا لِمَ کَتَبْتَ عَلَیْنَا الْقِتالَ لَوْ لا أَخَّرْتَنا إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ- ... نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ ⁽³⁾أَرَادُوا تَأْخِیرَ ذَلِکَ إِلَی الْقَائِمِعلیه السلام.

توضیح

قوله علیه السلام إنما هی طاعة الإمام أی المقصود فی الآیة طاعة الإمام الذی ینهی عن القتال لعدم کونه مأمورا به و یأمر بالصلاة و الزکاة و سائر

روایت 8

کشف الغمة: امام حسن علیه السّلام فرمود: جمجمه های عرب در دست من بود، آنان با هر که صلح و سازش می کردم صلح می کردند و با هر که می جنگیدم می جنگیدند، ولی من این قدرت را برای رضای خدا و محافظت از خون مسلمانان واگذار نمودم.

روایت شده: پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم امام حسن را دید که می آید، رسول خدا فرمود: پروردگارا! حسن را سالم بدار و دیگران را به وسیله او سالم بدار⁽⁴⁾.

روایت 9

کافی: امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود: به خدا قسم، عملی که حسن بن علی علیه السّلام انجام داد برای این امت از آنچه آفتاب بر آن می تابد بهتر بود. به خدا قسم، این آیه که می فرماید: «ألم تر إلی الذین قیل لهم کفّوا أیدیکم و أقیموا الصلاة و آتوا الزکاة»⁽⁵⁾،«آیا ندیدی حال کسانی را که می گفتند به ما اجازه جنگ بده و به آن ها گفته شد از جنگ خودداری کنید، نماز را به پا دارید و زکات بپردازید.» این آیه درباره اطاعت از امام است، ولی ایشان خواهان جنگ شدند. هنگامی که حکم جهاد در رکاب امام حسین علیه السّلام با دشمنان آمد: «فلما کتب علیهم القتال» گفتند: «قالوا ربنا لم کتبت علینا القتال لولا أخرتنا إلی أجل قریب»، «پروردگارا! چرا جنگیدن را بر ما واجب کردی، کاش این حکم را تا مدت نزدیکی به تأخیر می انداختی.» «نجب دعوتک و نتبع الرسل»⁽⁶⁾،

«آن وقت دعوت تو را اجابت و از پیامبران متابعت می نمودیم.» منظور آنان از این تأخیر انداختن، تا زمان ظهور حضرت قائم علیه السّلام بود⁽⁷⁾.

توضیح

سخن امام محمد باقر علیه السّلام: «مقصود اطاعت امام است» یعنی مقصود از این آیه، اطاعت امامی است که از جنگ نهی می کند، به این دلیل که دستور جنگ داده نشده است، و به نماز و زکات و دیگر امور خیر دستور می دهد.

أبواب البر و الحاصل أن أصحاب الحسن علیه السلام کانوا بهذه الآیة مأمورین بطاعة إمامهم فی ترک القتال فلم یرضوا به و طلبوا القتال فَلَمَّا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتالُ مع الحسین علیه السلام قالُوا رَبَّنا لِمَ کَتَبْتَ عَلَیْنَا الْقِتالَ لَوْ لا أَخَّرْتَنا إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ أی قیام القائم علیه السلام.

ثم اعلم أن هذه الآیة کما ورد فی الخبر لیست فی القرآن ففی سورة النساء أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ فَلَمَّا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَخْشَوْنَ النَّاسَ کَخَشْیَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْیَةً وَ قالُوا رَبَّنا لِمَ کَتَبْتَ عَلَیْنَا الْقِتالَ لَوْ لا أَخَّرْتَنا إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلِیلٌ و فی سورة إبراهیم فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ فلعله علیه السلام وصل آخر الآیة بالآیة السابقة لکونهما لبیان حال هذه الطائفة أو أضاف قوله نُجِبْ دَعْوَتَکَ بتلک الآیة علی وجه التفسیر و البیان أی کان غرضهم أنه إن أخرتنا إلی ذلک نجب دعوتک و نتبع و یحتمل أن یکون فی مصحفهم علیهم السلام هکذا.

أقول: سیأتی بعض الأخبار المناسبة لهذا الباب فی باب شهادته علیه السلام.

تذییل

قال السید المرتضی فی کتاب تنزیه الأنبیاء فإن قال قائل ما العذر له علیه السلام فی خلع نفسه من الإمامة و تسلیمها إلی معاویة مع ظهور فجوره و بعده عن أسباب الإمامة و تعریه من صفات مستحقها ثم فی بیعته و أخذ عطائه و صلاته و إظهار موالاته و القول بإمامته هذا مع توفر أنصاره و اجتماع أصحابه و مبایعة من کان یبذل عنه دمه و ماله حتی سموه مذل المؤمنین و عابوه فی وجهه علیه السلام.

الجواب قلنا قد ثبت أنه علیه السلام الإمام المعصوم المؤید الموفق بالحجج الظاهرة و الأدلة القاهرة فلا بد من التسلیم لجمیع أفعاله و حملها علی الصحة

نتیجه آن است که یاران امام حسن علیه السّلام بر اساس این آیه مأمور بودند که از دستور امام خود مبنی بر ترک جنگ اطاعت کنند. اما آن ها به این امر راضی نشده و درخواست جنگ کردند، و هنگامی که جنگ در رکاب امام حسین علیه السّلام بر آن ها واجب شد گفتند: پروردگارا چرا جنگ را بر ما واجب کردی، ای کاش آن را تا مدت نزدیکی به تأخیر می انداختی، یعنی تا ظهور امام زمان علیه السّلام.

بدان که این آیه آن چنانکه در خبر آمده است، در قرآن نیست چرا که در سوره نساء آمده است «ألم تر إلی الّذین قیل لهم کفّوا أیدیکم و أقیموا الصّلاة و آتوا الزکاة فلما کتب علیهم القتال إذا فریق منهم یخشون الناس کخشیة الله أو أشدّ خشیة و قالوا ربّنا لم کتبت علینا القتال لولا أخرتنا إلی أجل قریب قل متاع الدّنیا قلیل»،⁽¹⁾

{آیا ندیدی کسانی را که به آنان گفته شد: «[فعلاً] دست [از جنگ] بدارید، و نماز را برپا کنید و زکات بدهید»، و[لی] همین که کارزار بر آنان مقرّر شد، بناگاه گروهی از آنان از مردم [=مشرکان مکّه] ترسیدند مانند ترس از خدا یا ترسی سخت تر. و گفتند: «پروردگارا، چرا بر ما کارزار مقرّر داشتی؟ چرا ما را تا مدّتی کوتاه مهلت ندادی؟» بگو: «برخورداری [از این] دنیا اندک است} و در سوره ابراهیم آمده است «فیقول الّذین ظلموا ربّنا أخّرتنا إلی أجل قریب نجب دعوتک و نتّبع الرّسل»⁽²⁾، {پس آنان که ستم کرده اند می گویند: «پروردگارا، ما را تا چندی مهلت بخش تا دعوت تو را پاسخ گوییم و از فرستادگان [تو] پیروی کنیم.}

شاید امام محمد باقر علیه السّلام به خاطر آن که هر دو آیه در بیان حال این طایفه است، آخر این آیه را به آیه پیشین متصل کرده، یا عبارت «نجب دعوتک» را به عنوان تفسیر و توضیح به آیه پیشین اضافه کرده است، یعنی مقصود آن ها این است که اگر این امر را به تأخیر بیندازی دعوت تو را اجابت می کنیم [و پیروی می کنیم] و احتمال دارد که در قرآن ایشان علیهم السّلام، این چنین آمده باشد.

مؤلف: برخی اخبار مرتبط با این باب در باب شهادت امام حسن علیه السّلام خواهد آمد.

تکمله

ما در جواب می گوییم: با حجت و دلیل های ظاهر و قوی ثابت شده که امام حسن علیه السّلام امامی است معصوم و مورد تأیید و موفق. پس باید در مقابل همه اعمال و رفتارهای آن حضرت تسلیم بود و آن ها را حمل بر صحت نمود،

و إن کان فیها ما لا یعرف وجهه علی التفصیل أو کان له ظاهر ربما نفرت النفس عنه و قد مضی تلخیص هذه الجملة و تقریرها فی مواضع من کتابنا هذا.

و بعد فإن الذی جری منه علیه السلام کان السبب فیه ظاهرا و الحامل علیه بینا جلیا لأن المجتمعین له من الأصحاب و إن کانوا کثیری العدد فقد کانت قلوب أکثرهم نغلة غیر صافیة و قد کانوا صبوا إلی دنیا معاویة من غیر مراقبة و لا مساترة فأظهروا له علیه السلام النصرة و حملوه علی المحاربة و الاستعداد لها طمعا فی أن یورطوه و یسلموه فأحس بهذا منهم قبل التولج و التلبس فتخلی من الأمر و تحرز من المکیدة التی کادت تتم علیه فی سعة من الوقت.

و قد صرح بهذه الجملة و بکثیر من تفصیلها فی مواقف کثیرة و بألفاظ مختلفة و قال علیه السلام إنما هادنت حقنا للدماء و ضنا بها و إشفاقا علی نفسی و أهلی و المخلصین من أصحابی فکیف لا یخاف أصحابه و یتهمهم علی نفسه و أهله.

و هو علیه السلام لما کتب إلی معاویة یعلمه أن الناس قد بایعوه بعد أبیه علیه السلام و یدعوه إلی طاعته فأجابه معاویة بالجواب المعروف المتضمن للمغالطة منه و المواریة و قال له فیه لو کنت أعلم أنک أقوم بالأمر و أضبط للناس و أکید للعدو و أقوی علی جمیع الأمور منی لبایعتک لأننی أراک لکل خیر أهلا و قال فی کتابه إن أمری و أمرک شبیه بأمر أبی بکر و أمرکم بعد وفاة رسول الله صلی الله علیه و آله.

فدعاه ذلک إلی أن خطب أصحابه بالکوفة یحضهم علی الجهاد و یعرفهم فضله و ما فی الصبر علیه من الأجر و أمرهم أن یخرجوا إلی معسکرهم فما أجابه أحد فقال لهم عدی بن حاتم سبحان الله أ لا تجیبون إمامکم أین خطباء المصر فقام قیس بن سعد و فلان و فلان فبذلوا الجهاد و أحسنوا القول و نحن نعلم أن من یضن بکلامه أولی أن یضن بفعاله.

أ و لیس أحدهم جلس له فی مظلم ساباط و طعنه بمعول کان معه أصاب فخذه و شقه حتی وصل إلی العظم و انتزع من یده و حمل علیه السلام إلی المدائن و علیها سعد بن مسعود عم المختار و کان أمیر المؤمنین صلوات الله علیه ولاه إیاها فأدخل

و لو اینکه فلسفه و علت آن ها به طور مفصل دانسته نشود، و چه بسا ظاهر آنها به نحوی بوده که مورد تنفر مردم باشد. خلاصه این مطلب و بیان آن در چند جا از کتاب تنزیه الأنبیاء آمده است.

علاوه بر آنکه گفتیم، فلسفه و علت اعمالی که امام حسن علیه السّلام انجام داد و آنچه که او را به آن رفتارها وادار نمود، واضح و روشن است؛ زیرا اگر چه تعداد یارانی که در اطراف آن حضرت جمع شده بودند زیاد بود، ولی قلب اکثر آنان تباه و شیفته دنیای معاویه بودند، بدون اینکه هیچ گونه مراقبت و پرده پوشی ای بکنند، لذا امام علیه السّلام را ظاهرا یاری کرده و آن حضرت را وادار می کردند برای جنگ آماده شود، ولی قصدشان این بود که وی را به دام انداخته و تسلیم معاویه کنند، اما قبل از اینکه به این هدف برسند، امام حسن علیه السّلام احساس خطر کرد و خویش را از امر خلافت برکنار نمود و از مکر و حیله ای که تا مدت زمان زیادی ادامه می یافت پرهیز نمود.

خود آن حضرت هم در چندین جا با عبارات مختلف توضیح این مطلب را بیان نموده است. از جمله اینکه فرموده است: من بدین جهت با معاویه صلح و سازش نمودم تا از ریختن خون ها جلوگیری کنم و از طرف دیگر به خاطر در امان بودن خود، اهل و عیالم و یاران با وفایم. پس چطور آن حضرت از یاران خود بیم نداشته باشد و آنان را به کشتن خود و اهل و عیالش متهم نکند.

حال آنکه وقتی امام حسن علیه السّلام برای معاویه نوشت: مردم بعد از رحلت پدرش حضرت علی علیه السّلام با او بیعت کرده اند و معاویه را به اطاعت امام حسن علیه السّلام دعوت کرده اند، معاویه در جواب حضرت همان عبارت معروف را که آمیخته به مغالطه است بیان کرد. در آن نامه برای امام حسن علیه السّلام نوشت: اگر می دانستم که تو برای امر خلافت از من پایدارتری، امور مردم را بهتر ضبط و ربط می کنی، در مقابل دشمن زیرک تر و در همه امور از من قوی تر هستی، با تو بیعت می کردم؛ زیرا تو در هر امر خیری شایسته هستی. و در نامه ای برای امام حسن علیه السّلام نوشت: داستان من و تو شبیه داستان ابوبکر با شما است که پس از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله رخ داد .

این جریان بود که امام حسن را وادار نمود در کوفه برای یارانش خطبه بخواند، آنان را به جهاد تشویق کرده و فضیلت جهاد و پاداشی را که در ازای صبر در جنگ نصیب آن ها می شود شرح داد، آنگاه به ایشان دستور داد تا به سوی لشکرگاه خود بروند، ولی احدی از آن مردم جوابی به آن حضرت نداد. پس عدی بن حاتم به آنان گفت: سبحان اللّه! چرا جواب امام خود را نمی دهید!؟ سخنوران مصر کجایند؟ سپس قیس بن سعد و فلان و فلان قیام کردند و در باره جهاد سخنانی نیکو گفتند که ما می دانیم: کسی که در سخن گفتن بخل می ورزد (و جواب نمی گوید) بهتر است از اینکه در هنگام جنگ بخل بورزد (و نجنگد).

مگر نبود که یکی از یاران آن حضرت روی پل ساباط به گونه ای با خنجر به ران آن بزرگوار زد که آن را شکافت و به استخوان رسید و خنجر از دستش افتاد. آنگاه امام علیه السّلام را به مدائن که حاکم آن سعد بن مسعود عموی مختار بود و امیر المؤمنین علی علیه السّلام وی را گماشته بود، بردند.

منزله فأشار المختار علی عمه أن یوثقه و یسیر به إلی معاویة علی أن یطعمه خراج جوحی سنة فأبی علیه و قال للمختار قبح الله رأیک أنا عامل أبیه و قد ائتمننی و شرفنی و هبنی بلاء أبیه ⁽¹⁾

جزی اللّه بالاحسان ما فعلا بکم *** و أبلاهما خیر البلاء الذی یبلو

ای خیر الصنیع الذی یختبر به عباده.

و مراده هبنی أن أبیه أمیر المؤمنین علیه السلام لم یسد الی نعمة حیث و لانی علی المدائن أ أنسی رسول اللّه إلخ.

أقول: سعد بن مسعود الثقفی: کان عاملا علی المدائن من قبل أمیر المؤمنین و قد کتب إلیه علیّ علیه السلام« أما بعد فانّک قد ادیت خراجک، و أطعت ربک، و أرضیت امامک: فعل البر التقی النجیب، فغفر اللّه ذنبک، و تقبل سعیک، و حسن مآبک.( راجع تاریخ الیعقوبی).

ثم إن سعد بن مسعود أتاه علیه السلام بطبیب و قام علیه حتی برأ و حوله إلی بیض المدائن ⁽²⁾

فقال له المختار، و کان شابا: هل لک فی الغناء و الشرف؟ قال: و ما ذلک؟ قال: تستوثق من الحسن و تسلمه الی معاویة، فقال له سعد: قاتلک اللّه، أثب علی ابن رسول اللّه و أوثقه و اسلمه الی ابن هند؟ بئس الرجل أنا ان فعلته.

و ذکر ابن سعد فی الطبقات: ان المختار قال لعمه سعد: هل لک فی أمر تسود به العرب؟ قال: و ما هو؟ قال: دعنی أضرب عنق هذا- یعنی الحسن- و أذهب به الی معاویة. فقال له: قبحک اللّه ما هذا بلاؤهم عندنا أهل البیت.

قد أجاب علیه السلام حجر بن عدی الکندی لما قال له سودت

وقتی امام حسن علیه السّلام را وارد خانه سعد بن مسعود کردند، مختار به عموی خود گفت: به امام حسن اطمینان دهد و آن حضرت را نزد معاویه ببرند تا معاویه خراج یک ساله عراق را به او بدهد. ولی سعد این توطئه را نپذیرفت و به مختار گفت: چه نظر ناشایستی را بیان کردی، آیا نه چنین است که من گماشته پدرش هستم! پدرش مرا امین دانسته که مرا به یک چنین مقامی گماشته و از طرف خود والی نموده. آیا جا دارد من پیغمبر خدا را فراموش کنم و نسبت به پسر دخترش فاطمه که محبوب آن حضرت است مراعات آن بزرگوار را ننمایم؟ سپس سعد بن مسعود طبیبی برای امام حسن علیه السّلام آورد و برای معالجه آن حضرت اقدام نمود تا آن زخم معالجه شد و آن بزرگوار را به بیض مدائن برد. چه کسی است که در میان یک چنین گروهی امید نجات و سلامتی داشته باشد، تا چه رسد به اینکه او را یاری کنند. زمانی که حجر بن عدی کندی به امام حسن گفت:

وجوه المؤمنین فقال علیه السلام ما کل أحد یحب ما تحب و لا رأیه کرأیک و إنما فعلت ما فعلت إبقاء علیکم.

وَ رَوَی عَبَّاسُ بْنُ هِشَامٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی مِخْنَفٍ عَنْ أَبِی الْکَنُودِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُبَیْدٍ قَالَ: لَمَّا بَایَعَ الْحَسَنُ علیه السلام مُعَاوِیَةَ أَقْبَلَتِ الشِّیعَةُ تَتَلَاقَی بِإِظْهَارِ الْأَسَفِ وَ الْحَسْرَةِ عَلَی تَرْکِ الْقِتَالِ فَخَرَجُوا إِلَیْهِ بَعْدَ سَنَتَیْنِ مِنْ یَوْمَ بَایَعَ مُعَاوِیَةَ فَقَالَ لَهُ سُلَیْمَانُ بْنُ صُرَدَ الْخُزَاعِیُّ مَا یَنْقَضِی تَعَجُّبُنَا مِنْ بَیْعَتِکَ مُعَاوِیَةَ وَ مَعَکَ أَرْبَعُونَ أَلْفَ مُقَاتِلٍ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ کُلُّهُمْ یَأْخُذُ الْعَطَاءَ وَ هُمْ عَلَی أَبْوَابِ مَنَازِلِهِمْ وَ مَعَهُمْ مِثْلُهُمْ مِنْ أَبْنَائِهِمْ وَ أَتْبَاعِهِمْ سِوَی شِیعَتِکَ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَ الْحِجَازِ .

ثُمَّ لَمْ تَأْخُذْ لِنَفْسِکَ ثِقَةً فِی الْعَقْدِ وَ لَا حَظّاً مِنَ الْعَطِیَّةِ فَلَوْ کُنْتَ إِذْ فَعَلْتَ مَا فَعَلْتَ أَشْهَدْتَ عَلَی مُعَاوِیَةَ وُجُوهَ أَهْلِ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ کَتَبْتَ عَلَیْهِ کِتَاباً بِأَنَّ الْأَمْرَ لَکَ بَعْدَهُ کَانَ الْأَمْرُ عَلَیْنَا أَیْسَرَ وَ لَکِنَّهُ أَعْطَاکَ شَیْئاً بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ لَمْ یَفِ بِهِ ثُمَّ لَمْ یَلْبَثْ أَنْ قَالَ عَلَی رُءُوسِ الْأَشْهَادِ إِنِّی کُنْتُ شَرَطْتُ شُرُوطاً وَ وَعَدْتُ عِدَاةً إِرَادَةً لِإِطْفَاءِ نَارِ الْحَرْبِ وَ مُدَارَاةً لِقَطْعِ الْفِتْنَةِ فَلَمَّا أَنْ جَمَعَ اللَّهُ لَنَا الْکَلِمَ وَ الْأُلْفَةَ فَإِنَّ ذَلِکَ تَحْتَ قَدَمَیَّ وَ اللَّهِ مَا عَنَی بِذَلِکَ غَیْرَکَ وَ مَا أَرَادَ إِلَّا مَا کَانَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ وَ قَدْ نَقَضَ .

فَإِذَا شِئْتَ فَأَعِدِ الْحَرْبَ خُدْعَةً وَ ائْذَنْ لِی فِی تَقَدُّمِکَ إِلَی الْکُوفَةِ فَأُخْرِجَ عَنْهَا عَامِلَهُ وَ أُظْهِرَ خَلْعَهُ وَ تَنَبَّذْ إِلَیْهِ عَلی سَواءٍ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ وَ تَکَلَّمَ الْبَاقُونَ بِمِثْلِ کَلَامِ سُلَیْمَانَ.

فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام أَنْتُمْ شِیعَتُنَا وَ أَهْلُ مَوَدَّتِنَا فَلَوْ کُنْتُ بِالْحَزْمِ فِی أَمْرِ الدُّنْیَا أَعْمَلَ وَ لِسُلْطَانِهَا أَرْکَضَ وَ أَنْصَبَ، مَا کَانَ مُعَاوِیَةُ بِأَبْأَسَ مِنِّی بَأْساً وَ لَا أَشَدَّ شَکِیمَةً

تو مؤمنین را رو سیاه کردی، آن حضرت در جوابش فرمود: آنچه تو دوست داری همه دوست ندارند و نظر دیگران مثل نظر تو نیست. کاری که من انجام دادم به خاطر بقا و سلامت شما بود .

ولی تو در هنگام عقد قرارداد، تعهد و وثوقی برای خود نگرفتی و سهمی از جایزه دریافت ننمودی. حال که چنین عملی انجام دادی، پس لازم بود که اهل مشرق و مغرب را بر معاویه شاهد بگیری و نامه ای بنویسی که بعد از معاویه مقام خلافت از آن تو باشد، بدین ترتیب کار برای ما آسان تر بود. ولی معاویه قرارداد صلح را بین تو و خودش امضا نمود و به آن وفا ننمود.

طولی نکشید که معاویه در حضور عموم مردم گفت: «من شرط هایی گذاشتم و وعده هایی دادم که آتش جنگ خاموش و فتنه و آشوب برطرف گردد، اکنون که خدا مقام خلافت و الفت مردم را به ما داده، این شرایط را زیر پا می گذارم». به خدا قسم که منظور معاویه غیر از تو نیست و هیچ اراده ای ندارد غیر از آن شروطی که بین تو و او بوده و در نهایت هم پیمان شکنی کرد.

اکنون اگر مایل باشی، خدعه ای به کار برده و جنگ را شروع می کنم. این اجازه را به من بده و به کوفه بیا، من عامل معاویه را از کوفه اخراج و خلع او را اعلام می کنم، تو نیز عهدش را به سوی او بینداز تا تو و او در از بین بردن پیمان برابر باشید و تو به عدالت رفتار کرده باشی، زیرا خدا خائنین را دوست ندارد. آنگاه مابقی شیعیان نیز مثل سلیمان سخنانی گفتند.

امام حسن علیه السّلام در جواب آنان فرمود: شما شیعیان و دوستان ما هستید، اگر من برای دنیا فعالیت و برای سلطنت آن تلاش می کردم و دچار زحمت می شدم، در این صورت، معاویه از من بدتر، فعال تر و در پیروزی از راه ظلم جلوتر

وَ لَا أَمْضَی عَزِیمَةً⁽¹⁾وَ لَکِنِّی أَرَی غَیْرَ مَا رَأَیْتُمْ وَ مَا أَرَدْتُ بِمَا فَعَلْتُ إِلَّا حَقْنَ الدِّمَاءِ فَارْضُوا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ سَلِّمُوا لِأَمْرِهِ وَ الْزَمُوا بُیُوتَکُمْ وَ أَمْسِکُوا.

أَوْ قَالَ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ حَتَّی یَسْتَرِیحَ بَرٌّ أَوْ یُسْتَرَاحَ مِنْ فَاجِرٍ وَ هَذَا کَلَامٌ مِنْهُ علیه السلام یَشْفِی الصُّدُورَ وَ یَذْهَبُ بِکُلِّ شُبْهَةٍ فِی هَذَا الْبَابِ.

وَ قَدْ رُوِیَ: أَنَّهُ علیه السلام لَمَّا طَالَبَهُ مُعَاوِیَةُ بِأَنْ یَتَکَلَّمَ عَلَی النَّاسِ وَ یُعَلِّمَهُمْ مَا عِنْدَهُ فِی هَذَا الْبَابِ قَامَ فَحَمِدَ اللَّهَ تَعَالَی وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ أَکْیَسَ الْکَیْسِ التُّقَی وَ أَحْمَقَ الْحُمْقِ الْفُجُورُ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّکُمْ لَوْ طَلَبْتُمْ بَیْنَ جَابَلَقَ وَ جَابَرَسَ رَجُلًا جَدُّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله مَا وَجَدْتُمُوهُ غَیْرِی وَ غَیْرَ أَخِی الْحُسَیْنِ وَ إِنَّ اللَّهَ قَدْ هَدَاکُمْ بِأَوْلِیَاءِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ⁽²⁾وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ نَازَعَنِی حَقّاً هُوَ لِی فَتَرَکْتُهُ لِصَلَاحِ الْأُمَّةِ وَ حَقْنِ دِمَائِهَا وَ قَدْ بَایَعْتُمُونِی عَلَی أَنْ تُسَالِمُوا مَنْ سَالَمْتُ فَقَدْ رَأَیْتُ أَنْ أُسَالِمَهُ وَ رَأَیْتُ أَنَّ مَا حَقَنَ الدِّمَاءَ خَیْرٌ مِمَّا سَفَکَهَا وَ أَرَدْتُ صَلَاحَکُمْ وَ أَنْ یَکُونَ مَا صَنَعْتُ حُجَّةً عَلَی مَنْ کَانَ یَتَمَنَّی هَذَا الْأَمْرَ وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ.

و کلامه علیه السلام فی هذا الباب الذی یصرح فی جمیعه بأنه مغلوب مقهور ملجأ إلی التسلیم و دافع بالمسالمة الضرر العظیم عن الدین و المسلمین أشهر من الشمس و أجلی من الصبح فأما قول السائل إنه خلع نفسه من الإمامة فمعاذ الله لأن الإمامة بعد حصولها للإمام لا یخرج عنه بقوله و عند أکثر مخالفینا أیضا فی الإمامة أن خلع الإمام نفسه لا یؤثر فی خروجه من الإمامة و إنما ینخلع من الإمامة عندهم بالأحداث و الکبائر و لو کان خلعه فی نفسه مؤثرا لکان إنما یؤثر إذا وقع اختیارا فأما مع الإلجاء و الإکراه فلا تأثیر له و لو کان مؤثرا فی موضع

و در تصمیم گیری قاطع تر نبود. ولی من چیزی را می بینم که شما نمی بینید، من این کار را به این خاطر انجام دادم تا از جان انسان ها محافظت کنم، پس شما نیز به قضا و قدر الهی راضی و در مقابل امر او تسلیم باشید، در خانه های خود بنشینید و سکوت اختیار کنید. یا اینکه فرمود: از جنگ دست بکشید تا شخص نیکو کاری استراحت کند، یا از دست تبه کاری آزاد باشد. این سخن امام حسن علیه السّلام، قلب ها را خنک و هر شبهه ای را که در این باره باشد بر طرف می کند.

سخن امام حسن علیه السّلام در این باب به طور کلی نشان می دهد که آن بزرگوار مجبور و ناچار به تسلیم بوده و نشان می دهد که این صلح و سازش ضرر بزرگی را از دین و مسلمین دفع نموده و این مطلب از آفتاب آشکارتر و از صبح روشن تر است. اما اینکه گوینده ای گفته است: آن بزرگوار خویش را از مقام امامت خلع و بر کنار نموده است. پناه بر خدا اگر این طور بود! زیرا پس از اینکه مقام امامت برای امام حاصل شود، او با سخن خودش از این مقام خارج نخواهد شد. اکثر مخالفین ما در زمینه امامت نیز می گویند: اینکه امام خود را از مقام امامت خلع و بر کنار کند، اثری در خروج وی از این مقام نخواهد داشت. به عقیده آنان، زمانی امام از مقام امامت خلع می شود که گناهان کبیره از وی سر بزند. زمانی خلع امام شخصاً مؤثر است که این عمل را به اختیار خود انجام داده باشد، ولی اگر که با اجبار و اکراه باشد اثری نخواهد داشت، گر چه در بعضی از مواقع هم مؤثر باشد.

من المواضع.

و لم یسلم أیضا الأمر إلی معاویة بل کف عن المحاربة و المغالبة لفقد الأعوان و عوز الأنصار و تلاقی الفتنة علی ما ذکرناه فیغلب علیه معاویة بالقهر و السلطان مع ما أنه کان متغلبا علی أکثره و لو أظهر علیه السلام له التسلیم قولا لما کان فیه شی ء إذا کان عن إکراه و اضطهاد.

فأما البیعة فإن أرید بها الصفقة و إظهار الرضا و الکف عن المنازعة فقد کان ذلک لکنا قد بینا جهة وقوعه و الأسباب المحوجة إلیه و لا حجة فی ذلک علیه صلوات الله علیه کما لم یکن فی مثله حجة علی أبیه صلوات الله علیهما لما بایع المتقدمین علیه و کف عن نزاعهم و أمسک عن غلابهم.

و إن أرید بالبیعة الرضا و طیب النفس فالحال شاهد بخلاف ذلک و کلامه المشهور کله یدل علی أنه أحوج و أحرج و أن الأمر له و هو أحق الناس به و إنما کف عن المنازعة فیه للغلبة و القهر و الخوف علی الدین و المسلمین.

فأما أخذ العطاء فقد بینا فی هذا الکتاب عند الکلام فیما فعله أمیر المؤمنین صلوات الله علیه من ذلک أن أخذه من ید الجابر الظالم المتغلب جائز و أنه لا لؤم فیه علی الأخذ و لا حرج و أما أخذ الصلات فسائغ بل واجب لأن کل مال فی ید الغالب الجابر المتغلب علی أمر الأمة یجب علی الإمام و علی جمیع المسلمین انتزاعه من یده کیف ما أمکن بالطوع أو الإکراه و وضعه فی مواضعه.

فإذا لم یتمکن علیه السلام من انتزاع جمیع ما فی ید معاویة من أموال الله تعالی و أخرج هو شیئا منها إلیه علی سبیل الصلة فواجب علیه أن یتناوله من یده و یأخذ منه حقه و یقسمه علی مستحقه لأن التصرف فی ذلک المال بحق الولایة علیه لم یکن فی تلک الحال إلا له علیه السلام.

و لیس لأحد أن یقول إن الصلات التی کان یقبلها من معاویة أنه کان ینفقها علی نفسه و عیاله و لا یخرجها إلی غیره و ذلک أن هذا مما لا یمکن أن یدعی العلم به و القطع علیه و لا شک أنه علیه السلام کان ینفق منها لأن فیها حقه و حق

امام حسن علیه السّلام مقام خلافت را به معاویه تسلیم نکرد، بلکه به خاطر نداشتن یار و یاور و دوری از فتنه و آشوب، از جنگیدن و غلبه یافتن خودداری نمود، چنان که پیش از این شرح دادیم.

مقصود امام این بود که معاویه با زور و قدرت بر او غالب نشود، زیرا اکثریت و غلبه با معاویه بود. اگر امام حسن علیه السّلام با زبان تسلیم معاویه می شد، عیبی نداشت زیرا از روی ناچاری و اکراه بود.

اما در مورد بیعت، اگر منظور امام حسن علیه السّلام از بیعت با معاویه این باشد که امام با رضایت دست به دست معاویه داده و از جنگ خودداری کند صحیح است، ولی ما پیش از این سبب انجام این کار و دلایل احتیاج به آن را شرح دادیم، در این صورت مسئولیتی متوجه امام حسن علیه السّلام نخواهد بود. کما اینکه مسئولیتی متوجه پدرش امیر المؤمنین علی علیه السّلام در باره عملی که با افراد پیش از خود انجام داد و از جنگیدن با آنان خودداری نمود نیست.

اینکه بیعت نمودن امام حسن علیه السّلام با معاویه از روی رضا و رغبت بوده باشد، حال و اوضاع امام بر خلاف این امر را شهادت می دهد و سخنان مشهور آن حضرت بر این امر دلالت می کنند که آن بزرگوار ناچار به این کار و دچار عسر و حرج بوده است. او سزاوارترین مردم به این مقام بود، ولی به خاطر غلبه و سلطه معاویه و ترس از سلامت دین و مسلمین، از جنگ با معاویه خودداری کرد.

اما در مورد قبول نمودن هدیه، ما جریان آن را در این کتاب ضمن شرح حال امیر المؤمنین علی علیه السّلام شرح دادیم و گفتیم، پذیرفتن هدیه از شخص ستمکاری که غلبه یافته جایز است و بر کسی که این هدیه را می پذیرد ملامت و حرجی نیست. گرفتن جوایز، جایز بلکه واجب است، زیرا هر مالی که در دست شخص ظالمی باشد که بر امت اسلام غالب شده است، بر امام و عموم مسلمین واجب است به هر نحوی که ممکن باشد آن را از دست وی بگیرند، خواه با رضا و رغبت و خواه با اکراه و اجبار، آنگاه آن را در راهی که صلاح است صرف کنند.

چون امام حسن علیه السّلام این قدرت را نداشت که کلیه اموالی را که از آن خدا و در دست معاویه بود بگیرد، لذا واجب بود آنچه را که به عنوان هدیه به آن حضرت داده می شد بگیرد و آن را بین نیازمندان تقسیم کند، زیرا در آن موقعیت، تصرف در آن مال به عنوان کسی که حق سرپرستی آن را دارد، تنها از آن امام بود.

کسی نمی تواند بگوید هدایایی را که امام حسن علیه السّلام از معاویه می گرفت برای خود و اهل و عیالش خرج می کرد و آن ها را به دیگران نمی داد، زیرا این موضوعی است که نمی توان به آن یقین پیدا کرد. شکی نیست که امام هم قسمتی از آن را مصرف می کرد، زیرا حق خود و اهل و عیالش نیز در آن بود.

عیاله و أهله و لا بد من أن یکون قد أخرج منها إلی المستحقین حقوقهم و کیف یظهر ذلک و هو علیه السلام کان قاصدا إلی إخفائه و ستره لمکان التقیة و المحوج له علیه السلام إلی قبول تلک الأموال علی سبیل الصلة هو المحوج له إلی ستر إخراجها أو إخراج بعضها إلی مستحقیها من المسلمین و قد کان علیه و آله السلام یتصدق بکثیر من أمواله و یواسی الفقراء و یصل المحتاجین و لعل فی جملة ذلک هذه الحقوق.

فأما إظهار موالاته فما أظهر علیه السلام من ذلک شیئا کما لم یبطنه و کلامه علیه السلام فیه بمشهد معاویة و مغیبه معروف ظاهر و لو فعل ذلک خوفا و استصلاحا و تلافیا للشر العظیم لکان واجبا فقد فعل أبوه صلوات الله علیه و آله مثله مع المتقدمین علیه.

و أعجب من هذا کله دعوی القول بإمامته و معلوم ضرورة منه علیه السلام خلاف ذلک فإنه کان یعتقد و یصرح بأن معاویة لا یصلح أن یکون بعض ولاة الإمام و أتباعه فضلا عن الإمامة نفسها.

و لیس یظن مثل هذه الأمور إلا عامی حشوی قد قعد به التقلید و ما سبق إلی اعتقاده من تصویب القوم کلهم عن التأمل و سماع الأخبار المأثورة فی هذا الباب فهو لا یسمع إلا ما یوافقه و إذا سمع لم یصدق إلا بما أعجبه وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ انتهی کلامه رفع الله مقامه.

و أقول بعد ما أسسناه فی کتاب الإمامة بالدلائل العقلیة و النقلیة أنهم علیهم السلام لا یفعلون شیئا إلا بما وصل إلیهم من الله تعالی و بعد ما قرع سمعک فی تلک الأبواب من الأخبار الدالة علی وجه الحکمة فی خصوص ما فعله علیه السلام لا أظنک تحتاج إلی بسط القول فی ذلک وَ اللَّهُ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ.

شکی نیست که امام علیه السّلام قسمتی از آن ها را به مستحقین می رساند، اما چگونه امام حسن علیه السّلام این کار را آشکارا انجام می داد، در حالی که به خاطر تقیه باید آنها را مخفیانه به مستحقین برساند. همان امری که آن حضرت را نیازمند پذیرفتن آن هدایا می کرد، همان هم وی را ناچار می کرد که همه آن هدایا یا قسمتی از آن ها را مخفیانه به مستحقین برساند. و حال آنکه آن حضرت بیشتر اموال خود را صدقه می داد، با مستمندان همراهی می کرد و به افراد محتاج رسیدگی می نمود؛ چه بسا آن حقوق هم در ضمن این گونه انفاق ها به مصرف می رسید.

اما در مورد دوستی آن حضرت نسبت به معاویه؛ امام حسن علیه السّلام نسبت به معاویه نه ظاهراً و نه باطناً موالات و دوستی نداشته است. سخن آن حضرت در حضور و غیبت معاویه آشکار است. اگر امام حسن این عمل را از ترس معاویه و برای صلح و سازش و دفع شری بزرگ انجام می داد واجب بود، زیرا پدر بزرگوارش نیز مثل این کار را با افراد زمان خود انجام داد.

از همه این ها تعجب آورتر این است که امام حسن علیه السّلام قائل به امامت معاویه بوده باشد، و حال آنکه قضیه بر خلاف این است. زیرا آن بزرگوار اعتقاد داشت و صریحا می فرمود که معاویه این صلاحیت را ندارد که از دوستان و تابعین امام به شمار برود، چه برسد به این که امام باشد.

غیر از شخص بدعت گذار و عوام الناس که تابع دیگران است، کسی این گمان را نمی کند. نظر عموم مردم که صحیح است و از طریق تأمل و شنیدن اخباری که در این باره وارد شده به دست آمده، جزو اعتقادات چنین شخصی نیست، لذا این شخص تنها به موضوعی که مطابق میل او باشد گوش می دهد و هرگاه سخنی بشنود، تنها آن چه را خوشش بیاید تصدیق می کند. سخن سید مرتضی رحمة اللّه علیه به پایان رسید.

ما در کتاب امامت با دلایل عقلی و نقلی ثابت کردیم که امامان علیهم السّلام هیچ عملی را انجام نمی دهند مگر اینکه از طرف خدا به ایشان دستور داده شده باشد. و بعد از اینکه اخبار بخش های گذشته، فلسفه و حکمت عملی را که امام حسن علیه السلام انجام داده خاطر نشان شد، گمان نمی کنم احتیاجی به شرح و بسط بیشتری در این باره باشد. خدا هر کسی را که بخواهد به راه راست هدایت می نماید .

باب 19 کیفیة مصالحة الحسن بن علی صلوات الله علیهما معاویة و ما جری بینهما قبل ذلک

الأخبار

«1»

ع، [علل الشرائع]: دَسَّ مُعَاوِیَةُ إِلَی عَمْرِو بْنِ حُرَیْثٍ وَ الْأَشْعَثِ بْنِ قَیْسٍ وَ إِلَی حُجْرِ بْنِ الْحَارِثِ ⁽¹⁾وَ شَبَثِ بْنِ رِبْعِیٍّ دَسِیساً أَفْرَدَ کُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِعَیْنٍ مِنْ عُیُونِهِ أَنَّکَ إِنْ قَتَلْتَ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ فَلَکَ مِائَتَا أَلْفِ دِرْهَمٍ وَ جُنْدٌ مِنْ أَجْنَادِ الشَّامِ وَ بِنْتٌ مِنْ بَنَاتِی فَبَلَغَ الْحَسَنَ علیه السلام فَاسْتَلْأَمَ وَ لَبِسَ دِرْعاً وَ کَفَرَهَا وَ کَانَ یَحْتَرِزُ وَ لَا یَتَقَدَّمُ لِلصَّلَاةِ بِهِمْ إِلَّا کَذَلِکَ .

فَرَمَاهُ أَحَدُهُمْ فِی الصَّلَاةِ بِسَهْمٍ فَلَمْ یَثْبُتْ فِیهِ لِمَا عَلَیْهِ مِنَ اللَّأْمَةِ فَلَمَّا صَارَ فِی مُظْلَمِ سَابَاطَ ضَرَبَهُ أَحَدُهُمْ بِخَنْجَرٍ مَسْمُومٍ فَعَمِلَ فِیهِ الْخَنْجَرُ فَأَمَرَ علیه السلام أَنْ یُعْدَلَ بِهِ إِلَی بَطْنِ جُرَیْحَی ⁽²⁾وَ عَلَیْهَا عَمُّ الْمُخْتَارِ بْنِ أَبِی عُبَیْدِ بْنِ مَسْعُودِ بْنِ قَیْلَةَ فَقَالَ الْمُخْتَارُ لِعَمِّهِ تَعَالَ حَتَّی نَأْخُذَ الْحَسَنَ وَ نُسَلِّمَهُ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَیَجْعَلَ لَنَا الْعِرَاقَ فَنَذِرَ بِذَلِکَ الشِّیعَةُ مِنْ قَوْلِ الْمُخْتَارِ لِعَمِّهِ فَهَمُّوا بِقَتْلِ الْمُخْتَارِ فَتَلَطَّفَ عَمُّهُ لِمَسْأَلَةِ الشِّیعَةِ بِالْعَفْوِ عَنِ الْمُخْتَارِ فَفَعَلُوا .

فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام وَیْلَکُمْ وَ اللَّهِ إِنَّ مُعَاوِیَةَ- لَا یَفِی لِأَحَدٍ مِنْکُمْ بِمَا ضَمِنَهُ فِی قَتْلِی وَ إِنِّی أَظُنُّ أَنِّی إِنْ وَضَعْتُ یَدِی فِی یَدِهِ فَأُسَالِمُهُ لَمْ یَتْرُکْنِی أَدِینُ لِدِینِ جَدِّی ص وَ إِنِّی أَقْدِرُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَحْدِی وَ لَکِنِّی کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی أَبْنَائِکُمْ وَاقِفِینَ عَلَی أَبْوَابِ أَبْنَائِهِمْ یَسْتَسْقُونَهُمْ وَ یَسْتَطْعِمُونَهُمْ بِمَا جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُمْ فَلَا یُسْقَوْنَ وَ لَا یُطْعَمُونَ فَبُعْداً وَ سُحْقاً لِمَا کَسَبَتْهُ أَیْدِیهِمْ- وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ

باب نوزدهم : چگونگی صلح امام حسن علیه السّلام با معاویه

روایات

روایت 1

علل الشرائع: معاویه دسیسه کرد و برای هر یک از عمر و بن حریث، اشعث بن قیس، حجر بن حارث و شبث بن ربعی جاسوسی گماشت و گفت: هر کس حسن بن علی را بکشد، مبلغ دو هزار درهم و یک لشکر از لشکرهای شام و یکی از دخترانم را به وی جایزه خواهم داد. هنگامی که این توطئه به گوش امام حسن علیه السّلام رسید، زیر لباس های خود زره پوشید، از آن مردم دوری می کرد، و جز با پوشیدن زره برای نماز حاضر نمی شد.

هنگامی که امام حسن علیه السّلام مشغول نماز بود، یکی از آنان تیری به طرف آن بزرگوار پرتاب کرد، ولی تیر به ایشان اصابت نکرد. زمانی که آن حضرت به ساباط مدائن رسید، یکی از ایشان خنجر مسمومی به ران امام حسن زد که کارگر شد. سپس آن بزرگوار دستور داد تا وی را به سوی قبیله جریحی باز گردانیدند که عموی مختار والی آن جا بود. مختار به عموی خود گفت، بیا امام حسن را بگیریم و به معاویه تسلیم کنیم تا او عراق را به ما واگذار کند. وقتی شیعیان از سخنی که مختار به عموی خود گفته بود آگاه شدند، تصمیم گرفتند مختار را به قتل برسانند. ولی عموی مختار به وی لطفی کرد و از شیعیان خواست تا او را ببخشند.

امام حسن علیه السّلام به جاسوس های معاویه فرمود: وای بر شما! به خدا که معاویه به آن ضمانتی که راجع به قتل من با شما کرده است وفا نخواهد کرد. من گمان می کنم اگر دست به دست معاویه بدهم و با وی مسالمت نمایم، او نگذارد بر دین جدم پیامبر خدا باشم، ولی اگر تنها باشم، این قدرت را دارم که خدا را پرستش کنم. من می بینم که در آینده فرزندان شما بر در خانه های فرزندان آنان می مانند، و از ایشان درخواست آب و غذایی می کنند که خدا آن را روزی فرزندان شما قرار داده است، اما آب و غذایی به فرزندان شما نخواهند داد. آن ها به خاطر کاری که انجام می دهند هلاک شوند! ستمکاران به زودی خواهند دانست که به چه جایگاهی بر می گردند.

فَجَعَلُوا یَعْتَذِرُونَ بِمَا لَا عُذْرَ لَهُمْ فِیهِ فَکَتَبَ الْحَسَنُ مِنْ فَوْرِهِ ذَلِکَ إِلَی مُعَاوِیَةَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ خَطْبِی انْتَهَی إِلَی الْیَأْسِ مِنْ حَقٍّ أُحْیِیهِ وَ بَاطِلٍ أُمِیتُهُ وَ خَطْبُکَ خَطْبُ مَنِ انْتَهَی إِلَی مُرَادِهِ وَ إِنَّنِی أَعْتَزِلُ هَذَا الْأَمْرَ وَ أُخَلِّیهِ لَکَ وَ إِنْ کَانَ تَخْلِیَتِی إِیَّاهُ شَرّاً لَکَ فِی مَعَادِکَ وَ لِی شُرُوطٌ أَشْتَرِطُهَا- لَا تَبْهَظَنَّکَ إِنْ وَفَیْتَ لِی بِهَا بِعَهْدٍ وَ لَا تَخِفُّ إِنْ غَدَرْتَ وَ کَتَبَ الشُّرُوطَ فِی کِتَابٍ آخَرَ فِیهِ یُمَنِّیهِ بِالْوَفَاءِ وَ تَرْکِ الْغَدْرِ وَ سَتَنْدَمُ یَا مُعَاوِیَةُ کَمَا نَدِمَ غَیْرُکَ مِمَّنْ نَهَضَ فِی الْبَاطِلِ أَوْ قَعَدَ عَنِ الْحَقِّ حِینَ لَمْ یَنْفَعِ النَّدَمُ وَ السَّلَامُ.

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ مَنْ هُوَ النَّادِمُ النَّاهِضُ وَ النَّادِمُ الْقَاعِدُ قُلْنَا هَذَا الزُّبَیْرُ ذَکَرَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ مَا أَیْقَنَ بِخَطَاءِ مَا أَتَاهُ وَ بَاطِلِ مَا قَضَاهُ وَ بِتَأْوِیلِ مَا عَزَاهُ فَرَجَعَ عَنْهُ الْقَهْقَرَی وَ لَوْ وَفَی بِمَا کَانَ فِی بَیْعَتِهِ لَمَحَا نَکْثَهُ وَ لَکِنَّهُ أَبَانَ ظَاهِراً النَّدَمَ وَ السَّرِیرَةَ إِلَی عَالِمِهَا .

وَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَوَی أَصْحَابُ الْأَثَرِ فِی فَضَائِلِهِ أَنَّهُ قَالَ مَهْمَا آسَی عَلَیْهِ مِنْ شَیْ ءٍ فَإِنِّی لَا آسَی عَلَی شَیْ ءٍ أَسَفِی عَلَی أَنِّی لَمْ أُقَاتِلْ الْفِئَةَ الْبَاغِیَةَ مَعَ عَلِیٍ ⁽¹⁾فَهَذَا نَدَمُ الْقَاعِدِ .

وَ هَذِهِ عَائِشَةُ رَوَی الرُّوَاةُ أَنَّهَا لَمَّا أَنَّبَهَا مُؤَنِّبٌ فِیمَا أَتَتْهُ قَالَتْ قُضِیَ الْقَضَاءُ وَ جَفَّتِ الْأَقْلَامُ وَ اللَّهِ لَوْ کَانَ لِی مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عِشْرُونَ ذَکَراً کُلُّهُمْ مِثْلُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامِ فَثَکِلْتُهُمْ بِمَوْتٍ وَ قَتْلٍ کَانَ أَیْسَرَ عَلَیَّ مِنْ خُرُوجِی عَلَی عَلِیٍّ وَ مَسْعَایَ الَّتِی سَعَیْتُ فَإِلَی اللَّهِ شَکْوَایَ لَا إِلَی غَیْرِهِ ⁽²⁾

وَ هَذَا سَعْدُ بْنُ أَبِی وَقَّاصٍ لَمَّا أُنْهِیَ إِلَیْهِ أَنَّ عَلِیّاً صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَتَلَ ذَا الثُّدَیَّةِ أَخَذَهُ مَا قَدَّمَ وَ مَا أَخَّرَ وَ قَلِقَ وَ نَزِقَ وَ قَالَ وَ اللَّهِ لَوْ عَلِمْتُ أَنَّ ذَلِکَ کَذَلِکَ

آنان عذرهای غیر قابل قبولی برای امام حسن علیه السّلام آوردند. امام حسن فوراً یک نامه برای معاویه نوشت که مضمون آن این بود: اما بعد، کار من به جایی رسیده که از زنده کردن حق و نابود کردن باطل مأیوس شده ام. و حال تو حال کسی است که به مراد و مقصود خود رسیده باشد. من از امر خلافت کنار می روم و آن را به تو واگذار می کنم، اگرچه بر کنار شدن من برای معاد تو جز شر و فتنه نخواهد بود. ولی من برای تو شرط هایی می گذارم که اگر به آن ها عمل کنی مشقتی نخواهی داشت و چنانچه مکر بورزی سرزنش نخواهی شد. آنگاه آن شروط را در نامه دیگری برای معاویه نوشت و از وی خواست تا به آن ها عمل کرده و از پیمان شکنی خودداری کند. نوشت: ای معاویه، به زودی پشیمان خواهی شد، همان طور که افراد پیش از تو که برای باطل قیام کرده و برای احقاق حق کاری نکردند، پشیمان شدند، اما ندامت سودی نداشت، و السّلام.

اگر کسی اشکال کند و بگوید: چه کسی بود که قیام کرد و پشیمان شد و که بود که سکوت کرد و دچار ندامت شد؟ می گوییم: او زبیر بود. زیرا حضرت علی علیه السّلام او را از خطایی که کرده بود و عمل باطلی که انجام داده بود و آن نسبتی که به وی داده بود آگاه نمود، ولی زبیر از آن بزرگوار دست برداشت و به قهقرا رفت. اگر چه زبیر به بیعتی که کرده بود وفا می کرد، ولی پنهانی پیمان شکنی می نمود. او به ظاهر اظهار پشیمانی کرد، اما باطن او را خدا می دانست.

همچنین مورّخین راجع به عایشه می نویسند: هر گاه کسی وی را برای به پا کردن جنگ جمل ملامت می کرد می گفت: قضا کار خود را کرد و قلم ها از نوشتن باز ماندند. به خدا قسم اگر من از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله تعداد بیست پسر داشتم که همه نظیر عبد الرحمن بن حارث بن هشام بودند و داغ آن ها را به واسطه مرگ و قتل می دیدم، برایم آسان تر بود از اینکه علیه علی بن ابی طالب علیه السّلام خروج کنم و آن کارها را انجام دهم، شکوه خود را جز برای خدا نخواهم گفت.

لَمَشَیْتُ إِلَیْهِ وَ لَوْ حَبْواً .

وَ لَمَّا قَدِمَ مُعَاوِیَةُ دَخَلَ إِلَیْهِ سَعْدٌ فَقَالَ لَهُ یَا أَبَا إِسْحَاقَ مَا الَّذِی مَنَعَکَ أَنْ تُعِینَنِی عَلَی الطَّلَبِ بِدَمِ الْإِمَامِ الْمَظْلُومِ فَقَالَ کُنْتُ أُقَاتِلُ مَعَکَ عَلِیّاً وَ قَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یَقُولُ: أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی؟ قَالَ أَنْتَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ نَعَمْ وَ إِلَّا صَمَّتَا قَالَ أَنْتَ الْآنَ أَقَلُّ عُذْراً فِی الْقُعُودِ عَنِ النُّصْرَةِ فَوَ اللَّهِ لَوْ سَمِعْتُ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا قَاتَلْتُهُ ⁽¹⁾.

وَ قَدْ أَحَالَ فَقَدْ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یَقُولُ لِعَلِیٍّ علیه السلام أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ فَقَاتَلَهُ وَ هُوَ بَعْدَ مُفَارَقَتِهِ لِلدُّنْیَا یَلْعَنُهُ وَ یَشْتِمُهُ وَ یَرَی أَنَّ مُلْکَهُ وَ ثُبَاتَ قُدْرَتِهِ بِذَلِکَ إِلَّا أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ یَقْطَعَ عُذْرَ سَعْدٍ فِی الْقُعُودِ عَنْ نَصْرِهِ- وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ .

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لِحُمْقِهِ وَ خُرْقِهِ فَإِنَّ عَلِیّاً نَدِمَ مِمَّا کَانَ مِنْهُ مِنَ النُّهُوضِ فِی تِلْکَ الْأُمُورِ وَ إِرَاقَةِ تِلْکَ الدِّمَاءِ کَمَا نَدِمُوا هُمْ فِی النُّهُوضِ وَ الْقُعُودِ .

قِیلَ کَذَبْتَ وَ أَحَلْتَ لِأَنَّهُ فِی غَیْرِ مَقَامٍ قَالَ: إِنِّی قَلَّبْتُ أَمْرِی وَ أَمْرَهُمْ ظَهْراً لِبَطْنٍ فَمَا وَجَدْتُ إِلَّا قِتَالَهُمْ أَوِ الْکُفْرَ بِمَا جَاءَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ رُوِیَ عَنْهُ أُمِرْتُ بِقِتَالِ- النَّاکِثِینَ وَ الْقَاسِطِینَ وَ الْمَارِقِینَ وَ رُوِیَ هَذَا الْحَدِیثُ مِنْ ثَمَانِیَةَ عَشَرَ وَجْهاً عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّکَ تُقَاتِلُ النَّاکِثِینَ وَ الْقَاسِطِینَ وَ الْمَارِقِینَ وَ لَوْ أَظْهَرَ نَدَماً بِحَضْرَةِ مَنْ سَمِعُوا مِنْهُ هَذَا وَ هُوَ یَرْوِیهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لَکَانَ مُکَذِّباً فِیهِ نَفْسَهُ وَ کَانَ فِیهِمُ الْمُهَاجِرُونَ کَعَمَّارٍ وَ الْأَنْصَارُ- کَأَبِی الْهَیْثَمِ وَ أَبِی أَیُّوبَ وَ دُونَهُمَا فَإِنْ لَمْ یَتَحَرَّجْ وَ لَمْ یَتَوَرَّعْ عَنِ الْکَذِبِ عَلَی مَنْ کَذَبَ عَلَیْهِ تَبَوَّأَ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ اسْتَحْیَا مِنْ هَؤُلَاءِ الْأَعْیَانِ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ .

وَ عَمَّارٌ الَّذِی یَقُولُ فِیهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: عَمَّارٌ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَمَّارٍ یَدُورُ مَعَهُ حَیْثُ دَارَ یَحْلِفُ جَهْدَ أَیْمَانِهِ وَ اللَّهِ لَوْ بَلَغُوا بِنَا قَصَبَاتِ هَجَرَ لَعَلِمْتُ أَنَّا عَلَی الْحَقِّ وَ أَنَّهُمْ عَلَی الْبَاطِلِ ⁽²⁾وَ یَحْلِفُ أَنَّهُ قَاتَلَ رَایَتَهُ الَّتِی أَحْضَرَهَا صِفِّینَ وَ هِیَ الَّتِی أَحْضَرَهَا

خویش را به او می رسانیدم و لو اینکه با سر زانو و سینه راه می رفتم.

وقتی معاویه آمد و سعد نزد او رفت، به سعد گفت: چه چیز مانع از آن شد که تو در خونخواهی امام مظلوم (یعنی عثمان) مرا یاری کنی؟ سعد گفت: من در رکاب تو با علی بن ابی طالب علیه السّلام می جنگیدم؟ من از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که به حضرت علی علیه السّلام می فرمود: تو برای من نظیر هارون هستی برای موسی بن عمران، معاویه گفت: آیا تو این سخن را از پیغمبر خدا شنیدی؟ گفت: آری، دو گوشم کر شوند اگر نشنیده باشم. معاویه گفت: اکنون عذر تو موجه است که ما را یاری نکردی، به خدا قسم اگر من هم چنین سخنی را از پیامبر اسلام درباره علی می شنیدم، با وی نمی جنگیدم.

این ادعای معاویه محال بود، زیرا معاویه بیش از این قبیل توصیه ها را از رسول خدا درباره علی بن ابی طالب علیه السّلام شنیده بود، با این حال زمانی که حضرت علی علیه السّلام از دنیا رحلت کرد، معاویه امام را لعنت می کرد و به او ناسزا می گفت. معاویه معتقد بود که سلطنت و ثبات قدرت وی به وسیله لعن و ناسزا گفتن به علی برقرار خواهد بود. منظور معاویه از سخنی که به سعد گفت این بود که عذر او را پذیرفته باشد .

اگر کسی به خاطر حماقت و جهالتی که دارد اشکال کند و بگوید: علی بن ابی طالب هم به خاطر قیامی که برای این گونه امور نمود و خون هایی که ریخته شد پشیمان شد، همان طور که آنان به علت قیام و سکوت خود نادم شدند.

در جواب او گفته می شود: دروغ و سخن ناروایی می گویی، زیرا حضرت علی علیه السّلام چندین مرتبه فرمود: من ظاهر و باطن امر خویش و امر آنان را بررسی کردم، چاره ای ندیدم جز اینکه یا با ایشان بجنگم، یا به آنچه که حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله آورده است کافر شوم. از حضرت علی بن ابی طالب علیه السّلام روایت شده که فرمود: من مأموریت دارم با ناکثین و قاسطین و مارقین بجنگم. این حدیث از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله به هجده طریق نقل شده که به علی بن ابی طالب می فرمود: تو با ناکثین و قاسطین و مارقین خواهی جنگید. اگر حضرت علی علیه السّلام در حضور افرادی که سخن پیغمبر را از وی می شنیدند اظهار ندامت می نمود، خویش را تکذیب می کرد. در صورتی که افرادی از مهاجرین از قبیل عمار و از انصار از قبیل ابو الهیثم و ابو ایوب و دیگران در میان آنان بودند، بر فرض اینکه از دروغ به شخصی که هر کس به وی دروغ ببندد مقعد او پر از آتش می شود خودداری نمی کرد، حتما از بزرگان مهاجرین و انصار خجالت می کشید.

عمار یاسری که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در باره اش فرمود: عمار با حق و حق با عمار است، حق با عمار همراه است، هر کجا که برود. همان عماری که قسم می خورد و می گوید: به خدا قسم اگر ما را به نیزارهای هجر برسانند، من می دانم ما بر حق هستیم و آنان بر باطل هستند⁽³⁾. و قسم می خورد، با آن بیرقی که معاویه به صفین آورد و نیز آن را در جنگ احد و احزاب آورده بود،

یَوْمَ أُحُدٍ وَ الْأَحْزَابِ وَ اللَّهِ لَقَدْ قَاتَلْتُ هَذِهِ الرَّایَةَ آخِرَ أَرْبَعِ مَرَّاتٍ وَ اللَّهِ مَا هِیَ عِنْدِی بِأَهْدَی مِنَ الْأُولَی ⁽¹⁾وَ کَانَ یَقُولُ إِنَّهُمْ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ وَ أَسَرُّوا الْکُفْرَ حَتَّی وَجَدُوا عَلَیْهِ أَعْوَاناً .

وَ لَوْ نَدِمَ عَلِیٌّ علیه السلام عِنْدَ قَوْلِهِ: أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاکِثِینَ وَ الْقَاسِطِینَ وَ الْمَارِقِینَ لَکَانَ مَنْ مَعَ عَلِیٍّ یَقُولُ لَهُ کَذَبْتَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِقْرَارُهُ بِذَلِکَ عَلَی نَفْسِهِ وَ کَانَتِ الْأُمَّةُ الزُّبَیْرُ وَ عَائِشَةُ وَ حِزْبُهُمَا وَ عَلِیٌّ وَ أَبُو أَیُّوبَ وَ خُزَیْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ وَ عَمَّارٌ وَ أَصْحَابُهُ وَ سَعْدٌ وَ ابْنُ عُمَرَ وَ أَصْحَابُهُ ⁽²⁾فَإِذَا اجْتَمَعُوا جَمِیعاً عَلَی النَّدَمِ فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ یَکُونَ اجْتَمَعُوا عَلَی نَدَمٍ مِنْ شَیْ ءٍ فَعَلُوهُ وَدُّوا أَنَّهُمْ لَمْ یَفْعَلُوهُ وَ أَنَّ الْفِعْلَ الَّذِی فَعَلُوهُ بَاطِلٌ فَقَدِ اجْتَمَعُوا عَلَی الْبَاطِلِ وَ هُمُ الْأُمَّةُ الَّتِی لَا تَجْتَمِعُ عَلَی الْبَاطِلِ .

أَوِ اجْتَمَعُوا عَلَی النَّدَمِ مِنْ تَرْکِ شَیْ ءٍ لَمْ یَفْعَلُوهُ وَدُّوا أَنَّهُمْ فَعَلُوهُ فَقَدِ اجْتَمَعُوا عَلَی الْبَاطِلِ بِتَرْکِهِمْ جَمِیعاً الْحَقَّ وَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ یَکُونَ النَّبِیُّ ص حِینَ قَالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام إِنَّکَ تُقَاتِلُ النَّاکِثِینَ وَ الْقَاسِطِینَ وَ الْمَارِقِینَ کَانَ ذَلِکَ مِنَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله خَبَراً وَ لَا یَجُوزُ أَنْ لَا یَکُونَ مَا أَخْبَرَ إِلَّا بِأَنْ یُکَذِّبَ الْمُخْبِرَ أَوْ یَکُونَ أَمْرُهُ بِقِتَالِهِمْ ⁽³⁾وَ تَرْکُهُ

چهار مرتبه جنگیده است. می گفت: به خدا قسم این بیرق از بیرق اولی نزد من هدایت یافته تر نبود. عمار می گفت: آنان اسلام را ظاهر و کفر را پنهان می کردند تا اینکه یارانی برای کفر به دست آوردند .

اگر حضرت علی علیه السّلام از سخن خود که می فرمود: من مأموریت دارم با ناکثین و قاسطین بجنگم پشیمان بود،آن افرادی که با حضرت بودند به وی می گفتند: تو به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله دروغ بستی و امام هم اقرار می کرد. در نتیجه باید زبیر و عایشه و یاران آنان، علی علیه السّلام و ابو ایوب و خزیمة بن ثابت و عمار و اصحاب ایشان⁽⁴⁾، سعد و ابن عمر و یارانشان عموماً نادم و پشیمان شده باشند. اگر همه آن ها پشیمان شده باشند، پس در این ندامت متحد شدند، بنابراین دوست داشتند آن کارهایی را که انجام داده اند انجام نمی دادند، زیرا آن اعمالی را که انجام داده اند باطل بوده است، پس بر انجام دادن باطل اجتماع نموده اند. در حالی که ایشان امتی بودند که بر باطل اجتماع نمی کردند.

یا اینکه همگی به خاطر کاری که آن را ترک کرده اند و دوست داشتند که آن کار را انجام می دادند پشیمان شدند، پس همگی از این که حق را ترک کردند پشیمان هستند. همچنین هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به حضرت می فرمود: تو با ناکثین و قاسطین و مارقین خواهی جنگید، این باید خبری باشد که آن حضرت داده است. جایز نیست خبری که پیامبر داده است اتفاق نیفتد، مگر اینکه خبر دهنده را تکذیب نمود، یا اینکه امام علی علیه السّلام را به جنگ با ایشان مأمور کرده باشد که در این صورت ترک

لِلِائْتِمَارِ بِمَا أُمِرَ بِهِ عِنْدَهُ کَمَا قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام إِنَّهُ کَفَرَ .

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ فَإِنَّ الْحَسَنَ أَخْبَرَ بِأَنَّهُ حَقَنَ دِمَاءً أَنْتَ تَدَّعِی أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ مَأْمُوراً بِإِرَاقَتِهَا وَ الْحَقْنُ لِمَا أَمَرَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ بِإِرَاقَتِهِ مِنَ الْحَاقِنِ عِصْیَانٌ قُلْنَا إِنَّ الْأُمَّةَ الَّتِی ذَکَرَ الْحَسَنُ علیه السلام أُمَّتَانِ وَ فِرْقَتَانِ وَ طَائِفَتَانِ هَالِکَةٌ وَ نَاجِیَةٌ وَ بَاغِیَةٌ وَ مَبْغِیٌّ عَلَیْهَا فَإِذَا لَمْ یَکُنْ حَقْنُ دِمَاءِ الْمَبْغِیِّ عَلَیْهَا إِلَّا بِحَقْنِ دِمَاءِ الْبَاغِیَةِ لِأَنَّهُمَا إِذَا اقْتَتَلَا وَ لَیْسَ لِلْمَبْغِیِّ عَلَیْهَا قِوَامٌ بِإِزَالَةِ الْبَاغِیَةِ حُقِنَ دَمُ الْمَبْغِیِّ عَلَیْهَا وَ إِرَاقَةُ دَمِ الْبَاغِیَةِ مَعَ الْعَجْزِ عَنْ ذَلِکَ إِرَاقَةٌ لِدَمِ الْمَبْغِیِّ عَلَیْهَا لَا غَیْرُ فَهَذَا هَذَا .

فَإِنْ قَالَ فَمَا الْبَاغِی عِنْدَکَ أَ مُؤْمِنٌ أَوْ کَافِرٌ أَوْ لَا مُؤْمِنٌ وَ لَا کَافِرٌ قُلْنَا إِنَّ الْبَاغِیَ هُوَ الْبَاغِی بِإِجْمَاعِ أَهْلِ الصَّلَاةِ وَ سَمَّاهُمْ أَهْلُ الْإِرْجَاءِ مُؤْمِنِینَ مَعَ تَسْمِیَتِهِمْ إِیَّاهُمْ بِالْبَاغِینَ وَ سَمَّاهُمْ أَهْلُ الْوَعِیدِ کُفَّاراً مُشْرِکِینَ وَ کُفَّاراً غَیْرَ مُشْرِکِینَ کَالْإِبَاضِیَّةِ وَ الزَّیْدِیَّةِ وَ فُسَّاقاً خَالِدِینَ فِی النَّارِ کَوَاصِلٍ وَ عُمَرَ وَ مُنَافِقِینَ خَالِدِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ- کَالْحَسَنِ وَ أَصْحَابِهِ فَکُلُّهُمْ قَدْ أَزَالَ الْبَاغِیَ عَمَّا کَانَ فِیهِ قَبْلَ الْبَغْیِ فَأَخْرَجَهُ قَوْمٌ إِلَی الْکُفْرِ وَ الشِّرْکِ کَجَمِیعِ الْخَوَارِجِ غَیْرِ الْإِبَاضِیَّةِ⁽¹⁾وَ إِلَی الْکُفْرِ غَیْرِ الشِّرْکِ کَالْإِبَاضِیَّةِ وَ الزَّیْدِیَّةِ وَ إِلَی الْفِسْقِ وَ النِّفَاقِ کَوَاصِلٍ وَ أَقَلُّ مَا حَکَمَ عَلَیْهِمْ أَهْلُ الْإِرْجَاءِ إِسْقَاطُهُمْ مِنَ السُّنَنِ وَ الْعَدَالَةِ وَ الْقَبُولِ .

فَإِنْ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ سَمَّی الْبَاغِیَ مُؤْمِناً فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا⁽²⁾فَجَعَلَهُمْ مُؤْمِنِینَ قُلْنَا لَا بُدَّ مِنْ أَنَّ الْمَأْمُورَ بِالْإِصْلَاحِ بَیْنَ الطَّائِفَتَیْنِ الْمُقْتَتِلَیْنِ کَانَ قَبْلَ اقْتِتَالِهِمَا عَالِماً بِالْبَاغِیَةِ مِنْهُمَا أَ وَ لَمْ یَکُنْ عَالِماً بِالْبَاغِیَةِ مِنْهُمَا فَإِنْ کَانَ عَالِماً بِالْبَاغِیَةِ مِنْهُمَا کَانَ مَأْمُوراً بِقِتَالِهَا مَعَ الْمَبْغِیِّ عَلَیْهَا- حَتَّی تَفِی ءَ إِلی أَمْرِ اللَّهِ وَ هُوَ الرُّجُوعُ إِلَی مَا خَرَجَ مِنْهُ بِالْبَغْیِ وَ إِنْ کَانَ الْمَأْمُورُ بِالْإِصْلَاحِ جَاهِلًا بِالْبَاغِیَةِ وَ الْمَبْغِیِّ عَلَیْهَا فَإِنَّهُ کَانَ جَاهِلًا بِالْمُؤْمِنِ غَیْرِ الْبَاغِی وَ الْمُؤْمِنِ الْبَاغِی وَ کَانَ الْمُؤْمِنُ غَیْرُ الْبَاغِی عَرَفَ بَعْدَ التَّبْیِینِ وَ الْفَرْقُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْبَاغِی- [کَانَ] مُجْمَعاً مِنْ

آن همچنان که حضرت علی فرمود کفر است.

اگر کسی اشکال کند و بگوید: امام حسن علیه السّلام فرمود که خون هایی را از ریختن حفظ نموده است، و تو ادعا می کنی که حضرت علی علیه السّلام به ریختن آن خون ها مأموریت داشته است، در صورتی که جلوگیری از ریختن خونی که خدا و رسولش به ریختن آن دستور داده اند گناه است. ما در جواب می گوییم: امتی که امام حسن علیه السّلام فرمود: دو امت، دو فرقه و دو طائفه هستند: یکی امتی که هلاک می شود و دیگری امتی که نجات خواهد یافت. به عبارت دیگر، امتی که سرکش و امتی که مظلوم باشد.

زمانی که جلوگیری از ریختن خون مظلومان جز با نریختن خون ظالم ممکن نشود، چاره ای نیست جز اینکه باید از ریختن خون ظالم هم جلوگیری کرد، زیرا هنگامی که ایشان بجنگند، امت مظلوم در مقابل ظالم قدرتی ندارد که او را مغلوب و خویشتن را حفظ کند، پس ریختن خون امت ظالم در صورت ناتوان بودن، در واقع ریختن خون مظلومان است.

اگر کسی بگوید: به نظر شما معنی باغی⁽³⁾

گروهی از خوارج که به عبدالله بن اباض تمیمی منسوب بودند.

و زیدیه و آنان را فاسقینی می دانند که در آتش جاودانند، نظیر واصل و عمر، و یا ایشان را منافقینی می دانند که در پست ترین طبقات جهنم جاودانند، نظیر حسن و یاران او. بنابراین عموم اهل نماز، شخص متمرد را از آنچه که قبلا بوده خارج نموده اند. گروهی آنان را کافر و مشرک می دانند، نظیر عموم خوارج غیر از اباضیه، و قومی ایشان را کافر غیر مشرک می نامند، مثل اباضیه و زیدیه و بعضی آن ها را فاسق و منافق معرفی می کنند نظیر واصل. کم ترین حکمی که گروه مرجئه بر علیه آنان صادر کرده اند این است که ایشان را از سنت و عدالت و قبول شهادت ساقط و خارج می دانند.

اگر گوینده ای بگوید: خداوند عزّوجلّ شخص متمرد را مؤمن نامیده و فرموده است: «و إن طائفتان من المؤمنین اقتتلوا»⁽⁵⁾، {اگر دو طایفه از مؤمنان با هم جنگیدند.} ما می گوییم: کسی که می خواهد بین دو طایفه جنگجو صلح برقرار کند، قبل از جنگ آنان، یا شخص متمرد باغی را می شناسد یا نمی شناسد.

اگر شخص متمرد را بشناسد، باید به اتفاق آن شخصی که مظلوم قرار گرفته با شخص متمرد بجنگد تا برگردد و تسلیم امر خدا شود. اگر شخص اصلاح دهنده شخص متمرد و شخص مظلوم را نشناسد، که آن شخص، متمرد مؤمن و متمرد غیر مؤمن را تشخیص نخواهد داد. و مؤمن غیر باغی پس از توضیح شناخته می شود. فرق بین مؤمن غیر متمرد و مؤمن متمرد این است

أَهْلِ الصَّلَاةِ عَلَی إِیمَانِهِ- لَا اخْتِلَافَ بَیْنَهُمْ فِی اسْمِهِ وَ الْمُؤْمِنُ الْبَاغِی بِزَعْمِکَ مُخْتَلِفٌ فِیهِ فَلَا یُسَمَّی مُؤْمِناً حَتَّی یُجْمَعَ عَلَی أَنَّهُ مُؤْمِنٌ کَمَا أُجْمِعَ عَلَی أَنَّهُ بَاغٍ فَلَا یُسَمَّی الْبَاغِی مُؤْمِناً إِلَّا بِإِجْمَاعِ أَهْلِ الصَّلَاةِ عَلَی تَسْمِیَتِهِ مُؤْمِناً کَمَا أَجْمَعُوا عَلَیْهِ وَ عَلَی تَسْمِیَتِهِ بَاغِیاً .

فَإِنْ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ سَمَّی الْبَاغِیَ لِلْمُؤْمِنِینَ أَخاً وَ لَا یَکُونُ أَخُ الْمُؤْمِنِینَ إِلَّا مُؤْمِناً قِیلَ أَحَلْتَ وَ بَاعَدْتَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ سَمَّی هُوداً وَ هُوَ نَبِیٌّ أَخَا عَادٍ وَ هُمْ کُفَّارٌ فَقَالَ وَ إِلی عادٍ أَخاهُمْ هُوداً⁽¹⁾وَ قَدْ یُقَالُ لِلشَّامِیِّ یَا أَخَا الشَّامِ وَ لِلْیَمَانِیِّ یَا أَخَا الْیَمَنِ وَ یُقَالُ لِلْمُسَایِفِ اللَّازِمِ لَهُ الْمُقَاتِلِ بِهِ فُلَانٌ أَخُ السَّیْفِ فَلَیْسَ فِی یَدِ الْمُتَأَوِّلِ أَخُ الْمُؤْمِنِ لَا یَکُونُ إِلَّا مُؤْمِناً مَعَ شَهَادَةِ الْقُرْآنِ بِخِلَافِهِ وَ شَهَادَةِ اللُّغَةِ بِأَنَّهُ یَکُونُ الْمُؤْمِنُ أَخَا الْجَمَادِ الَّذِی هُوَ الشَّامُ وَ الْیَمَنُ وَ السَّیْفُ وَ الرُّمْحُ وَ بِاللَّهِ أَسْتَعِینُ عَلَی أُمُورِنَا فِی أَدْیَانِنَا وَ دُنْیَانَا وَ آخِرَتِنَا وَ إِیَّاهُ نَسْأَلُ التَّوْفِیقَ لِمَا قَرُبَ مِنْهُ وَ أُزْلِفَ لَدَیْهِ بِمَنِّهِ وَ کَرَمِهِ .

بیان

استلأم الرجل إذا لبس اللأمة و هی الدرع و کفرت الشی ء أکفره بالکسر کفرا أی سترته و نذر القوم بالعدو بکسر الذال أی علموا و الخطب الأمر و الشأن و بهظه الأمر کمنع غلبه و ثقل علیه.

قوله علیه السلام و لا تخف إن غدرت أی لا یرتفع عنک ثقل إن لم تف بالعهد کما أنه لا یثقل علیک إن وفیت قوله ما عزاه أی نسبه إلی النبی صلی الله علیه و آله من العذر فی هذا الخروج و یقال أسی علی مصیبة بالکسر یأسی أسی أی حزن قوله أخذه ما قدم و ما أخر أی أخذه هم ما قدم من سوء معاملته مع علی علیه السلام و ما أخر من نصرته أو من عذاب الآخرة أو کنایة عن هموم شتی لأمور کثیرة مختلفة.

و القلق محرکة الانزعاج و نزق کفرح و ضرب طاش و خف عند الغضب قوله عن النصرة أی عن نصرة علی علیه السلام قوله و أحال هذا کلام الصدوق أی

که اهل نماز با اینکه در اسم او اختلاف دارند، عموماً وی را مؤمن می دانند. اما مؤمن متمرد که اهل نماز به گمان تو در باره اش اختلاف دارند، مؤمنی نیست که عموما وی را مؤمن بدانند، بلکه اجماعاً او را متمرد می دانند. پس نتیجه این می شود که شخص متمرد را نمی توان مؤمن گفت مگر هنگامی که اهل نماز عموماً وی را مؤمن بدانند، همان طور که عموماً بر متمرد بودن شخص باغی متفق القول می باشند.

اگر کسی بگوید: خدای سبحان شخص متمرد را برادر مؤمنین معرفی نموده است و کسی که برادر مؤمن باشد، خود او نیز مؤمن خواهد بود. در جوابش گفته می شود: سخنی محال و دور از خرد گفتی. زیرا خدای حکیم می فرماید: «و إلی عاد أخاهم هوداً»⁽²⁾،

{به سوی قوم عاد برادرشان هود را فرستادیم.} در صورتی که حضرت هود پیغمبر بود و قوم عاد کافر بودند. در بین اعراب این اصطلاح شایع است که به شخص شامی می گویند ای برادر شامی و به شخص یمنی می گویند برادر یمنی و به شخصی که شمشیر همراه داشته باشد، می گویند فلانی برادر شمشیر است. بنابراین شخص مدعی دلیلی ندارد که بگوید «برادر مؤمن هم مؤمن است»، با اینکه قرآن بر خلاف گفته وی شهادت می دهد و با استناد به زبان عربی می شود گفت، مؤمن برادر جامداتی مانند شام و یمن و شمشیر و نیزه است. از خدا در امور دینی، دنیوی و اخروی خویش کمک می طلبیم و از او می خواهیم که به منت و کرمش توفیق رسیدن به آنچه نزد اوست عطا کند .

«استلأم الرجل» یعنی مرد زره پوشید و أمة به معنای زره است؛ «کفرت الشیء أکفره» با کسره یعنی آن را پوشاند؛ «نذر العدو» با کسر ذال یعنی از دشمن آگاه شدند پس از او پرهیز کرده و برای مقابله با او آماده شدند؛ «الخطب»: «ما خطبک؟» یعنی چه چیز تو را به این کار واداشت؟ «بهظه الأمر» کاری که سنگین بود و برایش ایجاد زحمت کرد.

سخن امام علیه السّلام: «و لا تخفُّ أن غدرت» یعنی اگر به عهد خود وفا نکنی، سختی و زحمت از تو برطرف نمی شود، همچنان که اگر به عهد خود وفا کنی دچار سختی نخواهی شد. عبارت «ما عزّاه» یعنی گناه و عذر این خروج را به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت داد. گفته می شود «أسی علی مصیبة» با کسر، یعنی بر این مصیبت غمگین شد، عبارت «أخذه ما قدّم و أخّر» یعنی ناراحتی از بد رفتاری هایی که با علی علیه السّلام کرد و یاری ای که ترک کرد، او را دچار کرد، یا عذاب آخرت که نهایتا به آن دچار خواهد شد، یا کنایه از غم های زیادی است که در امور متفاوت ایجاد می شود.

«قلق» نگرانی است که موجب انزعاج می شود؛ و «نزق» هم وزن فرح و «ضرب» یعنی عقلش را هنگام خشم از دست داد. عبارت «عن النصرة» منظور یاری علی علیه السّلام است و عبارت «و أحال» در سخن شیخ صدوق یعنی

کذب معاویة و أتی بالمحال حتی ادعی عدم سماع ذلک قوله إنه قاتل رایته أی رایة معاویة قوله بأهدی من الأولی أی هی مثل الأولی رایة شرک فی أنها رایة شرک و کفر قوله أو یکون أمره حاصله أن هذا الکلام من النبی صلی الله علیه و آله إما إخبار أو أمر فی صورة الخبر و علی ما ذکرت من کونهم علی الحق یلزم علی الأول کذب الرسول صلی الله علیه و آله و علی الثانی مخالفة أمیر المؤمنین علیه السلام لما أمره به الرسول صلی الله علیه و آله.

أقول: قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِی شَرْحِ نَهْجِ الْبَلَاغَةِ قَالَ أَبُو الْفَرَجِ الْأَصْفَهَانِیُّ: کَتَبَ الْحَسَنُ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ مَعَ جُنْدَبِ ⁽¹⁾بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَزْدِیِّ مِنَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ سَلَامٌ عَلَیْکُمْ فَإِنِّی أَحْمَدُ إِلَیْکَ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ وَ مِنَّةً لِلْمُؤْمِنِینَ تَوَفَّاهُ اللَّهُ غَیْرَ مُقَصِّرٍ وَ لَا وَانٍ بَعْدَ أَنْ أَظْهَرَ اللَّهُ بِهِ الْحَقَّ وَ مَحَقَ بِهِ الشِّرْکَ وَ خَصَّ قُرَیْشاً خَاصَّةً فَقَالَ لَهُ وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ ⁽²⁾فَلَمَّا تُوُفِّیَ تَنَازَعَتْ سُلْطَانَهُ الْعَرَبُ فَقَالَتْ قُرَیْشٌ نَحْنُ قَبِیلَتُهُ وَ أُسْرَتُهُ وَ أَوْلِیَاؤُهُ وَ لَا یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تُنَازِعُونَا سُلْطَانَ مُحَمَّدٍ وَ حَقَّهُ فَرَأَتِ الْعَرَبُ أَنَّ الْقَوْلَ مَا قَالَتْ قُرَیْشٌ وَ أَنَّ الْحُجَّةَ لَهُمْ فِی ذَلِکَ عَلَی مَنْ نَازَعَهُمْ أَمْرَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَأَنْعَمَتْ لَهُمْ وَ سَلَّمَتْ إِلَیْهِمْ.

ثُمَّ حَاجَجْنَا نَحْنُ قُرَیْشاً بِمِثْلِ مَا حَاجَّتْ بِهِ الْعَرَبُ فَلَمْ تُنْصِفْنَا قُرَیْشٌ إِنْصَافَ الْعَرَبِ لَهَا إِنَّهُمْ أَخَذُوا هَذَا الْأَمْرَ دُونَ الْعَرَبِ بِالْإِنْصَافِ وَ الِاحْتِجَاجِ فَلَمَّا صِرْنَا أَهْلَ بَیْتِ مُحَمَّدٍ وَ أَوْلِیَاءَهُ إِلَی مُحَاجَّتِهِمْ وَ طَلَبِ النَّصَفِ مِنْهُمْ بَاعَدُونَا وَ اسْتَوْلَوْا بِالاجْتِمَاعِ عَلَی ظُلْمِنَا وَ مُرَاغَمَتِنَا وَ الْعَنَتِ مِنْهُمْ لَنَا فَالْمَوْعِدُ اللَّهُ وَ هُوَ الْوَلِیُّ النَّصِیرُ.

وَ لَقَدْ تَعَجَّبْنَا لِتَوَثُّبِ الْمُتَوَثِّبِینَ عَلَیْنَا فِی حَقِّنَا وَ سُلْطَانِ نَبِیِّنَا وَ إِنْ کَانُوا ذَوِی فَضِیلَةٍ وَ سَابِقَةٍ فِی الْإِسْلَامِ وَ أَمْسَکْنَا عَنْ مُنَازَعَتِهِمْ مَخَافَةً عَلَی الدِّینِ أَنْ یَجِدَ الْمُنَافِقُونَ وَ الْأَحْزَابُ فِی ذَلِکَ مَغْمَزاً یَثْلِمُونَهُ بِهِ أَوْ یَکُونَ لَهُمْ بِذَلِکَ سَبَبٌ إِلَی مَا أَرَادُوا مِنْ إِفْسَادِهِ فَالْیَوْمَ فَلْیَتَعَجَّبِ الْمُتَعَجِّبُ مِنْ تَوَثُّبِکَ یَا مُعَاوِیَةُ عَلَی أَمْرٍ لَسْتَ مِنْ

معاویه دروغ گفت و سخنی محال به زبان آورد. عبارت «أنّه قاتل رایته» منظور بیرق معاویه است و عبارت «بأهدی من الأولی» یعنی مانند اولین بیرق شرک، این نیز بیرق شرک و کفر است. عبارت «أو یکون أمره» نتیجه آن است که این سخن از پیامبر صلی الله علیه و آله است که یا خبر است و یا امری که به صورت خبر آمده است، و بر اساس آنچه

در مورد مخالفت آن ها با حق ذکر کردیم، اولی باید رسول خدا صلی الله علیه و آله را تکذیب کرده و دومی باید با امیر المؤمنین علیه السّلام برای آنچه رسول خدا صلی الله علیه و آله به او دستور داده مخالفت کرده باشد.

مؤلف: ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه از قول ابو الفرج اصفهانی نقل می کند که گفت: امام حسن علیه السّلام به وسیله جندب بن عبد اللّه ازدی نامه ای برای معاویه نوشت که مضمون آن این بود: از حسن بن علی که امیر المؤمنین است به معاویة بن ابو سفیان: سلام علیکم، خدایی را سپاس می گویم که خدایی جز او نیست اما بعد: خدای توانا حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله را که رحمتی است برای جهانیان فرستاد و بدین وسیله بر مؤمنین منت نهاد. بعد از آن که خدا به وسیله ایشان حق را ظاهر و شرک را نابود ساخت، او را بدون هیچ گونه تقصیر و ناتوانی قبض روح نمود و قریش را به آن بزرگوار اختصاص داد و فرمود: «و إنّه لذکر لک و لقومک»⁽³⁾، {به راستی که قرآن برای تو و قوم تو مایه تذکر است.} هنگامی که آن حضرت رحلت نمود، اعراب بر سر مقام او با یکدیگر درگیر شدند. قریش گفتند: ما قبیله، بستگان و دوستان محمّد صلی الله علیه و آله هستیم، شایسته نیست که شما در مورد مقام و حق پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با ما درگیر شوید. اعراب اعتقاد داشتند که حرف حرف قریش و در مقابل مخالفین حق با ایشان است، لذا اعراب به قریش احترام گذاشته و تسلیم ایشان شدند.

سپس ما همان دلیل و برهانی را که قریش برای عرب آوردند برایشان آوردیم. ولی قریش آن گونه که عرب با ایشان منصفانه رفتار کرد، با ما به انصاف رفتار نکردند. قریش بر خلاف عرب که منصف و دارای دلیل و حجت

بودند، مقام پیامبر اسلام را تصاحب نمود. ما که اهل بیت و دوستان حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هستیم با قریش مجادله کردیم و از آنان خواستیم که منصفانه با ما رفتار کنند، ولی ما را تبعید کردند و برای ستم بر علیه ما متحد شده، و ما را دچار سختی کردند. وعده عذاب با خدا است، خدا است که سرپرست و یاری رسان است.

ما از افرادی که بر ما مستولی شدند و حق ما را که مقام خلافت است، ظالمانه گرفتند تعجب می کنیم، و لو اینکه با فضیلت بوده و در اسلام هم سابقه دار باشند. ما از ترس اینکه مبادا منافقین و احزاب مخالف اسلام از موقعیت استفاده کرده و راه و رخنه ای برای تخریب دین پیدا کنند، یا اینکه سببی به دست آورده و دین اسلام را فاسد نمایند، از درگیری با غاصبین خودداری کردیم. ای معاویه! شخص متعجب، امروز از تو تعجب می کند، زیرا بر مقامی مسلط شدی که شایستگی آن را نداری.

أَهْلِهِ لَا بِفَضْلٍ فِی الدِّینِ مَعْرُوفٍ وَ لَا أَثَرٍ فِی الْإِسْلَامِ مَحْمُودٍ وَ أَنْتَ ابْنُ حِزْبٍ مِنَ الْأَحْزَابِ وَ ابْنُ أَعْدَی قُرَیْشٍ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَکِنَّ اللَّهَ حَسِیبُکَ فَسَتُرَدُّ فَتَعْلَمُ لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ وَ بِاللَّهِ لَتَلْقَیَنَّ عَنْ قَلِیلٍ رَبَّکَ ثُمَّ لَیَجْزِیَنَّکَ بِمَا قَدَّمَتْ یَدَاکَ وَ مَا اللَّهُ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ .

إِنَّ عَلِیّاً لَمَّا مَضَی لِسَبِیلِهِ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَوْمَ قُبِضَ وَ یَوْمَ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِ بِالْإِسْلَامِ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیّاً وَلَّانِی الْمُسْلِمُونَ الْأَمْرَ بَعْدَهُ فَأَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ لَا یُؤْتِیَنَا فِی الدُّنْیَا الزَّائِلَةِ شَیْئاً یَنْقُصُنَا بِهِ فِی الْآخِرَةِ مِمَّا عِنْدَهُ مِنْ کَرَامَتِهِ وَ إِنَّمَا حَمَلَنِی عَلَی الْکِتَابِ إِلَیْکَ الْإِعْذَارُ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی أَمْرِکَ وَ لَکَ فِی ذَلِکَ إِنْ فَعَلْتَهُ الْحَظُّ الْجَسِیمُ وَ الصَّلَاحُ لِلْمُسْلِمِینَ فَدَعِ التَّمَادِیَ فِی الْبَاطِلِ وَ ادْخُلْ فِیمَا دَخَلَ فِیهِ النَّاسُ مِنْ بَیْعَتِی فَإِنَّکَ تَعْلَمُ أَنِّی أَحَقُّ بِهَذَا الْأَمْرِ مِنْکَ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ کُلِ أَوَّابٍ حَفِیظٍ وَ مَنْ لَهُ قَلْبٌ مُنِیبٌ.

وَ اتَّقِ اللَّهَ وَ دَعِ الْبَغْیَ وَ احْقُنْ دِمَاءَ الْمُسْلِمِینَ فَوَ اللَّهِ مَا لَکَ مِنْ خَیْرٍ فِی أَنْ تَلْقَی اللَّهَ مِنْ دِمَائِهِمْ بِأَکْثَرَ مِمَّا أَنْتَ لَاقِیهِ بِهِ وَ ادْخُلْ فِی السِّلْمِ وَ الطَّاعَةِ وَ لَا تُنَازِعِ الْأَمْرَ أَهْلَهُ وَ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنْکَ لِیُطْفِئَ اللَّهُ النَّائِرَةَ بِذَلِکَ وَ یَجْمَعَ الْکَلِمَةَ وَ یُصْلِحَ ذَاتَ الْبَیْنِ وَ إِنْ أَنْتَ أَبَیْتَ إِلَّا التَّمَادِیَ فِی غَیِّکَ سِرْتُ إِلَیْکَ بِالْمُسْلِمِینَ فَحَاکَمْتُکَ حَتَّی یَحْکُمَ اللَّهُ بَیْنَنا وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ .

