جلسه 1389/01/23

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: حکم نماز کسی که خیال می کند امام را در رکوع درک می کند و درک نکرد یا شک در درک کرد

المسألة الخامسة و العشرون

لو رکع بتخیل إدراک الإمام راکعاً و لم یدرک بطلت صلاته، الخ.

موضوع: حکم نماز کسی که خیال می کند امام را در رکوع درک می کند و درک نکرد یا شک در درک کرد

ممرحوم سید در این مسئله ، دو فرع را مطرح می کند:

الف: هرگاه شخص به خیال اینکه امام را در رکوع درک خواهد کرد، اقتدا کند و درک نکرد یا شک کرد که درک کرده یا نه، حکم نمازش چیست؟

مثلاً من خیال کردم که امام را در رکوع درک می کنم ولذا وارد مسجد شدم و تکبیرة الإحرام را گفتم، متاسفانه قبل از آنکه من امام را در کوع درک کنم، او سر از رکوع برداشت.در اینجا تکلیف نماز و تکبیرة الإحرام من چیست؟

ب: فرع دوم این است که تکبیرة الإحرام را گفتم و به رکوع و امام هم سر از رکوع برداشت، ولی من نمی دانم که امام را در رکوع درک کردم یا درک نکردم؟

در اولی یقین دارم که درک نکردم، اما در دومی شاک هستم که آیا درک کردم یا درک نکردم،

تکلیف این دو فرع چیست؟

حکم فرع اول چیست؟

آآقایان در فرع اول سه احتمال گفته اند:

1: احتمال اول این است که بگوییم این آدم که تکبیرة الإحرام را گفت و امام را در رکوع درک نکرد، سر از رکوع بر دارد و بایستد، امام که در رکعت دوم به این می رسد، این شروع به اقتدا کند، کأنّه این آدم که تکبیرة الإحرام را گفت و به رکوع رفت و در کوع امام را درک نکرد، نمازش باطل نباشد، بلکه همین نمازش صحیح باشد، غایة ما فی الباب رکعت حساب نمی شود، سر از رکوع بر می دارد و مستقیم القامه می ایستد، صبر می کند، هر موقع که امام در رکعت دیگر به این آدم رسید، رکعت دوم امام است و رکعت اول این فرد، و دیگر احتیاج به تکبیرة الإحرام ندارد، چون اگر احتیاج به تکبیرة الإحرام داشته باشد، معنایش بطلان خواهد بود.

2: احتمال دوم این است که اگر این آدم امام را در رکوع درک نکرد، همانجا فرادی باشد که در حقیقت تکبیرة الإحرامش هم حرام نمی شود، نمازش فرادی می شود و در این فرض حمد و سوره هم از او ساقط می شود، یعنی همین مقداری که در رکوع است برایش کافی است و یک رکعت محسوب می شود هر چند حمد و سوره را نخوانده است، چون «لا تعاد الصلاة» اینجا را می گیرد.

3: احتمال سوم این است که نماز این آدم باطل است.

بررسی قول دوم

در برسی این احتمالات و اقوال، ما نخست احتمال و قول دوم را مورد بحث قرار می دهیم، قول و احتمال دوم این بود که نماز این آدم صحیح است، منتها به عنوان فرادی صحیح است نه به عنوان جماعت.

ااین خیلی احتمال عجیب است، چون این خلاف نص است، چون در روایت حلبی گفت: «و إن رفع (الإمام) رأسه قبل أن ترکع فقد فاتتک الرکعة» آن وقت چطور شما می گویید نمازش به عنوان فرادی صحیح است و این یک رکعت حساب می شود، ولی این احتمال با روایت حلبی نمی سازد، چون روایت حلبی گفت: «و إن رفع (الإمام) رأسه قبل أن ترکع فقد فاتتک الرکعة» یعنی این رکعت باطل شد فلذا نه به عنوان جماعت درست است و نه به عنوان فرادی، نه اینکه فقط جماعتش باطل شد. ظاهر روایت حلبی این است که هردو باطل است هم جماعت و هم فرادی:

متن روایت حلبی

محمد بن علیّ بن الحسین باسناده علی الحلبی، عن أبی عبد الله علیه السلام أنّه قال: «إذا أدرکت الإمام و قد رکع فکبّرت و رکعت قبل أن یرفع الإمام رأسه فقد أدرکت الرکعة، و إن رفع رأسه قبل أن ترکع فقد فاتتک الرکعة» الوسائل: ج 5، الباب 45 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث 2.

از این روایت استظهار می شود که تنها جماعت از این آدم فوت شده، بلکه این رکعت هم «کلا رکعة» است، یعنی همین که امام را در رکوع درک نکردی، رکعت از شما فوت شده است، نه اینکه فقط جماعت فوت شده باشد.

ببنابراین، احتمال و قول دوم با ظاهر روایت حلبی سازگار نیست.

