مشخصات کتاب
بسم الله الرحمن الرحیم
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا وَمَا کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ وَ صَلَّی الله عَلی سَیِّدِنا وَ نَبیِّنا مُحَمَّدٍ و آلِهِ الطیّبین الطاهرینَ
سیمای نماز در قرآن
محسن خندان - هادی انصاف
هلدینگ ذریال به مدیر عاملی جناب مهندس محسن خندان
سرشناسه :خندان، محسن، 1364 -
عنوان و نام پدیدآور :سیمای نماز در قرآن/ محسن خندان، هادی انصاف.
مشخصات نشر :شیراز: انتشارات شاه چراغ(ع)، 1402.
مشخصات ظاهری :118 ص.
شابک :978-622-359-032-0
وضعیت فهرست نویسی :فیپا
یادداشت :کتابنامه: ص. 106.
موضوع :نماز -- جنبه های قرآنی Salat -- Qur'anic teaching
شناسه افزوده :انصاف، هادی، 1359-
رده بندی کنگره :BP104
رده بندی دیویی :297/159
شماره کتابشناسی ملی :9403553
اطلاعات رکورد کتابشناسی :فیپا
1402
اشاره
فهرست کتاب
مقدمه. 5
واژه شناسی صلاة و نماز. 8
ستایش خداوند فریضه ای برای کل موجودات... 12
منظور از اقامه نماز چیست؟. 16
اقامه نماز و شکر عملی.. 18
نماز، ذکر و یاد الهی.. 19
نماز منظم ترین ذکر الهی.. 22
نماز بالاترین واجب عملی.. 24
بیم و امید (خوف و رجاء). 25
روح نماز. 29
نماز اول وقت... 35
صبر و نماز دو بازوی قدرتمند در برابر مشکلات... 45
نماز در مساجد. 49
اقامه نماز اولین وظیفه حکومت اسلامی.. 63
نماز و خانواده 65
سیمای نماز در برخی دیگر از آیات قرآن.. 86
سخن پایانی.. 103
مراجع.. 105
مقدمه
قبل از پرداختن به مطالب، این نکته را خدمت خوانندگان عزیز عرض نمائیم که مقدمه این کتاب به گونه ای انتخاب و چیدمان شده است که علاوه بر بیان یک مجموعه مطالب مقدماتی در مورد نماز، کتاب های ارزشمندی نیز در قسمت مراجع این کتاب به خواننده معرفی شود به طوری که بتواند به صورت رایگان در نرم افزار کتاب خوان قائمیه مطالعه نماید.
مهمترین موضوع دین مبین اسلام بعد از ایمان به خداوند، اقامه نماز است. [1]
این موضوع آنقدر مهم است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در حدیثی نورانی فرمودند:
«مَنْ تَرَکَ الصَّلاةَ مُتَعَمِّدا فَقَدْ کَفَرَ»
«هر کس به عمد نماز را ترک کند، از مرز اسلام خارج شده و به کفر رسیده است.» [2]
نماز، تنها عبادتی است که در هیچ حال از انسان ساقط نمی شود حتی در میدان جنگ و در شرایط اضطرار، بیماری و... [3]
نماز موقعیتی است که باید در آن به خدا توجه داشت نه دیگری، و هر چه را از نظر دور داشت مگر خدا را. باید خدای را زنده و حاضر و ناظر بدانیم و احساس حضور در برابر آن خالق عظیم را در خویش، زنده نگهداریم. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) فرموده است: «همین که انسان در نماز به غیر خدا توجه می کند، خداوند به او خطاب می کند: به چه کسی توجه می کنی؟ آیا پروردگاری جز من سراغ داری؟ آیا جز من، مراقب و ناظری در کار است؟ آیا به بخشنده ای جز من دل بسته ای...؟
اگر توجه به من داشته باشی من و فرشتگانم به تو توجه خواهیم کرد و...» [4]
حضرت علی (علیه السلام) بارها در نهج البلاغه از نماز و یاد خدا سخن به میان آورده که در کتابی به نام «نماز در نهج البلاغه» گردآوری شده است. [5]
افراد با تقوایی که وجودشان با نور الهی روشن شده، با هر نماز یک گام به جلو می روند، زیرا نماز تکرار نیست بلکه معراج است. پله های یک نرده بان همه مثل هم است، اما هر پله یک قدم انسان را رو به بالا می برد. چنانکه کسی که چاه حفر می کند، در ظاهر کاری تکراری می کند و همواره کلنگ می زند اما در واقع با هر کلنگی که می زند به عمق بیشتری می رسد. رکعات نماز در ظاهر تکراری اند، اما در واقع پله های بالا رفتن از نردبان کمال و عمق دادن به معرفت و ایمان اند. [6]
نماز در میان عبادات جایگاه بسیار ویژه ای دارد. در آیه 162 سوره نساء، خداوند برای دانشمندان واقعی، سه ویژگی نماز، زکات و ایمان به خدا را مطرح می کند، اما هنگام نام بردن از این عناوین، عنوان نمازگزار را در قالب مخصوص بیان می کند و می فرماید:
«وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ...»
«المقیمن الصَّلاةَ»
«الموتونَ الزَّکاة»
«المُؤْمِنُونَ بالله»
اگر به این چهار کلمه نگاه کنید، می بینید بیان نماز تفاوت دارد، باید بگوید: «و المقیمون» تا با «راسخون» و «مؤمنون» همسان باشد، ولی «مقیمین» گفته یعنی قصد مخصوص برای نماز دارم. همچنین حضرت ابراهیم (علیه السلام) در آیه 162 سوره انعام می گوید: «انَّ صلاتی و
نُسکی» با این که کلمه «نسک» به معنای عبادت است و شامل نماز هم می شود ولی نام نماز را مخصوصاً جداگانه می برد تا اهمیتش را برساند. [7]
با تدبر در این آیه پی می بریم که مرگ بر حیات احاطه دارد و حیات بر نُسک و نُسک بر نماز. بنابراین نماز، هسته مرکزی در درون عبادت است. [8]
نماز نشانه صداقت است کسی که دیگری را دوست دارد، سخن گفتن با او را هم دوست دارد آن ها که با زبان مدعی خدا خواهی و خدا دوستی اند، ولی نماز نمی خوانند، در ادعای خود صداقت ندارند. نماز ملاک و میزان تعهدی است که انسان در اظهارات خود دارد. به همین دلیل نماز منافق همچون سایر اعمالش همراه با صداقت نیست. [9]
نماز بهترین اعمال بعد از معرفت است. در حدیثی نورانی از امام صادق علیه السلام آمده است که حضرت فرمودند: بعد از شناخت خداوند، هیچ طاعتی را با ارج تر و پربهاتر از نماز نمی شناسم. آیا نشنیده ای که بنده صالح خدا، عیسی بن مریم (علیهما السلام) گفته است: «و خداوند مرا به ادای نماز سفارش کرد.» [10]
امیرالمؤمنین در حدیثی نورانی فرمودند: گفتارهایتان را محافظت کنید؛ نسبت به مسأله نماز احساس مسئولیت کنید و به آن به خدا نزدیک شوید؛ زیرا نماز به مؤمنان واجب شده است. مگر نشنیده ای وقتی که از اهل جهنم می پرسند: «شما را چرا به جهنم داخل نمودند؟ در پاسخ می گویند: که ما از نمازگزاران نبودیم.» [11]
اولین فرمان به دنبال آفرینش انسان، فرمان سجده بود، اولین نقطه زمین (مکه و کعبه) که از زیر آب بیرون آمد و خشکی شد مکان عبادت
بود و اولین کار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پس از هجرت به مدینه ساختن مسجد بود. [12]
در روایات آمده است که در خانه، جایی را برای نماز قرار دهید. شاید بتوان گفت نظر اسلام این است که نگاه به آن مکان، انسان را به یاد نماز می اندازد و اگر به خاطر تنگی مکان نمی توان محلی را برای نماز اختصاص داد، دست کم با نصب علامت قبله یا آیه ای که نشانه نماز باشد، یا گذاشتن سجاده، ساکنین به یاد نماز بیفتند. از جمله سفارش هایی که بزرگ خانواده باید آشکارا به اهل خانه انجام دهد، دعوت به نماز است و از این سفارش خسته نشود. [13]
واژه شناسی صلاه و نماز
نماز واژه ای است که در زبان پهلوی، درست به همین صورت امروزی آن، به معنای احترام، تعظیم و ستایش وجود داشته است. اصل آن نیز در زبان اوستایی از ریشه «نَمِه» به معنای میل و گرایش، کرنش، خم شدن، درود و ستایش است و نخستین فراز از بخش گاهانِ اوستا که تاریخ سُرایش آن به سه هزار سال پیش برمی گردد، با این عبارت شروع می شود: «اینک در آغاز با دست هایی برافراشته، تو را نماز می گزارم.» همچنین در زبان سنسکریت، واژه «نَمَس» به معنای «خم شدن»، «اطاعت کردن»، «ستایش کردن» و «تهنیت همراه با احترام زیاد نسبت به خدایان» است. وجود واژه نماز هم در اوستا و هم در متون مقدس هندی، مانند رامایانه، گواه آن است که اولاً، این واژه متعلق به اقوام آریایی بوده و قدمت بسیاری دارد و ثانیاً، اصطلاح نماز خطاب به خداوند و به منظور تکریم و پرستش به کار می رفته است. [14]
صلاة مصدر است و بر وزن فَعلَه می باشد این واژه از ماده «صلو» یا «صلی» گرفته شده است. اگر از ماده «صلو» باشد می تواند به معنای دعا باشد. اهل لغت می گویند قبل از اسلام واژه «صَلاة» در معنای دعا به کار می رفت؛ اما بعد، این معنا به عملی مخصوص تعلق یافت که با تکبیرة الاحرام آغاز و با تسلیم در برابر خداوند پایان می پذیرد. گفته شده نماز را به علت دعاهایی که در آن وجود دارد «صلوة» نامیده اند.