أقول ثم ذکر جواب معاویة و ما أظهر فیه من الکفر و الإلحاد إِلَی قَوْلِهِ وَ قَدْ فَهِمْتُ الَّذِی دَعَوْتَنِی إِلَیْه مِنَ الصُّلْحِ فَلَوْ عَلِمْتُ أَنَّکَ أَضْبَطُ مِنِّی لِلرَّعِیَّةِ وَ أَحْوَطُ عَلَی هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ أَحْسَنُ سِیَاسَةً وَ أَقْوَی عَلَی جَمْعِ الْأَمْوَالِ وَ أَکْیَدُ لِلْعَدُوِّ لَأَجَبْتُکَ إِلَی مَا دَعَوْتَنِی إِلَیْهِ وَ رَأَیْتُکَ لِذَلِکَ أَهْلًا وَ لَکِنْ قَدْ عَلِمْتَ أَنِّی أَطْوَلُ مِنْکَ وَلَایَةً وَ أَقْدَمُ مِنْکَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ تَجْرِبَةً وَ أَکْبَرُ مِنْکَ سِنّاً فَأَنْتَ أَحَقُّ أَنْ تُجِیبَنِی إِلَی هَذِهِ الْمَنْزِلَةِ الَّتِی سَأَلْتَنِی فَادْخُلْ فِی طَاعَتِی وَ لَکَ الْأَمْرُ مِنْ بَعْدِی وَ لَکَ مَا فِی بَیْتِ مَالِ الْعِرَاقِ بَالِغاً مَا بَلَغَ تَحْمِلُهُ إِلَی حَیْثُ أَحْبَبْتَ وَ لَکَ خَرَاجُ أَیِّ کُوَرِ الْعِرَاقِ شِئْتَ مَعُونَةً عَلَی نَفَقَتِکَ یَجْبِیهَا أَمِینُکَ وَ یَحْمِلُهَا إِلَیْکَ فِی

نه در دین فضیلت و شخصیتی داری که معروف باشد و نه اثری در اسلام داری که مورد ستایش باشد. تو طرفدار یکی از احزاب هستی، تو پسر دشمن ترین قریش هستی که با رسول خدا صلی الله علیه وآله دشمنی می کردند، خدا تو را مؤاخذه و محاسبه خواهد کرد. به زودی وارد عالم آخرت می شوی و خواهی دانست عاقبت چه کسی به خیر خواهد شد. به خدا قسم طولی نمی کشد که خدای خود را ملاقات خواهی کرد و او آنچه را که پیشاپیش فرستاده ای به تو خواهد داد و خدا در حق بندگان ظلم نخواهد کرد.

هنگامی که علی بن ابی طالب علیه السّلام می خواست قبض روح شود، مرا خلیفه و سرپرست مسلمانان، بعد از خود قرار داد. من از خدا می خواهم در دنیا چیزی به من ندهد که به واسطه آن از کرامت های آخرتم کم شود. تنها چیزی که مرا وادار کرد این نامه را برای تو بنویسم این بود که پیش خدا در مورد قضیه تو عذری داشته باشم. اگر تو این نصیحت را از من بپذیری دارای نصیب بزرگ خواهی بود و به صلاح مسلمانان هم هست. بیا و دست از باطل بردار و همین طور که مردم با من بیعت کردند تو نیز بیعت کن. تو می دانی که من نزد خدا برای مقام خلافت از تو سزاوارترم و هر کسی که از باطل برگردد و قلبی توبه کار داشته باشد محفوظ خواهد بود.

ای معاویه! از خدا بترس، دست از ظلم بردار، از ریختن خون های مسلمین جلوگیری کن! به خدا قسم خیری در این نیست که خدا را ملاقات کنی و او را با بیشتر از این خون هایی که از مسلمانان ریخته ای دیدار نمایی. بیا و در حریم طاعت خدا و رسولش وارد شو. با کسی که نسبت به حق و امر خلافت بیش از تو شایستگی دارد نزاع مکن، شاید خدا بدین وسیله نائره خونریزی را خاموش کند، مسلمین را متحد نماید و بین آن ها را صلح و سازش دهد. اگر تو غیر از فرو رفتن در باطل را نپذیری من به همراه مسلمانان به سوی تو خواهم آمد، و از تو دادخواهی می کنم تا آن خدایی که احکم الحاکمین است بین من و تو داوری فرماید.

مؤلف: ابن ابی الحدید پس از این نامه، جواب معاویه و کفر و الحادی را که در آن بود نقل می کند تا آنجا که می گوید: من متوجه شدم که تو مرا به صلح و سازش دعوت کردی، اگر یقین پیدا می کردم که تو برای رعیت از من قانون مندتر هستی، بیش از من احتیاط می کنی، از من سیاستمدار تر هستی، در جمع آوری اموال قدرت بیشتری داری و در مقابل دشمن زیرک تری، دعوت تو را اجابت می کردم و یقین پیدا می کردم که شایستگی این مقام را داری. ولی خودت می دانی که من از لحاظ ولایت و قدرت از تو اقتدار بیشتر و در مورد این امت تجربه بیشتری دارم و از لحاظ سن از تو بزرگ ترم. بنابراین تو سزاوارتری که در امر خلافت از من پیروی کنی. مطیع باش تا پس از من مقام خلافت را صاحب شوی، بیت المال عراق که خواستی برای تو باشد، تا آن را در هر راهی که خواستی مصرف کنی، همچنین خراج هر قسمتی از عراق را که خواستی از آن تو باشد، که برای زندگی خود خرج کنی، این خراج را شخصی که امین توست جمع می کند و همه ساله به تو تحویل می دهد.

کُلِّ سَنَةٍ وَ لَکَ أَنْ لَا یُسْتَوْلَی عَلَیْکَ بِالْأَشْیَاءِ وَ لَا یُقْضَی دُونَکَ الْأُمُورُ وَ لَا تُعْصَی فِی أَمْرٍ أَرَدْتَ بِهِ طَاعَةَ اللَّهِ أَعَانَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکَ عَلَی طَاعَتِهِ إِنَّهُ سَمِیعٌ مُجِیبُ الدُّعَاءِ وَ السَّلَامُ.

قَالَ جُنْدَبٌ فَلَمَّا أَتَیْتُ الْحَسَنَ علیه السلام بِکِتَابِ مُعَاوِیَةَ قُلْتُ لَهُ إِنَّ الرَّجُلَ سَائِرٌ إِلَیْکَ فَابْدَأْهُ بِالْمَسِیرِ حَتَّی تُقَاتِلَهُ فِی أَرْضِهِ وَ بِلَادِهِ وَ عَمَلِهِ فَأَمَّا أَنْ تُقَدِّرَ أَنَّهُ یَنْقَادُ لَکَ فَلَا وَ اللَّهِ حَتَّی یَرَی مِنَّا أَعْظَمَ مِنْ یَوْمِ صِفِّینَ فَقَالَ أَفْعَلُ ثُمَّ قَعَدَ عَنْ مَشُورَتِی وَ تَنَاسَی قَوْلِی ⁽¹⁾.

«2»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا کَانَا یَغْمِزَانِ مُعَاوِیَةَ وَ یَقُولَانِ فِیهِ وَ یَقْبَلَانِ جَوَائِزَهُ.

«3»

ف، [تحف العقول]: قَالَ مُعَاوِیَةُ لِلْحَسَنِ علیه السلام بَعْدَ الصُّلْحِ اذْکُرْ فَضْلَنَا فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ صَلَّی عَلَی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ آلِهِ ثُمَّ قَالَ مَنْ عَرَفَنِی فَقَدْ عَرَفَنِی وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْنِی فَأَنَا الْحَسَنُ بْنُ رَسُولِ اللَّهِ أَنَا ابْنُ الْبَشِیرِ النَّذِیرِ أَنَا ابْنُ الْمُصْطَفَی بِالرِّسَالَةِ أَنَا ابْنُ مَنْ صَلَّتْ عَلَیْهِ الْمَلَائِکَةُ أَنَا ابْنُ مَنْ شُرِّفَتْ بِهِ الْأُمَّةُ أَنَا ابْنُ مَنْ کَانَ جَبْرَئِیلُ السَّفِیرَ مِنَ اللَّهِ إِلَیْهِ أَنَا ابْنُ مَنْ بُعِثَ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَجْمَعِینَ.

فَلَمْ یَقْدِرْ مُعَاوِیَةُ یَکْتُمُ عَدَاوَتَهُ وَ حَسَدَهُ فَقَالَ یَا حَسَنُ عَلَیْکَ بِالرُّطَبِ فَانْعَتْهُ لَنَا قَالَ نَعَمْ یَا مُعَاوِیَةُ الرِّیحُ تُلْقِحُهُ وَ الشَّمْسُ تَنْفُخُهُ وَ الْقَمَرُ یُلَوِّنُهُ وَ الْحَرُّ یُنْضِجُهُ وَ اللَّیْلُ یُبَرِّدُهُ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی مَنْطِقِهِ فَقَالَ :

أَنَا ابْنُ الْمُسْتَجَابِ الدَّعْوَةِ أَنَا ابْنُ مَنْ کَانَ مِنْ رَبِّهِ کَقَابِ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی أَنَا ابْنُ الشَّفِیعِ الْمُطَاعِ أَنَا ابْنُ مَکَّةَ وَ مِنًی أَنَا ابْنُ مَنْ خَضَعَتْ لَهُ قُرَیْشٌ رَغْماً أَنَا ابْنُ مَنْ سَعِدَ تَابِعُهُ وَ شَقِیَ خَاذِلُهُ أَنَا ابْنُ مَنْ جُعِلَتِ الْأَرْضُ لَهُ طَهُوراً وَ مَسْجِداً أَنَا ابْنُ مَنْ کَانَتْ أَخْبَارُ السَّمَاءِ إِلَیْهِ تَتْرَی أَنَا ابْنُ مَنْ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِیراً .

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ أَظُنُّ نَفْسَکَ یَا حَسَنُ تُنَازِعُکَ إِلَی الْخِلَافَةِ فَقَالَ وَیْلَکَ یَا مُعَاوِیَةُ

تو این حق را داری که نه چیزی و نه شخصی بر تو مستولی نشود و هیچ کس بر تو فرمانروایی نکند و در اموری که مقصود تو اطاعت خدا است، کسی نافرمانی تو را نکند. خدا را اطاعت کن، خدا شنونده و اجابت کننده دعا است و السّلام.

جندب می گوید: وقتی نامه معاویه را برای امام حسن علیه السّلام آوردم به آن حضرت گفتم: معاویه به سوی تو خواهد آمد، تو پیش دستی کن تا در زمین و شهرهای خود او با وی بجنگی، تو این قدرت را داری که وی تسلیم تو شود. به خدا قسم معاویه در این جنگ مصیبتی سخت تر از جنگ صفین از ما خواهد دید. امام حسن علیه السّلام فرمود: من این کار را خواهم کرد. ولی بعداً نسبت به مشورت من کوتاهی نمود و سخن مرا ناشنیده گرفت⁽²⁾.

روایت 2

قرب الاسناد: از امام جعفر صادق علیه السّلام روایت می کند که از قول پدر بزرگوارش امام سجاد علیه السّلام فرمود: امام حسن و امام حسین علیهما السّلام از معاویه عیب جویی می کردند و در باره او سخنانی می گفتند ولی جوائز او را می پذیرفتند .

روایت 3

تحف العقول: معاویه پس از اینکه با امام حسن علیه السّلام صلح و سازش نمود به آن حضرت گفت: فضائل و مناقب ما را شرح بده، امام حسن علیه السّلام پس از اینکه حمد و ثنای خدا را به جای آورد و بر پیامبر گرامی اسلام و خاندان پاکش درود فرستاد فرمود: هر کس که مرا می شناسد که می شناسد و کسی که مرا نمی شناسد بداند: من حسن ابن رسول اللّه می باشم. من پسر بشارت دهنده و انذار دهنده هستم. من فرزند آن شخصیتی هستم که برای مقام رسالت برگزیده شد. من پسر آن کسی هستم که فرشتگان بر بدن او نماز خواندند و بر او درود فرستادند. من فرزند آن بزرگ مردی هستم که امت اسلام به وسیله وی شریف و بزرگوار گردید. منم فرزند آن شخصی که جبرئیل به عنوان سفیر خداوند نزد او می آمد. من پسر آن کسی هستم که به عنوان رحمتی برای جهانیان مبعوث شد، صلّی اللّه علیه و آله اجمعین.

معاویه که نتوانست عداوت و حسادت خود را نسبت به امام حسن علیه السّلام مخفی نماید، به آن حضرت گفت: اوصاف رطب را برای ما شرح بده. امام فرمود: آری ای معاویه! بدان که باد خرما را بارور می کند. آفتاب بر آن می دمد و ماه آن را رنگین می نماید. حرارت آن را می رساند، شب آن را خنک می کند. آن گاه امام به سخن خود ادامه داد و فرمود: من پسر آن کسی می باشم که مستجاب الدعوه بود، منم فرزند آن شخصیتی که به مقام قوسین او ادنی رسید. من پسر آن شفیعی هستم که اطاعت او واجب است. منم پسر مکه و منا. من پسر آن کسی هستم که قریش در برابر او تواضع و فروتنی نمودند. من فرزند آن کسی هستم که هر کس تابع وی گردد سعادت مند خواهد شد و کسی که او را ترک کند بدبخت می شود. من پسر آن کسی هستم که زمین برایش پاک کننده و سجده گاه قرار گرفت. من پسر آن کسی هستم که اخبار آسمانی به وی می رسید. من پسر آن کسانی هستم که خدا پلیدی را از آنان دور نمود و ایشان را به شکلی ویژه پاک و پاکیزه کرد.

معاویه گفت: گمان می کنم که به مقام خلافت تمایل داری؟ امام حسن علیه السّلام فرمود، وای بر تو ای معاویه!

إِنَّمَا الْخَلِیفَةُ مَنْ سَارَ بِسِیرَةِ رَسُولِ اللَّهِ وَ عَمِلَ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَ لَعَمْرِی إِنَّا لَأَعْلَامُ الْهُدَی وَ مَنَارُ التُّقَی وَ لَکِنَّکَ یَا مُعَاوِیَةُ مِمَّنْ أَبَادَ السُّنَنَ وَ أَحْیَا الْبِدَعَ وَ اتَّخَذَ عِبَادَ اللَّهِ خَوَلًا وَ دِینَ اللَّهِ لَعِباً فَکَأَنْ قَدْ أُخْمِلَ مَا أَنْتَ فِیهِ فَعِشْتَ یَسِیراً وَ بَقِیَتْ عَلَیْکَ تَبِعَاتُهُ یَا مُعَاوِیَةُ وَ اللَّهِ لَقَدْ خَلَقَ اللَّهُ مَدِینَتَیْنِ إِحْدَاهُمَا بِالْمَشْرِقِ وَ الْأُخْرَی بِالْمَغْرِبِ أَسْمَاؤُهُمَا جَابَلْقَا وَ جَابَلْسَا مَا بَعَثَ اللَّهُ إِلَیْهِمَا أَحَداً غَیْرَ جَدِّی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ أَخْبِرْنَا عَنْ لَیْلَةِ الْقَدْرِ قَالَ نَعَمْ عَنْ مِثْلِ هَذَا فَاسْأَلْ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ سَبْعاً وَ الْأَرَضِینَ سَبْعاً وَ الْجِنَّ مِنْ سَبْعٍ وَ الْإِنْسَ مِنْ سَبْعٍ فَتَطْلُبُ مِنْ لَیْلَةِ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ إِلَی لَیْلَةِ سَبْعٍ وَ عِشْرِینَ ثُمَّ نَهَضَ علیه السلام.

أقول: قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ رَوَی أَبُو الْحَسَنِ الْمَدَائِنِیُّ قَالَ: سَأَلَ مُعَاوِیَةُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام بَعْدَ الصُّلْحِ أَنْ یَخْطُبَ النَّاسَ فَامْتَنَعَ فَنَاشَدَهُ أَنْ یَفْعَلَ فَوُضِعَ لَهُ کُرْسِیٌّ فَجَلَسَ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی تَوَحَّدَ فِی مُلْکِهِ وَ تَفَرَّدَ فِی رُبُوبِیَّتِهِ یُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ یَشَاءُ وَ یَنْزِعُهُ عَمَّنْ یَشَاءُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَکْرَمَ بِنَا مُؤْمِنَکُمْ وَ أَخْرَجَ مِنَ الشِّرْکِ أَوَّلَکُمْ وَ حَقَنَ دِمَاءَ آخِرِکُمْ فَبَلَاؤُنَا عِنْدَکُمْ قَدِیماً وَ حَدِیثاً أَحْسَنُ الْبَلَاءِ إِنْ شَکَرْتُمْ أَوْ کَفَرْتُمْ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ رَبَّ عَلِیٍّ کَانَ أَعْلَمَ بِعَلِیٍّ حِینَ قَبَضَهُ إِلَیْهِ وَ لَقَدِ اخْتَصَّهُ بِفَضْلٍ لَنْ تُعْهَدُوا بِمِثْلِهِ وَ لَنْ تَجِدُوا مِثْلَ سَابِقَتِهِ.

فَهَیْهَاتَ هَیْهَاتَ طَالَمَا قَلَّبْتُمُ الْأُمُورَ حَتَّی أَعْلَاهُ اللَّهُ عَلَیْکُمْ وَ هُوَ صَاحِبُکُمْ غَزَاکُمْ فِی بَدْرٍ وَ أَخَوَاتِهَا جَرَّعَکُمْ رَنَقاً وَ سَقَاکُمْ عَلَقاً وَ أَذَلَّ رِقَابَکُمْ وَ شَرَقَکُمْ بِرِیقِکُمْ فَلَسْتُمْ بِمَلُومِینَ عَلَی بُغْضِهِ وَ ایْمُ اللَّهِ لَا تُرَی أُمَّةُ مُحَمَّدٍ خَفْضاً مَا کَانَتْ سَادَتُهُمْ وَ قَادَتُهُمْ فِی بَنِی أُمَیَّةَ وَ لَقَدْ وَجَّهَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ فِتْنَةً لَنْ تُصَدُّوا عَنْهَا حَتَّی تَهْلِکُوا لِطَاعَتِکُمْ طَوَاغِیتَکُمْ وَ انْضِوَائِکُمْ إِلَی شَیَاطِینِکُمْ فَعِنْدَ اللَّهِ أَحْتَسِبُ مَا مَضَی وَ مَا یُنْتَظَرُ مِنْ سُوءِ رَغْبَتِکُمْ وَ حَیْفِ حِلْمِکُمْ.

ثُمَّ قَالَ یَا أَهْلَ الْکُوفَةِ لَقَدْ فَارَقَکُمْ بِالْأَمْسِ سَهْمٌ مِنْ مَرَامِی اللَّهِ صَائِبٌ عَلَی أَعْدَاءِ اللَّهِ نَکَالٌ عَلَی فُجَّارِ قُرَیْشٍ لَمْ یَزَلْ آخِذاً بِحَنَاجِرِهَا جَاثِماً عَلَی أَنْفُسِهَا

خلیفه کسی است که طبق سیره و دستور پیامبر صلّی اللّه علیه و آله عمل نماید. به جان خودم قسم که ما علم های هدایت و گلدسته های تقوا هستیم، ولی تو ای معاویه، از آن افرادی هستی که سنت های پیغمبر را نابود و بدعت را زنده می کنی، بندگان خدا را حقیر و دین خدا را بازیچه قرار می دهی. این اسم و رسم تو دچار گمنامی خواهد شد، مختصری زندگی می کنی و تبعات آن به گردن تو خواهد بود.

ای معاویه! به خدا قسم که خداوند دو شهر آفریده که یکی از آن ها در مشرق و دیگری در مغرب است که نام آن دو شهر جابلقا و جابرسا می باشد، خداوند احدی را غیر از جد من پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله برای آن ها مبعوث ننموده است.

معاویه گفت: یا ابا محمّد! ما را از شب قدر آگاه کن. فرمود: آری، جا دارد از این قبیل پرسش ها بکنی! خداوند آسمان ها را هفت طبقه و زمین ها را هفت طبقه آفریده، جن و انس را هم از هفت خلق کرده، شب قدر را باید از شب بیست و سوم تا شب بیست و هفتم درک کرد. آنگاه امام علیه السّلام برخاست و رفت.

مؤلف: ابن ابی الحدید از ابو الحسن مدائنی نقل می کند که گفت: معاویه پس از اینکه با امام حسن علیه السّلام صلح نمود از آن حضرت تقاضا کرد که برای مردم سخنرانی کند، ولی امام نپذیرفت. معاویه وی را مجبور کرد، آنگاه منبری برای آن حضرت نصب شد. امام حسن علیه السّلام پس از اینکه بر فراز منبر رفت، این خطبه را خواند: سپاس خدایی را که در ملک خویش یکتا و در ربوبیتش یگانه است و این ملک را به هر که بخواهد عطا می کند و از هر که بخواهد می گیرد. و سپاس خدایی را که مؤمنان شما را بزرگ داشت، اولین گروه از شما را از شرک خارج کرد، و جان آخرین گروه شما را حفظ نمود. آزمون ما خاندان، از قدیم و جدید نزد شما بهترین آزمون بوده، چه شاکر و چه کافر باشید. ای مردم! خدای علی علیه السّلام هنگامی که او را قبض روح نمود از حال او آگاه تر بود، و خداوند علی علیه السّلام را به فضیلت و شرافتی اختصاص داده که شما نظیر او را نخواهید شناخت و نظیر او را در سابقه اش نخواهید یافت.

افسوس افسوس!! چه کارها که بر علی علیه السّلام آشفته کردید، تا اینکه خداوند او را بر شما برتری داد، در حالی که او هم صحبت شما بود. در جنگ بدر و امثال آن با شما جنگید. لجن به خورد شما داد، آب هایی که کرم داشت به خورد شما داد، شما را ذلیل نمود و دچار غصه و اندوه کرد. بنابراین: اگر بغض علی را داشته باشید نباید شما را ملامت کرد. آری، به خدا قسم، امت محمّد صلّی اللّه علیه و آله مادامی که تحت سرپرستی و حکومت بنی امیه باشد، آسایشی نخواهد داشت. خدا فتنه و آشوبی متوجه شما کرده که هرگز نمی توانید از آن مانع شوید تا اینکه سرانجام به خاطر فرمان برداری از سرکشان و سلاطین خود و تمایل به این شیاطین، هلاک شوید. من جزای اعمال گذشته شما و عاقبت بدی را که در آینده از شما انتظار می رود و برباد رفتن خواب و خیال های باطلتان را از خدا می خواهم.

سپس فرمود: ای اهل کوفه! دیروز یکی از تیرهای خدا از شما جدا شد، تیری که بر دشمنان خدا اصابت می کرد. تیری که فجار و تبهکاران قریش را فراری می داد، حنجره های آن ها را برای همیشه می گرفت و بر فراز سینه ایشان می نشست.

لَیْسَ بِالْمَلُومَةِ فِی أَمْرِ اللَّهِ وَ لَا بِالسَّرُوقَةِ لِمَالِ اللَّهِ وَ لَا بِالْفَرُوقَةِ فِی حَرْبِ أَعْدَاءِ اللَّهِ أَعْطَی الْکِتَابَ خَوَاتِیمَهُ وَ عَزَائِمَهُ دَعَاهُ فَأَجَابَهُ وَ قَادَهُ فَأَتْبَعَهُ لَا تَأْخُذُهُ فِی اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ فَصَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ رَحْمَتُهُ.

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ أَخْطَأَ عَجِلٌ أَوْ کَادَ وَ أَصَابَ مُتَثَبِّتٌ أَوْ کَادَ⁽¹⁾مَا ذَا أَرَدْتُ مِنْ خُطْبَةِ الْحَسَنِ علیه السلام.

بیان

رنق رنقا بالتحریک کدر و انضوی إلیه مال و جثم لزم مکانه فلم یبرح أو وقع علی صدره أو تلبّد بالأرض.

«4»

یج، [الخرائج و الجرائح] رُوِیَ عَنِ الْحَارِثِ الْهَمْدَانِیِّ قَالَ: لَمَّا مَاتَ عَلِیٌّ علیه السلام جَاءَ النَّاسُ إِلَی الْحَسَنِ وَ قَالُوا أَنْتَ خَلِیفَةُ أَبِیکَ وَ وَصِیُّهُ وَ نَحْنُ السَّامِعُونَ الْمُطِیعُونَ لَکَ فَمُرْنَا بِأَمْرِکَ فَقَالَ علیه السلام کَذَبْتُمْ وَ اللَّهِ مَا وَفَیْتُمْ لِمَنْ کَانَ خَیْراً مِنِّی فَکَیْفَ تَفُونَ لِی وَ کَیْفَ أَطْمَئِنُّ إِلَیْکُمْ وَ لَا أَثِقُ بِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ فَمَوْعِدُ مَا بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ مُعَسْکَرُ الْمَدَائِنِ فَوَافُوا إِلَیَّ هُنَاکَ .

فَرَکِبَ وَ رَکِبَ مَعَهُ مَنْ أَرَادَ الْخُرُوجَ وَ تَخَلَّفَ عَنْهُ کَثِیرٌ فَمَا وَفَوْا بِمَا قَالُوهُ وَ بِمَا وَعَدُوهُ وَ غَرُّوهُ کَمَا غَرُّوا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مِنْ قَبْلِهِ فَقَامَ خَطِیباً وَ قَالَ غَرَرْتُمُونِی کَمَا غَرَرْتُمْ مَنْ کَانَ مِنْ قَبْلِی مَعَ أَیِّ إِمَامٍ تُقَاتِلُونَ بَعْدِی مَعَ الْکَافِرِ الظَّالِمِ الَّذِی لَمْ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ لَا بِرَسُولِهِ قَطُّ وَ لَا أَظْهَرَ الْإِسْلَامَ هُوَ وَ بنی [بَنُو] أُمَیَّةَ إِلَّا فَرَقاً مِنَ السَّیْفِ وَ لَوْ لَمْ یَبْقَ لِبَنِی أُمَیَّةَ إِلَّا عَجُوزٌ دَرْدَاءُ لَبَغَتْ دِینَ اللَّهِ عِوَجاً وَ هَکَذَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله .

ثُمَّ وَجَّهَ إِلَیْهِ قَائِداً فِی أَرْبَعَةِ آلَافٍ وَ کَانَ مِنْ کِنْدَةَ وَ أَمَرَهُ أَنْ یُعَسْکِرَ بِالْأَنْبَارِ وَ لَا یُحْدِثَ شَیْئاً حَتَّی یَأْتِیَهُ أَمْرُهُ فَلَمَّا تَوَجَّهَ إِلَی الْأَنْبَارِ وَ نَزَلَ بِهَا وَ عَلِمَ مُعَاوِیَةُ بِذَلِکَ بَعَثَ إِلَیْهِ رُسُلًا وَ کَتَبَ إِلَیْهِ مَعَهُمْ أَنَّکَ إِنْ أَقْبَلْتَ إِلَیَّ أُوَلِّکَ بَعْضَ کُوَرِ الشَّامِ وَ الْجَزِیرَةِ غَیْرَ مُنْفِسٍ عَلَیْکَ وَ أَرْسَلَ إِلَیْهِ بِخَمْسِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَقَبَضَ

هیچ وقت در راه خدا از ملامت و سرزنش باک نداشت و مال خدا را سرقت نمی کرد و از جنگ با دشمنان خدا گریزان نبود، ختم ها و تعویذهای قرآن به وی عطا شده بود. او دعوت خدا را اجابت نمود، خدای سبحان وی را راهنمایی کرد و او تبعیت کرد. هیچ ملامتی او را از خدمت در راه خدا باز نمی داشت، صلوات و رحمت خدا بر او باد.

معاویه گفت: هر کس عجله کند به خطا می رود و هر کس صبور باشد به هدف خواهد رسید، مرا با خطبه حسن چه کار!.

بیان

رنق رنقا بالتحریک کدر و انضوی إلیه مال و جثم لزم مکانه فلم یبرح أو وقع علی صدره أو تلبّد بالأرض.

روایت 4

خرایج: از حارث همدانی روایت می کند که گفت: وقتی حضرت علی علیه السّلام از دنیا رفت، مردم به حضور امام حسن علیه السّلام آمدند و گفتند: تو خلیفه و وصی پدرت هستی، ما به گفته های تو گوش می دهیم و مطیع تو هستیم، ما را به امر خویشتن مأمور فرما. امام حسن علیه السّلام فرمود: دروغ می گویید، به خدا شما به کسی که از من بهتر بود وفا نکردید، چگونه ممکن است که به من وفا کنید!؟ من که به شما اطمینان ندارم، چگونه مطمئن باشم؟ اگر راست می گویید موعد من و شما لشکرگاه مدائن باشد؛ همه در آنجا حاضر شوید .

آنگاه آن حضرت با افرادی که تصمیم به خروج داشتند سوار شد و گروه زیادی از دستور امام سرپیچی کردند و به وعده هایی که به حضرت داده بودند وفا نکرده و حاضر نشدند، و امام حسن علیه السّلام را همان طور که پیش از این حضرت علی علیه السّلام را فریفته بودند، فریفتند. امام حسن علیه السّلام پس از این بی وفایی ها برخاست، شروع به سخنرانی کرد و فرمود: شما مرا همان طور که امام پیش از من را فریفتید، فریب دادید. بعد از من به همراه کدام امام با دشمنان دین خواهید جنگید؟ با آن کافر و ظالمی که هرگز به خدا و رسول ایمان نیاورده است، و او و بنی امیه جز از ترس شمشیر اظهار اسلام نکردند؟ حتی اگر از بنی امیه جز عجوزی بی دندان باقی نماند، او دین خدا را کج و معوج خواهد کرد. این موضوع را پیامبر خدا فرموده است.

سپس امام یک فرمانده لشکر را با چهار هزار نفر به سوی معاویه فرستاد، آن سرلشکر از قبیله کنده بود. امام به وی دستور داد: لشکر خود را در مکانی که انبار نام داشت مستقر نماید و کاری انجام ندهد تا دستور بعدی امام به او برسد.

هنگامی که آن فرمانده به سوی انبار رفت و در آنجا پیاده شد و معاویه از این جریان آگاه گردید، چند نفر را نزد او فرستاد و برای او نوشت: اگر نزد من بیایی قسمتی از نواحی شام و جزیره را در اختیار تو می گذارم، بدون اینکه نسبت به تو بی رغبت شوم. مبلغ پنجاه هزار درهم نیز برای او فرستاد.

الْکِنْدِیُّ عَدُوُّ اللَّهِ الْمَالَ وَ قَلَبَ عَلَی الْحَسَنِ وَ صَارَ إِلَی مُعَاوِیَةَ فِی مِائَتَیْ رَجُلٍ مِنْ خَاصَّتِهِ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ .

فَبَلَغَ ذَلِکَ الْحَسَنَ علیه السلام فَقَامَ خَطِیباً وَ قَالَ هَذَا الْکِنْدِیُّ تَوَجَّهَ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ غَدَرَ بِی وَ بِکُمْ وَ قَدْ أَخْبَرْتُکُمْ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ أَنَّهُ لَا وَفَاءَ لَکُمْ أَنْتُمْ عَبِیدُ الدُّنْیَا وَ أَنَا مُوَجِّهٌ رَجُلًا آخَرَ مَکَانَهُ وَ إِنِّی أَعْلَمُ أَنَّهُ سَیَفْعَلُ بِی وَ بِکُمْ مَا فَعَلَ صَاحِبُهُ وَ لَا یُرَاقِبُ اللَّهَ فِیَّ وَ لَا فِیکُمْ فَبَعَثَ إِلَیْهِ رَجُلًا مِنْ مُرَادٍ فِی أَرْبَعَةِ آلَافٍ وَ تَقَدَّمَ إِلَیْهِ بِمَشْهَدٍ مِنَ النَّاسِ وَ تَوَکَّدَ عَلَیْهِ وَ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ سَیَغْدِرُ کَمَا غَدَرَ الْکِنْدِیُّ فَحَلَفَ لَهُ بِالْأَیْمَانِ الَّتِی لَا تَقُومُ لَهَا الْجِبَالُ أَنَّهُ لَا یَفْعَلُ فَقَالَ الْحَسَنُ إِنَّهُ سَیَغْدِرُ .

فَلَمَّا تَوَجَّهَ إِلَی الْأَنْبَارِ أَرْسَلَ مُعَاوِیَةُ إِلَیْهِ رُسُلًا وَ کَتَبَ إِلَیْهِ بِمِثْلِ مَا کَتَبَ إِلَی صَاحِبِهِ وَ بَعَثَ إِلَیْهِ بِخَمْسَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ وَ مَنَّاهُ أَیَّ وِلَایَةٍ أَحَبَّ مِنْ کُوَرِ الشَّامِ وَ الْجَزِیرَةِ فَقَلَبَ عَلَی الْحَسَنِ وَ أَخَذَ طَرِیقَهُ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ لَمْ یَحْفَظْ مَا أَخَذَ عَلَیْهِ مِنَ الْعُهُودِ وَ بَلَغَ الْحَسَنَ مَا فَعَلَ الْمُرَادِیُّ فَقَامَ خَطِیباً فَقَالَ قَدْ أَخْبَرْتُکُمْ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَی أَنَّکُمْ لَا تَفُونَ لِلَّهِ بِعُهُودٍ وَ هَذَا صَاحِبُکُمُ الْمُرَادِیُّ غَدَرَ بِی وَ بِکُمْ وَ صَارَ إِلَی مُعَاوِیَةَ .

ثُمَّ کَتَبَ مُعَاوِیَةُ إِلَی الْحَسَنِ یَا ابْنَ عَمِّ- لَا تَقْطَعِ الرَّحِمَ الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنِی فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ غَدَرُوا بِکَ وَ بِأَبِیکَ مِنْ قَبْلِکَ .

فَقَالُوا إِنْ خَانَکَ الرَّجُلَانِ وَ غَدَرُوا بِکَ فَإِنَّا مُنَاصِحُونَ لَکَ فَقَالَ لَهُمُ الْحَسَنُ لَأَعُودَنَّ هَذِهِ الْمَرَّةَ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ إِنِّی لَأَعْلَمُ أَنَّکُمْ غَادِرُونَ مَا بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ إِنَّ مُعَسْکَرِی بِالنُّخَیْلَةِ فَوَافُونِی هُنَاکَ وَ اللَّهِ لَا تَفُونَ لِی بِعَهْدِی وَ لَتَنْقُضُنَّ الْمِیثَاقَ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ .

ثُمَّ إِنَّ الْحَسَنَ أَخَذَ طَرِیقَ النُّخَیْلَةِ فَعَسْکَرَ عَشَرَةَ أَیَّامٍ فَلَمْ یَحْضُرْهُ إِلَّا أَرْبَعَةُ آلَافٍ فَانْصَرَفَ إِلَی الْکُوفَةِ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ وَ قَالَ یَا عَجَباً مِنْ قَوْمٍ لَا حَیَاءَ لَهُمْ وَ لَا دِینَ وَ لَوْ سَلَّمْتُ لَهُ الْأَمْرَ فَایْمُ اللَّهِ لَا تَرَوْنَ فَرَجاً أَبَداً مَعَ بَنِی أُمَیَّةَ وَ اللَّهِ لَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ حَتَّی تَتَمَنَّوْا أَنَّ عَلَیْکُمْ جَیْشاً جَیْشاً وَ لَوْ وَجَدْتُ أَعْوَاناً

آن مرد کندی که دشمن خدا بود، رشوه را گرفت و لشکر امام را به سوی ایشان باز گردانید، آنگاه با دویست نفر مرد که از خواص و اهل بیت او بودند، به سوی معاویه رفت.

هنگامی که این خبر به گوش امام حسن علیه السّلام رسید برخاست و فرمود: این مرد کندی به سوی معاویه رفت و نسبت به من و شما پیمان شکنی کرد. من بارها به شما خبر می دادم که وفادار نیستید، شما بندگان دنیایید! اکنون من شخص دیگری را به جای او اعزام می کنم، در حالی که می دانم او نیز همان کاری را با ما انجام می دهد که رفیقش انجام داد و خدا را در باره من و شما در نظر نخواهد گرفت .

سپس مردی را که از قبیله مراد بود، با چهار هزار نفر به سوی معاویه فرستاد، امام علیه السّلام در حضور مردم به او رو کرده و سفارش کرد و فرمود: تو نیز نظیر آن مرد کندی عهد شکنی خواهی کرد. او با ایمانی که کوه ها طاقت آن را نداشتند سوگند خورد که پیمان شکنی نخواهد کرد! باز هم امام حسن علیه السّلام فرمود: عهد شکنی خواهد کرد.

وقتی که آن مرد متوجه انبار گردید معاویه افرادی را نزد او فرستاد و نظیر همان نامه ای را برای وی نوشت که برای شخص قبلی نوشته بود و مبلغ پنجاه هزار درهم رشوه برای او فرستاد، و بر او منت نهاد که والی هر قسمت از نواحی شام و جزیره که بخواهد، می تواند باشد.آن شخص هم لشکر را به جانب امام حسن علیه السّلام باز گردانید و خودش به سوی معاویه رهسپار شد و به تعهدی که داده بود عمل نکرد. هنگامی که این پیمان شکنی به امام حسن علیه السّلام رسید برخاست و فرمود: بارها به شما گفتم که به خاطر خدا به عهد و پیمان خود وفا نخواهید کرد. این هم رفیق مرادی شما که نسبت به من و شما خیانت کرد و به سوی معاویه رفت.

سپس معاویه برای امام حسن علیه السّلام نوشت: ای پسر عمو! ارتباط خود را با من قطع نکن! زیرا مردم همان طور که پیش از تو به پدرت خیانت کردند، به تو نیز خیانت کردند.

آنگاه گروهی از یاران امام حسن علیه السّلام به ایشان گفتند: اگر چه آن دو نفر نسبت به تو خیانت کردند ولی ما به تو اخلاص داریم و خیانت نخواهیم کرد.

امام علیه السّلام فرمود: من این مرتبه هم سخن شما را قبول می کنم، درحالی که می دانم شما هم نسبت به عهد و پیمان خویش وفا نخواهید کرد. لشکرگاه من در نخیله است، در آنجا به من ملحق شوید، ولی به خدا قسم که شما به عهد من وفا نمی کنید و حتما پیمان بین من و خودتان را خواهید شکست.

سپس امام حسن علیه السّلام به سوی نخیله رفت و مدت ده روز در آنجا توقف کرد، ولی بیشتر از چهار هزار نفر نزد آن حضرت نیامدند. امام حسن علیه السّلام به سمت کوفه بازگشت و پس از اینکه بر فراز منبر رفت فرمود: تعجب می کنم از قومی که نه حیا دارند و نه دین!! اگر من خلافت را به معاویه واگذار کنم، به خدا قسم راهی در مقابل بنی امیه نخواهید داشت. به خدا قسم آنان شما را دچار شکنجه و عذابی خواهند کرد که تمنا می کنید ای کاش لشکر لشکر بر سر ما می ریخت. اگر من یار و یاوری داشتم

مَا سَلَّمْتُ لَهُ الْأَمْرَ لِأَنَّهُ مُحَرَّمٌ عَلَی بَنِی أُمَیَّةَ فَأُفٍّ وَ تَرَحاً یَا عَبِیدَ الدُّنْیَا .

وَ کَتَبَ أَکْثَرُ أَهْلِ الْکُوفَةِ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَإِنَّا مَعَکَ وَ إِنْ شِئْتَ أَخَذْنَا الْحَسَنَ وَ بَعَثْنَاهُ إِلَیْکَ ثُمَّ أَغَارُوا عَلَی فُسْطَاطِهِ وَ ضَرَبُوهُ بِحَرْبَةٍ وَ أُخِذَ مَجْرُوحاً ثُمَّ کَتَبَ جَوَاباً لِمُعَاوِیَةَ إِنَّمَا هَذَا الْأَمْرُ لِی وَ الْخِلَافَةُ لِی وَ لِأَهْلِ بَیْتِی وَ إِنَّهَا لَمُحَرَّمَةٌ عَلَیْکَ وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِکَ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ اللَّهِ لَوْ وَجَدْتُ صَابِرِینَ عَارِفِینَ بِحَقِّی غَیْرَ مُنْکِرِینَ مَا سَلَّمْتُ لَکَ وَ لَا أَعْطَیْتُکَ مَا تُرِیدُ وَ انْصَرَفَ إِلَی الْکُوفَةِ.

بیان

امرأة درداء أی لیس فی فمها سنّ قوله علیه السلام لبغت دین الله عوجا إلی لطلبت أن یثبت له اعوجاجا و تلبس علی الناس أن فیه عوجا مقتبس من قوله تعالی قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً⁽¹⁾و الکور بضم الکاف و فتح الواو جمع الکورة و هی المدینة و الصقع و قال الجوهری أنفسنی فلان فی کذا أی رغبنی فیه و لفلان منفس و نفیس أی مال کثیر و نفس به بالکسر أی ضن به یقال نفست علیه الشی ء نفاسة إذا لم تره یستأهله قوله و قلب علی الحسن أی صرف العسکر أو الأمر إلیه و الترح بالتحریک ضد الفرح و الهلاک.

«5»

شا، [الإرشاد]: لَمَّا بَلَغَ مُعَاوِیَةَ بْنَ أَبِی سُفْیَانَ وَفَاةُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ بَیْعَةُ النَّاسِ ابْنَهُ الْحَسَنَ علیه السلام دَسَّ رَجُلًا مِنْ حِمْیَرٍ إِلَی الْکُوفَةِ وَ رَجُلًا مِنْ بَنِی الْقَیْنِ إِلَی الْبَصْرَةِ لِیَکْتُبَا إِلَیْهِ بِالْأَخْبَارِ وَ یُفْسِدَا عَلَی الْحَسَنِ الْأُمُورَ فَعَرَفَ ذَلِکَ الْحَسَنُ علیه السلام فَأَمَرَ بِاسْتِخْرَاجِ الْحِمْیَرِیِّ مِنْ عِنْدِ لَحَّامٍ ⁽²⁾بِالْکُوفَةِ فَأُخْرِجَ وَ أَمَرَ بِضَرْبِ عُنُقِهِ وَ کَتَبَ إِلَی الْبَصْرَةِ بِاسْتِخْرَاجِ الْقَیْنِیِّ مِنْ بَنِی سُلَیْمٍ فَأُخْرِجَ وَ ضُرِبَتْ عُنُقُهُ.

وَ کَتَبَ الْحَسَنُ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّکَ دَسَسْتَ الرِّجَالَ لِلِاحْتِیَالِ وَ الِاغْتِیَالِ وَ أَرْصَدْتَ الْعُیُونَ کَأَنَّکَ تُحِبُّ اللِّقَاءَ وَ مَا أَشُکُّ فِی ذَلِکَ فَتَوَقَّعْهُ

مقام خلافت را به معاویه واگذار نمی کردم زیرا این مقام بر بنی امیه حرام است، افّ بر شما دنیا پرستان!

بیشتر اهل کوفه به معاویه نامه نوشتند و گفتند: ما با تو هستیم، اگر اجازه دهی حسن را بگیریم و به تو تسلیم کنیم؟ پس از این جریان، خیمه های امام حسن علیه السّلام را غارت کردند، امام را با نیزه زدند و بدن مبارکش را مجروح نمودند. سپس امام حسن علیه السّلام برای معاویه نوشت: مقام خلافت از آن من و اهل بیت من است، این مقام بر تو و اهل بیت تو حرام است. من این موضوع را از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شنیدم. اگر من افرادی را می یافتم که صبور و از حق من آگاه بودند و آن را منکر نمی شدند، هرگز تسلیم تو نمی شدم و آنچه می خواهی به تو نمی دادم، آنگاه به جانب کوفه بازگشت.

توضیح

«امرأة درداء»: یعنی زنی که در دهانش دندان نیست. سخن امام حسن علیه السّلام: «لبغت دین الله عوجاً» یعنی می خواهی دین خدا را دچار انحرف کنی و بعد این شبهه را برای مردم ایجاد کنی که در دین خدا انحراف وجود دارد؟ این عبارت از قول خداوند متعال گرفته شده است: «قل یا أهل الکتاب لم تصدُّون عن سبیل الله من آمن تبغونها عوجاً»⁽³⁾، {بگو: ای اهل کتاب، چرا کسی را که ایمان آورده است، از راه خدا باز می دارید و آن [راه] را کج می شمارید} «الکور» به ضم کاف و فتح واو جمع الکورة است، که شهر و ناحیه می باشد. جوهری گفت: «أنفسنی فلان فی کذا» یعنی مرا به آن تشویق کرد، و «لفلان منفس و نفیس» یعنی مال بسیار، و «نفس به» با کسره یعنی به او حسد ورزید، گفته می شود: وقتی او را شایسته آن چیز ندیدی، به او حسادت ورزیدی. عبارت «و قلب علی الحسن» یعنی لشکر یا مقام را به سوی او باز گردانید. و «الترح» با تشدید، متضاد شادی و به معنای هلاکت است .

روایت 5

ارشاد: هنگامی که معاویه از رحلت حضرت علی علیه السّلام و بیعت مردم با امام حسن علیه السّلام آگاه شد، مردی از قبیله حمیر را به سوی کوفه و شخصی از قبیله بنی قین را به عنوان جاسوس به بصره فرستاد تا اوضاع آنجا را برایش بنویسند و بر علیه امام حسن علیه السّلام فعالیت کنند. وقتی امام حسن علیه السّلام از این جریان آگاه شد دستور داد تا مرد حمیری را که نزد شخص حجامی بود از کوفه خارج کنند و گردنش را بزنند. برای حاکم بصره هم نوشت که آن مرد قینی را خارج کرده و گردن بزنند.

سپس امام حسن برای معاویه نوشت: تو دسیسه می کنی و افرادی را به قصد فریب و ترور، و جاسوسانی را به قصد جاسوسی می فرستی. گویا مشتاق جنگ هستی!؟ من در این باره شک ندارم،

إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ بَلَغَنِی أَنَّکَ شَمِتَّ بِمَا لَمْ یَشْمَتْ بِهِ ذُو حِجًی وَ إِنَّمَا مَثَلُکَ فِی ذَلِکَ کَمَا قَالَ الْأَوَّلُ:

فَقُلْ لِلَّذِی یَبْغِی خِلَافَ الَّذِی مَضَی *** تَزَوَّدْ لِأُخْرَی مِثْلَهَا فَکَأَنَّ قَدْ

فَإِنَّا وَ مَنْ قَدْ مَاتَ مِنَّا لَکَالَّذِی *** یَرُوحُ فَیُمْسِی فِی الْمَبِیتِ لِیَغْتَدِی

فَأَجَابَهُ مُعَاوِیَةُ عَنْ کِتَابِهِ بِمَا لَا حَاجَةَ لَنَا إِلَی ذِکْرِهِ وَ کَانَ بَیْنَ الْحَسَنِ علیه السلام وَ بَیْنَهُ بَعْدَ ذَلِکَ مُکَاتَبَاتٌ وَ مُرَاسَلَاتٌ وَ احْتِجَاجَاتٌ لِلْحَسَنِ علیه السلام فِی اسْتِحْقَاقِهِ الْأَمْرَ وَ تَوَثُّبِ مَنْ تَقَدَّمَ عَلَی أَبِیهِ علیه السلام وَ ابْتِزَازِهِمْ سُلْطَانَ ابْنِ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ تَحَقُّقِهِمْ بِهِ دُونَهُ أَشْیَاءُ یَطُولُ ذِکْرُهَا .

وَ سَارَ مُعَاوِیَةُ نَحْوَ الْعِرَاقِ لِیَغْلِبَ عَلَیْهِ فَلَمَّا بَلَغَ جِسْرَ مَنْبِجٍ ⁽¹⁾تَحَرَّکَ الْحَسَنُ علیه السلام وَ بَعَثَ حُجْرَ بْنَ عَدِیٍّ یَأْمُرُ الْعُمَّالَ بِالْمَسِیرِ وَ اسْتَنْفَرَ النَّاسَ لِلْجِهَادِ فَتَثَاقَلُوا عَنْهُ ثُمَّ خَفُّوا وَ مَعَهُ أَخْلَاطٌ مِنَ النَّاسِ بَعْضُهُمْ شِیعَةٌ لَهُ وَ لِأَبِیهِ وَ بَعْضُهُمْ مُحَکِّمَةٌ⁽²⁾یُؤْثِرُونَ قِتَالَ مُعَاوِیَةَ بِکُلِّ حِیلَةٍ وَ بَعْضُهُمْ أَصْحَابُ فِتَنٍ وَ طَمَعٍ فِی الْغَنَائِمِ وَ بَعْضُهُمْ شُکَّاکٌ وَ بَعْضُهُمْ أَصْحَابُ عَصَبِیَّةٍ اتَّبَعُوا رُؤَسَاءَ قَبَائِلِهِمْ- لَا یَرْجِعُونَ إِلَی دِینٍ .

فَسَارَ حَتَّی أَتَی حَمَّامَ عُمَرَ ثُمَّ أَخَذَ عَلَی دَیْرِ کَعْبٍ فَنَزَلَ سَابَاطَ دُونَ الْقَنْطَرَةِ وَ بَاتَ هُنَاکَ .

فَلَمَّا أَصْبَحَ أَرَادَ علیه السلام أَنْ یَمْتَحِنَ أَصْحَابَهُ وَ یَسْتَبْرِئَ أَحْوَالَهُمْ لَهُ فِی الطَّاعَةِ لِیَتَمَیَّزَ بِذَلِکَ أَوْلِیَاؤُهُ مِنْ أَعْدَائِهِ وَ یَکُونَ عَلَی بَصِیرَةٍ مِنْ لِقَاءِ مُعَاوِیَةَ وَ أَهْلِ الشَّامِ فَأَمَرَ أَنْ یُنَادِیَ فِی النَّاسِ بِالصَّلَاةَ جَامِعَةً فَاجْتَمَعُوا فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَخَطَبَهُمْ فَقَالَ :

الْحَمْدُ لِلَّهِ کُلَّمَا حَمِدَهُ حَامِدٌ وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ کُلَّمَا شَهِدَ لَهُ شَاهِدٌ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ ائْتَمَنَهُ عَلَی الْوَحْیِ صلی الله علیه و آله.

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی وَ اللَّهِ لَأَرْجُو أَنْ أَکُونَ قَدْ أَصْبَحْتُ بِحَمْدِ اللَّهِ وَ مَنِّهِ وَ أَنَا أَنْصَحُ خَلْقِ

اگر خدا بخواهد دچار آن خواهی شد. شنیدم تو به چیزی که هیچ شخص عاقلی به آن خوشنود نمی شود خوشنود شده ای، مثل تو در این باره همان طور است که شاعر گفته:

به آنکه که خلاف روش گذشتگان را می طلبد بگو، آماده باش برای خانه آخرت، گویا که نزدیک است جرعه مرگ را بنوشی.

ما و آن افرادی از ما که طعمه مرگ شده اند، نظیر آن شخصی هستیم که می رود و شب در خوابگاه می خوابد تا صبح کوچ کند.

معاویه در جواب نامه امام چیزی نوشت که ما نیازی به بیان آن نداریم. پس از این جریان، بین امام حسن علیه السّلام و معاویه نامه نگاری هایی صورت گرفت. استدلال های امام حسن و لیاقت ایشان برای مقام خلافت و غصب حق حضرت علی علیه السّلام توسط گذشتگان و ظلمی که در حق مقام پسر عموی پیامبر کردند و بر آن استقرار یافتند، موضوعاتی هستند که شرح آن ها به طول می انجامد.

سپس معاویه برای غلبه بر عراق به سمت آنجا حرکت کرد. هنگامی که وی به پل منبج⁽³⁾رسید، امام حسن علیه السّلام هم حرکت نمود و به حجر بن عدی دستور داد تا فرمانداران را برای جنگ آماده، و مردم را برای جهاد مهیا کند. ابتدا مردم اهمال و کندی نمودند، اما بعداً با اکراه حرکت کردند. همه نوع افرادی با آن بزرگوار بودند؛ گروهی از ایشان شیعه آن حضرت و شیعه پدرش بودند. برخی از آن ها خوارج بودند که می خواستند به هر نحوی که شده با معاویه بجنگند. بعضی از آن ها فتنه جو و خواهان غنیمت بودند. عده دیگر شکاک، و گروهی از ایشان دارای عصبیت قومی و تابع رؤسای قبایل خود بودند که دین خاصی نداشتند.

امام حسن علیه السّلام حرکت کرد تا اینکه وارد روستای حمام عمر شد، آنگاه به سمت دیر کعب رفت و در ساباط در نزدیکی پل متوقف شد و شب را در آنجا به سر برد.

هنگام صبح امام حسن علیه السّلام تصمیم گرفت یاران خود را بیازماید، و دریابد که تا چه اندازه مطیع او هستند تا بدین طریق دوستان خود را از دشمنانش تشخیص دهد و هنگام رویارویی با معاویه و اهل شام، بصیر و آگاه باشد. به همین خاطر دستور داد تا در بین مردم ندا سر دهند که همه جمع شوند. هنگامی که مردم جمع شدند امام حسن علیه السّلام بر فراز منبر رفت و فرمود: همان طور که هر ستایش کننده ای خدا را سپاس می گوید، ستایش مخصوص خدا است. همان طور که هر شهادت دهنده ای شهادت می دهد، من هم شهادت می دهم که خدا یکی است و گواهی می دهم حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بنده و فرستاده خدا است که وی را به حق برای بشارت دادن به مردم فرستاده و او را برای وحی خویش امین دانسته است، درود خدا بر او و آل او باد.

اما بعد، من امیدوارم که به حمد و منت خدا صبح کرده باشم، و ناصح ترین مردم

اللَّهِ لِخَلْقِهِ وَ مَا أَصْبَحْتُ مُحْتَمِلًا عَلَی مُسْلِمٍ ضَغِینَةً وَ لَا مُرِیداً لَهُ بِسُوءٍ وَ لَا غَائِلَةٍ أَلَا وَ إِنَّ مَا تَکْرَهُونَ فِی الْجَمَاعَةِ خَیْرٌ لَکُمْ مِمَّا تُحِبُّونَ فِی الْفُرْقَةِ أَلَا وَ إِنِّی نَاظِرٌ لَکُمْ خَیْراً مِنْ نَظَرِکُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَلَا تُخَالِفُوا أَمْرِی وَ لَا تَرُدُّوا عَلَیَّ رَأْیِی غَفَرَ اللَّهُ لِی وَ لَکُمْ وَ أَرْشَدَنِی وَ إِیَّاکُمْ لِمَا فِیهِ الْمَحَبَّةُ وَ الرِّضَا .

قَالَ فَنَظَرَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ وَ قَالُوا مَا تَرَوْنَهُ یُرِیدُ بِمَا قَالَ قَالُوا نَظُنُّهُ وَ اللَّهِ یُرِیدُ أَنْ یُصَالِحَ مُعَاوِیَةَ وَ یُسَلِّمَ الْأَمْرَ إِلَیْهِ فَقَالُوا کَفَرَ وَ اللَّهِ الرَّجُلُ ثُمَّ شَدُّوا عَلَی فُسْطَاطِهِ وَ انْتَهَبُوهُ حَتَّی أَخَذُوا مُصَلَّاهُ مِنْ تَحْتِهِ ثُمَّ شَدَّ عَلَیْهِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُعَالٍ الْأَزْدِیُّ فَنَزَعَ مطرفة [مِطْرَفَهُ] عَنْ عَاتِقِهِ فَبَقِیَ جَالِساً مُتَقَلِّداً بِالسَّیْفِ بِغَیْرِ رِدَاءٍ ثُمَّ دَعَا بِفَرَسِهِ وَ رَکِبَهُ وَ أَحْدَقَ بِهِ طَوَائِفُ مِنْ خَاصَّتِهِ وَ شِیعَتِهِ وَ مَنَعُوا مِنْهُ مَنْ أَرَادَهُ فَقَالَ ادْعُوا لِی رَبِیعَةَ وَ هَمْدَانَ فَدَعَوْا لَهُ فَأَطَافُوا بِهِ وَ دَفَعُوا النَّاسَ عَنْهُ علیه السلام وَ سَارَ وَ مَعَهُ شَوْبٌ مِنْ غَیْرِهِمْ .

فَلَمَّا مَرَّ فِی مُظْلَمِ سَابَاطَ بَدَرَ إِلَیْهِ رَجُلٌ مِنْ بَنِی أَسَدٍ یُقَالُ لَهُ الْجَرَّاحُ بْنُ سِنَانٍ وَ أَخَذَ بِلِجَامِ بَغْلَتِهِ وَ بِیَدِهِ مِغْوَلٌ وَ قَالَ اللَّهُ أَکْبَرُ أَشْرَکْتَ یَا حَسَنُ کَمَا أَشْرَکَ أَبُوکَ مِنْ قَبْلُ ثُمَّ طَعَنَهُ فِی فَخِذِهِ فَشَقَّهُ حَتَّی بَلَغَ الْعَظْمَ ثُمَّ اعْتَنَقَهُ الْحَسَنُ علیه السلام وَ خَرَّا جَمِیعاً إِلَی الْأَرْضِ فَوَثَبَ إِلَیْهِ رَجُلٌ مِنْ شِیعَةِ الْحَسَنِ یُقَالُ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَطَلٍ الطَّائِیُّ فَانْتَزَعَ الْمِغْوَلَ مِنْ یَدِهِ وَ خَضْخَضَ بِهِ جَوْفَهُ فَأَکَبَّ عَلَیْهِ آخَرُ یُقَالُ لَهُ- ظَبْیَانُ بْنُ عُمَارَةَ فَقَطَعَ أَنْفَهُ فَهَلَکَ مِنْ ذَلِکَ وَ أُخِذَ آخَرُ کَانَ مَعَهُ فَقُتِلَ وَ حُمِلَ الْحَسَنُ علیه السلام عَلَی سَرِیرٍ إِلَی الْمَدَائِنِ فَأُنْزِلَ بِهِ عَلَی سَعْدِ بْنِ مَسْعُودٍ الثَّقَفِیِّ وَ کَانَ عَامِلَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِهَا فَأَقَرَّهُ الْحَسَنُ علیه السلام عَلَی ذَلِکَ وَ اشْتَغَلَ الْحَسَنُ علیه السلام بِنَفْسِهِ یُعَالِجُ جُرْحَهُ .

وَ کَتَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ رُؤَسَاءِ القَبَائِلِ إِلَی مُعَاوِیَةَ بِالسَّمْعِ وَ الطَّاعَةِ لَهُ فِی السِّرِّ وَ اسْتَحَثُّوهُ عَلَی الْمَسِیرِ نَحْوَهُمْ وَ ضَمِنُوا لَهُ تَسْلِیمَ الْحَسَنِ علیه السلام إِلَیْهِ عِنْدَ دُنُوِّهِمْ مِنْ عَسْکَرِهِ أَوِ الْفَتْکَ بِهِ وَ بَلَغَ الْحَسَنَ علیه السلام ذَلِکَ وَ وَرَدَ عَلَیْهِ کِتَابُ قَیْسِ بْنِ سَعْدٍ وَ کَانَ قَدْ أَنْفَذَهُ مَعَ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عِنْدَ مَسِیرِهِ مِنَ الْکُوفَةِ لِیَلْقَی مُعَاوِیَةَ

برای خلق خدا باشم، و کینه مسلمانی را در دل نداشته باشم، و خواهان بدی و دردسر برای هیچ مسلمانی نباشم. آگاه باشید! آنچه از اتفاق و اجتماع مردم نمی پسندید، برای شما بهتر از تفرقه و جدایی است که دوست دارید، بدانید من خیر شما را بهتر از خود شما می دانم، پس با دستور من مخالفت نکنید و نظر مرا پس نزنید. خدا من و شما را بیامرزد و به راهی که محبت و خوشنودی او در آن است هدایت کند .

گفت: مردم به یکدیگر نگاه کردند و گفتند: منظور امام از سخنانی که می گوید چیست؟ گفتند: ما گمان می کنیم می خواهد با معاویه صلح و مقام خلافت را به او تسلیم کند. آنگاه گفتند: به خدا قسم این مرد کافر شده است، سپس به خیمه های آن حضرت هجوم آورده و اموال وی را غارت کردند و حتی سجاده او را از زیر پایش کشیدند. سپس عبد الرحمن ابن عبد اللّه بن جعال ازدی برجست و ردای امام حسن علیه السّلام را از دوش آن حضرت کشید و آن بزرگوار در حالی که شمشیر خود را حمایل داشت، بدون ردا نشسته بود. سپس امام دستور داد اسبش را بیاورند و سوار شد. گروهی از شیعیان و یاران مخصوص آن حضرت در اطرافش جمع شدند و مانع افرادی شدند که نسبت به امام سوء قصد داشتند. سپس فرمود: قبیله ربیعه و همدان را نزد من بیاورید. وقتی ایشان آمدند، در اطراف آن بزرگوار جمع شدند و مردم را پراکنده نمودند. امام در حالی حرکت نمود که غیر از آن دو قبیله، در مورد مابقی آنان نگران بود.

هنگامی که امام از تاریکی ساباط مدائن عبور کرد، مردی از بنی اسد که به او جراح بن سنان می گفتند بر سر راه آن بزرگوار آمد و در حالی که خنجری در دست داشت، افسار اسب امام را گرفت. گفت: اللّه اکبر ای حسن! همان طور که پدرت پیش از این کافر شد، تو نیز کافر شدی. آنگاه با خنجری که در دست داشت آن چنان به ران آن حضرت زد که آن را شکافت و به استخوان رسید. امام حسن علیه السّلام دست به گردن آن ملعون انداخت و هر دو روی زمین افتادند. آنگاه مردی از شیعیان امام حسن علیه السّلام که نام او عبد اللّه بن خطل طائی بود، بر جست و آن خنجر را از دست آن شخص گرفت و با همان خنجر شکم وی را پاره کرد. مرد دیگری از شیعیان آن حضرت که نامش ظبیان بن عماره بود، روی بدن آن ملعون افتاد و بینی وی را قطع کرد، آن ملعون پس از این جریان هلاک شد. شخص دیگری که با آن ملعون بود، گرفته و کشته شد.

سپس حضرت امام حسن را روی یک تخت نهادند و به مدائن آوردند و به خانه سعد بن مسعود ثقفی که عامل حضرت علی علیه السّلام بود بردند، امام هم وی را بر همان مقام گماشت. آنگاه امام علیه السّلام مشغول معالجه زخم خود شد .

گروهی از رؤسای قبایل مخفیانه برای معاویه نوشتند: ما مطیع تو هستیم، زودتر به نزد ما بیا. آنان به معاویه ضمانت دادند که هر گاه نزدیک لشکر امام حسن علیه السّلام شوند آن حضرت را دستگیر و به معاویه تسلیم کنند، یا اینکه امام را غافلگیر کرده و بکشند. این مطلب به گوش امام حسن علیه السّلام رسید. سپس نامه قیس بن سعد رسید که امام او را با عبید اللّه بن عباس از کوفه

وَ یَرُدَّهُ عَنِ الْعِرَاقِ وَ جَعَلَهُ أَمِیراً عَلَی الْجَمَاعَةِ وَ قَالَ إِنْ أُصِبْتَ فَالْأَمِیرُ قَیْسُ بْنُ سَعْدٍ .

فَوَصَلَ کِتَابُ قَیْسِ بْنِ سَعْدٍ یُخْبِرُهُ أَنَّهُمْ نَازَلُوا مُعَاوِیَةَ بِقَرْیَةٍ یُقَالُ لَهَا الْحَبُّونِیَّةُ بِإِزَاءِ مَسْکِنَ ⁽¹⁾وَ أَنَّ مُعَاوِیَةَ أَرْسَلَ إِلَی عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ یُرَغِّبُهُ فِی الْمَصِیرِ إِلَیْهِ وَ ضَمِنَ لَهُ أَلْفَ أَلْفِ دِرْهَمٍ یُعَجِّلُ لَهُ مِنْهَا النِّصْفَ وَ یُعْطِیهِ النِّصْفَ الْآخَرَ عِنْدَ دُخُولِهِ إِلَی الْکُوفَةِ فَانْسَلَّ عُبَیْدُ اللَّهِ فِی اللَّیْلِ إِلَی مُعَسْکَرِ مُعَاوِیَةَ فِی خَاصَّتِهِ وَ أَصْبَحَ النَّاسُ قَدْ فَقَدُوا أَمِیرَهُمْ فَصَلَّی بِهِمْ قَیْسُ بْنُ سَعْدٍ وَ نَظَرَ فِی أُمُورِهِمْ .

فَازْدَادَتْ بَصِیرَةُ الْحَسَنِ علیه السلام بِخِذْلَانِ الْقَوْمِ لَهُ وَ فَسَادِ نِیَّاتِ الْمُحَکِّمَةِ فِیهِ بِمَا أَظْهَرُوهُ لَهُ مِنَ السَّبِّ وَ التَّکْفِیرِ لَهُ وَ اسْتِحْلَالِ دَمِهِ وَ نَهْبِ أَمْوَالِهِ وَ لَمْ یَبْقَ مَعَهُ مَنْ یَأْمَنُ غَوَائِلَهُ إِلَّا خَاصَّةٌ مِنْ شِیعَةِ أَبِیهِ وَ شِیعَتِهِ وَ هُمْ جَمَاعَةٌ لَا یَقُومُ لِأَجْنَادِ الشَّامِ .

فَکَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ فِی الْهُدْنَةِ وَ الصُّلْحِ وَ أَنْفَذَ إِلَیْهِ بِکُتُبِ أَصْحَابِهِ الَّذِینَ ضَمِنُوا لَهُ فِیهَا الْفَتْکَ بِهِ وَ تَسْلِیمَهُ إِلَیْهِ وَ اشْتَرَطَ لَهُ عَلَی نَفْسِهِ فِی إِجَابَتِهِ إِلَی صُلْحِهِ شُرُوطاً کَثِیرَةً وَ عَقَدَ لَهُ عُقُوداً کَانَ فِی الْوَفَاءِ بِهَا مَصَالِحُ شَامِلَةٌ فَلَمْ یَثِقْ بِهِ الْحَسَنُ وَ عَلِمَ بِاحْتِیَالِهِ بِذَلِکَ وَ اغْتِیَالِهِ غَیْرَ أَنَّهُ لَمْ یَجِدْ بُدّاً مِنْ إِجَابَتِهِ إِلَی مَا الْتَمَسَ مِنْهُ مِنْ تَرْکِ الْحَرْبِ وَ إِنْفَاذِ الْهُدْنَةِ لِمَا کَانَ عَلَیْهِ أَصْحَابُهُ مِمَّا وَصَفْنَاهُ مِنْ ضَعْفِ الْبَصَائِرِ فِی حَقِّهِ وَ الْفَسَادِ عَلَیْهِ وَ الْخُلْفِ مِنْهُمْ لَهُ وَ مَا انْطَوَی عَلَیْهِ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فِی اسْتِحْلَالِ دَمِهِ وَ تَسْلِیمِهِ إِلَی خَصْمِهِ وَ مَا کَانَ مِنْ خِذْلَانِ ابْنِ عَمِّهِ لَهُ وَ مَصِیرِهِ إِلَی عَدُوِّهِ وَ مَیْلِ الْجُمْهُورِ مِنْهُمْ إِلَی الْعَاجِلَةِ وَ زُهْدِهِمْ فِی الْآجِلَةِ.

فَتَوَثَّقَ علیه السلام لِنَفْسِهِ مِنْ مُعَاوِیَةَ لِتَوْکِیدِ الْحُجَّةِ عَلَیْهِ وَ الْإِعْذَارِ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی وَ عِنْدَ کَافَّةِ الْمُسْلِمِینَ وَ اشْتَرَطَ عَلَیْهِ تَرْکَ سَبِّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ الْعُدُولَ عَنِ الْقُنُوتِ عَلَیْهِ فِی الصَّلَوَاتِ وَ أَنْ یُؤْمِنَ شِیعَتَهُ وَ لَا یَتَعَرَّضَ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ بِسُوءٍ

برای جلوگیری از معاویه، که مبادا به عراق بیاید، فرستاده بود و او را امیر لشکر قرار داده بود و فرموده بود: اگر برای تو اتفاقی افتاد، قیس بن سعد امیر باشد.

مضمون نامه قیس بن سعد این بود که آنان در قریه ای که آن را حبونیه می گفتند و مقابل مسکن بود، بر معاویه وارد شدند. معاویه شخصی را نزد عبید اللّه بن عباس فرستاد و او را به جانب خود دعوت نمود و ضمانت داد که مبلغ هزار هزار درهم به وی رشوه دهد، نصف این مبلغ را نقد و نصف دیگر آن را موقعی که داخل کوفه شود. عبید اللّه با یاران مخصوص خود شبانه به لشگر معاویه پیوست. هنگامی که صبح شد، مردم امیر لشکر را نیافتند. قیس بن سعد با آنان نماز خواند و به امور ایشان رسیدگی نمود.

پس از این جریان، امام حسن علیه السّلام بیش از پیش مطمئن شد که آن گروه وی را تنها گذاشتند، و نیت های آنان فاسد شده که به امام ناسزا گفته و او را تکفیر می کنند، ریختن خونش را حلال دانسته و اموال آن حضرت را غارت می کنند. سپس متوجه شد که غیر از شیعیان پدرش و شیعیان خودش کسی با او باقی نمانده که از خطر آنان در امان باشد. یاران واقعی آن بزرگوار هم قادر نبودند در مقابل لشکریان شام قیام کنند.

پس از این اوضاع بود که معاویه نامه ای به قصد صلح و سازش برای امام حسن علیه السّلام نوشت و نامه هایی را که یاران امام حسن برای معاویه نوشته بودند، مبنی بر اینکه ما امام حسن را ناگهانی می کشیم یا اینکه وی را به تو تحویل می دهیم، برای امام علیه السّلام فرستاد. معاویه در آن نامه شروطی را برای خود تعیین کرده بود که اگر صلح و سازشی شود به آن ها عمل کند و عمل کردن به این شروط، مصلحت عموم را در پی داشت. ولی امام حسن علیه السّلام به سخن معاویه اطمینان پیدا نکرد، زیرا می دانست منظور معاویه مکر و حیله است و در عین حال چاره ای نداشت جز اینکه پیشنهاد معاویه را بپذیرد، زیرا درخواست معاویه ترک جنگ و ایجاد صلح و سازش بود. از طرفی، یاران آن بزرگوار چنان که قبلا شرح دادیم نسبت به ایشان بصیرت نداشته، و قصد فساد و مخالفت با امام را داشتند. بیشتر آن ها ریختن خون آن حضرت را حلال دانسته و می خواستند او را به دشمن یعنی معاویه تسلیم کنند. از طرف دیگر، پسر عمویش عبید اللّه نیز وی را تنها گذاشت و به جانب دشمن آن بزرگوار رفت. اکثر آن مردم نسبت به دنیا تمایل داشته و به آخرت بی میل بودند.

لذا امام حسن علیه السّلام برای اطمینان خویش و برای اینکه در برابر خود و خداوند و عموم مسلمانان عذری داشته باشد، پیمان محکمی از معاویه گرفت و با او شرط کرد که به علی علیه السّلام ناسزا نگوید، بدگویی از ایشان را در قنوت نماز ترک کند، شیعیان امام حسن در امان باشند، اذیت و آزاری به احدی از ایشان نرسد

وَ یُوصِلَ إِلَی کُلِّ ذِی حَقٍّ حَقَّهُ وَ أَجَابَهُ مُعَاوِیَةُ إِلَی ذَلِکَ کُلِّهِ وَ عَاهَدَ عَلَیْهِ وَ حَلَفَ لَهُ بِالْوَفَاءِ لَهُ.

فَلَمَّا اسْتَتَمَّتِ الْهُدْنَةُ عَلَی ذَلِکَ سَارَ مُعَاوِیَةُ حَتَّی نَزَلَ بِالنُّخَیْلَةِ وَ کَانَ ذَلِکَ الْیَوْمُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَصَلَّی بِالنَّاسِ ضُحَی النَّهَارِ فَخَطَبَهُمْ وَ قَالَ فِی خُطْبَتِهِ إِنِّی وَ اللَّهِ مَا قَاتَلْتُکُمْ لِتُصَلُّوا وَ لَا لِتَصُومُوا وَ لَا لِتَحُجُّوا وَ لَا لِتُزَکُّوا إِنَّکُمْ لَتَفْعَلُونَ ذَلِکَ وَ لَکِنِّی قَاتَلْتُکُمْ لِأَتَأَمَّرَ عَلَیْکُمْ وَ قَدْ أَعْطَانِی اللَّهُ ذَلِکَ وَ أَنْتُمْ لَهُ کَارِهُونَ أَلَا وَ إِنِّی کُنْتُ مَنَّیْتُ الْحَسَنَ وَ أَعْطَیْتُهُ أَشْیَاءَ وَ جَمِیعُهَا تَحْتَ قَدَمَیَّ لَا أَفِی بِشَیْ ءٍ مِنْهَا لَهُ.

ثُمَّ سَارَ حَتَّی دَخَلَ الْکُوفَةَ فَأَقَامَ بِهَا أَیَّاماً فَلَمَّا اسْتَتَمَّتِ الْبَیْعَةُ لَهُ مِنْ أَهْلِهَا صَعِدَ الْمِنْبَرَ فَخَطَبَ النَّاسَ وَ ذَکَرَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ نَالَ مِنْهُ وَ نَالَ مِنَ الْحَسَنِ علیه السلام مَا نَالَ وَ کَانَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام حَاضِرَیْنِ فَقَامَ الْحُسَیْنُ علیه السلام لِیَرُدَّ عَلَیْهِ فَأَخَذَ بِیَدِهِ الْحَسَنُ علیه السلام فَأَجْلَسَهُ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ أَیُّهَا الذَّاکِرُ عَلِیّاً أَنَا الْحَسَنُ وَ أَبِی عَلِیٌّ وَ أَنْتَ مُعَاوِیَةُ وَ أَبُوکَ صَخْرٌ وَ أُمِّی فَاطِمَةُ وَ أُمُّکَ هِنْدٌ وَ جَدِّی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله وَ جَدُّکَ حَرْبٌ وَ جَدَّتِی خَدِیجَةُ وَ جَدَّتُکَ قُتَیْلَةُ فَلَعَنَ اللَّهُ أَخْمَلَنَا ذِکْراً وَ أَلْأَمَنَا حَسَباً وَ شَرَّنَا قَدَماً وَ أَقْدَمَنَا کُفْراً وَ نِفَاقاً فَقَالَتْ طَوَائِفُ مِنْ أَهْلِ الْمَسْجِدِ آمِینَ آمِینَ ⁽¹⁾.

توضیح

قوله فکأن قد أی فکأن قد نزلت أو جاءت و حذف مدخول قد شائع قوله و بیده مغول فی بعض النسخ بالغین المعجمة قال الفیروزآبادی المغول کمنبر حدیدة تجعل فی السوط فیکون لها غلاف و شبه مشمل إلا أنه أدق و أطول منه و نصل طویل أو سیف دقیق له قفا واسم و فی بعضها بالمهملة و هی حدیدة ینقر بها الجبال و الخضخضة التحریک و الفتک أن یأتی الرجل صاحبه و هو

و هر حقی به حق دار برسد. معاویه تمامی این شروط را پذیرفت، تعهد کرد و برای امام حسن قسم خورد که به آن شروط عمل کند.

هنگامی که صلح و سازش خاتمه یافت، معاویه حرکت کرد و در روز جمعه وارد نخیله شد، پس از اینکه با مردم نماز خواند مشغول سخنرانی گردید و گفت: به خدا قسم من با شما نجنگیدم که نماز بخوانید، یا روزه بگیرید یا حج به جا آورید، یا زکات بدهید، زیرا خودتان این اعمال را انجام می دهید. من با شما جنگیدم که بر شما فرمانروایی کنم، خدا این مقام را به من عطا کرد، در صورتی که شما اکراه داشتید. آگاه باشید، من حسن را با وعده هایی که به او دادم، در انتظار آرزو هایی گذاشتم. اکنون تمامی آن وعده ها و شروط را پایمال می کنم و به هیچ کدام از آن ها وفا نخواهم کرد.

سپس معاویه به سمت کوفه رفت و چند روزی در آنجا اقامت کرد. هنگامی که بیعت اهل کوفه با وی خاتمه یافت بر فراز منبر رفت و پس از اینکه سخنرانی نمود، سخنانی ناروا درباره حضرت علی علی السّلام و امام حسن علیهما السّلام گفت. امام حسن و امام حسین علیهما السلام در آن مجلس حضور داشتند .

امام حسین علیه السّلام برخاست تا جواب معاویه را بدهد، ولی امام حسن علیه السّلام دست او را گرفت و او را نشانید. آنگاه خود برخاست و فرمود: ای کسی که از علی نام بردی، من حسن هستم و پدرم علی است. تو معاویه ای و پدرت صخر می باشد. مادر من فاطمه زهرا سلام الله علیها و مادر تو هند است. جد من پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و جد تو حرب است. جده من خدیجه کبرا و جده تو قتیله است. خدا لعنت کند آن کسی را که شهرتش پلیدتر و حسب و نسبش پست تر است، شر و فتنه او سابقه دار و از لحاظ کفر و نفاق قدیمی تر است! طوایفی از اهل مسجد گفتند: آمین آمین⁽²⁾!

توضیح

عبارت: «فکأن قد» در اصل فکأن قد نزلت أو جاءت است، یعنی گویا آمده است. حذف فعلی که قد بر آن وارد شده شایع است. عبارت «و بیده مغول» در بعضی از نسخه ها با غین آمده است، فیروزآبادی گفته است: مغول بر وزن منبر، آهنی است که آن را در شلاق قرار می دهند و دارای غلاف است، مغول شبیه خنجر است، فقط از آن ظریف تر و طول آن بیشتر است یا شمشیر ظریفی است که پشت دارد و در برخی از نسخه ها معول است با عین و این آهنی است که کوه ها را با آن می کنند. «الخضخضة» یعنی تحریک کردن. و «الفتک» یعنی فرد به سراغ شخص برود

غار غافل حتی یشد علیه فیقتله.

أقول: وَ قَالَ عَبْدُ الْحَمِیدِ بْنُ أَبِی الْحَدِیدِ: لَمَّا سَارَ مُعَاوِیَةُ قَاصِداً إِلَی الْعِرَاقِ وَ بَلَغَ جِسْرَ مَنْبِجٍ نَادَی الْمُنَادِی الصَّلَاةَ جَامِعَةً فَلَمَّا اجْتَمَعُوا خَرَجَ الْحَسَنُ علیه السلام فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ کَتَبَ الْجِهَادَ عَلَی خَلْقِهِ وَ سَمَّاهُ کَرْهاً ثُمَّ قَالَ لِأَهْلِ الْجِهَادِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ ⁽¹⁾فَلَسْتُمْ أَیُّهَا النَّاسُ نَائِلِینَ مَا تُحِبُّونَ إِلَّا بِالصَّبْرِ عَلَی مَا تَکْرَهُونَ إِنَّهُ بَلَغَنِی أَنَّ مُعَاوِیَةَ بَلَغَهُ أَنَّا کُنَّا أَزْمَعْنَا عَلَی الْمَسِیرِ إِلَیْهِ فَتَحَرَّکَ لِذَلِکَ فَاخْرُجُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ إِلَی مُعَسْکَرِکُمْ بِالنُّخَیْلَةِ حَتَّی نَنْظُرَ وَ تَنْظُرُونَ وَ نَرَی وَ تَرَوْنَ قَالَ وَ إِنَّهُ فِی کَلَامِهِ لَیَتَخَوَّفُ خِذْلَانَ النَّاسِ لَهُ.

قَالَ فَسَکَتُوا فَمَا تَکَلَّمَ مِنْهُمْ أَحَدٌ وَ لَا أَجَابَهُ بِحَرْفٍ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ عَدِیُّ بْنُ حَاتِمٍ قَامَ فَقَالَ أَنَا ابْنُ حَاتِمٍ سُبْحَانَ اللَّهِ مَا أَقْبَحَ هَذَا الْمَقَامَ أَ لَا تُجِیبُونَ إِمَامَکُمْ وَ ابْنَ بِنْتِ نَبِیِّکُمْ أَیْنَ خُطَبَاءُ مِصْرَ الَّذِینَ أَلْسِنَتُهُمْ کَالْمَخَارِیقِ فِی الدَّعَةِ فَإِذَا جَدَّ الْجَدُّ فَرَوَّاغُونَ کَالثَّعَالِبِ أَ مَا تَخَافُونَ مَقْتَ اللَّهِ وَ لَا عَنَتَهَا وَ عَارَهَا.

ثُمَّ اسْتَقْبَلَ الْحَسَنَ علیه السلام بِوَجْهِهِ فَقَالَ أَصَابَ اللَّهُ بِکَ الْمَرَاشِدَ وَ جَنَّبَکَ الْمَکَارِهَ وَ وَفَّقَکَ لِمَا یُحْمَدُ وَرْدُهُ وَ صَدْرُهُ وَ قَدْ سَمِعْنَا مَقَالَتَکَ وَ انْتَهَیْنَا إِلَی أَمْرِکَ وَ سَمِعْنَا لَکَ وَ أَطَعْنَاکَ فِیمَا قُلْتَ وَ رَأَیْتَ وَ هَذَا وَجْهِی إِلَی مُعَسْکَرِنَا فَمَنْ أَحَبَّ أَنْ یُوَافِیَ فَلْیُوَافِ.

ثُمَّ مَضَی لِوَجْهِهِ فَخَرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ وَ دَابَّتُهُ بِالْبَابِ فَرَکِبَهَا وَ مَضَی إِلَی النُّخَیْلَةِ وَ أَمَرَ غُلَامَهُ أَنْ یَلْحَقَهُ بِمَا یُصْلِحُهُ فَکَانَ عَدِیٌّ أَوَّلَ النَّاسِ عَسْکَراً.

ثُمَّ قَامَ قَیْسُ بْنُ عُبَادَةَ الْأَنْصَارِیُّ وَ مَعْقِلُ بْنُ قَیْسٍ الرِّیَاحِیُّ وَ زِیَادُ بْنُ حَصْفَةَ التَّیْمِیُّ فَأَنَّبُوا النَّاسَ وَ لَامُوهُمْ وَ حَرَّضُوهُمْ وَ کَلَّمُوا الْحَسَنَ علیه السلام بِمِثْلِ کَلَامِ عَدِیِّ بْنِ حَاتِمٍ فِی الْإِجَابَةِ وَ الْقَبُولِ فَقَالَ لَهُمُ الْحَسَنُ علیه السلام صَدَقْتُمْ رَحِمَکُمُ اللَّهُ مَا زِلْتُ أَعْرِفُکُمْ بِصِدْقِ النِّیَّةِ وَ الْوَفَاءِ وَ الْقَبُولِ وَ الْمَوَدَّةِ الصَّحِیحَةِ فَجَزَاکُمُ اللَّهُ خَیْراً

در حالی که آن فرد غافل است، سپس او را گرفته و بکشد.

مؤلف: عبد الحمید بن ابی الحدید می گوید: هنگامی که معاویه به قصد عراق حرکت کرد و به پل منبج رسید، منادی ندا داد که مردم جمع شوند. وقتی مردم جمع شدند امام حسن علیه السّلام آمد و پس از اینکه بر فراز منبر رفت و حمد و ثنای خدای را به جا آورد فرمود: خدا جهاد را بر خلق خود واجب نموده ولی مردم از آن اکراه دارند، آنگاه به مؤمنینی که اهل جهاد بودند فرمود: «إصبروا إنّ الله مع الصابرین»⁽²⁾،

«صابر باشید چرا که خدا با صابران است.» ای مردم! شما به آنچه که دوست دارید نمی رسید، مگر هنگامی که در مقابل آنچه اکراه دارید صبور باشید. من شنیده ام که به معاویه خبر رسیده است: ما به سرعت به سوی وی حرکت کرده ایم، او نیز به حرکت در آمده. خدا شما را رحمت کند، به سوی لشکرگاه خودتان که نخیله است بروید تا باهم تبادل نظر کنیم. گفته شده: امام علیه السّلام در همان حال که سخنرانی می کرد این بیم را داشت که مردم او را تنها بگذارند.

پس همگی ساکت شدند و احدی با امام سخنی نگفت و جوابی نداد. وقتی عدی بن حاتم با این صحنه مواجه شد برخاست و گفت: من عدی بن حاتم هستم، سبحان اللّه! چقدر زشت است که شما جواب امام و پسر دختر پیامبر خود را نمی دهید. کجایند خطبای مصر که زبان هاشان در موقع امنیت تیز و تند بود، اما وقتی کار مشکل می شد نظیر روباه ها می شدند! آیا از خشم خدا و عذاب او نمی ترسید؟

آنگاه متوجه امام حسن شد و گفت، خدا تو را در هنگام هدایت نمودن موفق بدارد و ناراحتی ها را از تو برطرف نماید. خدا تو را در ابتدا و انتهای هر کاری موفق نماید. ما سخنان تو را شنیدیم، و متوجه امر تو شدیم، ما سخن تو را گوش می کنیم و در باره هر چه بگویی و هر نظریه ای که بدهی مطیع تو خواهیم بود. اکنون من متوجه لشکرگاه می شوم، هر کسی که مایل باشد در آنجا نزد من آید، بیاید.

سپس عدی برخاست و از مسجد خارج شد و بر مرکب خود که بر در مسجد بود سوار شد و به سوی نخیله رفت و به غلام خویش گفت: وسایل مسافرت او را آماده کند. عدی اولین کسی بود که به لشکرگاه رفت.

پس از عدی بن حاتم، قیس بن عباده انصاری و معقل بن قیس ریاحی و زیاد بن حفصه تمیمی برخاستند و مردم را مورد سرزنش و ملامت قرار دادند و آنان را به جنگ تشویق کردند. آنگاه به امام حسن علیه السّلام همان سخنانی را گفتند که عدی بن حاتم گفت و مردم را به اجابت و قبول امر امام وادار کردند. امام حسن به ایشان فرمود: راست گفتید، رحمت خدا بر شما باد! من همیشه شما را به صدق نیت، وفاداری، قبول امر خدا و مودت و دوستی صحیح می شناختم. خدا به شما جزای خیر عطا کند.

ثُمَّ نَزَلَ وَ خَرَجَ النَّاسُ وَ عَسْکَرُوا وَ نَشِطُوا لِلْخُرُوجِ وَ خَرَجَ الْحَسَنُ علیه السلام إِلَی الْمُعَسْکَرِ وَ اسْتَخْلَفَ عَلَی الْکُوفَةِ الْمُغِیرَةَ بْنَ نَوْفَلِ بْنِ الْحَارِثِ وَ أَمَرَهُ بِاسْتِحْثَاثِ النَّاسِ عَلَی اللُّحُوقِ إِلَیْهِ وَ سَارَ الْحَسَنُ علیه السلام فِی عَسْکَرٍ عَظِیمٍ حَتَّی نَزَلَ دَیْرَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَأَقَامَ بِهِ ثَلَاثاً حَتَّی اجْتَمَعَ النَّاسُ.

ثُمَّ دَعَا عُبَیْدَ اللَّهِ بْنَ الْعَبَّاسِ فَقَالَ لَهُ یَا ابْنَ عَمِّ إِنِّی بَاعِثٌ مَعَکَ اثْنَیْ عَشَرَ أَلْفاً مِنْ فُرْسَانِ الْعَرَبِ وَ قُرَّاءِ الْمِصْرِ الرَّجُلُ مِنْهُمْ یَزِیدُ الْکَتِیبَةَ فَسِرْ بِهِمْ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ وَ افْرُشْ لَهُمْ جَنَاحَکَ وَ أَدْنِهِمْ مِنْ مَجْلِسِکَ فَإِنَّهُمْ بَقِیَّةُ ثِقَاتِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ سِرْ بِهِمْ عَلَی شَطِّ الْفُرَاتِ حَتَّی تَقْطَعَ بِهِمُ الْفُرَاتَ حَتَّی تَسِیرَ بِمَسْکِنَ ثُمَّ امْضِ حَتَّی تَسْتَقْبِلَ بِهِمْ مُعَاوِیَةَ فَإِنْ أَنْتَ لَقِیتَهُ فَاحْتَبِسْهُ حَتَّی آتِیَکَ فَإِنِّی عَلَی أَثَرِکَ وَشِیکاً وَ لْیَکُنْ خَبَرُکَ عِنْدِی کُلَّ یَوْمٍ وَ شَاوِرْ هَذَیْنِ یَعْنِی قَیْسَ بْنَ سَعْدٍ وَ سَعِیدَ بْنَ قَیْسٍ وَ إِذَا لَقِیتَ مُعَاوِیَةَ فَلَا تُقَاتِلْهُ حَتَّی یُقَاتِلَکَ فَإِنْ فَعَلَ فَقَاتِلْهُ فَإِنْ أُصِبْتَ فَقَیْسُ بْنُ سَعْدٍ عَلَی النَّاسِ فَإِنْ أُصِیبَ فَسَعِیدُ بْنُ قَیْسٍ عَلَی النَّاسِ.

فَسَارَ عُبَیْدُ اللَّهِ حَتَّی انْتَهَی إِلَی شِینْوَرَ حَتَّی خَرَجَ إِلَی شَاهِی ثُمَّ لَزِمَ الْفُرَاتَ وَ الْفَلُّوجَةَ حَتَّی أَتَی مَسْکِنَ وَ أَخَذَ الْحَسَنُ عَلَی حَمَّامِ عُمَرَ حَتَّی أَتَی دَیْرَ کَعْبٍ ثُمَّ بَکَّرَ فَنَزَلَ سَابَاطَ دُونَ الْقَنْطَرَةِ.

أقول ثم ذکر ما جری علیه صلوات الله علیه هناک و قد مر ذکره ثم قال:

فأما معاویة فإنه وافی حتی نزل فی قریة یقال له الحبونیة و أقبل عبید الله بن العباس حتی نزل بإزائه فلما کان من غد وجه معاویة إلی عبید الله أن الحسن قد راسلنی فی الصلح و هو مسلم الأمر إلی فإن دخلت فی طاعتی الآن کنت متبوعا و إلا دخلت و أنت تابع و لک إن جئتنی الآن أن أعطیک ألف ألف درهم أعجل لک فی هذا الوقت نصفها و إذا دخلت الکوفة النصف الآخر.

