جلسه 1389/01/30

بسم الله الرحمن الرحیم



بحث در باه ی کسی بود که وارد مسجد می شود و امام را در حال رکوع درک می کند، ولی بیند که اگر بخواهد خودش را به صفوف یا به امام برساند، امام سر از رکوع بر می دارد، در اینجا چه باید کرد؟

می فرماید از همان جا که ایستاده تکبیر را بگوید و رکوع کند و به تدریج خودش را به صفوف یا به امام ملحق کند.

در اینجا چند فرع وجود دارد که باید از روایایت استفاده کرد.

بررسی فرع سوم

فرع سوم این بود که آیا این الحاق فقط بخاطر دوری است، یعنی چون بین امام و او فاصله است و اگر بخواهد این فاصله را طی کند، امام سر از رکوع بر می دارد، مانع فقط بعد مکانی بین امام و ماموم است، فقها در اینجا اجازه می دهند بر اینکه این آدم تکبیر را بگوید و سپس کم کم خود را به صف محلق کند.

به عبارت دیگر غیر از بعد و دوری راه، مانع دیگری در کار نیست.

اما ممکن است در اینجا یک انگیزه ی دیگر هم در کار باشد و آن اینکه فاصله کم است، ولی این آدم می خواهد به نقطه ی افضل برسد، آیا می تواند از همان جا تکبیر را بگوید و کم کم خود را به نقطه ی افضل برساند که صف اول جماعت باشد.

به بیان دیگر مانع بعد و دوری راه بین او و مامومین نیست و اگر تکبیر را بگوید، حتماً به مامومین می رسد، ولی او می خواهد خودش را به صف اول جماعت برساند، آیا این مطلب هم از روایات استفاده می شود یا نه؟

مرحوم آیة الله بروجردی می فرمود فتاوای اهل سنت قرینه بر تفسیر روایات ماست (نه اینکه فقه ما حاشیه بر فقه اهل سنت باشد، چنانچه بعضی این گونه از آقا نقل می کنند و این اهانت بر فقه شیعه است، ولی فرمایش ایشان این بود که فتاوای اهل سنت، قرینه بر تفسیر روایات ماست)

مثلاً در همین مسئله شک می کنیم آیا روایاتی که به ما اجازه ی اقتدا می دهد، فقط در صورت بعد مکانی اجازه می دهد یا بخاطر عوامل دیگر نیز انسان می تواند تکبیر را بگوید و خودش را به صف اول و نقطه ی افضل برساند. این مطلب را از کجا بفهمیم که روایات فقط اولی را می گوید یا دومی را هم می گوید؟

در اینجا می رویم سراغ فتاوای اهل سنت، آنان که این مسائل را عنوان کرده اند، فقط در دوری و بعد مکانی عنوان کرد ه اند، معلوم می شود که مسئله در زمان ائمه ی اهل بیت علیهم السلام از همین زاویه مطرح بوده، اینک به نمونه های از فتاوای اهل سنت اشاره می کنم:

1: قال القرطبی: ذهب المالک و کثیر من العلماء إلی ان الداخل وراء الإمام إذا خاف فوات الرکعة، له أن یرکع دون الصفّ ثمّ یدبّ راکعاً و کره ذلک الشافعی و فرقّ أبو حنیفة بین الواحد فیکره و بین الجماعة فیجوز لهم. معلوم می شود که مجوز فقط بعد و دوری مکانی است نه چیز های دیگر مانند رسیدن به فرد افضل که صف اول جماعت باشد.

2: و قال ابن قدامة: ممن رخصّ فی رکوع الرجل ثمّ یدبّ راکعاً حتی یدخل فی الصف، زید بن ثابت و فعله ابن مسعود – عبد الله مسعود که از صحابه است و فقه کوفه- و زید بن وهب و أبوبکر بن عبد الرحمن و عروة و سعید بن جبیر و ابن جریج و جوّزه الزهری الأوزاعی و مالک و الشافعی إذا کان قریباً من الصفّ.