اگر واژه «صلاة» از ماده «صلی» باشد، به معنای نرم شدن است. بنابر این چون نماز مشتمل بر کمک خواهی از خداست آن را «صلاه» نامیده اند. [15، 16]
نماز در فارسی امروز، ترجمه واژه «صلاة» در قرآن کریم است. اصل واژه «صلاه» از زبان آرامی به معنای رکوع و خم شدن وارد زبان عبری شده و در این زبان، به معنای صلات آمده است؛ برای مثال، در کتاب دانیال (باب 6، آیه 11) آمده است: «دانیال پنجره های بالا خانه خود را به سمت اورشلیم باز نموده، هر روز سه مرتبه زانو می زد و دعا می نمود و چنان که قبل از آن عادت داشت، نزد خدای خویش دعا می کرد و تسبیح می خواند.» به گواهی لغتنامه عبری، در اینجا آنچه به «دعا» ترجمه شده، واژه صلات است و نشان می دهد آنچه دانیال نبی (علیه السلام) انجام می داده، نمازهای سه گانه روز بوده است. پس از مدتی واژه «صلات» از زبان عبری وارد زبان عربی شد. یهودیان واژه «صلوته» را به صورت های مختلف استفاده می کردند که یکی از آنها به معنای صلات یا کنیساست. قرآن کریم نیز در آیه 40 سوره حج، واژه صلوات را به معنای «کنیساهای یهود» گرفته است که منظور محل نماز و صلات آنان بوده است. [17]
واژه «صلاة» و دیگر مشتقات آن نظیر (صَلِّ - یُصَلّون - صَلَوات – مُصلّین - مُصَلّی)، بیش از 99 بار در آیات قرآن به کار رفته است و اگر واژه هایی مثل (تَصلی - اِصلوها - نُصلِهِ - صالوا - صِلّیاً - صَلّوُه - أَصلیهِ – تَصلیَه -صالِ - تَصطَلونَ) نیز از مشتقات واژه «صلاة» در نظر گرفته شود، تعداد آن ها در قرآن کریم به بیش از 124 بار می رسد. [18]
تمام موجودات «صلاة» دارند. از طرفی طبق آیه 78 سوره اسراء، قرآن خواندن نیز خود نوعی «صلاة» است. حتی تفکر در امور خداوند و مناجات با او هم نوعی «صلاة» است. به همین دلیل برخی واژه «صلاة» را به معنای نیایش توأم با ستایش و دعا و دعوت همراه با جلب معبود معنی کرده اند و نه حرکات و الفاظی در قالب فقهی. اما اگر آیات قرآن را به دقت بررسی کنیم متوجه می شویم که منظور از صلاة در قرآن کریم به معنای یک وظیفه شرعی، همین نمازهای پنج گانه است که شکل و فُرم آن را رسول خدا (صلی الله علیه و آله وسلم) دقیقاً مشخص کرده است. به عنوان نمونه با تدبر در آیه 102 سوره نساء متوجه می شویم که «صلاة» به معنای شرعی آن، شکل و فرم خاص و منظمی دارد و همین نمازی است که مسلمانان در هر شبانه روز می خوانند. همچنین آیات 238 سوره بقره، 43، 101، 103 و 142 سوره نساء و 55 سوره مائده نیز نشان می دهد تعبیر «صلاة» به دعا اشتباه می باشد.
سوالی که در اینجا ممکن است مطرح شود این است که چرا شکل و فُرم هر نماز دقیقاً در قرآن ذکر نشده است؟ پاسخ ما آیه زیر از قرآن کریم است:
«وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ إِلَّا لِتُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ ۙ وَهُدًی وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» [19]
«ما قرآن را بر تو نازل نکردیم مگر برای اینکه آنچه را در آن اختلاف دارند، برای آنها روشن کنی؛ و (این قرآن) مایه هدایت و رحمت است برای قومی که ایمان می آورند.» [20]
از این آیه به روشنی استفاده می شودکه اولاً قرآن کریم به تنهایی کافی نیست و نیاز به کسی دارد که آیات آن را توضیح دهد؛ ثانیاً هر کسی صلاحیت ایفای این وظیفه مهم را ندارد. طبق این آیه، پیامبر (صلی الله علیه و آله) اجازه تفسیر آیات الهی را دارد و در بیان و تفسیر آیات قرآن، اهل بیت پیامبر (علیهم السلام) نیز به او ملحق می شوند و این معنا، از حدیث متواتر ثقلین و سایر احادیثی که رسیده است، اثبات می شود. [21]
شبیه به این آیه در آیة 44 سوره نحل نیز ذکر شده است.
در قرآن کریم بارها و بارها در کنار عبارت «اَطیعُوا الله» بلافاصله عبارت «واَطیُعوا الرَّسُول» یا «والرَّسُول» ذکر شده است و این یعنی بیان جزئیات دین مبین اسلام از جمله نماز بر عهده رسول خداوند (صلی الله علیه و آله) است و ما ملزم به رعایت کامل دستورات ایشان هستیم.
از طرفی با بررسی آیات قرآن کریم در می یابیم که میان واژه «صلاة» با واژگانی چون رکوع، سجود، قیام و قنوت رابطه جزء واژگی برقرار است و به همین سبب گاهی از این واژها در قرآن برای اشاره به «صلاة»، استفاده شده است و این یعنی سجده و رکوع از اجزای اصلی نماز به شمار می روند. روح نماز خضوع و خشوع در مقابل خداست که در همین
افعال تجلی می یابد؛ از این رو در برخی آیات قرآن - از باب ذکر جزء و اراده کل - مشتقات این واژها برای اشاره به صلاة به کار رفته اند. [22]
همان طور که گفته شد در قرآن حکیم بارها عبارت «اَطیعُوا الرَّسُول» بلافاصله بعد از عبارت «اَطیعُوا الله» آمده است [به عنوان نمونه به آیات 32 و 132 آل عمران، 89 نساء، 92 مائده، 1 و 20 و 46 انفال، 54 نور، 33 محمد (ص) و 13 مجادله مراجعه شود] ولی در یک مورد که خداوند دستور به اقامه نماز و پرداخت زکات می دهد فقط عبارت «اَطیعُوا الرَّسُول» ذکر شده است:
«وَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ» [23]
«و نماز را بر پا دارید، و زکات را بدهید و رسول (خدا) را اطاعت کنید تا مشمول رحمت (او) شوید.» [20]
و این به این مفهوم است که این رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) است که دقیقاً مشخص می کند مسلمانان نماز را با چه کیفیت و کمیت و در چه اوقاتی اقامه نمایند و زکات خود را که طبق روایات شرط اساسی قبول نماز است چگونه و در چه اموری مصرف نمایند.