فانسل عبید الله لیلا فدخل عسکر معاویة فوفی له بما وعده و أصبح الناس

سپس فرود آمد و مردم خارج شدند و تشکیل لشکر داده آماده خروج گردیدند و امام حسن علیه السّلام هم به سمت لشکرگاه رفت، و مغیرة بن نوفل بن حارث را در کوفه خلیفه خویش قرار داد و به وی دستور داد تا مردم را وادار کند که به آن حضرت ملحق شوند. امام حسن علیه السّلام با لشکری عظیم حرکت نمود و در دیر عبد الرحمن پیاده شد و مدت سه روز توقف کرد تا مردم جمع شدند.

سپس امام حسن علیه السّلام، عبید اللّه بن عباس را خواست و به او فرمود: ای پسر عمو! من تو را با دوازده هزار نفر از سواران عرب و قاریان مصر فرستادم که هر مرد از ایشان به تعداد لشکر می افزاید، تو با ایشان حرکت کن، با آنان با ملایمت رفتار کن، با روی باز با آن ها برخورد کن، در مقابل آنان متواضع باش، ایشان را نزدیک خود جای بده، زیرا آنان از بازماندگان افرادی هستند که مورد اطمینان علی علیه السّلام بودند. با ایشان حرکت کن و از شط فرات برو تا به مسکن برسی و با ایشان از آنجا برو تا با معاویه روبرو شوی.

اگر معاویه را ملاقات کردی او را نگاه دار تا من بیایم، زیرا من به زودی خواهم آمد، ولی هر روز مرا از اوضاع خود آگاه کن و با این دو نفر (قیس بن سعد و سعید بن قیس) مشورت و تبادل افکار کن. هنگامی که با معاویه روبرو شدی، تو در جنگ سبقت نگیر تا او سبقت بگیرد. اگر او سبقت گرفت تو نیز با وی بجنگ. اگر برایت اتفاقی افتاد قیس بن سعد امیر لشکر است و اگر برای او هم پیش آمدی رخ داد، سعید بن قیس امیر لشکر شود.

عبید اللّه حرکت کرد تا به شینور رسید، از آنجا وارد شاهی و از شاهی متوجه فرات و از فرات داخل فلوجه و سپس وارد مسکن گردید. امام حسن هم آمد تا به حمام عمر رسید و از آنجا حرکت نمود تا وارد دیر کعب شد سپس آمد تا وارد ساباط در نزدیکی پل پیاده شد.

مؤلف: ابن ابی الحدید ما بقی داستان را همان طور شرح داده که قبل از این نگاشتیم. سپس می گوید: معاویه هم حرکت نمود تا به روستایی که آن را حبونیه می گفتند وارد شد.

عبید اللّه بن عباس آمد و در مقابل معاویه قرار گرفت. هنگامی که صبح شد معاویه شخصی را نزد عبید اللّه بن عباس فرستاد و پیغام داد که امام حسن علیه السّلام درباره صلح و سازش با من مراسلاتی کرده است، امام حسن مقام خلافت را به من تسلیم می کند، اگر مطیع من می شوی حکم فرما خواهی شد و الا فرمانبردار خواهی بود. اگر تو الآن مطیع من شوی مبلغ هزار هزار درهم به تو می بخشم که نصف آن را فورا و نصف دیگر را هنگامی که داخل کوفه شدی به تو خواهم پرداخت.

عبید اللّه بن عباس با یارانش شبانه وارد لشگر معاویه شدند و معاویه به وعده ای که داده بود وفا کرد. هنگام صبح مردم

ینتظرونه أن یخرج فیصلی بهم فلم یخرج حتی أصبحوا فطلبوه فلم یجدوه فصلی بهم قیس بن سعد بن عبادة ثم خطبهم فثبتهم و ذکر عبید الله فنال منه ثم أمرهم بالصبر و النهوض إلی العدو فأجابوه بالطاعة و قالوا له انهض بنا إلی عدونا علی اسم الله فنهض بهم.

و خرج إلیهم بسر بن أرطاة فصاحوا إلی أهل العراق ویحکم هذا أمیرکم عندنا قد بایع و إمامکم الحسن قد صالح فعلام تقتلون أنفسکم فقال لهم قیس بن سعد اختاروا إحدی اثنتین إما القتال مع غیر إمام و إما أن تبایعوا بیعة ضلال قالوا بل نقاتل بلا إمام فخرجوا فضربوا أهل الشام حتی ردوهم إلی مصافهم.

و کتب معاویة إلی قیس بن سعد یدعوه و یمنیه فکتب إلیه قیس لا و الله لا تلقانی أبدا إلا بینی و بینک الرمح فکتب إلیه معاویة لما یئس منه أما بعد فإنک یهودی ابن یهودی تشقی نفسک و تقتلها فیما لیس لک فإن ظهر أحب الفریقین إلیک نبذک و عزلک و إن ظهر أبغضهما إلیک نکل بک و قتلک و قد کان أبوک أوتر غیر قوسه و رمی غیر غرضه فخذله قومه و أدرکه یومه فمات بحوران طریدا غریبا و السلام.

فکتب إلیه قیس بن سعد أما بعد فإنما أنت وثن ابن وثن دخلت فی الإسلام کرها و أقمت فیه فرقا و خرجت منه طوعا و لم یجعل الله لک فیه نصیبا لم یقدم إسلامک و لم یحدث نفاقک و لم تزل حربا لله و لرسوله و حزبا من أحزاب المشرکین و عدوا لله و نبیه و المؤمنین من عباده و ذکرت أبی فلعمری ما أوتر إلا قوسه و لا رمی إلا غرضه فشغب علیه من لا یشق غباره و لا یبلغ کعبه و زعمت أنی یهودی ابن یهودی و قد علمت و علم الناس إنی و أبی أعداء الدین الذی خرجت منه و أنصار الدین الذی دخلت فیه و صرت إلیه و السلام.

فلما قرأ معاویة کتابه غاظه و أراد إجابته فقال له عمرو مهلا فإنک إن کاتبته أجابک بأشد من هذا و إن ترکته دخل فیما دخل فیه الناس فأمسک عنه و بعث معاویة عبد الله بن عامر و عبد الرحمن بن سمرة إلی الحسن علیه السلام للصلح فدعواه

منتظر بودند که عبید اللّه بیاید و با ایشان نماز بخواند، ولی او نیامد. مردم به دنبال وی رفتند ولی او را نیافتند، در نتیجه قیس ابن سعد بن عباده با آنان نماز خواند. آنگاه سخنرانی نمود و ایشان را برای جهاد در راه خدا تقویت و تشویق کرد. نام عبید اللّه بن عباس را برد و او را ملامت کرد، سپس به لشگریان دستور داد که صبر کرده و در مقابل دشمن قیام کنند. آنان گفتند: اطاعت می کنیم، به نام خدا با ما برای جهاد با دشمن قیام کن، و او به همراه آنان قیام کرد.

پس از این جریان بسر ابن ارطاة با گروهی بر سر اهالی عراق فریاد زدند و گفتند: این امیر شما عبید اللّه بن عباس است که با معاویه بیعت نموده و امام شما که حسن علیه السّلام است با وی صلح و سازش کرده است، برای چه خود را به کشتن می دهید؟ قیس بن سعد در جواب آنان گفت: یکی از این دو راه را انتخاب کنید، یا باید بدون امام بجنگید، یا اینکه با شخصی گمراه بیعت کنید. گفتند: حتما بدون رهبر می جنگیم، آنگاه لشگر اسلام به لشگر شام حمله کردند و به قدری با آن ها جنگیدند که ایشان را به جایگاه خود باز گرداندند.

سپس معاویه نامه ای برای قیس بن سعد نگاشت، از او دعوت کرده و او را تطمیع کرد. قیس در جوابش نوشت: نه به خدا من فریب نمی خورم، تو هرگز با من روبرو نخواهی شد جز اینکه نیزه بین ما حکم خواهد کرد، هنگامی که معاویه از فریب دادن وی مأیوس شد برای قیس نوشت: تو یهودی و فرزند یهودی هستی، به خودت ظلم می کنی و برای چیزی که به نفع تو نیست خود را به کشتن می دهی. زیرا اگر آن لشگری که دوست داری، غالب شوند، تو را بر کنار خواهند کرد، و اگر آن لشکری که دشمن تو هستند فاتح شوند، تو را نابود خواهند کرد .

پدر تو تیر به کمان نهاد ولی به هدف نزد. آنگاه مردم او را رها کردند. وقتی اجلش فرا رسید، در حالی که تبعید شده و غریب بود، در حوران از دنیا رفت، و السّلام.

قیس بن سعد در جواب معاویه نوشت اما بعد: تو بت پرست و پسر بت پرست هستی، تو با اکراه وارد اسلام شدی، از ترس مدتی در دین اسلام بودی، و با کمال رضا و رغبت از دین اسلام خارج شدی، و حال آنکه ثمره و بهره ای از اسلام نبردی. در اسلام آوردن مقدم نبودی و منافق بودن تو تازگی ندارد. دائما با خدا و رسول او در جنگ و در یکی از احزاب مشرکین بودی، تو همیشه دشمن خدا و رسول و بندگان مؤمن خدا بودی. از پدرم نام بردی، به جان خودم قسم که پدرم تیر خود را جز به هدف خویش نزد، ولی آن کسی که به گرد پای او نمی رسید برایش ایجاد دشمنی کرد. تو گمان کردی من یهودی و فرزند یهودی هستم. در صورتی که تو و عموم مردم می دانید که من و پدرم دشمنان آن دینی هستیم که از آن خارج شدیم، و یاوران دینی هستیم که در آن داخل، و السّلام.

هنگامی که معاویه نامه قیس بن سعد را خواند خشمگین شد و تصمیم گرفت جواب او را بدهد، ولی عمرو بن عاص گفت: آرام باش، زیرا اگر جواب او را بنویسی وی جوابی سخت تر از این برایت خواهد نوشت، اما اگر او را واگذاری، همان راهی را می رود که مردم خواهند رفت.

معاویه پس از اینکه از قیس صرف نظر کرد، عبد اللّه بن عامر و عبد الرحمن بن سمره را به منظور صلح نزد حضرت امام حسن علیه السّلام فرستاد. ایشان پس از ورود،

إلیه و زهداه فی الأمر و أعطیاه ما شرط له معاویة و أن لا یتبع أحد بما مضی و لا ینال أحد من شیعة علی بمکروه و لا یذکر علی إلا بخیر و أشیاء اشترطها الحسن فأجاب إلی ذلک و انصرف قیس بن سعد فیمن معه إلی الکوفة.

ثم قال و روی الأعمش عن عمرو بن مرة عن سعید بن سوید قال: صلی بنا معاویة بالنخیلة الجمعة فخطب ثم قال إنی و الله ما قاتلتکم لتصلوا و لا لتصوموا و لا لتحجوا و لا لتزکوا إنکم لتفعلون ذلک إنما قاتلتکم لأتأمر علیکم و قد أعطانی الله ذلک و أنتم کارهون.

قال فکان عبد الرحمن بن شریک إذا حدث بذلک یقول هذا و الله هو التهتک.

قال أبو الفرج: و دخل معاویة الکوفة بعد فراغه من خطبته بالنخیلة بین یدیه خالد بن عرفطة و معه حبیب بن حمار یحمل رایته فلما صار بالکوفة دخل المسجد من باب الفیل و اجتمع الناس إلیه.

قَالَ أَبُو الْفَرَجِ فَحَدَّثَنِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الصَّیْرَفِیُّ وَ أَحْمَدُ بْنُ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ خَلَفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو الرَّازِیِّ عَنْ مَالِکِ بْنِ سَعِیدٍ⁽¹⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ اللَّیْثِیِّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: بَیْنَمَا عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام عَلَی مِنْبَرِ الْکُوفَةِ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَاتَ خَالِدُ بْنُ عُرْفُطَةَ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا مَاتَ وَ لَا یَمُوتُ حَتَّی یَدْخُلَ مِنْ بَابِ الْمَسْجِدِ وَ أَشَارَ إِلَی بَابِ الْفِیلِ وَ مَعَهُ رَایَةُ ضَلَالَةٍ یَحْمِلُهَا حَبِیبُ بْنُ حَمَّارٍ قَالَ فَوَثَبَ إِلَیْهِ رَجُلٌ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَنَا حَبِیبُ بْنُ حَمَّارٍ وَ أَنَا لَکَ شِیعَةٌ فَقَالَ فَإِنَّهُ کَمَا أَقُولُ قَالَ فَوَ اللَّهِ لَقَدْ قَدِمَ خَالِدُ بْنُ عُرْفُطَةَ عَلَی مُقَدِّمَةِ مُعَاوِیَةَ یَحْمِلُ رَایَتَهُ حَبِیبُ بْنُ حَمَّارٍ.

قَالَ أَبُو الْفَرَجِ وَ قَالَ مَالِکُ بْنُ سَعِیدٍ وَ حَدَّثَنِی الْأَعْمَشُ بِهَذَا الْحَدِیثِ فَقَالَ حَدَّثَنِی صَاحِبُ هَذِهِ الدَّارِ وَ أَشَارَ إِلَی دَارِ السَّائِبِ أَبِی عَطَا أَنَّهُ سَمِعَ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ هَذَا.

امام حسن علیه السّلام را به سوی معاویه دعوت نمودند و آن حضرت را از مقام خلافت بر حذر داشتند و شروطی را که معاویه برای وی وضع کرده بود به او ارائه کردند.

شروطی مبنی بر اینکه: امام حسن علیه السّلام از کسی تبعیت نکند، اذیت و آزاری به احدی از شیعیان علی علیه السّلام نرساند، از علی علیه السّلام جز به خیر و خوبی یاد نکند، و شروط دیگری که امام حسن علیه السّلام وضع کرده بود و معاویه پذیرفته بود. قیس پس از این جریان با لشکر به طرف کوفه مراجعت نمود .

ابن ابی الحدید پس از این داستان، از قول سعید بن سوید می نگارد: معاویه در روز جمعه در نخیله با ما نماز خواند و در ضمن سخنرانی که کرد گفت: به خدا قسم من با شما نجنگیدم که نماز بخوانید، یا روزه بگیرید، یا حج به جای آورید، یا زکات بدهید، زیرا شما این گونه امور را انجام می دهید. بلکه با شما جنگیدم که بر شما حکومت کنم، خدا این حکومت را به من عطا کرد در حالی که شما مایل نبودید. عبد الرحمن بن شریک هرگاه این داستان را شرح می داد می گفت: به خدا قسم که این سخن معاویه نوعی آبروریزی و افتضاح است.

ابو الفرج می گوید: معاویه پس از سخنرانی در نخیله در حالی داخل کوفه شد که خالد بن عرفطه و حبیب بن حمار که بیرق او را حمل می کرد، جلوی او بودند. زمانی که وارد کوفه شد از باب الفیل داخل مسجد شد و مردم در اطراف وی جمع شدند.

ابو الفرج گفت: مالک بن سعید گفت: صاحب این خانه - و اشاره کرد به خانه سائب ابی عطا - به من گفته است که این سخن را از امام علی علیه السّلام شنیده است.

قال أبو الفرج: فلما تم الصلح بین الحسن و معاویة أرسل إلی قیس بن سعد یدعوه إلی البیعة فجاء و کان رجلا طوالا یرکب الفرس المشرف و رجلاه یخطان فی الأرض و ما فی وجهه طاقة شعر و کان یسمی خصی الأنصار فلما أرادوا إدخاله إلیه قال حلفت أن لا ألقاه إلا و بینی و بینه الرمح أو السیف فأمر معاویة برمح و بسیف فوضعا بینه و بینه لیبر یمینه.

قال أبو الفرج و قد روی: أن الحسن لما صالح معاویة اعتزل قیس بن سعد فی أربعة آلاف و أبی أن یبایع فلما بایع الحسن أدخل قیس لیبایع فأقبل علی الحسن فقال أ فی حل أنا من بیعتک قال نعم فألقی له کرسی و جلس معاویة علی سریره و الحسن معه فقال له معاویة أ نبایع یا قیس قال نعم و وضع یده علی فخذه و لم یمدها إلی معاویة فحنی معاویة علی سریره ⁽¹⁾و أکب علی قیس حتی مسح یده علی یده و ما رفع قیس إلیه یده.

«6»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: لَمَّا مَاتَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام خَطَبَ الْحَسَنُ بِالْکُوفَةِ فَقَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ بَلَاءٍ وَ فِتْنَةٍ وَ کُلُّ مَا فِیهَا فَإِلَی زَوَالٍ وَ اضْمِحْلَالٍ فَلَمَّا بَلَغَ إِلَی قَوْلِهِ وَ إِنِّی أُبَایِعُکُمْ عَلَی أَنْ تُحَارِبُوا مَنْ حَارَبْتُ وَ تُسَالِمُوا مَنْ سَالَمْتُ فَقَالَ النَّاسُ سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا فَمُرْنَا بِأَمْرِکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ⁽²⁾فَأَقَامَ بِهَا شَهْرَیْنِ .

قَالَ أَبُو مِخْنَفٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ کَلَاماً فِیهِ فَشَمِّرْ فِی الْحَرْبِ وَ جَاهِدْ عَدُوَّکَ وَ دَارِ أَصْحَابَکَ وَ اسْتَتِرْ مِنَ الضَّنِینِ دِینَهُ بِمَا لَا یَنْثَلِمُ لَکَ دِینٌ وَ وَلِّ أَهْلَ الْبُیُوتَاتِ وَ الشَّرَفِ وَ الْحَرْبُ خُدْعَةٌ وَ عَلِمْتُ أَنَّ أَبَاکَ إِنَّمَا رَغِبَ النَّاسُ عَنْهُ وَ صَارُوا إِلَی مُعَاوِیَةَ لِأَنَّهُ آسَی بَیْنَهُمْ فِی الْعَطَاءِ.

فَرَتَّبَ علیه السلام الْعُمَّالَ وَ أَنْفَذَ عَبْدَ اللَّهِ إِلَی الْبَصْرَةِ فَقَصَدَ مُعَاوِیَةُ نَحْوَ الْعِرَاقِ فَکَتَبَ إِلَیْهِ الْحَسَنُ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی بَعَثَ مُحَمَّداً رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ فَأَظْهَرَ بِهِ الْحَقَّ وَ قَمَعَ بِهِ الشِّرْکَ وَ أَعَزَّ بِهِ الْعَرَبَ عَامَّةً وَ شَرَّفَ بِهِ مَنْ شَاءَ مِنْهَا خَاصَّةً فَقَالَ وَ إِنَّهُ

هنگامی که صلح بین امام حسن و معاویه خاتمه یافت، معاویه دنبال قیس بن سعد فرستاد که بیاید و با معاویه بیعت نماید، قیس مردی بلند قامت بود، به طوری که وقتی سوار بر اسب می شد، پاهای او روی زمین کشیده می شد، در صورت وی یک تار مو نبود، او را خصی الانصار می گفتند. هنگامی که خواستند قیس را نزد معاویه ببرند، گفت من قسم خورده ام که معاویه را ملاقات نکنم مگر اینکه بین من و او نیزه و شمشیر باشد، معاویه دستور داد تا نیزه و شمشیری آوردند و بین قیس و معاویه قرار دادند که قیس به قسم خود عمل کرده باشد.

روایت شده: هنگامی که امام حسن علیه السّلام صلح کرد، قیس بن سعد با چهار هزار نفر کناره گیری کرد و از بیعت کردن با معاویه خودداری نمود. موقعی که امام حسن با معاویه صلح کرد و قیس را آوردند که بیعت کند، متوجه امام حسن شد و گفت: آیا من از بیعت تو آزادم؟ فرمود آری، آنگاه صندلی نهادند تا معاویه و امام حسن نشستند. معاویه به قیس گفت: آیا بیعت می کنی؟ گفت: آری، ولی دست خود را روی ران خویشتن نهاد و آن را به طرف معاویه دراز نکرد. معاویه از روی تخت خود برخاست و پس از اینکه خود را روی قیس انداخت، دست خویش را به دست قیس کشید. اما قیس دستش را به سوی دست معاویه دراز نکرد⁽³⁾.

روایت 6

مناقب: وقتی حضرت علی علیه السّلام رحلت کرد، امام حسن علیه السّلام در کوفه سخنرانی نمود و فرمود: ای مردم! دنیا جای مصیبت و آزمایش است، هر چه در دنیا است در معرض فنا و نابودشدنی است، تا جایی که فرمود: من با شما بیعت می کنم که با هر کس جنگ کنم شما هم بجنگید و با هر کسی که صلح و سازش نمایم شما هم صلح کنید. مردم گفتند: شنیدیم، اطاعت می کنیم، یا امیر المؤمنین⁽⁴⁾

به ما دستور بده تا اطاعت کنیم. سپس امام حسن علیه السّلام مدت دو ماه در کوفه اقامت کرد.

ابن عباس در این مورد سخنی گفته است: آماده جنگ شو، با دشمنت بجنگ و با یارانت مدارا کن. از شخص بخیل دینت را پنهان کن زیرا او نیز دینش را اظهار نمی کند. با کسانی که شرافتمند هستند دوست باش. جنگ حیله است، دانستم که مردم از پدرت روی گرداندند و به سوی معاویه رفتند چرا که او در عطا و بخشش بین آن ها الگو شده است .

امام حسن علیه السّلام کارگزاران خود را معین کرد و عبدالله را به بصره فرستاد. معاویه به سمت عراق حرکت کرد و امام حسن علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد، پس خداوند متعال محمد صلی الله علیه و آله را به عنوان رحمتی برای جهانیان فرستاد، به وسیله ایشان حق را آشکار و ظلم را نابود، تمامی عرب را عزیز نمود و هر که را خواست شرافت بخشید و فرمود: «و إنّه

لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ ⁽¹⁾فَلَمَّا قَبَضَهُ اللَّهُ تَعَالَی تَنَازَعَتِ الْعَرَبُ الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ فَقَالَتِ الْأَنْصَارُ مِنَّا أَمِیرٌ وَ مِنْکُمْ أَمِیرٌ فَقَالَتْ قُرَیْشٌ نَحْنُ أَوْلِیَاؤُهُ وَ عَشِیرَتُهُ فَلَا تُنَازِعُونَا سُلْطَانَهُ فَعَرَفَتِ الْعَرَبُ ذَلِکَ لِقُرَیْشٍ ثُمَّ جَاحَدَتْنَا قُرَیْشٌ مَا قَدْ عَرَفَتْهُ الْعَرَبُ لَهُمْ وَ هَیْهَاتَ مَا أَنْصَفَتْنَا قُرَیْشٌ الْکِتَابَ .

فَأَجَابَهُ مُعَاوِیَةُ عَلَی یَدَیْ جُنْدَبٍ الْأَزْدِیِّ مُوصِلِ کِتَابِ الْحَسَنِ علیه السلام فَهِمْتُ مَا ذَکَرْتَ بِهِ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ هُوَ أَحَقُّ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ بِالْفَضْلِ کُلِّهِ وَ ذَکَرْتَ تَنَازُعَ الْمُسْلِمِینَ الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ فَصَرَّحْتَ بِنَمِیمَةِ فُلَانٍ وَ فُلَانٍ وَ أَبِی عُبَیْدَةَ وَ غَیْرِهِمْ فَکَرِهْتُ ذَلِکَ لَکَ لِأَنَّ الْأُمَّةَ قَدْ عَلِمَتْ أَنَّ قُرَیْشاً أَحَقُّ بِهَا وَ قَدْ عَلِمْتَ مَا جَرَی مِنْ أَمْرِ الْحَکَمَیْنِ فَکَیْفَ تَدْعُونِّی إِلَی أَمْرٍ إِنَّمَا تَطْلُبُهُ بِحَقِّ أَبِیکَ وَ قَدْ خَرَجَ أَبُوکَ مِنْهُ.

ثُمَّ کَتَبَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ فِی عِبَادِهِ مَا یَشَاءُ- لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ وَ هُوَ سَرِیعُ الْحِسابِ فَاحْذَرْ أَنْ تَکُونَ مَنِیَّتُکَ عَلَی یَدَیْ رَعَاعِ النَّاسِ ⁽²⁾

وَ آیس [ایْئَسْ] مِنْ أَنْ تَجِدَ فِینَا غَمِیزَةً وَ إِنْ أَنْتَ أَعْرَضْتَ عَمَّا أَنْتَ فِیهِ وَ بَایَعْتَنِی وَفَیْتُ لَکَ بِمَا وَعَدْتُ وَ أَجَزْتُ لَکَ مَا شَرَطْتُ وَ أَکُونُ فِی ذَلِکَ کَمَا قَالَ أَعْشَی بَنِی قَیْسٍ:

وَ إِنْ أَحَدٌ أَسْدَی إِلَیْکَ کَرَامَةً *** فَأَوْفِ بِمَا تُدْعَی إِذَا مِتَّ وَافِیاً

فَلَا تَحْسُدِ الْمَوْلَی إِذَا کَانَ ذَا غِنًی *** وَ لَا تَجْفُهُ إِنْ کَانَ لِلْمَالِ نَائِیاً

ثُمَّ الْخِلَافَةُ لَکَ مِنْ بَعْدِی وَ أَنْتَ أَوْلَی النَّاسِ بِهَا وَ فِی رِوَایَةٍ وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّکَ أَقْوَی لِلْأَمْرِ وَ أَضْبَطُ لِلنَّاسِ وَ أَکْبَتُ لِلْعَدُوِّ وَ أَقْوَی عَلَی جَمْعِ الْأَمْوَالِ مِنِّی لَبَایَعْتُکَ لِأَنَّنِی أَرَاکَ لِکُلِّ خَیْرٍ أَهْلًا ثُمَّ قَالَ إِنَّ أَمْرِی وَ أَمْرَکَ شَبِیهٌ بِأَمْرِ أَبِی بَکْرٍ وَ أَبِیکَ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

فَأَجَابَهُ الْحَسَنُ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ وَصَلَ إِلَیَّ کِتَابُکَ تَذْکُرُ فِیهِ مَا ذَکَرْتَ وَ تَرَکْتُ جَوَابَکَ خَشْیَةَ الْبَغْیِ وَ بِاللَّهِ أَعُوذُ مِنْ ذَلِکَ فَاتَّبِعِ الْحَقَّ فَإِنَّکَ تَعْلَمُ مَنْ

لذکر لک و لقومک»⁽³⁾،

«به راستی که قرآن برای تو و قوم تو مایه تذکر است.» هنگامی که خداوند متعال جان ایشان را گرفت، عرب بر سر خلافت پس از پیامبر با یکدیگر جدال کردند. انصار گفتند: یک امیر از ما و یک امیر از شما انتخاب شود. قریش گفتند: ما دوستان و خویشاوندان پیامبر هستیم، بر سر قدرت او با ما جدال نکنید. در نتیجه عرب این حق را از آن قریش دانستند ولی قریش حقی را که عرب از آن ایشان دانسته بود منکر شدند، افسوس که قریش نسبت به ما انصاف نداشتند. پایان.

معاویه جوابی به همراه جندب ازدی (رساننده نامه امام حسن علیه السّلام)، فرستاد: آنچه در مورد پیامبر صلی الله علیه و آله بیان کردی دریافتم، می دانم که او شایسته ترین پیامبران از اول تا آخر، به هر گونه فضیلت و خوبی است. جدال بین مسلمانان بر سر خلافت پس از او را ذکر کردی و از خبرچینی فلانی و فلانی و ابو عبیده و دیگران آشکارا سخن گفتی. از این موضوع کراهت داری چون که امت دانستند قریش به خلافت شایسته تر است. تو از آن چه بین دو حکم رخ داد با خبری، پس چطور به من ندا می دهی که امر خلافت حق پدر توست، در حالی که پدرت قبلا از این حق خارج شده است.

سپس نوشت: اما بعد، خداوند هرچه بخواهد در مورد بندگان خود انجام می دهد، هیچ کس نمی تواند پس از حکم او حکم دیگری بدهد و او بسیار زود محاسبه خواهد کرد. بترس از این که مرگت به دست مردم پایین دست باشد و نا امید باش از این که بتوانی در ما عیبی بیابی. اگر از تصمیمی که داری منصرف شوی و با من بیعت کنی، به وعده ای که به تو دادم وفا می کنم و به شروطی که تعیین کردی عمل می کنم، حال من در این قضیه همان طور است که اعشی بنی قیس گفته است:

اگر کسی کرامت بیشتری از تو داشت، به خاطر کرامتی که پس از مرگت نصیب تو خواهد شد و به وفای به عهد شهرت خواهی یافت، به عهدت وفا کن.

به فردی که از تو برتر و ثروتمندتر است حسادت مکن و به کسی که فقیر و بی پول است جفا مکن.

خلافت بعد از من برای تو خواهد بود و تو سزاوارترین مردم به خلافت هستی. در روایتی آمده است که اگر می دانستم تو برای خلافت از من قوی تر، برای امور مردم ضابطه مند تر، نسبت به دشمن محکم تر و در جمع آوری اموال توانا تر از من هستی با تو بیعت می کردم، چرا که تو را برای هر خیری شایسته می دیدم. سپس گفت: قضیه من و تو شبیه قضیه ابو بکر و پدرت پس از وفات رسول خدا صلی الله علیه و آله است.

امام حسن علیه السّلام جواب داد: اما بعد، نامه تو به دست من رسید، حرف های خودت را در آن بیان کردی و من از ترس عصیان به تو جواب نمی دهم، به خدا پناه می برم از این عصیان. از حق تبعیت کن زیرا تو می دانی

أَهْلُهُ وَ عَلَیَّ إِثْمُ أَنْ أَقُولَ فَأَکْذِبَ.

فَاسْتَنْفَرَ مُعَاوِیَةُ النَّاسَ فَلَمَّا بَلَغَ جِسْرَ مَنْبِجٍ بَعَثَ الْحَسَنُ علیه السلام حُجْرَ بْنَ عَدِیٍّ وَ اسْتَنْفَرَ النَّاسَ لِلْجِهَادِ فَتَثَاقَلُوا ثُمَّ خَفَّ مَعَهُ أَخْلَاطٌ مِنْ شِیعَتِهِ وَ مُحَکِّمَةٌ وَ شُکَّاکٌ وَ أَصْحَابُ عَصَبِیَّةٍ وَ فِتَنٍ حَتَّی أَتَی حَمَّامَ عُمَرَ.

أقول: و ساق الکلام نحوا مما مر إلی أن قال و أنفذ إلی معاویة عبد الله بن الحارث بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب فتوثق منه لتأکید الحجة أن یعمل فیهم بکتاب الله و سنة نبیه و الأمر من بعده شوری و أن یترک سب علی و أن یؤمن شیعته و لا یتعرض لأحد منهم و یوصل إلی کل ذی حق حقه و یوفر علیه حقه کل سنة خمسون ألف درهم فعاهده علی ذلک معاویة و حلف بالوفاء به و شهد بذلک عبد الله بن الحارث و عمرو بن أبی سلمة و عبد الله بن عامر بن کریز و عبد الرحمن بن أبی سمرة و غیرهم.

فلما سمع ذلک قیس بن سعد قال:

أتانی بأرض العال من أرض مسکن *** بأن إمام الحق أضحی مسالما

فما زلت مذ بینته متلددا *** أراعی نجوما خاشع القلب واجما

وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ الْحَسَنُ علیه السلام فِی صُلْحِ مُعَاوِیَةَ: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّکُمْ لَوْ طَلَبْتُمْ مَا بَیْنَ جَابَلْقَا وَ جَابَرْسَا رَجُلًا جَدُّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله مَا وَجَدْتُمُوهُ غَیْرِی وَ غَیْرَ أَخِی وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ نَازَعَنِی حَقّاً هُوَ لِی فَتَرَکْتُهُ لِصَلَاحِ الْأُمَّةِ وَ حَقْنِ دِمَائِهَا وَ قَدْ بَایَعْتُمُونِی عَلَی أَنْ تُسَالِمُوا مَنْ سَالَمْتُ وَ قَدْ رَأَیْتُ أَنْ أُسَالِمَهُ وَ أَنْ یَکُونَ مَا صَنَعْتُ حُجَّةً عَلَی مَنْ کَانَ یَتَمَنَّی هَذَا الْأَمْرَ- وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ.

وَ فِی رِوَایَةٍ إِنَّمَا هَادَنْتُ حَقْناً لِلدِّمَاءِ وَ صِیَانَتَهَا وَ إِشْفَاقاً عَلَی نَفْسِی وَ أَهْلِی وَ الْمُخْلَصِینَ مِنْ أَصْحَابِی. وَ رُوِیَ أَنَّهُ علیه السلام قَالَ: یَا أَهْلَ الْعِرَاقِ إِنَّمَا سَخِیَ عَلَیْکُمْ ⁽¹⁾

چه کسی شایسته خلافت است و گناه آن بر گردن من، اگر سخنی بگویم که دروغ باشد.

معاویه مردم را تشویق به جنگ کرد. هنگامی به پل منبج رسید، امام حسن علیه السّلام حجر بن عدی را فرستاد و مردم را به جهاد دعوت کرد اما آنان کندی کردند، و تنها کسانی از شیعیان او و خوارج و کسانی که شک داشتند و نیز کسانی که اهل عصبیت قومی و فتنه ها بودند برای او باقی ماندند، تا این که به حمام عمر رسید.

می گویم: امام حسن علیه السّلام عبد اللّه بن حارث را به جانب معاویه فرستاد تا از او تعهد بگیرد که معاویه در بین مسلمانان طبق قرآن و سنت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عمل کند، امر خلافت بعد از معاویه موکول به شورا باشد، ناسزا گفتن به حضرت علی علیه السّلام ترک شود، شیعیان امیر المؤمنین در امان باشند و متعرض احدی از آنان نشود، هر حقی به حق دار برسد و حق او که سالی مبلغ پنجاه هزار درهم بود به طور کامل پرداخته شود.

معاویه این معاهده را پذیرفت و قسم خورد که به این شروط عمل نماید، آنگاه عبد اللّه بن حارث، عمرو بن ابی سلمه، عبد اللّه بن عامر بن کریز، عبد الرحمن ابی سمره و دیگران را در این باره شاهد گرفت. هنگامی که این موضوع به گوش قیس بن سعد رسید گفت:

وقتی در سرزمین عال بودم، از سرزمین مسکن به من خبر رسید که امام بر حق صلح و سازش کرده است.

من در گذشته ها همیشه با دشمنی که در قلبم داشتم شاهد وی بودم، و مدتها دل شکسته و محزون، ستارگان را دنبال می کردم.

روایت شده: امام حسن علیه السّلام در هنگام صلح با معاویه فرمود: ای مردم! اگر شما بین جابلقا و جابرسا به دنبال مردی بگردید غیر از من و برادرم حسین که جدش پیامبر اسلام باشد، نخواهید یافت، معاویه در گرفتن حقی که از آن من بود با من جدال کرد و من این حق را به خاطر رعایت صلاح این امت و حفظ جان آن ها به وی واگذار کردم. شما با من بیعت کردید که با هر کس صلح کنم شما هم صلح کنید و من صلاح دیدم که با او صلح کنم. این صلح و سازش من برای تمامی افرادی که تمنای مقام خلافت را داشتند، اتمام حجت شد. گر چه می دانم این عمل برای شما تا مدت زمانی باعث فتنه و آزمایش خواهد بود.

در روایت دیگری آمده است که امام فرمود: من به خاطر حفاظت از خون شیعیان و ترس از جان خویش و اهل و عیالم و یاران مخلص خود صلح و سازش کردم. روایت شده که امام حسن علیه السّلام فرمود: ای اهل عراق! من سه چیز را از شما دیدم و شما را بخشیدم؛

بِنَفْسِی ثَلَاثٌ قَتْلُکُمْ أَبِی وَ طَعْنُکُمْ إِیَّایَ وَ انْتِهَابُکُمْ مَتَاعِی .

وَ دَخَلَ الْحُسَیْنُ علیه السلام عَلَی أَخِیهِ بَاکِیاً ثُمَّ خَرَجَ ضَاحِکاً فَقَالَ لَهُ مَوَالِیهِ مَا هَذَا قَالَ الْعَجَبُ مِنْ دُخُولِی عَلَی إِمَامٍ أُرِیدُ أَنْ أُعَلِّمَهُ فَقُلْتُ مَا ذَا دَعَاکَ إِلَی تَسْلِیمِ الْخِلَافَةِ فَقَالَ الَّذِی دَعَا أَبَاکَ فِیمَا تَقَدَّمَ قَالَ فَطَلَبَ مُعَاوِیَةُ الْبَیْعَةَ مِنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام فَقَالَ الْحَسَنُ یَا مُعَاوِیَةُ لَا تُکْرِهْهُ فَإِنَّهُ لَا یُبَایِعُ أَبَداً أَوْ یُقْتَلَ وَ لَنْ یُقْتَلَ حَتَّی یُقْتَلَ أَهْلُ بَیْتِهِ وَ لَنْ یُقْتَلَ أَهْلُ بَیْتِهِ حَتَّی یُقْتَلَ أَهْلُ الشَّامِ.

وَ قَالَ الْمُسَیَّبُ بْنُ نَجَبَةَ الْفَزَارِیُّ وَ سُلَیْمَانُ بْنُ صُرَدَ الْخُزَاعِیُّ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام مَا یَنْقَضِی تَعَجُّبُنَا مِنْکَ بَایَعْتَ مُعَاوِیَةَ وَ مَعَکَ أَرْبَعُونَ أَلْفَ مُقَاتِلٍ مِنَ الْکُوفَةِ سِوَی أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَ الْحِجَازِ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام قَدْ کَانَ ذَلِکَ فَمَا تَرَی الْآنَ فَقَالَ وَ اللَّهِ أَرَی أَنْ تَرْجِعَ لِأَنَّهُ نَقَضَ الْعَهْدَ فَقَالَ یَا مُسَیَّبُ إِنَّ الْغَدْرَ لَا خَیْرَ فِیهِ وَ لَوْ أَرَدْتُ لَمَا فَعَلْتُ .

وَ قَالَ حُجْرُ بْنُ عَدِیٍّ أَمَا وَ اللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنَّکَ مِتَّ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ وَ مِتْنَا مَعَکَ وَ لَمْ نَرَ هَذَا الْیَوْمَ فَإِنَّا رَجَعْنَا رَاغِمِینَ بِمَا کَرِهْنَا وَ رَجَعُوا مَسْرُورِینَ بِمَا أَحَبُّوا .

فَلَمَّا خَلَا بِهِ الْحَسَنُ علیه السلام قَالَ یَا حُجْرُ قَدْ سَمِعْتُ کَلَامَکَ فِی مَجْلِسِ مُعَاوِیَةَ وَ لَیْسَ کُلُّ إِنْسَانٍ یُحِبُّ مَا تُحِبُّ وَ لَا رَأْیُهُ کَرَأْیِکَ وَ إِنِّی لَمْ أَفْعَلْ مَا فَعَلْتُ إِلَّا إِبْقَاءً عَلَیْکُمْ وَ اللَّهُ تَعَالَی کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ وَ أَنْشَأَ علیه السلام لَمَّا اضْطُرَّ إِلَی الْبَیْعَةِ:

أُجَامِلُ أَقْوَاماً حَیَاءً وَ لَا أَرَی *** قُلُوبَهُمُ تَغْلِی عَلَیَّ مَرَاضُهَا⁽¹⁾

أجامل أقواما حیاء، و لا أری *** قدروهم تغلی علی مراضها

یقال: غلت القدر تغلی غلیانا: جاشت و ثارت بقوة الحرارة، و مراض القدر أسفلها اذا غطی من الماء، یقول: انهم یثورون ثورة ظاهریة کالقدر التی ثارت أعلاه و لم تغل أسفلها، فهم منافقون یقولون بأفواههم ما لیس فی قلوبهم.

وَ لَهُ علیه السلام:

لَئِنْ سَاءَنِی دَهْرٌ عَزَمْتُ تَصَبُّراً *** وَ کُلُّ بَلَاءٍ لَا یَدُومُ یَسِیرُ

شما پدرم را کشتید، به من نیزه زدید و اموال مرا به غارت بردید⁽²⁾.

حجر بن عدی گفت: آری و اللّه! من دوست داشتم که تو و ما در آن روز مرده بودیم و چنین روزی را نمی دیدیم، زیرا در حالی بازگشتیم که به انجام کاری که از آن اکراه داشتیم ناچار شدیم و آنان در حالی برگشتند که به آن چه دوست داشتند رسیدند.

هنگامی که امام با حجر بن عدی ملاقات نمود به او فرمود: من در مجلس معاویه سخن تو را شنیدم، هر شخصی آنچه را که تو دوست داری دوست ندارد، و نظر همه مانند نظر تو نیست. من این کار را جز برای بقای شما انجام ندادم، خداوند

متعال هر روز اراده خاصی دارد. زمانی که امام حسن علیه السّلام ناچار به بیعت شد فرمود: من از سر حیاء و نجابت با برخی از اقوام نیک رفتاری می کنم، ولی قلب ایشان نسبت به من محبت و جوششی ندارد.

همچنین می فرماید:

اگر روزگار مرا رنج دهد تصمیم به صبر و تحمل می گیرم، تحمل هر بلایی که دوام نداشته باشد آسان است

وَ إِنْ سَرَّنِی لَمْ أَبْتَهِجْ بِسُرُورِهِ *** وَ کُلُّ سُرُورٍ لَا یَدُومُ حَقِیرٌ

إیضاح

قوله علیه السلام استتر من الضنین الضنین البخیل أی استر دینک ممن یبخل بدینه منک بأن لا یظهر لک دینه أو لا یوافقک فی الدین علی وجه لا یضرّ بدینک بأن یکون علی وجه المداهنة و یقال لیس له فیه غمیزة أی مطعن و أسدی و أولی و أعطی بمعنی قوله بما تدعی أی أوف جزاء تلک الکرامة إیفاء تصیر به معروفا بعد موتک بأنک کنت وافیا.

قوله إن کان للمال نائیا أی بعیدا عن المال فقیرا و فلان یتلدد أی یلتفت یمینا و شمالا و رجل ألدّ بیّن اللدد و هو شدید الخصومة و الواجم الذی اشتد حزنه و أمسک عن الکلام.

قوله علیه السلام إنما سخی علیکم أی جعلنی سخیا فی ترککم قال الجوهری سخت نفسه عن الشی ء إذا ترکته قوله علیه السلام و لا أری قلوبهم أی أجاملهم و لا أنظر إلی غلیان قلوبهم للحقد و العداوة و یحتمل أن تکون لا زائدة.

«7»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب تَفْسِیرُ الثَّعْلَبِیِّ وَ مُسْنَدُ الْمَوْصِلِیِّ وَ جَامِعُ التِّرْمِذِیِ ⁽¹⁾وَ اللَّفْظُ لَهُ عَنْ یُوسُفَ بْنِ مَازِنٍ الرَّاسِبِیِ ⁽²⁾: أَنَّهُ لَمَّا صَالَحَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام عُذِلَ وَ قِیلَ لَهُ یَا مُذِلَّ الْمُؤْمِنِینَ وَ مُسَوِّدَ الْوُجُوهِ فَقَالَ علیه السلام لَا تَعْذِلُونِی فَإِنَّ فِیهَا مَصْلَحَةً

و اگر روزگار مرا خوشحال کند به شادی آن خوشحال نمی شوم. زیرا هر شادی که دوام نداشته باشد حقیر و کوچک است.

توضیح

سخن امام علیه السّلام «استتر من الضنین»، الضنین به معنای بخیل است یعنی دین خود را از کسی که با دینش به تو بخل می ورزد، و دینش را از تو پنهان می کند و تو را در دینت همراهی نمی کند، مخفی کن، به گونه ای این کار را انجام بده که به دینت آسیبی نرسد پس با او سازش کن. گفته می شود: «لیس له فیه غمیزة» یعنی عیب و مشکلی ندارد، «أسدی و أولی و أعطی» مترادف و به معنای برتر بودن هستند. عبارت «بما تدعی» یعنی به خاطر کرامتی که پاداش خواهی گرفت، به عهدی که بستی وفا کن، وفای عهدی که بواسطه آن پس از مرگت، به این که شخص وفاداری بودی شهرت خواهی یافت. عبارت «إن کان للمال نائیا» یعنی از مال دور و فقیر باشد، «فلان یتلدّد» یعنی به سمت چپ و راست توجه می کند و مردی است که خصومت و دشمنی بسیار دارد؛ و «الواجم» کسی است که بسیار اندوهگین بوده و از سخن گفتن دست کشیده است.

عبارت: «إنما سخی علیکم» یعنی مرا در ترک کردن شما سخاوتمند کرد، جوهری گفت: «سخت نفسه عن الشیء) هنگامی که آن را ترک کرد. عبارت «و لا أری قلوبهم» یعنی با آن ها خوب رفتار می کنم و به کینه و دشمنی که در دل آن ها هست توجه نمی کنم، و احتمال دارد که (لا) زائد باشد.

روایت 7

مناقب: از گروهی از اهل تسنن نقل می کند: هنگامی که امام حسن علیه السّلام با معاویه صلح نمود مورد ملامت قرار گرفت. به آن حضرت گفته می شد، یا مذل المؤمنین! و مسود الوجوه! یعنی ای ذلیل کننده مؤمنین و سیاه کننده صورت ها. آن بزرگوار در جواب می فرمود: مرا سرزنش نکنید، زیرا در این عملی که من انجام دادم صلاح و مصلحتی بود.

وَ لَقَدْ رَأَی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِی مَنَامِهِ یَخْطُبُ بَنُو أُمَیَّةَ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ⁽¹⁾فَحَزِنَ فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ بِقَوْلِهِ إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ وَ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ- وَ فِی خَبَرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَنَزَلَ- أَ فَرَأَیْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِینَ إِلَی قَوْلِهِ یُمَتَّعُونَ ⁽²⁾ثُمَّ أُنْزِلَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ یَعْنِی جَعَلَ اللَّهُ لَیْلَةَ الْقَدْرِ لِنَبِیِّهِ خَیْراً مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ مُلْکِ بَنِی أُمَیَّةَ .

وَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ یَسَارٍ وَ سَهْلِ بْنِ سَهْلٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله رَأَی فِی مَنَامِهِ أَنَّ قُرُوداً تَصْعَدُ فِی مِنْبَرِهِ وَ تَنْزِلُ فَسَاءَهُ ذَلِکَ وَ اغْتَمَّ بِهِ وَ لَمْ یُرَ بَعْدَ ذَلِکَ ضَاحِکاً حَتَّی مَاتَ وَ هُوَ الْمَرْوِیُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام .

مُسْنَدُ الْمَوْصِلِیِّ أَنَّهُ رَأَی فِی مَنَامِهِ خَنَازِیرَ تَصْعَدُ فِی مِنْبَرِهِ الْخَبَرَ .

وَ قَالَ الْقَاسِمُ بْنُ الْفَضْلِ الْحَرَّانِیُّ عَدَدْنَا مُلْکَ بَنِی أُمَیَّةَ فَکَانَ أَلْفَ شَهْرٍ.

أَقُولُ قَالَ عَبْدُ الْحَمِیدِ بْنُ أَبِی الْحَدِیدِ قَالَ أَبُو الْفَرَجِ الْأَصْفَهَانِیُّ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ أَبُو عُبَیْدٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِیِّ عَنْ أَبِی عَمْرَوَیْهِ عَنْ مَکِّیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ السَّرِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الشَّعْبِیِّ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ اللیل [أَبِی لَیْلَی] قَالَ أَبُو الْفَرَجِ وَ حَدَّثَنِی أَیْضاً مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الْأُشْنَانِیُ ⁽³⁾وَ عَلِیُّ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَدِیِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ سُفْیَانَ قَالَ: أَتَیْتُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام حِینَ بَایَعَ مُعَاوِیَةَ فَوَجَدْتُهُ بِفِنَاءِ دَارِهِ وَ عِنْدَهُ رَهْطٌ فَقُلْتُ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا مُذِلَّ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ یَا سُفْیَانُ انْزِلْ فَنَزَلْتُ فَعَقَلْتُ رَاحِلَتِی ثُمَّ أَتَیْتُهُ فَجَلَسْتُ إِلَیْهِ فَقَالَ کَیْفَ قُلْتَ یَا سُفْیَانُ قَالَ قُلْتُ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا مُذِلَّ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ مَا جَرَّ هَذَا مِنْکَ إِلَیْنَا فَقُلْتُ أَنْتَ

پیغمبر خدا صلّی اللّه علیه و آله در عالم خواب دید: بنی امیه هر کدام پس از دیگری (بالای منبر آن حضرت) سخنرانی می کنند⁽⁴⁾. رسول خدا از این خواب محزون شد، جبرئیل نزد آن حضرت آمد و سوره: «إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ» و سوره: «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» را نازل کرد. در روایت دیگر از امام جعفر صادق علیه السّلام نقل شده که فرمود: آیه «أفرأیت إن متعناهم سنین إلی قومه - یمتّعون»⁽⁵⁾

نازل شد که می فرماید: مگر نمی دانی که اگر سالها آنان را برخوردار کنیم، و آن گاه آنچه که [بدان] بیم داده می شوند بدیشان برسد، آنچه از آن برخوردار می شدند، به کارشان نمی آید [و عذاب را از آنان دفع نمی کند؟. سپس سوره: إِنَّا أَنْزَلْناهُ نازل شد. منظور از نزول این سوره این است که خدا شب قدر را برای پیامبر خود از آن هزار ماه که بنی امیه سلطنت کردند بهتر دانسته است.

از سهل بن سهل روایت شده که گفت: پیغمبر خدا صلّی اللّه علیه و آله در عالم خواب دید میمون هایی بر فراز منبرش بالا و پایین می روند. آن حضرت از دیدن این خواب ناراحت و غمگین شد، پس از این جریان بود که کسی آن حضرت را خندان ندید تا رحلت کرد. این روایت از امام محمّد باقر علیه السّلام نیز نقل شده است. در کتاب: مسند موصلی آمده است: پیامبر صلی الله علیه و آله در عالم خواب دید خوک هایی بر فراز منبرش بالا می روند.

قاسم بن فضل حرّانی می گوید: وقتی ما مدت سلطنت خلفای بنی امیه را شماره کردیم هزار ماه بود.

مؤلف: ابن ابی الحدید از ابو الفرج اصفهانی⁽⁶⁾روایت می کند: در آن هنگام که امام حسن علیه السّلام با معاویه صلح کرده و در خانه اش نشسته بود و گروهی نزد ایشان بودند، به حضور آن حضرت رفتم و گفتم: السّلام علیک یا مذل المؤمنین! (سلام بر تو، ای خوار کننده مؤمنین!) فرمود: و علیک السّلام ای سفیان! پیاده شو .

من پیاده شدم و شتر خود را عقال نمودم، آنگاه نزد آن بزرگوار نشستم، فرمود: چه گفتی!؟ گفتم: می گویم: السّلام علیک یا مذل المؤمنین! فرمود: چه باعث شد که این سخن را در باره من بگویی؟ گفتم: پدر و مادرم به فدایت، به خدا قسم تو

وَ اللَّهِ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی أَذْلَلْتَ رِقَابَنَا حِینَ أَعْطَیْتَ هَذَا الطَّاغِیَةَ الْبَیْعَةَ وَ سَلَّمْتَ الْأَمْرَ إِلَی اللَّعِینِ ابْنِ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ وَ مَعَکَ مِائَةُ أَلْفٍ کُلُّهُمْ یَمُوتُ دُونَکَ وَ قَدْ جَمَعَ اللَّهُ عَلَیْکَ أَمْرَ النَّاسِ.

فَقَالَ یَا سُفْیَانُ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ إِذَا عَلِمْنَا الْحَقَّ تَمَسَّکْنَا بِهِ وَ إِنِّی سَمِعْتُ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یَقُولُ- لَا تَذْهَبُ الْأَیَّامُ وَ اللَّیَالِی حَتَّی یَجْتَمِعَ أَمْرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَلَی رَجُلٍ وَاسِعِ السُّرْمِ ضَخْمِ الْبُلْعُومِ یَأْکُلُ وَ لَا یَشْبَعُ- لَا یَنْظُرُ اللَّهُ إِلَیْهِ وَ لَا یَمُوتُ حَتَّی لَا یَکُونَ لَهُ فِی السَّمَاءِ عَاذِرٌ وَ لَا فِی الْأَرْضِ نَاصِرٌ وَ إِنَّهُ لَمُعَاوِیَةُ وَ إِنِّی عَرَفْتُ أَنَ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ .

ثُمَّ أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ فَقُمْنَا إِلَی حَالِبٍ یَحْلُبُ نَاقَتَهُ فَتَنَاوَلَ الْإِنَاءَ فَشَرِبَ قَائِماً ثُمَّ سَقَانِی وَ خَرَجْنَا نَمْشِی إِلَی الْمَسْجِدِ فَقَالَ لِی مَا جَاءَ بِکَ یَا سُفْیَانُ قُلْتُ حُبُّکُمْ وَ الَّذِی بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِ قَالَ فَأَبْشِرْ یَا سُفْیَانُ فَإِنِّی سَمِعْتُ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یَقُولُ یَرِدُ عَلَیَّ الْحَوْضَ أَهْلُ بَیْتِی وَ مَنْ أَحَبَّهُمْ مِنْ أُمَّتِی کَهَاتَیْنِ یَعْنِی السَّبَّابَتَیْنِ أَوْ کَهَاتَیْنِ یَعْنِی السَّبَّابَةَ وَ الْوُسْطَی إِحْدَاهُمَا تَفْضُلُ عَلَی الْأُخْرَی أَبْشِرْ یَا سُفْیَانُ فَإِنَّ الدُّنْیَا تَسَعُ الْبَرَّ وَ الْفَاجِرَ حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ إِمَامَ الْحَقِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله.

قال ابن أبی الحدید قوله و لا فی الأرض ناصر أی ناصر دینی أی لا یمکن أحد أن ینتصر له بتأویل دینی یتکلف به عذرا لأفعاله القبیحة.

«8»

کش، [رجال الکشی] ذَکَرَ الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ فِی بَعْضِ کُتُبِهِ قَالَ: إِنَّ الْحَسَنَ علیه السلام لَمَّا قُتِلَ أَبُوهُ علیه السلام خَرَجَ فِی شَوَّالٍ مِنَ الْکُوفَةِ إِلَی قِتَالِ مُعَاوِیَةَ فَالْتَقَوْا بِکَسْکَرَ وَ حَارَبَهُ سِتَّةَ أَشْهُرٍ وَ کَانَ الْحَسَنُ علیه السلام جَعَلَ ابْنَ عَمِّهِ- عُبَیْدَ اللَّهِ بْنَ الْعَبَّاسِ عَلَی مُقَدِّمَتِهِ فَبَعَثَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ بِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَمَرَّ بِالرَّایَةِ وَ لَحِقَ بِمُعَاوِیَةَ وَ بَقِیَ الْعَسْکَرُ بِلَا قَائِدٍ وَ لَا رَئِیسٍ .

فَقَامَ قَیْسُ بْنُ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَخَطَبَ النَّاسَ وَ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ لَا یَهُولَنَّکُمْ

آن زمان که با این سرکش بیعت کردی و خلافت را به این ملعون که پسر هند جگر خوار است واگذار نمودی، ما را ذلیل کردی. در حالی که صد هزار نفر لشکر در اختیار تو بود که حاضر بودند فدایی تو شوند و خدا امر این مردم را برای تو مهیا کرده بود.

امام حسن علیه السّلام فرمود: ای سفیان! ما اهل بیتی هستیم که هر گاه حق را تشخیص دهیم به آن متمسک می شویم. من از حضرت علی علیه السّلام شنیدم که می فرمود: از پیامبر خدا شنیدم که می فرمود: چند شب و روزی نمی گذرد که امر و اختیار این امت به دست مردی می افتد که دارای روده ای گشاده و گلویی ضخیم است، می خورد ولی سیر نمی شود، خدا نظر رحمت به او نمی کند، نخواهد مرد مگر آن زمان که در آسمان یک نفر عذر پذیر و در زمین یک یاری کننده نخواهد داشت. او معاویه است. من دریافته ام که خدا امر خود را عملی خواهد کرد.

در همین موقع بود که مؤذن اذان گفت. ما برخاستیم نزد شخصی که شتر خود را می دوشید رفتیم، امام علیه السّلام یک ظرف شیر گرفت و آشامید و به من هم داد تا بیاشامم.

سپس به جانب مسجد رفتیم. امام علیه السّلام به من فرمود: ای سفیان! چه باعث شد که تو نزد ما بیایی؟ گفتم: به حق آن خدایی که حضرت محمّد را برای هدایت بشر و دین حق فرستاد، محبت شما باعث شد که نزد شما بیایم. فرمود: ای سفیان! به تو مژده می دهم که از حضرت علی علیه السّلام شنیدم که از قول رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله می فرمود: اهل بیت من به همراه دوستداران ایشان، نظیر این دو انگشت سبابه، یا انگشت سبابه و انگشت وسط، نزد حوض کوثر در حالی پیش من می آیند که یکی از آنها بر دیگری برتری دارد. ای سفیان! به تو بشارت می دهم که دنیا نیکوکار و تبهکار را جای می دهد تا آن هنگام که خداوند امام بر حق را که از آل محمّد است مبعوث نماید .

ابن ابی الحدید گفته است: عبارت «و لا فی الأرض ناصر» منظور ناصر دینی است، یعنی یاری کننده دین من، یعنی برای هیچ کس ممکن نیست که با تفسیر دین من او را یاری کند و برای اعمال زشت او عذر و بهانه ای بیاورد.

روایت 8

رجال کشی: فضل بن شاذان در یکی از کتب خود می نویسد: هنگامی که حضرت علی علیه السّلام کشته شد، امام حسن علیه السّلام در ماه شوال از کوفه برای جنگ با معاویه خارج شد و در کسکر با یکدیگر روبرو شدند و امام حسن مدت شش ماه با معاویه جنگید. امام حسن علیه السّلام پسر عموی خود عبید اللّه بن عباس را به عنوان طلیعه دار سپاه فرستاده بود، معاویه مبلغ صد هزار درهم رشوه برای عبید اللّه بن عباس فرستاد، عبید اللّه با بیرق رفت و به معاویه پیوست و لشکر امام حسن علیه السّلام بدون رهبر و رئیس باقی ماند.

پس از این جریان، قیس بن سعد عباده برخاست و خطاب به مردم گفت: ای مردم!

ذَهَابُ هَذَا الْکَذَا وَ کَذَا⁽¹⁾

قال فتنادی الناس: الحمد للّه الذی أخرجه من بیننا امض بنا الی عدونا فنهض بهم الحدیث.

«9»

کش، [رجال الکشی] جَبْرَئِیلُ بْنُ أَحْمَدَ وَ أَبُو إِسْحَاقَ حَمْدَوَیْهِ وَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ نُصَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ الْعَطَّارِ الْکُوفِیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ فُضَیْلٍ غُلَامِ مُحَمَّدِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا أَنِ اقْدَمْ أَنْتَ وَ الْحُسَیْنُ وَ أَصْحَابُ عَلِیٍّ فَخَرَجَ مَعَهُمْ قَیْسُ بْنُ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ الْأَنْصَارِیُّ فَقَدِمُوا الشَّامَ فَأَذِنَ لَهُمْ مُعَاوِیَةُ وَ أَعَدَّ لَهُمُ الْخُطَبَاءَ فَقَالَ یَا حَسَنُ قُمْ فَبَایِعْ فَقَامَ فَبَایَعَ ثُمَّ قَالَ لِلْحُسَیْنِ علیه السلام قُمْ فَبَایِعْ فَقَامَ فَبَایَعَ ثُمَّ قَالَ یَا قَیْسُ قُمْ فَبَایِعْ فَالْتَفَتَ إِلَی الْحُسَیْنِ علیه السلام یَنْظُرُ مَا یَأْمُرُهُ فَقَالَ یَا قَیْسُ إِنَّهُ إِمَامِی یَعْنِی الْحَسَنَ علیه السلام.

«10»

کش، [رجال الکشی] جَعْفَرُ بْنُ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ ذَرِیحٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: دَخَلَ قَیْسُ بْنُ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ الْأَنْصَارِیُ

رفتن عبید اللّه بن عباس شما را دچار هول و هراس نکند، زیرا که این مرد و پدرش هرگز کار خیری انجام نداده اند. سپس برای رهبری مردم قیام کرد. لشکریان امام حسن علیه السّلام در ماه ربیع الاول هجوم بردند و خیمه های امام را غارت کردند و اموال آن حضرت را به یغما بردند. ابن بشر اسدی نیزه به ران آن بزرگوار زد، آنگاه امام حسن را در حالی که مجروح شده بود به سوی مدائن بردند و امام در آنجا نزد عموی مختار بن ابو عبید متحصن شد.

روایت 9

رجال کشی: امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود: معاویه برای امام حسن علیه السّلام نوشت: تو با حسین و یاران علی به سوی شام بیایید. قیس بن سعد بن عباده انصاری نیز با ایشان خارج شد. وقتی وارد شام شدند، معاویه به ایشان اذن دخول داد و سخنرانان را برای آنان آماده نمود. سپس گفت: ای حسن برخیز و بیعت کن! امام حسن برخاست و بیعت نمود، آنگاه گفت: ای حسین برخیز و بیعت کن! امام حسین برخاست و بیعت کرد. سپس گفت: ای قیس برخیز بیعت کن! قیس متوجه امام حسین و منتظر اجازه آن حضرت شد. امام حسین علیه السّلام به وی فرمود: امام حسن علیه السّلام امام من است .

روایت 10

رجال کشی: امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود: قیس بن سعد بن عباده انصاری

صَاحِبُ شُرْطَةِ الْخَمِیسِ عَلَی مُعَاوِیَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ بَایِعْ فَنَظَرَ قَیْسٌ إِلَی الْحَسَنِ علیه السلام فَقَالَ یَا بَا مُحَمَّدٍ بَایَعْتَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ أَ مَا تَنْتَهِی أَمَا وَ اللَّهِ إِنِّی فَقَالَ لَهُ قَیْسٌ مَا شِئْتَ أَمَا وَ اللَّهِ لَئِنْ شِئْتُ لَتُنَاقَضَنَّ بِهِ فَقَالَ وَ کَانَ مِثْلَ الْبَعِیرِ جِسْماً وَ کَانَ خَفِیفَ اللِّحْیَةِ قَالَ فَقَامَ إِلَیْهِ الْحَسَنُ علیه السلام وَ قَالَ لَهُ بَایِعْ یَا قَیْسُ فَبَایَعَ.

بیان

قوله أما و الله إنی اکتفی ببعض الکلام تعویلا علی قرینة المقام أی إنی أقتلک أو نحوه قوله ما شئت أی اصنع ما شئت قوله لئن شئت علی صیغة المتکلم أی إن شئت نقضت بیعتک فقوله لتناقضن علی بناء المجهول.

«11»

کشف، [کشف الغمة] عَنِ الشَّعْبِیِّ قَالَ: شَهِدْتُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام حِینَ صَالَحَ مُعَاوِیَةَ بِالنُّخَیْلَةِ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ قُمْ فَأَخْبِرِ النَّاسَ أَنَّکَ تَرَکْتَ هَذَا الْأَمْرَ وَ سَلَّمْتَهُ إِلَیَّ فَقَامَ الْحَسَنُ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ أَکْیَسَ الْکَیْسِ التُّقَی وَ أَحْمَقَ الْحُمْقِ الْفُجُورُ وَ إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ الَّذِی أَخْتَلِفُ فِیهِ أَنَا وَ مُعَاوِیَةُ إِمَّا أَنْ یَکُونَ حَقَّ امْرِئٍ فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنِّی وَ إِمَّا أَنْ یَکُونَ حَقّاً هُوَ لِی فَقَدْ تَرَکْتُهُ إِرَادَةً لِصَلَاحِ الْأُمَّةِ وَ حَقْنِ دِمَائِهَا⁽¹⁾وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ.

«12»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ الْعَرْزَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمَّارٍ أَبِی الْیَقْظَانِ عَنْ أَبِی عُمَرَ زَاذَانَ قَالَ: لَمَّا وَادَعَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام مُعَاوِیَةَ صَعِدَ مُعَاوِیَةُ الْمِنْبَرَ وَ جَمَعَ النَّاسَ فَخَطَبَهُمْ وَ قَالَ إِنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ رَآنِی لِلْخِلَافَةِ أَهْلًا وَ لَمْ یَرَ نَفْسَهُ لَهَا أَهْلًا وَ کَانَ الْحَسَنُ علیه السلام أَسْفَلَ مِنْهُ بِمِرْقَاةٍ.

فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ کَلَامِهِ قَامَ الْحَسَنُ علیه السلام فَحَمِدَ اللَّهَ تَعَالَی بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ ذَکَرَ الْمُبَاهَلَةَ فَقَالَ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله مِنَ الْأَنْفُسِ بِأَبِی وَ مِنَ الْأَبْنَاءِ بِی وَ بِأَخِی وَ مِنَ النِّسَاءِ بِأُمِّی وَ کُنَّا أَهْلَهُ وَ نَحْنُ آلُهُ وَ هُوَ مِنَّا وَ نَحْنُ مِنْهُ .

وَ لَمَّا نَزَلَتْ آیَةُ التَّطْهِیرِ جَمَعَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فِی کِسَاءٍ لِأُمِّ سَلَمَةَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهَا

که صاحب شرطة الخمیس بود نزد معاویه رفت. معاویه به وی گفت: بیعت کن، قیس متوجه امام حسن شد و گفت: یا ابا محمّد! آیا بیعت کردی!؟ معاویه به قیس گفت: آیا از مخالفت دست برنمی داری؟ آیا نمی دانی که من از تو انتقام می گیرم؟ قیس گفت: هر کار که می خواهی انجام بده، به خدا قسم اگر بخواهم، پیمان تو شکسته خواهد شد. راوی می گوید: وی از لحاظ جسمی نظیر شتر و کوسه بود. آنگاه امام حسن علیه السّلام برخاست و به قیس فرمود: بیعت کن و قیس بیعت نمود.

توضیح

عبارت «أما والله إنّی» به قرینه مقام، به قسمتی از سخن اکتفا کرده و منظور این است که «إنّی أقتلک أو نحوه» من تو را می کشم یا مانند این. عبارت «ما شئت» یعنی هرچه می خواهی انجام بده، عبارت «لئن شئت» با صیغه متکلم یعنی اگر بخواهم، بیعت تو را می شکنم؛ و فعل «لتناقضنّ» مجهول است.

روایت 11

کشف الغمه: از شعبی روایت می کند که گفت: زمانی که امام حسن علیه السّلام در نخیله با معاویه صلح نمود، من نزد آن حضرت رفتم. معاویه به امام حسن گفت: برخیز و به مردم بگو: من از مقام خلافت دست برداشته و آن را به معاویه تسلیم نمودم. امام حسن علیه السّلام برخاست و پس از اینکه حمد و ثنای خدا را به جا آورد فرمود: زیرک ترین مردم کسی است که تقوا داشته باشد، و احمق ترین افراد شخصی است که تبه کار باشد. این مقام خلافت که من و معاویه در باره آن اختلاف داریم، اگر حق وی باشد، او از من به این مقام شایسته تر است و اگر حق من باشد، من آن را به خاطر رعایت صلاح امت و مانع شدن از ریختن خون امت واگذار نمودم. گرچه می دانم این عمل تا مدتی موجب فتنه و آزمایش شما خواهد بود.

روایت 12

امالی طوسی: از ابو عمر نقل می کند که گفت: هنگامی که امام حسن علیه السّلام با معاویه وداع کرد، معاویه مردم را جمع کرد و بر فراز منبر رفت و پس از سخنرانی گفت: حسن بن علی مرا برای مقام خلافت لایق دانست و خویشتن را لایق ندانست. امام حسن علیه السّلام یک پله از معاویه پائین تر نشسته بود .

هنگامی که سخنرانی معاویه خاتمه یافت، امام حسن علیه السّلام بر فراز منبر رفت و پس از حمد و ثنای خدا داستان مباهله را شرح داد و فرمود: پدرم علی علیه السّلام نفس پیغمبر خدا است، من و برادرم فرزندان پیامبریم، منظور از کلمه، نسائنا (که در آیه مباهله می باشد) مادرم زهرا سلام الله علیها است، ما اهل بیت و خاندان پیامبر هستیم، پیامبر خدا از ما و ما از او هستیم.

هنگامی که آیه تطهیر نازل شد، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله ما را زیر کسای یمانی که برای ام سلمه بود جمع کرد

خَیْبَرِیٍ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَیْتِی وَ عِتْرَتِی فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً فَلَمْ یَکُنْ أَحَدٌ فِی الْکِسَاءِ غَیْرِی وَ أَخِی وَ أَبِی وَ أُمِّی وَ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ تُصِیبُهُ جَنَابَةٌ فِی الْمَسْجِدِ وَ یُولَدُ فِیهِ إِلَّا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ أَبِی تَکْرِمَةً مِنَ اللَّهِ لَنَا وَ تَفْضِیلًا مِنْهُ لَنَا وَ قَدْ رَأَیْتُمْ مَکَانَ مَنْزِلِنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

وَ أَمَرَ بِسَدِّ الْأَبْوَابِ فَسَدَّهَا وَ تَرَکَ بَابَنَا فَقِیلَ لَهُ فِی ذَلِکَ فَقَالَ أَمَا إِنِّی لَمْ أَسُدَّهَا وَ أَفْتَحْ بَابَهُ وَ لَکِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَنِی أَنْ أَسُدَّهَا وَ أَفْتَحَ بَابَهُ.

وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ زَعَمَ لَکُمْ أَنِّی رَأَیْتُهُ لِلْخِلَافَةِ أَهْلًا وَ لَمْ أَرَ نَفْسِی لَهَا أَهْلًا فَکَذَبَ مُعَاوِیَةُ نَحْنُ أَوْلَی بِالنَّاسِ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَمْ نَزَلْ أَهْلَ الْبَیْتِ مَظْلُومِینَ مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ نَبِیَّهُ ص فَاللَّهُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ مَنْ ظَلَمَنَا حَقَّنَا وَ تَوَثَّبَ عَلَی رِقَابِنَا وَ حَمَلَ النَّاسَ عَلَیْنَا وَ مَنَعَنَا سَهْمَنَا مِنَ الْفَیْ ءِ وَ مَنَعَ أُمَّنَا مَا جَعَلَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله .

وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَوْ أَنَّ النَّاسَ بَایَعُوا أَبِی حِینَ فَارَقَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله لَأَعْطَتْهُمُ السَّمَاءُ قَطْرَهَا وَ الْأَرْضُ بَرَکَتَهَا وَ مَا طَمِعْتَ فِیهَا یَا مُعَاوِیَةُ فَلَمَّا خَرَجَتْ مِنْ مَعْدِنِهَا تَنَازَعَتْهَا قُرَیْشٌ بَیْنَهَا فَطَمِعَتْ فِیهَا الطُّلَقَاءُ وَ أَبْنَاءُ الطُّلَقَاءِ أَنْتَ وَ أَصْحَابُکَ وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله مَا وَلَّتْ أُمَّةٌ أَمْرَهَا رَجُلًا وَ فِیهِمْ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا لَمْ یَزَلْ أَمْرُهُمْ یَذْهَبُ سَفَالًا حَتَّی یَرْجِعُوا إِلَی مَا تَرَکُوا فَقَدْ تَرَکَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ هَارُونَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ أَنَّهُ خَلِیفَةُ مُوسَی فِیهِمْ وَ اتَّبَعُوا السَّامِرِیَّ وَ قَدْ تَرَکَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ أَبِی وَ بَایَعُوا غَیْرَهُ وَ قَدْ سَمِعُوا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یَقُولُ أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا النُّبُوَّةَ وَ قَدْ رَأَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله نَصَبَ أَبِی یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ وَ أَمَرَهُمْ أَنْ یُبَلِّغَ الشَّاهِدُ مِنْهُمُ الْغَائِبَ.

وَ قَدْ هَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله مِنْ قَوْمِهِ وَ هُوَ یَدْعُوهُمْ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی حَتَّی دَخَلَ الْغَارَ وَ لَوْ وَجَدَ أَعْوَاناً مَا هَرَبَ وَ قَدْ کَفَّ أَبِی یَدَهُ حِینَ نَاشَدَهُمْ وَ اسْتَغَاثَ فَلَمْ یُغَثْ فَجَعَلَ اللَّهُ هَارُونَ فِی سَعَةٍ حِینَ اسْتَضْعَفُوهُ وَ کَادُوا یَقْتُلُونَهُ وَ جَعَلَ اللَّهُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فِی سَعَةٍ حِینَ دَخَلَ الْغَارَ وَ لَمْ یَجِدْ أَعْوَاناً وَ کَذَلِکَ أَبِی وَ أَنَا فِی سَعَةٍ مِنَ اللَّهِ حِینَ

و فرمود: پروردگارا! اینان اهل بیت و عترت من هستند، پلیدی را از ایشان دور کن و آنان را در نهایت پاکی پاکیزه کن. احدی غیر از من، برادرم حسین و پدر و مادرم زیر آن کسا نبود. احدی نبود که در مسجد جنب و متولد شود، غیر از پیامبر خدا و پدرم، این فضیلتی است که از طرف خدا شامل حال ما شده است. شما مقام و منزلت ما را نزد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله مشاهده کردید.

خداوند دستور داد کلیه درهایی را که به طرف مسجد النبی باز می شدند بستند، غیر از در حجره ما که دائما باز بود. وقتی در این باره با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله گفتگو کردند فرمود: من در آن حجره ها را نبستم و در حجره علی را باز نگذاشتم، بلکه خدا به من دستور داد در کلیه حجره ها را مسدود کرده و در حجره علی را باز گذارم.

معاویه گمان کرده است من او را لایق خلافت دانسته و خود را لایق این مقام نمی دانم، او دروغ می گوید. ما نسبت به کتاب خداوند عزّ و جلّ چنان که رسول خدا فرموده، از سایر مردم سزاوارتریم. ما اهل بیت از آن هنگام که خداوند روح پیامبر خود را قبض کرد، مظلوم قرار گرفتیم، خدا بین ما و افرادی که حق ما را گرفتند، بر ما مسلط شدند، مردم را بر ما مسلط کردند، ما را از سهم غنیمت خویش منع کردند و آن افرادی که مادر ما را از آن حقی که پیامبر خدا برایش قرار داد محروم کردند، قضاوت خواهد کرد.

به خدا قسم اگر آن هنگام که پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله از بین این مردم رفت با پدرم بیعت می کردند، آسمان باران رحمت خود را برای ایشان فرو می ریخت و زمین برکات خود را به آنان عطا می کرد. ای معاویه! مقام خلافتی که تو در آن طمع کردی، هنگامی که از جایگاه خود خارج شد، قریش بر سر آن جدال کردند، سپس اسیران آزاد شده و فرزندان آنان یعنی تو و یارانت در آن طمع کردید. در حالی که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: هیچ امتی نیست که شخصی متولی امر آنان شود و برتر از او در میان ایشان باشد، مگر اینکه دائما وضع آنان رو به انحطاط می رود تا اینکه به جانب آن کس که وی را ترک کرده بودند بازگردند. بنی اسرائیل هارون را در حالی که می دانستند او در میان آنان خلیفه حضرت موسی است از دست دادند و از سامری تبعیت کردند. این امت هم پدر مرا رها نموده و با دیگری بیعت کردند، در حالی که شنیدند پیغمبر خدا صلّی اللّه علیه و آله راجع به پدرم می فرمود: «أنت منی بمنزلة هارون من موسی إلا النّبوة» یعنی ای علی، تو برای من نظیر هارون هستی برای موسی، (با این تفاوت که) بعد از من پیامبری نخواهد آمد. و در حالی که در روز غدیر خم دیدید، پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله پدرم را به مقام خلافت منصوب کرد و به حاضرین دستور داد که این موضوع را به گوش کسانی که غایب هستند برسانند.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از قوم خود فرار کرد و وارد غار شد، در حالی که ایشان را به سوی خدا دعوت می کرد. اگر آن بزرگوار یار و یاوری داشت فرار نمی کرد. پدرم در آن موقعی که دست نگه داشته بود، از این مردم طلب یاری کرد ولی کسی به فریاد او نرسید. هنگامی که هارون را تضعیف کرده و نزدیک بود او را بکشند، خدا از وی سلب مسئولیت کرد. زمانی که پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله یاوری نیافت و وارد غار شد، خدا از مسئولیت او صرف نظر کرد. پدرم و من هم مسئولیت خدایی نداریم،

خَذَلَتْنَا هَذِهِ الْأُمَّةُ وَ بَایَعُوکَ یَا مُعَاوِیَةُ وَ إِنَّمَا هِیَ السُّنَنُ وَ الْأَمْثَالُ یَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضاً .

أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّکُمْ لَوِ الْتَمَسْتُمْ فِیمَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ أَنْ تَجِدُوا رَجُلًا وَلَدَهُ نَبِیٌّ غَیْرِی وَ أَخِی لَمْ تَجِدُوا وَ إِنِّی قَدْ بَایَعْتُ هَذَا وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ.

أقول: قد مضی فی کتاب الإحتجاج بوجه أبسط مرویّا عن الصادق علیه السلام و هذا مختصر منه ⁽¹⁾.

«13»

کشف، [کشف الغمة] وَ مِنْ کَلَامِهِ علیه السلام: کِتَابٌ کَتَبَهُ إِلَی مُعَاوِیَةَ بَعْدَ وَفَاةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ قَدْ بَایَعَهُ النَّاسُ.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ الْحَسَنِ بْنِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ صَخْرٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ فَأَظْهَرَ بِهِ الْحَقَّ وَ دَفَعَ بِهِ الْبَاطِلَ وَ أَذَلَّ بِهِ أَهْلَ الشِّرْکِ وَ أَعَزَّ بِهِ الْعَرَبَ عَامَّةً وَ شَرَّفَ بِهِ مَنْ شَاءَ مِنْهُمْ خَاصَّةً فَقَالَ تَعَالَی وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ ⁽²⁾.

فَلَمَّا قَبَضَهُ اللَّهُ تَعَالَی تَنَازَعَتِ الْعَرَبُ الْأَمْرَ بَعْدَهُ فَقَالَتِ الْأَنْصَارُ مِنَّا أَمِیرٌ وَ مِنْکُمْ أَمِیرٌ وَ قَالَتْ قُرَیْشٌ نَحْنُ أَوْلِیَاؤُهُ وَ عَشِیرَتُهُ فَلَا تُنَازِعُوا سُلْطَانَهُ فَعَرَفَتِ الْعَرَبُ ذَلِکَ لِقُرَیْشٍ وَ نَحْنُ الْآنَ أَوْلِیَاؤُهُ وَ ذَوُو الْقُرْبَی مِنْهُ وَ لَا غَرْوَ إِنَّ مُنَازَعَتَکَ إِیَّانَا بِغَیْرِ حَقٍّ فِی الدِّینِ مَعْرُوفٌ وَ لَا أَثَرٌ فِی الْإِسْلَامِ مَحْمُودٌ وَ الْمَوْعِدُ اللَّهُ تَعَالَی بَیْنَنَا وَ بَیْنَکَ وَ نَحْنُ نَسْأَلُهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنْ لَا یُؤْتِیَنَا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا شَیْئاً یَنْقُصُنَا بِهِ فِی الْآخِرَةِ .

وَ بَعْدُ فَإِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام لَمَّا نَزَلَ بِهِ الْمَوْتُ وَلَّانِی هَذَا الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ فَاتَّقِ اللَّهَ یَا مُعَاوِیَةُ وَ انْظُرْ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله مَا تُحْقَنُ بِهِ دِمَاؤُهُمْ وَ تُصْلَحُ أُمُورُهُمْ وَ السَّلَامُ.

زیرا این امت ما را رها نموده و با تو بیعت کردند. ای معاویه، این ها سنت ها و امثالی هستند که هر یک تابع دیگری است.

ای مردم! اگر شما در بین مشرق و مغرب مردی را جستجو کنید که از نسل پیامبر باشد، غیر از من و برادرم نخواهید یافت، من با معاویه بیعت کردم گر چه می دانم این عمل تا مدتی موجب فتنه و آزمایش شما خواهد بود .

مؤلف: در کتاب احتجاج این روایت امام صادق علیه السّلام به طور مفصل آمده است و روایت پیشین مختصری از آن بود⁽³⁾.

روایت 13

کشف الغمه: از جمله نامه هایی که امام حسن علیه السّلام برای معاویه نوشت پس از فوت حضرت علی علیه السّلام و در زمانی بود که با معاویه بیعت کرده بودند:

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم. از عبد اللّه حسن بن امیر المؤمنین به معاویة بن صخر. اما بعد، خدا حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله را به عنوان رحمتی برای جهانیان فرستاد، و به وسیله ایشان حق را ظاهر و باطل را دفع نمود، اهل شرک را به واسطه او ذلیل و عموم عرب را عزیز کرد و هر کس را که خواست، به وسیله آن حضرت به طور خاص شرافت بخشید، چنان که می فرماید: «و إنّه لذکر لک و لقومک»⁽⁴⁾،

«این قرآن تذکری برای ذکر تو و قوم تو است.»

هنگامی که خداوند متعال روح حضرت محمّد را قبض نمود، عرب بعد از ایشان بر سر امر خلافت به نزاع پرداختند. انصار گفتند: یک امیر از ما و یک امیر از شما. قریش گفتند: ما دوستان و عشیره پیامبر خدا هستیم، بر سر مقام پیامبر خدا با ما جدال نکنید، آنگاه عرب دریافت که این مقام از آن قریش است. اکنون ماییم که دوستان و نزدیکان حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هستیم، تعجبی ندارد، زیرا این جدالی را که به ناحق در باره دین با ما می کنی شناخته شده است و اثر خوبی در اسلام باقی نمی گذارد. وعده ما و تو نزد خدا باشد. ما از خدا می خواهیم در این دنیا چیزی بما ندهد که موجب نقصان مقام آخرت ما باشد.

هنگامی که زمان رحلت امیر المؤمنین علی علیه السّلام فرا رسید، مقام خلافت را بعد از خود به من واگذار نمود. ای معاویه! از خدا بترس، نسبت به امت محمّد صلّی اللّه علیه و آله کاری بکن که خون آنان را حفظ و امور ایشان را اصلاح کرده باشی، و السّلام .

وَ مِنْ کَلَامِهِ علیه السلام مَا کَتَبَهُ فِی کِتَابِ الصُّلْحِ الَّذِی اسْتَقَرَّ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مُعَاوِیَةَ حَیْثُ رَأَی حَقْنَ الدِّمَاءِ وَ إِطْفَاءَ الْفِتْنَةِ وَ هُوَ:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ هَذَا مَا صَالَحَ عَلَیْهِ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ- مُعَاوِیَةَ بْنَ أَبِی سُفْیَانَ صَالَحَهُ عَلَی أَنْ یُسَلِّمَ إِلَیْهِ وِلَایَةَ أَمْرِ الْمُسْلِمِینَ عَلَی أَنْ یَعْمَلَ فِیهِمْ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله وَ سِیرَةِ الْخُلَفَاءِ الصَّالِحِینَ ⁽¹⁾

وَ لَیْسَ لِمُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَنْ یَعْهَدَ إِلَی أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ عَهْداً بَلْ یَکُونُ الْأَمْرُ مِنْ بَعْدِهِ شُورَی بَیْنَ الْمُسْلِمِینَ وَ عَلَی أَنَّ النَّاسَ آمِنُونَ حَیْثُ کَانُوا مِنْ أَرْضِ اللَّهِ فِی شَامِهِمْ وَ عِرَاقِهِمْ وَ حِجَازِهِمْ وَ یَمَنِهِمْ وَ عَلَی أَنَّ أَصْحَابَ عَلِیٍّ وَ شِیعَتَهُ آمِنُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ وَ نِسَائِهِمْ وَ أَوْلَادِهِمْ .

وَ عَلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ بِذَلِکَ عَهْدُ اللَّهِ وَ مِیثَاقُهُ وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ بِالْوَفَاءِ وَ بِمَا أَعْطَی اللَّهُ مِنْ نَفْسِهِ وَ عَلَی أَنْ لَا یَبْغِیَ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ وَ لَا لِأَخِیهِ الْحُسَیْنِ وَ لَا لِأَحَدٍ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله غَائِلَةً سِرّاً وَ لَا جَهْراً وَ لَا یُخِیفَ أَحَداً مِنْهُمْ فِی أُفُقٍ مِنَ الْآفَاقِ .

شَهِدَ عَلَیْهِ بِذَلِکَ وَ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ السَّلَامُ .

وَ لَمَّا تَمَّ الصُّلْحُ وَ انْبَرَمَ الْأَمْرُ الْتَمَسَ مُعَاوِیَةُ مِنَ الْحَسَنِ علیه السلام أَنْ یَتَکَلَّمَ بِمَجْمَعٍ مِنَ النَّاسِ وَ یُعْلِمَهُمْ أَنَّهُ قَدْ بَایَعَ مُعَاوِیَةَ وَ سَلَّمَ الْأَمْرَ إِلَیْهِ فَأَجَابَهُ إِلَی ذَلِکَ فَخَطَبَ وَ قَدْ حَشَدَ النَّاسُ خُطْبَةً حَمِدَ اللَّهَ تَعَالَی وَ صَلَّی عَلَی نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فِیهَا وَ هِیَ مِنْ کَلَامِهِ الْمَنْقُولِ عَنْهُ علیه السلام وَ قَالَ :

أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَکْیَسَ الْکَیْسِ التُّقَی وَ أَحْمَقَ الْحُمْقِ الْفُجُورُ⁽²⁾وَ إِنَّکُمْ لَوْ طَلَبْتُمْ بَیْنَ جَابَلَقَ وَ جَابَرَسَ رَجُلًا جَدُّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله مَا وَجَدْتُمُوهُ غَیْرِی وَ غَیْرَ أَخِی الْحُسَیْنِ وَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ اللَّهَ هَدَاکُمْ بِجَدِّی مُحَمَّدٍ فَأَنْقَذَکُمْ بِهِ مِنَ الضَّلَالَةِ

از جمله سخنان امام حسن علیه السّلام نامه ای است که در آن صلح و سازش بین آن حضرت و معاویه برقرار شد، صلحی که امام به منظور حفظ خون ها و خاموش نمودن فتنه پذیرفت:

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم. این صلح نامه ای است که بین حسن بن علی بن ابی طالب و معاویة بن ابو سفیان برقرار شد: حسن بن علی علیهما السّلام امر خلافت را با این شروط به معاویة بن ابو سفیان واگذار کرد: اینکه معاویه طبق دستور قرآن و سنت پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و روش خلفای صالح⁽³⁾

با مسلمانان رفتار نماید. معاویه این حق را ندارد که بعد از خود مقام خلافت را به احدی واگذار کند، بلکه باید خلیفه بعد از معاویه با شورا و مشورت مسلمین تعیین شود. دیگر اینکه مردم در هر جای زمین که هستند، از ظلم معاویه در امان باشند، چه در شام، چه در عراق، چه در حجاز و چه در یمن، و جان و مال و زنان و فرزندان و یاران و شیعیان علی بن ابی طالب در امان باشد.

بر معاویة بن ابو سفیان واجب است به این عهدنامه آن طور وفا کند که خلق خدا وفا می کنند. حسن بن علی و برادرش حسین و احدی از اهل بیت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را نه مخفیانه و نه علنی هلاک نکرده و احدی از ایشان را در هر نقطه ای از زمین که باشند دچار ترس نکند. فلان و فلان به این قرارداد شهادت دادند و کافی است که خدا برای صلحنامه شاهد باشد.

هنگامی که صلح برقرار شده و این کار به پایان رسید، معاویه از امام حسن علیه السّلام خواست که در جمع مردم سخن بگوید و به آن ها اعلام کند که با معاویه بیعت کرده و امر خلافت را به وی تسلیم کرده است. امام درخواست او را اجابت کرد و در حالی که مردم جمع شده بودند، پس از آن که حمد خدا را به جا آورد و بر پیامبرش درود فرستاد، سخنرانی کرد و این کلام جزو سخنانی است که از وی نقل شده: زیرک ترین مردم کسی است که تقوا داشته باشد، و احمق ترین افراد شخصی است که تبه کار باشد. اگر شما بین جابلق و جابرس به دنبال کسی بگردید که جدش رسول خدا صلی الله علیه و علی آله باشد، کسی جز من و برادرم حسین نخواهید یافت. می دانید که خداوند به واسطه جد من محمّد صلی الله علیه و آله، شما را هدایت کرد، از گمراهی نجات داد

وَ رَفَعَکُمْ بِهِ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ أَعَزَّکُمْ بَعْدَ الذِّلَّةِ وَ کَثَّرَکُمْ بَعْدَ الْقِلَّةِ وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ نَازَعَنِی حَقّاً هُوَ لِی دُونَهُ فَنَظَرْتُ لِصَلَاحِ الْأُمَّةِ وَ قَطْعِ الْفِتْنَةِ وَ قَدْ کُنْتُمْ بَایَعْتُمُونِی عَلَی أَنْ تُسَالِمُوا مَنْ سَالَمْتُ وَ تُحَارِبُوا مَنْ حَارَبْتُ فَرَأَیْتُ أَنْ أُسَالِمَ مُعَاوِیَةَ وَ أَضَعَ الْحَرْبَ بَیْنِی وَ بَیْنَهُ وَ قَدْ بَایَعْتُهُ وَ رَأَیْتُ أَنَّ حَقْنَ الدِّمَاءِ خَیْرٌ مِنْ سَفْکِهَا وَ لَمْ أُرِدْ بِذَلِکَ إِلَّا صَلَاحَکُمْ وَ بَقَاءَکُمْ- وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ.

بیان

یقال لا غرو أی لیس بعجب قوله و لا أثر الجملة حالیة أی و الحال أنه لیس لک أثر محمود و فعل ممدوح فی الإسلام.