بررسی احتمال و قول اول

احتمال اول این بود که اگر این آدم امام را در رکوع درک نکرد، مستقیم القامه بر می خیزد تا امام برای رکعت دوم بلند شد، این هم در رکعت دوم به امام ملحق می شود.

این احتمال هم به نظر می رسد که احتمال خوبی نباشد، یعنی ما تا کنون نمازی را نشنیده ایم که اولش فرادی باشد و اثنائش جماعت. ظاهر این است که این تکبیره را که گفته، تکبیره ی صحیحی است، از نماز بیرون نمی آید، این جماعت نیست، یعنی پنج دقیقه فرادی، و بقیه هم جماعت است، ما نمازی که از فرادی به جماعت برود نداشتیم، بله! عکسش را داشتیم، یعنی اینکه از جماعت به فرادی برود.

پس معلوم شد که هردو احتمال بی اساس است، چون اگر این آدم فرادی باشد، این با روایت حلبی نمی سازد، و اگر بخواهد جماعت حساب کند، این معنایش این است که از فرادی به جماعت ملحق بشود.

علاوه براین، زیادت رکن هم است، این رکوعی که آورده، زیادی محسوب می شود، چون بعداً که ملحق به جماعت می شود، اولین رکعت او محسوب می شود فلذا رکوع قبلی زیادی در فریضه به حساب می آید، اما اینکه گفته اند زیادی رکن در جماعت مبطل نیست، این در جایی است که جماعت منعقد شده باشد و فرض ما در اینجا این است که جماعت منعقد نشده است، کی منعقد می شود؟ هنگامی که امام برای رکعت دوم بلند شود و این آدم به امام ملحق بشود.

پس هردو قول مشکلاتی دارد، پس چه کنیم؟ ما علی الظاهر همان بطلان را می گیریم که احتمال سوم باشد.

و ما قبلاً این مطلب را گفتیم که اگر کسی تکبیر را بگوید و امام را به رکوع درک نکند، نمازش محکوم به بطلان است.

پس ظاهراً اگر بگوییم :البطلان لزیادة الرکن، این از همه ی احتمالات سالم تر است.

بله! اگر کسی بخواهد احتیاط کند، احتیاطش این است که عدول کند به نافله، دو رکعت نافله را تمام کند، آنگاه بر خیزد و دو مرتبه به امام اقتدا نماید.

ببنابراین، اگر کسی بخواهد که نمازش بدون شک و شبهه باشد، باید این کار را بکند، ما هم احتمال صحت می دهیم هر چند علی حسب الظواهر گفتیم باطل است، ولی «العلم عند الله»، لعل این آدم فرادایش صحیح باشد یا جماعتش صحیح باشد، منتها برای فرار از این مشکلات، عدول کند به نافله و نافله را تمام کند، آنگاه دو مرتبه به امام اقتدا کند.« هذا کلّه حول الفرع الأول»

الفرع الثانی

فرع دوم این است که در رکوع به امام اقتدا کردم، منتها نمی دانم که امام را در رکوع درک کردم یا نه؟

در فرع اولی یقین دارم که امام را در رکوع درک نکردم، فلذا گفتیم باطل است، ولی در این فرع دوم شک دارم که آیا امام را در رکوعش درک کردم یا نه؟

در اینجا احتمال صحت است، یعنی ممکن است پنجاه درصد صحیح باشد و پنجاه درصد دیگر باطل. ممکن است درک کرده باشم، پس صحیح است، ممکن است درک نکرده باشم، پس باطل است، پس در اینجا یقین به بطلان نداریم، فلذا نوبت می رسد به اصول عملیه.

آیا در اینجا حکم استصحاب چیست؟

ههمیشه فقها در صورت شک دو حادث، سه صورت می گویند:

الف: گاهی هردو (کلاهما) مجهولی التاریخ می باشند.

ب: گاهی أحدهما معلوم التاریخ و الآخر مجهول،

ج: گاهی هم هردو معلوم التاریخ می باشند.

اما اگر هردو مجهولی التاریخ بودند، یعنی نه «رفع الإمام رأسه من الرکوع» تاریخش معلوم است، و نه «وصول المأموم إلی الرکوع» تاریخش معلوم است، هیچکدام معلوم نیست و هردو برای ما مشکوک است، هم احتمال دارد که رفع رأس الإمام من الرکوع، مقدم بر وصول ماموم بر رکوع باشد و ممکن است که رکوع ماموم، مقدم بر رفع رأس الإمام من الرکوع باشد، الأصلان یتعارضان، هردو اصل تعارض می کنند، دوتا اصل کدام هستند:

1: أصالة بقاء الإمام فی الرکوع إلی زمان وصول المأموم فی الرکوع، نتیجه ی این اصل صحت است.

2: أصالة عدم رکوع المأموم إلی زمان رفع الإمام رأسه من الرکوع، اصل این است که ماموم رکوع نکرده نکرده ...، تا لحظه ای که امام سر از رکوع بر داشت، نتیجه ی این اصل بطلان است. هردو مجهول التاریخ هستند. یکی استصحابش ایجابی است، دیگری استصحابش سلبی است، از طرف «امام» ایجابی است، یعنی اصالة بقاء الإمام إلی زمان رکوع المأموم.

