جلسه 1388/12/19

بسم الله الرحمن الرحیم



در امام است نه در ماموم، اگر نماز امام ناقص باشد این یک رکعت فریضه است. اما اگر نماز امام کامل باشد، این یک رکعت نافله است، در نافله اقتدا جایز نیست.

اما اگر هر دوی ما جماعت خوانده بودیم و هر دو شک بین سه و چهار کردیم و راه به جایی نبردیم و هر دوی ما بنا را بر چهار گذاشتیم و الآن می خواهیم نماز احتیاط بخوانیم. آیا در اینجا می شود اقتدا کرد یا نه؟ اینجا ظاهراً مشکل نباشد، چرا؟ چون اگر نمازما ناقص بود، «فریضة فی الفریضة» و اگر نماز ما کامل بود، آن هم لغو است و مال من هم لغو است.

سئوال

موثقه عمار می گوید: یابن رسول الله! «علّمنی قاعدة»، که اگر شک کردم به آن قاعده عمل کنم. گفت: «اعلّمک شیئاً اذا زدت او نقصت فابن علی الاکثر».

از این روایت استفاده می شود که این نماز احتیاط باید از هر نظر صحیح باشد. اگر ناقص باشد می شود فریضه؛ اگر کامل باشد می شود نافله. ولی در ما نحن فیه نشد، در ما نحن فیه اگر ناقص بود، شد فریضه؛ و اگر کامل بود، شد لغو.

پس آن روایت که می گوید نماز احتیاط باید در هر دو قابل تقدیم به حضرت باری باشد. اگر واجب شد، نقص را تکمیل می کنیم، اگر کامل بود، نافله می شود. در ما نحن فیه که هر دو امام و مأموم بودیم، شک کردیم و می خواهیم نماز احتیاط را اقتدا کنیم. اگر ناقص بود، اقتدای ما درست است، اما اگر کامل بود اقتدای ما لغو است. و حال اینکه حضرت می گوید نماز احتیاط باید در هر دو صورت قابل تقدیم به پیشگاه باری باشد.

الجواب

این روایت حضرت ناظر به فرادی است. آدمی که می خواهد نماز احتیاط را فرادی بخواند، در هر دو صورت قابل تقدیم به پیشگاه باری است. اما در جماعت «علی فرض» قابل تقدیم است و «علی فرض» نافله است.

باز سازی فرع پنجم و ششم

فرع پنجم این است که من نماز های احتیاطی می خوانم، شما هم نماز یومیه می خوانی، من می توانم به شما اقتدا کنم، مثلاً ماه رمضان است، امامی هست نماز یومیه ی خودش را می خواند، من نماز خوانده ام، منتها چون در دوران جوانی خوانده ام، احتمال می دهم که جامع الشرائط نباشد، من می توانم نماز های احتیاطی خودم را به این امام اقتدا کنم. چرا؟ چون اگر نماز دوران جوانی من فاسد باشد ،این نماز من می شود صحیح، و اگر نماز دوران جوانی من صحیح بوده، فرادی بوده فلذا با جماعت اعاده می کنم، هردو درست است.

پس اگر نماز های احتیاطی می خوانی، می توانی به نماز یومیه امام اقتدا کنی، اگر باطل باشد، این نماز می شود صحیح، اگر صحیح بوده، با جماعت اعاده می کنی.

اما عکس، فرض کنید من نماز یومیه می خوانم، امام نماز های احتیاطی می خواند،یعنی امام نماز های دوران جوانی خود را اعاده می کند، اما من می خواهم نماز های یومیه خود را به او اقتدا کنم، آیا این صحیح است یا نه؟

نظریه ی مرحوم سید

مرحوم سید در متن اشکال می کند و این صورت را نمی پذیرد، که این طرف نمازش یومیه باشد، و نماز امام احتیاطی باشد. چرا؟ نظرش این است که اگر نماز های امام در دوران جوانی صحیح باشد، این نمازش فاقد امر است ،اگر امام در دوران جوانی صحیح باشد ،این نمازش فاقد امر است، آن وقت من چطور نماز یومیه ی خودم را با امامی بخوانم که نمازش پنجاه درصد ممکن است فاقد امر است.

دیدگاه استاد

ولی ما می توانیم در اینجا هم درستش کنیم. چرا؟ فرض کنید امام نمازش در دوران جوانی صحیح بوده، منتها فرادی خوانده است، الآن می خواهد با جماعت اعاده کند، امر دارد، امر داریم که اگر کسی نمازش را فرادی خواند، می تواند نمازش را با جماعت بخواند.

پس هردو صورت درست شد. صورت اول این بود که امام نماز یومیه می خواند، من نماز های احتیاطی خودم را به او اقتدا می کنم ، این درست است، چطور؟ لو کان صحیحاً، الآن می شود اعاده با جماعت کرد. لو کان فاسدة، الآن می شود نماز صحیح.

عکس هم درست است، یعنی امام نماز های احتیاطی می خواند، یعنی نماز دوران جوانی را اعاده می کند، من اقتدا می کنم. مرحوم سید می فرماید این مشکل است، چون لعلّ نماز های امام در دوران جوانی صحیح بوده و این نمازش فاقد امر است.