أَقُولُ : سَیَأْتِی فِی کِتَابِ الْغَیْبَةِ فِی الْخَبَرِ الطَّوِیلِ الَّذِی رَوَاهُ الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام فِی الرَّجْعَةِ⁽¹⁾أَنَّهُ علیه السلام قَالَ: یَا مُفَضَّلُ وَ یَقُومُ الْحَسَنُ علیه السلام إِلَی جَدِّهِ ص فَیَقُولُ یَا جَدَّاهْ کُنْتُ مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی دَارِ هِجْرَتِهِ بِالْکُوفَةِ حَتَّی اسْتُشْهِدَ بِضَرْبَةِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللَّهُ فَوَصَّانِی بِمَا وَصَّیْتَهُ یَا جَدَّاهْ وَ بَلَغَ اللَّعِینَ مُعَاوِیَةَ قَتْلُ أَبِی فَأَنْفَذَ الدَّعِیَّ اللَّعِینَ زِیَاداً إِلَی الْکُوفَةِ فِی مِائَةِ أَلْفٍ وَ خَمْسِینَ أَلْفَ مُقَاتِلٍ فَأَمَرَ بِالْقَبْضِ عَلَیَّ وَ عَلَی أَخِیَ الْحُسَیْنِ وَ سَائِرِ إِخْوَانِی وَ أَهْلِ بَیْتِی وَ شِیعَتِنَا وَ مَوَالِینَا وَ أَنْ یَأْخُذَ عَلَیْنَا الْبَیْعَةَ لِمُعَاوِیَةَ فَمَنْ أَبَی مِنَّا ضَرَبَ عُنُقَهُ وَ سَیَّرَ إِلَی مُعَاوِیَةَ رَأْسَهُ ⁽²⁾

فَلَمَّا عَلِمْتُ ذَلِکَ مِنْ فِعْلِ مُعَاوِیَةَ خَرَجْتُ مِنْ دَارِی فَدَخَلْتُ جَامِعَ الْکُوفَةِ لِلصَّلَاةِ وَ رَقَأْتُ الْمِنْبَرَ وَ اجْتَمَعَ النَّاسُ فَحَمِدْتُ اللَّهَ وَ أَثْنَیْتُ عَلَیْهِ وَ قُلْتُ مَعْشَرَ النَّاسِ

و به وسیله او جهالت را از شما دور کرد. شما را بعد از خواری و ذلت عزیز و بعد از کمی تعداد فزونی بخشید. معاویه بر سر حقی که از آن من است با من جدال می کند و من به صلاح امت و تمام شدن فتنه می اندیشم. شما با من پیمان بستید که با هرکه صلح کردم صلح و با هرکه جنگیدم بجنگید. هم اکنون صلاح می بینم که با معاویه صلح کنم و جنگ بین خود و او را به پایان برسانم. من با معاویه بیعت کردم زیرا معتقدم که حفظ جان مردم بهتر از ریخته شدن خون آن هاست و نیت من از این بیعت جز صلاح و بقای شما نبوده است، اگرچه می دانم این بیعت تا مدتی برای شما موجب فتنه و آزمایش خواهد بود.

توضیح

عبارت «لا غرو» یعنی عجیب نیست؛ و عبارت «و لا أثر» جمله حالیه است یعنی و حال آن که تو اثر نیک و عمل ستوده ای در اسلام نداری.

مؤلف: آن خبر طولانی که مفضل بن عمر از حضرت صادق علیه السّلام درباره رجعت آل محمّد روایت کرده، در کتاب غیبت خواهد آمد. در آن روایت می گوید: امام جعفر صادق علیه السّلام به مفضل فرمود: امام حسن علیه السّلام برخاست و گفت: ای جد من! من در کوفه محل هجرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام با وی بودم تا اینکه به وسیله ضربت عبد الرحمن بن ملجم لعنة اللّه علیه شهید شد، پدرم علی همان وصیتی را برای من کرد که تو در باره او نمودی. زمانی که خبر شهادت پدرم به معاویه رسید، زیاد ملعون را با یک صد و پنجاه هزار نفر جنگجو فرستاد و دستور داد تا من، برادرم حسین، سایر برادران، اهل بیت، شیعیان و دوستانم را محاصره کنند و از ما برای معاویه ملعون بیعت بگیرند و هر کدام از ما که بیعت نکند گردنش را بزنند و سرش را برای معاویه بفرستند.

وقتی من از این تصمیم معاویه آگاه شدم از خانه خود خارج و برای نماز داخل مسجد جامع کوفه شدم. بر فراز منبر رفتم و پس از اینکه حمد و ثنای خدا را به جا آوردم گفتم: ای مردم!

عَفَتِ الدِّیَارُ وَ مُحِیَتِ الْآثَارُ وَ قَلَّ الِاصْطِبَارُ فَلَا قَرَارَ عَلَی هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ وَ حُکْمِ الْخَائِنِینَ السَّاعَةَ وَ اللَّهِ صَحَّتِ الْبَرَاهِینُ وَ فُصِّلَتِ الْآیَاتُ وَ بَانَتِ الْمُشْکِلَاتُ وَ لَقَدْ کُنَّا نَتَوَقَّعُ تَمَامَ هَذِهِ الْآیَةِ تَأْوِیلَهَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکِرِینَ ⁽¹⁾

فَلَقَدْ مَاتَ وَ اللَّهِ جَدِّی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله وَ قُتِلَ أَبِی علیه السلام وَ صَاحَ الْوَسْوَاسُ الْخَنَّاسُ فِی قُلُوبِ النَّاسِ وَ نَعَقَ نَاعِقُ الْفِتْنَةِ وَ خَالَفْتُمُ السُّنَّةَ فَیَا لَهَا مِنْ فِتْنَةٍ صَمَّاءَ عَمْیَاءَ لَا یُسْمَعُ لِدَاعِیهَا وَ لَا یُجَابُ مُنَادِیهَا وَ لَا یُخَالَفُ وَالِیهَا ظَهَرَتْ کَلِمَةُ النِّفَاقِ وَ سُیِّرَتْ رَایَاتُ أَهْلِ الشِّقَاقِ وَ تَکَالَبَتْ جُیُوشُ أَهْلِ الْمَرَاقِّ مِنَ الشَّامِ وَ الْعِرَاقِ هَلُمُّوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ إِلَی الِافْتِتَاحِ وَ النُّورِ الْوَضَّاحِ وَ الْعِلْمِ الْجَحْجَاحِ وَ النُّورِ الَّذِی لَا یُطْفَی وَ الْحَقِّ الَّذِی لَا یَخْفَی .

أَیُّهَا النَّاسُ تَیَقَّظُوا مِنْ رَقْدَةِ الْغَفْلَةِ وَ مِنْ تَکَاثُفِ الظُّلْمَةِ فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ وَ تَرَدَّی بِالْعَظَمَةِ لَئِنْ قَامَ إِلَیَّ مِنْکُمْ عَصَبَةٌ بِقُلُوبٍ صَافِیَةٍ وَ نِیَّاتٍ مُخْلِصَةٍ- لَا یَکُونُ فِیهَا شَوْبُ نِفَاقٍ وَ لَا نِیَّةُ افْتِرَاقٍ لَأُجَاهِدَنَّ بِالسَّیْفِ قُدُماً قُدُماً وَ لَأُضِیقَنَّ مِنَ السُّیُوفِ جَوَانِبَهَا وَ مِنَ الرِّمَاحِ أَطْرَافَهَا وَ مِنَ الْخَیْلِ سَنَابِکَهَا فَتَکَلَّمُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ .

فَکَأَنَّمَا أُلْجِمُوا بِلِجَامِ الصَّمْتِ عَنْ إِجَابَةِ الدَّعْوَةِ إِلَّا عِشْرُونَ رَجُلًا فَإِنَّهُمْ قَامُوا إِلَیَّ فَقَالُوا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا نَمْلِکُ إِلَّا أَنْفُسَنَا وَ سُیُوفَنَا فَهَا نَحْنُ بَیْنَ یَدَیْکَ لِأَمْرِکَ طَائِعُونَ وَ عَنْ رَأْیِکَ صَادِرُونَ فَمُرْنَا بِمَا شِئْتَ فَنَظَرْتُ یَمْنَةً وَ یَسْرَةً فَلَمْ أَرَ أَحَداً غَیْرَهُمْ .

فَقُلْتُ لِی أُسْوَةٌ بِجَدِّی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حِینَ عَبَدَ اللَّهَ سِرّاً وَ هُوَ یَوْمَئِذٍ فِی تِسْعَةٍ وَ ثَلَاثِینَ رَجُلًا فَلَمَّا أَکْمَلَ اللَّهُ لَهُ الْأَرْبَعِینَ صَارَ فِی عِدَّةٍ وَ أَظْهَرَ أَمْرَ اللَّهِ فَلَوْ کَانَ مَعِی عِدَّتُهُمْ جَاهَدْتُ فِی اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ.

خانه ها خراب و آثار محو گردید و صبر و شکیبایی از دست رفت. دیگر صبر و قراری در مقابل وسوسه های شیاطین و حکومت خائنین نیست. به خدا قسم که هم اکنون دلایل و برهان ها ثابت شد، آیات تفصیل داده شد و مشکلات روشن گردید؛ ما انتظار تأویل کل این آیه را داشتیم که خدا می فرماید: «و ما محمّد إلا رسول قد خلت من قبله الرسل أفإن مات أو قتل انقلبتم علی أعقابکم و من ینقلب علی عقبیه فلن یضرّ الله شیئاً و سیجزی الله الشاکرین»⁽²⁾،

«و محمّد صلّی اللّه علیه و آله، جز فرستاده ای که پیش از او [هم] پیامبرانی [آمده و] گذشتند، نیست. آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، از عقیده خود برمی گردید؟ و هر کس از عقیده خود بازگردد، هرگز هیچ زیانی به خدا نمی رساند، و به زودی خداوند سپاسگزاران را پاداش می دهد.»

به خدا قسم که جدم پیغمبر خدا صلّی اللّه علیه و آله از دنیا رفت و پدرم کشته شد و فتنه انگیزان قلب های مردم را دچار وسوسه نمودند، مبلغان فتنه نعره کشیدند، شما با سنت پیغمبر اسلام مخالفت ورزیدید، عجب فتنه ای که گوشی به دعوت کننده آن داده نمی شود، جوابی به منادی آن داده نمی شود، با والی و متصدی آن مخالفتی نمی گردد. نفاق و پراکندگی ظاهر شده، علم های اهل شقاوت به راه افتاده، لشکرهای شام و عراق به جنبش در آمده اند، خدا به شما را رحم کند! به سوی فتح و پیروزی و نور درخشنده و دانش عالی و نوری که خاموش نمی شود و حقی که مخفی نخواهد شد بشتابید. ای مردم! از خواب غفلت و ظلمت شدید بیدار شوید، قسم به حق آن خدایی که دانه را می شکافد و موجودات جاندار را می آفریند و عظمت مخصوص او است، اگر گروهی از شما با قلب هایی صاف و نیت هایی خالص که شائبه نفاق و نیت پراکندگی در آن ها نباشد، با من قیام کنید، من قدم به قدم با شمشیر جهاد می کنم و برای جهاد در راه خدا شمشیرها و نوک نیزه ها و سم اسب ها را به کار می گیرم و با آن ها می جنگم. خدا شما را رحمت کند، جواب مرا بدهید .

گویا از اجابت این دعوت، لجام خاموشی به دهان آن ها زده بودند، فقط بیست نفر برخاستند و گفتند: یا ابن رسول اللّه! ما جز جان و مال خویش چیز دیگری نداریم. این ما هستیم که در رکاب تو و مطیع دستور تو هستیم و نظر تو را می پذیریم، هر چه می خواهی به ما امر کن. وقتی به چپ و راست خویش نگریستم غیر از آن ها احدی را ندیدم.

لذا با خودم گفتم: من به جدم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله تأسی می کنم که خدا را عبادت می کرد و در یک چنین روزی در میان سی و نه نفر مرد بود، هنگامی که تعداد یارانش به چهل نفر رسید، در میان آن گروه آمد و فرمان خدا را اظهار کرد که اگر من چهل نفر یاور داشتم، آن طور که باید و شاید در راه خدا جهاد می کردم.

ثُمَّ رَفَعْتُ رَأْسِی نَحْوَ السَّمَاءِ فَقُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّی قَدْ دَعَوْتُ وَ أَنْذَرْتُ وَ أَمَرْتُ وَ نَهَیْتُ وَ کَانُوا عَنْ إِجَابَةِ الدَّاعِی غَافِلِینَ وَ عَنْ نُصْرَتِهِ قَاعِدِینَ وَ فِی طَاعَتِهِ مُقَصِّرِینَ وَ لِأَعْدَائِهِ نَاصِرِینَ اللَّهُمَّ فَأَنْزِلْ عَلَیْهِمْ رِجْزَکَ وَ بَأْسَکَ وَ عَذَابَکَ الَّذِی لَا یُرَدُّ عَنِ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ وَ نَزَلْتُ .

ثُمَّ خَرَجْتُ مِنَ الْکُوفَةِ دَاخِلًا إِلَی الْمَدِینَةِ فَجَاءُونِی یَقُولُونَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ أَسْرَی سَرَایَاهُ إِلَی الْأَنْبَارِ وَ الْکُوفَةِ وَ شَنَّ غَارَاتِهِ عَلَی الْمُسْلِمِینَ وَ قَتَلَ مَنْ لَمْ یُقَاتِلْهُ وَ قَتَلَ النِّسَاءَ وَ الْأَطْفَالَ فَأَعْلَمْتُهُمْ أَنَّهُ لَا وَفَاءَ لَهُمْ فَأَنْفَذْتُ مَعَهُمْ رِجَالًا وَ جُیُوشاً وَ عَرَّفْتُهُمْ أَنَّهُمْ یَسْتَجِیبُونَ لِمُعَاوِیَةَ وَ یَنْقُضُونَ عَهْدِی وَ بَیْعَتِی فَلَمْ یَکُنْ إِلَّا مَا قُلْتُ لَهُمْ وَ أَخْبَرْتُهُمْ.

أقول: أوردت الخبر بتمامه و شرحه فی کتاب الغیبة.

وَ قَالَ عَبْدُ الْحَمِیدِ بْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِی شَرْحِ نَهْجِ الْبَلَاغَةِ رُوِیَ: أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ الْبَاقِرَ علیهما السلام قَالَ لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ یَا فُلَانُ مَا لَقِینَا مِنْ ظُلْمِ قُرَیْشٍ إِیَّانَا وَ تَظَاهُرِهِمْ عَلَیْنَا وَ مَا لَقِیَ شِیعَتُنَا وَ مُحِبُّونَا مِنَ النَّاسِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله قُبِضَ وَ قَدْ أَخْبَرَ أَنَّا أَوْلَی النَّاسِ بِالنَّاسِ فَتَمَالَأَتْ عَلَیْنَا قُرَیْشٌ حَتَّی أَخْرَجَتِ الْأَمْرَ عَنْ مَعْدِنِهِ وَ احْتَجَّتْ عَلَی الْأَنْصَارِ بِحَقِّنَا وَ حُجَّتِنَا تَدَاوَلَتْهَا قُرَیْشٌ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ حَتَّی رَجَعَتْ إِلَیْنَا فَنَکَثَتْ بَیْعَتَنَا وَ نَصَبَتِ الْحَرْبَ لَنَا وَ لَمْ یَزَلْ صَاحِبُ الْأَمْرِ فِی صَعُودٍ کَئُودٍ حَتَّی قُتِلَ .

فَبُویِعَ الْحَسَنُ ابْنُهُ وَ عُوهِدَ ثُمَّ غُدِرَ بِهِ وَ أُسْلِمَ وَ وَثَبَ عَلَیْهِ أَهْلُ الْعِرَاقِ حَتَّی طُعِنَ بِخَنْجَرٍ فِی جَنْبِهِ وَ انْتُهِبَ عَسْکَرُهُ وَ عُولِجَتْ خَلَاخِیلُ أُمَّهَاتِ أَوْلَادِهِ فَوَادَعَ مُعَاوِیَةَ وَ حَقَنَ دَمَهُ وَ دِمَاءَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ هُمْ قَلِیلٌ حَقَّ قَلِیلٍ .

ثُمَّ بَایَعَ الْحُسَیْنَ علیه السلام مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عِشْرُونَ أَلْفاً ثُمَّ غَدَرُوا بِهِ وَ خَرَجُوا عَلَیْهِ وَ بَیْعَتُهُ فِی أَعْنَاقِهِمْ فَقَتَلُوهُ .

ثُمَّ لَمْ نَزَلْ أَهْلَ الْبَیْتِ نُسْتَذَلُّ وَ نُسْتَضَامُ وَ نُقْصَی وَ نُمْتَهَنُ وَ نُحْرَمُ وَ نُقْتَلُ وَ نَخَافُ وَ لَا نَأْمَنُ عَلَی دِمَائِنَا وَ دِمَاءِ أَوْلِیَائِنَا وَ وَجَدَ الْکَاذِبُونَ الْجَاحِدُونَ لِکَذِبِهِمْ

سپس سر خود را به سوی آسمان بلند کردم و گفتم: خدایا! شاهد باش که من این مردم را دعوت کرده و از عذاب تو بیم دادم، امر و نهی نمودم ولی ایشان از جواب دادن به من غافل بودند و از یاری کردن من خودداری نمودند، در اطاعت از من کوتاهی کرده و دشمنان مرا یاری نمودند. پروردگارا! تو پلیدی و سختی و عذاب خود را که از گروه ستمکاران نخواهد گذشت بر آنان نازل کن! این را گفتم و از منبر فرود آمدم.

آنگاه وقتی از کوفه خارج شده و به سمت مدینه رفتم، ایشان نزد من آمدند و گفتند: معاویه اسیران خود را به طرف انبار و کوفه برد، اموال مسلمین را غارت کرد، افرادی را که با وی سر جنگ نداشتند، به قتل رسانید، زنان و کودکان را کشت. پس از این جریان، من به آنان ثابت کردم که معاویه به آن ها وفا نخواهد کرد. آنگاه مردان و لشکرهایی را با آنان فرستادم و به ایشان فهماندم که می روید و دعوت معاویه را اجابت می کنید و عهد و بیعت مرا می شکنید، همان چه گفتم اتفاق افتاد.

مؤلف: ما کلیه این روایت و شرح آن را در کتاب غیبت نگاشته ایم.

سپس با پسرش حسن بیعت شد، آنگاه وی را تنها گذاشتند تا تسلیم شد. پس از آن اهل عراق به او حمله کردند، خنجر به پهلویش زده و لشکرش را غارت نمودند و خلخال های مادران فرزندان او ربوده شد. پس از این جریان بود که امام حسن علیه السّلام با معاویه صلح کرد و خون خویش و اهل بیت خود را که تعدادشان حقیقتا اندک بود حفظ نمود.

پس از امام حسن، امام حسین علیه السّلام با بیست و چهار هزار نفر از اهل عراق بیعت کرد و آنان در حق آن حضرت عهدشکنی نمودند و در حالی که بیعت امام حسین بر گردن ایشان بود، علیه امام آن قیام کرده و او را کشتند.

ما اهل بیت را همیشه خوار، مظلوم، تبعید، غرق محنت، محروم، مقتول و ترسان کردند، خون ما و دوستان ما در امان نخواهد بود، ولی دروغ گویان و منکرین حق به وسیله دروغ و انکاری که دارند،

وَ جُحُودِهِمْ مَوْضِعاً یَتَقَرَّبُونَ بِهِ إِلَی أَوْلِیَائِهِمْ وَ قُضَاةِ السَّوْءِ وَ عُمَّالِ السَّوْءِ فِی کُلِّ بَلْدَةٍ فَحَدَّثُوهُمْ بِالْأَحَادِیثِ الْمَوْضُوعَةِ الْمَکْذُوبَةِ وَ رَوَوْا عَنَّا مَا لَمْ نَقُلْهُ وَ لَمْ نَفْعَلْهُ لِیُبَغِّضُونَا إِلَی النَّاسِ وَ کَانَ عِظَمُ ذَلِکَ وَ کِبَرُهُ زَمَنَ مُعَاوِیَةَ بَعْدَ مَوْتِ الْحَسَنِ علیه السلام فَقُتِلَتْ شِیعَتُنَا بِکُلِّ بَلْدَةٍ وَ قُطِّعَتِ الْأَیْدِی وَ الْأَرْجُلُ عَلَی الظِّنَّةِ وَ کَانَ مَنْ ذُکِرَ بِحُبِّنَا وَ الِانْقِطَاعِ إِلَیْنَا سُجِنَ أَوْ نُهِبَ مَالُهُ أَوْ هُدِمَتْ دَارُهُ .

ثُمَّ لَمْ یَزَلِ الْبَلَاءُ یَشْتَدُّ وَ یَزْدَادُ إِلَی زَمَانِ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ زِیَادٍ قَاتِلِ الْحُسَیْنِ علیه السلام ثُمَّ جَاءَ الْحَجَّاجُ فَقَتَلَهُمْ کُلَّ قَتْلَةٍ وَ أَخَذَهُمْ بِکُلِّ ظِنَّةٍ وَ تُهَمَةٍ حَتَّی إِنَّ الرَّجُلَ لَیُقَالُ لَهُ زِنْدِیقٌ أَوْ کَافِرٌ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِنْ أَنْ یُقَالَ شِیعَةُ عَلِیٍّ وَ حَتَّی صَارَ الرَّجُلُ الَّذِی یُذْکَرُ بِالْخَیْرِ وَ لَعَلَّهُ یَکُونُ وَرِعاً صَدُوقاً یُحَدِّثُ بِأَحَادِیثَ عَظِیمَةٍ عَجِیبَةٍ مِنْ تَفْضِیلِ مَنْ قَدْ سَلَفَ مِنَ الْوُلَاةِ وَ لَمْ یَخْلُقِ اللَّهُ تَعَالَی شَیْئاً مِنْهَا وَ لَا کَانَتْ وَ لَا وَقَعَتْ وَ هُوَ یَحْسَبُ أَنَّهَا حَقٌّ لِکَثْرَةِ مَنْ قَدْ رَوَاهَا مِمَّنْ لَمْ یُعْرَفْ بِکَذِبٍ وَ لَا بِقِلَّةِ وَرَعٍ.

د ر هر شهری نزد دوستان خود و قاضیان تبه کار و گماشتگان بد رفتار تقرب پیدا می کنند. اخبار و احادیث جعلی و ساختگی برای آنان نقل می نمایند، سخنانی درباره ما می گویند که ما نگفته و انجام نداده ایم، تا ما را مورد غضب مردم قرار دهند. این اعمال اکثراً پس از شهادت امام حسن علیه السّلام و در زمان معاویه انجام می شد؛ لذا شیعیان ما در هر شهری که بودند کشته می شدند، چه دست و پاها که قطع شد! هر کسی محبت ما را ابراز می کرد و به سمت ما می آمد، یا زندانی می شد، یا مال او را به یغما می بردند، یا خانه اش را خراب می کردند.

سپس بلا و گرفتاری همچنان شدید و زیادتر می شد، تا زمان عبید اللّه بن زیاد که قاتل امام حسین علیه السّلام بود. بعد حجاج ابن یوسف روی کار آمد و همه آنان را کشت و ایشان را به خاطر هر گمان و تهمتی می گرفت؛ حتی کار به جایی رسیده بود که کسی را که زندیق و کافر می گفتند، نزد حجاج محبوب تر بود از اینکه بگویند شیعه علی است. حتی مردی که او را به خیر یاد می کردند - و چه بسا مردی بود پرهیزکار و راستگو - احادیث عجیب نقل می کرد، از قبیل فضیلت والیان گذشته که خدا هیچ یک از آن ها را خلق نکرده بود و آن اتفاق ها اصلا نبوده و حقیقت نداشت، ولی با این حال حجاج گمان می کرد این گونه احادیث بر حق است، زیرا افراد بسیاری که به دروغ و فسق معروف نبودند، این گونه اخبار و احادیث را نقل می کردند .

باب 20 سائر ما جری بینه صلوات الله علیه و بین معاویة و أصحابه

الأخبار

«1»

ج، [الإحتجاج] رُوِیَ عَنِ الشَّعْبِیِّ وَ أَبِی مِخْنَفٍ وَ یَزِیدَ بْنِ أَبِی حَبِیبٍ الْمِصْرِیِّ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَمْ یَکُنْ فِی الْإِسْلَامِ یَوْمٌ فِی مُشَاجَرَةِ قَوْمٍ اجْتَمَعُوا فِی مَحْفِلٍ أَکْثَرَ ضَجِیجاً وَ لَا أَعْلَی کَلَاماً وَ لَا أَشَدَّ مُبَالَغَةً فِی قَوْلٍ مِنْ یَوْمٍ اجْتَمَعَ فِیهِ عِنْدَ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ- عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ وَ الْوَلِیدُ بْنُ عُتْبَةَ بْنِ أَبِی مُعَیْطٍ وَ الْمُغِیرَةُ بْنُ شُعْبَةَ وَ قَدْ تَوَاطَئُوا عَلَی أَمْرٍ وَاحِدٍ .

فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِمُعَاوِیَةَ أَ لَا تَبْعَثُ إِلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ فَتُحْضِرَهُ فَقَدْ أَحْیَا سِیرَةَ أَبِیهِ وَ خَفَقَتِ النِّعَالُ خَلْفَهُ إِنْ أَمَرَ فَأُطِیعَ وَ إِنْ قَالَ فَصُدِّقَ وَ هَذَانِ یَرْفَعَانِ بِهِ إِلَی مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُمَا فَلَوْ بَعَثْتَ إِلَیْهِ فَقَصَرْنَا بِهِ ⁽¹⁾وَ بِأَبِیهِ وَ سَبَبْنَاهُ وَ سَبَبْنَا أَبَاهُ وَ صَعَّرْنَا بِقَدْرِهِ وَ قَدْرِ أَبِیهِ وَ قَعَدْنَا لِذَلِکَ حَتَّی صُدِقَ لَکَ فِیهِ .

فَقَالَ لَهُمْ مُعَاوِیَةُ إِنِّی أَخَافُ أَنْ یُقَلِّدَکُمْ قَلَائِدَ یَبْقَی عَلَیْکُمْ عَارُهَا حَتَّی تدخلکم [یُدْخِلَکُمْ] قُبُورَکُمْ وَ اللَّهِ مَا رَأَیْتُهُ قَطُّ إِلَّا کَرِهْتُ جَنَابَهُ وَ هِبْتُ عِتَابَهُ وَ إِنِّی إِنْ بَعَثْتُ إِلَیْهِ لَأَنْصَفْتُهُ مِنْکُمْ قَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ أَ تَخَافُ أَنْ یَتَسَامَی بَاطِلُهُ عَلَی حَقِّنَا وَ مَرَضُهُ عَلَی صِحَّتِنَا قَالَ لَا قَالَ فَابْعَثْ إِذاً إِلَیْهِ .

فَقَالَ عُتْبَةُ هَذَا رَأْیٌ لَا أَعْرِفُهُ وَ اللَّهِ مَا تَسْتَطِیعُونَ أَنْ تَلْقَوْهُ بِأَکْثَرَ وَ لَا أَعْظَمَ مِمَّا فِی أَنْفُسِکُمْ عَلَیْهِ وَ لَا یَلْقَاکُمْ إِلَّا بِأَعْظَمَ مِمَّا فِی نَفْسِهِ عَلَیْکُمْ وَ إِنَّهُ لَمِنْ أَهْلِ بَیْتٍ خَصِمٍ جَدِلٍ ⁽²⁾

باب بیستم : سایر جریان هایی که بین امام حسن علیه السّلام و معاویه اتفاق افتاد.

روایات

روایت 1

احتجاج: از شعبی و ابو مخنف و یزید بن ابی حبیب روایت شده است که گفتند: در اسلام روزی نبود که در آن محفلی برقرار و گروهی در آن جمع شوند و در مشاجره و فریاد و مبالغه سخت تر از آن روزی باشد که معاویة بن ابو سفیان عمرو بن عثمان بن عفان، عمرو بن عاص، عتبة بن ابو سفیان، ولید بن عتبة بن ابی معیط و مغیرة بن شعبه در آن جمع شده و بر سر یک موضوع توطئه چیدند.

عمرو بن عاص به معاویه گفت: چرا به دنبال حسن بن علی نمی فرستی تا او را بیاورند، زیرا او روش پدر خویش را زنده کرده و گروهی را به دنبال خود به راه انداخته است. اگر دستوری دهد اطاعت می شود و اگر سخنی بگوید مورد تأیید قرار می گیرد، این دو موضوع مقام حسن را بسیار بالا می برد. ای کاش به سراغ وی می فرستادی تا مقام او و پدرش را پایین بیاوریم، به وی و پدرش ناسزا بگوییم و قدر و قابلیت او و پدرش را کاهش دهیم، ما به همین قصد این جا نشسته ایم تا این موضوع را تأیید کنی.

معاویه در جواب آنان گفت: من از این می ترسم که او

قلاده های عیب و عاری را بر گردن شما بیندازد که تا زمانی که شما را داخل قبر کنند همچنان دامنگیر شما باشد. به خدا قسم من هیچ وقت حسن را ندیده ام مگر اینکه از وی کراهت داشته و از عتاب او حساب می برده ام، اگر من به دنبال وی بفرستم، بین او و شما به انصاف رفتار می کنم. عمرو بن عاص گفت: آیا می ترسی که ادعای باطل او بر حق ما و مرض او بر صحت ما برتری یابد؟ گفت: نه. عمرو بن عاص گفت: پس به دنبال وی بفرست.

عتبه گفت: من با این نظر موافق نیستم، به خدا قسم شما نمی توانید با قدرتی بیشتر و بزرگ تر از آنچه که در نفس خود می بینید با وی ملاقات و مجادله کنید، ولی او با بزرگ ترین قدرتی که در خود می بیند با شما خصومت خواهد کرد، زیرا او از اهل بیتی است که مرد خصومت و جدال هستند.

فَبَعَثُوا إِلَی الْحَسَنِ علیه السلام فَلَمَّا أَتَاهُ الرَّسُولُ قَالَ لَهُ یَدْعُوکَ مُعَاوِیَةُ قَالَ وَ مَنْ عِنْدَهُ قَالَ الرَّسُولُ عِنْدَهُ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ سَمَّی کُلًّا مِنْهُمْ بِاسْمِهِ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام مَا لَهُمْ خَرَّ عَلَیْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ أَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ ثُمَّ قَالَ یَا جَارِیَةُ أَبْلِغِینِی ثِیَابِی ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَدْرَأُ بِکَ فِی نُحُورِهِمْ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ شُرُورِهِمْ وَ أَسْتَعِینُ بِکَ عَلَیْهِمْ فَاکْفِنِیهِمْ بِمَا شِئْتَ وَ أَنَّی شِئْتَ مِنْ حَوْلِکَ وَ قُوَّتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ قَالَ لِلرَّسُولِ هَذَا کَلَامُ الْفَرَجِ .

فَلَمَّا أَتَی مُعَاوِیَةَ رَحَّبَ بِهِ وَ حَیَّاهُ وَ صَافَحَهُ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام إِنَّ الَّذِی حُیِّیتُ بِهِ سَلَامَةٌ وَ الْمُصَافَحَةَ أَمَنَةٌ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ أَجَلْ إِنَّ هَؤُلَاءِ بَعَثُوا إِلَیْکَ وَ عَصَوْنِی لِیُقَرِّرُوکَ أَنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً وَ أَنَّ أَبَاکَ قَتَلَهُ فَاسْمَعْ مِنْهُمْ ثُمَّ أَجِبْهُمْ بِمِثْلِ مَا یُکَلِّمُونَکَ وَ لَا یَمْنَعْکَ مَکَانِی مِنْ جَوَابِهِمْ .

فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام سُبْحَانَ اللَّهِ الْبَیْتُ بَیْتُکَ وَ الْإِذْنُ فِیهِ إِلَیْکَ وَ اللَّهِ لَئِنْ أَجَبْتَهُمْ إِلَی مَا أَرَادُوا إِنِّی لَأَسْتَحْیِی لَکَ مِنَ الْفُحْشِ وَ لَئِنْ کَانُوا غَلَبُوکَ إِنِّی لَأَسْتَحْیِی لَکَ مِنَ الضَّعْفِ فَبِأَیِّهِمَا تُقِرُّ وَ مِنْ أَیِّهِمَا تَعْتَذِرُ أَمَا إِنِّی لَوْ عَلِمْتُ بِمَکَانِهِمْ وَ اجْتِمَاعِهِمْ لَجِئْتُ بِعِدَّتِهِمْ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ وَ مَعَ وَحْدَتِی هُمْ أَوْحَشُ مِنِّی مَعَ جَمْعِهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَوَلِیِّیَ الْیَوْمَ وَ فِیمَا بَعْدَ الْیَوْمِ فَلْیَقُولُوا فَأَسْمَعُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ .

فَتَکَلَّمَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَقَالَ مَا سَمِعْتُ کَالْیَوْمِ أَنْ بَقِیَ مِنْ بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ مِنْ أَحَدٍ بَعْدَ قَتْلِ الْخَلِیفَةِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَ کَانَ مِنِ ابْنِ أُخْتِهِمْ وَ الْفَاضِلَ فِی الْإِسْلَامِ مَنْزِلَةً وَ الْخَاصَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَثَرَةً فَبِئْسَ کَرَامَةُ اللَّهِ حَتَّی سَفَکُوا دَمَهُ اعْتِدَاءً وَ طَلَباً لِلْفِتْنَةِ وَ حَسَداً وَ نَفَاسَةً وَ طَلَبَ مَا لَیْسُوا بِآهِلِینَ لِذَلِکَ مَعَ سَوَابِقِهِ وَ مَنْزِلَتِهِ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ وَ مِنَ الْإِسْلَامِ فَیَا ذُلَّاهْ أَنْ یَکُونَ حَسَنٌ وَ سَائِرُ بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ قَتَلَةُ عُثْمَانَ أَحْیَاءً یَمْشُونَ عَلَی مَنَاکِبِ الْأَرْضِ وَ عُثْمَانُ مُضَرَّجٌ بِدَمِهِ مَعَ أَنَّ لَنَا فِیکُمْ تِسْعَةَ عَشَرَ دَماً بِقَتْلَی بَنِی أُمَیَّةَ بِبَدْرٍ.

هنگامی که به دنبال امام حسن علیه السّلام فرستادند و فرستاده ایشان به امام حسن گفت: معاویه تو را می خواهد. فرمود: چه افرادی نزد معاویه هستند؟ گفت: فلان و فلان و نام آنان را یکی یکی گفت. امام حسن علیه السّلام فرمود: آنان چه منظوری دارند؟ خدا کند سقف بر سر ایشان خراب شود و عذاب از جایی که انتظار آن را ندارند به سراغ آن ها بیاید! آنگاه پس از اینکه به کنیز خود فرمود: لباس های مرا بیاور گفت: «اللهم انی أدرأ بک فی نحورهم، و أعوذ بک من شرورهم، و أستعین بک علیهم، فاکفنیهم بما شئت و أنی شئت من حولک و قوتک یا أرحم الراحمین.» {خدایا من با توکل به تو شر آن ها را از خود دور می کنم و از شر آن ها به تو پناه می برم و در برابر آن ها از تو یاری می جویم، پس با هرچه و هر کجا که می خواهی، با قدرت و قوت خودت آن ها را نابود کن. ای مهربان ترین مهربانان.} سپس به فرستاده معاویه فرمود: این کلمات فرج است که من خواندم.

هنگامی که امام حسن علیه السّلام نزد معاویه آمد، معاویه به وی خوش آمد و تحیت گفت و با آن حضرت مصافحه نمود. امام حسن علیه السّلام به معاویه فرمود: این تحیتی که به من گفتی، دلیل بر سلامتی و این مصافحه ای که کردی نشانه امنیت خواهد بود؟ معاویه گفت: آری، این گروه سخن مرا نشنیدند و به دنبال تو فرستاده اند تا از تو اقرار بگیرند که عثمان مظلومانه کشته شد و پدر تو او را کشت، اکنون سخن ایشان را گوش بده و آنان را مجاب کن، بدون اینکه جایگاه من مانع از پاسخ دادن تو شود.

امام حسن علیه السّلام فرمود: سبحان اللّه! خانه خانه تو است. در این خانه باید اجازه از طرف تو باشد. به خدا قسم اگر من ایشان را در مورد مطلبی که در نظر دارند مجاب کنم، از ناسزا گفتن تو خجالت می کشم، و اگر آنان بر تو غالب شوند من از ضعف تو خجل می شوم. تو به کدام یک از این دو مطلب اقرار می کنی و از کدام یک از آن ها پوزش می طلبی؟ آیا نه چنین است که اگر می دانستم اینان توطئه و اجتماع کرده اند، به تعداد آن ها از بین بنی هاشم به همراه خویش می آوردم. گرچه تنها بودن من و اجتماع آن ها، برای من ترس آور است، ولی در عین حال خداوند عزّ و جلّ، هم امروز و هم بعد از امروز سرپرست و یاور من است. اکنون ایشان سخن بگویند می شنوم، هیچ قدرتی والاتر از قدرت خداوند بزرگ و بلند مرتبه نیست.

عمرو بن عثمان بن عفان به سخن درآمد و گفت: من هرگز چنین روزی را نمی دیدم که بعد از قتل عثمان بن عفان که خلیفه بود، احدی از فرزندان عبد المطلب در روی زمین باقی باشد، در حالی که عثمان فرزند خواهر آنان بود و جایگاه با فضیلتی در اسلام و مقام و منزلت مخصوصی نزد پیغمبر خدا داشت. چه بد کردند که کرامت خدا را مراعات ننموده و خون وی را از سر سرکشی و فتنه و حسودی ریختند، آن ها طالب چیزی بودند که شایستگی آن را نداشتند، با آن همه سوابق و منزلتی که عثمان نزد خدا و رسولش و اسلام داشت! وای! این چه ذلتی است که حسن و دیگر فرزندان عبد المطلب که قاتلان عثمان هستند بر روی زمین راه بروند و عثمان در خون خویشتن غلطان باشد! علاوه بر اینکه خون نوزده نفر از بنی امیه که در جنگ بدر کشته شدند بر گردن شما است.

ثُمَّ تَکَلَّمَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ إِی یَا ابْنَ أَبِی تُرَابٍ بَعَثْنَا إِلَیْکَ لِنُقَرِّرَکَ أَنَّ أَبَاکَ سَمَّ أَبَا بَکْرٍ الصِّدِّیقَ وَ اشْتَرَکَ فِی قَتْلِ عُمَرَ الْفَارُوقِ وَ قَتْلِ عُثْمَانَ ذَا النُّورَیْنِ مَظْلُوماً فَادَّعَی مَا لَیْسَ لَهُ بِحَقٍّ وَ وَقَعَ فِیهِ وَ ذَکَرَ الْفِتْنَةَ وَ عَیَّرَهُ بِشَأْنِهَا - ثُمَّ قَالَ :

إِنَّکُمْ یَا بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیُعْطِیَکُمُ الْمُلْکَ فَتَرْتَکِبُونَ فِیهِ مَا لَا یَحِلُّ لَکُمْ ثُمَّ أَنْتَ یَا حَسَنُ تُحَدِّثُ نَفْسَکَ بِأَنَّکَ کَائِنٌ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ لَیْسَ عِنْدَکَ عَقْلُ ذَلِکَ وَ لَا رَأْیُهُ فَکَیْفَ وَ قَدْ سُلِبْتَهُ وَ تُرِکْتَ أَحْمَقَ فِی قُرَیْشٍ وَ ذَلِکَ لِسُوءِ عَمَلِ أَبِیکَ وَ إِنَّمَا دَعَوْنَاکَ لِنَسُبَّکَ وَ أَبَاکَ ثُمَّ أَنْتَ لَا تَسْتَطِیعُ أَنْ تُعَتِّبَ عَلَیْنَا وَ لَا أَنْ تُکَذِّبَنَا فِی شَیْ ءٍ بِهِ فَإِنْ کُنْتَ تَرَی أَنَّا کَذَبْنَاکَ فِی شَیْ ءٍ وَ تَقَوَّلْنَا عَلَیْکَ بِالْبَاطِلِ وَ ادَّعَیْنَا خِلَافَ الْحَقِّ فَتَکَلَّمْ وَ إِلَّا فَاعْلَمْ أَنَّکَ وَ أَبَاکَ مِنْ شَرِّ خَلْقِ اللَّهِ :

أَمَّا أَبُوکَ فَقَدْ کَفَانَا اللَّهُ قَتْلَهُ وَ تَفَرَّدَ بِهِ وَ أَمَّا أَنْتَ فَإِنَّکَ فِی أَیْدِینَا نَتَخَیَّرُ فِیکَ وَ اللَّهِ أَنْ لَوْ قَتَلْنَاکَ مَا کَانَ فِی قَتْلِکَ إِثْمٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ لَا عَیْبٌ عِنْدَ النَّاسِ .

ثُمَّ تَکَلَّمَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ فَکَانَ أَوَّلُ مَا ابْتَدَأَ بِهِ أَنْ قَالَ یَا حَسَنُ إِنَّ أَبَاکَ کَانَ شَرَّ قُرَیْشٍ لِقُرَیْشٍ أَقْطَعَهُ لِأَرْحَامِهَا وَ أَسْفَکَهُ لِدِمَائِهَا وَ إِنَّکَ لَمِنْ قَتَلَةِ- عُثْمَانَ وَ إِنَّ فِی الْحَقِّ أَنْ نَقْتُلَکَ بِهِ وَ إِنَّ عَلَیْکَ الْقَوَدَ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنَّا قَاتِلُوکَ بِهِ فَأَمَّا أَبُوکَ فَقَدْ تَفَرَّدَ اللَّهُ بِقَتْلِهِ فَکَفَانَاهُ وَ أَمَّا رَجَاؤُکَ لِلْخِلَافَةِ فَلَسْتَ مِنْهَا لَا فِی قَدْحَةِ زَنْدِکَ وَ لَا فِی رَجْحَةِ مِیزَانِکَ .

ثُمَّ تَکَلَّمَ الْوَلِیدُ بْنُ عُقْبَةَ بْنِ أَبِی مُعَیْطٍ بِنَحْوٍ مِنْ کَلَامِ أَصْحَابِهِ وَ قَالَ یَا مَعَاشِرَ بَنِی هَاشِمٍ کُنْتُمْ أَوَّلَ مَنْ دَبَّ بِعَیْبِ عُثْمَانَ وَ جَمَعَ النَّاسَ عَلَیْهِ حَتَّی قَتَلْتُمُوهُ حِرْصاً عَلَی الْمُلْکِ وَ قَطِیعَةً لِلرَّحِمِ وَ اسْتِهْلَاکَ الْأُمَّةِ⁽¹⁾وَ سَفْکَ دِمَائِهَا حِرْصاً عَلَی الْمُلْکِ وَ طَلَباً لِلدُّنْیَا الْخَسِیسَةِ وَ حُبّاً لَهَا وَ کَانَ عُثْمَانُ خَالَکُمْ فَنِعْمَ الْخَالُ کَانَ

پس از عمرو بن عثمان، عمرو بن عاص به سخن درآمد و پس از اینکه حمد و ثنای خدا را به جا آورد گفت: آری، ای پسر ابو تراب! ما به دنبال تو فرستادیم تا از تو اقرار بگیریم که پدرت ابو بکر صدیق را مسموم کرد و در قتل عمر فاروق دست داشت و عثمان ذو النورین را مظلومانه کشت، پدرت ادعای چیزی را کرد که حق وی نبود و سزای آن را دید. آنگاه فتنه کشته شدن عثمان را شرح داد و او را ملامت نمود و سپس گفت:

ای فرزندان عبد المطلب! خدا مقام حکومت در این سرزمین را به شما نخواهد داد تا در آن اعمالی را انجام دهید که برای شما حلال نیست. ای حسن! تو به گمان خود خویش را امیر المؤمنین می دانی، در حالی که تو چنین عقل و درایتی نداری. چطور خود را امیر المؤمنین می نامی در حالی که این مقام از تو سلب شده و تو احمق قریش قلمداد شدی؟ این سرنوشت شما به خاطر کارهای بدی است که پدرت انجام داد. ما تو را بدین خاطر خواستیم که به تو و پدرت ناسزا بگوییم، تو این قدرت را نداری که ما را عتاب کرده و درباره این موضوع تکذیب نمایی، اگر می پنداری که ما به تو دروغ گفته و در مورد تو سخن باطل می گوییم و ادعایی بر خلاف حق داریم سخن بگو، و الا بدان که تو و پدرت بدترین خلق خدایید.

اما پدرت، که خدا ما را از کشتن او بی نیاز کرد و خود خدا او را کشت. اما تو فعلا در دست ما اسیری و ما مختاریم هر تصمیمی که بخواهیم در مورد تو بگیریم، به خدا قسم اگر ما تو را به قتل برسانیم، نه نزد خدا گناهکار هستیم و نه نزد مردم عیبی به شمار می رود.

سپس عتبة بن ابو سفیان شروع به سخن نمود، اولین کلامی که گفت این بود: ای حسن! پدر تو بدترین قریش برای قریش بود. پدرت بیش از هر کس با قریش قطع ارتباط کرد و بیش از هر کس خون آنان را ریخت. تو نیز از قاتلین عثمان هستی، حق این است که تو را به جرم قتل عثمان بکشیم، بر اساس قرآن قصاص تو لازم است، ما تو را به خاطر قتل عثمان خواهیم کشت.

پدر تو را خدا کشت و ما را از کشتن او بی نیاز کرد. تو امید مقام خلافت را داری، در حالی که شایستگی آن را نداشته، لایق تدبیر امور خلافت نیستی و در مقابل دیگران برتری نداری.

پس از عتبه، ولید بن عقبة بن ابی معیط نظیر یاران خود سخنرانی کرد و گفت: ای بنی هاشم! شما اولین کسانی بودید که از عثمان عیب جویی نمودید و مردم را بر علیه وی جمع کردید، تا اینکه وی را به خاطر حرصی که به سلطنت داشتید کشتید و با او قطع ارتباط نمودید. امت را به خاطر حرصی که برای رسیدن به مقام سلطنت داشتید و محبت و علاقه ای که به دنیای پست و بی ارزش داشتید، دچار هلاکت کرده و خون آن ها را ریختید. عثمان دایی شما بود و چه دایی خوبی بود برای شما!

لَکُمْ وَ کَانَ صِهْرُکُمْ فَکَانَ نِعْمَ الصِّهْرُ لَکُمْ قَدْ کُنْتُمْ أَوَّلَ مَنْ حَسَدَهُ وَ طَعَنَ عَلَیْهِ ثُمَّ وَلِیتُمْ قَتْلَهُ فَکَیْفَ رَأَیْتُمْ صُنْعَ اللَّهِ بِکُمْ.

ثُمَّ تَکَلَّمَ الْمُغِیرَةُ بْنُ شُعْبَةَ وَ کَانَ کَلَامُهُ وَ قَوْلُهُ کُلُّهُ وُقُوعاً فِی عَلِیٍّ علیه السلام ثُمَّ قَالَ یَا حَسَنُ إِنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً فَلَمْ یَکُنْ لِأَبِیکَ فِی ذَلِکَ عُذْرُ بَرِی ءٍ وَ لَا اعْتِذَارُ مُذْنِبٍ غَیْرَ أَنَّا یَا حَسَنُ قَدْ ظَنَنَّا لِأَبِیکَ فِی ضَمِّهِ قَتَلَتَهُ وَ إِیوَائِهِ لَهُمْ وَ ذَبِّهِ عَنْهُمْ أَنَّهُ بِقَتْلِهِ رَاضٍ وَ کَانَ وَ اللَّهِ طَوِیلَ السَّیْفِ وَ اللِّسَانِ یَقْتُلُ الْحَیَّ وَ یَعِیبُ الْمَیِّتَ وَ بَنُو أُمَیَّةَ خَیْرٌ لِبَنِی هَاشِمٍ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ لِبَنِی أُمَیَّةَ وَ مُعَاوِیَةُ خَیْرٌ لَکَ یَا حَسَنُ مِنْکَ لِمُعَاوِیَةَ .

وَ قَدْ کَانَ أَبُوکَ نَاصَبَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فِی حَیَاتِهِ وَ أَجْلَبَ عَلَیْهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ أَرَادَ قَتْلَهُ فَعَلِمَ ذَلِکَ مِنْ أَمْرِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله ثُمَّ کَرِهَ أَنْ یُبَایِعَ أَبَا بَکْرٍ حَتَّی أُتِیَ بِهِ قَوْداً ثُمَّ دَسَّ إِلَیْهِ فَسَقَاهُ سَمّاً فَقَتَلَهُ ثُمَّ نَازَعَ عُمَرَ حَتَّی هَمَّ أَنْ یَضْرِبَ رَقَبَتَهُ فَعَمِلَ فِی قَتْلِهِ ثُمَّ طَعَنَ عَلَی عُثْمَانَ حَتَّی قَتَلَهُ کُلُّ هَؤُلَاءِ قَدْ شَرِکَ فِی دَمِهِمْ فَأَیُّ مَنْزِلَةٍ لَهُ مِنَ اللَّهِ یَا حَسَنُ وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ السُّلْطَانَ لِوَلِیِّ الْمَقْتُولِ فِی کِتَابِهِ الْمُنْزَلِ- فَمُعَاوِیَةُ وَلِیُّ الْمَقْتُولِ بِغَیْرِ حَقٍّ فَکَانَ مِنَ الْحَقِّ لَوْ قَتَلْنَاکَ وَ أَخَاکَ وَ اللَّهِ مَا دَمُ عَلِیٍّ بِخَطِرٍ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ مَا کَانَ اللَّهُ لِیَجْمَعَ فِیکُمْ یَا بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْمُلْکَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ سَکَتَ .

فَتَکَلَّمَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَی أَوَّلَکُمْ بِأَوَّلِنَا وَ آخِرَکُمْ بِآخِرِنَا وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ثُمَّ قَالَ اسْمَعُوا مِنِّی مَقَالَتِی وَ أَعِیرُونِی فَهْمَکُمْ وَ بِکَ أَبْدَأُ یَا مُعَاوِیَةُ .

ثُمَّ قَالَ لِمُعَاوِیَةَ إِنَّهُ لَعَمْرُ اللَّهِ یَا أَزْرَقُ مَا شَتَمَنِی غَیْرُکَ وَ مَا هَؤُلَاءِ شَتَمُونِی وَ لَا سَبَّنِی غَیْرُکَ وَ مَا هَؤُلَاءِ سَبُّونِی وَ لَکِنْ شَتَمْتَنِی وَ سَبَبْتَنِی فُحْشاً مِنْکَ وَ سُوءَ رَأْیٍ وَ بَغْیاً وَ عُدْوَاناً وَ حَسَداً عَلَیْنَا وَ عَدَاوَةً لِمُحَمَّدٍ ص قَدِیماً وَ حَدِیثاً .

وَ إِنَّهُ وَ اللَّهِ لَوْ کُنْتُ أَنَا وَ هَؤُلَاءِ یَا أَزْرَقُ مُثَاوِرِینَ فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ حَوْلَنَا الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ مَا قَدَرُوا أَنْ یَتَکَلَّمُوا بِمِثْلِ مَا تَکَلَّمُوا بِهِ وَ لَا

عثمان داماد شما بود و چه داماد خوبی بود برای شما! شما اولین کسانی بودید که به وی حسادت کرده و طعنه زدید، آنگاه متصدی قتل او شدید، دیدید که خدا با شما چکار کرد.

سپس مغیرة بن شعبه شروع به سخن نمود، سخنان او به طور کلی ناسزا گفتن به حضرت علی علیه السّلام بود. بعد گفت: ای حسن! عثمان مظلومانه کشته شد. پدرت علی برای آن که خود را از قتل عثمان تبرئه کند و پوزش بخواهد، عذری ندارد. بلکه ما گمان می کنیم، پدرت که قاتلان عثمان را با خود همراه کرده و آنان را جای می داد و از ایشان دفاع می کرد، به قتل عثمان راضی بود. پدرت دارای شمشیر و زبانی دراز بود، شخص زنده را می کشت و از اموات عیب جویی می کرد. بنی امیه برای بنی هاشم بهتر بودند از بنی هاشم برای بنی امیه. ای حسن! معاویه برای تو، بهتر است از تو برای معاویه.

پدرت در زمان حیات پیامبر خدا با آن حضرت دشمنی می کرد، قبل از فوت پیامبر خدا، پدرت مردم را بر علیه آن حضرت تحریک می نمود و تصمیم گرفت که پیامبر را بکشد، و رسول خدا هم از این رفتارها آگاه بود. پس از آن پدرت اکراه داشت که با ابو بکر بیعت کند تا اینکه او را به زور نزد ابوبکر آوردند، آنگاه دسیسه نمود و زهری به ابو بکر داد و او را کشت. سپس با عمر جدال کرد تا اینکه تصمیم گرفت گردن او را بزند، آنگاه برای قتل او تلاش کرد. پس از این جریان به عثمان طعنه زد تا او را به قتل رسانید. پدرت در قتل کلیه این افراد شرکت داشته، بنابراین پدرت چه مقام و منزلتی نزد خدا خواهد داشت!؟ خدا در قرآن مجید فرموده است که اختیار و قدرت در دست صاحب مقتول می باشد، و معاویه ولی مقتولی است که به نا حق کشته شده است (یعنی عثمان). پس اگر ما تو و برادرت را به قتل برسانیم به حق رفتار کرده ایم، زیرا اهمیت خون علی از خون عثمان بیشتر نخواهد بود. ای فرزندان عبد المطلب! چنین نیست که خدا مقام سلطنت و نبوت را در خاندان شما جمع نماید. این را گفت و ساکت شد.

امام حسن علیه السّلام سخن آغاز کرد و فرمود: سپاس مخصوص خدایی است که نسل اول شما را به وسیله نسل اول ما، و نسل آخر شما را به واسطه نسل آخر ما هدایت کرد. درود خدا بر سید ما محمّد و خاندان آن حضرت باد .

اکنون سخن مرا گوش کنید و به من بگویید که چه فهمیدید. ای معاویه! در ابتدا با تو سخن می گویم. ای ازرق! ( کبود رنگ)! در این مجلس غیر از تو کسی به من ناسزا نگفت، اینان به من فحش و ناسزا نگفتند بلکه تو گفتی، ایشان مرا فحش ندادند، ولی تویی که به من فحش و ناسزا گفتی. این فحش ها از طرف تو بود، این سوء قصد از جانب توست، تویی که به ما ستم، دشمنی و حسادت می کنی. تویی که هم پیش از این و هم الآن با حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دشمنی می کنی. ای ازرق! به خدا قسم اگر من و اینان در مسجد پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله سخن می گفتیم و مهاجرین و انصار در اطراف ما بودند، ایشان این قدرت را نداشتند که این چنین سخنانی را که گفتند بگویند

اسْتَقْبَلُونِی بِمَا اسْتَقْبَلُونِی بِهِ فَاسْمَعُوا مِنِّی أَیُّهَا الْمَلَأُ الْمُخَیِّمُونَ ⁽¹⁾الْمُعَاوِنُونَ عَلَیَّ وَ لَا تَکْتُمُوا حَقّاً عَلِمْتُمُوهُ وَ لَا تُصَدِّقُوا بِبَاطِلٍ نَطَقْتُ بِهِ وَ سَأَبْدَأُ بِکَ یَا مُعَاوِیَةُ فَلَا أَقُولُ فِیکَ إِلَّا دُونَ مَا فِیکَ .

أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ الرَّجُلَ الَّذِی شَتَمْتُمُوهُ صَلَّی الْقِبْلَتَیْنِ کِلْتَیْهِمَا وَ أَنْتَ تَرَاهُمَا جَمِیعاً ضَلَالَةً تَعْبُدُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّی وَ بَایَعَ الْبَیْعَتَیْنِ کِلْتَیْهِمَا بَیْعَةَ الرِّضْوَانِ وَ بَیْعَةَ الْفَتْحِ وَ أَنْتَ یَا مُعَاوِیَةُ بِالْأُولَی کَافِرٌ وَ بِالْأُخْرَی نَاکِثٌ .

ثُمَّ قَالَ أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّمَا أَقُولُ حَقّاً إِنَّهُ لَقِیَکُمْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَوْمَ بَدْرٍ وَ مَعَهُ رَایَةُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ مَعَکَ یَا مُعَاوِیَةُ رَایَةُ الْمُشْرِکِینَ تَعْبُدُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّی وَ تَرَی حَرْبَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الْمُؤْمِنِینَ فَرْضاً وَاجِباً وَ لَقِیَکُمْ یَوْمَ أُحُدٍ وَ مَعَهُ رَایَةُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ مَعَکَ یَا مُعَاوِیَةُ رَایَةُ الْمُشْرِکِینَ وَ لَقِیَکُمْ یَوْمَ الْأَحْزَابِ وَ مَعَهُ رَایَةُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ مَعَکَ یَا مُعَاوِیَةُ رَایَةُ الْمُشْرِکِینَ کُلَّ ذَلِکَ یُفْلِجُ اللَّهُ حُجَّتَهُ وَ یُحِقُّ دَعْوَتَهُ وَ یُصَدِّقُ أُحْدُوثَتَهُ وَ یَنْصُرُ رَایَتَهُ وَ کُلَّ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یَرَی عَنْهُ رَاضِیاً فِی الْمَوَاطِنِ کُلِّهَا .

ثُمَّ أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله حَاصَرَ بَنِی قُرَیْظَةَ وَ بَنِی النَّضِیرِ ثُمَّ بَعَثَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَ مَعَهُ رَایَةُ الْمُهَاجِرِینَ وَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ وَ مَعَهُ رَایَةُ الْأَنْصَارِ فَأَمَّا سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ فَجُرِحَ وَ حُمِلَ جَرِیحاً وَ أَمَّا عُمَرُ فَرَجَعَ وَ هُوَ یُجَبِّنُ أَصْحَابَهُ وَ یُجَبِّنُهُ أَصْحَابُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله لَأُعْطِیَنَّ الرَّایَةَ غَداً رَجُلًا یُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ کَرَّارٌ غَیْرُ فَرَّارٍ ثُمَّ لَا یَرْجِعُ حَتَّی یَفْتَحَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَتَعَرَّضَ لَهَا أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ وَ غَیْرُهُمَا مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ عَلِیٌّ یَوْمَئِذٍ أَرْمَدُ شَدِیدَ الرَّمَدِ فَدَعَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فَتَفَلَ فِی عَیْنَیْهِ فَبَرَأَ مِنَ الرَّمَدِ فَأَعْطَاهُ الرَّایَةَ فَمَضَی وَ لَمْ یَثْنِ حَتَّی فَتَحَ اللَّهُ عَلَیْهِ بِمَنِّهِ وَ طَوْلِهِ ⁽²⁾وَ أَنْتَ یَوْمَئِذٍ بِمَکَّةَ عَدُوٌّ لِلَّهِ

و این طور از من استقبال کنند که کردند.

ای گروهی که بر علیه من اجتماع و با یکدیگر همکاری کرده اید! حقی را که از آن آگاهید پنهان نکنید و اگر سخن باطلی گفتم تأیید مکنید. ای معاویه! در ابتدا به تو می گویم، و هر چه بگویم کمتر از آن است که در وجود تو هست.

شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید آن مردی که به او ناسزا می گویید به طرف دو قبله نماز خواند، و تو ای معاویه آن ها را گمراهی فرض می کردی و در آن موقع، لات و عزی را می پرستیدی. حضرت علی علیه السّلام دو بیعت کرد، یکی بیعت رضوان و دیگری بیعت فتح، و تو ای معاویه! نسبت به بیعت اول کافر شدی و در بیعت دوم پیمان شکنی کردی.

سپس فرمود: شما را به خدا قسم می دهم، آیا اینکه من می گویم حق است یا نه! آیا نه چنین است که حضرت علی علیه السّلام در جنگ بدر در حالی بیرق پیامبر اسلام را در دست داشت و در رکاب آن حضرت بود و شما را ملاقات نمود که بیرق مشرکین با تو بود. ای معاویه! تو بودی که بت لات و عزی را می پرستیدی و جنگ با پیامبر اسلام و مؤمنین را واجب و لازم می دانستی؟ علی بود که در جنگ احد در حالی که بیرق پیامبر خدا را در دست داشت شما را ملاقات نمود، در صورتی که تو علمدار مشرکین بودی؟ حضرت علی علیه السّلام بود که در جنگ احزاب در حالی که علمدار پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بود شما را ملاقات کرد و تو ای معاویه پرچم مشرکین را در دست داشتی. خدا به وسیله این شواهد حجت خود را بر شما تمام و دعوت خویش را ثابت می کند، سخن خود را تصدیق و پرچم خویش را پیروز خواهد کرد. این مطالب گواهی می دهد که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از حضرت علی علیه السّلام در تمام این موقعیت ها راضی بوده است.

بعد از آن فرمود: شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید که پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله بنی قریظه و بنی نظیر را محاصره نمود آنگاه عمر بن خطاب را که پرچمدار مهاجرین بود و سعد بن معاذ را که پرچمدار انصار بود برای جنگ فرستاد. سعد بن معاذ را در حالی که مجروح شده بود بازگردانیدند. عمر در حالی بازگشت که یاران خود را دچار ترس کرده بود و یارانش نیز او را دچار ترس کرده بودند. پس از این جریان بود که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: «لأعطین الرایة غدا رجلا یحب اللَّه و رسوله و یحبه اللَّه و رسوله، کرّار غیر فرّار». فردا پرچم را به دست مردی می دهم که خدا و رسولش را دوست داشته باشد و خدا و رسولش هم وی را دوست داشته باشند، او مردی است جنگجو که بسیار حمله کرده و هرگز فرار ننموده است. آن مرد باز نخواهد گشت تا اینکه خداوند فتح و پیروزی را نصیب وی نماید. آنگاه ابوبکر و عمر و دیگران از مهاجرین و انصار خواهان آن پرچم شدند ولی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حضرت علی علیه السّلام را که چشمانش درد می کرد خواست و آب دهان خود را در میان چشمان آن حضرت ریخت و شفا یافت. رسول خدا بعد از این جریان پرچم را به حضرت علی علیه السّلام داد، امام علی رفت و پرچم را باز نگردانید تا اینکه خدا به منت و لطف خود فتح و پیروزی را نصیب وی کرد. ای معاویه! تو در آن روز در مکه و دشمن خدا و رسولش بودی.

وَ رَسُولِهِ فَهَلْ یُسَوَّی بَیْنَ رَجُلٍ نَصَحَ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ رَجُلٍ عَادَی اللَّهَ وَ رَسُولَهُ صلی الله علیه و آله.

ثُمَّ أُقْسِمُ بِاللَّهِ مَا أَسْلَمَ قَلْبُکَ بَعْدُ وَ لَکِنَّ اللِّسَانَ خَائِفٌ فَهُوَ یَتَکَلَّمُ بِمَا لَیْسَ فِی الْقَلْبِ.

ثُمَّ أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله اسْتَخْلَفَهُ عَلَی الْمَدِینَةِ فِی غَزْوَةِ تَبُوکَ وَ لَا سَخِطَهُ ذَلِکَ وَ لَا کَرِهَهُ وَ تَکَلَّمَ فِیهِ الْمُنَافِقُونَ فَقَالَ لَا تُخْلِفْنِی یَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنِّی لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْکَ فِی غَزْوَةٍ قَطُّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله أَنْتَ وَصِیِّی وَ خَلِیفَتِی فِی أَهْلِی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِ عَلِیٍّ علیه السلام ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ تَوَلَّانِی فَقَدْ تَوَلَّی اللَّهَ وَ مَنْ تَوَلَّی عَلِیّاً فَقَدْ تَوَلَّانِی وَ مَنْ أَطَاعَنِی فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ أَطَاعَ عَلِیّاً فَقَدْ أَطَاعَنِی وَ مَنْ أَحَبَّنِی فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً فَقَدْ أَحَبَّنِی .

ثُمَّ قَالَ أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فِی حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی قَدْ تَرَکْتُ فِیکُمْ مَا لَمْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ- کِتَابَ اللَّهِ فَأَحِلُّوا حَلَالَهُ وَ حَرِّمُوا حَرَامَهُ وَ اعْمَلُوا بِمُحْکَمِهِ وَ آمِنُوا بِمُتَشَابِهِهِ وَ قُولُوا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْکِتَابِ وَ أَحِبُّوا أَهْلَ بَیْتِی وَ عِتْرَتِی وَ وَالُوا مَنْ وَالاهُمْ وَ انْصُرُوهُمْ عَلَی مَنْ عَادَاهُمْ وَ إِنَّهُمَا لَمْ یَزَالا فِیکُمْ حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ .

ثُمَّ دَعَا وَ هُوَ عَلَی الْمِنْبَرِ عَلِیّاً فَاجْتَذَبَهُ بِیَدِهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ اللَّهُمَّ مَنْ عَادَی عَلِیّاً فَلَا تَجْعَلْ لَهُ فِی الْأَرْضِ مَقْعَداً وَ لَا فِی السَّمَاءِ مَصْعَداً وَ اجْعَلْهُ فِی أَسْفَلِ دَرْکٍ مِنَ النَّارِ .

أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله قَالَ لَهُ أَنْتَ الذَّائِدُ عَنْ حَوْضِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ تَذُودُ عَنْهُ کَمَا یَذُودُ أَحَدُکُمُ الْغَرِیبَةَ مِنْ وَسْطِ إِبِلِهِ.

أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی مَرَضِهِ الَّذِی تُوُفِّیَ فِیهِ فَبَکَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فَقَالَ عَلِیٌّ مَا یُبْکِیکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ یُبْکِینِی أَنِّی أَعْلَمُ أَنَّ لَکَ فِی قُلُوبِ رِجَالٍ مِنْ أُمَّتِی ضَغَائِنَ لَا یُبْدُونَهَا حَتَّی أَتَوَلَّی عَنْکَ .

أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حِینَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ وَ اجْتَمَعَ

آیا مردی که خالصانه دوستدار خدا و رسول اوست، با مردی که دشمن خدا و رسولش است یکسانند!؟

به خدا قسم که قلب تو هنوز اسلام نیاورده است، ولی زبان تو ترسان است، زبان تو سخنی می گوید که در قلبت نیست .

شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید هنگامی که پیغمبر خدا صلّی اللّه علیه و آله برای جنگ تبوک می رفت، حضرت علی علیه السّلام را در مدینه جانشین خویش قرار داد، بدون اینکه غضب و کراهتی داشته باشد. آنگاه منافقین حضرت علی را برای این موضوع سرزنش نمودند و آن بزرگوار به رسول خدا گفت: مرا در مدینه مگذار، زیرا من در هیچ جنگی تو را تنها نگذاشته ام. پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: تو وصی و خلیفه من در میان اهل بیتم هستی همان طور که هارون برای موسی بود، سپس پیامبر خدا دست حضرت علی را گرفت و فرمود: ای مردم! هر کس مرا دوست داشته باشد خدا را دوست داشته و هر کس علی را دوست داشته باشد مرا دوست داشته است، هر کس که مرا اطاعت کند خدا را اطاعت نموده و هر کس علی را اطاعت کند مرا اطاعت کرده است، هر کس که مرا دوست داشته باشد خدا را دوست داشته و هر کس علی را دوست داشته باشد مرا دوست داشته است.

سپس فرمود: شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید که پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله در حجّة الوداع فرمود: ای مردم! من قرآن را در میان شما نهادم تا پس از آن هرگز گمراه نشوید، پس حلال آن را حلال و حرام آن را حرام بدانید، به حکم آن عمل کنید، به آیات متشابه آن ایمان داشته باشید و بگویید به قرآنی که خدا بر ما نازل کرده ایمان داریم. نسبت به اهل بیت و عترت من محبت داشته باشید! دوست بدارید کسی را که ایشان را دوست داشته باشد و آنان را در مقابل دشمنانشان یاری کنید. این قرآن و عترت من همیشه در میان شما هستند تا روز قیامت نزد حوض کوثر بر من وارد شوند. آنگاه در حالی که بالای منبر بود، علی بن ابی طالب را خواست و دست آن حضرت را گرفت و فرمود: بار خدایا! دوست بدار کسی را که علی را دوست دارد و دشمن بدار شخصی را که علی را دشمن بدارد. پروردگارا! هر کس که با علی دشمنی کند نه در زمین جایگاهی برایش قرار ده و نه در آسمان جایی برای بالا رفتن به وی عطا کن و او را در پایین ترین طبقات جهنم قرار بده .

شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید که پیامبر خدا به حضرت علی علیه السّلام می فرمود: تو در روز قیامت نا اهل ها را از نزد حوض من دور می کنی همان طور که یکی از شما شتر غریب را از میان شتران خود دور می کند.

شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید حضرت علی علیه السّلام در آن بیماری که پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در اثر آن از دنیا رحلت کرد، نزد پیامبر رفت و رسول خدا گریست، علی علیه السّلام به پیامبر گفت: برای چه گریه می کنی ای رسول خدا! فرمود: برای این گریه می کنم که می دانم بغض و کینه هایی از تو در دل امت من است که آن را آشکار نمی کنند تا آن هنگام که من از نزد تو بروم.

شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید هنگامی که اجل رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرا رسید و اهل بیت آن بزرگوار جمع شدند

أَهْلُ بَیْتِهِ قَالَ اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلِی وَ عِتْرَتِی اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُمْ وَ انْصُرْهُمْ عَلَی مَنْ عَادَاهُمْ وَ قَالَ إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ بَیْتِی فِیکُمْ کَسَفِینَةِ نُوحٍ مَنْ دَخَلَ فِیهَا نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ .

أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ قَدْ سَلَّمُوا عَلَیْهِ بِالْوَلَایَةِ فِی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ وَ حَیَاتِهِ صلی الله علیه و آله.

أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ عَلِیّاً أَوَّلُ مَنْ حَرَّمَ الشَّهَوَاتِ کُلَّهَا عَلَی نَفْسِهِ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ- وَ کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالًا طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ ⁽¹⁾

وَ کَانَ عِنْدَهُ عِلْمُ الْمَنَایَا وَ عِلْمُ الْقَضَایَا وَ فَصْلُ الْخِطَابِ وَ رُسُوخُ الْعِلْمِ وَ مُنَزَّلُ الْقُرْآنِ وَ کَانَ فِی رَهْطٍ لَا نَعْلَمُهُمْ یَتِمُّونَ عَشَرَةً نَبَّأَهُمُ اللَّهُ أَنَّهُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ وَ أَنْتُمْ فِی رَهْطٍ قَرِیبٍ مِنْ عِدَّةِ أُولَئِکَ لُعِنُوا عَلَی لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَشْهَدُ لَکُمْ وَ أَشْهَدُ عَلَیْکُمْ أَنَّکُمْ لُعَنَاءُ اللَّهِ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله کُلَّکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ .

وَ أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله بَعَثَ إِلَیْکَ لِتَکْتُبَ لِبَنِی خُزَیْمَةَ حِینَ أَصَابَهُمْ خَالِدُ بْنُ الْوَلِیدِ فَانْصَرَفَ إِلَیْهِ الرَّسُولُ فَقَالَ هُوَ یَأْکُلُ فَأَعَادَ الرَّسُولَ إِلَیْکَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ کُلَّ ذَلِکَ یَنْصَرِفُ الرَّسُولُ وَ یَقُولُ هُوَ یَأْکُلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله اللَّهُمَّ لَا تُشْبِعْ بَطْنَهُ فَهِیَ وَ اللَّهِ فِی نَهْمَتِکَ وَ أَکْلِکَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ⁽²⁾

و قال ابن الأثیر فی أسد الغابة: أخبرنا یحیی بن محمود و غیره باسنادهما عن مسلم قال أخبرنا محمّد بن مثنی و محمّد بن بشار، و اللفظ لابن مثنی، حدّثنا أمیّة بن خالد حدّثنا. شعبة عن أبی حمزة القصاب عن ابن عبّاس قال: کنت ألعب مع الصبیان فجاء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فتواریت خلف باب قال فجاء فحطانی حطاة و قال اذهب فادع لی معاویة قال: فجئت فقلت: هو یأکل، ثمّ قال اذهب فادع معاویة قال: فجئت فقلت: هو یأکل فقال:« لا أشبع اللّه بطنه» أخرج مسلم هذا الحدیث بعینه لمعاویة، ثمّ ذکر له عذرا.

فرمود: پروردگارا! اینان اهل بیت و عترت من هستند. بار خدایا! دوست بدار هر کسی که ایشان را دوست دارد و آنان را در برابر دشمنانشان یاری کن. آنگاه فرمود: مثل اهل بیت من در میان شما مانند کشتی نوح است، کسی که داخل آن شود نجات پیدا می کند و کسی که از آن عقب بماند غرق خواهد شد.

شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید اصحاب پیامبر خدا در زمان حیات آن حضرت بر حضرت علی سلام و تبریک ولایت گفتند.

شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید علی بن ابی طالب در میان اصحاب رسول خدا اولین کسی بود که کلیه خواستنی ها را بر خود حرام کرد، بعد از آن خداوند عزّ و جلّ این آیه را نازل کرد: «یا أیها الّذین آمنوا لا تحرّموا طیّبات ما أحلّ الله لکم و لا تعتدوا إنّ الله لا یحبّ المعتدین. و کلوا مما رزقکم الله حلالا طیّبا واتّقوا الله الّذی أنتم به مؤمنون»⁽³⁾، «ای کسانی که ایمان آورده اید، چیزهای پاکیزه ای را که خدا برای [استفاده] شما حلال کرده، حرام مشمارید و از حدّ مگذرید، که خدا از حدّ گذرندگان را دوست نمی دارد. و از آنچه خداوند روزی شما گردانیده، حلال و پاکیزه را بخورید، و از آن خدایی که به او ایمان دارید بپرهیزید.»

حضرت علی علیه السّلام دارای علم منایا، علم قضاوت، علم تشخیص حق از باطل، علم ثابت و علم نزول قرآن بود. علی در میان گروهی بود که ما آن ها را نمی شناسیم، آنان ده نفر بودند که خدا به آن ها خبر داده بود که به خدا ایمان آورده اند. ولی شما در میان گروهی با عده کمی بودید که با زبان رسول خدا لعنت شدند. من به نفع شما و بر علیه شما شهادت می دهم که خدا تمامی شما اهل بیت را با زبان پیامبر خود لعنت کرده است.

شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در آن هنگام که خالد بن ولید به قبیله بنی خزیمه مسلط شده بود به دنبال تو فرستاد که برای آنان نامه ای بنویسی، فرستاده پیامبر خدا بازگشت و گفت: معاویه مشغول غذا خوردن است. سه مرتبه آن بزرگوار به دنبال تو فرستاد و در هر سه مرتبه فرستاده آن حضرت بازگشت و گفت: معاویه مشغول غذا خوردن است، رسول خدا تو را نفرین کرد و فرمود: پروردگارا! شکم معاویه را سیر منمای! به خدا قسم که این نفرین پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله تا روز قیامت در خورد و خوراک است.

شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید که این سخن من حق است یا نه! ای معاویه! تو بودی که با پدرت بر شتر قرمزی سوار بودی، تو آن را می راندی و این برادرت که این جا نشسته مهار آن را می کشید. این داستان در جنگ احزاب بود و پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله، شخص سواره و آن کس که مهار شتر را می کشید و شخصی که آن شتر را میراند لعنت کرد. پدر تو همان سوار بود، و تو ای کبود رنگ! همان کسی هستی که آن شتر را میراندی و همین برادرت که اینجا نشسته مهار آن را می کشید.

ثُمَّ قَالَ أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّمَا أَقُولُ حَقّاً إِنَّکَ یَا مُعَاوِیَةُ کُنْتَ تَسُوقُ بِأَبِیکَ عَلَی جَمَلٍ أَحْمَرَ وَ یَقُودُهُ أَخُوکَ هَذَا الْقَاعِدُ وَ هَذَا یَوْمُ الْأَحْزَابِ فَلَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله الرَّاکِبَ وَ الْقَائِدَ وَ السَّائِقَ فَکَانَ أَبُوکَ الرَّاکِبَ وَ أَنْتَ یَا أَزْرَقُ السَّائِقَ وَ أَخُوکَ هَذَا الْقَاعِدُ الْقَائِدَ؟

ثُمَّ أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله لَعَنَ أَبَا سُفْیَانَ فِی سَبْعَةِ مَوَاطِنَ أَوَّلُهُنَّ حِینَ خَرَجَ مِنْ مَکَّةَ إِلَی الْمَدِینَةِ وَ أَبُو سُفْیَانَ جَاءَ مِنَ الشَّامِ فَوَقَعَ فِیهِ أَبُو سُفْیَانَ فَسَبَّهُ وَ أَوْعَدَهُ وَ هَمَّ أَنْ یَبْطِشَ بِهِ ثُمَّ صَرَفَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهُ.

وَ الثَّانِی یَوْمَ الْعِیرِ حَیْثُ طَرَدَهَا أَبُو سُفْیَانَ لِیُحْرِزَهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

وَ الثَّالِثُ یَوْمَ أُحُدٍ یَوْمَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله اللَّهُ مَوْلَانَا وَ لَا مَوْلَی لَکُمْ وَ قَالَ أَبُو سُفْیَانَ لَنَا الْعُزَّی وَ لَا لَکُمُ الْعُزَّی فَلَعَنَهُ اللَّهُ وَ مَلَائِکَتُهُ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ أَجْمَعُونَ .

وَ الرَّابِعُ یَوْمَ حُنَیْنٍ یَوْمَ جَاءَ أَبُو سُفْیَانَ بِجَمْعِ قُرَیْشٍ وَ هَوَازِنَ وَ جَاءَ عُیَیْنَةُ بِغَطْفَانَ وَ الْیَهُودِ فَرَدَّهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ بِغَیْظِهِمْ لَمْ یَنالُوا خَیْراً⁽¹⁾

فکیف کان فی الحدیث اضطراب واضح، حیث ان ابا سفیان و عیینة بن حسن کانا فی حنین مسلمین و قد أعطی رسول اللّه کل واحد منها مائة بعیر من الفی ء تألیفا لقلوبهم و قد کان لعیینة بن حصن فی أخذ عجوز من عجائز هوازن سهما من الغنیمة شان من الشأن راجع سیرة ابن هشام ج 2 ص 490- 493.

شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله ابو سفیان را هفت جا لعنت کرد: اولین بار هنگامی که آن حضرت از مکه خارج و متوجه مدینه شد و ابو سفیان از شام آمد. ابو سفیان به حضرت رسول پرخاش کرد و ناسزا گفت و آن بزرگوار را تهدید به قتل نمود و قصد داشت که به پیامبر حمله کند ولی خداوند شر او را از رسول خود دور کرد.

بار دوم آن روزی بود که ابو سفیان کاروان را طرد نمود که آن را از دست رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله درآورد.

و بار سوم در جنگ احد بود که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: خدا مولای ما است، و شما مولایی ندارید و ابو سفیان گفت: ما بت عزی را داریم و شما بت عزی ندارید. در این هنگام بود که خدا، فرشتگان، پیامبر و جمیع مؤمنین ابو سفیان را لعنت کردند.

بار چهارم در جنگ حنین بود، آن روزی که ابو سفیان گروه قریش و هوازن و عیینه و گروه غطفان و یهود را آورد. آنگاه خداوند عزّ و جلّ ایشان را در حالی باز گردانید که خشمناک بودند و خیری ندیدند. این قول خداوند سبحان است

لَهُ فِی سُورَتَیْنِ فِی کِلْتَیْهِمَا یُسَمِّی أَبَا سُفْیَانَ وَ أَصْحَابَهُ کُفَّاراً- وَ أَنْتَ یَا مُعَاوِیَةُ یَوْمَئِذٍ مُشْرِکٌ عَلَی رَأْیِ أَبِیکَ بِمَکَّةَ وَ عَلِیٌّ یَوْمَئِذٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَلَی رَأْیِهِ وَ دِینِهِ.

وَ الْخَامِسُ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ ⁽¹⁾وَ صَدَدْتَ أَنْتَ وَ أَبُوکَ وَ مُشْرِکُو قُرَیْشٍ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فَلَعَنَهُ اللَّهُ لَعْنَةً شَمِلَتْهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

وَ السَّادِسُ یَوْمَ الْأَحْزَابِ یَوْمَ جَاءَ أَبُو سُفْیَانَ بِجَمْعِ قُرَیْشٍ وَ جَاءَ عُیَیْنَةُ بْنُ حِصْنِ بْنِ بَدْرٍ بِغَطْفَانَ فَلَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله الْقَادَةَ وَ الْأَتْبَاعَ وَ السَّاقَةَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ مَا فِی الْأَتْبَاعِ مُؤْمِنٌ فَقَالَ لَا تُصِیبُ اللَّعْنَةُ مُؤْمِناً مِنَ الْأَتْبَاعِ وَ أَمَّا الْقَادَةُ فَلَیْسَ فِیهِمْ مُؤْمِنٌ وَ لَا مُجِیبٌ وَ لَا نَاجٍ.

وَ السَّابِعُ یَوْمَ الثَّنِیَّةِ یَوْمَ شَدَّ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا سَبْعَةٌ مِنْهُمْ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ وَ خَمْسَةٌ مِنْ سَائِرِ قُرَیْشٍ فَلَعَنَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ رَسُولُهُ ص مَنْ حَلَّ الثَّنِیَّةَ غَیْرَ النَّبِیِّ وَ سَائِقِهِ وَ قَائِدِهِ .

ثُمَّ أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ أَبَا سُفْیَانَ دَخَلَ عَلَی عُثْمَانَ حِینَ بُویِعَ فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا ابْنَ أَخِی هَلْ عَلَیْنَا مِنْ عَیْنٍ فَقَالَ لَا فَقَالَ أَبُو سُفْیَانَ تَدَاوَلُوا الْخِلَافَةَ فِتْیَانَ بَنِی أُمَیَّةَ فَوَ الَّذِی نَفْسُ أَبِی سُفْیَانَ بِیَدِهِ مَا مِنْ جَنَّةٍ وَ لَا نَارٍ⁽²⁾

وَ أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ أَبَا سُفْیَانَ أَخَذَ بِیَدِ الْحُسَیْنِ حِینَ بُویِعَ عُثْمَانُ وَ قَالَ یَا ابْنَ أَخِی اخْرُجْ مَعِی إِلَی بَقِیعِ الْغَرْقَدِ فَخَرَجَ حَتَّی إِذَا تَوَسَّطَ الْقُبُورَ اجْتَرَّهُ فَصَاحَ بِأَعْلَی صَوْتِهِ یَا أَهْلَ الْقُبُورِ الَّذِی کُنْتُمْ تُقَاتِلُونَا عَلَیْهِ صَارَ بِأَیْدِینَا وَ أَنْتُمْ رَمِیمٌ فَقَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ قَبَّحَ اللَّهُ شَیْبَتَکَ وَ قَبَّحَ وَجْهَکَ ثُمَّ نَتَرَ یَدَهُ وَ تَرَکَهُ فَلَوْ لَا النُّعْمَانُ بْنُ بَشِیرٍ أَخَذَ بِیَدِهِ وَ رَدَّهُ إِلَی الْمَدِینَةِ لَهَلَکَ ⁽³⁾

که در سوره احزاب و فتح، ابو سفیان و یاران وی را کافر معرفی نموده است.

ای معاویه! تو در آن روز در مکه، موافق با نظر پدرت و مشرک بودی. ولی حضرت علی علیه السّلام در آن روز بر رأی و دین پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله بود.

بار پنجم در این آیه است که خداوند می فرماید: «و الهَدی مَعکُوفاً أَن یبلُغَ مَحلَّه]»⁽⁴⁾، «و نگذاشتند قربانی شما که بازداشته شده بود به محلش برسد.» ای معاویه! در آن روز تو و پدرت و مشرکین قریش راه بر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بستید و خدا پدرت را به نحوی لعنت کرد که آن لعنت تا قیام قیامت شامل حال او شد.

دفعه ششم در جنگ احزاب بود که ابو سفیان جمع قریش و عیینة بن حصن ابن بدر گروه غطفان را آورد و پیامبر اکرم راهنمای آنان، تابعین ایشان و کسی که آن را به جلو می راند را تا روز قیامت لعنت کرد. به پیامبر خدا گفته شد: یا رسول اللّه! آیا نه چنین است که در میان تابعین ایشان مؤمن وجود دارد؟ فرمود: لعنت شامل حال مؤمن نمی شود. اما احدی در میان راهنمایان آنان نیست که مؤمن، اجابت کننده دعوت و رستگار باشد.

هفتم در جنگ ثنیه است که دوازده نفر به رسول خدا هجوم آوردند، هفت نفر آنان از بنی امیه و پنج نفر از قریش بودند. خدای تعالی و رسولش غیر از پیامبر، افرادی را که در جنگ ثنیه وارد شدند و نیز اشخاصی که آنان را پیش می بردند و راهنمای ایشان بودند لعنت کردند.

شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید هنگامی که مردم با عثمان بیعت کردند، ابو سفیان در مسجد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نزد عثمان رفت و گفت: ای پسر برادر! آیا کسی هست که بر علیه ما باشد؟ گفت: نه. ابو سفیان گفت: پس مقام خلافت را بین جوانان بنی امیه دست به دست منتقل کنید، قسم به حق آن کسی که جان ابو سفیان به دست او است، نه بهشتی در کار است و نه دوزخی.

شما را به خدا قسم می دهم! آیا می دانید در آن هنگام که مردم با عثمان بیعت کردند، ابو سفیان دست حسین را گرفت و به وی گفت: ای پسر برادرم! بیا با من تا به بقیع برویم. وقتی به وسط قبرها رسیدند، ابو سفیان حسین را کشانید و با بلندترین صدا فریاد زد: ای اهل قبور! آن مقام خلافتی که شما بر سر آن با ما می جنگیدید اکنون نصیب ما شده و شما استخوان پوسیده شده اید. حسین علیه السّلام به او فرمود: خدا پیری تو را به رسوایی ببرد و صورت تو را زشت نماید! آنگاه دست خود را کشید و ابو سفیان را رها کرد. اگر نعمان بن بشیر نمی بود و دست او را نمی گرفت و به طرف مدینه نمی فرستاد هلاک می شد.

فَهَذَا لَکَ یَا مُعَاوِیَةُ فَهَلْ تَسْتَطِیعُ أَنْ تَرُدَّ عَلَیْنَا شَیْئاً.

وَ مِنْ لَعْنَتِکَ یَا مُعَاوِیَةُ أَنَّ أَبَاکَ أَبَا سُفْیَانَ کَانَ یَهُمُّ أَنْ یُسْلِمَ فَبَعَثْتَ إِلَیْهِ بِشِعْرٍ مَعْرُوفٍ مَرْوِیٍّ فِی قُرَیْشٍ عِنْدَهُمْ تَنْهَاهُ عَنِ الْإِسْلَامِ وَ تَصُدُّهُ .

وَ مِنْهَا أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَلَّاکَ الشَّامَ فَخُنْتَ بِهِ وَ وَلَّاکَ عُثْمَانُ فَتَرَبَّصْتَ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ ثُمَّ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِکَ أَنَّکَ قَاتَلْتَ عَلِیّاً صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ قَدْ عَرَفْتَ سَوَابِقَهُ وَ فَضْلَهُ وَ عِلْمَهُ عَلَی أَمْرٍ هُوَ أَوْلَی بِهِ مِنْکَ وَ مِنْ غَیْرِکَ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ النَّاسِ وَ لَا دَنِیَّةَ بَلْ أَوْطَأْتَ النَّاسَ عَشْوَةً وَ أَرَقْتَ دِمَاءَ خَلْقٍ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ بِخَدْعِکَ وَ کَیْدِکَ وَ تَمْوِیهِکَ فِعْلَ مَنْ لَا یُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ وَ لَا یَخْشَی الْعِقَابَ فَلَمَّا بَلَغَ الْکِتَابُ أَجَلَهُ صِرْتَ إِلَی شَرِّ مَثْوًی وَ عَلِیٌّ إِلَی خَیْرِ مُنْقَلَبٍ وَ اللَّهُ لَکَ بِالْمِرْصَادِ .

فَهَذَا لَکَ یَا مُعَاوِیَةُ خَاصَّةً وَ مَا أَمْسَکْتُ عَنْهُ مِنْ مَسَاوِیکَ وَ عُیُوبِکَ فَقَدْ کَرِهْتُ بِهِ التَّطْوِیلَ .

وَ أَمَّا أَنْتَ یَا عَمْرَو بْنَ عُثْمَانَ فَلَمْ تَکُنْ حَقِیقاً لِحُمْقِکَ أَنْ تَتَبَّعَ هَذِهِ الْأُمُورَ فَإِنَّمَا مَثَلُکَ مَثَلُ الْبَعُوضَةِ إِذْ قَالَتْ لِلنَّخْلَةِ اسْتَمْسِکِی فَإِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَنْزِلَ عَنْکَ فَقَالَتْ لَهَا النَّخْلَةُ مَا شَعَرْتُ بِوُقُوعِکَ فَکَیْفَ یَشُقُّ عَلَیَّ نُزُولُکَ وَ إِنِّی وَ اللَّهِ مَا شَعَرْتُ أَنَّکَ تُحْسِنُ أَنْ تُعَادِیَ لِی فَیَشُقَّ عَلَیَّ ذَلِکَ وَ إِنِّی لَمُجِیبُکَ فِی الَّذِی قُلْتَ.

إِنَّ سَبَّکَ عَلِیّاً أَ بِنَقْصٍ فِی حَسَبِهِ أَوْ تَبَاعُدِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوْ بِسُوءِ بَلَاءٍ فِی الْإِسْلَامِ أَوْ بِجَوْرٍ فِی حُکْمٍ أَوْ رَغْبَةٍ فِی الدُّنْیَا فَإِنْ قُلْتَ وَاحِدَةً مِنْهَا فَقَدْ کَذَبْتَ وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّ لَکُمْ فِینَا تِسْعَةَ عَشَرَ دَماً بِقَتْلَی مُشْرِکِی بَنِی أُمَیَّةَ بِبَدْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ قَتَلَهُمْ وَ لَعَمْرِی لَیُقْتَلَنَّ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ تِسْعَةَ عَشَرَ وَ ثَلَاثَةٌ بَعْدَ تِسْعَةَ عَشَرَ ثُمَّ یُقْتَلُ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ تِسْعَةَ عَشَرَ وَ تِسْعَةَ عَشَرَ فِی مَوْطِنٍ وَاحِدٍ سِوَی مَا قُتِلَ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ لَا یُحْصِی عَدَدَهُمْ إِلَّا اللَّهُ.

إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله قَالَ إِذَا بَلَغَ وُلْدُ الْوَزَغِ ثَلَاثِینَ رَجُلًا أَخَذُوا مَالَ اللَّهِ بَیْنَهُمْ دُوَلًا وَ عِبَادَهُ خَوَلًا وَ کِتَابَهُ دَغَلًا فَإِذَا بَلَغُوا ثَلَاثَمِائَةٍ وَ عَشْراً حَقَّتْ

این عیب و عاری است که تو داری. آیا تو می توانی عیبی از ما بگیری!؟ ای معاویه! از جمله مطالبی که موجب لعن تو می شود این است که پدرت ابو سفیان تصمیم گرفت اسلام بیاورد ولی تو آن شعری که نزد قریش معروف است را برای وی فرستادی و او را از اسلام آوردن باز داشتی. از جمله موجبات لعن تو این است که عمر بن خطاب تو را والی شام کرد و تو به وی خیانت کردی. زمانی که عثمان تو را والی قرار داد در انتظار مرگ او بودی. بزرگتر از همه اینها که گفته شد، تو با حضرت علی علیه السّلام جنگیدی در حالی که از سوابق نیک و فضیلت و علم وی خبر داشتی. علی نزد خدا و مردم از تو برای امر خلافت برتر و پیش تر بود، نه پست تر. تو بودی که مردم را شبانه پایمال نمودی، خون گروهی از خلق خدا را با خدعه و مکر و چهره حق به جانب خویش ریختی. عمل تو نظیر عمل کسی بود که به روز قیامت ایمان نداشته و ترسی از عذاب ندارد.