اما از طرف ماموم، استصحابش عدمی است، یعنی أصالة عدم رکوع المأموم إلی زمان رفع الإمام رأسه من الرکوع. هردو استصحاب تعارض می کنند و تساقط می کنند و در نتیجه نماز می شود باطل. چرا باطل می شود؟

چچون موضوع صحت احراز نشده است، موضوع صحت کدام است؟ موضوع صحت همان است که در روایت حلبی آمده بود که گفت امام را در رکوع درک کنی و شما احراز نکردید که آیا امام را در رکوع درک کردی یا نکردی، فلذا این دو اصل در اثر تعارض، تساقط می کند، فالمرجع هو الدلیل الإجتهادی. دلیل اجتهادی گفت باید امام را در رکوع درک کنی و این آدم امام را در رکوع درک نکرده، یعنی شک دارد که درک کرده یا نکرده.

الصورة الثانیة

صورت دوم این است که رکوع ماموم معلوم التاریخ است، یعنی می دانیم که ماموم کی به رکوع رفت، اما نمی دانیم که امام کی از رکوع سر بلند کرده، این برای ما معلوم نیست. در جایی که یکی از حادثین معلوم التاریخ و الآخر مجهول التاریخ است، چه می کنند؟

ااصل را در مجهول التاریخ جاری می شود نه در معلوم التاریخ، یعنی ضابطه و قاعده این است که اصل در معلوم التاریخ جاری نمی شود، پس چون رکوع ماموم، معلوم التاریخ است فلذا اصل در آن جاری نمی شود، اما چون تاریخ سر برداشتن امام از رکوع برای ما مجهول است و نمی دانیم که امام کی سر از رکوع برداشت، از این رو اصل را در آن جاری می کنیم و می گوییم: أصالة بقاء الإمام فی الرکوع إلی زمان وصول المأموم إلی الرکوع. یا آصالة عدم رفع الرأس الإمام إلی زمان رکوع الماموم. در نتیجه نماز این آدم در این صورت دوم محکوم به صحت است.

الصورة الثالثة

صورت سوم این است که امام معلوم التاریخ و ماموم مجهول التاریخ است، قهراً اصل در ناحیه ی امام جاری نمی شود. چرا؟ چون معلوم التاریخ است. پس اصل درناحیه ی ماموم جاری می شود که مجهول التاریخ است و آن اصل عبارت است از : أصالة عدم إدراک المأموم رکوع الإمام، اصل عدمی جاری می کنیم.

ببه بیان دیگر: أصالة عدم رکوع المأموم فی حالة رکوع الإمام. این اصل عدمی را جاری می کنیم و نتیجه این می شود که نماز این آدم محکوم به بطلان می شود.

نکته

من در احتمال اول که ماموم یقین دارد که امام را در رکوع درک نکرده است، گفتم احتیاط این است که عدول کند به نافله و نماز را تمام کند و سپس از نو به امام اقتدا کند، ولی مرحوم سید در احتمال اول، احتیاط را اصلاً ذکر نمی کند، اما در صورت دوم که صورت شک باشد، سه صورت را من گفتم، مرحوم سید در صورت شک می گوید: الأحوط فی صورة الشک الإتمام و الإعادة، أو العدول إلی النافلة و الإتمام.

اولی خوب است. فی صورة الشک الإتمام أو الإعادة، احتمال صحت است، هر چند ما از نظر حکم ظاهری گفتیم در صورتی که متعارضین هستند باطل است، جایی که ماموم مجهول التاریخ می باشد باطل است، این حکم ظاهری است، ولی در واقع ممکن است امام را درک کرده باشد، ولذا این آدم تمام کند و دو مرتبه اعاده کند و از این جماعت صرف نظر کند، یعنی درحالت شک تمام کند و اعاده کند، اصلاً از جماعت صرف نظر کند.

دومی مشکل است، اول «العدول إلی النافلة و الإتمام»، این هم مشکل است، چون عدول در جایی است که صحت قطعی باشد و حال آنکه در اینجا صحت قطعی نیست، چون احتمال می دهیم که نمازش باطل باشد و لذا این دومی که می گوید: «أو العدول إلی النافلة أو الإتمام» مشکل است. چرا؟ چون عدول در نافله در جایی است که انسان قاطع به صحت باشد، اگر قاطع به صحت نباشد، دیگر موضوع برای عدول نیست، از این بیان روشن می شود که در اولی هم که من گفتم: «یعدل إلی النافلة و یتمّ» آنجا هم مشکل است. عدول در جایی است که صحت قطعی باشد.

بنابراین، عدول بر نافله، نه در دومی درست است و نه در اولی، چون عدول در جایی است که صحت محرز باشد.

بله! اگر صحت محرز شد، عدول به نافله می کنیم.