صد متر نباشد، بلکه فقط در حدود یک پنج متر یا شش متر باشد، این فتاوا را آوردم تا معلوم بشود که روایت ما ناظر به همین فتاواست، مجوز فقط بعد و دوری مکانی است، در سایر جاها بعد مکانی مبطل است، ولی در اینجا اجازه داده اند، بقیه مسائل مجوز نیست.

3: و قد مر فی عبارة الشیخ فی الخلاف قوله و خاف ان تفوته تلک الرکعة . و علی ذلک فالروایات ترکز علی موضوع الخوف من فوت الرکعة و اما المشی للغایات الأخری مع کون الفاصل المکانی أمراً جائزاً فالروایات غیر ناظرة إلیها.

بررسی فرع چهارم

آیا این آدم فقط مجاز است که به جلو برود یا به سمت یمین و یسار هم مانعی ندارد یا حتی عقب عقب هم می تواند برود؟

این مطالب از روایات استفاده نمی شود، یعنی روایت فقط گفته اند که می تواند خودش را به صف برساند، اما اینکه از کدام طرف می تواند خودش را به صف برساند، روایات از این جهت ساکت هستند.

بررسی فرع پنجم

فرع چهارم این است که مانع بعد مکانی نیست، بلکه مانع چیز دیگری است، مثلاً حائلی مانند نوپان است، یعنی شخص وارد مسجده شده و می بیند که اگر بخواهد به امام کند و خودش را به صف برساند،

جلوی رویش یک نوپان است، آیا این آدم می تواند از پشت نوپان اقتدا کند و سپس نوپان را از جلو رویش بر دارد یا از پشت نوپان نمی تواند اقتدا کند.

به بیان ما در این فرع، بعد مکانی نداریم بلکه حائل داریم؟ این روایات ناظر به حائل نیست بلکه ناظر به بعد و دروی مکانی است، اما اگر بعد مکانی نباشد و مسئله حائل در کار باشد و این آدم می بیند اگر حائل را بر دارد، امام سر از رکوع بر می دارد، بگوییم اقتدا کند و بعد از اقتدا حائل را کنار بزند و از میان بردارد، آیا این گونه اقتدا کردن جایز است؟ این جایز نیست، یعنی روایات ناظر به آنجاهای است که مانع بعد مکانی است.

بررسی فرع ششم

آیا موقع راه رفتن گام برداشتن میزان است یا جرّ الرجلین؟ در روایت هیچکدام شان نیست، ولی صدوق یک روایتی دارد و می گوید: «روی أنّه یمشی فی الصلاة یجرّ رجلیه و لا یتخطّی» الوسائل: ج5، الباب 46 من أبواب الصلاة الجماعة، الحدیث 4.

شاید کسانی که می گویند پاها را بکشد برای این است که حالت صلاتی محفوظ تر باشد.

بررسی فرع هفتم

آیا این آدم می تواند در حال رکوع هم راه برود و هم ذکر رکوع را بخواند یا اینکه ذکر را در حالت استقامت و ثبات بدن بگوید و سپس راه برود؟

بعضی ها گفته اند اگر ذکر را در حال راه رفتن هم بگوید اشکالی ندارد، زیرا در صحیحه ی محمد بن مسلم آمده که «یمشی و هو راکع»، انسانی که راکع است، می تواند ذکر را هم بگوید.

من در دلالت این روایت یک «فتأمل» نوشته ام، وجه تأمل این است که رکوع دو جور است، ممکن است راکع باشد و ذکر را هم بگوید، و ممکن است راکع باشد و ذکر را نگوید.

بررسی فرع هشتم

آخرین فرع این است که روایات ما کلمه ی مسجد، آیا در حسینه و صحن مسجد و حسینه نمی شود؟

جوابش این است که «فی المسجد» قید احترازیه نیست، بلکه از قبیل قید وارد در مورد غالب است، یعنی چون غالباً نماز ها در مسجد خوانده می شود، از این رو قید «فی المسجد» را آورده است.