ستایش خداوند فریضه ای برای کل موجودات
« أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّیْرُ صَافَّاتٍ ۖ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِیحَهُ ۗ وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِمَا یَفْعَلُونَ» [24]
«آیا ندیدی تمام آنان که در آسمان ها و زمینند برای خدا تسبیح می کنند و همچنین پرندگان به هنگامی که بر فراز آسمان بال گسترده اند؟! هر یک از آنها نماز و تسبیح خود را می داند؛ و خداوند به آنچه انجام می دهند داناست.» [20]
وقتی نماز فرضیه ای بر همة موجودات است پس به طور قطع در همة ادیان الهی نیز بوده است. قبل از حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) در آئین حضرت عیسی (علیه السلام) هم نماز بوده که قرآن از زبان او نقل می کند که خداوند مرا به نماز سفارش کرده است ( آیه 31 سوره مریم (سلام الله علیها)) و قبل از او موسی (علیه السلام) بوده که که خداوند به او خطاب می کند: «و نماز را برای یاد من به پا دار» (آیه 14 سوره طه) و قبل از موسی پدر زن او حضرت شعیب (علیه السلام) بوده که نماز داشته است (آیه 87 سوره هود (علیه السلام)) و قبل از همه آن ها ابراهیم (علیه السلام) بوده که از خداوند برای خود و ذریّه اش توفیق اقامه نماز را می خواهد (آیه 40 سوره ابراهیم (علیه السلام)) و این لقمان است که به فرزندش می گوید: «پسر من، نماز را به پا دار و امر به معروف و نهی از منکر کن». جالب آن است که معمولاً در کنار نماز سفارش زکات می شود ولی از آنجا که نوجوان معمولاً پول ندارد، در این آیه در کنار نماز به جای زکات به امر به معروف و نهی از منکر سفارش شده است (آیه 17سوره لقمان). [25]
آیات مختلف قرآن، سخن از چهار عبادت در مورد همه موجودات این جهان بزرگ می گوید: تسبیح، حمد، سجده و نماز، در آیه مورد بحث سخن از نماز و تسبیح بود. در آیه 15 سوره رعد سخن از سجود عمومی است و در آیه 44 سوره اسراء سخن از تسبیح و حمد تمامی موجودات عالم هستی است. درباره حقیقت حمد و تسبیح عمومی موجودات جهان و تفسیرهای گوناگونی که در این زمینه شده است به اختصار به دو تفسیر قابل توجه می پردازیم: 1) تمامی ذرات این عالم اعم از آنچه آن را عاقل می شماریم یا بی جان یا غیر عاقل، همه دارای نوعی درک و شعورند، و در عالم خود، تسبیح و حمد خدا می گویند، هر
چند ما قادر به درک آن نیستیم، شواهدی از آیات قرآن نیز برای این تفسیر اقامه شده است. 2) منظور از تسبیح و حمد، همان چیزی است که ما آن را زبان حال می نامیم، یعنی مجموعه نظام جهان هستی و اسرار شگفت انگیزی که در هر یک از موجودات این عالم نهفته است با زبان بی زبانی، با صراحت و به طور آشکار از قدرت و عظمت خالق خود و علم و حکمت بی انتهای او سخن می گویند چرا که هر موجود بدیع و هر اثر شگفت انگیزی، حتی یک تابلو نفیس نقاشی یا یک قطعه شعر زیبا و نغز، حمد و تسبیح ابداع کننده خود می گوید، یعنی از یک سو، صفات برجسته او را بیان می دارد (حمد) و از سوی دیگر، عیب و نقص را از او نفی می کند (تسبیح) تا چه رسد به این جهان با عظمت و آن همه عجائب و شگفتی های بی پایانش. البته اگر جمله «یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمَاواتِ والأرْضِ» به معنی تسبیح گفتن کسانی که در آسمان ها و زمین هستند بگیریم و ظاهر کلمه «مَن» را در ذوی العقول حفظ کنیم، تسبیح در اینجا به معنی اول خواهد بود که یک تسبیح آگاهانه و اختیاری است ولی لازمه این سخن آن است که برای پرندگان نیز چنین شعوری قائل باشیم؛ زیرا پرندگان در آیه فوق در کنار «مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ» قرار گرفته است، البته این موضوع عجیب نیست؛ زیرا در بعضی دیگر از آیات قرآن چنین درکی برای بعضی از پرندگان آمده است. (به عنوان مثال به آیه 38 سوره انعام در تفسیر نمونه، جلد 5، ص 221 مراجعه نمائید) حال به تعبیر واژه «صلاة» در آیه مورد بحث می پردازیم. جمعی از مفسران ضَمیر عَلِمَ در جمله «کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ» را به کُلّ برگردانده اند که طبق آن مفهوم جمله فوق چنین می شود: هر یک از
کسانی که در زمین و آسمان هستند و همچنین پرندگان از کیفیت و راه و رسم نماز و تسبیح خود آگاهند.
ولی بعضی دیگر آن را به خدا بازگردانده اند، یعنی خداوند از نماز و تسبیح هر یک از آنان آگاه است اما تفسیر اول با معنی آیه مناسب تر می باشد. به این ترتیب، هر یک از تسبیح کنندگان راه و رسم و تسبیح و شرائط و ویژگی های نماز خود را می دانند. اگر منظور تسبیح آگاهانه باشد مفهوم این سخن روشن است اما اگر با زبان حال باشد مفهومش این است که هر کدام نظام ویژه ای دارند که به نوعی گویای عظمت پروردگار است و هر کدام چهره ای از قدرت و حکمت اویند، جمعی از مفسران مانند مرحوم طبرسی در مجمع البیان و آلوسی در روح البیان صلاة را در اینجا به معنی دعا تفسیر کرده اند که مفهوم اصلی آن در لغت همین است و به این ترتیب، موجودات زمین و آسمان با زبان حال، یا زبان قال، در پیشگاه خدا دعا می کنند، و از محضر او تقاضای فیض دارند و او هم که فیاض مطلق است بر حسب استعدادهایشان به آن ها می بخشد و دریغ ندارد منتهی هر کدام در عالم خود می دانند چه نیازی دارند و چه باید بخواهند و چه دعائی کنند. به علاوه، آنها در پیشگاه با عظمت او خاضعند و در برابر قوانین آفرینش تسلیم، و از سوی دیگر، با تمام وجود صفات کمالیه خدا را بازگو می کنند و هر گونه نقصی را از او نفی می نمایند، و به این ترتیب، عبادات چهار گانه آن ها حمد، تسبیح، دعا و سجود تکمیل می شود. [26]
کوتاه سخن آنکه از این آیات به دست می آید که علم و شعور، مخصوص انسان ها نیست. گرچه بعضی مفسران تسبیح موجودات هستی را تسبیح تکوینی و زبان حال آفرینش دانسته اند، ولی ظاهر آیات بر خلاف این مطالب است. خداوند، در آیه مورد بحث چند مرتبه به صورت
غیر مستقیم، به انسان هشدار داده است: الف) موجودات آسمان و زمین و پرندگان در حال تسبیح هستند. چرا انسان غافل است؟! ب) تسبیح موجودات، آگاهانه است. چرا انسان در نماز حضور قلب ندارد؟! ج) پرندگان، هنگام پرواز در آسمان، در حال تسبیح و نمازند، اما برخی انسان ها هنگام پرواز در آسمان، در حال غفلت و مستی به سر می برند! در روایات می خوانیم: امام صادق (علیه السلام) هنگامی که صدای گنجشکی را شنید فرمود: «این پرنده مشغول دعا و تسبیح است.» [27]
منظور از اقامه نماز چیست؟
در قرآن برای نماز از کلمات «اَقِم، اَقیمُوا، یُقیمُون و ...» استفاده شده است.
«و أقیموا الصَّلاةَ وَاتُوا الزَّکَوةَ وَارکَعوا مَعَ الرّاکعینَ» [28]
«و نماز را به پا دارید، و زکات را بپردازید، و همراه رکوع کنندگان رکوع کنید (و نماز را با جماعت بگزارید).» [20]
این آیه اشاره به مسأله نماز جماعت است، ولی از میان تمام افعال نماز تنها رکوع را بیان کرده و می گوید: با رکوع کنندگان رکوع کنید. این تعبیر، شاید به خاطر آن باشد که نماز یهود مطلقاً دارای رکوع نبود، این نماز مسلمانان است که یکی از ارکان اصلی آن رکوع محسوب می شود. جالب این که نمی گوید نماز بخوانید، بلکه می گوید: «أقیموا الصَّلاةَ» نماز را به پا دارید یعنی تنها خودتان نماز خوان نباشید بلکه چنان کنید که آئین نماز در جامعه انسانی بر پا شود، و مردم با عشق و علاقه به سوی آن بیایند. بعضی از مفسران گفته اند: تعبیر به اَقیمُوا اشاره به این است که نماز شما تنها اذکار و اوراد نباشد، بلکه آن را به
طور کامل با پا دارید که مهم ترین رکن آن توجه قلبی و حضور دل در پیشگاه خدا و تأثیر نماز در روح و جان آدمی است. در حقیقت در این سه دستور در آیه مورد بحث، نخست پیوند فرد با خالق (نماز) بیان شده و سپس پیوند با مخلوق (زکات) و سرانجام پیوند دسته جمعی همه مردم با هم در راه خدا! [29]
شاید بتوان گفت: اصل فرمان نماز، با جماعت است. اساس دین بر حضور در اجتماع و دوری از انزوا و گوشه نشینی است. [30]
طبق آیه 45 سوره عنکبوت، زمانی می توان گفت نماز اقامه شده که آن نماز انسان را از فحشا و منکر باز دارد و باعث شود یاد خداوند متعال همواره در دل زنده بماند و گرنه باید گفت افرادی که نماز می خوانند ولی گناه هم می کنند نماز را به طور کامل اقامه نمی کنند.