هنگامی که مدت عمرت به پایان برسد به بدترین جایگاه باز خواهی گشت، ولی بازگشت حضرت علی علیه السّلام به بهترین جایگاه است. عذاب خدا در انتظار تو خواهد بود.

ای معاویه! این ها همه ننگ و عارهای تو بود و من به خاطر طولانی نشدن سخن از بیان مابقی عیوب و پست فطرتی های تو دست می کشم.

اما تو ای عمرو بن عثمان! تو به خاطر حماقتی که داشتی نمی توانستی پی به این گونه رفتارهای زشت معاویه ببری. مثل تو نظیر آن پشه ای است که به درخت خرما گفت: مراقب باش که من می خواهم از بالای تو پایین بیایم و درخت خرما در جوابش گفت: من اصلا متوجه بالا آمدن تو نشدم، تا چه رسد به اینکه پیاده شدن تو برای من مشقتی داشته باشد! به خدا قسم من فکر می کنم به نفع تو نیست با من دشمنی کنی تا چه رسد به اینکه برای من مشقت و زحمتی داشته باشد. اکنون جواب سخنانی را که گفتی خواهم داد.

آیا علت اینکه تو به علی ناسزا می گویی، به خاطر نقصی است که در حسب و نسب اوست!؟ یا اینکه وی را از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله دور می دانی؟ یا اینکه به سبب رفتار بدی است که در دین اسلام داشته است؟ یا اینکه به ظلم و ستم حکم کرده است؟ یا اینکه به دنیا رغبت داشته است؟ اگر تو یکی از اینها را بگویی دروغ گفته ای. اما جواب اینکه گفتی خون نوزده نفر از بنی امیه در جنگ بدر به گردن ما است؛ آنان را خدا و رسولش کشتند. به جان خودم قسم که تعداد نوزده نفر از بنی هاشم به اضافه سه نفر دیگر کشته خواهد شد. سپس از بنی امیه دو برابر نوزده نفر در یک مکان کشته خواهد شد، غیر از آن گروهی از بنی امیه که کشته شدند که غیر از خدا کسی تعداد آنان را نمی داند .

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: هنگامی که تعداد فرزندان وزغ ⁽¹⁾

به سی نفر رسید، مال خدا را بین خود دست به دست می کنند، بندگان خدا را خوار و ذلیل و در قرآن، کتاب خدا، فساد ایجاد می کنند. موقعی که تعداد آنان به سیصد و ده نفر رسید، نفرین بر علیه این ها و به نفع آن ها محقق شد. وقتی تعداد آنان به چهار صد و هفتاد و پنج نفر رسید، هلاکت ایشان از جویدن خرما سریعتر خواهد بود. پس از این جریان، حکم بن ابو العاص جلو آمد و تصمیم گرفت که در این باره سخن بگوید، ولی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: صدای خود را آهسته کنید، زیرا وزغ می شنود.

عَلَیْهِمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ فَإِذَا بَلَغُوا أَرْبَعَمِائَةٍ وَ خَمْسَةً وَ سَبْعِینَ کَانَ هَلَاکُهُمْ أَسْرَعَ مِنْ لَوْکِ تَمْرَةٍ فَأَقْبَلَ الْحَکَمُ بْنُ أَبِی الْعَاصِ وَ هُمْ فِی ذَلِکَ الذِّکْرِ وَ الْکَلَامِ فَقَالَ [قَالَ] رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله اخْفِضُوا أَصْوَاتَکُمْ ⁽¹⁾فَإِنَّ الْوَزَغَ یَسْمَعُ وَ ذَلِکَ حِینَ رَآهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله وَ مَنْ یَمْلِکُ بَعْدَهُ مِنْهُمْ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ یَعْنِی فِی الْمَنَامِ فَسَاءَهُ ذَلِکَ وَ شَقَّ عَلَیْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ فَأَشْهَدُ لَکُمْ وَ أَشْهَدُ عَلَیْکُمْ مَا سُلْطَانُکُمْ بَعْدَ قَتْلِ عَلِیٍّ إِلَّا أَلْفَ شَهْرٍ الَّتِی أَجَّلَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ .

وَ أَمَّا أَنْتَ یَا عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ الشَّانِئِ اللَّعِینِ الْأَبْتَرِ فَإِنَّمَا أَنْتَ کَلْبٌ أَوَّلُ أَمْرِکَ أُمُّکَ لَبَغِیَّةٌ وَ إِنَّکَ وُلِدْتَ عَلَی فِرَاشٍ مُشْتَرَکٍ فَتَحَاکَمَتْ فِیکَ رِجَالُ قُرَیْشٍ مِنْهُمْ أَبُو سُفْیَانَ بْنُ حَرْبٍ وَ الْوَلِیدُ بْنُ الْمُغِیرَةِ وَ عُثْمَانُ بْنُ الْحَارِثِ وَ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ کَلَدَةَ وَ الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ کُلُّهُمْ یَزْعُمُ أَنَّکَ ابْنُهُ فَغَلَبَهُمْ عَلَیْکَ مِنْ بَیْنِ قُرَیْشٍ أَلْأَمُهُمْ حَسَباً وَ أَخْبَثُهُمْ مَنْصَباً وَ أَعْظَمُهُمْ بُغْیَةً .

ثُمَّ قُمْتَ خَطِیباً وَ قُلْتَ أَنَا شَانِئُ مُحَمَّدٍ وَ قَالَ الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ إِنَّ مُحَمَّداً رَجُلٌ أَبْتَرُ لَا وَلَدَ لَهُ فَلَوْ قَدْ مَاتَ انْقَطَعَ ذِکْرُهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ فَکَانَتْ أُمُّکَ تَمْشِی إِلَی عَبْدِ قَیْسٍ لِطَلَبِ الْبَغْیَةِ تَأْتِیهِمْ فِی دُورِهِمْ وَ رِحَالِهِمْ وَ بُطُونِ أَوْدِیَتِهِمْ ثُمَّ کُنْتَ فِی کُلِّ مَشْهَدٍ یَشْهَدُ رَسُولُ اللَّهِ عَدُوَّهُ أَشَدَّهُمْ لَهُ عَدَاوَةً وَ أَشَدَّهُمْ لَهُ تَکْذِیباً .

ثُمَّ کُنْتَ فِی أَصْحَابِ السَّفِینَةِ الَّذِینَ أَتَوُا النَّجَاشِیَّ وَ الْمِهْرَجِ الْخَارِجِ إِلَی الْحَبَشَةِ فِی الْإِشَاطَةِ بِدَمِ جَعْفَرِ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ سَائِرِ الْمُهَاجِرِینَ إِلَی النَّجَاشِیِّ فَحَاقَ الْمَکْرُ السَّیِّئُ بِکَ وَ جَعَلَ جَدَّکَ الْأَسْفَلَ وَ أَبْطَلَ أُمْنِیَّتَکَ وَ خَیَّبَ سَعْیَکَ وَ أَکْذَبَ أُحْدُوثَتَکَ وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلی وَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیا .

وَ أَمَّا قَوْلُکَ فِی عُثْمَانَ فَأَنْتَ یَا قَلِیلَ الْحَیَاءِ وَ الدِّینِ أَلْهَبْتَ عَلَیْهِ نَاراً ثُمَّ هَرَبْتَ إِلَی فِلَسْطِینَ تَتَرَبَّصُ بِهِ الدَّوَائِرَ فَلَمَّا أَتَتْکَ خَبَرُ قَتْلِهِ حَبَسْتَ نَفْسَکَ عَلَی مُعَاوِیَةَ فَبِعْتَهُ دِینَکَ یَا خَبِیثُ بِدُنْیَا غَیْرِکَ وَ لَسْنَا نَلُومُکَ عَلَی بُغْضِنَا وَ لَا نُعَاتِبُکَ عَلَی حُبِّنَا وَ أَنْتَ عَدُوٌّ لِبَنِی

وقتی پیغمبر در خواب دید که بنی امیه بعد از پیامبر مالک امر این امت خواهند شد و بسیار ناراحت گردید، خداوند عزّ و جلّ این آیه شریفه را نازل کرد: «لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ»، یعنی (درک نمودن) شب قدر بهتر است از هزار ماه (که خلفای بنی امیه خلافت کردند). من به نفع و بر علیه شما شهادت می دهم که بعد از قتل حضرت علی علیه السّلام، مدت خلافت شما چنان که خداوند سبحان در قرآن تعیین نموده است، بیشتر از هزار ماه نخواهد بود.

اما تو ای عمرو بن عاص! که بغض علی را داری و لعین و ابتر هستی، تو جز سگ چیزی نیستی. اولین عیب و ننگ تو این است که مادرت زنی زنا کار بود، تو در رختخوابی که بین چند نفر مشترک بود متولد شدی، آنگاه گروهی از مردان قریش بر سر تو با یکدیگر دشمنی کردند، که از جمله آنان ابو سفیان ابن حرب، ولید بن مغیره، عثمان بن حارث، نصر بن حارث بن کلده و عاص بن وائل بودند که هر کدام گمان می کرد تو پسر او هستی. در نهایت کسی که از لحاظ حسب و نسب از همه پست تر و از نظر منصب خبیث تر و از جهت زناکاری از همه گناه کار تر بود بر ما بقی غلبه یافت و تو را به عنوان پسرش تصاحب نمود. با این سوابقی که داری بر می خیزی و می گویی: من بغض و کینه حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله را دارم!؟ عاص بن وائل گفت: محمّد مردی است که ابتر و مقطوع النسل است، هر گاه بمیرد اسم و رسم وی نابود خواهد شد. لذا خداوند سبحان آیه ذیل را در شأن عاص بن وائل نازل کرد که می فرماید: «إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ» یعنی یا محمّد! آن کس که بغض و کینه تو را دارد خود مقطوع النسل است. مادر تو همان زنی بود که برای زنا نزد قبیله عبد قیس می رفت و برای این عمل وارد خانه و مکان ها و گودی درّه های ایشان می شد. تو همان کسی هستی که رسول خدا هر جا مقابل دشمن قرار می گرفت از همه بیشتر با آن بزرگوار عداوت و از همه بیشتر آن حضرت را تکذیب می کردی.

سپس یکی از افرادی بودی که سوار کشتی شده و نزد نجاشی رفتند. همان افراد بی و سر و پایی که به سوی حبشه خارج شدند و خون جعفر بن ابی طالب و آن مردانی را که به طرف نجاشی هجرت کرده بودند در معرض ریختن قرار دادید، ولی مکر و حیله تو دامنگیر خودت شد. جد و جهد تو پایمال گردید، آرزو و خواسته تو برآورده نشد، سعی و کوشش تو بی ثمر شده و سخنان تو دروغ از آب درآمد، سخن افراد کافر پایمال و کلام خداوند برتری یافت و ثابت گردید.

اما سخنی که در باره عثمان گفتی: ای بی حیای بی دین! تو بودی که آتش جنگ را بر علیه عثمان شعله ور کردی و به طرف فلسطین فرار نمودی و عاقبت بد او را انتظار می کشیدی. وقتی خبر قتل وی به تو رسید نزد معاویه پناهنده شدی. ای خبیث! تو دین و ایمان خود را برای دنیای دیگری فروختی. ما تو را به خاطر بغضی که به ما را دارای ملامت نمی کنیم و تو را به این خاطر که به ما محبت نداری عتاب نخواهیم کرد، چرا که تو چه در

هَاشِمٍ فِی الْجَاهِلِیَّةِ وَ الْإِسْلَامِ وَ قَدْ هَجَوْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله بِسَبْعِینَ بَیْتاً مِنْ شِعْرٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله اللَّهُمَّ إِنِّی لَا أُحْسِنُ الشِّعْرَ وَ لَا یَنْبَغِی لِی أَنْ أَقُولَهُ فَالْعَنْ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ بِکُلِّ بَیْتٍ أَلْفَ لَعْنَةٍ .

ثُمَّ أَنْتَ یَا عَمْرُو الْمُؤْثِرُ دُنْیَا غَیْرِکَ عَلَی دِینِکَ أَهْدَیْتَ إِلَی النَّجَاشِیِّ الْهَدَایَا وَ رَحَلْتَ إِلَیْهِ رِحْلَتَکَ الثَّانِیَةَ وَ لَمْ تَنْهَکَ الْأُولَی عَنِ الثَّانِیَةِ کُلَّ ذَلِکَ تَرْجِعُ مَغْلُولًا حَسِیراً تُرِیدُ بِذَلِکَ هَلَاکَ جَعْفَرٍ وَ أَصْحَابِهِ فَلَمَّا أَخْطَأَکَ مَا رَجَوْتَ وَ أَمَّلْتَ أَحَلْتَ عَلَی صَاحِبِکَ عُمَارَةَ بْنِ الْوَلِیدِ .

وَ أَمَّا أَنْتَ یَا وَلِیدَ بْنَ عُقْبَةَ فَوَ اللَّهِ مَا أَلُومُکَ أَنْ تُبْغِضَ عَلِیّاً وَ قَدْ جَلَدَکَ فِی الْخَمْرِ ثَمَانِینَ وَ قَتَلَ أَبَاکَ صَبْراً بِیَدِهِ یَوْمَ بَدْرٍ أَمْ کَیْفَ تَسُبُّهُ فَقَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ مُؤْمِناً فِی عَشْرِ آیَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَ سَمَّاکَ فَاسِقاً وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ ⁽¹⁾وَ قَوْلُهُ إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمِینَ ⁽²⁾وَ مَا أَنْتَ وَ ذِکْرَ قُرَیْشٍ وَ إِنَّمَا أَنْتَ ابْنُ عَلِیجٍ مِنْ أَهْلِ صَفُّورِیَةَ یُقَالُ لَهُ ذَکْوَانُ ⁽³⁾

فلما سبه الولید قال له عقیل بن أبی طالب و کان حاضرا: یا فاسق ما تعلم من أنت؟: أ لست علجا من أهل صفوریة قریة بین عکا و اللجون من أعمال الاردن کان أبوک یهودیا منها.

وَ أَمَّا زَعْمُکَ أَنَّا قَتَلْنَا عُثْمَانَ فَوَ اللَّهِ مَا اسْتَطَاعَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَیْرُ وَ عَائِشَةُ أَنْ یَقُولُوا ذَلِکَ لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَکَیْفَ تَقُولُهُ أَنْتَ وَ لَوْ سَأَلْتَ أُمَّکَ مَنْ أَبُوکَ إِذْ

زمان جاهلیت و چه اسلام، دشمن بنی هاشم بوده و هستی. تو بودی که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را با هفتاد بیت از شعرت هجو نمودی. آنگاه آن بزرگوار فرمود: بار خدایا! من نمی توانم شعر بگویم و شعر گفتن سزاوار من نیست، پس تو عمرو بن عاص را به تعداد هر بیتی که در هجو من گفته است هزار بار لعنت کن.

ای عمرو بن عاص که دنیای دیگری را بر دین و ایمان خود مقدم داشته ای، هدیه هایی برای نجاشی فرستادی و برای دومین بار به سوی او رفتی و رفتن اول تو مانع از رفتن دوباره تو نشد. منظور تو از این رفت و آمدها که هر بار با حسرت و ناامیدی باز می گشتی، هلاکت جعفر بن ابی طالب و یاران وی بود. هنگامی که به آمال و آرزوی خود نرسیدی، برای رفیق خودت یعنی عمارة بن ولید توطئه چیدی.

اما تو ای ولید بن عقبه! به خدا قسم من تو را به این خاطر که بغض علی علیه السّلام را داری ملامت و سرزنش نمی کنم، زیرا آن حضرت هشتاد تازیانه برای اینکه تو میگساری کرده بودی به تو زد و پدر تو را در جنگ بدر کشت. تو چگونه به علی ناسزا می گویی و حال آنکه خدا در ده آیه از قرآن آن حضرت را مؤمن و تو را فاسق معرفی نموده است!؟ از جمله این آیات در سوره سجده است که می فرماید: «أفمن کان مؤمنا کمن کان فاسقا لا یستوون»⁽⁴⁾، «آیا کسی که مؤمن است همچون کسی است که فاسق و نافرمان است؟ یکسان نیستند.» همچنین در سوره حجرات می فرماید: «إن جاءکم فاسق بنبأ فتبیّنوا أن تصیبوا قوما بجهالة فتصبحوا علی ما فعلتم نادمین»⁽⁵⁾، «ای کسانی که ایمان آورده اید، اگر فاسقی برایتان خبری آورد، نیک وارسی کنید، مبادا به نادانی گروهی را آسیب برسانید و [بعد،] از آنچه کرده اید پشیمان شوید.» تو را چه به این که نام قریش را به زبان آری، جز این نیست که تو پسر علیج هستی که از اهل صفوریّه بود و نام او ذکوان بود.

اما اینکه گمان می کنی ما عثمان را کشته ایم؛ به خدا قسم این سخنی که در مورد حضرت علی علیه السّلام می گویی، طلحه و زبیر و عایشه نتوانستند بگویند، تو چگونه این تهمت را به علی می زنی!؟ اگر تو از مادرت جویا می شدی که پدرت کیست،

تَرَکَتْ ذَکْوَانَ فَأَلْصَقَتْکَ بِعُقْبَةَ بْنِ أَبِی مُعَیْطٍ اکْتَسَتْ بِذَلِکَ عِنْدَ نَفْسِهَا سَنَاءً وَ رِفْعَةً مَعَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَکَ وَ لِأَبِیکَ وَ أُمِّکَ مِنَ الْعَارِ وَ الْخِزْیِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ مَا اللَّهُ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ .

ثُمَّ أَنْتَ یَا وَلِیدُ وَ اللَّهِ أَکْبَرُ فِی الْمِیلَادِ مِمَّنْ تَدَّعِی لَهُ النَّسَبَ فَکَیْفَ تَسُبُّ عَلِیّاً وَ لَوِ اشْتَغَلْتَ بِنَفْسِکَ لَبَیَّنْتَ نَسَبَکَ إِلَی أَبِیکَ- لَا إِلَی مَنْ تَدَّعِی لَهُ وَ لَقَدْ قَالَتْ لَکَ أُمُّکَ یَا بُنَیَّ أَبُوکَ وَ اللَّهِ أَلْأَمُ وَ أَخْبَثُ مِنْ عُقْبَةَ .

وَ أَمَّا أَنْتَ یَا عُتْبَةَ بْنَ أَبِی سُفْیَانَ فَوَ اللَّهِ مَا أَنْتَ بِحَصِیفٍ فَأُجَاوِبَکَ وَ لَا عَاقِلٍ فَأُعَاتِبَکَ وَ مَا عِنْدَکَ خَیْرٌ یُرْجَی وَ لَا شَرٌّ یُخْشَی وَ مَا کُنْتُ وَ لَوْ سَبَبْتَ عَلِیّاً لِأَغَارَ بِهِ عَلَیْکَ لِأَنَّکَ عِنْدِی لَسْتَ بِکُفْوٍ لِعَبْدِ عَبْدِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَأَرُدَّ عَلَیْکَ وَ أُعَاتِبَکَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَکَ وَ لِأَبِیکَ وَ أُمِّکَ وَ أَخِیکَ بِالْمِرْصَادِ فَأَنْتَ ذُرِّیَّةُ آبَائِکَ الَّذِینَ ذَکَرَهُمُ اللَّهُ فِی الْقُرْآنِ فَقَالَ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ تَصْلی ناراً حامِیَةً- تُسْقی مِنْ عَیْنٍ آنِیَةٍ إِلَی قَوْلِهِ مِنْ جُوعٍ ⁽¹⁾وَ أَمَّا وَعِیدُکَ إِیَّایَ بِقَتْلِی فَهَلَّا قَتَلْتَ الَّذِی وَجَدْتَهُ عَلَی فِرَاشِکَ مَعَ حَلِیلَتِکَ وَ قَدْ غَلَبَکَ عَلَی فَرْجِهَا وَ شَرِکَکَ فِی وَلَدِهَا حَتَّی أَلْصَقَ بِکَ وَلَداً لَیْسَ لَکَ ⁽²⁾

نبئت عتبة هیأته عرسه *** لصداقه الهذلی من الحیان

ألقاه معها فی الفراش فلم یکن *** فحلا و أمسک خشیة النسوان

لا تعتبن یا عتب نفسک حبها *** ان النساء حبائل الشیطان.

وَ لَا أَلُومُکَ أَنْ تَسُبَّ عَلِیّاً وَ قَدْ قَتَلَ أَخَاکَ مُبَارَزَةً وَ اشْتَرَکَ هُوَ وَ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فِی قَتْلِ جَدِّکَ حَتَّی أَصْلَاهُمَا اللَّهُ عَلَی أَیْدِیهِمَا نَارَ جَهَنَّمَ وَ أَذَاقَهُمَا الْعَذَابَ

او ذکوان را رها می کرد و تو را به عقبة بن ابی معیط می بست و از این حسب و نسب رفعت و مقامی به دست می آورد. در حالی که خداوند برای تو و پدر و مادرت در دنیا و آخرت این همه عیب و ننگ شماره کرده است. و حال آنکه خداوند هرگز به بندگان خود ستم نمی کند.

ای ولید! به خدا قسم تو از نظر سن و سال از آن کسی که گمان می کنی پسر او هستی و حسب و نسبت به وی می رسد بزرگتری، پس چگونه به حضرت علی ناسزا می گویی! اگر تو متوجه خویش می شدی و نسبت خود را با پدرت میافتی و می فهمیدی که با آن که ادعا می کنی نسبتی نداری، در صورتی که مادرت به تو گفت: ای پسرم! به خدا قسم که پدرت از عقبه ناکس تر و پلیدتر بود.

اما تو ای عتبة بن ابی سفیان! تو عقل درست و حسابی نداری که من جواب تو را بگویم. تو اصلا عقل نداری تا من تو را سرزنش کنم، خیری نداری که کسی به آن امیدوار باشد و شری نداری که کسی از آن بترسد. اگر تو به حضرت علی علیه السّلام ناسزا بگویی من آن را عجیب و بعید نمی دانم. زیرا من تو را هم کفو غلام غلام علی بن ابی طالب هم نمی دانم تا جواب تو را بدهم و تو را مورد سرزنش قرار دهم. اما بدان که خدا در انتظار عذاب کردن تو و پدر و مادر و برادرت است. تو فرزند همان پدرانی هستی که خدا در قرآن مجید راجع به آنان فرموده: «عاملة ناصبة. تصلی نار حامیة. تسقی من عین آنیة - تا آن جا که می فرماید - من جوع»⁽³⁾، «که تلاش کرده، رنج [بیهوده] برده اند. [ناچار] در آتشی سوزان درآیند. از چشمه ای داغ نوشانیده شوند. خوراکی جز خار خشک ندارند، [که] نه فربه کند، و نه گرسنگی را باز دارد.»

تو مرا به قتل تهدید می کنی!؟ پس چرا آن کسی را که در رختخواب با زنت زنا می کرد نکشتی! در صورتی که روی فرج وی بر تو غلبه یافته بود و در تولید فرزند با تو شریک شد و فرزندی را به تو بست که مال تو نبود! وای بر تو! اگر تو از او انتقام می گرفتی سزاوارتر بود از اینکه مرا تهدید به قتل کنی.

من تو را به این خاطر که حضرت علی علیه السّلام ناسزا می گویی ملامت نمی کنم زیرا آن بزرگوار برادر تو را در جنگ کشت. حضرت علی و حضرت حمزه علیهما السّلام در کشتن جد تو شرکت داشتند تا اینکه به خاطر نابکاری خویش مستحق آتش جهنم و عذاب دردناک گردید،

الْأَلِیمَ وَ نُفِیَ عَمُّکَ بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾وَ أَمَّا رَجَائِی الْخِلَافَةَ فَلَعَمْرُ اللَّهِ لَئِنْ رَجَوْتُهَا فَإِنَّ لِی فِیهَا لَمُلْتَمَساً وَ مَا أَنْتَ بِنَظِیرِ أَخِیکَ وَ لَا خَلِیفَةَ أَبِیکَ لِأَنَّ أَخَاکَ أَکْثَرُ تَمَرُّداً عَلَی اللَّهِ وَ أَشَدُّ طَلَباً لِإِرَاقَةِ دِمَاءِ الْمُسْلِمِینَ وَ طَلَبِ مَا لَیْسَ لَهُ بِأَهْلٍ یُخَادِعُ النَّاسَ وَ یَمْکُرُهُمْ وَ یَمْکُرُ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیْرُ الْماکِرِینَ .

وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّ عَلِیّاً کَانَ شَرَّ قُرَیْشٍ لِقُرَیْشٍ فَوَ اللَّهِ مَا حَقَّرَ مَرْحُوماً وَ لَا قَتَلَ مَظْلُوماً .

وَ أَمَّا أَنْتَ یَا مُغِیرَةَ بْنَ شُعْبَةَ فَإِنَّکَ لِلَّهِ عَدُوٌّ وَ لِکِتَابِهِ نَابِذٌ وَ لِنَبِیِّهِ مُکَذِّبٌ وَ أَنْتَ الزَّانِی وَ قَدْ وَجَبَ عَلَیْکَ الرَّجْمُ وَ شَهِدَ عَلَیْکَ الْعُدُولُ الْبَرَرَةُ الْأَتْقِیَاءُ فَأُخِّرَ رَجْمُکَ وَ دُفِعَ الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ وَ الصِّدْقُ بِالْأَغَالِیطِ وَ ذَلِکَ لِمَا أَعَدَّ اللَّهُ لَکَ مِنَ الْعَذَابِ الْأَلِیمِ وَ الْخِزْیِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَخْزی ⁽²⁾.

وَ أَنْتَ ضَرَبْتَ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّی أَدْمَیْتَهَا وَ أَلْقَتْ مَا فِی بَطْنِهَا اسْتِذْلَالًا مِنْکَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مُخَالَفَةً مِنْکَ لِأَمْرِهِ وَ انْتِهَاکاً لِحُرْمَتِهِ وَ قَدْ قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله أَنْتِ سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ اللَّهُ مُصَیِّرُکَ إِلَی النَّارِ وَ جَاعِلُ وَبَالِ مَا نَطَقْتَ بِهِ عَلَیْکَ .

فَبِأَیِّ الثَّلَاثَةِ⁽³⁾سَبَبْتَ عَلِیّاً أَ نَقْصاً مِنْ حَسَبِهِ أَمْ بُعْداً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمْ سُوءَ

حضرت علی بود که عموی تو را به دستور رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله تبعید نمود. اما اینکه گفتی من آرزوی خلافت دارم، به خدا قسم اگر من آرزوی خلافت داشته باشم جا دارد، زیرا مردم به من التماس می کنند که خلیفه باشم. ولی تو نظیر برادرت و خلیفه پدرت نیستی، زیرا برادرت بیشتر از هر کسی از امر خدا تمرّد می کرد و بیش از هر کس طالب ریختن خون مسلمان ها و نیز خواهان مقامی بود که شایستگی آن را نداشت. وی مردم را فریب می داد، در حالی که خدا مکر می کند و او بهترین مکر کنندگان است.

اما اینکه گفتی: علی برای قریش بدترین فرد قریش بود، به خدا قسم که علی هیچ مرحومی را تحقیر نکرد و هیچ مظلومی را نکشت.

اما تو ای مغیرة بن شعبه! تو حقیقتا دشمن خدایی، که هم قرآن و هم رسول او را تکذیب می کنی. تویی که زنا کاری، واجب است که حد خدا بر تو جاری شود، زیرا شهود عادل و نیکوکاری بر زناکاری تو شهادت داده اند، ولی سنگسار نمودن تو به تأخیر افتاده و حق به وسیله باطل و صداقت به واسطه غلط اندازی پایمال شد. این گونه حقوق از دست رفت در حالی که خداوند عذاب دردناک و رسوایی دنیا را برای تو مهیا کرده بود، ولی رسوایی عذاب آخرت به مراتب بیشتر است.

تو بودی که فاطمه زهرا را زدی و خون او را ریختی، به طوری که ایشان جنین خود را سقط کرد. تو این عمل را برای اینکه پیامبر خدا را ذلیل و با امر آن حضرت مخالفت کرده باشی و نیز حرمت او را هتک کنی انجام دادی. و این در حالی است که پیامبر خدا به حضرت زهرا سلام الله علیها فرموده بود: تو بزرگ زنان اهل بهشت هستی. به خدا قسم که بازگشت تو به سوی آتش است و وبال سخنانی که گفتی بر علیه تو خواهد بود.

برای کدام یک از این سه موضوع به حضرت علی ناسزا می گویی؟ آیا به خاطر نقصان حسب و نسب امام؟ یا برای اینکه از پیغمبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله دور است؟ یا عمل ناشایستی

بَلَاءٍ فِی الْإِسْلَامِ أَمْ جَوْراً فِی حُکْمٍ أَمْ رَغْبَةً فِی الدُّنْیَا إِنْ قُلْتَ بِهَا فَقَدْ کَذَبْتَ وَ کَذَّبَکَ النَّاسُ.

أَ تَزْعُمُ أَنَّ عَلِیّاً قَتَلَ عُثْمَانَ مَظْلُوماً- فَعَلِیٌّ وَ اللَّهِ أَتْقَی وَ أَنْقَی مِنْ لَائِمِهِ فِی ذَلِکَ وَ لَعَمْرِی إِنْ کَانَ عَلِیّاً قَتَلَ عُثْمَانَ مَظْلُوماً فَوَ اللَّهِ مَا أَنْتَ مِنْ ذَلِکَ فِی شَیْ ءٍ فَمَا نَصَرْتَهُ حَیّاً وَ لَا تَعَصَّبْتَ لَهُ مَیِّتاً وَ مَا زَالَتِ الطَّائِفُ دَارَکَ تَتَبَّعُ الْبَغَایَا وَ تُحْیِی أَمْرَ الْجَاهِلِیَّةِ وَ تُمِیتُ الْإِسْلَامَ حَتَّی کَانَ فِی أَمْسِ [مَا کَانَ] .

وَ أَمَّا اعْتِرَاضُکَ فِی بَنِی هَاشِمٍ وَ بَنِی أُمَیَّةَ فَهُوَ ادِّعَاؤُکَ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ أَمَّا قَوْلُکَ فِی شَأْنِ الْإِمَارَةِ وَ قَوْلُ أَصْحَابِکَ فِی الْمُلْکِ الَّذِی مَلَکْتُمُوهُ فَقَدْ مَلِکَ فِرْعَوْنُ مِصْرَ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ وَ مُوسَی وَ هَارُونُ علیهما السلام نَبِیَّانِ مُرْسَلَانِ یَلْقَیَانِ مَا یَلْقَیَانِ وَ هُوَ مُلْکُ اللَّهِ یُعْطِیهِ الْبَرَّ وَ الْفَاجِرَ وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ ⁽¹⁾وَ قَالَ وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنا مُتْرَفِیها فَفَسَقُوا فِیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِیراً⁽²⁾

ثُمَّ قَامَ الْحَسَنُ علیه السلام فَنَفَضَ ثِیَابَهُ وَ هُوَ یَقُولُ الْخَبِیثاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَ الْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثاتِ هُمْ وَ اللَّهِ یَا مُعَاوِیَةُ أَنْتَ وَ أَصْحَابُکَ هَؤُلَاءِ وَ شِیعَتُکَ- وَ الطَّیِّباتُ لِلطَّیِّبِینَ وَ الطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّباتِ أُولئِکَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا یَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ ⁽³⁾هُمْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ أَصْحَابُهُ وَ شِیعَتُهُ .

ثُمَّ خَرَجَ وَ هُوَ یَقُولُ ذُقْ وَبَالَ مَا کَسَبَتْ یَدَاکَ وَ مَا جَنَیْتَ وَ مَا قَدْ أَعَدَّاللَّهُ لَکَ وَ لَهُمْ مِنَ الْخِزْیِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ الْعَذَابِ الْأَلِیمِ فِی الْآخِرَةِ .

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ لِأَصْحَابِهِ وَ أَنْتُمْ فَذُوقُوا وَبَالَ مَا قَدْ جَنَیْتُمْ فَقَالَ لَهُ الْوَلِیدُ بْنُ عُقْبَةَ وَ اللَّهِ مَا ذُقْنَا إِلَّا کَمَا ذُقْتَ وَ لَا اجْتَرَأَ إِلَّا عَلَیْکَ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنَّکُمْ لَنْ تَنْتَصِفُوا مِنَ الرَّجُلِ فَهَلْ ⁽⁴⁾أَطَعْتُمُونِی أَوَّلَ مَرَّةٍ أَوِ انْتَصَرْتُمْ مِنَ الرَّجُلِ

در قبال دین اسلام انجام داده است؟ یا به این دلیل که حکم به جور و ستم داده است؟ یا اینکه به دنیا رغبتی داشته است؟ اگر چنین سخنانی بگویی دروغ گفته ای و مردم تو را تکذیب خواهند کرد.

آیا تو گمان می کنی علی عثمان را مظلومانه کشت؟ به خدا قسم که علی علیه السّلام پرهیزکارتر و پاک تر از کسی است که او را سرزنش می کند. به جان خودم قسم اگر این طور باشد که حضرت علی عثمان را مظلومانه کشته باشد، به تو هیچ ربطی ندارد، زیرا تو عثمان را در زمانی که زنده بود یاری نکردی و پس از مرگ وی هم تعصبی نسبت به وی نداشتی. خانه تو همیشه در طائف بود. تو همیشه خواهان زنان زناکار و طرفدار امور زمان جاهلیت و نابودکننده اسلام بودی، تا اینکه هر چه نباید بشود شد.

اما جواب اعتراض تو به بنی هاشم و بنی امیه؛ مقصود تو این است که خود را نزد معاویه محبوب کنی. اما جواب سخن تو درباره امارت و گفته یارانت راجع به مقام سلطنتی که به دست آورده اید این است که، فرعون مدت چهار صد سال سلطنت کرد و موسی و هارون علیهما السّلام دو پیامبر بودند که وی را به راه حق دعوت می کردند و چه صدماتی که از فرعون دیدند. مقام خلافت مقامی است که خدا به افراد نیکو کار و تبهکار عطا می کند. لذا خداوند می فرماید: «و إن أدری لعله فتنة لکم و متاع إلی حین»⁽⁵⁾

، {و نمی دانم، شاید آن برای شما آزمایشی و تا چندگاهی [وسیله] برخورداری باشد.} و نیز می فرماید: «و إذا أردنا أن نهلک قریة أمرنا مترفیها ففسقوا فیها فحقّ علیها القول فدمّرناهم تدمیراً»⁽⁶⁾،

{و چون بخواهیم شهری را هلاک کنیم، خوش گذرانانش را وا می داریم تا در آن به انحراف [و فساد] بپردازند، و در نتیجه عذاب بر آن [شهر] لازم گردد، پس آن را [یک سره] زیر و زبر کنیم.}

امام حسن علیه السّلام پس از اینکه عموم آنان را مجاب نمود، برخاست و لباس های خود را تکانید، در حالی این آیه را تلاوت می کرد: «الخبیثات للخبیثین و الخبیثون للخبیثات»، {زنان پلید برای مردان پلیدند، و مردان پلید برای زنان پلید} به خدا قسم ای معاویه، مقصود از این آیه تو و یارانت و ایشان و پیروانشان هستند،«و الطیبات للطیبین و الطیبون للطیبات أولئک مبرّون مما یقولون لهم مغفرة و رزق کریم»⁽⁷⁾

{و زنان پاک برای مردان پاکند، و مردان پاک برای زنان پاک. اینان از آنچه در باره ایشان می گویند برکنارند، برای آنان آمرزش و روزی نیکو خواهد بود.}و مقصود از این قسمت آیه علی بن ابی طالب و یاران و پیروانش هستند.

سپس امام حسن علیه السّلام در حالی خارج شد که به معاویه می فرمود: عاقبت بدی را که به خاطر اعمال و جنایاتت نصیبت شد بچش و برای عذاب هایی که خدا برای تو و یارانت از قبیل رسوایی دنیوی و عذاب دردناک اخروی آماده کرده است مهیا باش!

پس از این جریان، معاویه به یاران خویش گفت: شما نیز کیفر جنایت هایی را که مرتکب شده اید بچشید! ولید بن عقبه در جوابش گفت: به خدا قسم ما نچشیدیم مگر آن طور که تو چشیدی، امام حسن تنها به تو گستاخی کرد.

معاویه گفت: آیا من نگفتم شما نمی توانید از این مرد انتقام بگیرید؟ ای کاش شما اطاعت امر مرا می کردید، یا از این مرد که شما را رسوا کرد انتقام می گرفتید!

إِذْ فَضَحَکُمْ وَ اللَّهِ مَا قَامَ حَتَّی أَظْلَمَ عَلَیَّ الْبَیْتَ وَ هَمَمْتُ أَنْ أَسْطُوَ بِهِ فَلَیْسَ فِیکُمْ خَیْرٌ الْیَوْمَ وَ لَا بَعْدَ الْیَوْمِ .

قَالَ وَ سَمِعَ مَرْوَانُ بْنُ الْحَکَمِ بِمَا لَقِیَ مُعَاوِیَةُ وَ أَصْحَابُهُ الْمَذْکُورُونَ مِنَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام فَأَتَاهُمْ فَوَجَدَهُمْ عِنْدَ مُعَاوِیَةَ فِی الْبَیْتِ فَسَأَلَهُمْ مَا الَّذِی بَلَغَنِی عَنِ الْحَسَنِ وَ زَعَلِهِ قَالُوا قَدْ کَانَ ذَلِکَ فَقَالَ لَهُمْ مَرْوَانُ فَهَلَّا أَحْضَرْتُمُونِی ذَلِکَ فَوَ اللَّهِ لَأَسُبَّنَّهُ وَ لَأَسُبَّنَّ أَبَاهُ وَ أَهْلَ الْبَیْتِ سَبّاً تُغَنِّی بِهِ الْإِمَاءُ وَ الْعَبِیدُ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ وَ الْقَوْمُ لَمْ یَفُتْکَ شَیْ ءٌ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ مِنْ مَرْوَانَ بَذْرَ لِسَانٍ وَ فُحْشٍ فَقَالَ مَرْوَانُ فَأَرْسِلْ إِلَیْهِ یَا مُعَاوِیَةُ فَأَرْسَلَ مُعَاوِیَةُ إِلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ لَهُ الْحَسَنُ علیه السلام مَا یُرِیدُ هَذَا الطَّاغِیَةُ مِنِّی وَ اللَّهِ لَئِنْ أَعَادَ الْکَلَامَ لَأُوقِرَنَّ مَسَامِعَهُ مَا یَبْقَی عَلَیْهِ عَارُهُ وَ شَنَارُهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ .

فَأَقْبَلَ الْحَسَنُ علیه السلام فَلَمَّا أَنْ جَاءَهُمْ وَجَدَهُمْ بِالْمَجْلِسِ عَلَی حَالَتِهِمُ الَّتِی تَرَکَهُمْ فِیهَا غَیْرَ أَنَّ مَرْوَانَ قَدْ حَضَرَ مَعَهُمْ فِی هَذَا الْوَقْتِ فَمَشَی الْحَسَنُ علیه السلام حَتَّی جَلَسَ عَلَی السَّرِیرِ مَعَ مُعَاوِیَةَ وَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ثُمَّ قَالَ الْحَسَنُ لِمُعَاوِیَةَ لِمَ أَرْسَلْتَ إِلَیَّ قَالَ لَسْتُ أَنَا أَرْسَلْتُ إِلَیْکَ وَ لَکِنْ مَرْوَانُ الَّذِی أَرْسَلَ إِلَیْکَ .

فَقَالَ مَرْوَانُ أَنْتَ یَا حَسَنُ السَّبَّابُ رِجَالَ قُرَیْشٍ فَقَالَ وَ مَا الَّذِی أَرَدْتَ فَقَالَ وَ اللَّهِ لَأَسُبَّنَّکَ وَ أَبَاکَ وَ أَهْلَ بَیْتِکَ سَبّاً تُغَنِّی بِهِ الْإِمَاءُ وَ الْعَبِیدُ فَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام أَمَّا أَنْتَ یَا مَرْوَانُ فَلَسْتُ أَنَا سَبَبْتُکَ وَ لَا سَبَبْتُ أَبَاکَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَعَنَکَ وَ لَعَنَ أَبَاکَ وَ أَهْلَ بَیْتِکَ وَ ذُرِّیَّتَکَ وَ مَا خَرَجَ مِنْ صُلْبِ أَبِیکَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾

و روی فی حدیث لعائشة أنّها قالت لمروان: أما أنت یا مروان فأشهد أن رسول اللّه لعن أباک و أنت فی صلبه، أقول: و تری مثل ذلک فی الاستیعاب و أسد الغابة و طبقات ابن سعد و غیر ذلک من کتب التراجم.

به خدا قسم امام حسن برنخاست مگر اینکه این خانه در نظر من تاریک گردید، من تصمیم داشتم به وی آسیبی بزنم، نه امروز و نه بعد از این، خیر و فایده ای در وجود شما نخواهد بود.

راوی می گوید: وقتی این مناظرات و مکالمات به گوش مروان بن حکم رسید و شنید معاویه و یارانش به وسیله امام حسن رسوا شدند، نزد آنان رفت. زمانی که به آنجا رسید، آنان در خانه معاویه نزد او بودند. مروان پرسید، چه توهینی از امام حسن به شما وارد شده!؟ گفتند: هر چه شنیدی صحیح است. مروان گفت: پس چرا مرا احضار نکردید! به خدا قسم که من حسن و پدر و اهل بیت او را به نحوی فحش می دادم که ورد زبان غلامان و کنیزان شود. معاویه گفت: این گروه در مورد تو غافلگیر نمی شوند، آن ها از سوابق مروان در بد زبانی و فحاشی خبر دارند. مروان به معاویه گفت: پس به دنبال حسن بفرست تا بیاید. وقتی معاویه به سراغ امام حسن علیه السّلام فرستاد، آن حضرت به فرستاده معاویه فرمود: این شخص عصیان گر از من چه می خواهد؟ به خدا قسم اگر بخواهد زبان درازی کند گوش او را از ننگ و عارهایی که دارد به نحوی خسته می کنم که تا قیام قیامت باقی بمانند .

هنگامی که امام حسن علیه السّلام برخاست و متوجه آنان شد، دید ایشان در همان حالی که بودند در مجلس معاویه حضور دارند و مروان هم به ایشان اضافه شده است. امام حسن علیه السّلام رفت و نزد معاویه و عمرو بن عاص بر سر تخت نشست و به معاویه فرمود: برای چه به دنبال من فرستادی؟ معاویه گفت: من سراغ تو نفرستاده ام بلکه مروان تو را خواسته است.

مروان به امام حسن گفت: تو به مردان قریش فحاشی کرده ای!؟ فرمود: اکنون چه تصمیمی داری؟ مروان گفت: به خدا قسم من تو و پدر و اهل بیت تو را به نحوی ناسزا و فحش خواهم گفت که ورد زبان غلامان و کنیزان شود. امام حسن علیه السّلام در جوابش فرمود: من به تو و پدرت فحش نداده ام، ولی خداوند عزّ و جلّ تو، پدر و اهل بیت و ذریه تو را لعنت کرده است و هر کسی را که از صلب پدر تو تا قیام قیامت به وجود بیاید، به زبان پیغمبر خویش لعنت نموده است.

وَ اللَّهِ یَا مَرْوَانُ مَا تُنْکِرُ أَنْتَ وَ لَا أَحَدٌ مِمَّنْ حَضَرَ هَذِهِ اللَّعْنَةَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَکَ وَ لِأَبِیکَ مِنْ قَبْلِکَ وَ مَا زَادَکَ اللَّهُ یَا مَرْوَانُ بِمَا خَوَّفَکَ إِلَّا طُغْیَاناً کَبِیراً صَدَقَ اللَّهُ وَ صَدَقَ رَسُولُهُ یَقُولُ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما یَزِیدُهُمْ إِلَّا طُغْیاناً کَبِیراً⁽¹⁾وَ أَنْتَ یَا مَرْوَانُ وَ ذُرِّیَّتُکَ الشَّجَرَةُ الْمَلْعُونَةُ فِی الْقُرْآنِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَوَثَبَ مُعَاوِیَةُ فَوَضَعَ یَدَهُ عَلَی فَمِ الْحَسَنِ وَ قَالَ یَا بَا مُحَمَّدٍ مَا کُنْتَ فَحَّاشاً فَنَفَضَ الْحَسَنُ علیه السلام ثَوْبَهُ وَ قَامَ وَ خَرَجَ فَتَفَرَّقَ الْقَوْمُ عَنِ الْمَجْلِسِ بِغَیْظٍ وَ حُزْنٍ وَ سَوَادِ الْوُجُوهِ ⁽²⁾.

بیان

فقصرنا به علی بناء المجرد و الباء للتعدیة أی أظهرنا أنه قاصر عن بلوغ الکمال أو مقصر قوله حتی صدق لک فیه علی بناء المجهول و یحتمل المعلوم.

و قال الفیروزآبادی الجناب الفناء و الرحل و الناحیة و بالضم ذات الجنب و بالکسر فرس طوع الجناب سلس القیاد و لج فی جناب قبیح بالکسر أی مجانبة أهله.

قوله یتسامی من السمو بمعنی الرفعة قوله فبئس کرامة الله أی فبئس ما رعوها قوله لا فی قدحة زندک القدحة بالکسر اسم من اقتداح النار و بالفتح للمرة و هی کنایة عن التدبیر فی الملک و استخراج الأمور بالنظر و رجحة المیزان کنایة عن کونه أفضل من غیره فی الکمالات قوله من دب بعیب عثمان أی مشی به کنایة عن السعی فی إظهاره و الخطر بالتحریک العوض و المثل و المثاورة المواثبة و المنازعة و یقال خیموا بالمکان أی أقاموا.

ای مروان! به خدا قسم نه تو و نه احدی از آن اشخاص که در زمانی که پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تو و پدرت را لعنت می کرد حضور داشتند، منکر این مطلب نخواهید شد. خدا تو را می ترساند ولی به تو جز طغیان و سرکشی چیزی اضافه نخواهد شد. خدا و رسول راست می گویند چرا که در قرآن آمده است: «و الشجرة الملعونة فی القرآن و نخوّفهم فما یزیدهم إلا طغیاناً کبیراً»⁽³⁾، «و [نیز] آن درخت لعنت شده در قرآن را جز برای آزمایش مردم قرار ندادیم و ما آنان را بیم می دهیم، ولی جز بر طغیان بیشتر آن ها نمی افزاید.» ای مروان! تو و ذریه تو از همان شجره ملعونی هستید که در قرآن یاد شده. ناگاه معاویه برجست و دست خود را بر دهان امام حسن علیه السّلام نهاد و گفت: ای ابا محمّد! تو که فحاش نبودی!؟ پس از این جریان بود که امام حسن برخاست و لباس خود را تکان داد و از مجلس خارج شد. سپس آن گروه برخاستند و با صورتی سیاه و خشم بسیار و اندوهی شدید از آن مجلس خارج شدند⁽⁴⁾.

شرح

«فقصرنا به» ثلاثی مجرد است و باء بای تعدیه است یعنی اظهار کردیم که او از رسیدن به کمال ناتوان است. عبارت «حتی صدق لک فیه» فعل مجهول است و احتمال دارد که معلوم باشد.

فیروزآبادی گفته است: «جناب» به معنای ناحیه و حیاط جلوی خانه است و با ضمه به معنای چیزی است که کناره دارد، با کسره به معنای اسب رامی است که مهار آن آسان است، (لجّ فی جناب) قبیح است و به معنای دوری از خانواده است.

عبارت «یتسامی» از سمو به معنای رفعت گرفته شده؛ عبارت «فبئس کرامة الله» یعنی چه بد با کرامت خدا رفتار کردند؛ عبارت «لا فی قدحة زندک» القدحة با کسره یعنی تلاش برای خارج کردن آتش و با فتحه اسم مرة است، و این عبارت کنایه از تدبیر در حکومت و انجام با دقت امور است؛ و «رجحة المیزان» کنایه از برتر بودن از دیگران در کمالات است؛ عبارت «من دبّ بعیب عثمان» یعنی با عیب او راه برود که کنایه از سعی در آشکار کردن آن عیب است، «و الخطر» یعنی مثل و مانند؛ «و المثاورة» یعنی جدال و نزاع و این که می گویند «خیموا فی المکان» یعنی در آن اقامت کردند.

قوله علیه السلام قریظة و بنی النضیر هذا إشارة إلی غزوة خیبر و فیه إشکالان أحدهما أن قریظة و النضیر کانا من یهود المدینة إلا أن یقال لعل بعضهم لحقوا خیبرا و الثانی أن سعد بن معاذ جرح یوم الأحزاب و مات بعد الحکم فی بنی قریظة و لم یبق إلی غزوة خیبر و الظاهر أنه علیه السلام کان أشار إلی ما ظهر منه علیه السلام فی تلک الوقائع جمیعا فاشتبه علی الراوی قوله علیه السلام و لم یثن أی لم یعطف الرایة و لم یردها.

و قال الفیروزآبادی الغرقد شجر عظام أو هی العوسج إذا عظم و بها سموا و بقیع الغرقد مقبرة المدینة لأنه کان منبتها انتهی و النتر جذب فیه قوة و جفوة و ریب المنون حوادث الدهر أو الموت و قال الجوهری العشوة أن ترکب أمرا علی غیر بیان ⁽¹⁾یقال أوطأتنی عشوة و عشوة و عشوة أی أمرا ملتبسا انتهی و اللوک أهون المضغ أو مضغ صلب.

قوله علیه السلام و المهرج قال الفیروزآبادی هرج الناس یهرجون وقعوا فی فتنة و اختلاط و قتل و الفرس جری و إنه لمهرج کمنبر و فی بعض النسخ و المهجر فیکون عطفا علی النجاشی بأن یکون مصدرا میمیا أی أهل الهجرة و یقال أشاط بدمه و أشاط دمه أی عرضه للقتل قوله علیه السلام و جعل جدک بالکسر أی اجتهادک و سعیک أو بالفتح و هو الحظ و البخت.

و قال الجزری فلسطین بکسر الفاء و فتح اللام الکورة المعروفة ما بین الأردن و دیار مصر و أم بلادها بیت المقدس و الدوائر صروف الزمان و حوادث الدهر و العواقب المذمومة ذکرها فی مجمع البیان قوله علیه السلام و لو سألت لو للتمنی قوله علیه السلام أکبر فی المیلاد أی کنت أکبر سنا من

گفته امام علیه السّلام: «قریظة و بنی نضیر» اشاره به جنگ خیبر دارد و در این روایت دو اشکال وجود دارد: یکی این که قریظة و بنی نضیر از یهودیان مدینه بودند مگر این که گفته شود آن ها به جنگ خیبر ملحق شدند، دوم این که سعد بن معاذ در جنگ احزاب مجروح شده و پس از آن که در مورد بنی قریظه حکم کرد فوت کرد و تا جنگ خیبر زنده نماند، ظاهرا امام حسن علیه السّلام به آن چه از امام علی علیه السّلام در تمام آن وقایع سرزده اشاره کرده است و این موضوع راوی را دچار اشتباه کرده است. گفته امام علیه السّلام: «و لم یثن» یعنی بیرق را خم نکرده و آن بازنگردانید.

فیروز آبادی گفته است: غرقد درختی بزرگ است یا عوسج [گیاه خولان] است هنگامی که بزرگ می شود و با آن مسموم می کنند و «بقیع الغرقد» قبرستان مدینه است و محل رویش درخت غرقد است؛ و «النتر» جذبی است که با قوت و خشکی همراه است؛ «ریب المنون» حوادث روزگار یا مرگ است. جوهری گفته است: «العشوة» آن است که کاری را پنهانی انجام دهی. گفته می شود أوطأتنی عُشوة و عَشوة [و عِشوة] یعنی موضوع شبهه ناکی که تمام شده است. «اللّوک» آسان جویدن، یا جویدن چیزی سخت است.

در مورد سخن امام علیه السلام «و المهرج» فیروز آبادی گفته است: هرج الناس یهرجون یعنی دچار فتنه، قتل و اختلاط شدند و گفته می شود اسب به هیجان آمد و به آن مهرج می گویند. . در بعضی نسخه ها آمده است که مهجر در صورتی که مصدر میمی و به معنای اهل هجرت باشد، عطف بر نجاشی است. گفته می شود: «أشاط بدمه و أشاط دمه» یعنی او را در معرض کشته شدن قرار داد. گفته امام «و جعل جِدّک» یعنی سعی و اجتهاد خودت، یا با فتحه که به معنای شانس و بخت می شود.

جزری گفته است: فلسطین با کسره فاء و فتحه لام: شهری است معروف بین اردن و کشور مصر، و پایتخت آن بیت المقدس است. «دوائر» حوادث روزگار و مصائب دهر و عواقب بدی است که آن را در مجمع البیان ذکر کرده است. گفته امام علیه السّلام: «لو سألت» لو برای تمنی است؛ و «أکبر فی المیلاد» یعنی از لحاظ سنی از عقبه بزرگ تر بودی،

عقبة فکیف تکون ابنه أو أنت أکبر من أن تکون ابنه فإنه فی وقت میلادک لم یکن فی سن الرجال و الحصیف المحکم العقل.

قوله علیه السلام علی أیدیهما أی کانا هما الباعثان علی ذلک حیث اختارا المقاتلة و کأنه کان یدیه فصحف قوله فبأی الثلاثة الظاهر فبأی الخمسة و یمکن أن یقال علی الثلاثة الأخیرة واحدا لتقاربها أو الأولین واحدا و کذا الآخرین أو یقال أنه علیه السلام بعد ذکر الثلاثة ذکر أمرین آخرین.

قوله علیه السلام فما زالت الطائف دارک أی کنت دائما فی الطائف تتبع الزوانی عند تلک الحروب و الغزوات حتی جئت منه أمس ⁽¹⁾و المراد بالأمس الزمان القریب مجازا قوله فهو ادعاؤک إلی معاویة یحتمل أن یکون إلی بمعنی مع أی لا یدعی هذا إلا أنت و معاویة و یحتمل أن یکون علی التضمین أی داعیا أو منتمیا إلی معاویة و لا یبعد أن یکون أصله دعاؤک فزیدت الهمزة من النساخ و الزعل بالتحریک النشاط.

«2»

یج، [الخرائج و الجرائح] رُوِیَ: أَنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ قَالَ لِمُعَاوِیَةَ إِنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ رَجُلٌ عَیِیٌ ⁽²⁾

و فی بعض النسخ« حیی» بدل« عیی» و له وجه.

پس چطور ممکن است پسر او باشی در حالی که تو بزرگ تر از آن هستی که فرزند او باشی زیرا او در زمان تولد تو در سن مردان بالغ نبود. «الحصیف» یعنی کسی که عاقل و با درایت است.

گفته امام علیه السّلام: «علی أیدیهما» یعنی آن دو باعث و بانی این اتفاق بودند از آن جا که جنگ را انتخاب کردند و گویا علی یدیه بوده و عبارت عوض شده است. عبارت «فبأی الثلاثة» ظاهر این است که باید بگوید فبأی الخمسة و ممکن است سه مورد آخر را به خاطر قرابت معنایی یک مورد حساب کرده باشد یا دو مورد اول و یا دو مورد آخر را، یا ممکن است گفته شود امام حسن علیه السّلام بعد از آن که سه مورد را ذکر کرده، دو مورد دیگر را نیز بیان کرده است.

گفته امام علیه السّلام «فما زالت الطائف دارک» یعنی در زمان آن جنگ ها تو همیشه در طائف و در پی زنان زناکار می گشتی. «حتی جئت منه أمس» مقصود از «امس» مجازا به معنای زمان نزدیک است. عبارت «فهو ادعاؤک إلی معاویه» احتمال دارد إلی به معنی مع باشد، یعنی این موضوع را کسی جز تو و معاویه ادعا نمی کند و احتمال دارد که تضمین باشد یعنی منسوب بودن به معاویه، بعید نیست که اصل آن دعاؤک باشد و همزه توسط نسخه نویسان برای حرکت دادن نشاط اضافه شده باشد.

روایت 2

خرائج: عمرو بن عاص به معاویه گفت: حسن مردی است که از سخنرانی عاجز است، اگر او بر بالای منبر برود و مردم به او نگاه کنند خجل می شود و سخن خود را قطع می کند. کاش می گفتی او سخنرانی می کرد. معاویه به امام حسن گفت: کاش بر بالای منبر رفته و ما را موعظه می کردی. امام حسن علیه السّلام پس از اینکه بر فراز منبر رفت و حمد و ثنای خدای را به جا آورد فرمود:

هر کسی مرا می شناسد که می شناسد، هر کس که مرا نمی شناسد بداند که من حسن ابن علی و پسر سیده زنان یعنی فاطمه دختر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله هستم. منم پسر رسول خدا، منم پسر نبی اللّه، منم پسر نور درخشنده،

الْمُنِیرِ أَنَا ابْنُ الْبَشِیرِ النَّذِیرِ أَنَا ابْنُ مَنْ بُعِثَ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ أَنَا ابْنُ مَنْ بُعِثَ إِلَی الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَنَا ابْنُ خَیْرِ خَلْقِ اللَّهِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ أَنَا ابْنُ صَاحِبِ الْفَضَائِلِ أَنَا ابْنُ صَاحِبِ الْمُعْجِزَاتِ وَ الدَّلَائِلِ أَنَا ابْنُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ أَنَا الْمَدْفُوعُ عَنْ حَقِّی أَنَا وَاحِدُ سَیِّدَیْ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَنَا ابْنُ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ أَنَا ابْنُ مَکَّةَ وَ مِنًی أَنَا ابْنُ الْمَشْعَرِ وَ عَرَفَاتٍ .

فَاغْتَاظَ مُعَاوِیَةُ وَ قَالَ خُذْ فِی نَعْتِ الرُّطَبِ وَ دَعْ ذَا فَقَالَ الرِّیحُ تَنْفُخُهُ وَ الْحَرُّ یُنْضِجُهُ وَ بَرْدُ اللَّیْلِ یُطَیِّبُهُ ثُمَّ عَادَ فَقَالَ :

أَنَا ابْنُ الشَّفِیعِ الْمُطَاعِ أَنَا ابْنُ مَنْ قَاتَلَ مَعَهُ الْمَلَائِکَةُ أَنَا ابْنُ مَنْ خَضَعَتْ لَهُ قُرَیْشٌ أَنَا ابْنُ إِمَامِ الْخَلْقِ وَ ابْنُ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله .

فَخَشِیَ مُعَاوِیَةُ أَنْ یَفْتَتِنَ بِهِ النَّاسُ فَقَالَ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ انْزِلْ فَقَدْ کَفَی مَا جَرَی فَنَزَلَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ ظَنَنْتُ أَنْ سَتَکُونُ خَلِیفَةً وَ مَا أَنْتَ وَ ذَاکَ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام إِنَّمَا الْخَلِیفَةُ مَنْ سَارَ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ لَیْسَ الْخَلِیفَةُ مَنْ سَارَ بِالْجَوْرِ وَ عَطَّلَ السُّنَّةَ وَ اتَّخَذَ الدُّنْیَا أَباً وَ أُمّاً مَلِکَ مُلْکاً مُتِّعَ بِهِ قَلِیلًا ثُمَّ تَنْقَطِعُ لَذَّتُهُ وَ تَبْقَی تَبِعَتُهُ .

وَ حَضَرَ الْمَحْفِلَ رَجُلٌ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ وَ کَانَ شَابّاً فَأَغْلَظَ لِلْحَسَنِ کَلَامَهُ وَ تَجَاوَزَ الْحَدَّ فِی السَّبِّ وَ الشَّتْمِ لَهُ وَ لِأَبِیهِ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام اللَّهُمَّ غَیِّرْ مَا بِهِ مِنَ النِّعْمَةِ وَ اجْعَلْهُ أُنْثَی لِیُعْتَبَرَ بِهِ فَنَظَرَ الْأُمَوِیُّ فِی نَفْسِهِ وَ قَدْ صَارَ امْرَأَةً قَدْ بَدَّلَ اللَّهُ لَهُ فَرْجَهُ بِفَرْجِ النِّسَاءِ وَ سَقَطَتْ لِحْیَتُهُ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام اعْزُبِی مَا لَکِ وَ مَحْفِلَ الرِّجَالِ فَإِنَّکِ امْرَأَةٌ .

ثُمَّ إِنَّ الْحَسَنَ علیه السلام سَکَتَ سَاعَةً ثُمَّ نَفَضَ ثَوْبَهُ وَ نَهَضَ لِیَخْرُجَ فَقَالَ ابْنُ الْعَاصِ اجْلِسْ فَإِنِّی أَسْأَلُکَ مَسَائِلَ قَالَ علیه السلام سَلْ عَمَّا بَدَا لَکَ قَالَ عَمْرٌو أَخْبِرْنِی عَنِ الْکَرَمِ وَ النَّجْدَةِ وَ الْمُرُوءَةِ فَقَالَ علیه السلام أَمَّا الْکَرَمُ فَالتَّبَرُّعُ بِالْمَعْرُوفِ وَ الْإِعْطَاءُ قَبْلَ السُّؤَالِ وَ أَمَّا النَّجْدَةُ فَالذَّبُّ عَنِ الْمَحَارِمِ وَ الصَّبْرُ فِی الْمَوَاطِنِ

منم پسر بشارت دهنده و انذار کننده، منم پسر آن کسی که به عنوان رحمتی برای جهانیان فرستاده شد، منم پسر آن کسی که بر جن و انس مبعوث شده، منم پسر آن که بعد از پیامبر اسلام بهترین خلق خدا است، منم پسر صاحب فضایل و مناقب، منم پسر صاحب معجزات و دلایل، منم پسر امیر المؤمنین، منم آن کسی که حقم از دست رفته، من یکی از دو بزرگ جوانان اهل بهشت هستم، منم که پسر رکن و مقام هستم، منم پسر مکه و منا، منم پسر مشعر و عرفات.

معاویه که انتظار یک چنین سخنرانی را از امام علیه السّلام نمی برد خشمگین شد و به آن حضرت گفت: اوصاف رطب را شرح بده، این گونه سخنان را رها کن. فرمود: رطب را باد بارور می کند، گرما آن را می پزد و خنکی شب آن را نیکو می کند، سپس فرمود: منم پسر آن شفیعی که اطاعتش واجب است، منم پسر آن کسی که ملائکه در رکابش می جنگیدند، منم پسر آن کسی که قریش در مقابل وی خشوع می کردند، منم پسر امام مردم، من پسر محمّد صلّی اللّه علیه و آله هستم.

معاویه ترسید که مبادا مردم بدین وسیله دچار فتنه و آشوب شوند لذا گفت: یا ابا محمّد پایین بیا! کافی است. وقتی آن حضرت فرود آمد معاویه به وی گفت: من گمان می کردم تو بعدا خلیفه خواهی شد، ولی تو کجا و مقام خلافت کجا! امام حسن فرمود: خلیفه کسی است که احکام قرآن و سنت رسول را رواج دهد، خلیفه کسی نیست که ظلم و ستم را ترویج و سنت رسول را تعطیل نماید، دنیا را پدر و مادر خود قرار دهد، مدت اندکی خلافتی به دست بیاورد و بهره مند شود، آنگاه لذت آن قطع شده و مسئولیت آن باقی بماند.

نوجوانی از بنی امیه که در آن مجلس حضور داشت سخنانی زشت و ناروا به امام حسن گفت و از دشنام و ناسزا گفتن به آن بزرگوار و حضرت علی علیه السّلام از حد تجاوز نمود. امام حسن علیه السّلام او را نفرین کرد و گفت: پروردگارا! این نعمت را از او بگیر و او را به زن تبدیل کن تا عبرت بگیرد! وقتی آن جوان اموی متوجه خود شد دید زن شده و خدای توانا آلت مردانگی وی را به فرج زن مبدل نموده و ریش وی فرو ریخته است! آنگاه امام حسن علیه السّلام به وی فرمود: برخیز و کناره گیری کن، تو را با مجالس مردان چه کار!؟ زیرا تو زن هستی.

امام حسن علیه السّلام پس از اینکه یک ساعت صبر کرد، لباس خود را تکان داد و برخاست که خارج شود؛ عمرو بن عاص به آن حضرت گفت: بنشین تا من در مورد مسائلی از تو سؤال کنم. امام حسن علیه السّلام فرمود: هر چه به نظرت می رسد بپرس! گفت: مرا از معنای کرم و نجدة و مروئة آگاه کن. فرمود: کرم آن است که انسان کارهای نیکو را بدون توقع انجام دهد و قبل از آن که چیزی از او بخواهند عطا کند. معنی نجدة آن است که انسان از محرم های خود دفاع، و در همه جا در مقابل سختی ها و ناملایمات صبر نماید.

عِنْدَ الْمَکَارِهِ وَ أَمَّا الْمُرُوءَةُ فَحِفْظُ الرَّجُلِ دِینَهُ وَ إِحْرَازُهُ نَفْسَهُ مِنَ الدَّنَسِ وَ قِیَامُهُ بِأَدَاءِ الْحُقُوقِ وَ إِفْشَاءُ السَّلَامِ .

فَخَرَجَ فَعَذَلَ مُعَاوِیَةُ عَمْراً فَقَالَ أَفْسَدْتَ أَهْلَ الشَّامِ فَقَالَ عَمْرٌو إِلَیْکَ عَنِّی إِنَّ أَهْلَ الشَّامِ لَمْ یُحِبُّوکَ مَحَبَّةَ إِیمَانٍ وَ دِینٍ إِنَّمَا أَحَبُّوکَ لِلدُّنْیَا یَنَالُونَهَا مِنْکَ وَ السَّیْفُ وَ الْمَالُ بِیَدِکَ فَمَا یُغْنِی عَنِ الْحَسَنِ کَلَامُهُ .

ثُمَّ شَاعَ أَمْرُ الشَّابِّ الْأُمَوِیِّ وَ أَتَتْ زَوْجَتُهُ إِلَی الْحَسَنِ علیه السلام فَجَعَلَتْ تَبْکِی وَ تَتَضَرَّعُ فرقا [فَرَقَ] لَهُ وَ دَعَا فَجَعَلَهُ اللَّهُ کَمَا کَانَ.

«3»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب إِسْمَاعِیلُ بْنُ أَبَانٍ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام: أَنَّهُ مَرَّ فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ بِحَلْقَةٍ فِیهَا قَوْمٌ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ فَتَغَامَزُوا بِهِ وَ ذَلِکَ عِنْدَ مَا تَغَلَّبَ مُعَاوِیَةُ عَلَی ظَاهِرِ أَمْرِهِ فَرَآهُمْ وَ تَغَامُزَهُمْ بِهِ فَصَلَّی رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ قَالَ قَدْ رَأَیْتُ تَغَامُزَکُمْ أَمَا وَ اللَّهِ لَا تَمْلِکُونَ یَوْماً إِلَّا مَلَکْنَا یَوْمَیْنِ وَ لَا شَهْراً إِلَّا مَلَکْنَا شَهْرَیْنِ وَ لَا سَنَةً إِلَّا مَلَکْنَا سَنَتَیْنِ وَ إِنَّا لَنَأْکُلُ فِی سُلْطَانِکُمْ وَ نَشْرَبُ وَ نَلْبَسُ وَ نَنْکِحُ وَ نَرْکَبُ وَ أَنْتُمْ لَا تَأْکُلُونَ فِی سُلْطَانِنَا وَ لَا تَشْرَبُونَ وَ لَا تَنْکِحُونَ .

فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ فَکَیْفَ یَکُونُ ذَلِکَ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ وَ أَنْتُمْ أَجْوَدُ النَّاسِ وَ أَرْأَفُهُمْ وَ أَرْحَمُهُمْ تَأْمَنُونَ فِی سُلْطَانِ الْقَوْمِ وَ لَا یَأْمَنُونَ فِی سُلْطَانِکُمْ فَقَالَ لِأَنَّهُمْ عَادُونَا بِکَیْدِ الشَّیْطَانِ وَ کَیْدُ الشَّیْطَانِ ضَعِیفٌ وَ عَادَیْنَاهُمْ بِکَیْدِ اللَّهِ وَ کَیْدُ اللَّهِ شَدِیدٌ⁽¹⁾.

«4»

ج، [الإحتجاج] رَوَی الشَّعْبِیُّ: أَنَّ مُعَاوِیَةَ قَدِمَ الْمَدِینَةَ فَقَامَ خَطِیباً فَنَالَ مِنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَقَامَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام فَخَطَبَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ إِنَّهُ لَمْ یُبْعَثْ نَبِیٌّ إِلَّا جُعِلَ لَهُ وَصِیٌّ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ لَمْ یَکُنْ نَبِیٌّ إِلَّا وَ لَهُ عَدُوٌّ مِنَ الْمُجْرِمِینَ وَ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ وَصِیَّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنَا ابْنُ عَلِیٍّ وَ أَنْتَ ابْنُ صَخْرٍ وَ جَدُّکَ حَرْبٌ وَ جَدِّی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله وَ أُمُّکَ هِنْدٌ وَ أُمِّی فَاطِمَةُ وَ جَدَّتِی خَدِیجَةُ وَ جَدَّتُکَ نَثِیلَةُ فَلَعَنَ اللَّهُ أَلْأَمَنَا حَسَباً وَ أَقْدَمَنَا کُفْراً

معنی مروئه این است که مرد دین و آیین خود را حفظ کند و خود را از پلیدی ها بر کنار و برای ادای حقوق قیام و صلح را گسترش دهد. آنگاه خارج شد.

معاویه عمرو بن عاص را ملامت کرد و گفت: تو اهل شام را فاسد کردی! عمرو گفت: این مطلب را از من داشته باش که محبت اهل شام به تو به خاطر ایمان و دین تو نیست بلکه تو را تنها از این لحاظ دوست دارند که از دنیای تو بهره مند شوند، زیرا که هم شمشیر و هم مال دنیا در دست تو است. اما سخنان امام حسن به وی سودی نبخشید .

پس از این جریان، داستان آن جوان اموی شایع شد، همسر او به حضور امام حسن آمد و شروع به گریه و زاری نمود، امام علیه السّلام به وی ترحم کرده و دعا نمود تا آن شخص به حالت اولیه بازگشت.

روایت 3

مناقب: اسماعیل بن ابان گفته است: امام حسن علیه السّلام از مسجد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله عبور کرد و گروهی از بنی امیه را در آنجا دید که با چشم به آن حضرت اشاره نمودند. - این موضوع در زمانی بود که معاویه به حسب ظاهر بر امر خلافت غلبه یافته بود - وقتی امام حسن با این منظره مواجه شد، دو رکعت نماز خواند و به آنان فرمود: من متوجه اشاره شما شدم، ولی به خدا قسم شما هیچ روزی را سلطنت نمی کنید مگر اینکه ما دو روز حکومت می کنیم. اگر شما یک ماه سلطنت کنید ما دو ماه این مقام را خواهیم داشت. اگر شما یک سال سلطنت کنید ما دو سال این مقام را خواهیم داشت. در زمان سلطنت شما ما می خوریم، می آشامیم، لباس می پوشیم، ازدواج می کنیم و سوار می شویم، ولی شما در زمان سلطنت ما نمی خورید و نمی آشامید و ازدواج نخواهید کرد.

مردی گفت: این امر چگونه عملی می شود؟ در حالی که شما بخشنده ترین و رئوف ترین و مهربان ترین مردم هستید. چطور ممکن است شما در زمان سلطنت این گروه در امان باشید ولی ایشان در زمان سلطنت شما در امان نباشند!؟ فرمود: به این خاطر که اینان با مکر شیطانی با ما دشمنی کردند و مکر و حیله شیطان هم ضعیف است. ولی ما با مکر خدا با ایشان عداوت می کنیم و مکر خدا هم شدید و سخت است⁽²⁾.

روایت 4

احتجاج: شعبی روایت می کند که معاویه وارد مدینه شد، سپس سخنرانی کرده و به حضرت علی علیه السّلام ناسزا گفت. امام حسن علیه السّلام هم برخاست و پس از اینکه حمد و ثنای خدا را به جای آورد به معاویه فرمود: هیچ پیامبری مبعوث نشد مگر اینکه یک وصی از اهل بیتش برایش تعیین شد و هیچ پیامبری نبود مگر اینکه دشمنی از ستمکاران داشت. حضرت علی بعد از پیامبر خدا وصی آن حضرت بود. من پسر علی علیه السّلام و تو پسر صخر هستی، جد تو حرب و جد من رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است. مادر تو هند جگر خوار و مادر من حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها است. جده من خدیجه کبرا و جده تو نثیله است، خدا لعنت کند آن کسی را که از لحاظ حسب و نسب پست تر، کفر او سابقه دار تر

وَ أَخْمَلَنَا ذِکْراً وَ أَشَدَّنَا نِفَاقاً فَقَالَ عَامَّةُ أَهْلِ الْمَسْجِدِ آمِینَ فَنَزَلَ مُعَاوِیَةُ فَقَطَعَ خُطْبَتَهُ ⁽¹⁾.

«5»

ج، [الإحتجاج] رُوِیَ: أَنَّهُ لَمَّا قَدِمَ مُعَاوِیَةُ الْکُوفَةَ قِیلَ لَهُ إِنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام مُرْتَفِعٌ فِی أَنْفُسِ النَّاسِ فَلَوْ أَمَرْتَهُ أَنْ یَقُومَ دُونَ مَقَامِکَ عَلَی الْمِنْبَرِ فَتُدْرِکَهُ الْحَدَاثَةُ وَ الْعِیُّ فَیَسْقُطَ مِنْ أَنْفُسِ النَّاسِ فَأَبَی عَلَیْهِمْ وَ أَبَوْا عَلَیْهِ إِلَّا أَنْ یَأْمُرَهُ بِذَلِکَ فَأَمَرَهُ فَقَامَ دُونَ مَقَامِهِ فِی الْمِنْبَرِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّکُمْ لَوْ طَلَبْتُمْ مَا بَیْنَ کَذَا وَ کَذَا لِتَجِدُوا رَجُلًا جَدُّهُ نَبِیٌّ لَمْ تَجِدُوهُ غَیْرِی وَ غَیْرَ أَخِی وَ إِنَّا أَعْطَیْنَا صَفْقَتَنَا هَذَا الطَّاغِیَةَ وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی أَعْلَی الْمِنْبَرِ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ هُوَ فِی مَقَامِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ الْمِنْبَرِ وَ رَأَیْنَا حَقْنَ دِمَاءِ الْمُسْلِمِینَ أَفْضَلَ مِنْ إِهْرَاقِهَا- وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ مَا أَرَدْتَ بِقَوْلِکَ هَذَا فَقَالَ أَرَدْتُ بِهِ مَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ.

فَقَامَ مُعَاوِیَةُ فَخَطَبَ خُطْبَةً عَیِیَّةً فَاحِشَةً فَثَلَبَ فِیهَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَامَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام فَقَالَ وَ هُوَ عَلَی الْمِنْبَرِ یَا ابْنَ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ أَ وَ أَنْتَ تَسُبُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله مَنْ سَبَّ عَلِیّاً فَقَدْ سَبَّنِی وَ مَنْ سَبَّنِی فَقَدْ سَبَّ اللَّهَ وَ مَنْ سَبَّ اللَّهَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِداً فِیهَا مُخَلَّداً وَ لَهُ عَذَابٌ مُقِیمٌ ثُمَّ انْحَدَرَ الْحَسَنُ علیه السلام عَنِ الْمِنْبَرِ فَدَخَلَ دَارَهُ وَ لَمْ یُصَلِّ هُنَاکَ بَعْدَ ذَلِکَ ⁽²⁾.

بیان

قوله عییّة بتشدید الیاء الثانیة علی فعیل من العیّ خلاف البیان یقال عیَّ فی منطقه فهو عییٌّ و یحتمل أن عتیّة بالتاء المثنّاة الفوقانیة من العتوّ و الفساد أو بالغین المعجمة و الباء الموحّدة من الغباوة خلاف الفطنة و علی التقادیر توصیف الخطبة بها مجاز و یقال ثلبه ثلبا إذا صرّح بالعیب و تنقّصه.

«6»

لی، [الأمالی] للصدوق الْقَطَّانُ عَنِ السُّکَّرِیِّ عَنِ الْجَوْهَرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الضَّحَّاکِ عَنْ هِشَامِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ هِشَامٌ وَ أَخْبَرَنِی بِبَعْضِهِ أَبُو مِخْنَفٍ لُوطُ بْنُ یَحْیَی

و از جهت شهرت گمنام تر و منافق تر است! اهل مسجد عموما گفتند: آمین! معاویه خطبه خویش را قطع کرد و از منبر پایین آمد⁽³⁾.

روایت 5

احتجاج: هنگامی که معاویه وارد کوفه شد به وی گفتند: حسن بن علی نزد مردم مقام رفیعی دارد. به وی بگو: بر فراز منبر آید و پایین تر از تو بنشیند و سخنرانی کند؛ چون زبان وی لکنت دارد از نظر مردم خواهد افتاد. معاویه این پیشنهاد را نپذیرفت ولی مردم به او اصرار کردند تا این کار را انجام دهد. معاویه این مطلب را به امام حسن علیه السّلام گفت و آن بزرگوار پس از اینکه پایین تر از معاویه نشست و حمد و ثنای خدا را به جا آورد فرمود: اگر شما بین مشرق و مغرب را جستجو کنید تا کسی را بیابید که جدش پیامبر باشد، غیر از من و برادرم کسی را نخواهید یافت، ما حق قطعی خویش را به این سرکش - و با دست به بالای منبر و به معاویه اشاره کرد - واگذار نموده ایم که مقام و منبر پیامبر خدا را تصاحب کرده است. ما حفظ خون مسلمین را از ریختن آن ها بهتر دانستیم، گر چه می دانم که مقام خلافت تا مدتی وسیله آزمایش و بهره مندی شما - و به معاویه اشاره کرد - خواهد بود. معاویه گفت: این سخن را به چه منظوری گفتی!؟ فرمود: به همان منظوری که خدا فرموده است.

معاویه برخاست و خطبه ای غیر فصیح و نارسا خواند و در آن خطبه به حضرت علیه السّلام ناسزا و سخنانی ناروا گفت. امام حسن علیه السّلام در همان حالی که بالای منبر بود به معاویه فرمود: ای پسر هند جگر خوار! تو این جرات را داری که به امیر المؤمنین ناسزا بگویی! در حالی که رسول خدا فرموده است: کسی که به علی ناسزا بگوید به من ناسزا گفته و کسی که به من ناسزا بگوید به خدا ناسزا گفته و کسی که به خدا ناسزا بگوید خداوند او را در جهنم جاودان خواهد کرد و دچار عذابی همیشگی خواهد شد. امام حسن علیه السّلام پس از این جریان از منبر پایین آمد، وارد منزل خویش شد و از آن پس در آنجا نماز به جا نیاورد⁽⁴⁾.

شرح

گفته «عییّة» با تشدید یاء دوم، بر وزن فعیل از عیّ می آید که متضاد بیان و وضوح است. گفته می شود (عیّ فی منطقه فهو عییّ) منطق او ضعیف است، احتمال دارد که (عتیّة) با تاء مثنای فوقانی باشد که به معنای تجاوز از حد و فساد است، یا با غین معجمی و باء وحدت باشد که از (غباوة) به معنای جهل و عدم مهارت در کاری است بر خلاف (الفطنة) که به معنای داشتن مهارت و درک بالا از چیزی است. با این کلمه، خطابه و سخنرانی را توصیف می کنند و گفته می شود: (ثلبه ثلباً) هنگامی که عیب و نقص کسی را با صراحت بیان می کند.

روایت 6

امالی: امام حسن علیه السّلام در

وَ غَیْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ: فِی کَلَامٍ کَانَ بَیْنَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام وَ بَیْنَ الْوَلِیدِ بْنِ عُقْبَةَ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ علیه السلام لَا أَلُومُکَ أَنْ تَسُبَّ عَلِیّاً وَ قَدْ جَلَدَکَ فِی الْخَمْرِ ثَمَانِینَ سَوْطاً وَ قَتَلَ أَبَاکَ صَبْراً بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی یَوْمِ بَدْرٍ وَ قَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی غَیْرِ آیَةٍ مُؤْمِناً وَ سَمَّاکَ فَاسِقاً وَ قَدْ قَالَ الشَّاعِرُ فِیکَ وَ فِی عَلِیٍّ علیه السلام ⁽¹⁾:

أَنْزَلَ اللَّهُ فِی الْکِتَابِ عَلَیْنَا *** فِی عَلِیٍّ وَ فِی الْوَلِیدِ قُرْآناً

فَتَبَوَّأَ الْوَلِیدُ مَنْزِلَ کُفْرٍ *** وَ عَلِیٌّ تَبَوَّأَ الْإِیمَانَا

لَیْسَ مَنْ کَانَ مُؤْمِناً یَعْبُدُ اللَّهَ *** کَمَنْ کَانَ فَاسِقاً خَوَّاناً

سَوْفَ یُدْعَی الْوَلِیدُ بَعْدَ قَلِیلٍ *** وَ عَلِیٌّ إِلَی الْجَزَاءِ عِیَاناً

فَعَلِیٌّ یُجْزَی هُنَاکَ جِنَاناً *** وَ هُنَاکَ الْوَلِیدُ یُجْزَی هَوَاناً⁽²⁾

«7»

أَقُولُ قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْمَدَائِنِیُّ: طَلَبَ زِیَادٌ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِ الْحَسَنِ مِمَّنْ کَانَ فِی کِتَابِ الْأَمَانِ فَکَتَبَ إِلَیْهِ الْحَسَنُ مِنَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ إِلَی زِیَادٍ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ عَلِمْتَ مَا کُنَّا أَخَذْنَا مِنَ الْأَمَانِ لِأَصْحَابِنَا وَ قَدْ ذَکَرَ لِی فُلَانٌ أَنَّکَ تَعَرَّضْتَ لَهُ فَأُحِبُّ أَنْ لَا تَتَعَرَّضَ لَهُ إِلَّا بِخَیْرٍ وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا أَتَاهُ الْکِتَابُ وَ ذَلِکَ بَعْدَ أَنِ ادَّعَاهُ مُعَاوِیَةُ غَضِبَ حَیْثُ لَمْ یَنْسُبْهُ إِلَی أَبِی سُفْیَانَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ مِنْ زِیَادِ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی الْحَسَنِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ أَتَانِی کِتَابُکَ فِی فَاسِقٍ یُؤْوِیهِ الْفُسَّاقُ مِنْ شِیعَتِکَ وَ شِیعَةِ أَبِیکَ وَ ایْمُ اللَّهِ لَأَطْلُبَنَّهُ بَیْنَ جِلْدِکَ وَ لَحْمِکَ وَ إِنَّ أَحَبَّ النَّاسِ إِلَیَّ لَحْماً أَنَا آکُلُهُ لِلَحْمٍ أَنْتَ مِنْهُ وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا قَرَأَ الْحَسَنُ الْکِتَابَ بَعَثَ بِهِ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَلَمَّا قَرَأَهُ غَضِبَ وَ کَتَبَ مِنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی زِیَادٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ لَکَ رَأْیَیْنِ رَأْیاً مِنْ أَبِی سُفْیَانَ وَ رَأْیاً مِنْ سُمَیَّةَ فَأَمَّا رَأْیُکَ مِنْ أَبِی سُفْیَانَ فَحِلْمٌ وَ حَزْمٌ وَ أَمَّا رَأْیُکَ مِنْ سُمَیَّةَ فَمَا یَکُونُ مِنْ مِثْلِهَا إِنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ کَتَبَ إِلَیَّ أَنَّکَ عَرَضْتَ لِصَاحِبِهِ فَلَا تَعَرَّضْ لَهُ فَإِنِّی

ضمن آن سخنانی که بین حضرت و ولید بن عقبه رد و بدل شد به ولید فرمود: من تو را به خاطر این که به علی علیه السّلام ناسزا می گویی ملامت نمی کنم، زیرا آن حضرت برای اینکه تو شرب خمر کرده بودی هشتاد تازیانه به تو زد، پدرت را در جنگ بدر به امر پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله به سختی کشت. خدای علیم در بیشتر از یک آیه از قرآن، علی را مؤمن و تو را فاسق معرفی نموده است! لذا شاعر در باره تو و حضرت علی علیه السّلام گفته است:

خداوند درباره حضرت علی علیه السّلام و ولید آیاتی در قرآن بر ما نازل نموده است.

ولید در منزل کفر وارد شد و علی در منزل ایمان داخل گردید.

کسی که مؤمن بوده و خدا را عبادت کند، مانند شخصی که فاسق و خیانت کار است نخواهد بود.

ولید و علی - علیه السلام - بعد از مدت کوتاهی عینا برای دریافت جزای اعمال خویش دعوت می شوند .

جزای علی - علیه السّلام - بهشت و جزای ولید ذلت و خواری خواهد بود.1

روایت 7

مؤلف: ابن ابی الحدید از ابو الحسن مدائنی نقل می کند که گفت: زیاد یک نفر از یاران امام حسن علیه السّلام که وی را امان داده بودند احضار کرد. امام حسن علیه السّلام نامه ای بدین مضمون برای زیاد نوشت: از طرف حسن بن علی به زیاد. اما بعد، تو می دانی که ما برای یاران خود امان گرفته ایم. فلان شخص به من گفته است تو مزاحم وی شده ای، من دوست دارم که متعرض او نشوی، و السّلام. نامه امام حسن موقعی به زیاد رسید که معاویه زیاد را پسر ابو سفیان معرفی کرده بود. زیاد از این که چرا امام حسن او را پسر ابو سفیان خطاب ننموده است خشمگین شد. لذا در جواب امام حسن نوشت: از طرف زیاد بن ابو سفیان به حسن. اما بعد، نامه تو راجع به شخص فاسقی که شیعیان فاسق تو و پدرت او را پناه داده اند به من رسید، به خدا قسم که من وی را از میان پوست و گوشت تو مطالبه خواهم کرد. گوشت محبوب ترین مردم را که گوشت تو از آن خواهد بود می خورم، و السّلام.

هنگامی که امام حسن علیه السّلام نامه زیاد را خواند آن را برای معاویه فرستاد. وقتی معاویه آن نامه را خواند خشمناک شد و برای زیاد نوشت: از طرف معاویة ابن ابو سفیان به زیاد. تو دارای دو رأی هستی، یک رأی از ابو سفیان و یک رأی از سمیه، رأی تو از ابو سفیان قاطعیت و بردباری خواهد بود و رأی تو از سمیه مانند آن نیست. حسن بن علی برای من نوشته که تو مزاحم یکی از یاوران وی شده ای، تو حق نداری متعرض او شوی،

لَمْ أَجْعَلْ لَکَ عَلَیْهِ سَبِیلًا.

«8»

ج، [الإحتجاج] مُفَاخَرَةُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ مَرْوَانَ بْنِ الْحَکَمِ وَ الْمُغِیرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَ الْوَلِیدِ بْنِ عُقْبَةَ وَ عُتْبَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ أَجْمَعِینَ .

قِیلَ: وَفَدَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام عَلَی مُعَاوِیَةَ فَحَضَرَ مَجْلِسَهُ وَ إِذَا عِنْدَهُ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ فَفَخَرَ کُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ عَلَی بَنِی هَاشِمٍ فَوَضَعُوا مِنْهُمْ وَ ذَکَرُوا أَشْیَاءَ سَاءَتِ الْحَسَنَ علیه السلام وَ بَلَغَتْ مِنْهُ فَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام أَنَا شُعْبَةٌ مِنْ خَیْرِ الشُّعَبِ آبَائِی أَکْرَمُ الْعَرَبِ لَنَا الْفَخْرُ وَ النَّسَبُ وَ السَّمَاحَةُ عِنْدَ الْحَسَبِ مِنْ خَیْرِ شَجَرَةٍ أَنْبَتَتْ فُرُوعاً نَامِیَةً وَ أَثْمَاراً زَاکِیَةً وَ أَبْدَاناً قَائِمَةً فِیهَا أَصْلُ الْإِسْلَامِ وَ عِلْمُ النُّبُوَّةِ فَعَلَوْنَا حِینَ شَمَخَ بِنَا الْفَخْرُ وَ اسْتَطَلْنَا حِینَ امْتَنَعَ مِنَّا الْعِزُّ بُحُورٌ زَاخِرَةٌ لَا تُنْزَفُ وَ جِبَالٌ شَامِخَةٌ لَا تُقْهَرُ .

فَقَالَ مَرْوَانُ مَدَحْتَ نَفْسَکَ وَ شَمَخْتَ بِأَنْفِکَ هَیْهَاتَ یَا حَسَنُ نَحْنُ وَ اللَّهِ الْمُلُوکُ السَّادَةُ وَ الْأَعِزَّةُ الْقَادَةُ- لَا نَنْحَجِزُ⁽¹⁾فَلَیْسَ لَکَ مِثْلُ عِزِّنَا وَ لَا فَخْرٌ کَفَخْرِنَا ثُمَّ أَنْشَأَ یَقُولُ:

شَفَیْنَا أَنْفُساً طَابَتْ وَقُوراً *** فَنَالَتْ عِزَّهَا فِیمَنْ یَلِینَا

وَ أُبْنَا بِالْغَنِیمَةِ حَیْثُ أُبْنَا *** وَ أُبْنَا بِالْمُلُوکِ مُقَرَّنِینَا⁽²⁾

ثُمَّ تَکَلَّمَ الْمُغِیرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَقَالَ نَصَحْتُ لِأَبِیکَ فَلَمْ یَقْبَلِ النُّصْحَ لَوْ لَا کَرَاهِیَةُ قَطْعِ الْقَرَابَةِ لَکُنْتُ فِی جُمْلَةِ أَهْلِ الشَّامِ فَکَانَ یَعْلَمُ أَبُوکَ أَنِّی أُصْدِرُ الْوُرَّادَ عَنْ مَنَاهِلِهَا بِزَعَارَّةِ قَیْسٍ وَ حِلْمِ ثَقِیفٍ وَ تَجَارِبِهَا لِلْأُمُورِ عَلَی القَبَائِلِ.

فَتَکَلَّمَ الْحَسَنُ علیه السلام فَقَالَ یَا مَرْوَانُ أَ جُبْناً وَ خَوَراً وَ ضَعْفاً وَ عَجْزاً أَ تَزْعُمُ أَنِّی مَدَحْتُ نَفْسِی وَ أَنَا ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ شَمَخْتُ بِأَنْفِی وَ أَنَا سَیِّدُ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ

زیرا من اجازه تسلط بر او را به تو نداده ام.