الفصل الثانی

فی أحکام الجماعة

یشترط فی الجماعة – مضافاً ما مرّ فی المسائل المتقدّمة – أمور: - مرحوم مصنف از فصل اول فارغ شد، کتاب صلات جماعت دارای پنج فصل است، فصل اول تمام شد، فصل ثانی راجع به احکام جماعت است، ایشان در این فصل دوم چهار تا مانع درست کرده و فرموده جماعت در صورتی درست می شود که این چهار مانع وجود نداشته باشد.

الأول: أن لا یکون بین المأموم و الإمام حائل- دیوار و نوپانی نباشد.-

الثانی: أن لا یکون موقف الإمام أعلی من موقف المأمومین.- یعنی جایگاه و مکان امام بلند تر از جایگاه مامومین نباشد.-

الثالث: أن لا یتباعد المأموم عن الإمام بما یکون کثیراً فی العادة.- یعنی فاصله ی زیاد بین امام و مامومین نباشد.-

الرابع: أن لا یتقدّم المأموم علی الإمام.

مرحوم سید در این فصل برای نماز جماعت چهار مانع ذکر کرده که بیان شد.

یشترط فی الجماعة – مضافاً ما مرّ فی المسائل المتقدّمة – أمور:

أحدها:أن لا یکون الإمام و المأموم حائل

مرحوم سید اینها را از قبیل شروط می داند و لذا می گوید:«عدم الحائل» ولی ممکن است که ما اینها را از قبیل موانع بدانیم و بگوییم:« وجود الحائل مانع»، البته این بستگی به ذوق فقیه دارد که آیا وجودش مانع است یا عدمش شرط می باشد، البته اثر فقهی هم دارد، مثلاً در «ما لا یؤکل لحمه» این بحث پیش می آید که آیا «ما لا یؤکل لحمه» مانع است یا «عدم ما لا یؤکل لحمه» شرط است؟ این در جای خودش اثر دارد

متن عروة الوثقی

أحدها: أن لا یکون بین الإمام و المأموم حائل یمنع عن مشاهدته- یعنی نباید بین امام و ماموم، حائل و مانعی باشد که سبب شود انسان امام را نبیند، این فرع اول است – و کذا بین بعض المأمومین مع الآخر من یکون وسطة فی اتصاله بالإمام، کمن فی صفّه من طرف الأخر[– هچنین بین ماموم و ماموم دیگری که وسیله ی اتصال من است نباید حائل باشد، این فرع دوم محسوب می شود- أ و قدامه إذا لم یکن فی صفّه من یتصل بالإمام.

فلو کان حائل و لو فی بعض أحوال الصلاة – من قیام أو قعود أو رکوع أو سجود – بطلت الجماعة- این فرع سوم است - من غیر فرق فی الحائل بین کونه جداراً أو غیره، ولو شخص إنسان لم یکن ماموماً- فرع چهارم-

پس ما باید در شش فرع بحث کنیم، چهار تا را از عبارت در آوردیم، دوتای دیگر باقی مانده که بعداً متذکر خواهیم شد.

یکی از مشکلات کتاب جماعت همین مسئله حائل است و دیگری بعد و دوری مکان ماموم از مکان امام. و مدرک این دوتا فقط یکدانه روایت است که آن را هم کلینی نقل کرده و هم صدوق و شیخ نقل نموده اند، نقل شیخ با نقل مرحوم کلینی یکی است، اما صدوق عکس نقل کرده، «أعنی قدّم المؤخر و أخرّ المقدّم». من این روایت را از سه کتاب نقل کردم، یکی کافی، دیگری من لا یحضر الفقیه و سومی تهذیب.

تنها مدرک ما همین صحیحه ی زرارة است.

ما نخست کلمات علما را می خوانم و سپس سراغ این روایت می رویم، ضمناً باید دانست که عدم الحائل از خصائص فقه امامیه است، اما فقه اهل سنت کلمات شان مضطرب است، این امامیه است که این دو شرط را کرده، «أعنی عدم الحائل اولاً، و عدم البعد ثانیاً»

اقوال علما

1: قال الشیخ: إذا صلّی فی مسجد جماعة و حال بینه و بین الإمام و الصفوف حائل لا تصحّ صلاته.

2: و قال الشافعی: إن کان فی مسجد واحد صحّ، و إن حال حائل.