تمام پاداش های بی نظیری که خداوند تبارک برای نماز بیان کرده است در حقیقت مشمول کسانی می شوند که نماز را اقامه کرده باشند.
در اینجا این حدیث نورانی از امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) که فرمودند:
«وَ اللهَ وَ اللهَ فِی الصَّلاه فإنَّهَا عَمُودُ دِینِکُم»
«خدا را خدا را دربارة نماز، چرا که ستون دین شما است.» [31]
نِمود پیدا می کند زیرا ستون را نمی خوانند بلکه آن را بر پا می کنند.
البته خود نماز حتی قرائت آن به مرور به زندگی انسان رنگ و بوی الهی می دهد و امید بسیار می رود که انسان را عاقبت بخیر کند.
ممکن نیست کسی نماز بخواند و هیچ گونه اثری در او نبخشد، هر چند نمازش صوری باشد، هر چند آلوده گناه باشد، البته این گونه نماز، تأثیرش کم است، این گونه افراد اگر همان نماز را نمی خواندند، از این
هم آلوده تر بودند. در احادیث متعددی، می خوانیم: افراد گناهکاری بودند که وقتی شرح حال آن ها را برای پیشوایان اسلام بیان می کردند، می فرمودند: غم مخورید، نماز آن ها را اصلاح می کند و کرد. [32]
در روایات نقل شده است که جوانی از انصار اهل گناهان زشتی بود ولی نمازهای خود را می خواند. وقتی شرح حال او را خدمت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) عرضه داشتند، ایشان فرمودند:
«اِنَّ صَلاتَةُ تَنْهاهُ یوماً ما»
«سرانجام روزی نمازش او را از این اعمال پاک می کند.» [33]
در پاسخ به این سوال که قرآن می فرماید: «اِنَّ الصَّلاةَ تَنهَی عَنِ الفَحشاءِ والمُنکَرِ» «یقیناً نماز از کارهای زشت و کارهای ناپسند باز می دارد.» ولی هستند افرادی که نمازگزارند ولی گناه هم می کنند باید گفت نماز اشخاص مختلف با هم فرق دارد و درجه و مرتبه اقامه نماز در آنها متفاوت است. هر چقدر کیفیت اقامه نماز بهتر باشد بازدارندگی آن نیز بیشتر است ولی به طور کلی بزرگان دین می گویند: هر نمازی هر چه هم کوتاه و به اصطلاح کم اهمیت باشد، باز هم به همان سهم خودش انسان را از گناه باز می دارد. لااقل این آدم نمازگزار در حال نماز دهان و لباسش نجس نیست و ناچار است برای پاک نگهداشتن خود، از نجاسات لااقل پرهیز کند و تا چه رسد که انسان آن حالت معنویت را پیدا کند و به جایی برسد که در نماز غیر خدا را متوجه نشود. [34]
اقامه نماز و شکر عملی
یکی از اسرار نماز، تشکر از ولی نعمت است، قرآن می فرماید: «عبادت کنید پروردگاری را که شما و نیاکان شما را آفرید، هستی شما
و همه از اوست. در سورة کوثر می خوانیم «انّا أَعْطَیْنَاکَ الکَوثَرَ فَصَلِّ» ما به تو «کوثر» دادیم، خیر زیاد عطا کردیم پس نماز بخوان. یعنی به شکرانه عطایای ما نماز به پا دار. نماز بهترین نوع شکرگزاری است که شیوة آن را خداوند بیان فرموده و تمام انبیا و اولیا هم آن شیوه را به کار بسته اند. نماز تشکری است عملی، زبانی، دائمی و سازنده. [35]
مهمترین مرتبه شکر الهی زمانی است که شُکر به صورت عملی انجام شود، در آیه 13 سوره سبأ آمده است که:
«... اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُکراً وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبَادِی الشَّکورُ»
«... ای آل داود شکر (این همه نعمت را) بجا آورید ولی عده کمی از بندگان من شکرگزارند.» [20]
قُلّه شکر الهی با ابزار نماز زمانی است که نماز به طور کامل اقامه بشود و تأثیر عملی آن در زندگی نمود پیدا کند و بالاترین درجه ذکر و یاد الهی که ترک مُحَرمات است را نصیب انسان بگرداند.
نماز، ذکر و یاد الهی
«إِنَّنِی أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِی وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِکْرِی» [36]
«من الله هستم؛ معبودی جز من نیست؛ مرا بپرست، و نماز را برای یاد من به پادار.» [20]
انسانی که به نماز می ایستد، تکبیر، می گوید، خدا را از همه چیز برتر و بالاتر می شمرد، به یاد نعمت های او می افتد، حمد و سپاس او می گوید، او را به رحمانیت و رحیمیت می ستاید، به یاد روز جزای او می افتد، اعتراف به بندگی او می کند، از او یاری می جوید، صراط مستقیم از او می طلبد راه کسانی که به آن ها نعمت داده شده، غضب بر
آن ها نشده و گمراه نگشته اند (مضمون سوره حمد). بدون شک در قلب و روح چنین انسانی، جنبش به سوی حق، و حرکتی به سوی پاکی، و جهشی به سوی تقوا پیدا می شود. برای خدا کار می کند و در پیشگاه او پیشانی بر خاک می نهد، غرق در عظمت او می شود، و خودخواهی ها و خود برتربینی ها را فراموش می کند. شهادت به یگانگی او و گواهی به رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) می دهد. بر پیامبرش درود می فرستد، و دست به درگاه خدای بر می دارد که در زمره بندگان صالح او قرار گیرد (تشهد و سلام). این عمل، چند بار در شبانه روز، تکرار می گردد، هنگامی که صبح از خواب بر می خیزد، در یاد او غرق می شود. در وسط روز، هنگامی که غرق زندگی مادی شده است، ناگهان صدای مؤذن را می شنود، برنامه خود را قطع کرده، به درگاه او می شتابد، و حتی در پایان روز و آغاز شب، پیش از آن که به بستر استراحت برود، با او راز و نیاز می کند و دل را مرکز انوار او می سازد. از آثار و برکات مهم نماز، که حتی از نهی فحشاء و منکر مهمتر است، آن است که انسان را به یاد خدا می اندازد که ریشه و مایه اصلی هر خیر و سعادت است، و حتی عامل اصلی نهی از فحشاء و منکر نیز، همین ذکر الله می باشد، در واقع برتری آن، به خاطر آن است که علت و ریشه محسوب می شود. اصولاً، روح همه عبادات - چه نماز و چه غیر آن - ذکر خدا است، اقوال نماز، افعال نماز، مقدمات نماز، تعقیبات نماز، همه و همه، در واقع، یاد خدا را در دل انسان زنده می کند. تکرار این عمل، در شبانه روز، آن هم با تکیه روی صفات خدا، رحمانیت و رحیمیت و عظمت او، مخصوصاً با کمک گرفتن از سوره های مختلف قرآن بعد از حمد، که بهترین دعوت کننده به سوی نیکی ها و پاکی ها است، اثر قابل ملاحظه ای در پرورش فضائل اخلاقی در وجود انسان دارد. [32]
از آنجا که نماز، مؤثرترین رابطه انسان با خداست، در صورتی که با شرایط صحیح انجام گیرد، دل را لبریز از عشق و محبت او می کند و در پرتو آن انسان بهتر می تواند خود را از آلودگی به گناه پاک سازد. نماز آنقدر مهم است که در سخت ترین شرایط، حتی در صحنه جنگ نباید فراموش شود و در همه حال، باید نماز را به جا آورد تا پیوند بندگان با آفریدگار جهان، همیشه برقرار باشد و به یقین از این طریق نقطه اتکاء و امیدی برای انسان به وجود می آید و او را در غلبه بر مشکلات پیروز خواهد ساخت. [37]
یاد خداوند، زمانی در انسان مؤثر است که مستمر و بسیار باشد. [38]
طبق روایات ذکر دائمی خداوند موجب رسیدن به تمامی خیرات دنیا و آخرت می شود. [39]
نماز، ذکری است زبانی و قلبی، با روشی مخصوص و شیوه ای ابتکاری که اعضای بدن از موی سر تا نوک پا در آن نقش دارند. هنگام وضو، هم روی سر را مسح می کنیم و هم روی پا را، هنگام سجده هم پیشانی بر زمین نهاده می شود هم انگشت پا، در طول نماز هم زبان ذکر او می گوید هم دل به یاد اوست. چشم ها باید خاشع باشد، کمر در رکوع خم شود، دست ها هنگام گفتن «الله اکبر» بالا بیاید، گردن، صاف و در رکوع کشیده شود، به هر حال در نماز همه اعضا به نحوی در خدمت یاد خدا هستند. [40]
نماز منظم ترین ذکر الهی
نقش ذکر و یاد الهی در زندگی دنیوی و اخروی انسان بسیار برجسته است و تنها موضوعی است که در اسلام حد و مرزی ندارد:
«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذکروا الله ذکراً کثیراً» [41]
«ای کسانی که ایمان آورده اید! خدا را بسیار یاد کنید.» [20]
چون عوامل غفلت در زندگی مادی بسیار فراوان و تیرهای وسوسه شیطان از هر سو به طرف انسان پرتاب می گردد، برای مبارزه با آن، راهی جز ذکر کثیر نیست. ذکر کثیر به معنی واقعی کلمه یعنی توجه با تمام وجود به خداوند، نه تنها با زبان و لقلقه لسان. توجه مداوم به خداوند با آن عظمت، قدرت، علم، حکمت و صفات عُلیا، روح انسان را به نیکی ها و پاکی ها سوق می دهد. [42]
همان اندازه که یک انسان به یاد خداوند باشد او نیز به یاد انسان است و ارزش انسان نزد خداوند به همان مقدار ارزش خداوند در نزد انسان است:
«فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَاشْکُرُوا لِی وَلَا تَکْفُرُونِ» [43]
«پس به یاد من باشید، تا به یاد شما باشم؛ و شکر مرا بگویید و (در برابر نعمت هایم) کفران نکنید.» [20]
خداوند در برخی آیات می فرماید: «اُذْکُرُو نِعمَتی» «نعمت های مرا یاد کنید» ولی در آیه می فرماید: «فَاذْکُرُونِی» «یاد خود من باشید.» یاد خداوند، زمینه ساز شکر است و لذا بر شکر مقدم شده است. این آیه، نشانگر نهایت لطف خداوند به بنده است. انسانی که جهل، فقر، فنا و حقارت از ویژگی های اوست، چقدر مورد لطف قرار گرفته که خداوند علیم، غنی، باقی و عزیز به او می گوید: «مرا یاد کن تا تو را یاد کنم.»