روایت 8

احتجاج: راجع به تفاخر امام حسن علیه السّلام و معاویه، مروان بن الحکم، مغیرة بن شعبه، ولید بن عقبه و عتبة بن ابی سفیان گفته شده است: روزی امام حسن در مجلس معاویه وارد شد، در آن مجلس این افراد حضور داشتند، هر یک از آن گروه بر بنی هاشم فخر فروخته و بنی هاشم را در انظار کوچک کردند و سخنانی درباره ایشان گفتند که برای امام حسن علیه السّلام ناگوار بود. امام علیه السّلام فرمود: من شخصیتی از بهترین شخصیت ها هستم، پدرانم گرامی ترین عرب هستند، ما دارای نسب پر افتخاری هستیم، ما دارای حسب با شخصیتی هستیم، ما از شاخه های درختی هستیم که بهترین شاخه ها را به وجود آورده است و میوه های پاکیزه ای داده، و بدن هایی قیام کننده تربیت نموده. اصل و ریشه اسلام و نبوت در آن درخت است، ما دارای مقام عالی و شامخ و دارای عزت و قدرت هستیم. ما دریاهایی هستیم که خشک نمی شوند و کوه هایی برافراشته که مقهور نخواهیم شد.

مروان به آن حضرت گفت: تو خود را ستایش کردی، مقام خود را بالا بردی، ای حسن! هیهات! به خدا قسم ما پادشاهانی والا مقام هستیم. افرادی مقتدر و راهنما که ممنوع و خانه نشین نخواهیم شد، تو نظیر عزت و قدرت ما را نداری، تو مقام و فخر ما را نخواهی داشت. آنگاه این شعر را سرود:

ما افرادی را که از لحاظ وقار پاکیزه بودند شفا دادیم. عزت و قدرت آنان به اشخاصی که به ما ملحق شوند خواهد رسید.

ماییم که غنیمت را گرفتیم و رد کردیم به جایی که باید رد کنیم، ماییم که دست پادشاهان را بستیم.

سپس مغیرة بن شعبه شروع به سخن کرد و گفت: من پدر تو را نصیحت کردم ولی نپذیرفت، اگر من قطع رحم را مکروه نمی دانستم، از اهالی شام می شدم. پدر تو می دانست که من به وسیله درشت خویی قبیله قیس و درایت طایفه ثقیف و تجربه هایی که در امور قبایل داشتند، می توانم شتران تشنه را از سر آب تشنه بازگردانم.

امام حسن علیه السّلام به سخن آمد و فرمود: ای مروان! آیا تو گمان می کنی من این سخنان را به خاطر ترس و ضعف و عجز گفتم؟ آیا تو می پنداری من خود را ستایش کردم، در صورتی که پسر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هستم، یا خواستم مقام خود را بالا ببرم، در صورتی که من بزرگ جوانان اهل بهشت هستم!؟

وَ إِنَّمَا یَبْذَخُ وَ یَتَکَبَّرُ وَیْلَکَ مَنْ یُرِیدُ رَفْعَ نَفْسِهِ وَ یَتَبَجَّحُ مَنْ یُرِیدُ الِاسْتِطَالَةَ فَأَمَّا نَحْنُ فَأَهْلُ بَیْتِ الرَّحْمَةِ وَ مَعْدِنُ الْکَرَامَةِ وَ مَوْضِعُ الْخِیَرَةِ وَ کَنْزُ الْإِیمَانِ وَ رُمْحُ الْإِسْلَامِ وَ سَیْفُ الدِّینِ أَ لَا تَصْمُتُ ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ قَبْلَ أَنْ أَرْمِیَکَ بِالْهَوَائِلِ وَ أَسِمَکَ بِمِیسَمٍ تَسْتَغْنِی بِهِ عَنِ اسْمِکَ.

فَأَمَّا إِیَابُکَ بِالنِّهَابِ وَ الْمُلُوکِ أَ فِی الْیَوْمِ الَّذِی وُلِّیتَ فِیهِ مَهْزُوماً وَ انْحَجَزْتَ مَذْعُوراً فَکَانَتْ غَنِیمَتُکَ هَزِیمَتَکَ وَ غَدْرُکَ بِطَلْحَةَ حِینَ غَدَرْتَ بِهِ فَقَتَلْتَهُ قُبْحاً لَکَ ⁽¹⁾مَا أَغْلَظَ جِلْدَةَ وَجْهِکَ ⁽²⁾فَنَکَسَ مَرْوَانُ رَأْسَهُ وَ بَقِیَ الْمُغِیرَةُ مَبْهُوتاً .

فَالْتَفَتَ إِلَیْهِ الْحَسَنُ علیه السلام فَقَالَ یَا أَعْوَرَ ثَقِیفٍ مَا أَنْتَ مِنْ قُرَیْشٍ فَأُفَاخِرَکَ أَ جَهِلْتَنِی یَا وَیْحَکَ وَ أَنَا ابْنُ خِیَرَةِ الْإِمَاءِ وَ سَیِّدَةِ النِّسَاءِ غَذَّانَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله بِعِلْمِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَعَلَّمَنَا تَأْوِیلَ الْقُرْآنِ وَ مُشْکِلَاتِ الْأَحْکَامِ لَنَا الْعِزَّةُ الْغَلْبَاءُ وَ الْکَلِمَةُ الْعُلْیَاءُ وَ الْفَخْرُ وَ السَّنَاءُ وَ أَنْتَ مِنْ قَوْمٍ لَمْ یَثْبُتْ لَهُمْ فِی الْجَاهِلِیَّةِ نَسَبٌ وَ لَا لَهُمْ فِی الْإِسْلَامِ نَصِیبٌ عَبْدٌ آبِقٌ مَا لَهُ وَ الِافْتِخَارَ عِنْدَ مُصَادَمَةِ اللُّیُوثِ وَ مُجَاحَشَةِ الْأَقْرَانِ نَحْنُ السَّادَةُ وَ نَحْنُ الْمَذَاوِیدُ الْقَادَةُ نَحْمِی الذِّمَارَ وَ نَنْفِی عَنْ سَاحَتِنَا الْعَارَ وَ أَنَا ابْنُ نَجِیبَاتِ الْأَبْکَارِ .

ثُمَّ أَشَرْتَ زَعَمْتَ بِخَیْرِ وَصِیِّ خَیْرِ الْأَنْبِیَاءِ کَانَ هُوَ بِعَجْزِکَ أَبْصَرَ وَ بِخَوَرِکَ أَعْلَمَ وَ کُنْتَ لِلرَّدِّ عَلَیْکَ مِنْهُ أَهْلًا لِوَغْرِکَ فِی صَدْرِکَ وَ بُدُوِّ الْغَدْرِ فِی عَیْنِکَ هَیْهَاتَ لَمْ یَکُنْ لِیَتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً⁽³⁾وَ زَعَمْتَ لَوْ أَنَّکَ کُنْتَ بِصِفِّینَ بِزَعَارَّةِ قَیْسٍ وَ حِلْمِ ثَقِیفٍ

وای بر تو! کسی تکبر می کند که بخواهد شخصیت پست خود را بالا ببرد، کسی تفاخر می کند که بخواهد مقام خود را رفعت دهد، ولی ما اهل بیت رحمت، معدن کرم و بخشش، جایگاه خیر، گنجینه ایمان، نیزه اسلام و شمشیر دین هستیم. مادرت به عزایت بنشیند! چرا قبل از اینکه تو را دچار جزع و فزع کرده و نامی به تو بدهم که با آن از اسم خود بی نیاز شوی، سکوت اختیار ننمودی!؟ اما اینکه گفتی: غنیمت آوردی و پادشاهان را مغلوب نمودی. آیا این اعمال را در آن روزی که شکست خورده و ترسان بودی انجام دادی؟ آن روز غنیمت تو شکست تو بود، تو بودی که به طلحه بی وفایی کرده، او را فریب دادی و کشتی؛⁽⁴⁾

قباحت دارد! چقدر بی حیا هستی! مروان که جوابی نداشت سر خود را به زیر انداخت و مغیره همچنان مبهوت و متحیر بود.

آنگاه امام حسن متوجه او شد و فرمود: ای یک چشم ثقیف؛ تو از قبیله قریش نیستی که من با تو مفاخره کنم. وای بر تو! آیا مرا نمی شناسی! در حالی که من پسر بهترین و بزرگ ترین زنان هستم! پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله از علم خدا به ما تعلیم داد. آن بزرگوار علم تأویل قرآن و مشکلات احکام را به ما آموخت. عزت، قدرت و فرمان روایی، فخر و بزرگواری مال ماست. تو از آن گروهی هستی که نه در زمان جاهلیت حسب و نسبی برای آنان ثابت شد و نه از اسلام نصیبی داشتند. غلام فراری را در هنگام زد و خورد شیران ژیان و مبارزه اقران، با تفاخر چه کار!؟ ماییم که بزرگواریم، ماییم که حمایت کننده و پیشواییم. ماییم که حامی حیثیت و انسانیت هستیم، ماییم که ننگ و عار را از دامن خویش دور می کنیم، منم که پسر زنان نجیب و باکره هستم.

تو نسبت به بهترین وصی بهترین پیامبران بدگمان هستی و می خواستی او را نصیحت کنی، وی به عاجز بودن تو بیناتر و به ضعف تو داناتر بود. تو به خاطر کینه و حسادتی که در سینه و نیرنگ آشکاری که در چشم داری، بایستی دست رد به سینه خود بزنی. هیهات! علی این گونه نبود که افراد گمراه را تقویت کند⁽⁵⁾. تو گمان می کنی اگر در جنگ صفین بودی، با درشت خویی قبیله قیس و سرسختی طایفه ثقیف چکار می توانستی بکنی؟

فِی مَا ذَا ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ أَ بِعَجْزٍ عِنْدَ الْمَقَامَاتِ وَ فِرَارِکَ عِنْدَ الْمُجَاحَشَاتِ أَمَا وَ اللَّهِ لَوِ الْتَفَّتْ عَلَیْکَ مِنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ الْأَشَاجِعُ لَعَلِمْتَ أَنَّهُ لَا یَمْنَعُهُ مِنْکَ الْمَوَانِعُ وَ لَقَامَتْ عَلَیْکَ الْمُرِنَّاتُ الْهَوَالِعُ .

وَ أَمَّا زَعَارَّةُ قَیْسٍ فَمَا أَنْتَ وَ قَیْساً إِنَّمَا أَنْتَ عَبْدٌ آبِقٌ فَتُسَمَّی ثَقِیفاً⁽¹⁾فَاحْتَلْ لِنَفْسِکَ مِنْ غَیْرِهَا فَلَسْتَ مِنْ رِجَالِهَا أَنْتَ بِمُعَالَجَةِ الشُّرُکِ ⁽²⁾وَ مَوَالِجِ الزَّرَائِبِ أَعْرَفُ مِنْکَ بِالْحُرُوبِ فَأَیُّ الْحِلْمِ عِنْدَ الْعَبِیدِ الْقُیُونِ .

ثُمَّ تَمَنَّیْتَ لِقَاءَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَذَاکَ مَنْ قَدْ عَرَفْتَ أَسَدٌ بَاسِلٌ وَ سَمٌّ قَاتِلٌ- لَا تُقَاوِمُهُ الْأَبَالِسَةُ عِنْدَ الطَّعْنِ وَ الْمُخَالَسَةِ فَکَیْفَ تَرُومُهُ الضِّبْعَانُ وَ تَنَاوَلُهُ الْجِعْلَانُ بِمِشْیَتِهَا الْقَهْقَرَی وَ أَمَّا وَصْلَتُکَ فَمَنْکُولَةٌ⁽³⁾وَ قَرَابَتُکَ فَمَجْهُولَةٌ وَ مَا رَحِمُکَ مِنْهُ إِلَّا کَبَنَاتِ الْمَاءِ مِنْ خَشَفَانِ الظِّبَا بَلْ أَنْتَ أَبْعَدُ مِنْهُ نَسَباً .

فَوَثَبَ الْمُغِیرَةُ وَ الْحَسَنُ علیه السلام یَقُولُ عُذِرْنَا مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ أَنْ تَجَاوَرْنَا بَعْدَ مُنَاطَقَةِ الْقُیُونِ وَ مُفَاخَرَةِ الْعَبِیدِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ ارْجِعْ یَا مُغِیرَةُ هَؤُلَاءِ بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ- لَا تُقَاوِمُهُمُ الصَّنَادِیدُ وَ لَا تُفَاخِرُهُمُ الْمَذَاوِیدُ ثُمَّ أَقْسَمَ عَلَی الْحَسَنِ علیه السلام بِالسُّکُوتِ فَسَکَتَ.

إیضاح

قال الجوهری زخر الوادی إذا امتد جدا و ارتفع یقال بحر زاخر و قال نزفت ماء البئر نزفا أی نزحته کله یتعدی و لا یتعدی و قال:

مادرت به عزایت بنشیند! آیا با عجز و ناتوانی که در زمان جنگ داشتی؟ یا با فراری که در هنگام مبارزات می کردی؟ به خدا قسم اگر پنجه های پر قدرت حضرت علی علیه السّلام تو را می گرفت می فهمیدی که هیچ قدرتی نمی توانست مانع آن حضرت شود و زنان گریه کننده سخت بر تو گریان می شدند.

اما درشت خویی قبیله قیس! تو را با قبیله قیس چه کار؟ جز این نیست که تو غلامی هستی که ثقیف نامیده شده و خود را به طایفه ثقیف ملحق نموده ای، برای اینکه شخصیتی به دست آوری. فکر دیگری بکن، زیرا تو از مردان ثقیف نیستی. تو برای دام نهادن جهت شکار و تدبیر طویله گوسفندان لایق تری از اینکه بخواهی جنگجو باشی. غلامان چه عقل و درایتی دارند؟

تو آرزوی روبرو شدن با امیر المؤمنین علی علیه السّلام را داری؟ علی همان است که شناختی، علی شیری شجاع و زهری کشنده بود که جز شخص شجاع، احدی در هنگام نیزه زدن و مبارزه تاب مقاومت در برابر او را نداشت. پس چگونه کفتار پتیاره می تواند قصد او کند و چطور سرگین غلطانی که به قهقرا بر می گردد می تواند به او دست یابد. اما نسبت تو با شخصیت های بزرگ شناخته نشده و قرابت تو با آنان نامعلوم است. قرابت تو با ایشان نظیر قرابت حیوانات دریایی است با آهوان صحرایی، بلکه تو از لحاظ حسب و نسب با آنان، از قرابت این دو دسته حیوان دورتر هستی.

پس از این گفتگوها مغیره از جا پرید، در حالی که امام حسن علیه السّلام می فرمود: اگر با وجود بی لیاقتی بنی امیه با آن ها سخن گفتیم معذوریم، چرا که ما پیش از آن ها با غلامان هم کلام شدیم. معاویه به مغیره گفت: برگرد! زیرا گردن کشان نمی توانند در برابر فرزندان عبد المطلب مقاومت کنند و افراد بزرگ منش قادر نیستند با ایشان مفاخره نمایند. آنگاه معاویه امام حسن را قسم داد که سکوت کند و امام سکوت کرد⁽⁴⁾.

توضیح

جوهری گفته است: «زخر الوادی» یعنی امتداد و ارتفاع یافت، گفته می شود: «بحر زاخر» یعنی دریای مرتفع. «نزفت ماءالبئر نزفا» آب چاه را استخراج کردم یعنی کل آن را تمام کردم، که گاه نزفت مفعول می گیرد و گاه نمی گیرد. گفته می شود:

الجبال الشوامخ هی الشواهق و شمخ الرجل بأنفه تکبر انتهی.

و الانحجاز الامتناع و الإصدار الإرجاع و المنهل عین ماء ترده الإبل فی المراعی قوله علیه السلام أ جبنا أی أ تزعم أنی أقول هذا جبنا و الخور بالتحریک الضعف و البذخ الکبر و قد بذخ بالکسر و تبذخ أی تکبر و علا و البجح بتقدیم الجیم علی الحاء الفرح و بجحته أنا تبجیحا فتبجح أی أفرحته ففرح و الهوائل المفزعات و الإیاب الرجوع و النهب الغنیمة و الجمع النهاب بالکسر إشارة إلی قوله و أبنا بالغنیمة.

و المجاحشة المدافعة و الذائد الحامی الدافع و المذواد مبالغة فیه و قال الجوهری فلان حامی الذمار أی إذا ذمر و غضب حمی و فلان أمنع ذمارا من فلان و یقال الذمار ما وراء الرجل مما یحق علیه أن یحمیه لأنهم قالوا حامی الذمار کما قالوا حامی الحقیقة انتهی.

و الوغر بالفتح و بالتحریک الضغن و الحقد و بدو الغدر ظهوره و الأشاجع أصول الأصابع التی تتصل بعصب ظاهر الکف و التفاف الأشاجع کنایة عن التمکن و الاقتدار منه و المرنات البواکی الصائحات عند المصیبة و الهلع أفحش الجزع و الزرائب جمع الزریبة و هی الطنفسة و حظیرة الغنم و کلاهما مناسبان و فی بعض النسخ الزرانب و هو جمع الزرنب فرج المرأة.

و القیون جمع القین بمعنی العبد أو الحداد و الصانع و أکثر ما یجمع بالمعنی الأول علی قیان لکنه أنسب بالمقام و البسالة الشجاعة و قد بسل فهو باسل أی بطل و بنات الماء الحیوانات المتولدة فیه أو طیوره و قال المطرزی و بنات الماء من الطیر استعارة قوله علیه السلام عذرنا علی بناء المفعول أی صرنا معذورین إن آذیناهم و کافیناهم بعد المجاورة لما فعلوا بنا من مناطقة القیون قال الجزری فیه من یعذرنی من رجل قد بلغنی عنه کذا و کذا أی من یقوم بعذری إن کافأته علی سوء صنیعه فلا یلومنی و یحتمل أن یکون تحاورنا بالحاء المهملة من المحاورة أی إن تکلمنا مع بنی أمیة مع عدم قابلیتهم لذلک فنحن معذورون بعد

«الجبال الشوامخ» مترادف شواهق است به معنای مرتفع. شمخ الرحل بأنفه یعنی تکبر ورزید.

«انحجاز» یعنی امتناع. «الإصدار»: ارجاع. «المنهل» چشمه آبی که شترها در چراگاه وارد آن می شوند. گفته امام علیه السّلام: «أجبناً» آیا گمان می کنی که این حرف را از سر ترس می زنم. «الخور» یعنی ضعف و «البذخ» یعنی کبر، قد بذخ با کسره و تبذّخ یعنی تکبر ورزید و خود را بالا برد. «البجح» به تقدیم جیم بر حاء یعنی شادی و بجّحته أنا تبجیحاً فتبجّح یعنی او را خوشحال کردم پس شاد شد. «الهوائل» پناهگاه ها. «الإیاب» رجوع و بازگشت است. «النهب» غنیمت و جمع نهاب با کسره است، که اشاره دارد به گفته او «و ابنا بالغنیمة».

«المجاحشة» دفاع متقابل از یکدیگر. الذائد الحامی الدافع، مذواد اسم مبالغه آن است و جوهری گفته است: فلان حامی الذّمار یعنی فلانی از حریم و آبرو حمایت می کند، فلان أمنع ذمارا من فلان، یعنی فلانی حمایت از فلانی را منع کرد. گفته می شود: الذمار ماوراء الرجل، یعنی آنچه شایسته است از آن حمایت شود، زیرا آن ها گفتند (حامی الذّمار) حمایت کننده از حریم و آبرو، همچنان که گفتند (حامی الحقیقة) حامی حقیقت.

«الوغر» با فتحه یعنی کینه و دشمنی بسیار و «بدو الغدر» آشکار کردن آن است. «الأشاجع» ریشه انگشتان است، قسمتی که به عصب کف دست متصل می شود و التفاف الأشاجع: کنایه از توانایی و اقتدار است. «المرنّات البواکی» زنانی که هنگام مصیبت فریاد می زنند؛ و «الهلع» ترس بسیار شدید است؛ و «الزرائب» جمع زریبة است به معنای مصیبت. و (هی الطنفسة و حظیرة الغنم) او در جایگاه گوسفندان است و هر دو کلمه با هم مناسبت دارند. در برخی نسخه ها آمده است (الزرانب) که جمع زرنب و به معنای فرج زن می باشد.

«القیون» جمع القین به معنای عبد، یا آهنگر یا سازنده است ولی اکثراً اگر به معنای اولی (عبد) باشد، جمع آن به صورت قیان است که این معنا مناسبت بیشتری با فضای متن دارد. «البسالة» شجاعت است و (قد بسل فهو باسل) یعنی او قهرمان است. «بنات الماء» حیواناتی هستند که در آب متولد می شوند و یا پرندگان دریایی. مطرزی گفته است: بنات الماء من الطیر استعاره است، عبارت «عذرنا» مجهول و به معنای آن است که ما معذوریم اگر بعد هم کلام شدن با غلامان، آن ها را آزار دادیم و به خاطر آن چه بر سر ما آوردند، آن ها را مجازات کردیم. جزری در مورد این عبارت گفته است: «من یعذرنی من رجل قد بلغنی عنه کذا و کذا» یعنی چه کسی عذر مرا می پذیرد و مرا سرزنش نمی کند، اگر این فرد را به خاطر اعمال ناشایستش مجازات کنم. احتمال دارد این کلمه (تحاورنا) باشد با حاء از مصدر محاورة به این معنا که؛ اگر با وجود بی لیاقتی بنی امیه با آن ها سخن گفتیم معذوریم چرا که ما پیش از

محاورة القیون.

«9»

ج، [الإحتجاج] رَوَی سُلَیْمُ بْنُ قَیْسٍ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرِ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی مُعَاوِیَةُ مَا أَشَدَّ تَعْظِیمَکَ لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ مَا هُمَا بِخَیْرٍ مِنْکَ وَ لَا أَبُوهُمَا بِخَیْرٍ مِنْ أَبِیکَ لَوْ لَا أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَقُلْتُ مَا أُمُّکَ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَیْسٍ بِدُونِهَا قَالَ فَغَضِبْتُ مِنْ مَقَالَتِهِ وَ أَخَذَنِی مَا لَا أَمْلِکُ فَقُلْتُ إِنَّکَ لَقَلِیلُ الْمَعْرِفَةِ بِهِمَا وَ بِأَبِیهِمَا وَ أُمِّهِمَا بَلَی وَ اللَّهِ هُمَا خَیْرٌ مِنِّی وَ أَبُوهُمَا خَیْرٌ مِنْ أَبِی وَ أُمُّهُمَا خَیْرٌ مِنْ أُمِّی وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یَقُولُ فِیهِمَا وَ فِی أَبِیهِمَا وَ أَنَا غُلَامٌ فَحَفِظْتُهُ مِنْهُ وَ وَعَیْتُهُ.

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ وَ لَیْسَ فِی الْمَجْلِسِ غَیْرُ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام وَ ابْنِ جَعْفَرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ أَخِیهِ الْفَضْلِ هَاتِ مَا سَمِعْتَ فَوَ اللَّهِ مَا أَنْتَ بِکَذَّابٍ فَقَالَ إِنَّهُ أَعْظَمُ مِمَّا فِی نَفْسِکَ قَالَ وَ إِنْ کَانَ أَعْظَمَ مِنْ أُحُدٍ وَ حَرَی فَإِنَّهُ مَا لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ لَا أُبَالِی أَمَّا إِذَا قَتَلَ اللَّهُ طَاغِیَتَکُمْ وَ فَرَّقَ جَمْعَکُمْ وَ صَارَ الْأَمْرُ فِی أَهْلِهِ وَ مَعْدِنِهِ فَلَا نُبَالِی مَا قُلْتُمْ وَ لَا یَضُرُّنَا مَا ادَّعَیْتُمْ.

قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یَقُولُ أَنَا أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ مَنْ کُنْتُ أَوْلَی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَأَنْتَ یَا أَخِی أَوْلَی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ وَ عَلِیٌّ بَیْنَ یَدَیْهِ علیه السلام فِی الْبَیْتِ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ عُمَرُ ابْنُ أُمِّ سَلَمَةَ وَ أُسَامَةُ بْنُ زَیْدٍ⁽¹⁾وَ فِی الْبَیْتِ فَاطِمَةُ علیها السلام وَ أُمُّ أَیْمَنَ وَ أَبُو ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادُ وَ الزُّبَیْرُ بْنُ الْعَوَّامِ وَ ضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله عَلَی عَضُدِهِ وَ أَعَادَ مَا قَالَ فِیهِ ثَلَاثاً ثُمَّ نَصَّ بِالْإِمَامَةِ عَلَی الْأَئِمَّةِ تَمَامَ الِاثْنَیْ عَشَرَ علیهم السلام .

ثُمَّ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ لِأُمَّتِی اثْنَا عَشَرَ إِمَامَ ضَلَالَةٍ کُلُّهُمْ ضَالٌّ مُضِلٌّ عَشَرَةٌ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ وَ رَجُلَانِ مِنْ قُرَیْشٍ وِزْرُ جَمِیعِ الِاثْنَیْ عَشَرَ وَ مَا أَضَلُّوا فِی أَعْنَاقِهِمَا ثُمَّ سَمَّاهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله وَ سَمَّی الْعَشَرَةَ مَعَهُمَا .

قَالَ فَسَمِّهِمْ لَنَا قَالَ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ صَاحِبُ السِّلْسِلَةِ وَ ابْنُهُ مِنْ آلِ

آن ها با غلامان هم کلام شدیم.

روایت 9

احتجاج: سلیم ابن قیس روایت می کند: از عبد اللّه بن جعفر بن ابی طالب شنیدم که می فرمود: معاویه به من گفت: تو چقدر به امام حسن و امام حسین احترام می گذاری! در صورتی که ایشان از تو بهتر نیستند و پدر آنان هم از پدر تو بهتر نبود، اگر فاطمه علیها السّلام دختر پیغمبر اسلام نمی بود من می گفتم: مادر تو که اسماء دختر عمیس است کمتر از مادر حسنین نبود. عبد اللّه بن جعفر می گوید: من از سخن معاویة خشمگین شدم و نتوانستم خودداری نمایم، لذا به وی گفتم: تو حسنین علیهما السّلام و پدر و مادر ایشان را نمی شناسی؟ به خدا قسم که حسنین علیهما السّلام از من بهترند و پدر ایشان از پدر من و مادرشان از مادر من بهترند. من در زمان کودکی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که در باره حسنین علیهما السّلام و پدرشان علی علیه السّلام توصیه و سفارش می کرد و من آن توصیه را حفظ کرده و به ذهن خویشتن سپردم.

معاویه گفت: غیر از حسنین و عبد اللّه بن جعفر و ابن عباس و برادرش فضل، کسی در مجلس نیست، آنچه را که در باره ایشان شنیده ای بگو، به خدا قسم که تو دروغگو نیستی. عبد اللّه بن جعفر گفت: مقام آنان بالاتر از آن است که تو گمان می کنی. معاویه گفت: حتی اگر از کوه احد و حرا هم مهم تر باشد بگو، زیرا مادامی که کسی از اهل شام در مجلس نباشد من باکی ندارم. اما از آن جا که خدا سرکش شما (یعنی حضرت علی علیه السّلام) را کشت و جمع شما را پراکنده نمود و مقام خلافت نصیب کسانی که شایستگی آن را داشتند شد و در معدن اصلی خود جای گرفت، بنابراین از آنچه که شما بگویید باکی نداریم و از این ادعاها ضرری به ما نخواهد رسید.

عبد اللّه بن جعفر گفت: از پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که می فرمود: من به مؤمنین از خود ایشان سزاوارترم و کسی که من از خود او بر وی سزاوارتر باشم، یا علی! تو نیز از خود او بر او سزاوارتر خواهی بود. پیامبر خدا این موضوع را در حالی فرمود: که حضرت علی علیه السّلام، حسن، حسین، عمر بن ام سلمه، اسامة بن زید، فاطمة علیها السّلام، ام ایمن، ابوذر، مقداد و زبیر بن عوام در خانه و نزد آن حضرت بودند، آنگاه حضرت رسول به بازوی حضرت علی علیه السّلام زد و سه مرتبه همان سخن را تکرار کرد. سپس امامت کلیه دوازده امام را به صراحت شرح داد.

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: امت من به تعداد دوازده پیشوا خواهد داشت که کلیه آنان گمراه و گمراه کننده اند. تعداد ده نفر از آنان از بنی امیه و دو نفر از ایشان از قریش هستند. گناه همه آن دوازده نفر و گناه آن افرادی را که گمراه می کنند بر گردن آن دو نفر است. آنگاه حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله نام آن دو نفر و نام آن ده نفر را برد .

معاویه گفت: نام آنان را برای ما بگو. گفت: فلان و فلان و فلان و صاحب سلسله و پسرش که از آل

أَبِی سُفْیَانَ وَ سَبْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحَکَمِ بْنِ أَبِی الْعَاصِ أَوَّلُهُمْ مَرْوَانُ.

قَالَ مُعَاوِیَةُ لَئِنْ کَانَ مَا قُلْتَ حَقّاً لَقَدْ هَلَکْتُ وَ هَلَکَتِ الثَّلَاثَةُ قَبْلِی وَ جَمِیعُ مَنْ تَوَلَّاهُمْ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ لَقَدْ هَلَکَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ التَّابِعِینَ غَیْرَکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ شِیعَتَکُمْ قَالَ ابْنُ جَعْفَرٍ فَإِنَّ الَّذِی قُلْتُ وَ اللَّهِ حَقٌّ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

قَالَ مُعَاوِیَةُ لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ ابْنِ عَبَّاسٍ مَا یَقُولُ ابْنُ جَعْفَرٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ مُعَاوِیَةُ بِالْمَدِینَةِ أَوَّلَ سَنَةٍ اجْتَمَعَ عَلَیْهِ النَّاسُ بَعْدَ قَتْلِ عَلِیٍّ علیه السلام أَرْسِلْ إِلَی الَّذِینَ سَمَّی فَأَرْسَلَ إِلَی عُمَرَ بْنِ أُمِّ سَلَمَةَ وَ أُسَامَةَ فَشَهِدُوا جَمِیعاً أَنَّ الَّذِی قَالَ ابْنُ جَعْفَرٍ حَقٌّ قَدْ سَمِعُوا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَمَا سَمِعَهُ ⁽¹⁾

ثُمَّ أَقْبَلَ مُعَاوِیَةُ إِلَی الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ الْفَضْلِ وَ ابْنِ أُمِّ سَلَمَةَ وَ أُسَامَةَ فَقَالَ کُلُّکُمْ عَلَی مَا قَالَ ابْنُ جَعْفَرٍ قَالُوا نَعَمْ قَالَ مُعَاوِیَةُ فَإِنَّکُمْ یَا بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَتَدَّعُونَ أَمْراً عَظِیماً وَ تَحْتَجُّونَ بِحُجَّةٍ قَوِیَّةٍ فَإِنْ کَانَتْ حَقّاً فَإِنَّکُمْ لَتَصْبِرُونَ عَلَی أَمْرٍ وَ تَسْتُرُونَهُ وَ النَّاسُ فِی غَفْلَةٍ وَ عَمًی وَ لَئِنْ کَانَ مَا تَقُولُونَ حَقّاً لَقَدْ هَلَکَتِ الْأُمَّةُ وَ رَجَعَتْ عَنْ دِینِهَا وَ کَفَرَتْ بِرَبِّهَا وَ جَحَدَتْ نَبِیَّهَا إِلَّا أَنْتُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ مَنْ قَالَ بِقَوْلِکُمْ فَأُولَئِکَ قَلِیلٌ فِی النَّاسِ .

فَأَقْبَلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَی مُعَاوِیَةَ فَقَالَ قَالَ اللَّهُ وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ⁽²⁾وَ قَالَ وَ قَلِیلٌ ما هُمْ ⁽³⁾وَ مَا تَعْجَبُ مِنِّی یَا مُعَاوِیَةُ اعْجَبْ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ أَنَّ السَّحَرَةَ قَالُوا لِفِرْعَوْنَ فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ ⁽⁴⁾فَآمَنُوا بِمُوسَی وَ صَدَّقُوهُ ثُمَّ سَارَ بِهِمْ وَ مَنِ اتَّبَعَهُمْ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَأَقْطَعَهُمُ الْبَحْرَ وَ أَرَاهُمُ الْعَجَائِبَ وَ هُمْ مُصَدِّقُونَ بِمُوسَی وَ بِالتَّوْرَاةِ یُقِرُّونَ لَهُ بِدِینِهِ ثُمَّ مَرُّوا بِأَصْنَامٍ تُعْبَدُ فَقَالُوا اجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ ⁽⁵⁾وَ عَکَفُوا عَلَی الْعِجْلِ جَمِیعاً غَیْرَ هَارُونَ

ابو سفیان است و هفت نفر از فرزندان حکم بن ابی العاص که اولین آن ها مروان است.

معاویه گفت: اگر مطلبی که تو می گویی درست باشد، یقیناً من و آن سه نفری که قبل از من بودند و عموم افرادی که از این امت دوست دار آنان باشند هلاک شده ایم. و نیز آن مهاجرین و انصاری که از اصحاب پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله هستند و عموم تابعین، غیر از شما اهل بیت و شیعیان شما هلاک شده اند. عبد اللّه جعفر گفت: به خدا قسم سخنی که گفتم حق است و آن را از پیغمبر خدا صلّی اللّه علیه و آله شنیدم.

معاویه متوجه امام حسن و امام حسین و ابن عباس شد و گفت: عبد اللّه بن جعفر چه می گوید!؟ ابن عباس به معاویه که برای اولین بار وارد مدینه شده بود و مردم بعد از قتل علی علیه السّلام در اطراف وی جمع شده بودند گفت: نزد آن افرادی که نامشان را عبد اللّه جعفر برد بفرست تا از ایشان جویا شوند، معاویه نزد عمر بن ام سلمه و اسامه فرستاد، آنان همه شهادت دادند و گفتند: ما این موضوع را از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله همان طور شنیدیم که عبد اللّه جعفر شنیده است⁽⁶⁾.

سپس معاویه متوجه امام حسن، امام حسین، ابن عباس، فضل، ابن ام سلمه و اسامه شد و گفت: کلیه شما بر همین عقیده هستید که عبد اللّه جعفر می گوید؟ گفتند: آری. معاویه گفت: ای فرزندان عبد المطلب! شما ادعای بزرگی کردید و به حجتی قوی استدلال می کنید، اگر این ادعای شما حق باشد، باید بر این امر صبر کرده و آن را مخفی کنید، مردم در غفلت و بی خبری سر می کنند. اگر مطلبی که شما می گویید حق باشد، امت اسلام هلاک شده، از دین و مذهب خود باز گشته، به خدا کافر شده و پیغمبر خود را انکار نموده است، فقط شما اهل بیت و شیعیان شما نجات یافته اید، و شیعیان شما در میان مردم قلیل و اندک هستند .

بعد از این جریان ابن عباس متوجه معاویه شد و به وی گفت: خداوند در قرآن فرموده است:«و قلیل من عبادی الشکور»⁽⁷⁾

،«تعداد اندکی از بندگان من سپاسگزارند.» و نیز می فرماید: «و قلیل ماهم»⁽⁸⁾،

«ایشان اندک هستند.» ای معاویه! تعجب مطلبی که از من می شنوی بیشتر از داستان بنی اسرائیل است؟ زیرا ساحرین بنی اسرائیل به فرعون گفتند: «فاقض ما أنت قاض»⁽⁹⁾،

«هر حکمی می خواهی بکن.» آنگاه به حضرت موسی علیه السّلام ایمان آوردند و آن بزرگوار را تصدیق کردند. سپس حضرت موسی آنان را با افرادی از بنی اسرائیل که پیرو ایشان شدند به دریا برده و از آن عبور داد و عجایبی را به ایشان نشان داد، آنان موسی و تورات را تصدیق کردند و به دین آن بزرگوار اقرار نمودند. سپس وقتی از بت هایی که مورد پرستش گروهی قرار گرفته بودند عبور کردند، به موسی علیه السّلام گفتند: «اجعل لنا إلها کما لهم آلهة قال إنّکم قوم تجهلون»⁽¹⁰⁾، «گفتند: ای موسی، همان گونه که برای آنان خدایانی است، برای ما [نیز] خدایی قرار ده. گفت: به راستی که شما گروهی نادانی هستید.»

آنگاه عموم آنان غیر از هارون گوساله پرست شدند

فَقَالُوا هذا إِلهُکُمْ وَ إِلهُ مُوسی ⁽¹⁾وَ قَالَ لَهُمْ مُوسَی بَعْدَ ذَلِکَ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ⁽²⁾فَکَانَ مِنْ جَوَابِهِمْ مَا قَصَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِمْ فَقَالَ مُوسَی علیه السلام رَبِّ إِنِّی لا أَمْلِکُ إِلَّا نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ ⁽³⁾.

فَمَا اتِّبَاعُ ⁽⁴⁾هَذِهِ الْأُمَّةِ رِجَالًا سَوَّدُوهُمْ وَ أَطَاعُوهُمْ لَهُمْ سَوَابِقُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ وَ مَنَازِلُ قَرِیبَةٌ مِنْهُ وَ أَصْهَارٌ مُقِرِّینَ بِدِینِ مُحَمَّدٍ وَ بِالْقُرْآنِ حَمَلَهُمُ الْکِبْرُ وَ الْحَسَدُ أَنْ خَالَفُوا إِمَامَهُمْ وَ وَلِیَّهُمْ بِأَعْجَبَ مِنْ قَوْمٍ صَاغُوا مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلًا ثُمَّ عَکَفُوا عَلَیْهِ یَعْبُدُونَهُ وَ یَسْجُدُونَ لَهُ وَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ وَ اجْتَمَعُوا عَلَی ذَلِکَ کُلُّهُمْ غَیْرَ هَارُونَ وَحْدَهُ .

وَ قَدْ بَقِیَ مَعَ صَاحِبِنَا الَّذِی هُوَ مِنْ نَبِیِّنَا بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ نَاسٌ سَلْمَانُ وَ أَبُو ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادُ وَ الزُّبَیْرُ ثُمَّ رَجَعَ الزُّبَیْرُ وَ ثَبَتَ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ مَعَ إِمَامِهِمْ حَتَّی لَقُوا اللَّهَ .

وَ تَتَعَجَّبُ یَا مُعَاوِیَةُ أَنْ سَمَّی اللَّهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ قَدْ نَصَّ عَلَیْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله بِغَدِیرِ خُمٍّ وَ فِی غَیْرِ مَوْطِنٍ وَ احْتَجَّ بِهِمْ عَلَیْهِمْ وَ أَمَرَهُمْ بِطَاعَتِهِمْ وَ أَخْبَرَ أَنَّ أَوَّلَهُمْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنَّهُ خَلِیفَتُهُ فِیهِمْ وَ وَصِیُّهُ وَ قَدْ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله جَیْشاً یَوْمَ مُؤْتَةَ فَقَالَ عَلَیْکُمْ جَعْفَرٌ فَإِنْ هَلَکَ فَزَیْدٌ فَإِنْ هَلَکَ فَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ فَقُتِلُوا جَمِیعاً أَ فَتَرَاهُ یَتْرُکُ الْأُمَّةَ وَ لَمْ یُبَیِّنْ لَهُمْ مَنِ الْخَلِیفَةُ بَعْدَهُ لِیَخْتَارُوا هُمْ لِأَنْفُسِهِمُ الْخَلِیفَةَ کَانَ رَأْیُهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ أَهْدَی لَهُمْ وَ أَرْشَدَ مِنْ رَأْیِهِ وَ اخْتِیَارِهِ وَ مَا رَکِبَ الْقَوْمُ مَا رَکِبُوا إِلَّا بَعْدَ مَا بَیَّنَهُ وَ مَا تَرَکَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فِی عَمًی وَ لَا شُبْهَةٍ .

فَأَمَّا مَا قَالَ الرَّهْطُ الْأَرْبَعَةُ الَّذِینَ تَظَاهَرُوا عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام وَ کَذَبُوا عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ زَعَمُوا أَنَّهُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُنْ لِیَجْمَعَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ النُّبُوَّةَ

و گفتند: «هذا إلهکم و إله موسی»⁽⁵⁾، «این گوساله خدای شما و خدای موسی است.» پس از این جریان حضرت موسی به آنان فرمود: «ادخلوا الأرض المقدسة»⁽⁶⁾، «به سرزمین مقدس وارد شوید.» ایشان آن جوابی را دادند که خداوند داستان آن را شرح داده است. نهایتا حضرت موسی فرمود: «ربّ إنّی لا أملک إلا نفسی و أخی فافرق بیننا و بین قوم الفاسقین»⁽⁷⁾، «پروردگارا! من تنها اختیار خود و برادرم را دارم، پس میان ما و میان این قوم نافرمان جدایی بینداز.» متابعت کردن این امت از مردانی که آنان را بالا بردند و از ایشان اطاعت نمودند، همان افرادی که با رسول خدا سوابقی داشتند و نزد آن حضرت مقام و منزلتی داشتند و خویشاوندانی که به دین حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و قرآن اقرار کردند و تکبر و حسد آنان را وادار نمود که با امام و ولی خود مخالفت نمایند، تعجب بیشتری ندارد از آن گروهی که از زر و زیور خویش گوساله ای ساختند و آن را مورد پرستش قرار دادند و سجده کردند و گمان نمودند آن گوساله پروردگار جهانیان است و همه غیر از هارون به این امر معتقد شدند.

گروهی با صاحب و سرور ما (یعنی حضرت علی علیه السّلام) که برای پیامبر ما نظیر هارون بود برای موسی، باقی ماندند که عبارت بودند از سلمان و ابوذر و مقداد و زبیر، آنگاه زبیر به حضرت علی پشت کرد و آن سه نفر با حضرت علی علیه السلام باقی ماندند تا خدا را ملاقات کردند.

ای معاویه! تو تعجب می کنی از اینکه خداوند نام هر یک از امامان را ببرد، همان امامانی که پیامبر خدا در روز غدیر خم و مواطن دیگر امامت آنان را ثابت کرد و به وسیله همان امامان با آن مردم اتمام حجت نمود و مردم را به اطاعت ایشان مأمور کرد و خبر داد. اولین ایشان حضرت علی بن ابی طالب است که بعد از حضرت رسول مولای هر مرد و زن مؤمنی است و فرمود: علی بعد از من در میان امت، جانشین و وصی من است. پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در روز وفاتش لشکری فرستاد و فرمود: جعفر بن ابی طالب امیر لشکر باشد، اگر او کشته شد زید و اگر زید هم کشته گردید، عبد اللّه بن رواحه امیر لشکر باشد و همه آنان شهید شدند. پیامبری که برای یک جنگ تعداد سه خلیفه تعیین می کند، باز هم تو می گویی امت خویش را رها می کند و بعد از خود جانشینی برای آنان تعیین نمی کند! تا کار به جایی برسد که خود آن ها برای خویش خلیفه تعیین کنند! گویی که رأی و نظر این امت برای خودشان، از رأی و نظر حضرت رسول بهتر است! در حالی که اینان آن اعمال را زمانی مرتکب شدند که پیامبر خدا جانشین خود را تعیین و تبیین کرده بود و امت خود را در بی خبری و شک و شبهه باقی نگذاشته بود .

اما سخن آن چهار نفری که بر علیه حضرت علی علیه السّلام قیام کرده و بر رسول خدا دروغ بستند و به خطا گمان کردند رسول خدا فرموده است: خدا مقام نبوت و خلافت را به ما اهل بیت عطا نکرده است،

وَ الْخِلَافَةَ فَقَدْ شَبَّهُوا عَلَی النَّاسِ بِشَهَادَتِهِمْ وَ کَذِبِهِمْ وَ مَکْرِهِمْ.

قَالَ مُعَاوِیَةُ مَا تَقُولُ یَا حَسَنُ قَالَ یَا مُعَاوِیَةُ قَدْ سَمِعْتُ مَا قُلْتَ وَ مَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْعَجَبُ مِنْکَ یَا مُعَاوِیَةُ وَ مِنْ قِلَّةِ حَیَائِکَ وَ مِنْ جُرْأَتِکَ عَلَی اللَّهِ حِینَ قُلْتَ قَدْ قَتَلَ اللَّهُ طَاغِیَتَکُمْ وَ رَدَّ الْأَمْرَ إِلَی مَعْدِنِهِ فَأَنْتَ یَا مُعَاوِیَةُ مَعْدِنُ الْخِلَافَةِ دُونَنَا وَیْلٌ لَکَ یَا مُعَاوِیَةُ وَ لِلثَّلَاثَةِ قَبْلَکَ الَّذِینَ أَجْلَسُوکَ هَذَا الْمَجْلِسَ وَ سَنُّوا لَکَ هَذِهِ السُّنَّةَ لَأَقُولَنَّ کَلَاماً مَا أَنْتَ أَهْلُهُ وَ لَکِنِّی أَقُولُ لِتَسْمَعَهُ بَنُو أَبِی هَؤُلَاءِ حَوْلِی.

إِنَّ النَّاسَ قَدِ اجْتَمَعُوا عَلَی أُمُورٍ کَثِیرَةٍ لَیْسَ بَیْنَهُمْ اخْتِلَافٌ فِیهَا وَ لَا تَنَازُعٌ وَ لَا فُرْقَةٌ عَلَی شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ عَبْدُهُ وَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَ الزَّکَاةِ الْمَفْرُوضَةِ وَ صَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجِّ الْبَیْتِ ثُمَّ أَشْیَاءَ کَثِیرَةٍ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ الَّتِی لَا تُحْصَی وَ لَا یَعُدُّهَا إِلَّا اللَّهُ وَ اجْتَمَعُوا عَلَی تَحْرِیمِ الزِّنَا وَ السَّرِقَةِ وَ الْکَذِبِ وَ الْقَطِیعَةِ وَ الْخِیَانَةِ وَ أَشْیَاءَ کَثِیرَةٍ مِنْ مَعَاصِی اللَّهِ لَا تُحْصَی وَ لَا یَعُدُّهَا إِلَّا اللَّهُ .

وَ اخْتَلَفُوا فِی سُنَنٍ اقْتَتَلُوا فِیهَا وَ صَارُوا فِرَقاً یَلْعَنُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ هِیَ الْوَلَایَةُ وَ یَبْرَأُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ وَ یَقْتُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً أَیُّهُمْ ⁽¹⁾أَحَقُّ وَ أَوْلَی بِهَا إِلَّا فِرْقَةٌ تَتَّبِعُ کِتَابَ اللَّهِ وَ سُنَّةَ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فَمَنْ أَخَذَ بِمَا عَلَیْهِ أَهْلُ الْقِبْلَةِ الَّذِی لَیْسَ فِیهِ اخْتِلَافٌ وَ رَدَّ عِلْمَ مَا اخْتَلَفُوا فِیهِ إِلَی اللَّهِ سَلِمَ وَ نَجَا بِهِ مِنَ النَّارِ وَ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَ مَنْ وَفَّقَهُ اللَّهُ وَ مَنَّ عَلَیْهِ وَ احْتَجَّ عَلَیْهِ بِأَنْ نَوَّرَ قَلْبَهُ بِمَعْرِفَةِ وُلَاةِ الْأَمْرِ مِنْ أَئِمَّتِهِمْ وَ مَعْدِنِ الْعِلْمِ أَیْنَ هُوَ فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ سَعِیدٌ وَ لِلَّهِ وَلِیٌّ وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً عَلِمَ حَقّاً فَقَالَ فَغَنِمَ أَوْ سَکَتَ فَسَلِمَ.

نَحْنُ نَقُولُ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّ الْأَئِمَّةَ مِنَّا وَ إِنَّ الْخِلَافَةَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا فِینَا وَ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَنَا أَهْلَهَا فِی کِتَابِهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنَّ الْعِلْمَ فِینَا وَ نَحْنُ أَهْلُهُ وَ هُوَ عِنْدَنَا مَجْمُوعٌ کُلُّهُ بِحَذَافِیرِهِ وَ إِنَّهُ لَا یَحْدُثُ شَیْ ءٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ إِلَّا وَ هُوَ عِنْدَنَا مَکْتُوبٌ بِإِمْلَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطِّ عَلِیٍّ علیه السلام بِیَدِهِ .

وَ زَعَمَ قَوْمٌ أَنَّهُمْ أَوْلَی بِذَلِکَ مِنَّا حَتَّی أَنْتَ یَا ابْنَ هِنْدٍ تَدَّعِی ذَلِکَ وَ تَزْعُمُ

مقصود آنان این بود که مردم را با شهادت دروغ و مکر خویش دچار شبهه کنند.

معاویه متوجه امام حسن شد و گفت: ای حسن! تو چه نظری داری؟ فرمود: ای معاویه! تو آنچه را که من و ابن عباس گفتیم شنیدی. ای معاویه! من از تو و بی حیایی تو تعجب می کنم! از این که جرأت کرده، به خداوند افترا می زنی و می گویی: خدا حضرت علی را که شخصی طاغی و سرکش بود کشت و مقام خلافت را به اصل و معدنش بازگردانید. ای معاویه! آیا تو معدن سزاوار خلافت هستی و ما نیستیم!؟ ای معاویه! وای بر تو و آن سه نفری که قبل از تو این مقام را تصاحب کردند و بر این مقام جلوس نمودند و این موضوع را برای تو سنت و سرمشق قرار دادند! من می خواهم سخنی بگویم که تو شایستگی شنیدن آن را نداری ولی در عین حال می گویم تا فرزندان پدرم که در اطراف منند آن را بشنوند و آن سخن این است:

مردم در امور بسیاری اتحاد دارند و در مورد آن امور اختلاف و نزاع و تفرقه ای ندارند. آن امور عبارتند از: شهادت به یگانگی خدا، رسالت حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله، نمازهای پنج گانه، زکات واجب، روزه ماه رمضان، به جا آوردن حج و موضوعات فراوانی که غیر از خدا کسی شماره و تعداد آن ها را نمی داند، مردم بر حرام بودن زنا، سرقت کردن، دروغ گفتن، قطع رحم نمودن، خیانت و معصیت های دیگری که کسی اندازه و شماره آن ها را نمی داند مگر خدا، وحدت نظر دارند.

ولی درباره سنت هایی که از جمله آن ها ولایت است اختلاف داشته و با یکدیگر جنگیدند، در نهایت تبدیل به فرقه هایی شدند که یکدیگر را لعنت می کنند! و از یکدیگر بیزاری جسته و یکدیگر را به قتل رسانده و هر یک می گویند، ما بر آن گروه مقدم و از آن ها برتر هستیم. تنها آن فرقه ای این اختلافات را ندارند که تابع قرآن خدا و سنت پیغمبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله باشند. هر کس به عقیده اهل قبله که اختلافی در آن نیست معتقد باشد و علم به موضوعات مورد اختلاف را به خدا واگذار نماید، از آتش جهنم نجات پیدا خواهد کرد و وارد بهشت خواهد شد. کسی که خدا او را توفیق دهد و قلب وی را به واسطه صاحبان امر یعنی امامان او نورانی کند و به وی بشناساند که معدن علم کجا است، نزد خدا سعادتمند خواهد بود. خداوند تنها یک ولی دارد. رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: خدا رحمت کند آن مردی را که حق را تشخیص دهد و طرفدار آن باشد تا از آن بهره مند شود، یا اینکه سکوت اختیار کند تا سالم بماند.

ما اهل بیت می گوییم: امامان از بین ما خواهند بود، جز ما کسی صلاحیت مقام خلافت را ندارد، خداوند در قرآن و پیامبر در سخنان و سنت خویش ما را برای مقام خلافت لایق و شایسته دانسته اند. علم در خاندان ماست و ما شایستگی آن را داریم، تمام علم نزد ما جمع شده است. هیچ حادثه ای تا روز قیامت رخ نمی دهد و حتی دیه جراحتی که بر کسی وارد شود نیست، مگر اینکه حکم آن به املای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و به خط حضرت علی نوشته شده و نزد ما موجود است.

گروهی به اشتباه گمان کرده اند، ایشان سزاوارتر از ما به این مقام هستند، حتی تو، ای پسر هند! تو نیز این ادعا را داری.

أَنَّ عُمَرَ أَرْسَلَ إِلَی أَبِی أَنِّی أُرِیدُ أَنْ أَکْتُبَ الْقُرْآنَ فِی مُصْحَفٍ فَابْعَثْ إِلَیَّ بِمَا کَتَبْتَ مِنَ الْقُرْآنِ فَأَتَاهُ فَقَالَ تَضْرِبُ وَ اللَّهِ عُنُقِی قَبْلَ أَنْ یَصِلَ إِلَیْکَ قَالَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَالَ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ⁽¹⁾قَالَ إِیَّایَ عَنَی وَ لَمْ یَعْنِکَ وَ لَا أَصْحَابَکَ فَغَضِبَ عُمَرُ .

ثُمَّ قَالَ إِنَّ ابْنَ أَبِی طَالِبٍ یَحْسَبُ أَنَّ أَحَداً لَیْسَ عِنْدَهُ عِلْمٌ غَیْرَهُ مَنْ کَانَ یَقْرَأُ مِنَ الْقُرْآنِ شَیْئاً فَلْیَأْتِنِی فَإِذَا جَاءَ رَجُلٌ فَقَرَأَ شَیْئاً مَعَهُ فِیهِ آخَرُ⁽²⁾کَتَبَهُ وَ إِلَّا لَمْ یَکْتُبْهُ ثُمَّ قَالُوا قَدْ ضَاعَ مِنْهُ قُرْآنٌ کَثِیرٌ بَلْ کَذَبُوا وَ اللَّهِ بَلْ هُوَ مَجْمُوعٌ مَحْفُوظٌ عِنْدَ أَهْلِهِ .

ثُمَّ أَمَرَ عُمَرُ قُضَاتَهُ وَ وُلَاتَهُ أَجْهِدُوا آرَاءَکُمْ وَ اقْضُوا بِمَا تَرَوْنَ أَنَّهُ الْحَقُّ فَلَا یَزَالُ هُوَ وَ بَعْضُ وُلَاتِهِ قَدْ وَقَعُوا فِی عَظِیمَةٍ فَیُخْرِجُهُمْ مِنْهَا أَبِی لِیَحْتَجَّ عَلَیْهِمْ بِهَا فَتَجْتَمِعُ الْقُضَاةُ عِنْدَ خَلِیفَتِهِمْ وَ قَدْ حَکَمُوا فِی شَیْ ءٍ وَاحِدٍ بِقَضَایَا مُخْتَلِفَةٍ فَأَجَازَهَا لَهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یُؤْتِهِ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ وَ زَعَمَ کُلُّ صِنْفٍ مِنْ مُخَالِفِینَا مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْقِبْلَةِ أَنَّ مَعْدِنَ الْخِلَافَةِ وَ الْعِلْمِ دُونَنَا فَنَسْتَعِینُ بِاللَّهِ عَلَی مَنْ ظَلَمَنَا وَ جَحَدَنَا حَقَّنَا وَ رَکِبَ رِقَابَنَا وَ سَنَّ لِلنَّاسِ عَلَیْنَا مَا یَحْتَجُّ بِهِ مِثْلُکَ وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ .

إِنَّمَا النَّاسُ ثَلَاثَةٌ مُؤْمِنٌ یَعْرِفُ حَقَّنَا وَ یُسَلِّمُ لَنَا وَ یَأْتَمُّ بِنَا فَذَلِکَ نَاجٍ مُحِبٌّ لِلَّهِ وَ لِی وَ نَاصِبٌ لَنَا الْعَدَاوَةَ یَتَبَرَّأُ مِنَّا وَ یَلْعَنُنَا وَ یَسْتَحِلُّ دِمَاءَنَا وَ یَجْحَدُ حَقَّنَا وَ یَدِینُ اللَّهَ بِالْبَرَاءَةِ مِنَّا فَهَذَا کَافِرٌ مُشْرِکٌ فَاسِقٌ وَ إِنَّمَا کَفَرَ وَ أَشْرَکَ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُ کَمَا سَبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ ⁽³⁾کَذَلِکَ یُشْرِکُ بِاللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ رَجُلٌ آخِذٌ بِمَا لَا یُخْتَلَفُ فِیهِ وَ رَدَّ عِلْمَ مَا أَشْکَلَ عَلَیْهِ إِلَی اللَّهِ مَعَ وَلَایَتِنَا وَ لَا یَأْتَمُّ بِنَا

تو گمان می کنی عمر نزد پدرم فرستاد و پیغام داد: من در نظر دارم قرآن را در یک جلد بنویسم، آنچه را که تو از قرآن نوشته ای نزد من بفرست، پدرم نزد عمر آمد و گفت: اگر گردن مرا بزنی آن قرآن را به تو نخواهم داد، عمر گفت: چرا؟ فرمود: منظور خداوند از این آیه که فرموده: «و الرَّاسِخُونَ فی الْعِلم»⁽⁴⁾، من هستم نه تو و یارانت؛ عمر خشمگین شد.

سپس گفت: پسر ابو طالب گمان می کند احدی غیر او نیست که این علم نزد او باشد. هر کسی که چیزی از قرآن را می داند نزد من بیاورد. هر وقت شخصی می آمد و مقداری از قرآن می خواند و دیگری هم همان مقدار را نظیر او می خواند، دستور می داد آن را می نوشتند و الا نمی نوشتند. سپس گفتند: آیات بسیاری از قرآن از دست وی رفت. به خدا قسم که دروغ می گویند، بلکه قرآن جمع آوری شده و نزد اهلش محفوظ است.

سپس عمر به قاضیان و والیان خویشتن دستور داد در مورد نظرات خود به دقت تفکر کنید و به هر آن چه که به نظر شما حق است حکم داده و قضاوت کنید. آنگاه عمر و بعضی از والیان او همچنان درباره قضاوت کردن دچار اشتباهات بسیار بزرگی می شدند. پدرم حضرت علی علیه السّلام آنان را از اشتباهشان نجات می داد و بدین وسیله با ایشان اتمام حجت می کرد. سپس قاضیان در حالی نزد خلیفه خود باز می گشتند که در باره یک قضیه و یک موضوع چند نوع قضاوت کرده بودند. خلیفه داوری همه آن ها را از این لحاظ که خداوند حکمت و قدرت تشخیص سخن حق را به او عطا نکرده بود امضا می کرد. هر صنفی از مخالفین ما که اهل قبله هستند گمان می کنند ما معدن علم و خلافت نیستیم، ما از خدا کمک می خواهیم تا ما را در برابر افراد ظالمی که بر ما ظلم کرده و حق ما را منکر و بر ما مسلط می شوند و نظیر تو - ای معاویه - مردم را بر علیه ما تحریک می کنند یاری کند، خدا برای ما کافی و بهترین پشتیبان است.

مردم سه دسته اند: دسته اول افرادی که مؤمن بوده و حق ما را می شناسند و تسلیم ما هستند و به ما تأسی می کنند، این دسته نجات خواهند یافت و دوستدار خدا و من هستند.

دسته دوم اشخاصی که با ما دشمنی می کنند، از ما بیزاری می جویند، ریختن خون ما را حلال می دانند و حق ما را انکار می کنند و با بیزاری جستن از ما منکر دین خدا می شوند؛ چنین افرادی کافر، مشرک و فاسق هستند. این دسته اشخاص از طریقی که نمی دانند مشرک و کافر می شوند؛ همان طور که بدون علم⁽⁵⁾

به خدا ناسزا می گویند، همان طور هم بدون علم برای خدا شریک قرار می دهند .

دسته سوم افرادی هستند که به عقایدی که در آن اختلاف نیست معتقد می شوند و حکم هر امر مشکل و نیز مسئله ولایت ما را به خدا واگذار می کنند، اگر به ما تأسی نمی کنند

وَ لَا یُعَادِینَا وَ لَا یَعْرِفُ حَقَّنَا فَنَحْنُ نَرْجُو أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُ وَ یُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ فَهَذَا مُسْلِمٌ ضَعِیفٌ .

فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِکَ مُعَاوِیَةُ أَمَرَ لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ غَیْرَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ ابْنِ جَعْفَرٍ فَإِنَّهُ أَمَرَ لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِأَلْفِ أَلْفِ دِرْهَمٍ ⁽¹⁾.

أقول: وجدته فی کتاب سلیم بروایة ابن أبی عیاش عنه: بتغییر ما و قد أوردته فی کتاب الفتن و قد مر بعض الخبر بأسانید فی باب نصّ النبی صلی الله علیه و آله علی الاثنی عشر صلوات الله علیهم ⁽²⁾.

وَ قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ رَوَی الْمَدَائِنِیُّ قَالَ: لَقِیَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ الْحَسَنَ فِی الطَّوَافِ فَقَالَ لَهُ یَا حَسَنُ زَعَمْتَ أَنَّ الدِّینَ لَا یَقُومُ إِلَّا بِکَ وَ بِأَبِیکَ فَقَدْ رَأَیْتَ اللَّهَ أَقَامَ مُعَاوِیَةَ فَجَعَلَهُ رَاسِیاً بَعْدَ مَیْلِهِ وَ بَیِّناً بَعْدَ خَفَائِهِ أَ فَیَرْضَی اللَّهُ بِقَتْلِ عُثْمَانَ أَوْ مِنَ الْحَقِّ أَنْ تَطُوفَ بِالْبَیْتِ کَمَا یَدُورُ الْجَمَلُ بِالطَّحِینِ عَلَیْکَ ثِیَابٌ کَغِرْقِئِ الْبَیْضِ ⁽³⁾وَ أَنْتَ قَاتِلُ عُثْمَانَ وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَأَلَمُّ لِلشَّعَثِ وَ أَسْهَلُ لِلْوَعْثِ أَنْ یُورِدَکَ مُعَاوِیَةُ حِیَاضَ أَبِیکَ.

فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام إِنَّ لِأَهْلِ النَّارِ عَلَامَاتٍ یُعْرَفُونَ بِهَا إِلْحَادٌ لِأَوْلِیَاءِ اللَّهِ وَ مُوَالاةٌ لِأَعْدَاءِ اللَّهِ وَ اللَّهِ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ أَنَّ عَلِیّاً لَمْ یَرْتَبْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یَشُکَّ فِی اللَّهِ سَاعَةً وَ لَا طَرْفَةَ عَیْنٍ قَطُّ وَ وَ اللَّهِ لَتَنْتَهِیَنَّ یَا ابْنَ أُمِّ عَمْرٍو أَوْ لَأُنْفِذَنَّ حِضْنَیْکَ ⁽⁴⁾بِنَوَافِذَ أَشَدَّ مِنَ الْأَقْضِبَةِ فَإِیَّاکَ وَ الْهَجْمَ عَلَیَّ فَإِنِّی مَنْ قَدْ عَرَفْتَ لَیْسَ بِضَعِیفِ الْغَمْزَةِ

دشمنی هم نکرده و حق ما را انکار نمی کنند. ما امیدواریم که خدا ایشان را بیامرزد و وارد بهشت کند. این گونه افراد، مسلمان ضعیفی هستند.

هنگامی که معاویه این سخنان را شنید دستور داد: به هر یک از اهل مجلس هزار درهم دادند و به امام حسن و امام حسین و عبد اللّه بن جعفر هر کدام هزار هزار درهم دادند⁽⁵⁾.

مؤلف: این حدیث را در کتاب سلیم به روایت ابن ابی عیاش با کمی تغییر یافته ام، و آن را در کتاب فتن هم وارد کرده است، که در باب بیان پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد امامان دوازده گانه علیهم السّلام آمده است.

امام حسن علیه السّلام در جوابش فرمود: اهل جهنم نشانه هایی دارند که با آن شناخته می شوند این نشانه ها عبارت است از: دشمنی با دوستان خدا و دوستی با دشمنان خدا. به خدا قسم که می دانی علی علیه السّلام درباره دین شک و تردیدی نداشت و به اندازه ساعت یا چشم بر هم زدنی به خدا شک نداشت. ای پسر ام عمرو! به خدا قسم اگر جلوی زبان خود را نگیری، بدن تو را دچار شمشیرهایی برنده خواهم کرد! بترس از اینکه به من هجوم آوری! زیرا من همان کسی هستم که مرا می شناسی. من کسی نیستم که در مبارزات ضعیف و ناتوان،

وَ لَا هَشِّ الْمُشَاشَةِ وَ لَا مَرِی ءِ الْمَأْکَلَةِ وَ إِنِّی مِنْ قُرَیْشٍ کَوَاسِطَةِ الْقِلَادَةِ یُعْرَفُ حَسَبِی وَ لَا أُدْعَی لِغَیْرِ أَبِی وَ أَنْتَ مَنْ تَعْلَمُ وَ یَعْلَمُ النَّاسُ تَحَاکَمَتْ فِیکَ رِجَالُ قُرَیْشٍ فَغَلَبَ عَلَیْکَ جَزَّارُهَا أَلْأَمُهُمْ حَسَباً وَ أَعْظَمُهُمْ لُؤْماً⁽¹⁾

و نقله الزمخشریّ فی ربیع الابرار و زاد: قالوا: کان أشبه بأبی سفیان.

«10»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: تَفَاخَرَتْ قُرَیْشٌ وَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام حَاضِرٌ- لَا یَنْطِقُ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ مَا لَکَ لَا تَنْطِقُ فَوَ اللَّهِ مَا أَنْتَ بِمَشُوبِ الْحَسَبِ وَ لَا بِکَلِیلِ اللِّسَانِ قَالَ الْحَسَنُ علیه السلام مَا ذَکَرُوا فَضِیلَةً إِلَّا وَ لِی مَحْضُهَا وَ لُبَابُهَا ثُمَّ قَالَ:

فِیمَ الْکَلَامُ؟وَ قَدْ سَبَقْتُ مُبَرِّزاً *** سَبْقَ الْجَوَادِ مِنَ الْمَدَی الْمُتَنَفِّسِ ⁽²⁾

بیان

المتنفّس البعید من قولهم أنت من فی نفس من أمرک أی سعة.

«11»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب أَخْبَارُ أَبِی حَاتِمٍ: أَنَّ مُعَاوِیَةَ فَخَرَ یَوْماً فَقَالَ أَنَا ابْنُ بَطْحَاءَ وَ مَکَّةَ أَنَا ابْنُ أَغْزَرِهَا جُوداً وَ أَکْرَمِهَا جُدُوداً أَنَا ابْنُ مَنْ سَادَ قُرَیْشاً فَضْلًا نَاشِئاً وَ کَهْلًا فَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام أَ عَلَیَّ تَفْتَخِرُ یَا مُعَاوِیَةُ أَنَا ابْنُ عُرُوقِ الثَّرَی أَنَا ابْنُ مَأْوَی التُّقَی أَنَا ابْنُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَی أَنَا ابْنُ مَنْ سَادَ أَهْلَ الدُّنْیَا بِالْفَضْلِ السَّابِقِ وَ الْحَسَبِ الْفَائِقِ أَنَا ابْنُ مَنْ طَاعَتُهُ طَاعَةُ اللَّهِ وَ مَعْصِیَتُهُ مَعْصِیَةُ اللَّهِ فَهَلْ لَکَ أَبٌ کَأَبِی تُبَاهِینِی بِهِ وَ قَدِیمٌ کَقَدِیمِی تُسَامِینِی بِهِ قُلْ نَعَمْ أَوْ لَا قَالَ مُعَاوِیَةُ بَلْ أَقُولُ لَا وَ هِیَ لَکَ تَصْدِیقٌ فَقَالَ الْحَسَنُ:

یا شکم پرست باشد. من در میان قریش نظیر مروارید وسط گردن بند هستم، حسب و نسب من شناخته شده است، من پسر پدر خود هستم، ولی تو کسی هستی که خودت می دانی و مردم هم می دانند. مردان قریش راجع به اینکه تو را به پسری تصاحب کنند، با یکدیگر محاکمه نمودند، تا اینکه در نهایت یک شتر کش از قریش که از نظر حسب و نسب از همه پست تر و بیشتر از هم مورد سرزنش بود بر مابقی غالب شده و تو را به فرزندی تصاحب کرد. از من دور شو! زیرا تو پلیدی، و ما اهل بیتی هستیم پاک و پاکیزه که خداوند پلیدی ها را از ما دور نموده و ما را به شکل ویژه ای پاک و پاکیزه آفریده است. عمرو بن عاص پس از این سرزنش ها دهانش بسته شد و نا امید و افسرده بازگشت.

روایت 10

مناقب: روزی قریش شروع به تفاخر و مباهات نمودند، امام حسن علیه السّلام حضور داشت، ولی سخن نمی گفت. معاویه به آن حضرت گفت: ای ابا محمّد! تو را چه شده است که سخن نمی گویی؟ در صورتی که به خدا قسم حسب و نسب تو نقصی ندارد، و زبان تو الکن نیست! امام حسن علیه السّلام فرمود: اینان هیچ فضیلت و شرافتی را ذکر نکردند مگر اینکه من خالص و برگزیده آن را دارم! سپس این شعر را فرمود:

این سخنان برای چیست؟ در حالی که من در داشتن مقام بارز و ممتاز سبقت گرفته ام، نظیر سبقت گرفتن اسب سریع السیر از مسافت هایی دور.1

شرح

«المتنفّس» یعنی بعید، که از این قول عرب گرفته می شود: «أنت فی نفس من أمرک» یعنی تو هر امری بخواهی می توانی بکنی.

روایت 11

مناقب: روزی معاویه تفاخر نمود و گفت: من پسر بطحا و مکه هستم، من پسر بخشنده ترین اهل مکه ام که دارای گرامی ترین اجداد بود، من پسر آن کسی هستم که در زمان جوانی و پیری از لحاظ فضیلت و شرافت بر قریش آقایی و سیادت داشت. امام حسن علیه السّلام به معاویه فرمود: آیا بر من فخر می فروشی؟ من فرزند اصل و ریشه زمین و فرزند مأوای تقوا و پرهیز کاری هستم، من فرزند کسی هستم که راه هدایت را آورد، من فرزند شخصیتی هستم که با فضیلت پیشین و حسب و نسب برتر بر اهل عالم سیادت و آقایی کرد.

من فرزند کسی هستم که اطاعت وی اطاعت خدا و نافرمانی او نافرمانی پروردگار است، آیا تو پدری مثل پدر من داری که به واسطه او به من فخر فروشی؟ آیا تو سوابق عالی نظیر سوابق من داری که خود را از من برتر بدانی؟ ای معاویه! بگو آری، یا بگو: نه! معاویه گفت بلکه می گویم: نه. این مطلب برای گفتار تو نوعی تصدیق است. امام حسن علیه السّلام فرمود:

الْحَقُّ أَبْلَجُ مَا یَحِیلُ سَبِیلُهُ *** وَ الْحَقُّ یَعْرِفُهُ ذَوُو الْأَلْبَابِ

کشف، [کشف الغمة] عن الشعبی: مثله ⁽¹⁾

بیان

رأیت فی بعض الکتب أن عروق الثری إبراهیم علیه السلام لکثرة ولده فی البادیة و لعله علیه السلام عرّض بکون معاویة ولد زنا لیس من ولد إبراهیم قوله ما یحیل سبیله أی ما یتغیر قال الفیروزآبادی حال یحیل حیولا تغیّر و فی کشف الغمة تخیل بالخاء المعجمة علی صیغة الخطاب و نصب السبیل أی لا یمکنک أن توقع فی الخیال غیره.

«12»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: وَ قَالَ مُعَاوِیَةُ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام أَنَا أَخْیَرُ مِنْکَ یَا حَسَنُ قَالَ وَ کَیْفَ ذَاکَ یَا ابْنَ هِنْدٍ قَالَ لِأَنَّ النَّاسَ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَیَّ وَ لَمْ یُجْمِعُوا عَلَیْکَ قَالَ هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ لِشَرِّ مَا عَلَوْتَ یَا ابْنَ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ الْمُجْتَمِعُونَ عَلَیْکَ رَجُلَانِ بَیْنَ مُطِیعٍ وَ مُکْرَهٍ فَالطَّائِعُ لَکَ عَاصٍ لِلَّهِ وَ الْمُکْرَهُ مَعْذُورٌ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ حَاشَ لِلَّهِ أَنْ أَقُولَ أَنَا خَیْرٌ مِنْکَ فَلَا خَیْرَ فِیکَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ بَرَّأَنِی مِنَ الرَّذَائِلِ کَمَا بَرَّأَکَ مِنَ الْفَضَائِلِ.

کِتَابُ الشِّیرَازِیِّ رَوَی سُفْیَانُ الثَّوْرِیُّ عَنْ وَاصِلٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِی قَوْلِهِ وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ⁽²⁾أَنَّهُ جَلَسَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ وَ یَزِیدُ بْنُ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ یَأْکُلَانِ الرُّطَبَ فَقَالَ یَزِیدُ یَا حَسَنُ إِنِّی مُذْ کُنْتُ أُبْغِضُکَ قَالَ الْحَسَنُ اعْلَمْ یَا یَزِیدُ أَنَّ إِبْلِیسَ شَارَکَ أَبَاکَ فِی جِمَاعِهِ فَاخْتَلَطَ الْمَاءَانِ فَأَوْرَثَکَ ذَلِکَ عَدَاوَتِی لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ شَارَکَ الشَّیْطَانُ حَرْباً عِنْدَ جِمَاعِهِ فَوُلِدَ لَهُ صَخْرٌ فَلِذَلِکَ کَانَ یُبْغِضُ جَدِّی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

وَ هَرَبَ سَعِیدُ بْنُ سَرْحٍ مِنْ زِیَادٍ إِلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام فَکَتَبَ الْحَسَنُ إِلَیْهِ یَشْفَعُ فِیهِ فَکَتَبَ زِیَادٌ مِنْ زِیَادِ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی الْحَسَنِ ابْنِ فَاطِمَةَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِی

حق آشکارتر از آن است که راه آن تغییر پیدا کند، حق را صاحبان عقل می شناسند.

کشف الغمه: شعبی مانند آن را روایت کرده است.⁽³⁾

توضیح

در برخی کتاب ها دیده ام که منظور از «عروق الثری» حضرت ابراهیم علیه السّلام است به خاطر داشتن فرزند بسیار در صحرا، شاید هم امام حسن علیه السّلام به ولد الزنا بودن معاویه و این که از نسل حضرت ابراهیم نیست کنایه زده است. عبارت: «ما یحیل سبیله» یعنی تغییر نمی کند. فیروزآبادی گفته است: «حال یحیل حیولاً» یعنی تغییر کرده است و در کشف الغمه آمده، تخیل با خاء و به صیغه مخاطب آمده است و «نصب السبیل» یعنی تو قادر نیستی در خیال خود کسی جز او را تصور کنی.

روایت 12

مناقب: روزی معاویه به امام حسن گفت: من از تو بهترم. امام علیه السّلام در جوابش فرمود: چگونه ای پسر هند! معاویه گفت: زیرا مردم در اطراف من جمع شده اند، ولی کسی در اطراف تو نیست.

امام حسن علیه السّلام فرمود: هیهات هیهات!! ای پسر هند جگر خوار! این بدترین مقامی است که تو به دست آورده ای، زیرا آن افرادی که در اطراف تو جمع شده اند، دو دسته اند: یکی مطیع و دیگری مجبور. آنان که مطیع هستند معصیت خدا را می کنند، و اشخاصی که به اجبار از تو فرمانبرداری می کنند، طبق قرآن خدا عذر موجه دارند. حاشا که من بگویم از تو بهترم، زیرا اصلا در وجود تو خیری نیست، بلکه می گویم: خداوند مرا از صفات پست و رذیله دور کرده، همچنان که تو را از صفات نیکو و پسندیده محروم نموده است.

ای یزید! بدان که شیطان در زمانی که پدرت با مادرت جماع می کرد، با وی مشارکت کرد چون دو آب با یکدیگر ممزوج شدند؛ بنابراین تو کینه مرا به ارث بردی. زیرا خداوند در قرآن می فرماید: «و شارکْهُمْ فی الْأَمْوال و الْأَوْلادِ». همچنین شیطان در هنگام جماع حرب (که از اجداد یزید بود) مشارکت نمود که در نتیجه آن، صخر به وجود آمد. به همین دلیل بود که صخر بغض و کینه جدم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را در دل داشت.

کِتَابُکَ تَبْدَأُ فِیهِ بِنَفْسِکَ قَبْلِی وَ أَنْتَ طَالِبُ حَاجَةٍ وَ أَنَا سُلْطَانٌ وَ أَنْتَ سُوقَةٌ وَ ذَکَرَ نَحْواً مِنْ ذَلِکَ فَلَمَّا قَرَأَ الْحَسَنُ الْکِتَابَ تَبَسَّمَ وَ أَنْفَذَ بِالْکِتَابِ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَکَتَبَ مُعَاوِیَةُ إِلَی زِیَادٍ یُؤَنِّبُهُ وَ یَأْمُرُهُ أَنْ یُخَلِّیَ عَنْ أَخِی سَعِیدٍ وَ وُلْدِهِ وَ امْرَأَتِهِ وَ رَدَّ مَالِهِ وَ بِنَاءَ مَا قَدْ هَدَمَهُ مِنْ دَارِهِ ثُمَّ قَالَ وَ أَمَّا کِتَابُکَ إِلَی الْحَسَنِ بِاسْمِهِ وَ اسْمِ أُمِّهِ- لَا تَنْسُبْهُ إِلَی أَبِیهِ وَ أُمُّهُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ وَ ذَلِکَ أَفْخَرُ لَهُ إِنْ کُنْتَ تَعْقِلُ.

وَ ذَکَرُوا: أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام دَخَلَ عَلَی مُعَاوِیَةَ یَوْماً فَجَلَسَ عِنْدَ رِجْلِهِ وَ هُوَ مُضْطَجِعٌ فَقَالَ لَهُ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ أَ لَا أُعْجِبُکَ مِنْ عَائِشَةَ تَزْعُمُ أَنِّی لَسْتُ لِلْخِلَافَةِ أَهْلًا فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام وَ أَعْجَبُ مِنْ هَذَا جُلُوسِی عِنْدَ رِجْلِکَ وَ أَنْتَ نَائِمٌ فَاسْتَحْیَا مُعَاوِیَةُ وَ اسْتَوَی قَاعِداً وَ اسْتَعْذَرَهُ.

کشف، [کشف الغمة]: مِثْلَهُ ثُمَّ قَالَ قُلْتُ وَ الْحَسَنُ علیه السلام لَمْ یَعْجَبْ مِنْ قَوْلِ عَائِشَةَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ لَا یَصْلُحُ لِلْخِلَافَةِ فَإِنَّ ذَلِکَ عِنْدَهُ ضَرُورِیٌّ لَکِنَّهُ قَالَ وَ أَعْجَبُ مِنْ تَوَلِّیکَ الْخِلَافَةَ قُعُودِی ⁽¹⁾

بیان

یحتمل أن یکون التعجب من صدور هذا القول منها و إن کان حقا لکونها مقرة بخلافة أبیها مع اشتراکهما فی عدم الاستحقاق و داعیة لمعاویة إلی مقاتلة أمیر المؤمنین علیه السلام.

«13»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب وَ فِی الْعُقَدِ: أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَکَمِ قَالَ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام بَیْنَ یَدَیْ مُعَاوِیَةَ أَسْرَعَ الشَّیْبُ إِلَی شَارِبِکَ یَا حَسَنُ وَ یُقَالُ إِنَّ ذَلِکَ مِنَ الْخُرْقِ فَقَالَ علیه السلام لَیْسَ کَمَا بَلَغَکَ وَ لَکِنَّا مَعْشَرَ بَنِی هَاشِمٍ طَیِّبَةٌ أَفْوَاهُنَا عَذْبَةٌ شِفَاهُنَا فَنِسَاؤُنَا یُقْبِلْنَ عَلَیْنَا بِأَنْفَاسِهِنَّ وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ بَنِی أُمَیَّةَ فِیکُمْ بَخَرٌ شَدِیدٌ فَنِسَاؤُکُمْ یَصْرِفْنَ أَفْوَاهَهُنَّ وَ أَنْفَاسَهُنَّ إِلَی أَصْدَاغِکُمْ فَإِنَّمَا یَشِیبُ مِنْکُمْ مَوْضِعُ الْعِذَارِ مِنْ أَجْلِ ذَلِکَ .

قَالَ مَرْوَانُ أَمَا إِنَّ فِیکُمْ یَا بَنِی هَاشِمٍ خَصْلَةَ سَوْءٍ⁽²⁾قَالَ وَ مَا هِیَ؟

نامه تو به من رسید، تو نام خود را قبل از نام من می نویسی؟ در حالی که تو به من احتیاج داری، من پادشاهم و تو یک شخص بازاری هستی. و از این قبیل اعتراضات به امام علیه السّلام کرده بود. هنگامی که امام حسن نامه زیاد را خواند لبخند زد و آن را برای معاویه فرستاد. معاویه برای زیاد نوشت و او را سرزنش نمود و دستور داد تا سعید و فرزندان و زن وی را آزاد بگذارد، اموالی را که از وی به یغما برده بودند برگردانند، خانه او را که خراب کرده بودند بسازند. سپس به زیاد اعتراض کرده بود: تو نامه ای به حسن می نویسی که نام خود او و مادرش را در آن نوشته ای و نامی از پدرش نبرده ای، باید می دانستی که چون فاطمه دختر پیغمبر اسلام است، این نامه ای که تو برای وی نوشته ای، بیشتر موجب افتخارش خواهد شد.

کشف الغمة: مانند آن را روایت کرده سپس گفته است: گفتم: امام حسن علیه السّلام از سخن عایشه تعجب نکرد زیرا معاویه صلاحیت مقام خلافت را ندارد، و این موضوع نزد امام بدیهی است، اما امام به او فرمود: من از این که تو صاحب جایگاه من شده و بر آن تکیه زده ای تعجب می کنم⁽³⁾.

بیان

یحتمل أن یکون التعجب من صدور هذا القول منها و إن کان حقا لکونها مقرة بخلافة أبیها مع اشتراکهما فی عدم الاستحقاق و داعیة لمعاویة إلی مقاتلة أمیر المؤمنین علیه السلام.

روایت 13

مناقب: روزی مروان بن حکم در حضور معاویه به امام حسن علیه السّلام گفت: ای حسن! تعجب می کنم از اینکه پیری به سرعت در شارب تو اثر کرده است! می گویند: این علامت حماقت و دروغ گفتن است!؟

امام حسن علیه السّلام فرمود: این طور نیست که تو شنیده ای، سبب این موضوع این است که دهان ما گروه بنی هاشم خوشبو و لب هایمان نیکو است، زنان ما با نفس های خود متوجه ما می شوند (لذا آن نفسی که از ایشان به شارب های ما می خورد باعث سفید شدن شارب ما می شود)، ولی چون دهان های شما گروه بنی امیه بسیار بد بو است، لذا زنان شما (در هنگام زناشویی) دهان و نفس های خود را به طرف شقیقه های شما متوجه می کنند و علت اینکه موهای شقیقه و گونه های صورت شما زودتر سفید می شود همین است.

مروان به امام حسن گفت: ای بنی هاشم! آیا چنین نیست که شما دارای خصلت بدی هستید!؟ فرمود: چه خصلتی؟

قَالَ الْغُلْمَةُ قَالَ أَجَلْ نُزِعَتْ مِنْ نِسَائِنَا وَ وُضِعَتْ فِی رِجَالِنَا وَ نُزِعَتِ الْغُلْمَةُ مِنْ رِجَالِکُمْ وَ وُضِعَتْ فِی نِسَائِکُمْ فَمَا قَامَ لِأُمَوِیَّةٍ إِلَّا هَاشِمِیٌّ ثُمَّ خَرَجَ یَقُولُ:

وَ مَارَسْتُ هَذَا الدَّهْرَ خَمْسِینَ حِجَّةً *** وَ خَمْساً أُرَجِّی قَابِلًا بَعْدَ قَابِلٍ

فَمَا أَنَا فِی الدُّنْیَا بَلَغْتُ جَسِیمَهَا *** وَ لَا فِی الَّذِی أَهْوَی کَدَحْتُ بِطَائِلٍ

فَقَدْ أَشْرَعَتْنِی فِی الْمَنَایَا أَکُفُّهَا⁽¹⁾*** وَ أَیْقَنْتُ أَنِّی رَهْنُ مَوْتٍ مُعَاجَلٌ

«14»

کشف، [کشف الغمة] قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: وَ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام لِحَبِیبِ بْنِ مَسْلَمَةَ الْفِهْرِیِّ رُبَّ مَسِیرٍ لَکَ فِی غَیْرِ طَاعَةٍ قَالَ أَمَّا مَسِیرِی إِلَی أَبِیکَ فَلَا قَالَ بَلَی وَ لَکِنَّکَ أَطَعْتَ مُعَاوِیَةَ عَلَی دُنْیَا قَلِیلَةٍ فَلَئِنْ کَانَ قَامَ بِکَ فِی دُنْیَاکَ لَقَدْ قَعَدَ بِکَ فِی آخِرَتِکَ فَلَوْ کُنْتَ إِذَا فَعَلْتَ شَرّاً قُلْتَ خَیْراً کُنْتَ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً⁽²⁾وَ لَکِنَّکَ کَمَا قَالَ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ ⁽³⁾.

«15»

د، [العدد القویة] کشف، [کشف الغمة]: لَمَّا خَرَجَ حَوْثَرَةُ الْأَسَدِیُّ عَلَی مُعَاوِیَةَ وَجَّهَ مُعَاوِیَةُ إِلَی الْحَسَنِ علیه السلام یَسْأَلُهُ أَنْ یَکُونَ هُوَ الْمُتَوَلِّی لِقِتَالِهِ فَقَالَ وَ اللَّهِ لَقَدْ کَفَفْتُ عَنْکَ لِحَقْنِ دِمَاءِ الْمُسْلِمِینَ وَ مَا أَحْسَبُ ذَلِکَ یَسَعُنِی أَنْ أُقَاتِلَ عَنْکَ قَوْماً أَنْتَ وَ اللَّهِ أَوْلَی بِقِتَالِی مِنْهُمْ.

وَ قِیلَ لَهُ علیه السلام فِیکَ عَظَمَةٌ قَالَ لَا بَلْ فِیَّ عِزَّةٌ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی- وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ ⁽⁴⁾.

وَ قَالَ مُعَاوِیَةُ إِذَا لَمْ یَکُنِ الْهَاشِمِیُّ جَوَاداً لَمْ یُشْبِهْ قَوْمَهُ وَ إِذَا لَمْ یَکُنِ الزُّبَیْرِیُّ شُجَاعاً لَمْ یُشْبِهْ قَوْمَهُ وَ إِذَا لَمْ یَکُنِ الْأُمَوِیُّ حَلِیماً لَمْ یُشْبِهْ قَوْمَهُ وَ إِذَا لَمْ یَکُنِ الْمَخْزُومِیُّ تَیَّاهاً لَمْ یُشْبِهْ قَوْمَهُ فَبَلَغَ ذَلِکَ الْحَسَنَ علیه السلام فَقَالَ مَا أَحْسَنَ

گفت: شما شهوتران هستید .

فرمود: آری شهوترانی از زنان ما گرفته شده و در وجود مردان ما قرار گرفته، ولی شهوترانی از مردان شما گرفته شده و در وجود زنانتان جایگزین شده است! لذا غیر از مرد هاشمی کسی نمی تواند از عهده زنان اموی بر آید! آنگاه برخاست و خارج شد و این اشعار را خواند:

مدت پنجاه و پنج سال است که من این روزگار را می گذرانم و هر سال از سال دیگر امیدوارترم.

من در دنیا به مرد عاقلی بر نخوردم، فعالیت کردم و به آنچه که می خواستم نایل نشدم.

پنجه های دنیا مرا به سرعت تحویل مرگ داد و یقین کردم که من در گرو مرگ زود هنگامی خواهم بود.

روایت 14

کشف الغمه و مناقب: امام حسن علیه السّلام به حبیب بن مسلمه فهری فرمود: تو به راه های زیادی می روی که اطاعت خدا در آن نیست! گفت: من مسیری را که پدر تو طی کرد نخواهم رفت. فرمود: آری، ولی تو برای دنیای پست و اندک مطیع معاویه شده ای، اگر معاویه برای تأمین دنیای تو قیام نموده، آخرت تو از دست رفته است. اگر تو آن گونه بودی که هر گاه عمل بدی را انجام می دادی سخن خیری می گفتی، از آن اشخاصی به شمار می رفتی که خداوند عزّ و جلّ می فرماید: «خلطوا عملا صالحا و آخر سیئاً»⁽⁵⁾، «کار شایسته را با کار دیگری که بد است درآمیخته اند.» ولی تو از آن افرادی هستی که خدای سبحان در این آیه می فرماید: «بل ران علی قلوبهم کانوا یکسبون»⁽⁶⁾، «گناهانی که کردند ایشان را دچار قساوت قلب نموده است.»

روایت 15

عدد، کشف الغمة: زمانی که حوثرة اسدی علیه معاویه خروج کرد، معاویه نزد امام حسن علیه السّلام فرستاد و از آن حضرت تقاضا کرد که متصدی قتل حوثره گردد. امام علیه السّلام فرمود: من بدین جهت از جنگیدن با تو منصرف شدم که خون مسلمان ها ریخته نشود، من گمان نمی کنم به صلاح من باشد که از طرف تو با گروهی بجنگم. به خدا قسم تو در این مورد بر من مقدم هستی.

مَا نَظَرَ لِقَوْمِهِ أَرَادَ أَنْ یَجُودَ بَنُو هَاشِمٍ بِأَمْوَالِهِمْ فَیَفْتَقِرُوا وَ یُزْهَی بَنُو مَخْزُومٍ فَتُبْغَضَ وَ تُشْنَأَ وَ تَحَارَبَ بَنُو الزُّبَیْرِ فَیَتَفَانَوْا وَ تَحْلُمَ بَنُو أُمَیَّةَ فَتُحَبَّ.