یقول الشیخ: دلیلنا إجماع الفرقة، و ما رووه من أن صلّی وراء المقاصیر لا صلاة له» الخلاف:1/556، المسألة300.

و قال: أیضاً فی مسألة أخری: إذا کان بین المأموم و الصفوف حائل یمنع الإستطراق – استطراق،یعنی راه رفتن- و المشاهدة لم تصحّ صلاته، سواء کان الحائل حائط المسجد أو حائط دار أو مشترکاً بین الدار و المسجد، و به قال الشافعی.

3: و قال أبوحنیف: «کلّ هذا لیس بحائل فإن صلّی فی داره بصلاة الإمام فی المسجد صحّت صلاته إذا لم علم صلاة الإمام» الخلاف:1/557، المسألة303.

4: قال العلّامة: الشرط الرابع عدم الحیلولة بین الإمام و المأموم الذکر بما یمنع المشاهدة للإمام أو المأموم سواء أکان من جدران المسجد أو لا، و کانا فی المسجد أو لا عند علمائنا لتعذر الإقتداء» التذکرة:4/256

و لأن المانع من المشاهدة مانع من اتصال الصفوف بل هو فی ذلک أبلغ من البعد إلی أن قال، و قال أبوحنیفه، یجوز مطلقاً لأنّه یمکنه الإقتداء فصحّ اقتدائه به من غیر مشاهدة کالأعمی.

از خواندن اقوال معلوم شد که ابوحنیفه بدون قید و شرط جایز می داند،شافعی می گوید در مسجد اشکال ندارد، اما اگر حائل بین مسجد و خارج از مسجد باشد، اشکال دارد.

ولی باید ببینیم که روایت ما چه می گوید؟

و الدلیل علی ذلک الصحیحة الّتی رواها المشایخ الثلاثة – این دلیل بر اتقان حدیث است که هر سه نفر آن را نقل کرده است-، لکن باختلاف فی التقدیم و التأخیر و الإضافة و النقص، و نحن نذکر حسب التسلسل التاریخی لمشایخ.

روی الکلینی عن زرارة عن أبی جعفر علیه السلام قال: «إن صلّی قوم و بینهم و بین الإمام ما لا یتخطّی فلیس ذلک الإمام لهم بإمام- تخطّی، به معنای گام برداشتن است، به یک گام برداشتن می گویند: تخطّی، «لا یخطّی» یعنی با یک گام برداشتن طی نمی شود، بلکه یا باید قدم را بلند بردارید یا دو قدم بردارید،البته این روایت هم دلیل بر شرط اول است که عدم حائل باشد و هم دلیل است بر شرط دوم که عدم البعد و الابتعاد باشد.-

و أیّ صفّ کان أهله یصلّون بصلاة إمام و بینهم و بین الصفّ الّذی یتقدّمهم قدر ما لا یتحظّی فلیس تلک لهم بصلاة -یعنی بین این صف و آن صف بیش از یک قدم، بعد و دوری است. که تفصیلش در آینده خواهد آمد. باز این جمله ناظر به بحث بعدی است که بعد و دوری باشد.- فإن کان بینهم سترة – بضم السین و سکون التاء - أو جدار فلیست تلک لهم بصلاة إلّا من کان بحیال الباب»

آیا این روایت راجع به مقصوره است یا راجع به باب المسجد است؟ شرحش در مسائل خواهد آمد.

قال: و قال هذه المقاصیر لم تکن فی زمان أحد من النّاس، و إنّما أحدثهما الجبّارون لیست لمن صلّی خلفها مقتدیّاً بصلاة من فیها صلاة.

قال: قال أبوجعفر علیه السلام:« ینبغی أن تکون الصّفوف تامّة متواصلة بعضها إلی بعض لا یکون بین صفّین ما لا یتخطّی یکون قدر ذلک مسقط جسد الإنسان» الکافی:3/385، الحدیث4، و الجزء 6 من الطبعة المحقّقة فی دار الحدیث، برقم5300.

پس معلوم شد که این مسئله، اول و آخرش راجع به بعد بحث می کند، اما در وسط مسئله ی ما را می گوید.