مگر یاد کردن ما چه ارزشی دارد؟ مگر نه این است که یاد کردن ما نیز خود توفیقی از سوی اوست؟ [44]
می توان گفت زیباترین و منظم ترین ذکر الهی نماز است که علاوه بر اینکه باید با یک خضوع و خشوع خاص و ویژه صورت گیرد، اوقات انجام آن نیز دقیقاً مشخص است.
نماز روح انضباط را در انسان تقویت می کند چرا که دقیقاً باید در اوقات معینی انجام گیرد که تأخیر و تقدیم آن هر دو، موجب بطلان نماز است، همچنین آداب و احکام دیگر در مورد نیت، قیام، قعود، رکوع، سجود و مانند آن و رعایت آن ها، پذیرش انضباط را در برنامه های زندگی کاملاً آسان می سازد. [32] علاوه بر این برگزاری نماز به صورت جماعت، یکی از زیباترین و منظم ترین گردهمایی هایی اجتماعی و الهی است.
در زمان بندی اوقات نماز، در منظم بودن صف های نماز جماعت، در با هم سجده رفتن با هم نشستن با هم قیام کردن، با هم سکوت کردن با هم دعا کردن، جلو و عقب نیافتادن، قبل از وقت نماز نخواندن و نماز را به خارج از وقت نسپردن، در همه اینها سیمای نظم را مشاهده می کنیم. [45]
یکی از شروط صحت و قبولی نماز این است که نماز را رو به قبله بخوانیم و این شرط هم از زیباترین انضباط در بین اجتماع مسلمین است. مسلمانان با هر نژاد و سلیقه ای در هنگام نماز، جهت منظم و واحدی دارند که تأکید و یادآوری بر برادری مسلمانان با یکدیگر است. گفتنی است که تجربه نشان داده که اگر مسائل تربیتی، تحت انضباط و شرایط معین قرار نگیرد، عده ای آن ها را به دست فراموشی می سپارند و اساس آن به کل متزلزل می گردد. این گونه مسائل حتما باید در اوقات
معین و تحت انضباط دقیق قرار گیرد تا هیچ کس عذر و بهانه ای برای ترک آن نداشته باشد؛ به خصوص اینکه انجام دادن این عبادت در وقت معین مخصوصا اگر به صورت دسته جمعی (جماعت) باشد دارای شکوه و تأثیر و عظمت خاصی خواهد بود که قابل انکار نیست و در حقیقت یک کلاس بزرگ انسان سازی را این وقت شناسی تشکیل می دهد. [46]
نماز بالاترین واجب عملی
«... و أَوصانی بِالصَّلاةِ وَالزَّکاة ما دُمْتُ حَیًّا» [47]
«... و تا زمانی که زنده ام، مرا به نماز و زکات توصیه کرده است.» [20]
در سخت ترین شرایط حتی در صحنه جنگ، نباید نماز فراموش شود. [37]
هر یک از دستورات اسلامی ممکن است به دلیلی تعطیل شود. مثلاً جهاد برای بیمار و نابینا واجب نیست خمس و زکات و حج، بر طبقه محروم واجب نیست اما تنها عبادتی که بر همه افراد و اقشار جامعه از مرد و زن، فقیر و غنی، سالم و بیمار واجب است، نماز است که تا لحظه مرگ حتی یک روز قابل تعطیل شدن نیست. (اگر چه برای زن ها در هر ماه برنامه خاصّی وجود دارد). [48]
وقتی گفته می شود نماز حتی در صحنه جنگ نیز نباید فراموش شود، ممکن است کسانی تصور کنند، تا این حد اصرار و تأکید درباره نماز یک نوع سختگیری محسوب می شود و شاید انسان را از وظایف خطیری که برای دفاع از خود در چنین لحظاتی دارد غافل سازد. در حالی که این یک اشتباه بزرگ است. معمولاً انسان در این حالت بیش از
هر چیز نیاز به تقویت روحیه دارد و اگر ترس و وحشت و ضعف روحیه بر او غلبه کند شکست او تقریباً قطعی خواهد بود. چه عملی بهتر از نماز و پیوند با خدایی که فرمانش در تمام جهان هستی نافذ، و همه چیز در برابر اراده او سهل و آسان است می تواند روحیه سربازان مجاهد یا کسانی که مواجه با خطری شده اند را تقویت کند!؟ [37]
نماز یک دستور انضباطی است که روح توجه به پروردگار را در انسان زنده می کند و می تواند در فواصل نمازها خدا را به خاطر داشته باشد، خواه در میدان جنگ باشد و خواه در غیر میدان جنگ. [49]
کوتاه سخن آن که نماز، بزرگترین عبادت و مهمترین پیوند خلق با خالق، و مؤثرترین راه برای فراموش نکردن ذات پاک خداوند می باشد. [50]
بیم و امید (خوف و رجاء)
کسی که زندگی ابدی پس از زندگانی کوتاه دنیا در نظرش اهمیت دارد نمی تواند موضوع نماز را نادیده بگیرد. اهمیت دادن به نماز همان گونه که انسان را می تواند به عرش الهی برساند و زندگی دنیوی و اخروی انسان را پر از طراوت کند، اعراض از این واجب الهی می تواند انسان را به قعر دوزخ بکشاند (به آیات 40 تا 43 سوره مدثر مراجعه شود).
در ابتدا نماز را از دیدگاهی بررسی می کنیم که می تواند همانند مرکبی سریع و قدرتمند انسان را به عرش الهی برساند.
از خصوصیات بی نظیر نماز محو گناهان می باشد. در حقیقت نماز همانند مداد پاکن عمل می کند یعنی هم موجب می شود بار حسنات انسان سنگین و هم آثار سوء گناهان پاک شود:
«وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّیلِ ۚ إِنَّ الحَسَناتِ یُذهِبنَ السَّیِّئَاتِ ۚ ذٰلِکَ ذِکریٰ لِلذّاکِرینَ» [51]
«در دو طرف روز، و اوایل شب، نماز را بر پا دار؛ چرا که حسنات، سیّئات (و آثار آنها) را از بین می برند؛ این تذکری است برای کسانی که اهل تذکرند.» [20]
شخصی به نام ابو عثمان می گوید: من با سلمان فارسی زیر درختی نشسته بودم. او شاخه خشکی را گرفت و تکان داد تا تمام برگ هایش فرو ریخت. سپس رو به من کرد و گفت: سؤال نکردی چرا این کار را کردم. گفتم: چرا این کار را کردی؟ گفت: این همان کاری بود که پیامبر (صلی الله علیه و آله) انجام داد. روزی در خدمتش زیر درختی نشسته بودم. سپس پیامبر (صلی الله علیه و آله) همین کار را کرد و به من گفت: «ای سلمان، چرا نمی پرسی چرا این کار را کردم؟» عرض کردم: بفرمایید چرا؟ فرمودند: «هنگامی که مسلمان وضویی با تمام شرایط آن بگیرد، سپس نمازهای پنجگانه را به جا آورد، گناهان او فرو می ریزد؛ همان گونه که برگ های این شاخه فرو ریخت.» سپس همین آیه را تلاوت فرمودند. [52]
در حدیثی نورانی رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «گناهانی که میان دو نماز واقع شود، مورد عفو قرار می گیرد.» [53]
همچنین از حضرت علی (علیه السلام) روایت شده است که: «اگر بعد از گناه، دو رکعت نماز خوانده و از خداوند، عافیت درخواست شود، اثر آن گناه محو می شود.» [54]
نماز همانند یک رودخانه با آب بسیار زلال می باشد که با پنج بار شستشو در این نهر روان دیگر چرک و آلودگی بر روح انسان باقی نمی ماند.