«16»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَالِکٍ النَّحْوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْأَنْبَارِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَاشِمِیِّ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ سُلَیْمَانَ النَّهْدِیِّ عَنِ ابْنِ الْکَلْبِیِّ عَنْ شَرْقِیِّ [بْنِ] الْقُطَامِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: خَاصَمَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ أُسَامَةَ بْنَ زَیْدٍ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ مَقْدَمَهُ الْمَدِینَةَ فِی حَائِطٍ مِنْ حِیطَانِ الْمَدِینَةِ فَارْتَفَعَ الْکَلَامُ بَیْنَهُمَا حَتَّی تَلَاحَیَا فَقَالَ عَمْرٌو تُلَاحِینِی وَ أَنْتَ مَوْلَایَ فَقَالَ أُسَامَةُ وَ اللَّهِ مَا أَنَا بِمَوْلَاکَ وَ لَا یَسُرُّنِی أَنِّی فِی نَسَبِکَ مَوْلَایَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فَقَالَ أَ لَا تَسْمَعُونَ مَا یَسْتَقْبِلُنِی بِهِ هَذَا الْعَبْدُ؟

ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَیْهِ عَمْرٌو فَقَالَ لَهُ یَا ابْنَ السَّوْدَاءِ مَا أَطْغَاکَ فَقَالَ أَنْتَ أَطْغَی مِنِّی وَ لِمَ تُعَیِّرُنِی بِأُمِّی وَ أُمِّی وَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنْ أُمِّکَ وَ هِیَ أُمُّ أَیْمَنَ مَوْلَاةُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَشَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ فِی غَیْرِ مَوْطِنٍ بِالْجَنَّةِ وَ أَبِی خَیْرٌ مِنْ أَبِیکَ زَیْدُ بْنُ حَارِثَةَ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ حِبُّهُ وَ مَوْلَاهُ قُتِلَ شَهِیداً بِمُؤْتَةَ عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ وَ طَاعَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَا أَمِیرٌ عَلَی أَبِیکَ وَ عَلَی مَنْ هُوَ خَیْرٌ مِنْ أَبِیکَ عَلَی أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ عَلَی أَبِی عُبَیْدَةَ وَ سَرَوَاتِ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ فَأَنَّی تُفَاخِرُنِی یَا ابْنَ عُثْمَانَ ؟

فَقَالَ عَمْرٌو یَا قَوْمِ أَ مَا تَسْمَعُونَ مَا یُجِیبُنِی بِهِ هَذَا الْعَبْدُ فَقَامَ مَرْوَانُ بْنُ الْحَکَمِ فَجَلَسَ إِلَی جَنْبِ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ فَقَامَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام فَجَلَسَ إِلَی جَنْبِ أُسَامَةَ فَقَامَ سَعِیدُ بْنُ الْعَاصِ فَجَلَسَ إِلَی جَنْبِ عَمْرٍو فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فَجَلَسَ إِلَی جَنْبِ أُسَامَةَ فَلَمَّا رَآهُمْ مُعَاوِیَةُ قَدْ صَارُوا فَرِیقَیْنِ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ وَ بَنِی أُمَیَّةَ خَشِیَ أَنْ یَعْظُمَ الْبَلَاءُ فَقَالَ إِنَّ عِنْدِی مِنْ هَذَا الْحَائِطِ لَعِلْماً قَالُوا فَقُلْ بِعِلْمِکَ فَقَدْ رَضِینَا فَقَالَ مُعَاوِیَةُ أَشْهَدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله جَعَلَهُ لِأُسَامَةَ بْنِ زَیْدٍ

معاویه عجب پیش بینی خوبی برای قوم و خویشان خود نموده است! منظور معاویه این است که بنی هاشم اموال خود را بذل و بخشش کنند تا فقیر شوند. بنی مخزوم تکبر نمایند تا مردم نسبت به آنان خشمناک گردند. بنی زبیر بجنگند تا فانی شوند. بنی امیه صبور و حلیم باشند تا پیش مردم محبوب گردند.

روایت 16

امالی: عمرو بن عثمان بن عفان در باره آمدن اسامة بن زید در مدینه بر سر یکی از دیوارهای مدینه مخاصمه نمود و این خصومت را نزد معاویه بردند، کار آنان به جایی کشید که به نزاع پرداختند. عمرو به اسامه گفت: با من نزاع می کنی در حالی که تو غلام من هستی؟ اسامه گفت: به خدا قسم من غلام تو نیستم، بلکه حتی دوست ندارم از حسب و نسب تو باشم، بلکه مولای من پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است. عمرو گفت: آیا نمی شنوید این غلام با من چه کار می کند! آنگاه عمرو رو به اسامه کرد و گفت: ای پسر زن سیاه چهره! چه باعث شد که طغیان و سرکشی کنی!؟

اسامه گفت: تو بیشتر از من طغیان می کنی، مرا به خاطر مادرم ملامت مکن! به خدا قسم که مادر من از مادر تو بهتر است، زیرا مادر من ام ایمن است که کنیز رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود و آن حضرت به مادر من بارها مژده بهشت داد.

پدر من نیز از پدر تو بهتر بود. پدر من که نامش زید حارثه بود یار و محبوب و غلام پیغمبر اسلام به شمار می رفت. پدرم در جنگ موته در راه خدا و رسولش شهید شد، من امیر پدر تو بودم. بلکه امیر افرادی بودم که از پدر تو بهتر بودند از قبیل ابو بکر، عمر، ابو عبیده و افراد شریف مهاجرین و انصار. پس چگونه به من فخر می فروشی ای پسر عثمان!! عمرو گفت: ای مردم! آیا نمی شنوید این غلام به من چه می گوید!؟ ناگاه مروان بن حکم برخاست و نزدیک عمرو بن عثمان نشست. امام حسن علیه السّلام هم برخاست و نزدیک اسامه نشست. سعید بن عاص برخاست و پهلوی عمرو نشست. عبد اللّه بن جعفر هم برخاست و نزدیک اسامه نشست. وقتی معاویه با این منظره دودستگی بنی هاشم و بنی امیه مواجه شد، ترسید که مبادا شورش و انقلابی رخ دهد، لذا گفت: من خبر دارم که این دیوار از آن کیست، گفتند: پس اطلاعات خود را بگو، زیرا ما همه به گفته تو راضی هستیم. معاویه گفت: من شهادت می دهم که پیامبر اسلام این دیوار را به اسامة بن زید داد،

قُمْ یَا أُسَامَةُ فَاقْبِضْ حَائِطَکَ هَنِیئاً مَرِیئاً فَقَامَ أُسَامَةُ وَ الْهَاشِمِیُّونَ فَجَزَوْا مُعَاوِیَةَ خَیْراً .

فَأَقْبَلَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ عَلَی مُعَاوِیَةَ فَقَالَ لَا جَزَاکَ اللَّهُ عَنِ الرَّحِمِ خَیْراً مَا زِدْتَ عَلَی أَنْ کَذَّبْتَ قَوْلَنَا وَ فَسَخْتَ حُجَّتَنَا وَ أَشْمَتَّ بِنَا عَدُوَّنَا فَقَالَ مُعَاوِیَةُ وَیْحَکَ یَا عَمْرُو إِنِّی لَمَّا رَأَیْتُ هَؤُلَاءِ الْفِتْیَةَ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ قَدِ اعْتَزَلُوا ذَکَرْتُ أَعْیُنَهُمْ تَدُورُ إِلَیَّ مِنْ تَحْتِ الْمَغَافِرِ بِصِفِّینَ وَ کَادَ یَخْتَلِطُ عَلَیَّ عَقْلِی وَ مَا یُؤْمِنِّی یَا ابْنَ عُثْمَانَ مِنْهُمْ وَ قَدْ أَحَلُّوا بِأَبِیکَ مَا أَحَلُّوا وَ نَازَعُونِی مُهْجَةَ نَفْسِی حَتَّی نَجَوْتُ مِنْهُمْ بَعْدَ نَبَإٍ عَظِیمٍ وَ خَطْبٍ جَسِیمٍ فَانْصَرِفْ فَنَحْنُ مُخْلِفُونَ لَکَ خَیْراً مِنْ حَائِطِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

بیان

التلاحی التخاصم و التنازع و الحبّ بالکسر المحبوب و السروات جمع سراة و هی جمع سریّ و السریّ الشریف و جمع السریّ علی سراة عزیز.

أقول: قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ رَوَی أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ حَبِیبٍ فِی أَمَالِیهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: دَخَلَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام عَلَی مُعَاوِیَةَ بَعْدَ عَامِ الْجَمَاعَةِ وَ هُوَ جَالِسٌ فِی مَجْلِسٍ ضَیِّقٍ فَجَلَسَ عِنْدَ رِجْلَیْهِ فَتَحَدَّثَ مُعَاوِیَةُ بِمَا شَاءَ أَنْ یَتَحَدَّثَ ثُمَّ قَالَ عَجَباً لِعَائِشَةَ تَزْعُمُ أَنِّی فِی غَیْرِ مَا أَنَا أَهْلُهُ وَ أَنَّ الَّذِی أَصْبَحْتُ فِیهِ لَیْسَ فِی الْحَقِّ مَا لَهَا وَ لِهَذَا یَغْفِرُ اللَّهُ لَهَا إِنَّمَا کَانَ یُنَازِعُنِی فِی هَذَا الْأَمْرِ أَبُو هَذَا الْجَالِسِ وَ قَدِ اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِهِ.

فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام أَ وَ عَجَبٌ ذَلِکَ یَا مُعَاوِیَةُ قَالَ إِی وَ اللَّهِ قَالَ أَ فَلَا أُخْبِرُکَ بِمَا هُوَ أَعْجَبُ مِنْ هَذَا قَالَ مَا هُوَ قَالَ جُلُوسُکَ فِی صَدْرِ الْمَجْلِسِ وَ أَنَا عِنْدَ رِجْلَیْکَ فَضَحِکَ مُعَاوِیَةُ وَ قَالَ یَا ابْنَ أَخِی بَلَغَنِی أَنَّ عَلَیْکَ دَیْناً قَالَ إِنَّ عَلَیَّ دَیْناً قَالَ کَمْ هُوَ قَالَ مِائَةُ أَلْفٍ فَقَالَ قَدْ أَمَرْنَا لَکَ بِثَلَاثِمِائَةِ أَلْفٍ مِائَةٌ مِنْهَا لِدَیْنِکَ وَ مِائَةٌ تَقْسِمُهَا فِی أَهْلِ بَیْتِکَ وَ مِائَةٌ لِخَاصَّةِ نَفْسِکَ فَقُمْ مُکَرَّماً فَاقْبِضْ صِلَتَکَ..

فَلَمَّا خَرَجَ الْحَسَنُ علیه السلام قَالَ یَزِیدُ بْنُ مُعَاوِیَةَ لِأَبِیهِ تَاللَّهِ مَا رَأَیْتُ؟

ای اسامه! برخیز و دیوار خود را تصاحب کن، مبارک تو باشد! آنگاه اسامة با هاشمیون برخاستند و معاویه را تحسین نمودند.

عمرو بن عثمان رو به معاویه کرد و گفت: خدا به تو جزای خیر ندهد، تو سخن ما را تکذیب و دلیل ما را باطل و طعنه دشمن را بر ما مسلط کردی! معاویه گفت: ای عمرو! وای بر تو! وقتی من دیدم جوانان بنی هاشم کناره گیری کردند، یاد آن زمانی افتادم که چشم آنان در صفین از زیر زره متوجه من بود، نزدیک بود که عقل خود را از دست بدهم. ای پسر عثمان! من از دست ایشان در امان نیستم، در حالی که آن مصیبت را بر سر پدرت عثمان آوردند. آنان با من جدال نمودند تا اینکه به زحمت خود را از دست ایشان نجات دادم. اکنون برگرد. ما اگر خدا بخواهد دیواری بهتر از این دیوار را به تو خواهیم داد .

توضیح

«تلاحی» به معنای دشمنی دو طرف و جدال است؛ و «الحِبّ» با کسره یعنی محبوب؛ «السروات» جمع سراة و سراة جمع سریّ و سریّ به معنای شریف است و جمع کردن سریّ با سراة سخت است.

مؤلف: ابن ابی الحدید از ابن عباس نقل می کند که: امام حسن علیه السّلام نزد معاویه رفت در حالی که او در مجلس کوچکی نشسته بود و پایین پای وی نشست. معاویه سخنانی را که باید بگوید گفت. آنگاه گفت: عایشه مرا لایق مقام خلافت نمی داند و گمان می کند این مقام را به ناحق تصاحب نموده ام، عایشه را با این کار چه کار!! خدا عایشه را بیامرزد، پدر این شخصی که اینجا نشسته (یعنی امام حسن) با من بر سر امر خلافت جدال کرد و خدا او را قبض روح نمود. امام حسن علیه السّلام فرمود: ای معاویه! از این موضوع تعجب می کنی؟ گفت:آری و اللّه. فرمود: آیا تو را از مطلبی که تعجب آن از این بیشتر است آگاه نکنم؟ گفت: چه مطلبی؟ فرمود: تو در صدر مجلس نشسته باشی و من پایین پای تو! معاویه پس از اینکه خندید گفت: ای برادرزاده! من شنیدم تو مقروض هستی؟

فرمود: آری. گفت: چقدر مقروضی؟ فرمود: صد هزار درهم گفت: ما دستور داده ایم مبلغ سیصد هزار درهم به تو بپردازند. مبلغ صد هزار درهم آن برای قرض تو و مبلغ صد هزار درهم آن را بین اهل بیت خود تقسیم کن و مبلغ صد هزار درهم آن برای خودت باشد. پس با احترام برخیز و جایزه خویش را دریافت کن! هنگامی که امام حسن برخاست و خارج شد، یزید به معاویه گفت: به خدا قسم من ندیدم

اسْتَقْبَلَکَ بِمَا اسْتَقْبَلَکَ بِهِ ثُمَّ أَمَرْتَ لَهُ بِثَلَاثِمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ یَا بُنَیَّ إِنَّ الْحَقَّ حَقُّهُمْ فَمَنْ أَتَاکَ مِنْهُمْ فَاحْثُ لَهُ ⁽¹⁾

فجاء الرسول الی الحسن علیه السلام فقال له: یا أبا محمد! انی أتیتک برسالة ممن یخاف سطوته، و یحذر سیفه فان کرهت لم أبلغک ایاها و وقیتک بنفسی، فقال الحسن: لا بل تؤدیها، و نستعین علیه باللّه. فأداها فقال له: تقول لمروان: ان کنت صادقا فاللّه یجزیک بصدقک، و ان کنت کاذبا فاللّه أشدّ نقمة.

فخرج الرسول من عنده، فلقیه الحسین فقال: من أین أقبلت؟ فقال: من عند أخیک الحسن، فقال: و ما کنت تصنع؟ قال: أتیت برسالة من عند مروان، فقال: و ما هی؟ فامتنع الرسول من أدائها، فقال: لتخبرنی أو لاقتلنک!! فسمع الحسن علیه السلام فخرج و قال لأخیه: خل عن الرجل، فقال: لا و اللّه حتّی أسمعها، فأعادها الرسول فقال له: قل یقول لک الحسین بن علی ابن فاطمة: یا ابن الزرقاء الداعیة الی نفسها بسوق ذی المجاز، صاحبة الرایة بسوق عکاظ، یا ابن طرید رسول اللّه و لعینه، اعرف من أنت؟ و من امک؟ و من أبوک؟ فجاء الرسول الی مروان فأعاد علیه ما قالا، فقال له: ارجع الی الحسن و قل له: أشهد أنک ابن رسول اللّه، و قل للحسین: أشهد أنک ابن علی بن أبی طالب.

قال: قال الأصمعی: أما قول الحسین« یا ابن الداعیة الی نفسها» فذکر ابن إسحاق ان أم مروان اسمها أمیّة و کانت من البغایا فی الجاهلیة، و کان لها رأیة مثل رأیة البیطار تعرف بها، و کانت تسمی أم حبتل الزرقاء، و کان مروان لا یعرف له أب، و انما تنسب الی الحکم بن أبی العاص.

أقول: قال الفیروزآبادی ذو المجاز: سوق کانت لهم علی فرسخ من عرفة، بناحیة کبکب و عکاظ سوق بصحراء بین نخلة و الطائف کانت تقوم هلال ذی القعدة و تستمر عشرین یوما تجتمع قبائل العرب فیتعاکظون أی یتفاخرون و یتناشدون.

این طور که تو از امام حسن استقبال کسردی او از تو استقبال نماید. تعجب اینجا است که تو مبلغ سیصد هزار درهم به وی می بخشی!؟ معاویه گفت: ای پسرک من! بدان که حق با بنی هاشم است، هر یک از آنان که نزد تو آیند، در این گونه امور کوشا باش .

باب 21 أحوال أهل زمانه و عشائره و أصحابه و ما جری بینه و بینهم و ما جری بینهم و بین معاویة و أصحابه لعنهم الله

الأخبار

«1»

مع، [معانی الأخبار] مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یُونُسَ الْمُعَاذِیِّ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: کَانَ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا صَدِیقٌ وَ کَانَ مَاجِناً فَتَبَاطَأَ عَلَیْهِ أَیَّاماً فَجَاءَهُ یَوْماً فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ علیه السلام کَیْفَ أَصْبَحْتَ فَقَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَصْبَحْتُ بِخِلَافِ مَا أُحِبُّ وَ یُحِبُّ اللَّهُ وَ یُحِبُّ الشَّیْطَانُ فَضَحِکَ الْحَسَنُ علیه السلام ثُمَّ قَالَ وَ کَیْفَ ذَاکَ قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُحِبُّ أَنْ أُطِیعَهُ وَ لَا أَعْصِیَهُ وَ لَسْتُ کَذَلِکَ وَ الشَّیْطَانُ یُحِبُّ أَنْ أَعْصِیَ اللَّهَ وَ لَا أُطِیعَهُ وَ لَسْتُ کَذَلِکَ وَ أَنَا أُحِبُّ أَنْ لَا أَمُوتَ وَ لَسْتُ کَذَلِکَ.

فَقَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ فَقَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا بَالُنَا نَکْرَهُ الْمَوْتَ وَ لَا نُحِبُّهُ قَالَ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام إِنَّکُمْ أَخْرَبْتُمْ آخِرَتَکُمْ وَ عَمَّرْتُمْ دُنْیَاکُمْ فَأَنْتُمْ تَکْرَهُونَ النُّقْلَةَ مِنَ الْعُمْرَانِ إِلَی الْخَرَابِ ⁽¹⁾.

«2»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: مِنْ أَصْحَابِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الطَّیَّارُ وَ مُسْلِمُ بْنُ عَقِیلٍ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ وَ حَبَابَةُ بِنْتُ جَعْفَرٍ الْوَالِبِیَّةِ وَ حُذَیْفَةُ بْنُ أَسِیدٍ وَ الْجَارُودُ بْنُ أَبِی بِشْرٍ وَ الْجَارُودُ بْنُ الْمُنْذِرِ وَ قَیْسُ بْنُ أَشْعَثَ بْنِ سَوَّارٍ وَ سُفْیَانُ بْنُ أَبِی لَیْلَی الْهَمْدَانِیُّ وَ عَمْرُو بْنُ قَیْسٍ المشرفی [الْمَشْرِقِیُ] وَ أَبُو صَالِحٍ کَیْسَانُ بْنُ کُلَیْبٍ وَ أَبُو مِخْنَفٍ لُوطُ بْنُ یَحْیَی الْأَزْدِیُّ وَ مُسْلِمٌ الْبَطِینُ وَ أَبُو رَزِینٍ مَسْعُودُ بْنُ أَبِی وَائِلٍ وَ هِلَالُ بْنُ یِسَافٍ وَ أَبُو إِسْحَاقَ بْنُ کُلَیْبٍ السَّبِیعِیُّ وَ أَصْحَابُهُ مِنْ خَوَاصِ

باب بیست و یکم : هم عصران و عشیره و یاران امام حسن علیه السّلام و جریان هایی که بین آنان واقع شد.

روایات

روایت 1

معانی الاخبار: امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود: امام حسن علیه السّلام دوستی داشت که لا ابالی بود، مدتی نزد آن حضرت نیامده بود، یک روز که به حضور آن حضرت مشرف شد، امام به وی فرمود: حال تو چگونه است؟ گفت: یا ابن رسول اللّه! حال من بر خلاف آن چیزی است که خودم و خدا و شیطان آن را دوست داریم . امام حسن خندید و فرمود: این معما را شرح بده! گفت: زیرا خدای سبحان دوست دارد من مطیع او باشم و معصیت نکنم، ولی من این طور نیستم. شیطان دوست دارد که من خدا را معصیت نمایم و از او اطاعت نکنم، ولی من این طور هم نیستم. من خودم دوست دارم که از دنیا نروم، این طور هم نخواهم بود.

ناگاه شخصی برخاست و به امام حسن گفت: یا ابن رسول اللّه برای چیست که ما مرگ را دوست نداریم!؟ فرمود: برای اینکه شما آخرت خود را خراب و دنیای خویش را آباد نموده اید. بدین علت است که دوست ندارید از مکان معمور و آباد به مکان خراب منتقل شوید⁽²⁾.

روایت 2

مناقب: این گروه از یاران امام حسن علیه السّلام به شمار می رفتند: عبد اللّه بن جعفر طیار، مسلم بن عقیل، عبد اللّه بن عباس، حبابه والبیه دختر جعفر ، حذیفة بن اسید، جارود بن ابی بشر، جارود بن منذر، قیس بن اشعث بن سوار، سفیان بن ابی لیلای همدانی، عمرو بن قیس مشرفی، ابو صالح کیسان بن کلیب، ابو مخنف لوط بن یحیی ازدی مسلم بن بطین، ابو زرین مسعود بن ابی وائل، هلال بن یساف و ابو اسحاق ابن کلیب سبیعی. ما بقی یاران آن حضرت از اصحاب خصوصی

أَبِیهِ مِثْلُ حُجْرٍ وَ رُشَیْدٍ وَ رِفَاعَةَ وَ کُمَیْلٍ وَ الْمُسَیَّبِ وَ قَیْسٍ وَ ابْنِ وَاثِلَةَ وَ ابْنِ الْحَمِقِ وَ ابْنِ أَرْقَمَ وَ ابْنِ صُرَدَ وَ ابْنِ عَقْلَةَ وَ جَابِرٍ وَ الدُّؤَلِیِّ وَ حَبَّةَ وَ عَبَایَةَ وَ جُعَیْدٍ وَ سُلَیْمٍ وَ حَبِیبٍ وَ الْأَحْنَفِ وَ الْأَصْبَغِ وَ الْأَعْوَرِ مِمَّا لَا تُحْصَی کَثْرَةً⁽¹⁾.

«3»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ أَبِی بَرْزَةَ الْأَسْلَمِیِّ قَالَ: وُلِدَ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام مَوْلُودٌ فَأَتَتْهُ قُرَیْشٌ فَقَالُوا یَهْنِئُکَ الْفَارِسُ فَقَالَ وَ مَا هَذَا مِنَ الْکَلَامِ قُولُوا شَکَرْتَ الْوَاهِبَ وَ بُورِکَ لَکَ فِی الْمَوْهُوبِ وَ بَلَغَ اللَّهُ بِهِ أَشُدَّهُ وَ رَزَقَکَ بِرَّهُ ⁽²⁾.

«4»

کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: هَنَّأَ رَجُلٌ رَجُلًا أَصَابَ ابْناً فَقَالَ یَهْنِئُکَ الْفَارِسُ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام لَهُ مَا عِلْمُکَ یَکُونُ فَارِساً أَوْ رَاجِلًا قَالَ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَمَا أَقُولُ قَالَ تَقُولُ شَکَرْتَ الْوَاهِبَ وَ بُورِکَ لَکَ فِی الْمَوْهُوبِ وَ بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ رَزَقَکَ بِرَّهُ ⁽³⁾.

«5»

کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ وَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ الْأَنْصَارِیِّ رَفَعَهُ قَالَ: إِنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام خَرَجَ مِنَ الْحَمَّامِ فَلَقِیَهُ إِنْسَانٌ فَقَالَ طَابَ اسْتِحْمَامُکَ فَقَالَ یَا لُکَعُ وَ مَا تَصْنَعُ بِالاسْتِ هَاهُنَا فَقَالَ طَابَ حَمِیمُکَ فَقَالَ أَ مَا تَعْلَمُ أَنَّ الْحَمِیمَ الْعَرَقُ قَالَ طَابَ حَمَّامُکَ فَقَالَ وَ إِذَا طَابَ حَمَّامِی فَأَیُّ شَیْ ءٍ لِی قُلْ طَهُرَ مَا طَابَ مِنْکَ وَ طَابَ مَا طَهُرَ مِنْکَ ⁽⁴⁾.

بیان

قال الفیروزآبادی استحمّ اغتسل بالماء الحارّ و الماء البارد ضد و قال و لا یقال طاب حمّامک و إنما یقال طابت حمّتک بالکسر أی حمیمک

پدرش حضرت علی امیر علیه السّلام بودند. از قبیل: حجر رشید رفاعه، کمیل، مسیب، قیس، ابن وائله، ابن حمق، ابن ارقم، ابن صرد، ابن عقله، جابر، دئلی، حبه، عبایه، جعید، سلیم، حبیب، احنف، اصبغ و اعور که شمارش آنان مقدور نیست⁽⁵⁾.

روایت 3

فروع کافی: از ابو برزه اسلمی نقل می کند که گفت: فرزندی برای حضرت امام حسن علیه السّلام متولد شد، قریش نزد آن بزرگوار آمدند و گفتند: قدم این سوار مبارک باشد! امام حسن فرمود: این چه سخنی است که می گویید؟ بلکه بگویید: خدای بخشنده را شکر، قدم این فرزندی که خدا بخشیده مبارک، خدا او را قوی نماید، و نیکو کاری وی را نصیب تو کند⁽⁶⁾.

روایت 4

فروع کافی: امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود: مردی به مرد دیگری که خدا پسری به او عطا کرده بود گفت: قدم این سوار مبارک باد! امام حسن علیه السّلام به وی فرمود: تو از کجا می دانی که این نوزاد سوار است یا پیاده خواهد بود!؟ گفت: فدایت شوم، پس چگونه تبریک بگویم؟ فرمود: بگو: خدای بخشنده را شکر، قدم این نوزادی که به تو بخشیده مبارک باد، امید است فرزندی قوی شده و نیکوکاری او نصیب تو گردد⁽⁷⁾.

روایت 5

فروع کافی: روایت می کند که یک روز امام حسن علیه السّلام از حمام خارج شد، شخصی به آن حضرت برخورد و گفت: طاب استحمامک. یعنی: استحمام تو نیکو باد. امام علیه السّلام در جوابش فرمود: ای احمق! این لفظ در اینجا معنی دارد؟ او گفت: طاب حمیمک. فرمود: آیا نمی دانی که معنای کلمه حمیم عرق است. وی گفت: طاب حمامک. فرمود: اگر حمام رفتن من نیکو شود چه فائده ای دارد؟ بلکه باید بگویی: طهر ما طاب منک و طاب ما طهر منک. یعنی پاکیزه باد آنچه که از تو طیب است و طیب باد آنچه که از تو پاکیزه است ⁽⁸⁾.

توضیح

فیروزآبادی گفته است: «استحمّ» یعنی با آب داغ شستشو کرد، و آب سرد ضد آن است و نمی گویند طاب حمامک، بلکه می گویند: طابت حمتک با کسره، یعنی حمیمک

أی طاب عرقک انتهی ⁽¹⁾.

و لعله علیه السلام قال ما تصنع بالاست علی وجه المطایبة لکون الاست موضوعا لأمر قبیح و إن لم یکن مقصودا هاهنا تنبیها له علی أنه لا بد أن یرجع فی تلک الأمور إلی المعصوم و لا یخترعوا بآرائهم و یحتمل أن یکون المراد أن الألف و السین و التاء الموضوعة للطلب غیر مناسب فی المقام فیکون إشارة إلی أن الاستحمام بمعنی الاغتسال لغة غیر فصیحة⁽²⁾.

«6»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: أَصْحَابُهُ أَصْحَابُ أَبِیهِ وَ بَابُهُ قَیْسُ بْنُ وَرْقَا الْمَعْرُوفُ بِسَفِینَةَ وَ رُشَیْدٌ الْهَجَرِیُّ وَ یُقَالُ وَ مِیثَمٌ التَّمَّارُ.

«7»

ختص، [الإختصاص]: أَصْحَابُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام سُفْیَانُ بْنُ أَبِی لَیْلَی الْهَمْدَانِیُّ- حُذَیْفَةُ بْنُ أَسِیدٍ الْغِفَارِیُّ أَبُو رَزِینٍ الْأَسَدِیُ ⁽³⁾.

«8»

ختص، [الإختصاص] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ وَ عَنِ الْعَطَّارِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ نَادَی مُنَادٍ أَیْنَ حَوَارِیُّ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ ابْنِ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَیَقُومُ سُفْیَانُ بْنُ أَبِی لَیْلَی الْهَمْدَانِیُّ وَ حُذَیْفَةُ بْنُ أَسِیدٍ الْغِفَارِیُّ ثُمَّ یُنَادِی أَیْنَ حَوَارِیُّ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ فَیَقُومُ کُلُّ مَنِ اسْتُشْهِدَ مَعَهُ وَ لَمْ یَتَخَلَّفْ عَنْهُ الْخَبَرَ⁽⁴⁾.

«9»

فض، کتاب [الروضة] یل، [الفضائل] لابن شاذان عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ عُمَیْرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ رِبْعِیٍّ عَنْ خِرَاشٍ قَالَ: سَأَلَ مُعَاوِیَةُ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ فَمَا تَقُولُ فِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ عَلِیٌ

به معنی نیکو باد عرق تو.

شاید امام علیه السلام گفته است: چرا اینجا از الف، سین و تاء برای عافیت گفتن استفاده کردی، زیرا الف، سین و تاء برای موضوع قبیح وضع شده است، اگر چه مقصود از آن در اینجا تبریک به او نباشد، زیرا چاره ای نیست جز این که در آن موضوعات به معصوم مراجعه شود و آن ها خود با نظر خویش اصطلاحی اختراع نکنند. احتمال دارد که مراد از آن این باشد که الف، سین و تاء برای طلب بوده و برای این موقعیت نامناسب است، در نتیجه به این موضوع اشاره می کند که استحمام به معنای اغتسال (شستن) کلمه غیر فصیحی است.

روایت 6

مناقب: یاران امام حسن یاران پدرش بودند و قیس ابن ورقاء که به سفینه معروف بود و رشید هجری و گفته شده میثم تمار بودند.

روایت 7

اختصاص: اصحاب حسن بن علی علیهما السّلام: سفیان بن ابی لیلا همدانی و حذیفة بن اسید غفاری و ابو رزین اسدی بودند⁽⁵⁾.

روایت 8

اختصاص: حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام فرمود: هنگامی که روز قیامت فرا رسد منادی ندا می دهد: یاران و حواریون حسن بن علی که پسر فاطمه دختر پیغمبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله است کجایند؟ پس از این ندا، سفیان بن ابی لیلا همدانی و حذیفة بن اسید غفاری قیام می کنند. سپس ندا می دهد: یاران حسین بن علی کجایند؟ در این موقع تمام آن افرادی که با آن بزرگوار شهید شده بودند برمی خیزند و احدی از ایشان از آن حضرت تخلف نخواهند کرد⁽⁶⁾.

روایت 9

روضه و کتاب فضائل: معاویه از ابن عباس پرسید: تو درباره علی بن ابی طالب چه می گویی؟

أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام عَلِیٌّ کَانَ وَ اللَّهِ عَلَمَ الْهُدَی وَ کَهْفَ التُّقَی وَ مَحَلَّ الْحِجَی وَ مَحْتِدَ النَّدَی وَ طَوْدَ النُّهَی وَ عَلَمَ الْوَرَی وَ نُوراً فِی ظُلْمَةِ الدُّجَی وَ دَاعِیاً إِلَی الْمَحَجَّةِ الْعُظْمَی وَ مُسْتَمْسِکاً بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَی وَ سَامِیاً إِلَی الْمَجْدِ وَ الْعُلَا وَ قَائِدَ الدِّینِ وَ التُّقَی وَ سَیِّدَ مَنْ تَقَمَّصَ وَ ارْتَدَی بَعْلَ بِنْتِ الْمُصْطَفَی وَ أَفْضَلَ مَنْ صَامَ وَ صَلَّی وَ أَفْخَرَ مَنْ ضَحِکَ وَ بَکَی صَاحِبَ الْقِبْلَتَیْنِ فَهَلْ یُسَاوِیهِ مَخْلُوقٌ کَانَ أَوْ یَکُونُ.

کَانَ وَ اللَّهِ کَالْأَسَدِ مُقَاتِلًا وَ لَهُمْ فِی الْحُرُوبِ حَامِلًا عَلَی مُبْغِضِیهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ* إِلَی یَوْمِ التَّنَادِ.

إیضاح

المحتد بالکسر الأصل و الندا العطاء و الطود الجبل العظیم.

«10»

ل، [الخصال] ابْنُ مُوسَی عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ الْفَرَجِ عَنْ أَبِی سَلَمَةَ الْغِفَارِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی فَرْوَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ مُعَاوِیَةَ ذَاتَ یَوْمٍ وَ قَدِ اجْتَمَعَ عِنْدَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ قُرَیْشٍ وَ فِیهِمْ عِدَّةٌ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا بَنِی هَاشِمٍ بِمَ تَفْخَرُونَ عَلَیْنَا أَ لَیْسَ الْأَبُ وَ الْأُمُّ وَاحِداً وَ الدَّارُ وَ الْمَوْلِدُ وَاحِداً فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ نَفْخَرُ عَلَیْکُمْ بِمَا أَصْبَحْتَ تَفْخَرُ بِهِ عَلَی سَائِرِ قُرَیْشٍ وَ تَفْخَرُ بِهِ قُرَیْشٌ عَلَی الْأَنْصَارِ وَ تَفْخَرُ بِهِ الْأَنْصَارُ عَلَی سَائِرِ الْعَرَبِ وَ تَفْخَرُ بِهِ الْعَرَبُ عَلَی الْعَجَمِ- بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ بِمَا لَا تَسْتَطِیعُ لَهُ إِنْکَاراً وَ لَا مِنْهُ فِرَاراً .

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ لَقَدْ أُعْطِیتَ لِسَاناً ذَلْقاً تَکَادُ تَغْلِبُ بِبَاطِلِکَ حَقَّ سِوَاکَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَهْ فَإِنَّ الْبَاطِلَ لَا یَغْلِبُ الْحَقَّ وَ دَعْ عَنْکَ الْحَسَدَ فَلَبِئْسَ الشِّعَارُ الْحَسَدُ .

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ صَدَقْتَ أَمَا وَ اللَّهِ إِنِّی لَأُحِبُّکَ لِخِصَالٍ أَرْبَعٍ مَعَ مَغْفِرَتِی لَکَ خِصَالًا أَرْبَعاً فَأَمَّا مَا أُحِبُّکَ فَلِقَرَابَتِکَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَمَّا الثَّانِیَةُ فَإِنَّکَ رَجُلٌ مِنْ أُسْرَتِی وَ أَهْلِ بَیْتِی وَ مِنْ مُصَاصِ عَبْدِ مَنَافٍ وَ أَمَّا الثَّالِثَةُ فَإِنَّ أَبِی کَانَ خِلًّا لِأَبِیکَ وَ أَمَّا الرَّابِعَةُ فَإِنَّکَ لِسَانُ قُرَیْشٍ وَ زَعِیمُهَا وَ فَقِیهُهَا .

وَ أَمَّا الْأَرْبَعُ الَّتِی غَفَرْتُ لَکَ فَعَدْوُکَ عَلَیَّ بِصِفِّینَ فِیمَنْ عَدَا وَ إِسَاءَتُکَ فِی خِذْلَانِ عُثْمَانَ فِیمَنْ أَسَاءَ وَ سَعْیُکَ عَلَی عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِینَ فِیمَنْ سَعَی وَ نَفْیُکَ

ابن عباس گفت: علی علیه السّلام که ابو الحسن است دارای مقام عالی می باشد. به خدا قسم که علی علیه السّلام بیرق هدایت بود، شخصی پرهیزکار، دانشمندی محض، اصل و ریشه بذل و بخشش، کوه بزرگ دانش و بینش، پناهگاه مردم، نوری در تاریکی ها، دعوت کننده به دین و مذهب، چنگ زننده به ریسمان محکم ایمان و دارای بزرگی و مقامی عالی بود، پیشوای دین و تقوا بود، بزرگ اشخاصی بود که لباس بزرگی در بر داشتند، شوهر دختر مصطفی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود و بزرگوارترین افرادی بود که روزه می گرفتند و نماز می خواندند. فاخرترین اشخاصی بود که می خندیدند و گریه می کردند. علی به طرف دو قبله نماز خواند، آیا هیچ مخلوقی از گذشتگان و آیندگان می توانند با علی مساوی باشند!؟ به خدا قسم او همچون شیری جنگجو بود که در جنگ ها بر دشمنان خود که لعنت خدا و فرشتگان و تمام مردم تا روز قیامت بر آن ها باد، حمله می برد.

توضیح

«المحتد» با کسره یعنی اصل؛ و «الندا» یعنی عطا و بخشش؛ و «طور» کوهی بزرگ است.

روایت 10

خصال: از عبد الملک بن مروان نقل می کند که گفت: یک روز ما نزد معاویه بودیم، گروهی از قریش که عده ای از بنی هاشم در بین آنان بودند نیز حضور داشتند. معاویه گفت: ای بنی هاشم! شما برای چه به ما فخر می فروشید؟ آیا نه چنین است که پدر، مادر، خانه و زادگاه ما همه یکی است!؟ ابن عباس گفت: ما به واسطه همان مقامی بر شما فخر می فروشیم که تو بر سایر قریش فخر می فروشی، و قریش بر انصار و انصار بر سایر عرب و عرب بر عجم فخر می فروشند. ما به پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مفتخر و سرافرازیم که تو نمی توانی این موضوع را انکار و از آن فرار کنی.

معاویه گفت: ای ابن عباس! تو زبانی تیز و گوینده داری که به وسیله آن ادعای باطل خود را ثابت و حق دیگران را پایمال می کنی. ابن عباس گفت: آرام باش، زیرا باطل نمی تواند بر حق غالب شود، دست از این حسادت ها بردار، چرا که حسادت صفت بدی است.

معاویه گفت: راست می گویی، ولی من تو را به خاطر چهار خصلت دوست دارم و از چهار خصلت تو گذشت می کنم. چهار خصلت اول عبارت است از این که تو از خویشاوندان پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله هستی، دوم این که تو مردی از اهل بیت من و نژاد خالص عبد مناف هستی، سوم این که پدرم با پدر تو دوست بود، تو زبان قریش و رهبر و فقیه آن هستی.

اما آن چهار خصلتی که من از آن ها صرف نظر کردم عبارت است از این که تو در صفین با دشمنان من بودی و با من دشمنی کردی، دوم این که تو با افرادی که با عثمان بد رفتاری کردند همکاری نمودی، سوم این که تو با آن اشخاص بودی که بر علیه ام المؤمنین عایشه فعالیت نمودند،

عَنِّی زِیَاداً فِیمَنْ نَفَی فَضَرَبْتُ أَنْفَ هَذَا الْأَمْرِ وَ عَیْنَهُ حَتَّی اسْتَخْرَجْتُ عُذْرَکَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَوْلِ الشُّعَرَاءِ .

أَمَّا مَا وَافَقَ کِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَوْلُهُ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً⁽¹⁾وَ أَمَّا مَا قَالَتِ الشُّعَرَاءُ فَقَوْلُ أَخِی بَنِی دِینَارٍ:

وَ لَسْتُ بِمُسْتَبْقٍ أَخاً لَا تَلُمُّهُ *** عَلَی شَعَثٍ أَیِّ الرِّجَالِ الْمُهَذَّبِ

فَاعْلَمْ أَنِّی قَدْ قَبِلْتُ فِیکَ الْأَرْبَعَ الْأُولَی وَ غَفَرْتُ لَکَ الْأَرْبَعَ الْأُخْرَی وَ کُنْتُ فِی ذَلِکَ کَمَا قَالَ الْأَوَّلُ:

سَأَقْبَلُ مِمَّنْ قَدْ أَحَبَّ جَمِیلَهُ *** وَ أَغْفِرُ مَا قَدْ کَانَ مِنْ غَیْرِ ذَلِکَا

ثُمَّ أَنْصَتَ فَتَکَلَّمَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ بَعْدَ حَمْدِ اللَّهِ وَ الثَّنَاءِ عَلَیْهِ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ أَنَّکَ تُحِبُّنِی لِقَرَابَتِی مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَذَلِکَ الْوَاجِبُ عَلَیْکَ وَ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ آمَنَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِأَنَّهُ الْأَجْرُ الَّذِی سَأَلَکُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله عَلَی مَا آتَاکُمْ بِهِ مِنَ الضِّیَاءِ وَ الْبُرْهَانِ الْمُبِینِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ⁽²⁾فَمَنْ لَمْ یُجِبْ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله إِلَی مَا سَأَلَهُ خَابَ وَ خَزِیَ وَ کَبَا فِی جَهَنَّمَ .

وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ أَنِّی رَجُلٌ مِنْ أُسْرَتِکَ وَ أَهْلِ بَیْتِکَ فَذَلِکَ کَذَلِکَ وَ إِنَّمَا أَرَدْتَ بِهِ صِلَةَ الرَّحِمِ وَ لَعَمْرِی إِنَّکَ الْیَوْمَ وَصُولٌ مَعَ مَا⁽³⁾

قَدْ کَانَ مِنْکَ مِمَّا لَا تَثْرِیبَ عَلَیْکَ فِیهِ الْیَوْمَ .

وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّ أَبِی کَانَ خِلًّا لِأَبِیکَ فَقَدْ کَانَ ذَلِکَ وَ قَدْ سَبَقَ فِیهِ قَوْلُ الْأَوَّلِ:

سَأَحْفَظُ مَنْ آخَی أَبِی فِی حَیَاتِهِ *** وَ أَحْفَظُهُ مِنْ بَعْدِهِ فِی الْأَقَارِبِ

وَ لَسْتُ لِمَنْ لَا یَحْفَظُ الْعَهْدَ وَامِقاً *** وَ لَا هُوَ عِنْدَ النَّائِبَاتِ بِصَاحِبِی

وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ أَنِّی لِسَانُ قُرَیْشٍ وَ زَعِیمُهَا وَ فَقِیهُهَا فَإِنِّی لَمْ أُعْطَ مِنْ ذَلِکَ

تو در ردیف آن گروهی بودی که زیاد را از من ندانستند. من چشم و بینی این خصال را کوبیدم و عذر تو را از آیه قرآن و قول شعرا پذیرفتم.

آیه قرآن این است که خداوند می فرماید: «خلطوا عملا صالحا و آخر سیئاً»⁽⁴⁾، «عمل صالح را با عمل شر درآمیختند.» قول شعرا این است که برادرم بنی دینار می گوید:

تو از برادری که او را از میان مردان پراکنده و نیکو به دست آوری سبقت نخواهی گرفت.

بدان که من آن چهار خصلت اول تو را قبول کردم و این چهار خصلت تو را بخشیدم و در این باره همان طور هستم که اولی گفته است:

من نیکو کاری کسی را که محبت کند قبول می کنم و از اعمالی که غیر از این باشند صرف نظر می کنم.

معاویه پس از این سخنان ساکت شد. ابن عباس پس از حمد و ثنای حضرت حق در جواب معاویه گفت: تو می گویی که مرا به جهت آن خویشاوندی که با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دارم دوست داری، این موضوع وظیفه تو و هر فردی است که به خدا و رسول ایمان آورده باشد؛ زیرا این وظیفه همان اجری است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در مقابل هدایت نمودن شما از شما خواست. و خدا هم راجع به این موضوع می فرماید: «قل لا أسئلکم علیه أجراً إلا المودّة فی القربی»⁽⁵⁾، {بگو: «به ازای آن [رسالت] پاداشی از شما خواستار نیستم، مگر دوستی درباره خویشاوندان.» و کسی که سخن پیامبر خدا را نپذیرد، نا امید و رسوا شده و با صورت داخل جهنم خواهد شد.

اما این که گفتی: من مردی از اهل بیت تو هستم، آری همین طور است، منظور تو صله رحم است. تو فعلا بیشتر از گذشته ها صله رحم می کنی و نسبت به گذشته ها مسئولیتی نداری. اما اینکه می گویی: پدر من با پدرت دوست بوده، آری همین طور است و سخن اولی قبلا درباره وی گفته شد:

به زودی آن کسی را که در زمان زندگی خویش با پدرم برادری کرده بود حفظ می کنم و او را بعد از وی در میان خویشاوندان نگاهداری می کنم.

من با کسی که عهد و پیمان را مراعات نکرده و در هنگام گرفتاری ها با من رفاقت نمی کند دشمن نیستم.

اما این که می گویی من زبان قریش و رهبر و فقیه آن هستم، این گونه مقام هایی را که من دارم

شَیْئاً إِلَّا وَ قَدْ أُوتِیتَهُ غَیْرَ أَنَّکَ قَدْ أَبَیْتَ بِشَرَفِکَ وَ کَرَمِکَ إِلَّا أَنْ تُفَضِّلَنِی وَ قَدْ سَبَقَ فِی ذَلِکَ قَوْلُ الْأَوَّلِ:

وَ کُلُّ کَرِیمٍ لِلْکِرَامِ مُفَضِّلٌ *** یَرَاهُ لَهُ أَهْلًا وَ إِنْ کَانَ فَاضِلًا

وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ عَدْوِی عَلَیْکَ بِصِفِّینَ فَوَ اللَّهِ لَوْ لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ لَکُنْتُ مِنْ أَلْأَمِ الْعَالَمِینَ أَ کَانَتْ نَفْسُکَ تُحَدِّثُکَ یَا مُعَاوِیَةُ أَنِّی أَخْذُلُ ابْنَ عَمِّی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَیِّدَ الْمُسْلِمِینَ وَ قَدْ حَشَدَ لَهُ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ وَ الْمُصْطَفَوْنَ الْأَخْیَارُ لِمَ یَا مُعَاوِیَةُ أَ شَکٌّ فِی دِینِی أَمْ حَیْرَةٌ فِی سَجِیَّتِی أَمْ ضَنٌّ بِنَفْسِی .

وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ خِذْلَانِ عُثْمَانَ فَقَدْ خَذَلَهُ مَنْ کَانَ أَمَسَّ رَحِماً بِهِ مِنِّی وَ لِی فِی الْأَقْرَبِینَ وَ الْأَبْعَدِینَ أُسْوَةٌ وَ إِنِّی لَمْ أَعْدُ عَلَیْهِ فِیمَنْ عَدَا بَلْ کَفَفْتُ عَنْهُ کَمَا کَفَّ أَهْلُ الْمُرُوءَاتِ وَ الْحِجَی .

وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ سَعْیِی عَلَی عَائِشَةَ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَمَرَهَا أَنْ تَقِرَّ فِی بَیْتِهَا وَ تَحْتَجِبَ بِسِتْرِهَا فَلَمَّا کَشَفَتْ جِلْبَابَ الْحَیَاءِ وَ خَالَفَتْ نَبِیَّهَا صلی الله علیه و آله وَسِعَنَا مَا کَانَ مِنَّا إِلَیْهَا .

وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ نَفْیِ زِیَادٍ فَإِنِّی لَمْ أَنْفِهِ بَلْ نَفَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله إِذْ قَالَ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَ لِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ وَ إِنِّی مِنْ بَعْدِ هَذَا لَأُحِبُّ مَا سَرَّکَ فِی جَمِیعِ أُمُورِکَ .

فَتَکَلَّمَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ اللَّهِ مَا أَحَبَّکَ سَاعَةً قَطُّ غَیْرَ أَنَّهُ قَدْ أُعْطِیَ لِسَاناً ذَرِباً یُقَلِّبُهُ کَیْفَ شَاءَ وَ إِنَّ مَثَلَکَ وَ مَثَلَهُ کَمَا قَالَ الْأَوَّلُ وَ ذَکَرَ بَیْتَ شِعْرٍ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّ عَمْراً دَاخِلٌ بَیْنَ الْعَظْمِ وَ اللَّحْمِ وَ الْعَصَا وَ اللِّحَا⁽¹⁾وَ قَدْ تَکَلَّمَ فَلْیَسْتَمِعْ فَقَدْ وَافَقَ قَرْناً .

تو نیز داری، اما شرف و کرم تو را وادار می کند که مرا از خویش برتر بدانی و قول شاعر اول بر این موضوع دلالت دارد که می گوید:

هر شخص بزرگواری برای بزرگواران فضیلت قائل است. بزرگواری را برای او لایق می داند و لو اینکه خود وی هم با فضیلت باشد.

اما اینکه گفتی من در صفین با تو دشمنی کردم، به خدا قسم اگر من با تو دشمنی نمی کردم، پست ترین اهل عالم بودم. ای معاویه! تو انتظار داشتی که من پسر عمویم امیرالمؤمنین و سید الوصیین را رها کنم؟ در حالی که مهاجرین و انصار و مردان برگزیده و نیکوکار طرفدار آن حضرت بودند؟ آیا در دین من شکی وجود دارد؟ یا اینکه در طبع من سرگردانی یافت می شود؟ یا اینکه از کشته شدن در راه خدا مضایقه می کنم؟ اما این که می گویی من عثمان را رها کردم. چون آن افرادی که خویشاوندی نزدیک تری با عثمان داشتند او را رها کردند، لذا من هم به نزدیکان عثمان و افرادی که نسبت به وی بیگانه بودند تأسی نمودم، من نظیر دیگران به عثمان ظلم و ستم نکردم، بلکه نظیر جوانمردان و عقلا از وی دفاع نمودم.

اما این که گفتی من بر علیه عایشه قیام کردم. خداوند متعال به عایشه دستور داد که در خانه خویش قرار بگیرد و محجوب باشد. ولی چون پرده حیا را درید و با پیامبر خود مخالفت نمود، لذا وظیفه خویش را درباره او انجام دادیم.

اما این که می گویی: من زیاد را برادر تو ندانستم. من این سخن را نگفتم، بلکه پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله زیاد را برادر تو ندانست، زیرا فرموده است: فرزند متعلق به رختخواب است، و زناکار را باید سنگباران کرد. پس از این جواب هایی که به تو دادم، دوست دارم تو در جمیع امور کامیاب باشی.

پس از آن عمرو بن عاص شروع به سخن کرد و به معاویه گفت: ای امیر المؤمنین! به خدا قسم که ابن عباس هرگز تو را دوست نداشته است. فقط زبان چربی دارد که هر نوع بخواهد آن را بر می گرداند. مثل تو و ابن عباس همان است که شاعر اول گفت.

ابن عباس گفت: عمرو عاص می خواهد بین استخوان و گوشت و بین عصا و پوست آن داخل شود (یعنی در نظر دارد بین من و تو که نظیر استخوان و گوشت بدن با یکدیگر موافقت داریم جدایی بیندازد). عمرو بن عاص سخن خود را خاتمه داد، اکنون باید جواب بشنود، زیرا با شخص پهلوانی مواجه شده است.

أَمَا وَ اللَّهِ یَا عَمْرُو إِنِّی لَأُبْغِضُکَ فِی اللَّهِ وَ مَا أَعْتَذِرُ مِنْهُ إِنَّکَ قُمْتَ خَطِیباً فَقُلْتَ أَنَا شَانِئُ مُحَمَّدٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ فَأَنْتَ أَبْتَرُ الدِّینِ وَ الدُّنْیَا وَ أَنْتَ شَانِئُ مُحَمَّدٍ فِی الْجَاهِلِیَّةِ وَ الْإِسْلَامِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی- لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ ⁽¹⁾وَ قَدْ حَادَدْتَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ قَدِیماً وَ حَدِیثاً وَ لَقَدْ جَهَدْتَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ جَهْدَکَ وَ أَجْلَبْتَ عَلَیْهِ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ حَتَّی إِذَا غَلَبَکَ اللَّهُ عَلَی أَمْرِکَ وَ رَدَّ کَیْدَکَ فِی نَحْرِکَ وَ أَوْهَنَ قُوَّتَکَ وَ أَکْذَبَ أُحْدُوثَتَکَ نُزِعْتَ وَ أَنْتَ حَسِیرٌ.

ثُمَّ کِدْتَ بِجُهْدِکَ لِعَدَاوَةِ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّهِ مِنْ بَعْدِهِ لَیْسَ بِکَ فِی ذَلِکَ حُبُّ مُعَاوِیَةَ وَ لَا آلِ مُعَاوِیَةَ إِلَّا الْعَدَاوَةَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِرَسُولِهِ ص مَعَ بُغْضِکَ وَ حَسَدِکَ الْقَدِیمِ لِأَبْنَاءِ عَبْدِ مَنَافٍ وَ مَثَلُکَ فِی ذَلِکَ کَمَا قَالَ الْأَوَّلُ:

تَعَرَّضَ لِی عَمْرٌو وَ عَمْرٌو خَزَایَةٌ *** تَعَرُّضَ ضُبْعِ الْقَفْرِ لِلْأَسَدِ الْوَرْدِ

فَمَا هُوَ لِی نِدٌّ فَأَشْتُمَ عِرْضَهُ *** وَ لَا هُوَ لِی عَبْدٌ فَأَبْطِشَ بِالْعَبْدِ

فَتَکَلَّمَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَقَطَعَ عَلَیْهِ مُعَاوِیَةُ وَ قَالَ أَمَا وَ اللَّهِ یَا عَمْرُو مَا أَنْتَ مِنْ رِجَالِهِ فَإِنْ شِئْتَ فَقُلْ وَ إِنْ شِئْتَ فَدَعْ فَاغْتَنَمَهَا عَمْرٌو وَ سَکَتَ .

فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ دَعْهُ یَا مُعَاوِیَةُ فَوَ اللَّهِ لَأَسِمَنَّهُ بِمِیسَمٍ یَبْقَی عَلَیْهِ عَارُهُ وَ شَنَارُهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ تَتَحَدَّثُ بِهِ الْإِمَاءُ وَ الْعَبِیدُ وَ یُتَغَنَّی بِهِ فِی الْمَجَالِسِ وَ یُحَدَّثُ بِهِ فِی الْمَحَافِلِ ثُمَّ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ یَا عَمْرُو وَ ابْتَدَأَ فِی الْکَلَامِ فَمَدَّ مُعَاوِیَةُ یَدَهُ فَوَضَعَهَا عَلَی فِی ابْنِ عَبَّاسٍ وَ قَالَ لَهُ أَقْسَمْتُ عَلَیْکَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ إِلَّا أَمْسَکْتَ وَ کَرِهَ أَنْ یَسْمَعَ أَهْلُ الشَّامِ مَا یَقُولُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ کَانَ آخِرُ کَلَامِهِ اخْسَأْ أَیُّهَا الْعَبْدُ وَ أَنْتَ مَذْمُومٌ وَ افْتَرَقُوا.

إیضاح

ذلاقة اللسان حدّته یقال لسان ذلق بالفتح و ذلق بضمتین و ذلق بضم الأول و فتح الثانی و المصاص بالضم خالص کل شی ء یقال فلان مصاص قومه إذا کان أخلصهم نسبا و زعیم القوم سیدهم.

ای عمرو عاص! آیا نه چنین است که من به خاطر خدا بغض تو را دارم؟ و از تو عذر خواهی نمی کنم! زیرا تو همان شخصی هستی که برخاستی و گفتی: من بدخواه حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله هستم و خدا این آیه را در شأن تو نازل کرد که می فرماید: «إنّ شانئک هو الأبتر»⁽²⁾، «دشمنت خود بی تبار خواهد بود.» تویی که از دین و دنیا بی بهره خواهی بود. تویی که در زمان جاهلیت و اسلام بدخواه حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله بودی و هستی. در حالی که خدا به حضرت رسول می فرماید: «لا تجد قوماً یؤمنون بالله و الیوم الآخر یوادّون من حادّ الله و رسوله»⁽³⁾، «قومی را نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشند [و] کسانی را که با خدا و رسولش مخالفت کرده اند- هر چند پدرانشان یا پسرانشان یا برادرانشان یا عشیره آنان باشند - دوست بدارند.»

در صورتی که تو با خدا و رسول چه در گذشته و چه در زمان حال به شدت دشمنی کرده و می کنی. تو بودی که بر علیه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فعالیت کردی. تو بودی که سواره ها و پیادگان خود را بر سر آن بزرگوار ریختی تا اینکه خدا تو را مغلوب کرد و مکر و حیله تو را گربیانگیر خودت نمود، قدرت تو را سست کرد و سخنان تو را تکذیب نمود، و تو با یک دنیا حسرت شکست خوردی. سپس مکر و حیله ورزیدی و برای عداوت با اهل بیت پیامبر خود، بعد از آن حضرت تلاش ها کردی. تو این رفتارها را به خاطر محبت و دوستی معاویه و آل معاویه انجام ندادی، بلکه هدف تو خصومت با خدا و رسول بود، علاوه بر اینکه از قدیم الایام بغض و حسادت فرزندان عبد مناف را داشتی. مثل تو در رابطه با این موضوع همان است که شاعر اول گفته:

عمرو که رسوای جهان است به نحوی مزاحم و متعرض من شد که کفتار متعرض شیر ژیان شود.

نه مقام عمرو نظیر من است که مزاحم عرض و آبروی او گردم، و نه غلام من است که وی را مورد حمله قرار دهم.

عمرو بن عاص شروع به سخن نمود، ولی معاویه سخن او را قطع کرد و گفت: ای عمرو! به خدا قسم تو مردی نیستی که ابن عباس را مجاب کنی، اگر می خواهی جواب او را بگویی بگو و اگر هم می خواهی سکوت اختیار کنی اختیار کن. عمرو از موقعیت استفاده نمود و ساکت گردید .

ابن عباس به معاویه گفت: عمرو را آزاد بگذار، به خدا قسم من عیب و عارهای او را به گونه ای شرح می دهم که تا قیامت باقی بماند و ورد زبان کنیزان و غلامان شده و در مجالس و محافل خوانده و شنیده شوند. سپس ابن عباس شروع به سخن کرد و گفت: ای عمرو! ولی معاویه دست خود را بر دهان ابن عباس نهاد و گفت: ای ابن عباس! تو را قسم می دهم که ساکت شوی! زیرا معاویه صلاح نمی دید اهل شام بشنوند و ابن عباس بیش از این عمرو را رسوا نماید. آخرین سخنی که ابن عباس به عمرو گفت این بود: ای غلامی که پست هستی، برو گم شو!! آنگاه پراکنده شدند.

توضیح

«ذلاقة اللسان»: زبان تیز؛ گفته می شود: لسان ذلق با فتحه، یک ذلق با دو ضمه است و ذلق دیگر، حرف اولش ضمه و حرف دومش فتحه دارد. «مصاص» با ضمه، خالص هر چیزی است. گفته می شود: «فلان مصاص قومه» هنگامی که از لحاظ نسب از همه آن ها خالص تر باشد؛ و «زعیم القوم» سرور آن هاست.

قوله فضربت أنف هذا الأمر هذا مثل تقوله العرب إذا أرادت بیان الاستقصاء فی البحث و الفکر و إنما خص الأنف و العین لأنهما صورة الوجه و الذی یتأمل من الإنسان إنما هو وجهه أی عرضت وجوه هذا الأمر علی العقل واحدا واحدا و تأملت فیها و قال الخلیل فی کتاب العین الضرب یقع علی جمیع الأعمال.

أقول: و یحتمل أن یکون الضرب بمعناه کنایة عن زجره بأی وجه یمکن حتی اتجه الغدر فیه.

و لمّ الله شعثه بالتحریک أی أصلح و جمع ما تفرّق من أموره أی لا یبقی لک أخ إن ترع عند النکبات حاله فإن المهذّب الأخلاق من الرجال قلیل و الوامق المحبّ و قال الجوهری الورد الذی یشمّ الواحدة وردة و بلونه قیل للأسد ورد و للفرس ورد.

«11»

جا، [المجالس] للمفید مُحَمَّدُ بْنُ عِمْرَانَ الْمَرْزُبَانِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْجَوْهَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الزُّبَیْرِ بْنِ بَکَّارٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ صَالِحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: حَضَرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ مَجْلِسَ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ فَأَقْبَلَ عَلَیْهِ مُعَاوِیَةُ فَقَالَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ إِنَّکُمْ تُرِیدُونَ أَنْ تُحْرِزُوا الْإِمَامَةَ کَمَا اخْتَصَصْتُمْ بِالنُّبُوَّةِ وَ اللَّهِ لَا یَجْتَمِعَانِ أَبَداً إِنَّ حُجَّتَکُمْ فِی الْخِلَافَةِ مُشْتَبِهَةٌ عَلَی النَّاسِ إِنَّکُمْ تَقُولُونَ نَحْنُ أَهْلُ بَیْتِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَمَا بَالُ خِلَافَةِ النُّبُوَّةِ فِی غَیْرِنَا .

وَ هَذِهِ شُبْهَةٌ لِأَنَّهَا یُشْبِهُ الْحَقَّ وَ بِهَا مَسْحَةٌ مِنَ الْعَدْلِ وَ لَیْسَ الْأَمْرُ کَمَا تَظُنُّونَ إِنَّ الْخِلَافَةَ یَنْقَلِبُ فِی أَحْیَاءِ قُرَیْشٍ بِرِضَی الْعَامَّةِ وَ شُورَی الْخَاصَّةِ وَ لَسْنَا نَجِدُ النَّاسَ یَقُولُونَ لَیْتَ بَنِی هَاشِمٍ وَلُونَا وَ لَوْ وَلُونَا کَانَ خَیْراً لَنَا فِی دُنْیَانَا وَ أُخْرَانَا وَ لَوْ کُنْتُمْ زَهَدْتُمْ فِیهَا أَمْسِ کَمَا تَقُولُونَ مَا قَاتَلْتُمْ عَلَیْهَا الْیَوْمَ وَ اللَّهِ لَوْ مَلَکْتُمُوهَا یَا بَنِی هَاشِمٍ لَمَا کَانَتْ رِیحُ عَادٍ وَ لَا صَاعِقَةُ ثَمُودَ بِأَهْلَکَ لِلنَّاسِ مِنْکُمْ .

فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَحِمَهُ اللَّهُ أَمَّا قَوْلُکَ یَا مُعَاوِیَةُ إِنَّا نَحْتَجُّ بِالنُّبُوَّةِ فِی اسْتِحْقَاقِ الْخِلَافَةِ فَهُوَ وَ اللَّهِ کَذَلِکَ فَإِنْ لَمْ یُسْتَحَقَّ الْخِلَافَةُ بِالنُّبُوَّةِ فَبِمَ یُسْتَحَقُّ ؟

وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّ الْخِلَافَةَ وَ النُّبُوَّةَ لَا یَجْتَمِعَانِ لِأَحَدٍ فَأَیْنَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ

عبارت «فضربت أنف هذا الأمر» مثلی است که عرب هنگامی که می خواهند نهایت جستجو و تفکر را بیان کنند از آن استفاده می کنند. از انف و عین استفاده کرده است به این دلیل که این دو عضو در صورت واقع شده اند و عضوی که در انسان تأمل می کند چهره اوست، یعنی وجوه این موضوع را یکی پس از دیگری بر عقل عرضه کرده و در آن تأمل کرده است. خلیل در کتاب العین گفته است: مصدر الضرب در مورد همه کارها به کار می رود.

مؤلف: احتمال دارد که «الضرب» کنایه از منع او از راه ممکن باشد تا اینکه در نهایت به سمت فریب دادن او رفت. «لمّ الله شعثه» یعنی اصلاح کرده و آن دسته از کارهای او را که پراکنده شده بود جمع نمود، یعنی اگر در هنگام سختی ها حال او را رعایت کنی، برادری برای تو باقی نخواهد ماند؛ زیرا در میان افراد، شخصی که از نظر اخلاقی مهذب باشد کم است. «وامق» یعنی عاشق و دوستدار. جوهری گفته است: در عبارت «الورد الذی یشمّ» مفرد آن الوردة است و بر اساس رنگ آنها گفته می شود که شیر و اسب هر یک گلی دارند .

روایت 11

مجالس: روزی ابن عباس در مجلس معاویة بن ابو سفیان وارد شد. معاویه متوجه وی گردید و گفت: یا ابن عباس! شما می خواهید مقام امامت را دارا باشید همان طور که مقام نبوت مختص شما بود. به خدا قسم که این دو مقام با یکدیگر جمع نخواهند شد. این دلیلی که شما برای مقام خلافت می آورید مردم را دچار اشتباه کرده است، شما می گویید: ما اهل بیت پیامبر هستیم، چرا باید مقام خلافت نصیب غیر ما شود. این سخن شما شبهه ای است که به حق شباهت دارد و کمی شبیه به عدالت است، ولی این طور نیست که شما گمان می کنید، زیرا مقام خلافت به رضایت عموم و با مشورت های خصوصی در میان قبایل قریش دور می زند. ما نشنیده ایم که مردم بگویند کاش بنی هاشم سرپرست و ولی ما بودند! یا اگر بنی هاشم سرپرست ما بودند برای دنیا و آخرت ما بهتر بود. اگر شما آن چنان که می گویید، قبلا از مقام خلافت کناره گیری کرده و زهد ورزیده بودید، امروز برای رسیدن به آن نمی جنگیدید. ای بنی هاشم! اگر شما صاحب خلافت می شدید مردم را از عذاب قوم عاد و صاعقه قوم ثمود زودتر هلاک می کردید.

ابن عباس گفت: اما این سخن تو ای معاویه که می گویی: ما به نبوت استدلال کرده و می گوییم: مقام خلافت از ماست، صحیح است، اگر مقام خلافت شایسته مقام نبوت نباشد پس سزاوار کیست؟ اما این که گفتی: مقام خلافت و نبوت با یکدیگر جمع نمی شوند. پس معنی این آیه چیست که خدا می فرماید: «أم یحسدون الناس علی ما آتاهم الله من فضله، فقد آتینا آل ابراهیم الکتاب

وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً⁽¹⁾فَالْکِتَابُ هُوَ النُّبُوَّةُ وَ الْحِکْمَةُ هِیَ السُّنَّةُ وَ الْمُلْکُ هُوَ الْخِلَافَةُ فَنَحْنُ آلُ إِبْرَاهِیمَ وَ الْحُکْمُ بِذَلِکَ جَارٍ فِینَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ .

وَ أَمَّا دَعْوَاکَ عَلَی حُجَّتِنَا أَنَّهَا مُشْتَبِهَةٌ فَلَیْسَ کَذَلِکَ وَ حُجَّتُنَا أَضْوَأُ مِنَ الشَّمْسِ وَ أَنْوَرُ مِنَ الْقَمَرِ- کِتَابُ اللَّهِ مَعَنَا وَ سُنَّةُ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فِینَا وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ ذَلِکَ وَ لَکِنْ ثَنَی عِطْفَکَ وَ صَعَّرَکَ قَتْلُنَا أَخَاکَ وَ جَدَّکَ وَ خَالَکَ وَ عَمَّکَ فَلَا تَبْکِ عَلَی أَعْظُمٍ حَائِلَةٍ وَ أَرْوَاحٍ فِی النَّارِ هَالِکَةٍ وَ لَا تَغْضَبُوا لِدِمَاءٍ أَرَاقَهَا الشِّرْکُ وَ أَحَلَّهَا الْکُفْرُ وَ وَضَعَهَا الدِّینُ .

وَ أَمَّا تَرْکُ تَقْدِیمِ النَّاسِ لَنَا فِیمَا خَلَا وَ عُدُولُهُمْ عَنِ الْإِجْمَاعِ عَلَیْنَا فَمَا حُرِمُوا مِنَّا أَعْظَمُ مِمَّا حُرِمْنَا مِنْهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ إِذَا حَصَلَ حَاصِلُهُ ثَبَتَ حَقُّهُ وَ زَالَ بَاطِلُهُ .

وَ أَمَّا افْتِخَارُکَ بِالْمُلْکِ الزَّائِلِ الَّذِی تَوَصَّلْتَ إِلَیْهِ بِالْمِحَالِ الْبَاطِلِ فَقَدْ مَلِکَ فِرْعَوْنُ مِنْ قَبْلِکَ فَأَهْلَکَهُ اللَّهُ وَ مَا تَمْلِکُونَ یَوْماً یَا بَنِی أُمَیَّةَ إِلَّا وَ نَمْلِکُ بَعْدَکُمْ یَوْمَیْنِ وَ لَا شَهْراً إِلَّا مَلِکْنَا شَهْرَیْنِ وَ لَا حَوْلًا إِلَّا مَلِکْنَا حَوْلَیْنِ .

وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّا لَوْ مَلِکْنَا کَانَ مُلْکُنَا أَهْلَکَ لِلنَّاسِ مِنْ رِیحِ عَادٍ وَ صَاعِقَةِ ثَمُودَ فَقَوْلُ اللَّهِ یُکَذِّبُکَ فِی ذَلِکَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ ⁽²⁾فَنَحْنُ أَهْلُ بَیْتِهِ الْأَدْنَوْنَ وَ ظَاهِرُ الْعَذَابِ بِتَمَلُّکِکَ رِقَابَ الْمُسْلِمِینَ ظَاهِرٌ لِلْعِیَانِ وَ سَیَکُونُ مِنْ بَعْدِکَ تَمَلُّکُ وَلَدِکَ وَ وُلْدِ أَبِیکَ أَهْلَکَ لِلْخَلْقِ مِنَ الرِّیحِ الْعَقِیمِ ثُمَّ یَنْتَقِمُ اللَّهُ بِأَوْلِیَائِهِ وَ یَکُونُ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ.

بیان

قال الجوهری یقال ثنی فلان عنی عطفه إذا أعرض عنک و قال صعر خده و صاعر أی أماله من الکبر.

«12»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَالِکٍ النَّحْوِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْمُعَدِّلِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الْأَصْفَهَانِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ قَیْسٍ الْمَکِّیِّ عَنْ عِکْرِمَةَ صَاحِبِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا حَجَّ مُعَاوِیَةُ نَزَلَ الْمَدِینَةَ فَاسْتُؤْذِنَ لِسَعْدِ بْنِ أَبِی وَقَّاصٍ عَلَیْهِ فَقَالَ لِجُلَسَائِهِ إِذَا أَذِنْتُ لِسَعْدٍ وَ جَلَسَ فَخُذُوا عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ

و الحکمة و آتیناهم ملکاً عظیماً»⁽³⁾،

{آیا به مردم، برای آنچه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده رشک می ورزند! در حقیقت، ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم، و به آنان ملکی بزرگ بخشیدیم} معنی کتاب نبوت و معنی حکمت اخبار و سنت و معنی ملک مقام خلافت است. ما آل ابراهیم هستیم، و حکم این مقام تا قیام قیامت در حق ما جریان خواهد داشت .

اما اینکه ادعا می کنی و می گویی: دلیل و برهان مردم را دچار اشتباه می کند. دلیل و حجت ما از آفتاب درخشنده تر و از ماه نورانی تر است، زیرا قرآن خدا با ما و سنت و اخبار پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در میان ماست. تو این مطالب را خوب می دانی، ولی چون ما برادر و جدّ و دایی و عموی تو را کشته ایم، لذا نسبت به ما بی عاطفه و روی گردان هستی. برای بزرگ ترین حادثه و ارواحی که در جهنم هستند گریان مباش، و برای خون هایی که شرک و کفر ریختن آن ها را حلال و دین آن ها را ناچیز دانسته، خشمناک نباشید.

اما اینکه تو مردم را در گذشته از ما بریدی و نگذاشتی که در اطراف ما جمع شوند، محرومیت مردم از ما، از محرومیتی که ما از آنان داریم بزرگ تر نیست؛ محصول هر امری که حاصل گردد حقانیت آن ثابت و باطل آن بر طرف خواهد شد.

اما در مورد افتخار تو به خلافتی که نابود خواهد شد و تو از راه باطل آن را تصاحب نموده ای؛ فرعون هم قبل از تو به این مقام رسید، ولی خدا او را هلاک کرد. ای بنی امیه! شما هیچ روزی خلافت نمی کنید مگر اینکه ما بعد از شما دو روز خلافت خواهیم کرد، شما هیچ ماه و سالی خلافت نخواهید نمود مگر اینکه ما دو ماه و دو سال خلافت می کنیم.

اما اینکه گفتی: اگر ما خلافت می کردیم خلافت ما مردم را از عذاب قوم عاد و صاعقه قوم ثمود زودتر نابود می کرد، قرآن خدا این سخن تو را تکذیب می کند زیرا می فرماید: «و ما أرسلناک إلا رحمة للعالمین»⁽⁴⁾،

«ما تو را نفرستادیم مگر اینکه رحمتی برای اهل عالم باشی.» ما اهل بیت نزدیک محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هستیم، تو که طوق بندگی بر گردن مسلمین نهاده ای، بیشتر ایشان را عذاب می کنی، چنان که ظاهر و هویدا است. به زودی بعد از تو پسرت و پسر پدرت مالک الرقاب مردم می شوند و مردم را زودتر از عذاب قوم عاد نابود خواهند کرد. سپس خدای توانا انتقام دوستان خود را خواهد گرفت و عاقبت نیک از آن پرهیزکاران خواهد شد .

بیان

قال الجوهری یقال ثنی فلان عنی عطفه إذا أعرض عنک و قال صعر خده و صاعر أی أماله من الکبر.

روایت 12

امالی: هنگامی که معاویه حج به جای آورد و وارد مدینه شد، از وی اجازه خواستند که سعد بن ابی وقاص نزد او برود. معاویه به اهل مجلس خود گفت: وقتی من به سعد اجازه دادم که بنشیند، شما به علی بن ابی طالب ناسزا بگو

فَأَذِنَ لَهُ وَ جَلَسَ مَعَهُ عَلَی السَّرِیرِ.

قَالَ وَ شَتَمَ الْقَوْمُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَانْسَکَبَتْ عَیْنَا سَعْدٍ بِالْبُکَاءِ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ مَا یُبْکِیکَ یَا سَعْدُ أَ تَبْکِی أَنْ یُشْتَمَ قَاتِلُ أَخِیکَ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ قَالَ وَ اللَّهِ مَا أَمْلِکُ الْبُکَاءَ خَرَجْنَا مِنْ مَکَّةَ مُهَاجِرِینَ حَتَّی نَزَلْنَا هَذَا الْمَسْجِدَ یَعْنِی مَسْجِدَ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله فَکَانَ فِیهِ مَبِیتُنَا وَ مَقِیلُنَا إِذاً أُخْرِجْنَا مِنْهُ وَ تُرِکَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ فِیهِ فَاشْتَدَّ ذَلِکَ عَلَیْنَا وَ هَبْنَا نَبِیَّ اللَّهِ أَنْ نَذْکُرَ ذَلِکَ لَهُ فَأَتَتْنَا عَائِشَةُ فَقُلْنَا یَا أُمَّ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّ لَنَا صُحْبَةً مِثْلَ صُحْبَةِ عَلِیٍّ وَ هِجْرَةً مِثْلَ هِجْرَتِهِ وَ إِنَّا قَدْ أُخْرِجْنَا مِنَ الْمَسْجِدِ وَ تُرِکَ فِیهِ فَلَا نَدْرِی مِنْ سَخَطٍ مِنَ اللَّهِ أَوْ مِنْ غَضَبٍ مِنْ رَسُولِهِ فَاذْکُرِی ذَلِکَ لَهُ فَإِنَّا نَهَابُهُ .

فَذَکَرَتْ ذَلِکَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لَهَا یَا عَائِشَةُ لَا وَ اللَّهِ مَا أَنَا أَخْرَجْتُهُمْ وَ لَا أَنَا أَسْکَنْتُهُ بَلِ اللَّهُ أَخْرَجَهُمْ وَ أَسْکَنَهُ .

وَ غَزَوْنَا خَیْبَرَ فَانْهَزَمَ عَنْهَا مَنِ انْهَزَمَ فَقَالَ نَبِیُّ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَأُعْطِیَنَّ الرَّایَةَ الْیَوْمَ رَجُلًا یُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَدَعَاهُ وَ هُوَ أَرْمَدُ فَتَفَلَ فِی عَیْنِهِ وَ أَعْطَاهُ الرَّایَةَ فَفَتَحَ اللَّهُ لَهُ .

وَ غَزَوْنَا تَبُوکَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَوَدَّعَ عَلِیٌّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَلَی ثَنِیَّةِ الْوَدَاعِ وَ بَکَی فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَا یُبْکِیکَ فَقَالَ کَیْفَ لَا أَبْکِی وَ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْکَ فِی غَزَاةٍ مُنْذُ بَعَثَکَ اللَّهُ تَعَالَی فَمَا بَالُکَ تُخْلِفُنِی فِی هَذِهِ الْغَزَاةِ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَ مَا تَرْضَی أَنْ تَکُونَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام بَلَی رَضِیتُ.

«13»

مِنْ بَعْضِ کُتُبِ الْمَنَاقِبِ الْقَدِیمَةِ،: رُوِیَ أَنَّ مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَی مَرْوَانَ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَی الْمَدِینَةِ أَنْ یَخْطُبَ عَلَی یَزِیدَ بِنْتَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَلَی حُکْمِ أَبِیهَا فِی الصَّدَاقِ وَ قَضَاءِ دَیْنِهِ بَالِغاً مَا بَلَغَ وَ عَلَی صُلْحِ الْحَیَّیْنِ بَنِی هَاشِمٍ وَ بَنِی أُمَیَّةَ .

فَبَعَثَ مَرْوَانُ إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ یَخْطُبُ إِلَیْهِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ إِنَّ أَمْرَ نِسَائِنَا إِلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام فَاخْطُبْ إِلَیْهِ فَأَتَی مَرْوَانُ الْحَسَنَ خَاطِباً فَقَالَ الْحَسَنُ:

موقعی که سعد وارد شد و با معاویه بالای تخت نشست و آن گروه به حضرت علی ناسزا گفتند، چشمان سعد پر از اشک شد. معاویه به سعد گفت: برای چه گریه می کنی، آیا برای اینکه به قاتل برادرت عثمان ناسزا می گویند گریه می کنی؟ سعد گفت: به خدا قسم که گریه من اختیاری نیست. ما از مکه خارج و وارد همین مسجد (پیامبر خدا) شدیم، شب و روز در اینجا بودیم، هنگامی که ما از این مسجد خارج شدیم و حضرت علی علیه السّلام باقی ماند، این موضوع برای ما ناگوار بود. هیبت و عظمت پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله مانع از آن شد که علت این مطلب را از آن حضرت جویا شویم. وقتی عایشه نزد ما آمد به او گفتیم: ای ام المؤمنین! ما هم مصاحبتی و هجرتی نظیر علی داریم. پس چرا ما باید خارج شویم و علی در مسجد بماند، ما نمی دانیم که چه کسی مورد غضب خدا و رسول قرار گرفته است؟ تو این موضوع را با پیغمبر خدا در میان بگذار، زیرا ما از هیبت آن بزرگوار حساب می بریم.

وقتی عایشه این موضوع را با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در میان نهاد در جوابش فرمود: ای عایشه! به خدا قسم من ایشان را از مسجد بیرون نکردم و علی را باقی نگذاشتم، بلکه خدا آنان را خارج کرد و علی را باقی نهاد.

وقتی در جنگ خیبر آن افرادی که باید فرار کنند فرار کردند، پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله فرمود: امروز پرچم را به جوانمردی می دهم که خدا و رسول را دوست داشته باشد و خدا و رسول هم او را دوست داشته باشند. آنگاه علی را که مبتلا به چشم درد بود خواست و پس از اینکه آب دهان خود را در چشم علی ریخت، پرچم را به دست علی داد و خدا فتح و پیروزی را نصیب آن حضرت کرد.

هنگامی که خواستیم با رسول خدا به جنگ تبوک برویم و پیامبر با علی وداع نمود، علی گریان شد. پیامبر به آن حضرت فرمود: برای چه گریان شدی؟ گفت: چگونه گریان نشوم در حالی که از زمانی که تو مبعوث شده ای، من در هیچ جنگی از تو دور نبوده ام، چرا مرا در این جنگ همراه خود نمی بری؟ فرمود: ای علی! آیا راضی نیستی که تو برای من نظیر هارون باشی برای موسی؟ تفاوتی که هست، بعد از من پیامبری نخواهد آمد. علی گفت: راضی شدم.

روایت 13

در بعضی از کتب مناقب قدیمی: روایت شده است که معاویه برای مروان که در مدینه عامل وی بود نوشت: دختر عبد اللّه بن جعفر را برای یزید با این شرایط خواستگاری کن، که هر مبلغ صداقیه که پدرش بخواهد معلوم کند و کلیه قرض های پدرش، هر چه که باشد ادا شود و بین قبیله بنی هاشم و بنی امیه صلح و سازش به وجود بیاید. وقتی مروان برای خواستگاری نزد عبد اللّه جعفر فرستاد، عبد اللّه گفت: اختیار ازدواج زنان ما به دست امام حسن علیه السّلام است، برای خواستگاری نزد آن بزرگوار بروید. هنگامی که مروان برای خواستگاری به حضور امام حسن علیه السّلام آمد، آن حضرت فرمود:

اجْمَعْ مَنْ أَرَدْتَ فَأَرْسَلَ مَرْوَانُ فَجَمَعَ الْحَیَّیْنِ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ وَ بَنِی أُمَیَّةَ فَتَکَلَّمَ مَرْوَانُ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مُعَاوِیَةَ أَمَرَنِی أَنْ أَخْطُبَ زَیْنَبَ بِنْتَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَلَی یَزِیدَ بْنِ مُعَاوِیَةَ عَلَی حُکْمِ أَبِیهَا فِی الصَّدَاقِ وَ قَضَاءِ دَیْنِهِ بَالِغاً مَا بَلَغَ وَ عَلَی صُلْحِ الْحَیَّیْنِ بَنِی هَاشِمٍ وَ أُمَیَّةَ وَ یَزِیدُ بْنُ مُعَاوِیَةَ کُفْوُ مَنْ لَا کُفْوَ لَهُ وَ لَعَمْرِی لَمَنْ یَغْبِطُکُمْ بِیَزِیدَ أَکْثَرُ مِمَّنْ یَغْبِطُ یَزِیدَ بِکُمْ وَ یَزِیدُ مِمَّنْ یُسْتَسْقَی الْغَمَامُ بِوَجْهِهِ ثُمَّ سَکَتَ .

فَتَکَلَّمَ الْحَسَنُ علیه السلام فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ حُکْمِ أَبِیهَا فِی الصَّدَاقِ فَإِنَّا لَمْ نَکُنْ لِنَرْغَبَ عَنْ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی أَهْلِهِ وَ بَنَاتِهِ وَ أَمَّا قَضَاءُ دَیْنِ أَبِیهَا فَمَتَی قَضَتْ نِسَاؤُنَا دُیُونَ آبَائِهِنَّ وَ أَمَّا صُلْحُ الْحَیَّیْنِ فَإِنَّا عَادَیْنَاکُمْ لِلَّهِ وَ فِی اللَّهِ فَلَا نُصَالِحُکُمْ لِلدُّنْیَا .

وَ أَمَّا قَوْلُکَ مَنْ یَغْبِطُنَا بِیَزِیدَ أَکْثَرُ مِمَّنْ یَغْبِطُهُ بِنَا فَإِنْ کَانَتِ الْخِلَافَةُ فَاقَتِ النُّبُوَّةَ فَنَحْنُ الْمَغْبُوطُونَ بِهِ وَ إِنْ کَانَتِ النُّبُوَّةُ فَاقَتِ الْخِلَافَةَ فَهُوَ الْمَغْبُوطُ بِنَا .

وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّ الْغَمَامَ یُسْتَسْقَی بِوَجْهِ یَزِیدَ فَإِنَّ ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ إِلَّا لِآلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ رَأَیْنَا أَنْ نُزَوِّجَهَا مِنِ ابْنِ عَمِّهَا- الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ وَ قَدْ زَوَّجْتُهَا مِنْهُ وَ جَعَلْتُ مَهْرَهَا ضَیْعَتِیَ الَّتِی لِی بِالْمَدِینَةِ وَ کَانَ مُعَاوِیَةُ أَعْطَانِی بِهَا عَشَرَةَ آلَافِ دِینَارٍ وَ لَهَا فِیهَا غِنًی وَ کِفَایَةٌ .

فَقَالَ مَرْوَانُ أَ غَدْراً یَا بَنِی هَاشِمٍ فَقَالَ الْحَسَنُ وَاحِدَةٌ بِوَاحِدَةٍ .

وَ کَتَبَ مَرْوَانُ بِذَلِکَ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ خَطَبْنَا إِلَیْهِمْ فَلَمْ یَفْعَلُوا وَ لَوْ خَطَبُوا إِلَیْنَا لَمَا رَدَدْنَاهُمْ.

وَ رُوِیَ أَنَّ مُعَاوِیَةَ نَظَرَ إِلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام وَ هُوَ بِالْمَدِینَةِ وَ قَدِ احْتَفَّ بِهِ خَلْقٌ مِنْ قُرَیْشٍ یُعَظِّمُونَهُ فَتَدَاخَلَهُ حَسَدٌ فَدَعَا أَبَا الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِیَّ وَ الضَّحَّاکَ بْنَ قَیْسٍ الْفِهْرِیَّ فَشَاوَرَهُمَا فِی أَمْرِ الْحَسَنِ وَ الَّذِی یَهُمُّ بِهِ مِنَ الْکَلَامِ .

فَقَالَ لَهُ أَبُو الْأَسْوَدِ رَأْیُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ أَفْضَلُ وَ أَرَی أَنْ لَا تَفْعَلَ فَإِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ

هر کسی را که می خواهی دعوت کن. مروان پس از اینکه قبیله بنی هاشم و بنی امیه را دعوت کرد و حمد و ثنای خدا را به جا آورد گفت:

معاویه به من دستور داده که زینب دختر عبد اللّه بن جعفر را با صداقیه ای که پدرش تعیین نماید برای یزید بن معاویه خواستگاری کنم و بگویم که او کلیه قرض های عبد اللّه را ادا می کند و بین قبیله بنی هاشم و بنی امیه را صلح و سازش می دهد. یزید بن معاویه شخصی است که نظیر ندارد. به جان خودم قسم، افرادی به شما به خاطر ازدواج با یزید غبطه می خورند، از آن کسانی که به یزید خاطر ازدواج با شما غبطه می خورد بیشترند؛ یزید کسی است که ابرها از وجود او استفاده می کنند. آنگاه سکوت اختیار کرد.

امام حسن علیه السّلام بعد از اینکه حمد و ثنای خدا را به جا آورد به مروان فرمود: اما اینکه گفتی صداقیه طبق تعیین پدرش می باشد، ما هرگز راجع به تعیین صداق برای دختران پیغمبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله از سنت آن حضرت روی گردان نخواهیم شد. اما راجع به اینکه دختر عبد اللّه قرض پدر خود را ادا کند، اصلاً سابقه ندارد که زنان ما قرض پدران خود را ادا کرده باشند. اما اینکه می گویی: بین بنی هاشم و بنی امیه صلح و سازش برقرار شود، ما برای خدا و در راه خدا با شما دشمنی می کنیم، هرگز برای مال دنیا با شما صلح و سازش نخواهیم کرد.

اما اینکه گفتی افرادی که به ازدواج شما با یزید غبطه می خورند از آن اشخاصی که به یزید به خاطر ازدواج با شما غبطه می خورند بیشترند، اگر مقام خلافت بر مقام نبوت برتری داشته باشد ما باید به مقام یزید غبطه بخوریم و اگر مقام نبوت بر مقام خلافت برتری داشته باشد، او باید به مقام ما غبطه بخورد.

اما اینکه می گویی ابرها از وجود یزید بهره مند می شوند، این مقام فقط منحصر به خاندان رسول صلّی اللّه علیه و آله است. ما این طور صلاح دیدیم که دختر عبد اللّه بن جعفر با پسر عمویش قاسم بن محمّد بن جعفر ازدواج کند و ازدواج وی خاتمه یافته است. مهریه آن دوشیزه را از آب و ملکی که در مدینه دارم قرار دادم، همان ملکی که معاویه در مقابل آن مبلغ ده هزار دینار به من داد؛ این آب و ملک برای این دختر کافی است.

مروان گفت: ای بنی هاشم! چرا پیمان شکنی می کنید! امام حسن علیه السّلام فرمود: این عمل را در مقابل عمل شما قرار دادیم. هنگامی که مروان این جریان را برای معاویه نوشت، معاویه گفت: ما از ایشان زن خواستیم و نپذیرفتند، ولی اگر آنان از ما زن می خواستند جواب رد نمی گفتیم.

ابو الاسود به معاویه گفت: گر چه رأی تو افضل است ولی در عین حال نظر من این است که با امام حسن سخنی نگویی.

لَنْ یَقُولَ فِیهِ قَوْلًا إِلَّا أَنْزَلَهُ سَامِعُوهُ مِنْهُ بِهِ حَسَداً وَ رَفَعُوا بِهِ صُعُداً وَ الْحَسَنُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مُعْتَدِلٌ شَبَابُهُ أَحْضَرُ مَا هُوَ کَائِنٌ جَوَابُهُ فَأَخَافُ أَنْ یَرُدَّ عَلَیْکَ کَلَامَکَ بِنَوَافِذَ تَرْدَعُ سِهَامَکَ فَیَقْرَعُ بِذَلِکَ ظُنْبُوبَکَ وَ یُبْدِی بِهِ عُیُوبَکَ فَإِذاً کَلَامُکَ فِیهِ صَارَ لَهُ فَضْلًا وَ عَلَیْکَ کَلًّا إِلَّا أَنْ تَکُونَ تَعْرِفُ لَهُ عَیْباً فِی أَدَبٍ أَوْ وَقِیعَةً فِی حَسَبٍ وَ إِنَّهُ لَهُوَ الْمُهَذَّبُ قَدْ أَصْبَحَ مِنْ صَرِیحِ الْعَرَبِ فِی غُرِّ لُبَابِهَا وَ کَرِیمِ مَحْتِدِهَا وَ طِیبِ عُنْصُرِهَا فَلَا تَفْعَلْ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ .

ثُمَّ قَالَ الضَّحَّاکُ بْنُ قَیْسٍ الْفِهْرِیُّ أَمْضِ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فِیهِ رَأْیَکَ وَ لَا تَنْصَرِفْ عَنْهُ بِلَأْیِکَ ⁽¹⁾فَإِنَّکَ لَوْ رَمَیْتَهُ بِقَوَارِضِ کَلَامِکَ وَ مُحْکَمِ جَوَابِکَ لَقَدْ ذَلَّ لَکَ کَمَا یَذِلُّ الْبَعِیرُ الشَّارِفُ مِنَ الْإِبِلِ فَقَالَ أَفْعَلُ .

وَ حَضَرَتِ الْجُمُعَةُ فَصَعِدَ مُعَاوِیَةُ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ صَلَّی عَلَی نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ ذَکَرَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ فَتَنَقَّصَهُ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ شَیْبَةً مِنْ قُرَیْشٍ ذَوِی سَفَهٍ وَ طَیْشٍ وَ تَکَدُّرٍ مِنْ عَیْشٍ أَتْعَبَتْهُمُ الْمَقَادِیرُ اتَّخَذَ الشَّیْطَانُ رُءُوسَهُمْ مَقَاعِدَ وَ أَلْسِنَتَهُمْ مَبَادِرَ فَبَاضَ وَ فَرَّخَ فِی صُدُورِهِمْ وَ دَرَجَ فِی نُحُورِهِمْ فَرَکِبَ بِهِمُ الزَّلَلَ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الْخَطَلَ وَ أَعْمَی عَلَیْهِمُ السُّبُلَ وَ أَرْشَدَهُمْ إِلَی الْبَغْیِ وَ الْعُدْوَانِ وَ الزُّورِ وَ الْبُهْتَانِ فَهُمْ لَهُ شُرَکَاءُ وَ هُوَ لَهُمْ قَرِینٌ- وَ مَنْ یَکُنِ الشَّیْطانُ لَهُ قَرِیناً فَساءَ قَرِیناً وَ کَفَی بِی لَهُمْ وَ لَهُمْ مُؤَدِّباً وَ الْمُسْتَعَانُ اللَّهُ .

فَوَثَبَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام وَ أَخَذَ بِعَضَادَةِ الْمِنْبَرِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ صَلَّی عَلَی نَبِیِّهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ عَرَفَنِی فَقَدْ عَرَفَنِی وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْنِی فَأَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَنَا ابْنُ نَبِیِّ اللَّهِ أَنَا ابْنُ مَنْ جُعِلَتْ لَهُ الْأَرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً أَنَا ابْنُ السِّرَاجِ الْمُنِیرِ أَنَا ابْنُ الْبَشِیرِ النَّذِیرِ أَنَا ابْنُ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ وَ سَیِّدِ الْمُرْسَلِینَ وَ إِمَامِ الْمُتَّقِینَ وَ رَسُولِ رَبِّ الْعَالَمِینَ أَنَا ابْنُ مَنْ بُعِثَ إِلَی الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَنَا ابْنُ مَنْ بُعِثَ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ .

فَلَمَّا سَمِعَ کَلَامَهُ مُعَاوِیَةُ غَاظَ مَنْطِقَهُ وَ أَرَادَ أَنْ یَقْطَعَ عَلَیْهِ فَقَالَ یَا حَسَنُ عَلَیْکَ

زیرا تو هیچ سخنی به امام حسن نخواهی گفت مگر اینکه شنوندگان خواهند گفت حسادت می کنی، و بدین سبب مقام امام حسن بالا خواهد رفت. در حالی که امام حسن علیه السّلام جوانمردی است عادل، کامل و از هر کسی حاضرجواب تر، من از این می ترسم که به نحوی جواب سخنان تو را بگوید که تو را بکوبد و عیوب و ننگ های تو را واضح و روشن نماید. بنابراین هر سخنی که تو به او بگویی برای او فضیلت و برتری و برای تو فضیحت و سرزنش خواهد بود. آری! مگر اینکه تو عیب و نقطه ضعفی در ادب از امام حسن بگیری، یا اینکه از حسب و نسب آن حضرت عیب جویی کنی، در حالی که حسب و نسب آن بزرگوار پاک و پاکیزه است و از نسب خاص و خالص و لب و لباب عرب می باشد. امام حسن شخص کریمی است از عرب که مردم تابع وی هستند، وی از عنصر طیب و طاهر عرب است. ای معاویه! مبادا چنین کاری کنی.

سپس ضحاک بن قیس فهری شروع به سخن کرد و گفت: ای معاویه! تصمیمی که درمورد امام حسن داری انجام بده و بلای خود را از سر او بر مدار. اگر تو امام حسن را با سخنان تیز و تند و جواب محکم خود سرکوب نمایی، آن چنان در مقابل تو ذلیل می شود که شتر پیر رام می گردد. معاویه گفت: من این کار را انجام خواهم داد.

وقتی جمعه فرا رسید، معاویه بر فراز منبر رفت و پس از اینکه حمد و ثنای خدا را به جا آورد و بر پیامبرش درود فرستاد، از حضرت علی بن ابی طالب نام برده و در مورد او سخنان ناشایست گفت و ادامه داد: ای مردم! به راستی که پیران قریش سفیه و کم عقل هستند، صاحب زندگی تیره و تاری بوده و قضا و قدر آنان را دچار رنج نموده، شیطان سر ایشان را جایگاه نشستن قرار داده، به زبانشان قدرت مبادرت داده، در سینه آنان تخم نهاده و جوجه درست کرده. شیطان در گلوی ایشان جایگزین شده، لغزش را بر ایشان حکمفرما نموده، سخنان باطل را در نظر آنان جلوه داده، راه راست را از نظر ایشان مخفی کرده، آنان را به سوی ظلم و دشمنی و یاوه گویی و بهتان راهنمایی نموده است. اینان با شیطان شریک و شیطان با ایشان هم نشین است، کسی که شیطان هم نشین وی باشد، بد هم نشینی خواهد داشت، من برای اینکه اینان را ادبشان کنم کافی هستم. از خدا یاری می خواهم.

امام حسن علیه السّلام از جا برجست و پس از اینکه بازوی منبر را گرفت و حمد و سپاس خدا را به جا آورد فرمود: ای مردم! هر که مرا می شناسد که می شناسد، و هرکه مرا نمی شناسد بداند، من حسن بن علی بن ابی طالب هستم. من پسر پیامبر خدایم، من فرزند آن کسی هستم که زمین برایش مسجد و پاک کننده قرار گرفته، من فرزند چراغ نورانی هستم، من فرزند بشارت دهنده و بیم دهنده هستم، من فرزند آخرین پیامبران و سرور فرستاده شدگان و امام پرهیزگاران و فرستاده پروردگار جهانیان هستم، من فرزند آن شخصیتی هستم که بر جن و انس مبعوث گردید، من فرزند آن کسی هستم که برای اهل عالم مایه رحمت بود.

هنگامی که معاویه این سخنان را شنید از سخن امام حسن خشمگین شد و خواست که سخن آن بزرگوار را قطع نماید، لذا گفت: ای حسن!

بِصِفَةِ الرُّطَبِ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام الرِّیحُ تُلْقِحُهُ وَ الْحَرُّ یُنْضِجُهُ وَ اللَّیْلُ یُبَرِّدُهُ وَ یُطَیِّبُهُ عَلَی رَغْمِ أَنْفِکَ یَا مُعَاوِیَةُ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی کَلَامِهِ فَقَالَ :

أَنَا ابْنُ الْمُسْتَجَابِ الدَّعْوَةِ أَنَا ابْنُ الشَّفِیعِ الْمُطَاعِ أَنَا ابْنُ أَوَّلِ مَنْ یَنْفُضُ رَأْسَهُ مِنَ التُّرَابِ وَ یُقْرِعُ بَابَ الْجَنَّةِ أَنَا ابْنُ مَنْ قَاتَلَتِ الْمَلَائِکَةُ مَعَهُ وَ لَمْ تُقَاتِلْ مَعَ نَبِیٍّ قَبْلَهُ أَنَا ابْنُ مَنْ نُصِرَ عَلَی الْأَحْزَابِ أَنَا ابْنُ مَنْ ذَلَّ لَهُ قُرَیْشٌ رَغْماً .

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ أَمَا إِنَّکَ تُحَدِّثُ نَفْسَکَ بِالْخِلَافَةِ وَ لَسْتَ هُنَاکَ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام أَمَّا الْخِلَافَةُ فَلِمَنْ عَمِلَ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله لَیْسَتِ الْخِلَافَةُ لِمَنْ خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ وَ عَطَّلَ السُّنَّةَ إِنَّمَا مَثَلُ ذَلِکَ مَثَلُ رَجُلٍ أَصَابَ مُلْکاً فَتَمَتَّعَ بِهِ وَ کَأَنَّهُ انْقَطَعَ عَنْهُ وَ بَقِیَتْ تَبِعَاتُهُ عَلَیْهِ .

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ مَا فِی قُرَیْشٍ رَجُلٌ إِلَّا وَ لَنَا عِنْدَهُ نِعَمٌ مُجَلِّلَةٌ وَ یَدٌ جَمِیلَةٌ قَالَ بَلَی مَنْ تَعَزَّزْتَ بِهِ بَعْدَ الذِّلَّةِ وَ تَکَثَّرْتَ بِهِ بَعْدَ الْقِلَّةِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ مَنْ أُولَئِکَ یَا حَسَنُ قَالَ مَنْ یُلْهِیکَ عَنْ مَعْرِفَتِهِ .

قَالَ الْحَسَنُ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ أَنَا ابْنُ مَنْ سَادَ قُرَیْشاً شَابّاً وَ کَهْلًا أَنَا ابْنُ مَنْ سَادَ الْوَرَی کَرَماً وَ نُبْلًا أَنَا ابْنُ مَنْ سَادَ أَهْلَ الدُّنْیَا بِالْجُودِ الصَّادِقِ وَ الْفَرْعِ الْبَاسِقِ وَ الْفَضْلِ السَّابِقِ أَنَا ابْنُ مَنْ رِضَاهُ رِضَی اللَّهِ وَ سَخَطُهُ سَخَطُ اللَّهِ فَهَلْ لَکَ أَنْ تُسَامِیَهُ یَا مُعَاوِیَةُ فَقَالَ أَقُولُ لَا تَصْدِیقاً لِقَوْلِکَ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام الْحَقُّ أَبْلَجُ وَ الْبَاطِلُ لَجْلَجٌ وَ لَنْ یَنْدَمَ مَنْ رَکِبَ الْحَقَّ وَ قَدْ خَابَ مَنْ رَکِبَ الْبَاطِلَ وَ الْحَقُّ یَعْرِفُهُ ذَوُو الْأَلْبَابِ ثُمَّ نَزَلَ مُعَاوِیَةُ وَ أَخَذَ بِیَدِ الْحَسَنِ وَ قَالَ لَا مَرْحَباً بِمَنْ سَاءَکَ.

بیان

الظنبوب هو حرف العظم الیابس من الساق و الصریح الرجل الخالص النسب قوله بلأیک یقال فعل کذا بعد لأی أی بعد شدّة و إبطاء و لَآی لَأْیاً أی أَبْطَأَ و فی بعض النسخ بدأیک قال الجوهری الدأی من البعیر الموضع الذی تقع علیه ظلفة الرَّحل فتعقره أبو زید دأیت الشی ء أدأی له دأیا إذا ختلتَه و الشارف المسنّة من النوق.

خرمای تازه را شرح بده. فرمود: باد درخت آن را بارور می کند، گرما آن را می رساند، و هوای شب آن را خنک و نیکو می کند، علی رغم کراهت تو ای معاویه! سپس به سخن پیشین خود بازگشت و ادامه داد و فرمود: من فرزند آن کسی هستم که مستجاب الدعوه بود، من فرزند آن کسی هستم که شفیع و اطاعت شونده بود، من فرزند آن کسی هستم که اولین بار سر از خاک برمی دارد و در بهشت را می کوبد، من فرزند آن شخصیتی هستم که فرشتگان در رکاب او می جنگیدند، در حالی که در رکاب پیامبران پیش از او این عمل را انجام ندادند، من فرزند آن کسی هستم که احزاب اسلام را یاری کرد، من فرزند آن کسی هستم که قریش در مقابل وی ذلیل و رام شدند. معاویه به امام حسن گفت: تو نفس خود را لایق خلافت می دانی، در حالی که این شایستگی را نداری. امام حسن فرمود: خلافت لایق آن کسی است که طبق قرآن و سنت رسول عمل نماید. خلافت شایسته کسی نیست که با قرآن مخالفت و سنت پیامبر خدا را تعطیل کند. مثل این خلافت، نظیر مردی است که ملکی به دست بیاورد و مدتی از آن بهره مند شود، آنگاه از او گرفته شود و مسئولیت های آن برای وی باقی بماند.

معاویه گفت: هیچ مردی در میان قریش نیست مگر اینکه نعمت های نیکویی از ما نزد او است. امام حسن علیه السّلام فرمود: آری، همان افرادی که ذلت تو به وسیله آنان مبدل به عزت و اقلیت تو به واسطه ایشان تبدیل به اکثریت شد. معاویه گفت: آنان چه کسانی هستند ای حسن! فرمود: همان کسی که تو را از شناختن خود به کار دیگری سرگرم می کند .

امام علیه السّلام پس از این گفتگوها فرمود: من فرزند آن کسی هستم که در زمان جوانی و پیری بر قریش سروری می کرد، من فرزند آن شخصیتی هستم که با کرامت و شرافت بر اهل عالم سیادت نمود، من فرزند آن کسی هستم که با بخشش صادقانه و شاخه بلند و فضیلت پیشین خود بر اهل دنیا آقایی کرد، من فرزند آن شخصیتی هستم که رضایت او رضایت خدا و خشم وی خشم خدا است. ای معاویه! آیا تو دارای یک چنین حسب و نسب هستی؟ معاویه گفت: برای اینکه قول تو را تصدیق کرده باشم نه. امام حسن علیه السّلام فرمود: حق ظاهر و باطل دچار تردید شده است، کسی که به حق رفتار کند، هرگز پشیمان نخواهد شد، شخصی که مرتکب باطل گردد ناامید خواهد شد، عقلا حق را می شناسند. سپس معاویه پایین آمد و پس از اینکه دست امام حسن را گرفت گفت: کسی که به تو اسائه ادب کند، خوشی نخواهد دید.

شرح

«الظنبوب»، استخوان ساق است و «الصریح» مردی است که نسبش خالص است. عبارت «بلأیک» گفته می شود فعل کذا بعد لأی یعنی آن کار را بعد از سختی و تأخیر انجام داد و لآی لأیاً یعنی تأخیر داشت، در برخی از نسخه ها آمده است: بدأیک، جوهری گفت: دأیت الشیء أدأی له دأیا وقتی است که به کسی نیرنگ بزنی و «شارف» شتر کهنسال است.

قوله إن شیبة أی ذوی شیبة و قال الجوهری التلجلج التردّد فی الکلام یقال الحق أبلج و الباطل لجلج أی یردّد من غیر أن ینفذ.

«14»

ختص، [الإختصاص] مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمُؤَدِّبِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ [بْنِ] یَزِیدَ الْغَسَّانِیِّ یَرْفَعُهُ قَالَ: قَدِمَ وَفْدُ الْعِرَاقِیِّینَ عَلَی مُعَاوِیَةَ فَقَدِمَ فِی وَفْدِ أَهْلِ الْکُوفَةِ عَدِیُّ بْنُ حَاتِمٍ الطَّائِیُّ وَ فِی وَفْدِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ الْأَحْنَفُ بْنُ قَیْسٍ وَ صَعْصَعَةُ بْنُ صُوحَانَ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِمُعَاوِیَةَ هَؤُلَاءِ رِجَالُ الدُّنْیَا وَ هُمْ شِیعَةُ عَلِیٍّ علیه السلام الَّذِینَ قَاتَلُوا مَعَهُ یَوْمَ الْجَمَلِ وَ یَوْمَ صِفِّینَ فَکُنْ مِنْهُمْ عَلَی حَذَرٍ فَأَمَرَ لِکُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ بِمَجْلِسٍ سِرِّیٍّ وَ اسْتَقْبَلَ الْقَوْمَ بِالْکَرَامَةِ .

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَیْهِ قَالَ لَهُمْ أَهْلًا وَ سَهْلًا قَدِمْتُمْ أَرْضَ الْمُقَدَّسَةِ وَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الرُّسُلِ وَ الْحَشْرِ وَ النَّشْرِ فَتَکَلَّمَ صَعْصَعَةُ وَ کَانَ مِنْ أَحْضَرِ النَّاسِ جَوَاباً فَقَالَ یَا مُعَاوِیَةُ أَمَّا قَوْلُکَ أَرْضَ الْمُقَدَّسَةِ فَإِنَّ الْأَرْضَ لَا تُقَدِّسُ أَهْلَهَا وَ إِنَّمَا تُقَدِّسُهُمُ الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ وَ أَمَّا قَوْلُکَ أَرْضَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الرُّسُلِ فَمَنْ بِهَا مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ وَ الشِّرْکِ وَ الْفَرَاعِنَةِ وَ الْجَبَابِرَةِ أَکْثَرُ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الرُّسُلِ وَ أَمَّا قَوْلُکَ أَرْضَ الْحَشْرِ وَ النَّشْرِ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ لَا یَضُرُّهُ بُعْدُ الْمَحْشَرِ وَ الْمُنَافِقَ لَا یَنْفَعُهُ قُرْبُهُ .

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ لَوْ کَانَ النَّاسُ کُلُّهُمْ أَوْلَدَهُمْ أَبُو سُفْیَانَ لَمَا کَانَ فِیهِمْ إِلَّا کَیِّساً رَشِیداً فَقَالَ صَعْصَعَةُ قَدْ أَوْلَدَ النَّاسَ مَنْ کَانَ خَیْراً مِنْ أَبِی سُفْیَانَ فَأَوْلَدَ الْأَحْمَقَ وَ الْمُنَافِقَ وَ الْفَاجِرَ وَ الْفَاسِقَ وَ الْمَعْتُوهَ وَ الْمَجْنُونَ آدَمُ أَبُو الْبَشَرِ فَخَجِلَ مُعَاوِیَةُ⁽¹⁾.

«15»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهم السلام قَالَ: کَانَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام یُصَلِّیَانِ خَلْفَ مَرْوَانَ بْنِ الْحَکَمِ فَقَالُوا لِأَحَدِهِمَا مَا کَانَ أَبُوکَ یُصَلِّی إِذَا رَجَعَ إِلَی الْبَیْتِ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا کَانَ یَزِیدُ عَلَی صَلَاةٍ.

«16»

ج، [الإحتجاج] عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ قَالَ: قَدِمَ مُعَاوِیَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ حَاجّاً فِی خِلَافَتِهِ فَاسْتَقْبَلَهُ أَهْلُ الْمَدِینَةِ فَنَظَرَ فَإِذَا الَّذِینَ اسْتَقْبَلُوهُ مَا مِنْهُمْ إِلَّا قُرَشِیٌّ فَلَمَّا نَزَلَ قَالَ :

عبارت «إن شیبة» یعنی دارای پیری، جوهری گفت: «التلجلج» تردید در کلام است، گفته می شود: الحق ابلج و الباطل لجلج: یعنی در کلام تردید می کند و آن را بیان نمی کند.

روایت 14

اختصاص: گروهی از اهل عراق نزد معاویه آمدند، عدی بن حاتم طائی پیشاهنگ گروه کوفیان بود. احنف بن قیس و صعصعة بن صوحان در میان اهل بصره بودند. عمرو عاص به معاویه گفت: اینان مردمانی دنیوی و همان شیعیان علی هستند که در جنگ جمل و صفین در رکاب علی جنگیدند، تو باید از ایشان بر حذر باشی. معاویه دستور داد تا برای هر کدام جای مناسبی آماده کردند، آنگاه آن گروه با احترام وارد شدند.

هنگامی که آنان نزد معاویه آمدند، معاویه گفت: خوش آمدید، شما وارد زمین مقدس پیامبران و فرستادگان و حشر و نشر شدید. صعصعه بسیار حاضر جواب بود گفت: ای معاویه، تو می گویی این زمین زمین مقدسی است، زمین مقدس اهل خود را مقدس نمی کند، بلکه نیکوکاری انسان را مقدس می نماید. اما اینکه گفتی این زمین، زمین انبیا و فرستادگان است، افرادی که منافق و مشرک و ستمکار به شمار می رفتند، در این زمین بیشتر از پیامبران و فرستادگان بودند. اما اینکه می گویی این زمین زمین حشر و نشر است، دوری محشر برای شخص مؤمن ضرری ندارد، و نزدیک بودن محشر برای شخص منافق ثمری نخواهد داشت.

معاویه گفت: اگر ابوسفیان پدر عموم مردم بود، احدی از مردم وجود نداشت مگر اینکه رشید و با کیاست بود. صعصعه گفت: حضرت آدم که بهتر از ابو سفیان است پدر این مردم می باشد و با این حال در میان مردم؛ احمق، منافق، تبه کار، فاسق، ناقص العقل و مجنون وجود دارد. معاویه خجالت زده شد⁽²⁾.

روایت 15

نوادر راوندی: امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود: حضرت حسنین علیهما السّلام پشت سر مروان بن حکم مشغول نماز (فرادا) بودند. به یکی از ایشان گفتند: پدرت وقتی وارد منزل می شد نماز نمی خواند؟ فرمود: نه به خدا (پدرم نماز می خواند) ولی یزید نماز نمی خواند.

روایت 16

احتجاج: سلیم ابن قیس روایت می کند که: معاویه در زمان خلافت خود، پس از اینکه حج به جا آورد متوجه مدینه طیبه شد، اهل مدینه از وی استقبال نمودند. وقتی توجه کرد، دید از قرشی ها کسی به استقبال او نیامده است. هنگامی که پیاده شد گفت:

مَا فَعَلَتِ الْأَنْصَارُ وَ مَا بَالُهُمْ لَمْ یَسْتَقْبِلُونِی فَقِیلَ لَهُ إِنَّهُمْ مُحْتَاجُونَ لَیْسَ لَهُمْ دَوَابُّ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ وَ أَیْنَ نَوَاضِحُهُمْ فَقَالَ قَیْسُ بْنُ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ وَ کَانَ سَیِّدَ الْأَنْصَارِ وَ ابْنَ سَیِّدِهَا أَفْنَوْهَا یَوْمَ بَدْرٍ وَ أُحُدٍ وَ مَا بَعْدَهُمَا مِنْ مَشَاهِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حِینَ ضَرَبُوکَ وَ أَبَاکَ عَلَی الْإِسْلَامِ حَتَّی ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَ أَنْتُمْ کَارِهُونَ فَسَکَتَ مُعَاوِیَةُ .

فَقَالَ قَیْسٌ أَمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله عَهِدَ إِلَیْنَا أَنَّا سَنَلْقَی بَعْدَهُ أَثَرَةً قَالَ مُعَاوِیَةُ فَمَا أَمَرَکُمْ بِهِ فَقَالَ أَمَرَنَا أَنْ نَصْبِرَ حَتَّی نَلْقَاهُ قَالَ فَاصْبِرُوا حَتَّی تَلْقَوْهُ ⁽¹⁾

ثُمَّ إِنَّ مُعَاوِیَةَ مَرَّ بِحَلْقَةٍ مِنْ قُرَیْشٍ فَلَمَّا رَأَوْهُ قَامُوا غَیْرَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ لَهُ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ مَا مَنَعَکَ مِنَ الْقِیَامِ کَمَا قَامَ أَصْحَابُکَ إِلَّا لِمَوْجِدَةِ أَنِّی قَاتَلْتُکُمْ بِصِفِّینَ فَلَا تَجِدْ مِنْ ذَلِکَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ فَإِنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَدْ قُتِلَ مَظْلُوماً قَالَ عُمَرُ قَتَلَهُ کَافِرٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَمَنْ قَتَلَ عُثْمَانَ قَالَ قَتَلَهُ الْمُسْلِمُونَ قَالَ فَذَاکَ أَدْحَضُ لِحُجَّتِکَ .

قَالَ فَإِنَّا قَدْ کَتَبْنَا فِی الْآفَاقِ نَنْهَی عَنْ ذِکْرِ مَنَاقِبِ عَلِیٍّ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ علیهم السلام فَکُفَّ لِسَانَکَ فَقَالَ یَا مُعَاوِیَةُ أَ تَنْهَانَا عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ قَالَ لَا قَالَ أَ فَتَنْهَانَا عَنْ تَأْوِیلِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَنَقْرَؤُهُ وَ لَا نَسْأَلُ عَمَّا عَنَی اللَّهُ بِهِ ؟

ثُمَّ قَالَ فَأَیُّهُمَا أَوْجَبُ عَلَیْنَا قِرَاءَتُهُ أَوِ الْعَمَلُ بِهِ قَالَ الْعَمَلُ بِهِ قَالَ کَیْفَ نَعْمَلُ بِهِ وَ لَا نَعْلَمُ مَا عَنَی اللَّهُ قَالَ سَلْ عَنْ ذَلِکَ مَنْ یَتَأَوَّلُهُ عَلَی غَیْرِ مَا تَتَأَوَّلُهُ أَنْتَ وَ أَهْلُ بَیْتِکَ قَالَ إِنَّمَا أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَی أَهْلِ بَیْتِی أَ نَسْأَلُ عَنْهُ آلَ أَبِی سُفْیَانَ یَا مُعَاوِیَةُ أَ تَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ بِالْقُرْآنِ بِمَا فِیهِ مِنْ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ فَإِنْ لَمْ تَسْأَلِ الْأُمَّةُ عَنْ ذَلِکَ حَتَّی تَعْلَمَ تَهْلِکُ وَ تَخْتَلِفُ .

قَالَ اقْرَءُوا الْقُرْآنَ وَ تَأَوَّلُوهُ وَ لَا تَرْوُوا شَیْئاً مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیکُمْ وَ ارْوُوا

پس گروه انصار چه کار می کنند! برای چه از من استقبال نکردند؟ در جوابش گفته شد: انصار محتاج شده اند، مال سواری ندارند. معاویه گفت: پس شترهای آبکش آنان چه شده؟ قیس بن سعد که بزرگ انصار به شمار می رفت گفت: شتران خود را در جنگ بدر که در رکاب رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله با پدر تو جنگ می کردند نابود نمودند تا اینکه خداوند دین اسلام را به وسیله شمشیرهای آنان غالب و فاتح گردانید، در حالی که شما به غالب شدن اسلام راضی نبودید، معاویه ساکت شد .

آنگاه قیس گفت: پیامبر خدا به ما خبر داد: ستمکاران بعد از آن حضرت بر ما غالب خواهند شد. معاویه گفت: پیغمبر به شما چه دستوری داده؟ سعد گفت: به ما فرموده: صبر کنیم تا او را ملاقات کنیم. معاویه گفت: پس صبر کنید تا وی را ملاقات نمایید⁽²⁾.

سپس معاویه به گروهی از قریش برخورد که نشسته بودند، عموم ایشان برخاستند، ولی ابن عباس برنخاست. معاویه به او گفت: برای چه برنخاستی، مگر کینه ای از جنگ صفین در دل داری؟ ناراحت مباش چرا که عثمان هم مظلومانه کشته شد. ابن عباس گفت: عمر هم کشته شد، پس چرا خون او را مطالبه نمی کنی؟ معاویه: عمر را شخصی کافری کشت. ابن عباس: عثمان را چه کسی کشت؟ معاویه: مسلمانان او را کشتند. ابن عباس: همین دلیل برای سکوت تو کافی خواهد بود.

معاویه: ما به عموم گماشتگان خود نوشته ایم: باید مردم از ذکر فضایل و مناقب علی و اهل بیت او خودداری کنند، تو نیز باید خودداری کنی. ابن عباس: ما را از خواندن قرآن باز می داری!؟ معاویه: نه. ابن عباس: ما را از تفسیر و معنا کردن قرآن نهی می کنی؟ معاویه: آری.

ابن عباس: خواندن قرآن واجب تر است یا عمل کردن به آن؟ معاویه: عمل کردن به قرآن. ابن عباس: قرآنی را که معنای آن را ندانیم چگونه به آن عمل کنیم!؟ معاویه: معنا و تأویل قرآن را از کسی جویا شو که غیر از اهل بیت تو باشد. ابن عباس: قرآن بر اهل بیت من نازل شده، آیا جا دارد که معنای آن را از آل ابو سفیان جویا شوم؟ ای معاویه! آیا جا دارد که ما را از عمل کردن به حلال و حرام قرآن باز داری! اگر این امت از معانی قرآن پرسش نکنند، دچار اختلاف و هلاکت خواهند شد.

معاویه: قرآن را بخوانید و تأویل هم بکنید، ولی آن آیاتی را که در شأن شما نازل شده، برای مردم روایت نکنید، موضوعات دیگری را روایت کنید.

مَا سِوَی ذَلِکَ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِی الْقُرْآنِ- یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ ⁽¹⁾.

قَالَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ ارْبَعْ عَلَی نَفْسِکَ وَ کُفَّ لِسَانَکَ وَ إِنْ کُنْتَ لَا بُدَّ فَاعِلًا فَلْیَکُنْ ذَلِکَ سِرّاً لَا یَسْمَعُهُ أَحَدٌ عَلَانِیَةً .

ثُمَّ رَجَعَ إِلَی بَیْتِهِ فَبَعَثَ إِلَیْهِ بِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ .

وَ نَادَی مُنَادِی مُعَاوِیَةَ أَنْ بَرِئَتِ الذِّمَّةُ مِمَّنْ رَوَی حَدِیثاً فِی مَنَاقِبِ عَلِیٍّ وَ فَضْلِ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ کَانَ أَشَدَّ النَّاسِ بَلِیَّةً أَهْلُ الْکُوفَةِ لِکَثْرَةِ مَنْ بِهَا مِنَ الشِّیعَةِ فَاسْتَعْمَلَ زِیَادَ بْنَ أَبِیهِ وَ ضَمَّ إِلَیْهِ الْعِرَاقَیْنِ الْکُوفَةَ وَ الْبَصْرَةَ فَجَعَلَ یَتَتَبَّعُ الشِّیعَةَ وَ هُوَ بِهِمْ عَارِفٌ یَقْتُلُهُمْ تَحْتَ کُلِّ حَجَرٍ وَ مَدَرٍ وَ أَخَافَهُمْ وَ قَطَعَ الْأَیْدِیَ وَ الْأَرْجُلَ وَ صَلَبَهُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ سَمَلَ أَعْیُنَهُمْ وَ طَرَدَهُمْ وَ شَرَّدَهُمْ حَتَّی نُفُوا عَنِ الْعِرَاقِ فَلَمْ یَبْقَ بِهَا أَحَدٌ مَعْرُوفٌ مَشْهُورٌ فَهُمْ بَیْنَ مَقْتُولٍ أَوْ مَصْلُوبٍ أَوْ مَحْبُوسٍ أَوْ طَرِیدٍ أَوْ شَرِیدٍ .

وَ کَتَبَ مُعَاوِیَةُ إِلَی جَمِیعِ عُمَّالِهِ فِی الْأَمْصَارِ أَنْ لَا تُجِیزُوا لِأَحَدٍ مِنْ شِیعَةِ عَلِیٍّ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ شَهَادَةً وَ انْظُرُوا مَنْ قِبَلَکُمْ مِنْ شِیعَةِ عُثْمَانَ وَ مُحِبِّیهِ وَ مُحِبِّی أَهْلِ بَیْتِهِ وَ أَهْلِ وَلَایَتِهِ وَ الَّذِینَ یَرْوُونَ فَضْلَهُ وَ مَنَاقِبَهُ فَادْنُوا مَجَالِسَهُمْ وَ قَرِّبُوهُمْ وَ أَکْرِمُوهُمْ وَ اکْتُبُوا بِمَنْ یَرْوِی مِنْ مَنَاقِبِهِ بِاسْمِهِ وَ اسْمِ أَبِیهِ وَ قَبِیلَتِهِ فَفَعَلُوا حَتَّی کَثُرَتِ الرِّوَایَةُ فِی عُثْمَانَ وَ افْتَعَلُوهَا لِمَا کَانَ یَبْعَثُ إِلَیْهِمْ مِنَ الصِّلَاتِ وَ الْخِلَعِ وَ الْقَطَائِعِ مِنَ الْعَرَبِ وَ الْمَوَالِی فَکَثُرَ ذَلِکَ فِی کُلِّ مِصْرٍ وَ تَنَافَسُوا فِی الْأَمْوَالِ وَ الدُّنْیَا فَلَیْسَ أَحَدٌ یَجِی ءُ مِنْ مِصْرٍ مِنَ الْأَمْصَارِ فَیَرْوِی فِی عُثْمَانَ مَنْقَبَةً أَوْ فَضِیلَةً إِلَّا کُتِبَ اسْمُهُ وَ قُرِّبَ وَ أُجِیزَ فَلَبِثُوا بِذَلِکَ مَا شَاءَ اللَّهُ .

ثُمَّ کَتَبَ إِلَی عُمَّالِهِ أَنَّ الْحَدِیثَ فِی عُثْمَانَ قَدْ کَثُرَ وَ فَشَا فِی کُلِّ مِصْرٍ فَادْعُوا النَّاسَ إِلَی الرِّوَایَةِ فِی مُعَاوِیَةَ وَ فَضْلِهِ وَ سَوَابِقِهِ فَإِنَّ ذَلِکَ أَحَبُّ إِلَیْنَا وَ أَقَرُّ لِأَعْیُنِنَا وَ أَدْحَضُ لِحُجَّةِ أَهْلِ هَذَا الْبَیْتِ وَ أَشَدُّ عَلَیْهِمْ

ابن عباس: خداوند می فرماید: «یریدون أن یطفؤا نور الله بأفواههم و یأبی الله إلا أن یتمّ نوره و لو کره الکافرون»⁽²⁾، «می خواهند نور خدا را با سخنان خویش خاموش کنند، ولی خداوند نمی گذارد، تا نور خود را کامل کند، هر چند کافران را خوش نیاید.»

معاویه: ای ابن عباس! آرام باش، جلو زبان خود را بگیر! اگر هم می گویی در خفا بگو، آشکارا مگو!

هنگامی که معاویه وارد منزل شد، مبلغ صد هزار درهم برای ابن عباس فرستاد، تا شاید جلو زبان خود را بگیرد. سپس معاویه دستور داد تا منادیان ندا کردند، هر کس حدیثی درباره فضایل و مناقب علی و اهل بیت او نقل کند در امان نخواهد بود. پس از این اخطار بود که رنج و شکنجه اهل کوفه از همه بیشتر شد، زیرا شیعیان اکثراً در کوفه بودند. معاویه پس از این جریان، زیاد را استاندار کوفه و بصره نمود. چه آنکه زیاد مدتی با حضرت علی علیه السّلام بود و شیعیان را کاملا می شناخت. لذا شیعیان را به شدت تحت تعقیب قرار می داد و ایشان را ولو اینکه زیر سنگ و کلوخ پنهان می شدند به دست می آورد و نابود می کرد، می ترسانید، دست و پاهاشان را می برید. بر فراز درختان خرما به دار می زد. چشمانشان را کور می کرد. ایشان را تبعید می نمود، تا اینکه آنان را تماماً از عراق اخراج کرد. در نهایت شیعه ای در عراق نبود مگر اینکه کشته، یا به دار کشیده، یا آواره وطن شده بود.

معاویه برای تمام گماشتگانی که در شهرها داشت نوشت: شهادت احدی از شیعیان علی و اهل بیت او را قبول نکنید. ولی هر کسی را که از پیروان عثمان و اهل بیت و دوست او باشد و آن افرادی را که فضایل و مناقب عثمان را نقل کند مقرب بدانید و نزدیک خود بنشانید و احترام بگذارید. هر کسی درباره مناقب عثمان حدیثی جعل کند یا روایت نماید، نام وی و نام پدر و نام قبیله اش را برای من بنویسید تا من به او خلعت دهم و او را مورد نوازش قرار دهم. پس از این اعلام بود که منافقین عرب و غلامان احادیث فراوانی راجع به فضیلت عثمان جعل کردند و معاویه خلعت و جوایز و بخشش های قابل توجهی برای آنان می فرستاد. این گونه اخبار و احادیث جعلی در هر شهر به قدری فراوان شد که مردم این موضوع را وسیله به دست آوردن مال و منال دنیوی قرار دادند و هر کسی که از شهری می آمد و حدیثی راجع به فضیلت عثمان جعل و نقل می کرد، نام او را می نوشتند، مقرب درگاه آنان قرار می گرفت، جوایز فراوانی به وی داده می شد، آب و ملک شایان توجهی به او می دادند.

وقتی که مدتی از این جریان گذشت، معاویه برای عمال خود نوشت: اخبار و احادیث جعلی به قدر کافی راجع به فضیلت عثمان در تمام شهر منتشر شده است. از این به بعد مردم را وادار کنید تا این گونه احادیث جعلی را درباره فضیلت معاویه جعل نمایند. زیرا فعلا این موضوع برای ما محبوب تر است، ما از این مطلب بیشتر شاد می شویم و برای اهل بیت محمّد ناگوارتر است و دلیل های آنان را بیشتر باطل می کند.

فَقَرَأَ کُلُّ أَمِیرٍ وَ قَاضٍ کِتَابَهُ عَلَی النَّاسِ فَأَخَذَ النَّاسُ فِی الرِّوَایَاتِ فِی فَضَائِلِ مُعَاوِیَةَ عَلَی الْمِنْبَرِ فِی کُلِّ کُورَةٍ وَ کُلِّ مَسْجِدٍ زُوراً وَ أَلْقَوْا ذَلِکَ إِلَی مُعَلِّمِی الْکَتَاتِیبِ فَعَلَّمُوا ذَلِکَ صِبْیَانَهُمْ کَمَا یُعَلِّمُونَهُمُ الْقُرْآنَ حَتَّی عَلَّمُوهُ بَنَاتَهُمْ وَ نِسَاءَهُمْ وَ حَشَمَهُمْ فَلَبِثُوا بِذَلِکَ مَا شَاءَ اللَّهُ .

وَ کَتَبَ زِیَادُ بْنُ أَبِیهِ إِلَیْهِ فِی حَقِّ الْحَضْرَمِیِّینَ أَنَّهُمْ عَلَی دِینِ عَلِیٍّ وَ عَلَی رَأْیِهِ فَکَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ اقْتُلْ کُلَّ مَنْ کَانَ عَلَی دِینِ عَلِیٍّ وَ رَأْیِهِ فَقَتَلَهُمْ وَ مَثَّلَ بِهِمْ وَ کَتَبَ مُعَاوِیَةُ إِلَی جَمِیعِ الْبُلْدَانِ انْظُرُوا مَنْ قَامَتْ عَلَیْهِ الْبَیِّنَةُ أَنَّهُ یُحِبُّ عَلِیّاً وَ أَهْلَ بَیْتِهِ فَامْحُوهُ عَنِ الدِّیوَانِ .

وَ کَتَبَ کِتَاباً آخَرَ انْظُرُوا مَنْ قِبَلَکُمْ مِنْ شِیعَةِ عَلِیٍّ وَ اتَّهَمْتُمُوهُ بِحُبِّهِ فَاقْتُلُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُقَمْ عَلَیْهِ الْبَیِّنَةُ فَقَتَلُوهُمْ عَلَی التُّهَمَةِ وَ الظِّنَّةِ وَ الشُّبْهَةِ تَحْتَ کُلِّ حَجَرٍ حَتَّی لَوْ کَانَ الرَّجُلُ تَسْقُطُ مِنْهُ کَلِمَةٌ ضُرِبَتْ عُنُقُهُ وَ حَتَّی کَانَ الرَّجُلُ یُرْمَی بِالزَّنْدَقَةِ وَ الْکُفْرِ کَانَ یُکَرَّمُ وَ یُعَظَّمُ وَ لَا یُتَعَرَّضُ لَهُ بِمَکْرُوهٍ وَ الرَّجُلُ مِنَ الشِّیعَةِ لَا یَأْمَنُ عَلَی نَفْسِهِ فِی بَلَدٍ مِنَ الْبُلْدَانِ- لَا سِیَّمَا الْکُوفَةَ وَ الْبَصْرَةَ حَتَّی لَوْ أَنَّ أَحَداً مِنْهُمْ أَرَادَ أَنْ یُلْقِیَ سِرّاً إِلَی مَنْ یَثِقُ بِهِ لَأَتَاهُ فِی بَیْتِهِ فَیَخَافُ خَادِمَهُ وَ مَمْلُوکَهُ فَلَا یُحَدِّثُهُ إِلَّا بَعْدَ أَنْ یَأْخُذَ عَلَیْهِ الْأَیْمَانَ الْمُغَلَّظَةَ لَیَکْتُمَنَّ عَلَیْهِ .

ثُمَّ لَا یَزْدَادُ الْأَمْرُ إِلَّا شِدَّةً حَتَّی کَثُرَ وَ ظَهَرَ أَحَادِیثُهُمُ الْکَاذِبَةُ وَ نَشَأَ عَلَیْهِ الصِّبْیَانُ یَتَعَلَّمُونَ ذَلِکَ وَ کَانَ أَشَدَّ النَّاسِ فِی ذَلِکَ الْقُرَّاءُ الْمُرَاءُونَ الْمُتَصَنِّعُونَ الَّذِینَ یُظْهِرُونَ الْخُشُوعَ وَ الْوَرَعَ فَکَذَبُوا وَ انْتَحَلُوا الْأَحَادِیثَ وَ وَلَّدُوهَا فَیَحَظُّونَ بِذَلِکَ عِنْدَ الْوُلَاةِ وَ الْقُضَاةِ وَ یَدْنُونَ مَجَالِسَهُمْ وَ یُصِیبُونَ بِذَلِکَ الْأَمْوَالَ وَ الْقَطَائِعَ وَ الْمَنَازِلَ حَتَّی صَارَتْ أَحَادِیثُهُمْ وَ رِوَایَاتُهُمْ عِنْدَهُمْ حَقّاً وَ صِدْقاً فَرَوَوْهَا وَ قَبِلُوهَا وَ تَعَلَّمُوهَا وَ عَلَّمُوهَا وَ أَحَبُّوا عَلَیْهَا وَ أَبْغَضُوا مَنْ رَدَّهَا أَوْ شَکَّ فِیهَا .

فَاجْتَمَعَتْ عَلَی ذَلِکَ جَمَاعَتُهُمْ وَ صَارَتْ فِی یَدِ الْمُتَنَسِّکِینَ وَ الْمُتَدَیِّنِینَ مِنْهُمُ الَّذِینَ لَا یَسْتَحِلُّونَ الِافْتِعَالَ لِمِثْلِهَا فَقَبِلُوهَا وَ هُمْ یَرَوْنَ أَنَّهَا حَقٌّ وَ لَوْ عَلِمُوا بُطْلَانَهَا وَ تَیَقَّنُوا أَنَّهَا مُفْتَعِلَةٌ لَأَعْرَضُوا عَنْ رِوَایَتِهَا وَ لَمْ یَدِینُوا بِهَا وَ لَمْ یُبْغِضُوا مَنْ خَالَفَهَا

گماشتگان و عمال معاویه، نامه های او را پس از وصول برای مردم می خواندند، مردم دنیاپرست هم در هر شهر و دهکده ای در باره فضیلت معاویه احادیث فراوانی جعل کردند و آن ها را برای مکتب داران می فرستادند تا همان طور که قرآن را به کودکان تعلیم می دادند، آن احادیث مجعوله را هم به آنان تعلیم دهند. و آن احادیث را به زنان و دختران خویشتن نیز یاد دهند تا اینکه محبت معاویه در قلب عموم جایگزین شود.

پس از اینکه وضع مردم مدتی بدین منوال بود، زیاد برای معاویه نوشت: قبیله حضرمیّین بر دین و رأی علی بن ابی طالب می باشند، (وظیفه من چیست؟) معاویه در جوابش نوشت: هر کسی که بر دین و رأی علی باشد او را به قتل برسان. زیاد آنان را کشت و مورد آزار و شکنجه قرار داد.

معاویه نامه دیگری به جمیع شهرها نوشت که مضمون آن این بود: هر کس که ثابت شود دوست علی بن ابی طالب و اهل بیت او است، نام او را از لیست ما محو و حذف نمایید .

نامه دیگری به آنان نوشت: هر کسی را که به هر نحوی ثابت شود دوست و محب علی است، و اگر ثابت نشود ولی بشود او را متهم نمود و درباره او گمانی برد، به قتل برسانید؛ این گونه افراد را و لو اینکه در زیر هر سنگ و کلوخی یافت شوند نابود کنید. کار به جایی رسید که شیعیان را برای گفتن یک کلمه یا یک تهمت می کشتند، ولی هر کسی را به کافر و زندیق بودن مشهور می شد محترم می شمردند و مزاحم او نمی شدند. به هر کسی که نسبت تشیع داده می شد، در هر شهری که بود مخصوصا بصره و کوفه، جانش در امان نبود. چنان که یکی از شیعیان می خواست به دیگری که محرم رازش بود سخنی بگوید، وارد خانه اش می شد در حالی که از خادم و مملوک او می ترسید، اما پس از اینکه وی را قسم می داد و پیمان می گرفت که سخن او را فاش نکند، سخن خویش را برای او می گفت.

خلاصه مظلومیت شیعه روز به روز شدت می یافت، احادیث جعلی در میان مردم منتشر می شد. کودکان با یک چنین تعلیم و تربیتی پرورش یافتند. بدترین مردم در آن زمان قاریان قرآن بودند، زیرا با ریاکاری و مکاری اظهار خشوع و پرهیزکاری می کردند. خویش را برای به دست آوردن اموال دنیوی پرهیزکار نشان می دادند، اخبار و احادیث جعلی و دروغ را درباره گماشتگان ظلم و ستم و قاضیان نابکار نقل می کردند و بدین وسیله خویش را نزد آنان مقرب و محترم می نمودند و در عوض از آنان اموال و قصرها و آب و ملک های فراوان می گرفتند. مردم به خاطر حسن ظنی که به قاریان قرآن داشتند، این گونه اخبار جعلی را قبول می کردند و پس از اینکه آن ها را می شنیدند و حق می دانستند، برای دیگران نقل می نمودند. اگر کسی این گونه احادیث جعلی را رد می کرد با وی دشمنی می نمودند. سرانجام این گونه اخبار و احادیث جعلی و ساختگی به دست افراد متعبد و متدینی افتاد که حاضر نبودند به خدا و رسولش افترا بزنند و ایشان از روی نادانی این گونه احادیث را پذیرفتند و پنداشتند که حق است. اگر آنان می دانستند این گونه اخبار همگی جعلی و ساختگی است، ابدا آن ها را برای دیگران نقل نمی کردند و با کسی که آن ها را رد می کرد مخالفت و دشمنی نمی کردند.

فَصَارَ الْحَقُّ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ عِنْدَهُمْ بَاطِلًا وَ الْبَاطِلُ حَقّاً وَ الْکَذِبُ صِدْقاً وَ الصِّدْقُ کَذِباً .

فَلَمَّا مَاتَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام ازْدَادَ الْبَلَاءُ وَ الْفِتْنَةُ فَلَمْ یَبْقَ لِلَّهِ وَلِیٌّ إِلَّا خَائِفٌ عَلَی نَفْسِهِ أَوْ مَقْتُولٌ أَوْ طَرِیدٌ أَوْ شَرِیدٌ .

فَلَمَّا کَانَ قَبْلَ مَوْتِ مُعَاوِیَةَ بِسَنَتَیْنِ حَجَّ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ مَعَهُ وَ قَدْ جَمَعَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام بَنِی هَاشِمٍ رِجَالَهُمْ وَ نِسَاءَهُمْ وَ مَوَالِیَهُمْ وَ شِیعَتَهُمْ مَنْ حَجَّ مِنْهُمْ وَ مَنْ لَمْ یَحُجَّ وَ مَنْ بِالْأَمْصَارِ مِمَّنْ یَعْرِفُونَهُ وَ أَهْلَ بَیْتِهِ ثُمَّ لَمْ یَدَعْ أَحَداً مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مِنْ أَبْنَائِهِمْ وَ التَّابِعِینَ وَ مِنَ الْأَنْصَارِ الْمَعْرُوفِینَ بِالصَّلَاحِ وَ النُّسُکِ إِلَّا جَمَعَهُمْ فَاجْتَمَعَ إِلَیْهِمْ بِمِنًی أَکْثَرُ مِنْ أَلْفِ رَجُلٍ وَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام فِی سُرَادِقِهِ عَامَّتُهُمُ التَّابِعُونَ وَ أَبْنَاءُ الصَّحَابَةِ .

فَقَامَ الْحُسَیْنُ علیه السلام فِیهِمْ خَطِیباً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ هَذَا الطَّاغِیَةَ قَدْ صَنَعَ بِنَا وَ بِشِیعَتِنَا مَا قَدْ عَلِمْتُمْ وَ رَأَیْتُمْ وَ شَهِدْتُمْ وَ بَلَغَکُمْ وَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَکُمْ عَنْ أَشْیَاءَ فَإِنْ صَدَقْتُ فَصَدِّقُونِی وَ إِنْ کَذَبْتُ فَکَذِّبُونِی اسْمَعُوا مَقَالَتِی وَ اکْتُمُوا قَوْلِی ثُمَّ ارْجِعُوا إِلَی أَمْصَارِکُمْ وَ قَبَائِلِکُمْ مَنْ أَمِنْتُمْ وَ وَثِقْتُمْ بِهِ فَادْعُوهُمْ إِلَی مَا تَعْلَمُونَ فَإِنِّی أَخَافُ أَنْ یَنْدَرِسَ هَذَا الْحَقُّ وَ یَذْهَبَ- وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ .

فَمَا تَرَکَ الْحُسَیْنُ علیه السلام شَیْئاً أَنْزَلَ اللَّهُ فِیهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا قَالَهُ وَ فَسَّرَهُ وَ لَا شَیْئاً قَالَهُ الرَّسُولُ صلی الله علیه و آله فِی أَبِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ إِلَّا رَوَاهُ وَ کُلَّ ذَلِکَ یَقُولُ الصَّحَابَةُ اللَّهُمَّ نَعَمْ قَدْ سَمِعْنَاهُ وَ شَهِدْنَاهُ وَ یَقُولُ التَّابِعُونَ اللَّهُمَّ قَدْ حَدَّثَنَاهُ مَنْ نُصَدِّقُهُ وَ نَأْتَمِنُهُ حَتَّی لَمْ یَتْرُکْ شَیْئاً إِلَّا قَالَهُ .

ثُمَّ قَالَ أَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ إِلَّا رَجَعْتُمْ وَ حَدَّثْتُمْ بِهِ مَنْ تَثِقُونَ بِهِ ثُمَّ نَزَلَ وَ تَفَرَّقَ النَّاسُ عَنْ ذَلِکَ ⁽¹⁾.

در آن زمان حق نزد آنان به باطل و باطل نزد ایشان حق مبدل شد. راست در نظر آنان دروغ و دروغ نزد آنان راست بود. زمانی که امام حسن علیه السّلام شهید شد، کار بلا و فتنه به قدری بالا گرفت که هیچ دوستی از دوستان خدا جانش در امان نبود؛ یا کشته شده بود، یا آواره وطن گردیده بود. دو سال قبل از اینکه معاویه بمیرد، حضرت امام حسین علیه السّلام با عبد اللّه جعفر و عبد اللّه بن عباس تصمیم گرفتند به حج بروند. امام حسین علیه السّلام زنان و مردان بنی هاشم، شیعه و دوستان آنان را، چه آنان که به حج رفته یا نرفته بودند و آن افرادی را که از ایشان در شهرها بودند و آن بزرگوار را با اهل بیتش می شناختند احضار نمود، همچنین کلیه اصحاب حضرت رسول خدا را با فرزندانشان و تابعین و انصار را که به زهد و صلاح و عبادت مشهور بودند خواست و به همه آنان دستور داد تا برای اعمال حج آماده شوند، تعداد بیشتر از هزار نفر از این گونه افراد در منا اجتماع نمودند. امام حسین علیه السّلام در منا در میان خیمه خویش بود. اکثر آن گروه که از تابعین و فرزندان صحابه به شمار می رفتند در خیمه امام حسین جمع شدند. امام علیه السّلام پس از اینکه برخاست و حمد و ثنای خدا به جا آورد فرمود: این ملعون طاغی (یعنی معاویه) آن اعمالی را که نباید با ما و شما انجام دهد انجام داد، چنان که همه دیدید و شنیدید و حاضر بودید و به شما خبر رسید. من در نظر دارم در مورد چند موضوع از شما سؤال کنم، اگر راست گفتم سخن مرا تصدیق و الا تکذیب نمایید. اکنون به سخن من گوش کنید و آن را کتمان مکنید، هنگامی که به جانب شهرهای خود مراجعت نمودید آنچه را از سخنان من دریافتید برای افرادی از خویشاوندان که به آنان اعتماد دارید بگویید و ایشان را هم دعوت کنید، زیرا من می ترسم این دینی که بر حق است مندرس و نابود گردد. خدا نور خود را تام و تمام خواهد کرد، و لو اینکه افراد کافر را خوش نیاید.

امام حسین علیه السّلام کلیه آیاتی را که در شأن اهل بیت علیهم السّلام نازل شده بود برای آنان تلاوت و تفسیر کرد، همچنین کلیه اخبار و روایاتی را که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در حق پدر و مادر و اهل بیت امام حسین فرموده بود نقل نمود. صحابه آن روایات را که می شنیدند مورد تصدیق قرار می دادند و می گفتند: همین طور است، ما بودیم و شنیدیم. تابعین نیز می گفتند: آری ما این روایات را از راویانی که برای ما نقل می کردند و به قول آنان اعتماد داشتیم شنیدیم. امام حسین در این سخنرانی تمام دلایل و برهان ها را برای آنان ظاهر و هویدا نمود و در پایان سخنرانی خویش به آن گروه فرمود: شما را به خدا قسم می دهم، هنگامی که به شهرهای خود بازگشتید، تمام این مطالبی را که من برای شما گفتم برای افرادی که به آنان اعتماد دارید نقل کنید. امام علیه السّلام پس از این سخنرانی از منبر فرود آمد و مردم متفرق شدند⁽²⁾.

بیان

قال الجوهری قال ابن السکیت ربع الرجل یربع إذا وقف و تحبس و منه قولهم اربع علی نفسک و اربع علی ظلعک أی ارفق بنفسک و کف و قال الکتاب و المکتب واحد و الجمع الکتاتیب.

أقول: قد روینا الخبر من أصل کتاب سلیم أبسط من ذلک فی کتاب الفتن.

«17»

جا، [المجالس] للمفید ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنِ الْکَاتِبِ عَنِ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنِ الثَّقَفِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْوَرَّاقِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْأَزْرَقِ عَنْ أَبِی الْجَحَّافِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ ثَعْلَبَةَ قَالَ: لَمَّا اسْتَوْثَقَ الْأَمْرُ لِمُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَنْفَذَ بُسْرَ بْنَ أَرْطَاةَ إِلَی الْحِجَازِ فِی طَلَبِ شِیعَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ کَانَ عَلَی مَکَّةَ عُبَیْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَطَلَبَهُ فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَیْهِ فَأُخْبِرَ أَنَّ لَهُ وَلَدَیْنِ صَبِیَّیْنِ فَبَحَثَ عَنْهُمَا فَوَجَدَهُمَا فَأَخَذَهُمَا وَ أَخْرَجَهُمَا مِنَ الْمَوْضِعِ الَّذِی کَانَا فِیهِ وَ لَهُمَا ذُؤَابَتَانِ فَأَمَرَ بِذَبْحِهِمَا فَذُبِحَا⁽¹⁾

قال ابن عبد البر: و قد قیل انه انما قتلهما بالمدینة، و الاکثر علی ان ذلک کان منه بالیمن، رواه الدارقطنی و ذکر المبرد نحوه. کذا فی الاستیعاب بذیل الإصابة ج 1 ص 163 و قد مر فی ذیل ص 61 عن کتاب المقاتل لابی الفرج الأصفهانیّ ما یؤید أن القصة قد وقعت فی الیمن فراجع.

وَ بَلَغَ أُمَّهُمَا الْخَبَرُ فَکَادَتْ نَفْسُهَا تَخْرُجُ ثُمَّ أَنْشَأَتْ تَقُولُ:

هَا مَنْ أَحَسَّ بِابْنَیَّ اللَّذَیْنِ هُمَا *** کَالدُّرَّتَیْنِ تَشَظَّی عَنْهُمَا الصَّدَفُ

هَا مَنْ أَحَسَّ بِابْنَیَّ اللَّذَیْنِ هُمَا *** سَمْعِی وَ عَیْنِی فَقَلْبِی الْیَوْمَ مُخْتَطِفٌ

نُبِّئْتُ بُسْراً وَ مَا صَدَّقْتُ مَا زَعَمُوا *** مِنْ قَوْلِهِمْ وَ مِنَ الْإِفْکِ الَّذِی اقْتَرَفُوا

أَضْحَتْ عَلَی وَدَجَیْ طِفْلَیَّ مُرْهَفَةً *** مَشْحُوذَةً وَ کَذَاکَ الظُّلْمُ وَ السَّرَفُ

مَنْ دَلَّ وَالِهَةً عَبْرَاءَ مُفْجَعَةً *** عَلَی صَبِیَّیْنِ فَاتَا إِذْ مَضَی السَّلَفُ

توضیح

جوهری گفت: «ربع الرجل»، یربع زمانی است که متوقف و حبس شود، سخن عرب که می گویند: اربع علی نفسک، و اربع علی ظلعک از همین باب است یعنی جلوی خودت را بگیر، با خودت مهربان باش و دست بردار. گفته است: «الکتّاب» و «المکتب» یکی هستند و جمع آن ها می شود الکتاتیب.

مؤلف: ما این خبر را از اصل کتاب سلیم روایت کردیم و ساده تر از آن در کتاب فتن وجود دارد.

روایت 17

مجالس و امالی: هنگامی که خلافت معاویه برقرار شد، بسر ابن ارطاة را به منظور دستگیر کردن شیعیان حضرت علی علیه السّلام به سوی حج فرستاد. در آن موقع عبید اللّه بن عباس استاندار مکه بود. وقتی بسر بن ارطاة عبید اللّه را تعقیب کرد و او را نیافت، دو کودک کوچک وی را که در نهایت زیبایی و دارای گیسوانی نیکو بودند پیدا کرد و سر برید⁽²⁾.

هنگامی که این خبر به مادر آن دو کودک رسید، نزدیک بود که روح از بدنش جدا شود. آنگاه اشعار ذیر را سرود:

آگاه باش! اگر کسی دو فرزند مرا دیده باشد (خواهد دانست) که نظیر دو گوهر بودند که صدف از آنان پرواز نماید و جدا شود.

آگاه باش! اگر کسی دو فرزند مرا که چون گوش و چشم من بودند دیده باشد (می داند که) امروز قلب من از دست رفته است! من از کار بسر و از سخن آنان و آن تهمتی که زدند آگاه شدم ولی گمان آنان را باور نکردم.

شمشیر برنده ای به شاه رگ های دو طفل من نهاد، ظلم و اسراف همین طور است.

کیست که شخص حیران و گریان و دل سوخته ای را به سوی دو کودکی که فوت شدند راهنمایی کند، زیرا گذشتگان گذشتند.

قَالَ ثُمَّ اجْتَمَعَ عُبَیْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ مِنْ بَعْدُ وَ بُسْرُ بْنُ أَرْطَاةَ عِنْدَ مُعَاوِیَةَ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ لِعُبَیْدِ اللَّهِ أَ تَعْرِفُ هَذَا الشَّیْخَ قَاتِلَ الصَّبِیَّیْنِ قَالَ بُسْرٌ نَعَمْ أَنَا قَاتِلُهُمَا فَمَهْ فَقَالَ عُبَیْدُ اللَّهِ لَوْ أَنَّ لِی سَیْفاً قَالَ بُسْرٌ فَهَاکَ سَیْفِی وَ أَوْمَأَ إِلَی سَیْفِهِ فَزَبَرَهُ مُعَاوِیَةُ وَ انْتَهَرَهُ وَ قَالَ أُفٍّ لَکَ مِنْ شَیْخٍ مَا أَحْمَقَکَ تَعْمِدُ إِلَی رَجُلٍ قَدْ قَتَلْتَ ابْنَیْهِ فَتُعْطِیهِ سَیْفَکَ کَأَنَّکَ لَا تَعْرِفُ أَکْبَادَ بَنِی هَاشِمٍ وَ اللَّهِ لَوْ دَفَعْتَهُ إِلَیْهِ لَبَدَأَ بِکَ وَ ثَنَّی بِی فَقَالَ عُبَیْدُ اللَّهِ بَلْ وَ اللَّهِ کُنْتُ أَبْدَأُ بِکَ وَ أُثَنِّی بِهِ.

بیان

ها حرف تنبیه و قال الجوهری الشظیة الفلقة من العصا و نحوها و الجمع الشظایا یقال تشظّی الشی ء إذا تطایر شظایا و قال کالدّرّتین تشظّی عنهما الصدف ⁽¹⁾.

«18»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَالِکٍ النَّحْوِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَطَّارٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْإِصْبَاعِیِّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِی الْحَسَنِ الْبَصْرِیِّ قَالَ: کُنْتُ غَازِیاً زَمَنَ مُعَاوِیَةَ بِخُرَاسَانَ وَ کَانَ عَلَیْنَا رَجُلٌ مِنَ التَّابِعِینَ فَصَلَّی بِنَا یَوْماً الظُّهْرَ ثُمَّ صَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ قَالَ :

أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ قَدْ حَدَثَ فِی الْإِسْلَامِ حَدَثٌ عَظِیمٌ لَمْ یَکُنْ مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله مِثْلُهُ بَلَغَنِی أَنَّ مُعَاوِیَةَ قَتَلَ حُجْراً وَ أَصْحَابَهُ فَإِنْ یَکُ عِنْدَ الْمُسْلِمِینَ غِیَرٌ فَسَبِیلُ ذَلِکَ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُمْ غِیَرٌ فَأَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ یَقْبِضَنِی إِلَیْهِ وَ أَنْ یُعَجِّلَ إِلَیْهِ وَ أَنْ یُعَجِّلَ ذَلِکَ .

قَالَ الْحَسَنُ بْنُ أَبِی الْحَسَنِ فَلَا وَ اللَّهِ صَلَّی بِنَا صَلَاةً غَیْرَهَا حَتَّی سَمِعْنَا عَلَیْهِ الصِّیَاحَ.

بیان

الغیر بکسر الغین و فتح الیاء الاسم من قولک غیرت الشی ء فتغیر.

«19»

ج، [الإحتجاج] عَنْ صَالِحِ بْنِ کَیْسَانَ قَالَ: لَمَّا قَتَلَ مُعَاوِیَةُ حُجْرَ بْنَ عَدِیٍّ وَ أَصْحَابَهُ حَجَّ ذَلِکَ الْعَامَ فَلَقِیَ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام فَقَالَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ هَلْ بَلَغَکَ مَا صَنَعْنَا بِحُجْرٍ وَ أَصْحَابِهِ وَ أَشْیَاعِهِ وَ شِیعَةِ أَبِیکَ فَقَالَ وَ مَا صَنَعْتَ بِهِمْ قَالَ قَتَلْنَاهُمْ وَ کَفَّنَّاهُمْ وَ صَلَّیْنَا عَلَیْهِمْ فَضَحِکَ الْحُسَیْنُ علیه السلام ثُمَّ قَالَ خَصَمَکَ الْقَوْمُ یَا مُعَاوِیَةُ لَکِنَّنَّا لَوْ قَتَلْنَا

بعد از این جریان بود که عبید اللّه بن عباس به مجلس معاویه رفت و بسر بن ارطاة را در آنجا ملاقات نمود. معاویه به عبید اللّه گفت: این پیر مرد را می شناسی، این قاتل دو پسر توست. بسر گفت: آری من قاتل فرزندان وی هستم، مگر چه کار می تواند بکند؟ عبید اللّه گفت: کاش یک شمشیر داشتم. بسر گفت: بیا شمشیر مرا بگیر، وقتی خواست شمشیر خود را به وی بدهد معاویه مانع شد و به بسر گفت: اف بر تو باد! ای پیرمرد، تو چقدر احمقی! شمشیر خود را به دست کسی می دهی که دو فرزند عزیز وی را کشته ای؟ گویا: خبر از جگرهای بنی هاشم نداری، به خدا قسم اگر شمشیر را به او می دادی اول تو را می کشت و بعد مرا نابود می کرد. عبید اللّه به معاویه گفت: به خدا قسم اول تو را می کشتم و بعد بسر را نابود می کردم.

توضیح

«ها» حرف تنبیه است و جوهری گفته است: «الشظیة»: قطعه ای از عصا و مانند آن، جمع آن شظایا است. گفته می شود «تشظی الشیء»، هنگامی که جرقه هایی پراکنده شود و گفته است: «کالدرتین تشظی عنهما الصدف» مانند دو گوهر که صدف را شکافته و از آن آشکار می شوند.

روایت 18

امالی: حسن بن ابو الحسن نقل می کند که: من در زمان معاویه در خراسان به جنگ رفته بودم، امیر لشکر ما یکی از تابعین بود. یک روز او نماز ظهر را با ما به جا آورد، آنگاه بر فراز منبر رفت و پس از اینکه حمد و ثنای خدا را به جا آورد گفت: ای مردم! بدانید حادثه بزرگی در اسلام رخ داده که بعد از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله یک چنین حادثه ای رخ نداده است. به من خبر رسیده که معاویه حجر ابن عدی و یاران وی را به قتل رسانیده است. اگر مسلمین بتوانند این ظلم و ستم را تغییر بدهند چه بهتر، و الا من از خدا می خواهم مرا قبض روح نماید و در این باره تعجیل فرماید. راوی می گوید: به خدا قسم وی پس از آن نماز درگذشت و صدای گریه کنندگان بر وی، به گوش ما رسید.

توضیح

«الغیر» با کسره غین و فتحه یاء، اسم است که از عبارت «غیرت الشیء فتغیر» گرفته شده است.

روایت 19

احتجاج: از صالح بن کیسان نقل می کند که گفت: در آن سالی که معاویه حجر ابن عدی و یارانش را کشت به حج رفت و با امام حسین علیه السّلام ملاقات نمود، آنگاه به امام حسین گفت: یا ابا عبد اللّه! آیا می دانی که من با حجر بن عدی و یاران وی و شیعیان پدرت چه کار کردم؟ امام حسین فرمود: با آنان چه کار کردی؟ گفت: ایشان را کشتیم و کفن کردیم و بر جنازه هاشان نماز خواندیم. امام حسین پس از اینکه خندید فرمود: ای معاویه! آن گروه دشمن تو خواهند بود. ولی اگر ما پیروان تو را بکشیم

شِیعَتَکَ مَا کَفَّنَّاهُمْ وَ لَا صَلَّیْنَا عَلَیْهِمْ وَ لَا أَقْبَرْنَاهُمْ.

وَ لَقَدْ بَلَغَنِی وَقِیعَتُکَ فِی عَلِیٍّ علیه السلام وَ قِیَامُکَ بِنَقْصِنَا وَ اعْتِرَاضُکَ بَنِی هَاشِمٍ بِالْعُیُوبِ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ فَارْجِعْ فِی نَفْسِکَ ثُمَّ سَلْهَا الْحَقَّ عَلَیْهَا وَ لَهَا فَإِنْ لَمْ تَجِدْهَا أَعْظَمَ عَیْباً فَمَا أَصْغَرَ عَیْبَکَ فِیکَ فَقَدْ ظَلَمْنَاکَ یَا مُعَاوِیَةُ وَ لَا تُوتِرَنَّ غَیْرَ قَوْسِکَ وَ لَا تَرْمِیَنَّ غَیْرَ غَرَضِکَ وَ لَا تَرْمِنَا بِالْعَدَاوَةِ مِنْ مَکَانٍ قَرِیبٍ فَإِنَّکَ وَ اللَّهِ قَدْ أَطَعْتَ فِینَا رَجُلًا مَا قَدُمَ إِسْلَامُهُ وَ لَا حَدُثَ نِفَاقُهُ وَ لَا نَظَرَ لَکَ فَانْظُرْ لِنَفْسِکَ أَوْ دَعْ یَعْنِی عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ.

کشف: لما قتل معاویة حجر بن عدی و ذکر نحوه ⁽¹⁾.

«20»

کش، [رجال الکشی] جَبْرَئِیلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ رَفَعَهُ قَالَ: أَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله سَرِیَّةً فَقَالَ لَهُمْ إِنَّکُمْ تَضِلُّونَ سَاعَةَ کَذَا مِنَ اللَّیْلِ فَخُذُوا ذَاتَ الْیَسَارِ فَإِنَّکُمْ تَمُرُّونَ بِرَجُلٍ فِی شَاتِهِ فَتَسْتَرْشِدُونَهُ فَیَأْبَی أَنْ یُرْشِدَکُمْ حَتَّی تُصِیبُوا مِنْ طَعَامِهِ فَیَذْبَحُ لَکُمْ کَبْشاً فَیُطْعِمُکُمْ ثُمَّ یَقُومُ فَیُرْشِدُکُمْ فَأَقْرِءُوهُ مِنِّی السَّلَامَ وَ أَعْلِمُوهُ أَنِّی قَدْ ظَهَرْتُ بِالْمَدِینَةِ .

فَمَضَوْا فَضَلُّوا الطَّرِیقَ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ أَ لَمْ یَقُلْ لَکُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله تَیَاسَرُوا فافعلوا [فَفَعَلُوا] فَمَرُّوا بِالرَّجُلِ الَّذِی قَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فَاسْتَرْشَدُوهُ فَقَالَ لَهُمُ الرَّجُلُ لَا أَفْعَلُ حَتَّی تُصِیبُوا مِنْ طَعَامِی فَفَعَلُوا فَأَرْشَدَهُمُ الطَّرِیقَ وَ نَسُوا أَنْ یُقْرِءُوهُ السَّلَامَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله .

فَقَالَ لَهُمُ الرَّجُلُ وَ هُوَ عَمْرُو بْنُ الْحَمِقِ أَ ظَهَرَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِالْمَدِینَةِ فَقَالُوا نَعَمْ فَلَحِقَ بِهِ وَ لَبِثَ مَعَهُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله ارْجِعْ إِلَی الْمَوْضِعِ الَّذِی مِنْهُ هَاجَرْتَ فَإِذَا تَوَلَّی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ فَأْتِهِ فَانْصَرَفَ الرَّجُلُ حَتَّی إِذَا نَزَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْکُوفَةَ أَتَاهُ فَأَقَامَ مَعَهُ بِالْکُوفَةِ .

ثُمَّ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ لَهُ لَکَ دَارٌ قَالَ نَعَمْ قَالَ بِعْهَا وَ اجْعَلْهَا فِی الْأَزْدِ فَإِنِّی غَداً لَوْ غِبْتُ لَطُلِبْتَ فَمَنَعَکَ الْأَزْدُ حَتَّی تَخْرُجَ مِنَ الْکُوفَةِ مُتَوَجِّهاً

آنان را کفن نخواهیم کرد، و نماز بر جنازه ایشان نخواهیم خواند، و آن ها را داخل قبر نخواهیم گذاشت.

آری من از آن ناسزاهایی که در مورد حضرت علی علیه السّلام گفته ای و قیامی که برای شکست ما نموده ای و آن عیب جویی هایی که برای بنی هاشم کرده ای آگاهم. اکنون که این گونه امور را انجام داده ای به نفس خود مراجعه کن و حق را خواه بر علیه و خواه به نفع وی باشد از او جویا شو؛ اگر عیب خویش را بزرگ تر از همه نیافتی معلوم می شود عیب تو کوچک است و ما در حق تو ظلم کرده ایم. ای معاویه! هیچ وقت تیر را در غیر کمان جای مده و به سوی غیر از هدف خود پرتاب مکن؛ تیر دشمنی را از نزدیک بر ما مینداز. به خدا قسم تو در باره ما از مردی (یعنی عمرو عاص) اطاعت کردی که در گذشته مسلمان نبوده و نفاق وی هم جدید نیست، گرچه تو از خود اراده ای نداری، ولی در عین حال متوجه باش و به خود بیا، یا دست بردار .

کشف الغمة: هنگامی که معاویه حجر بن عدی را به قتل رساند... و مانند این روایت را ذکر کرده است⁽²⁾.

روایت 20

رجال کشی: رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله لشکری را برای جنگ اعزام نمود و به آنان فرمود: در فلان ساعت فلان شب، راه را گم می کنید، وقتی راه را گم کردید به طرف چپ بروید، هنگامی که به طرف چپ رفتید با مردی مواجه می شوید که در میان گوسفندان خود می باشد، موقعی که راه از وی جویا شوید می گوید: تا از غذای من نخورید راه را به شما نشان نخواهم داد. او گوسفندی برای شما می کشد و از شما مهمان نوازی می کند، سپس راه را به شما نشان خواهد داد، شما سلام مرا به او برسانید و بگویید من در مدینه ظهور نموده ام.

هنگامی که آنان حرکت نمودند، همان طور شد که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرموده بود. وقتی متوجه سمت چپ شدند با عمرو بن حمق خزاعی مواجه شدند؛ وی آن لشکر را همان طور که پیامبر اسلام خبر داده بود ضیافت نمود و راه را به آنان نشان داد. ولی ایشان فراموش کردند که سلام حضرت رسول را به او برسانند، هنگامی که خواستند حرکت کنند، عمرو بن حمق به آنان گفت: آیا پیامبری در مدینه ظهور کرده؟ گفتند: آری. او پس از شنیدن بشارت به سوی مدینه رفت و مسلمان شد. بعد از اینکه مدتی در حضور پیامبر اکرم بود، آن بزرگوار به وی فرمود: اکنون به جایگاه خود بازگرد. ولی زمانی که علی علیه السّلام حاکم شد نزد او برو. عمرو به مکان خود مراجعت نمود تا آن زمان که حضرت وارد کوفه شد؛ آنگاه عمرو نیز به حضور امیر المؤمنین علی علیه السّلام مشرف شد و در جوار آن بزرگوار بود.

یک روز حضرت علی علیه السّلام به عمرو بن حمق فرمود: آیا خانه ای داری؟ گفت: آری. فرمود: آن خانه را بفروش و در میان قبیله ازد خانه بخر، زیرا زمانی که از میان شما رحلت کنم حاکمان ستمکار تو را خواهند گرفت، ولی قبیله ازد از تو حمایت می کنند و نمی گذارند تو به دست آنان بیافتی؛ سپس تو از کوفه به سمت

إِلَی حِصْنِ الْمَوْصِلِ فَتَمُرَّ بِرَجُلٍ مُقْعَدٍ فَتَقْعُدَ عِنْدَهُ ثُمَّ تَسْتَسْقِیَهُ فَیُسْقِیَکَ وَ یَسْأَلَکَ عَنْ شَأْنِکَ فَأَخْبِرْهُ وَ ادْعُهُ إِلَی الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ یُسْلِمُ وَ امْسَحْ بِیَدِکَ عَلَی وَرِکَیْهِ فَإِنَّ اللَّهَ یَمْسَحُ مَا بِهِ وَ یَنْهَضُ قَائِماً فَیَتَّبِعُکَ .

وَ تَمُرُّ بِرَجُلٍ أَعْمَی عَلَی ظَهْرِ الطَّرِیقِ فَتَسْتَسْقِیهِ فَیُسْقِیکَ وَ یَسْأَلُکَ عَنْ شَأْنِکَ فَأَخْبِرْهُ وَ ادْعُهُ إِلَی الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ یُسْلِمُ وَ امْسَحْ بِیَدِکَ عَلَی عَیْنَیْهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُعِیدُهُ بَصِیراً فَیَتَّبِعُکَ وَ هُمَا یُوَارِیَانِ بَدَنَکَ فِی التُّرَابِ .

ثُمَّ تَتْبَعُکَ الْخَیْلُ فَإِذَا صِرْتَ قَرِیباً مِنَ الْحِصْنِ فِی مَوْضِعِ کَذَا وَ کَذَا رَهَقَتْکَ الْخَیْلُ فَانْزِلْ عَنْ فَرَسِکَ وَ مُرَّ إِلَی الْغَارِ فَإِنَّهُ یَشْتَرِکُ فِی دَمِکَ فَسَقَةٌ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فَفَعَلَ مَا قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام .

قَالَ فَلَمَّا انْتَهَی إِلَی الْحِصْنِ قَالَ لِلرَّجُلَیْنِ اصْعَدَا فَانْظُرَا هَلْ تَرَیَانِ شَیْئاً قَالا نَرَی خَیْلًا مُقْبِلَةً فَنَزَلَ عَنْ فَرَسِهِ وَ دَخَلَ الْغَارَ وَ عَارَ فَرَسُهُ فَلَمَّا دَخَلَ الْغَارَ ضَرَبَهُ أَسْوَدُ سَالِخٌ فِیهِ وَ جَاءَتِ الْخَیْلُ فَلَمَّا رَأَوْا فَرَسَهُ عَائِراً قَالُوا هَذَا فَرَسُهُ وَ هُوَ قَرِیبٌ وَ طَلَبَهُ الرِّجَالُ فَأَصَابُوهُ فِی الْغَارِ فَکُلَّمَا ضَرَبُوا أَیْدِیَهُمْ إِلَی شَیْ ءٍ مِنْ جِسْمِهِ تَبِعَهُمُ اللَّحْمُ فَأَخَذُوا رَأْسَهُ فَأَتَوْا بِهِ مُعَاوِیَةَ فَنَصَبَهُ عَلَی رُمْحٍ وَ هُوَ أَوَّلُ رَأْسٍ نُصِبَ فِی الْإِسْلَامِ ⁽¹⁾

فخاف زیادا فهرب من العراق الی الموصل، و اختفی فی غار بالقرب منها، فأرسل معاویة الی العامل بالموصل لیحمل عمرا إلیه، فارسل العامل لیأخذه من الغار الذی کان فیه فوجده میتا کان قد نهشته حیة فمات، و کان العامل عبد الرحمن بن الحکم و هو ابن اخت معاویة.

ثمّ روی عن عمّار الدهنی انه قال: أول رأس حمل فی الإسلام رأس عمرو بن الحمق الی معاویة قال سفیان: أرسل معاویة لیؤتی به فلدغ و کأنهم خافوا أن یتهمهم فاتوا برأسه.

موصل خواهی رفت، در بین راه به مردی که زمین گیر است برمی خوری، نزد او می نشینی و آب می طلبی، وی به تو آب می دهد و از حال تو جویا می شود، تو اوضاع و احوال خود را برایش شرح بده و او را به دین اسلام دعوت کن، او مسلمان خواهد شد، تو پس از این اعمال دست خود را به ران های وی بکش و خدای توانا پای او را شفا خواهد داد، وی با تو رفیق و همراه می شود.

هنگامی که مقدار دیگری راه طی کردی، به مرد کوری برمی خوری، از او هم آب طلب می کنی، وی به تو آب می دهد، تو شرح حال خویش برایش بگو و او را به دین اسلام دعوت کن. وقتی مسلمان شد دست به چشمانش بکش، زیرا چشمانش به معجزه من روشن خواهند شد و او نیز با تو رفیق می شود. این دو رفیق بدن تو را در خاک دفن خواهند کرد.

سپس سوارانی برای دستگیر نمودن تو می آیند و در نزدیکی قلعه موصل و فلان مکان به تو می رسند. وقتی آن سواران را مشاهده کردی از اسب پیاده شو و داخل آن غاری شو که در آن حوالی است. زیرا فساق جن و انس در ریختن خون تو شریک خواهند شد.

هنگامی که حضرت علی علیه السّلام شهید شد، گماشتگان معاویه عمرو بن حمق را تحت تعقیب قرار دادند تا وی را شهید کنند. وقتی که عمرو از کوفه به سمت موصل رفت، تمام آن مطالبی که حضرت علی فرموده بود رخ داد. وقتی نزدیک قلعه موصل رسید به آن دو رفیق خود گفت: بالا بروید و به سمت کوفه نظر کنید، هر چه را که دیدید به من خبر دهید، ایشان گفتند: سوارانی را می بینیم که می آیند. عمرو پیاده شد و پس از اینکه اسب خود را رها کرد، داخل آن غار شد؛ ناگاه افعی سیاهی آمد و او را نیش زد. زمانی که آن سواران آمدند و با اسب وی مواجه شدند گفتند: این اسب مال او است. وقتی مشغول جستجوی وی شدند، جسدش را در میان غار یافتند. ولی به هر عضوی از اعضایش که دست می زدند از یکدیگر جدا می شد. نهایتا سر وی را جدا نمودند و نزد معاویه آوردند. معاویه دستور داد تا سر او را بالای نیزه ببرند. این اولین سری بود که در اسلام بر فراز نیزه بلند شد .

إیضاح

عار الفرس أی انفلت و ذهب هاهنا و هاهنا من مرحه ذکره الجوهری و قال السالخ الأسود من الحیّات یقال أسود سالخ غیر مضاف لأنه یسلخ جلده کل عام.

أقول: قد مر أخبار فضله و شهادته رضی الله عنه فی کتاب الفتن فی باب أحوال أصحاب أمیر المؤمنین صلوات علیه.

«21»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ التَّمَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْأَنْبَارِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الْأَعْرَابِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُمْرُوسٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: خَطَبَ النَّاسَ یَوْماً مُعَاوِیَةُ بِمَسْجِدِ دِمَشْقَ وَ فِی الْجَامِعِ یَوْمَئِذٍ مِنَ الْوُفُودِ عُلَمَاءُ قُرَیْشٍ وَ خُطَبَاءُ رَبِیعَةَ وَ مَدَارِهُهَا وَ صَنَادِیدُ الْیَمَنِ وَ مُلُوکُهَا .

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَکْرَمَ خُلَفَاءَهُ فَأَوْجَبَ لَهُمُ الْجَنَّةَ وَ أَنْقَذَهُمْ مِنَ النَّارِ ثُمَّ جَعَلَنِی مِنْهُمْ وَ جَعَلَ أَنْصَارِی أَهْلَ الشَّامِ الذَّابِّینَ عَنْ حُرَمِ اللَّهِ الْمُؤَیَّدِینَ بِظَفَرِ اللَّهِ الْمَنْصُورِینَ عَلَی أَعْدَاءِ اللَّهِ .

قَالَ وَ کَانَ فِی الْجَامِعِ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ الْأَحْنَفُ بْنُ قَیْسٍ وَ صَعْصَعَةُ بْنُ صُوحَانَ فَقَالَ الْأَحْنَفُ لِصَعْصَعَةَ أَ تَکْفِینِی أَمْ أَقُومُ إِلَیْهِ أَنَا فَقَالَ صَعْصَعَةُ لِلْأَحْنَفِ بَلْ أَکْفِیکَهُ أَنَا ثُمَّ قَامَ صَعْصَعَةُ فَقَالَ یَا ابْنَ أَبِی سُفْیَانَ تَکَلَّمْتَ فَأَبْلَغْتَ وَ لَمْ تَقْصُرْ دُونَ مَا أَرَدْتَ وَ کَیْفَ یَکُونُ مَا تَقُولُ وَ قَدْ غَلَبْتَنَا قَسْراً وَ مَلَکْتَنَا تَجَبُّراً وَ دِنْتَنَا بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ اسْتَوْلَیْتَ بِأَسْبَابِ الْفَضْلِ عَلَیْنَا فَأَمَّا إِطْرَاؤُکَ لِأَهْلِ الشَّامِ فَمَا رَأَیْتُ أَطْوَعَ لِمَخْلُوقٍ وَ أَعْصَی لِخَالِقٍ مِنْهُمْ قَوْمٌ ابْتَعْتَ مِنْهُمْ دِینَهُمْ وَ أَبْدَانَهُمْ بِالْمَالِ فَإِنْ أَعْطَیْتَهُمْ حَامُوا عَلَیْکَ وَ نَصَرُوکَ وَ إِنْ مَنَعْتَهُمْ قَعَدُوا عَنْکَ وَ رَفَضُوکَ .

قَالَ مُعَاوِیَةُ اسْکُتْ ابْنَ صُوحَانَ فَوَ اللَّهِ لَوْ لَا أَنِّی لَمْ أَتَجَرَّعْ غُصَّةَ غَیْظٍ قَطُّ أَفْضَلَ مِنْ حِلْمٍ وَ أَحْمَدَ مِنْ کَرَمٍ سِیَّمَا فِی الْکَفِّ عَنْ مِثْلِکَ وَ الِاحْتِمَالِ لِذَوِیکَ لَمَا عُدْتَ إِلَی مِثْلِ مَقَالَتِکَ فَقَعَدَ صَعْصَعَةُ فَأَنْشَأَ مُعَاوِیَةُ یَقُولُ:

قَبِلْتُ جَاهِلَهُمْ حِلْماً وَ مَکْرُمَةً *** وَ الْحِلْمُ عَنْ قُدْرَةٍ فَضْلٌ مِنَ الْکَرَمِ.

إیضاح

المدره کمنبر السیّد الشریف و المُقدم فی اللسان و الید عند

توضیح

«عار الفرس» یعنی اسب گریخت و به این سو و آن سو رفت، جوهری آن را ذکر کرده و گفته است: «السالخ»: مار سیاه است، گفته می شود «أسودٌ سالخٌ»، بدون اضافه کردن، زیرا او هر سال پوست می اندازد.

مؤلف: اخبار فضایل و شهادت وی در کتاب فتن در باب شرح حال یاران امام علی علیه السّلام آمده است.

روایت 21

امالی: از پدر هشام بن سائب کلبی نقل شده است که: یک روز معاویه در مسجد دمشق سخنرانی کرد. در آن مسجد، علمای قریش، خطبای ربیعه و رؤسای آنان، گردن کشان یمن و پادشاهان آن حضور داشتند.

معاویه گفت: خدای تعالی خلفای خود را گرامی داشته و بهشت را بر آنان واجب نموده و ایشان را از آتش جهنم نجات داده است. خدا مرا هم از ایشان قرار داده و یاران مرا که از حرم خدا دفاع می کنند و خدا ایشان را با پیروز کردن آن ها موفق ساخته و در برابر دشمنان خدا یاری شده اند، از اهل شام قرار داده است.

آن روز احنف بن قیس و صعصعة بن صوحان که اهل عراق بودند، در مسجد جامع دمشق حاضر بودند. احنف به صعصعه گفت: آیا کافی است که من در مقابل معاویه قیام کنم؟ صعصعه گفت: بلکه من برای جواب دادن به او کافی هستم. سپس قیام کرد و گفت: ای پسر ابو سفیان! سخنرانی و تبلیغ خود را کردی و در آن چه می خواستی بگویی کوتاهی نکردی. ولی چگونه ممکن است سخنان تو درست باشد، در حالی که تو با ظلم و قهر بر ما غلبه یافتی، و از راه جور و ستم بر ما خلافت می کنی، به نا حق به ما نزدیک شده ای و از راه های مختلف بر ما چیره شده ای. اما اینکه مدح اهل شام را گفتی، من کسی را ندیدم که از ایشان بیشتر، مطیع مخلوق و سرپیچ تر از امر خالق باشد؛ اینان گروهی هستند که تو دین و بدنشان را به وسیله مال دنیا خریده ای، اگر به ایشان عطایی بکنی تو را حمایت و یاری می کنند، و اگر به آنان عطا نکنی دست از یاری تو برمی دارند و تو را رها می کنند.

معاویه گفت: ای پسر صوحان! ساکت باش. به خدا قسم اگر من هیچ جرعه غیظ و غضبی را نیاشامیده بودم که از حلم افضل و از کرم نیکوتر باشد، مخصوصا در مقابل شخصی مثل تو و صاحبان تو، سخن خود را تکرار نمی کردید. صعصعه پس از این جواب نشست و معاویه این شعر را سرود:

من جاهل آنان را از باب حلم و بزرگواری پذیرفتم و بردباری در عین قدرت، از کرم برتر است.

توضیح

«المدره» بر وزن منبر، آقایی شریف است که با زبان و دست،

الخصومة و القتال.

«22»

جا، [المجالس] للمفید ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الْمَرْزُبَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْحَکِیمِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَحْیَی بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ عُمَیْرٍ اللَّخْمِیِّ قَالَ: قَدِمَ حَارِثَةُ بْنُ قُدَامَةَ السَّعْدِیُّ عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ مَعَ مُعَاوِیَةَ عَلَی السَّرِیرِ الْأَحْنَفُ بْنُ قَیْسٍ وَ الْحُبَابُ الْمُجَاشِعِیُّ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا حَارِثَةُ بْنُ قُدَامَةَ قَالَ وَ کَانَ نَبِیلًا فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ مَا عَسَیْتَ أَنْ تَکُونَ هَلْ أَنْتَ إِلَّا نَحْلَةٌ .

فَقَالَ لَا تَفْعَلْ یَا مُعَاوِیَةُ قَدْ شَبَّهْتَنِی بِالنَّحْلَةِ⁽¹⁾وَ هِیَ وَ اللَّهِ حَامِیَةُ اللَّسْعَةِ حُلْوَةُ الْبُصَاقِ مَا مُعَاوِیَةُ إِلَّا کَلْبَةٌ تُعَاوِی الْکِلَابَ وَ مَا أُمَیَّةُ إِلَّا تَصْغِیرُ أَمَةٍ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ لَا تَفْعَلْ قَالَ إِنَّکَ فَعَلْتَ فَفَعَلْتُ .

قَالَ لَهُ فَادْنُ اجْلِسْ مَعِی عَلَی السَّرِیرِ فَقَالَ لَا أَفْعَلُ قَالَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنِّی رَأَیْتُ هَذَیْنِ قَدْ أَمَاطَاکَ عَنْ مَجْلِسِکَ فَلَمْ أَکُنْ لِأُشَارِکَهُمَا قَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ ادْنُ أُسَارَّکَ فَدَنَا مِنْهُ فَقَالَ یَا حَارِثَةُ إِنِّی اشْتَرَیْتُ مِنْ هَذَیْنِ الرَّجُلَیْنِ دِینَهُمَا قَالَ وَ مِنِّی فَاشْتَرِ یَا مُعَاوِیَةُ قَالَ لَهُ لَا تَجْهَرْ.

بیان

حامیة اللسعة إما کنایة عن عدم الشوک فیها و عدم التضرر بها أو أنها لطولها یمکن التحرز عن المؤذیات بالصعود علیها أو أن ثمرها ینفع فی دفع السموم.

هنگام دشمنی و جنگ پیشتاز می باشد.

روایت 22

مجالس، امالی: از عبد الملک لخمی نقل می کند که: حارثة بن قدامه سعدی که مردی محترم بود بر معاویه وارد شد. در آن لحظه احنف بن قیس و حباب مجاشعی با معاویه بر بالای تخت نشسته بودند. معاویه به حارثه گفت: تو کیستی؟ گفت: من حارثة بن قدامه هستم. معاویه گفت: گمان نمی کنم تو (شخصیتی داشته) باشی. آیا تو بیشتر از یک زنبور عسل هستی؟

حارثه گفت: ای معاویه! این کار را نکن! آیا تو مرا به زنبور عسل تشبیه می کنی که نیش آن سوزنده و لعابش شیرین است. من هم می گویم: معنی کلمه معاویه، سگی است که به سگ های دیگر واق واق می کند. و کلمه امیه (که جد بنی امیه است) تصغیر کلمه امة می باشد (کلمه امه یعنی کنیز زر خرید) معاویه گفت: این جسارت را به من مکن! حارثه گفت: چون تو جسارت کردی من هم کردم.

معاویه به حارثه گفت: بیا با من بالای تخت بنشین. حارثه گفت: نخواهم نشست. معاویه گفت: چرا؟ گفت: برای اینکه می بینم این دو نفر تو را از جای خود خارج کرده اند، من نمی خواهم با ایشان شرکت کنم. معاویه گفت: بیا جلو، تا تو را خوشحال کنم. وقتی جلو آمد معاویه گفت: ای حارثه! من قرض این دو نفر را خریده ام. حارثه گفت: پس قرض مرا هم خریداری کن. معاویه به وی گفت: آهسته صحبت کن.

توضیح

«حامیة اللّسعة» یا کنایه از نبودن تیغ در آن و ضرر ندیدن از آن است یا به این معناست که به خاطر بلندی آن، می شود با بالا رفتن از آن از حشرات موذی در امان بود، یا به این معناست که محصول آن در دفع سموم مفید است .