از امام علی (علیه السلام) از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمودند: «نمازهای پنجگانه برای امت من، همچون یک نهر آب جاری است که بر در خانه یکی از شما باشد، آیا گمان می کنید اگر کثافتی در تن او باشد، و سپس پنج بار در روز در آن نهر غسل کند، آیا چیزی از آن بر جسد او خواهد ماند؟ (مسلماً نه) همچنین است – به خدا سوگند - نمازهای پنجگانه برای امت من. [55]
و باز از حضرت علی (علیه السلام) نقل شده که می فرمایند: با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در مسجد در انتظار نماز بودیم که مردی برخاسته و عرض کرد: ای رسول خدا من گناهی کرده ام، پیامبر (صلی الله علیه و آله) روی از او برگرداند، هنگامی که نماز تمام شد، همان مرد برخاست و سخن اول را تکرار کرد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: آیا با ما این نماز را انجام ندادی؟ و برای آن به خوبی وضو نگرفتی؟ عرض کرد: آری. فرمود: این کفاره تو است! [56]
در اهمیت ویژه نماز همین بس که معراج مؤمن و ستون دین او است.
می دانیم هنگامی که عمود خیمه، در هم به بشکند، یا سقوط کند، هر قدر طناب ها و میخ های اطراف محکم باشد، اثری ندارد، همچنین هنگامی که ارتباط بندگان با خدا، از طریق نماز، از میان برود اعمال دیگر اثر خود را از دست خواهد داد. [32]
حال نماز را از دیدگاهی بررسی می کنیم که اعراض از آن زندگی دنیوی و اَبدی انسان را با سختی و نکبت مواجه می کند.
اکنون که این مطالب را نگارش می کنیم روز شهادت امام جعفر صادق (علیه السلام) می باشد. به همین دلیل صفحات این قسمت از کتاب را با حدیثی نورانی از این امام همام زینت می دهیم در نقل ها ذکر شده است که امام صادق علیه السلام در واپسین دم زندگی خویش، همه بستگان را جمع کرد و در وصیت خویش با آنان، اهمیت نماز را یاد آور شد و فرمود: «هر کس نماز را سبک بشمارد، از شفاعت ما محروم است.» [57]
همچنین در حدیثی از این امام معصوم داریم که:
«نخستین عملی که از آن حسابرسی می کنند، نماز است. پس اگر نماز پذیرفته شود دیگر اعمال او را قبول می کنند و اگر نماز رد شود، بقیه اعمالش نیز رد می شود.» [58]
شاید دلیل این سخن، آن باشد که نماز رمز ارتباط خلق و خالق است، اگر به طور صحیح انجام گیرد، قصد قربت و اخلاص که وسیله قبولی سائر اعمال است در او زنده می شود، و گرنه بقیه اعمال او مُشوب و آلوده می گردد و از درجه اعتبار ساقط می شود. [32]
مُحرک خوف برای افرادی که در امر نماز کاهلی می کنند می تواند محرک خوبی باشد.
آنکه نماز را سبک بشمرد خداوند برکت و بهره را از عمر و مال او بر می دارد پاداش کارهای او را از بین می برد، دعاهایش مستجاب نمی شود، هنگام مرگ با احساس گرسنگی و تشنگی و ذلت از دنیا می رود، در عالم برزخ، شکنجه و عذاب می شود و در قیامت، حساب از او می کشند. [59]
در قیامت بارها میان اهل بهشت و اهل دوزخ گفتگو رخ می دهد که قرآن برخی از آنها را بیان فرموده است. در یکی از این صحنه ها، اهل
بهشت از مجرمان می پرسند چه عاملی شما را به دوزخ روانه کرد؟ آنها چهار عامل را می شمرند که اولین آن ها پایبند نبودن به نماز است. [60]
نماز ذکر الهی است و اعراض از ذکر الهی زندگی انسان را سخت و پیچیده می کند:
«وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکًا وَنَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْمَیٰ» [61]
«و هر کس از یاد من روی گردان شود، زندگی (سخت و) تنگی خواهد داشت و روز قیامت او را نابینا محسور می کنیم.» [20]
ممکن است بگوئید بسیاری اهل نماز نیستند ولی زندگی خوبی دارند، ولی باید به درون زندگی آنها سری زد تا ببینیم آیا صفا و آرامش لازم را دارند یا نه؟ در مشکلاتی که برای آنها پیش می آید چقدر دستپاچه می شوند و خودشان را می بازند؟ باقی انسان ها را با چه دیدی می نگرند؟ تقوی و عدالت چه جایگاهی نزدشان دارد؟ روحشان به چه چیز وابسته است؟ به آینده خود چقدر اطمینان دارند؟ اضطراب و هیجان های روانی، تزلزل خانوادگی، ضعف اعصاب، بدگمانی، احساس غربت و تنهایی از درون، فساد و فحشا، آمار جنایت، فرار از خانه، بالا بودن آمار طلاق، خود باختگی، ترس و ... در جامعه بی نماز بیشتر است یا با نماز؟ [62]
روح نماز
بسم الله الرحمن الرحیم
«قَدْ أَفْلَحَ المُؤْمِنونَ» «ٱلَّذِینَ هُمۡ فِی صَلَاتِهِمۡ خَٰشِعُونَ» [63]
«به یقین مؤمنان رستگار شدند.» «آن ها که در نمازشان خشوع دارند.» [20]
خداوند متعال در بیان صفات مؤمنان قبل از هر چیز انگشت روی نماز می گذارد، می گوید: آن ها کسانی هستند که در نمازشان خاشعند. «خاشعون» از ماده خشوع به معنی حالت تواضع و ادب جسمی و روحی است که در برابر شخص بزرگ یا حقیقت مهمی در انسان پیدا می شود و آثارش در بدن ظاهر می گردد. در اینجا قرآن اقامه صلوة (خواندن نماز) را نشانه مؤمنان نمی شمارد بلکه خشوع در نماز را از ویژگی های آنان می شمرد، اشاره به این که نماز آن ها الفاظ و حرکاتی بی روح و فاقد معنی نیست، بلکه به هنگام نماز آنچنان حالت توجه به پروردگار در آن ها پیدا می شود که از غیر او جدا می گردند و به او می پیوندند، چنان غرق حالت تفکر و حضور و راز و نیاز با پروردگار می شوند، که بر تمام ذرات وجودشان اثر می گذارد. خود را ذره ای می بینند در برابر وجودی بی پایان، و قطره ای در برابر اقیانوسی بیکران. لحظات این نماز هر کدام برای او درسی است از خود سازی و تربیت انسانی و وسیله ای است برای تهذیب روح و جان. [64]
در قرآن، یازده مورد کلمه فلاح (رستگاری) با کلمه «لَعَلَّ» (شاید) همراه است: «لَعَلَّکُم تُفلِحُونَ» ولی در سه مورد بدون این کلمه و به طور حتمی مطرح شده است. یکی در همین سوره و یکی در سوره شمس: «قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَکّاها» و دیگری در سوره اعلی: «قَدْ افْلَحَ مَنْ تَزَکّی». از مقایسه این سه مورد با یکدیگر، روشن می شود که ایمان و تزکیه دارای جوهر واحدی هستند. برترین و آخرین هدف تمام برنامه های اسلام، فلاح و رستگاری است. در بسیاری از آیات قرآن از تقوا سخن گفته شده و هدف از احکام دین هم رسیدن به تقوا است: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» و آخرین هدف تقوا نیز فلاح است: «وَ اتَّقُوا الله لَعَلَکُمْ تُفْلِحُونَ». جالب است که مهم
ترین و آخرین هدف دین اسلام در اولین شعار آن آمده است: «قولوا لا اله الا الله تفلحوا» به یگانی خداوند ایمان آورید و «لا اله الا الله» بگویید تا رستگار شوید. هر شبانه روز، در اذان و اقامه نمازهای یومیه جمله «حی علی الفلاح» را بیست بار بر زبان می آوریم و هدف نهایی را با فریاد اعلام می کنیم، تا راه را گم نکنیم. [65]
روح نماز حضور قلب در نماز است. عبادت و نماز هم جسمی دارد و هم روحی. اگر رشد و حیات جسم به روح است، اثر بخشی و سازندگی و قرب آوری فریضه نماز هم به روح آن است. [66]
انتخاب فعل ماضی اَفْلَح در مورد رستگاری مؤمنان برای تأکید هر چه بیشتر است، یعنی رستگاری آن ها آن قدر مسلم است که گوئی قبلاً تحقق یافته و ذکر کلمه قَدْ قبل از آن، تأکید دیگری برای موضوع است. استفاده از خاشعون (به صورت اسم فاعل) دلیل بر آن است که: برنامه مؤمنان راستین در این صفت برجسته، موقتی و محدود نیست بلکه مستمر و دائمی است. اگر رکوع، سجود، قرائت و تسبیح را جسم نماز بدانیم، حضور قلب و توجه درونی به حقیقت نماز، و کسی که با او راز و نیاز می کنیم، روح نماز است، خشوع نیز در واقع چیزی جز حضور قلب توأم با تواضع، ادب و احترام نیست و به این ترتیب، روشن می شود: مؤمنان تنها به نماز به عنوان یک کالبد بی روح نمی نگرند، بلکه تمامی توجه آن ها به باطن و حقیقت نماز است. [64]
حضور قلب آن است که انسان در نماز، توجه قلبی به خدا داشته باشد و از یاد او غافل نشود و هر لحظه و در تمام جملات و حرکات نماز، بداند چه می گوید، چه می خواهد، معنی حرکات و افعالش چیست، رو به چه کسی ایستاده، قبله اش کجاست، چرا نماز می خواند و در برابر چه
خدای عظیمی به نیایش و پرستش و حمد و ثنا و ذکر و دعا ایستاده است. اگر ذهن انسان به مسائل دیگر مشغول باشد، اگر حواس انسان پرت شود، اگر هر صدایی، هر منظره ای هر رفت و آمدی هر نوشته و خط و نقاشی و صحنه ای، او را به خود مشغول کند و یادش رود که در حال نماز است و کجا ایستاده و چه می گوید، معنای این نداشتن حضور قلب است. [67]
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) مردی را دید که در نماز با ریش خود بازی می کند، فرمودند: اگر او در قلبش خشوع بود، اعضای بدنش نیز خاشع می شد. [68]
امام علی علیه السلام فرمودند: «توجه به غیر خدا در حال نماز، دست بردی از جانب شیطان است. پس، از توجه به غیر خدا در حال نماز بپرهیزید؛ زیرا هر گاه بنده به نماز بایستد، خداوند تبارک و تعالی به او رو می کند و چون بنده به این سو و آن سو توجه کند، خداوند تبارک و تعالی فرماید: ای فرزند آدم! از که روی می گردانی!؟ تا سه مرتبه و چون برای چهارمین بار بنده به غیر خداوند توجه کرد، خداوند نیز از او روی می گرداند.» [69]
کسی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) پرسید: می خواهم در نماز حضور قلب داشته باشم، پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «در هنگام وضو دقت کن یعنی با توجه وضو بگیر ...» [70]
در روایات می خوانیم از نماز آن بخش هایی قبول است که انسان حضور قلب داشته باشد و اگر حضور قلب نبود، نمازهای نافله سبب قبول آن است. نمازهای نافله کلید قبولی نمازهای واجب است. اصل نماز توجه قلبی است و از نماز آن مقداری قبول می شود که در آن توجه قلبی باشد. شروع نماز با قلب و نیت است بعد با زبان بعد با حرکات
بدن. نماز بدون حضور قلب نظیر میوه های تزئینی و پلاستیکی است. حضور قلب نظیر نخ اسکناس است که اگر نباشد، اسکناس قابل قبول نیست. جالب آن که هر یک از واجبات و مستحبات نماز در موقعیت خاصی است مانند قرائت در حال قیام، ذکر در حال رکوع و سجده ولی آنچه در تمام نماز شرط است، نیت و حضور قلب می باشد. نماز برای رسول الله (صلی الله علیه و آله) و امثال او نور چشم است ولکن برای بعضی ها که خشوع ندارند، بار سنگین است، خشوع، مربوط به قلب است. نماز با توجه، انسان را به یاد قدرت بی نهایت خدا می اندازد و غیر او را هر چه باشد کوچک جلوه می دهد. مِهر او را در دل زیاد می کند، روحیه توکل را تقویت می کند و انسان را از وابستگی های مادی می رهاند. حضرت علی (علیه السلام) هنگام نماز رنگ صورتش تغییر می کرد و می لرزید و می فرمود: وقت ادای امانتی فرا رسیده که خداوند بر آسمان ها و زمین عرضه داشت و آن ها نپذیرفتند اما انسان پذیرفت. [71]
بی شک نماز اگر با همه آداب به خصوص با حضور قلب که روح آن است انجام شود، تأثیر فوق العاده مثبتی در فرد و جامعه دارد و می تواند بسیاری از مشکلات را حل کند، و جامعه را از بسیاری از مفاسد برهاند و در حوادث سخت و پیچیده یار و یاور انسان باشد. [37]
بسیارند کسانی که اشتیاق فراوان به حضور قلب، خشوع و خضوع در نماز ها دارند اما هر چه می کوشند توفیق آن را نمی یابند. برای تحصیل خشوع و حضور قلب در نماز و سایر عبادات، رعایت موارد زیر بسیار مؤثر است:
1- به دست آوردن آنچنان معرفتی که دنیا را در نظر انسان کوچک، و خدا را بزرگ کند، تا هیچ کار دنیوی نتواند به هنگام راز و نیاز با معبود نظر او را جلب کند و از خدا منصرف سازد.
2- توجه به کارهای پراکنده و مختلف، معمولاً مانع تمرکز حواس است و هر قدر انسان، توفیق پیدا کند مشغله های مشوش و پراکنده را کم کند، به حضور قلب در عبادات خود کمک کرده است.
3- انتخاب محل و مکان نماز و سایر عبادات نیز، در این امر، اثر دارد، به همین دلیل، نماز خواندن در برابر اشیاء و چیزهائی که ذهن انسان را به خود مشغول می دارد، مکروه است. و همچنین، در برابر درهای باز و محل عبور و مرور مردم، در مقابل آئینه و عکس و مانند اینها. به همین دلیل مساجد هر قدر ساده تر، خالی از زرق و برق و تشریفات باشد، بهتر است؛ چرا که به حضور قلب کمک می کند.
4- پرهیز از گناه نیز عامل مؤثری است؛ زیرا گناه، قلب را از خدا دور می سازد، و از حضور قلب می کاهد.
5- آشنائی به معنی نماز و فلسفه افعال و اذکار آن، عامل مؤثر دیگری است.
6- انجام مستحبات نماز و آداب مخصوص آن چه در مقدمات و چه در اصل نماز نیز کمک مؤثری به این امر می کند.
7- از همه اینها گذشته، این کار، مانند هر کار دیگر نیاز به مراقبت، تمرین، استمرار و پی گیری دارد، بسیار می شود که در آغاز انسان در تمام نماز یک لحظه کوتاه قدرت تمرکز فکر پیدا می کند، اما با ادامه این کار و پی گیری و تداوم آنچنان قدرت نفس پیدا می کند که می تواند به هنگام نماز دریچه های فکر خود را بر غیر معبود مطلقاً ببندد! [64]
نماز اول وقت
«و الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَواتِهِمْ یُحافِظُونَ» [72]
«و آنها که بر نمازهایشان مواظبت می نمایند.» [20]
بعضی می گویند: ما منکر فلسفة اهمیت نماز و اثرات تربیتی آن نیستیم، اما چه لزومی دارد که در اوقات معینی انجام شود، آیا بهتر نیست مردم آزاد گذارده شوند و هر کس به هنگام فرصت و آمادگی روحی این وظیفه را انجام دهد؟ در پاسخ باید گفت: تجربه نشان داده اگر مسائل تربیتی تحت انضباط و شرائط معین قرار نگیرد، عده ای آن را به دست فراموشی می سپارند، و اساس آن به کلی متزلزل می گردد. این گونه مسائل حتماً باید در اوقات معین و تحت انضباط دقیق قرار گیرد، تا هیچ کسی عذر و بهانه ای برای ترک آن نداشته باشد، به خصوص اینکه: انجام این عبادات در وقت معیّن، مخصوصاً به صورت دسته جمعی، دارای شکوه، تأثیر و عظمت خاصی است که قابل انکار نمی باشد و در حقیقت یک کلاس بزرگ انسانی تشکیل می دهد. از این گذشته، آن کس که انسان را آفریده، از تمام شرایط روحی او آگاه است و می داند چه برنامه ای برای چه وقت از اوقات او مفید و در رسیدن به مقصد کمکش می کند. [49]
«... إِنَّ الصَّلَاةَ کَانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتَابًا مَوْقُوتًا» [73]
«... مسلماً نماز همواره در اوقاتی مشخص و معیّن وظیفه ای مقرر و لازم بر مؤمنان است.» [81]
کلمة «کتاباً» به معنای امری نوشته شده و واجب و کلمه «مَوقوت» به معنای کاری با وقت معین است و این یعنی واجب است هر نماز در وقت مخصوص خودش اقامه شود. [74]
حضرت علی (علیه السلام) در حدیثی نورانی فرمودند:
«هیچ کاری نزد خداوند عزوجل محبوب تر از نماز نیست. پس مبادا چیزی از امور دنیا شما را از اوقات نماز بازدارد؛ زیرا خداوند متعال مردمانی را نکوهیده و فرموده است؛ آنان که از نمازشان غافلند؛ یعنی از اوقات نماز غافل اند و به آن اهمیتی نمی دهند.» [75]
امام صادق (علیه السلام) فرموده اند:
«فضیلت اول وقت (نماز) بر آخر وقت، همچون فضیلت آخرت بر دنیاست.» [76]
و باز از این امام هُمام (علیه السلام) روایت شده است که:
«شیعیان ما را در سه چیز آزمایش کنید: در اوقات نماز که تا چه اندازه مراقبت آن ها را دارند و در اسرار مذهبی که چگونه آن ها را از دشمن ما حفظ می کنند و در ثروتشان که با برادران دینی خود تا چه مقدار کمک و همراهی می کنند.» [77]
در کتاب غیبة شیخ طوسی ص 271 و همچنین معجم الحادیث الامام المهدی (عج) ج 6، ص 137 داستانی از تشرف فردی به نام زهری نقل شده است که حضرت حجت (عج) به ایشان می فرماید: «ملعون است، ملعون است هر کس نماز مغرب را به تأخیر بیندازد تا ستارگان آسمان مثل شبکه به هم بگذرند، ملعون است، ملعون است کسی که نماز صبح را به تأخیر بیندازد تا این که ستارگان آسمان ناپدید شوند.»
هنگامی که انسان نمازهای خود را اول وقت بجا می آورد، نماز او با نماز اولیاء خدا و در رأس آن ها، امام عصر (عج) مُقارن می شود و امید بسیار می رود که مشمول دعاهایی که آن بزرگواران در حق مؤمنین و نمازگزاران می کنند شود.
یکی از ادیانی که نامشان در قرآن آمده، «صابئین» هستند که به حضرت یحیی (علیه السلام) گرایش دارند و برای ستارگان تأثیری قائلند. نماز و مراسم ویژه ای دارند و هنوز در خوزستان گروهی از آنان هستند. این فرقه، رهبری دانشمند ولی مغرور داشتند که بارها با امام رضا (علیه السلام) گفتگو کرد، ولی زیر بار نمی رفت. در یکی از جلسات، امام رضا (علیه السلام) استدلالی کرد که او تسلیم شد و گفت: اکنون روح من نرم شده حاضرم مکتب تو را بپذیرم، ناگهان صدای اذان بلند شد، امام رضا (علیه السلام) جلسه را ترک کرد، مردم گفتند: فرصت حساسی است، چنین فرصتی پیش نمی آید، امام (علیه السلام) فرمودند: اول نماز! او که این تعهّد را از امام دید، علاقه اش بیشتر شد بعد از نماز گفتگویش را تکمیل کرد و ایمان آورد. [78]
قرآن می فرماید:
«حَافِظُوا عَلَی الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَی وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِینَ» [79]
«در انجام همة نمازها و (بخصوص) نماز وسطی [= نماز ظهر] کوشا باشید؛ و از روی خضوع و اطاعت، برای خدا به پا خیزید.» [20]
در اینجا دستور نمی دهد که نماز بخوانید، دستور می دهد که محافظت و مراقبت بکنید از نماز و این خیلی بالاتر از اصل نماز است. ممکن است فردی نماز بخواند، تارک الصلوة هم نباشد، ولی از کسانی نباشد که حافظ صلوة هستند و اسلام می خواهد که افراد محافظ نمازها باشند. در روایتی از امام محمد باقر (علیه السلام) داریم که: «هر کسی نماز را به وقت خودش بخواند، در حالی که عارف به حق نماز باشد و هیچ چیزی را بر نماز ترجیح ندهد، خداوند متعال برائت از آتش دوزخ را برای او می نویسد.» وقتی گفته می شود هیچ چیز را بر نماز ترجیح ندهد
یعنی در گرسنگی، در مغازه و وقت فروش، در وقت هر کاری، نماز را مقدم بدارد. یعنی حتی اگر عبادتی را انجام می دهد مثلاً قرآن می خواند، وقتی موقع نماز می رسد آن عبادت را ترجیح ندهد، آن عبادت را رها کند و نماز بخواند و بعد آن را انجام دهد. مؤمن غیر نماز را بر نماز مقدم نمی دارد. اگر عالمی است و مشغول سخنرانی است، مستمعین هم نشسته اند اگر این عالم سخنرانی اش را بر نماز ترجیح دهد و بگوید حالا طوری نیست نماز را رها کند و بگوید حالا نماز را بعد از 10 دقیقه می خوانیم این را اسلام نمی پسندد. انسان مشغول شنیدن مصیبت ابا عبدالله الحسین (علیه السلام) است، غرق گریه هم هست وقتی که گفتند الله اکبر، او مصیبت و سینه و زنجیر و گریه را رها کند و مشغول نماز شود. در یکی از سال ها در حرم حضرت فاطمه معصومه (سلام الله علیها) در روز عاشورا هیأتی از قم آمدند، هیأت بزرگی بود، همین که وارد صحن حضرت معصومه (سلام الله علیها) شدند مؤذن اذان گفت این را می دانید که سینه زنان ابا عبد الله الحسین (علیه السلام) چقدر علاقه دارند که در حرم به طور مفصل عزاداری کنند. آن هم روز عاشورا! همین که به صحن حضرت معصومه (سلام الله علیها) رسیدند، مؤذن گفت: الله اکبر وسط صحن نماز را خواندند و بعد دوباره شروع کردند. خدا می داند این مردم های های شروع به گریه کردند، حقیقت اسلام این جور ظاهر می شود. اگر همیشه بدین شکل عمل شود، واقعاً تأثیر خود را می گذارد. خدای حسین می داند که همین عمل به اندازه صد سال گریه بر ابا عبدالله و بیشتر ثواب دارد. برای اینکه عده ای را همین عمل، نماز خوان می کند. [80]
آیه مطرح شده، تأکید فراوانی بر محافظت و مراقبت از نمازهای پنجگانه دارد. محافظت بر نماز، به حفظ آداب و شرایط و خصوصیات آن
تعبیر شده است. به آداب و شرایطی که هم ظاهر نماز را از فساد و بطلان حفظ می کند، هم روح نماز را که حضور قلب است، تقویت می کند و هم موانعی را که سدّ راه قبول آن است، از بین می برد. اتفاقاً از نظر برنامه زمانی نخستین چیزی که بر انسان بالغ واجب می شود، و آخرین چیزی که تا پایان عمر نیز همراه اوست، نماز است. جالب اینکه محافظت انسان نسبت به نماز طرفینی است، هم او باید نماز را از فساد خَلل حفظ کند و هم نماز انسان را از تباهی و فساد محافظت می کند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «هر کس نماز خود را محافظت کند نماز برای او مایه نور و روشنایی و آگاهی و نجات در روز قیامت است.» [82]
یکی از راه های محافظت نماز، خواندن آن در وقت مشخص آن به ویژه اول وقت است. [83]
در حدیثی نورانی از امام صادق (علیه السلام) آمده است که:
«محافظت نماز یعنی روی آوردن انسان به نماز و مراقب وقت آن بودن؛ به گونه ای که (هیچ چیزی) او را از نماز باز ندارد و هیچ چیزی او را مشغول نکند.» [84]
در روایتی از امام علی (علیه السلام) در ضمن وصایای ایشان به محمد بن ابی بکر می خوانیم:
«نماز را در وقت معین آن به جای آر ... و به سبب اشتغال، نماز را به تأخیر نینداز، و باید که همه کارهای تو تابع نمازت باشد.» [85]
و باز از آن حضرت روایت شده است که فرمودند:
«نماز را بر گردن گیرید و در حفظ آن بکوشید و بسیار به جای آورید و بدان به خدای تقرب جویید: «فانها کانت علی المؤمنین کتاباً موقوتاً»