ما در جواب مرحوم سید می گوییم این گونه نیست، بلکه امر دارد، چون مستحب است اگر کسی نمازش را فرادی خواند حتی اگر نمازش صحیح هم باشد، باز می تواند آن را اعاده کند. پس هردو فرع درست شد.

الفرع الخامس: المعید احیتاطاً استحباباً أو وجوبیاً، بالمصلّی وجوباً.

الفرع السادس: إقتداء المصلّی وجوباً بالمعید وجوبیاً. پس هر دو فرع درست شد.

ممکن است کسی بگوید که شما دوران جوانی را مثال زدید، و حال آنکه اعاده در وقت می گویند نه در خارج از وقت.

جوابش این است که شما می تواند مثال را عوض کنید، این قسمتش مهم نیست.

الفرع السابع: إقتداء المحتاط بالمحتاط

این نکته قابل ذکر است که بحث در این است که طرف نماز احتیاط نمی خواند بلکه نماز های احتیاطی را می خواند.

فرض کنید من نمازم را احتیاطاً اعاده می کنم، آیا می شود یا نه؟

گاهی منشأ احتیاط شما غیر از منشأ احتیاط من است، فرض کنید شما در اول وقت با آبی وضو گرفتید و نماز خود را خواندید، الآن شک دارید که آیا آن آب پاک بوده یا نه؟

من هم در اول وقت در بیابان بودم، به یک سمت نماز خواندم، الآن که آخر وقت است نمی دانم که آن طرف قبله بوده یا نه؟

شما هم برای اعاده انگیزه دارید، چون شک در طهارت آب داری، من هم انگیزه دارم، چون شک دارم که آیا نماز من در بیابان به قبله بوده یا نه؟

حال در آخر وقت در یک مکانی جمع شدیم که شرائط آماده است،یعنی هم آب طاهر در اختیار داریم و هم جهت قبله مشخص است، شما نماز خود را می خوانید و من هم به شما اقتدا می کنم؟

مرحوم سید می فرماید نمی شود؛ چرا؟ می گوید احتمال دارد که نماز امام صحیح باشد، یعنی آب پاک بوده باشد، اما نماز مأموم که شک در قبله داشت باطل باشد. چطور من می توانم فریضه را اقتدا کنم به امامی که نمازش امر ندارد. فرض کنید که 50% احتمال دارد که آن آب پاک باشد. پس من یقین ندارم که نماز امام من امر دارد.

«الکلام الکلام»؛ جوابش این است که نماز او هم امر دارد، فرض کنید نماز او با آن آب پاک بوده، اما فرادی خوانده؛ نماز صحیح فرادی خوانده، و الآن با جماعت می خواند.

و از اینجا معلوم می شود شق دوم، و آن اینکه منشأ شبهه ما یکی باشد. یعنی هر دوی ما با یک آبی وضو گرفتیم. شک داریم که آیا پاک است یا پاک نیست، اما فرادی خواندیم. حالا چه می کنیم؟

می رویم و یک آب دیگری پیدا می کنیم، شما هم وضو می گیرید و من هم وضو می گیرم، به همدیگر اقتدا می کنیم. اگر نمازهای اولیه ما باطل بوده و آن آب نجس بوده، این نماز صحیح است. و اگر آن نمازها نماز های صحیحی بوده، حالا با جماعت می خوانیم. پس همه صور را درست کردیم.

١. اقتداء المعید بمن یصلّی وجوباً ؛ ٢. اقتداء من یصلّی وجوباً للمعید؛ ٣. اقتداء المحتاط بالمحتاط ، که آن هم دو قسم شد: الف) گاهی منشأ احتیاط دو تا ست.

ب) گاهی منشأ احتیاط یکی است.

بنابراین همه ی صور را درست کردیم هر چند مرحوم سید در متن به برخی اشکال کرده است.

ضمناً حدیث را در تهذیب دیدم (و قد صلّیتُ منفرداً) حالا به من بگویند برو و امام باش! اما این جمله هنوز روشن نشد که کلمه ی «لحال» به کجا متعلّق است؟ (لحال) متعلّق است به کلمه ی «اکرهتُ».

المسئلة الرابعه: یجوز الاقتداء فی الیومیه ایّا منها کانت اداءاً أو قضاء بصلاة الطواف کما یجوز العکس.

این یک مسئله ی شاذی است. مرحوم سید می گوید اگر یک نفر نماز طواف عمره را می خواند، فلان آقا هم رسیده و نماز ظهر را نخوانده، آیا می تواند به نماز طواف او اقتدا کند؟

یا مسئله عکس است ؛ بنده نماز یومیه می خوانم، دیگری نماز طواف می خواند، او بیاید به من اقتدا کند.

این غیر از طواف به طواف است، یعنی اینکه هر کدام به هم اقتدا کنند نیست، یومیه به طواف اقتدا می کند یا عکس است، یعنی آن کس که نماز طواف می خواند، به یومیه اقتدا کند. مرحوم سید می فرماید جایز است. اتفاقاً مرحوم شهید هم در بیان می گوید جایز است. ولی این فتوا دلیل می خواهد و منصوص نیست، ناچار هستیم که از «منّا منّا» استفاده کنیم، یعنی از اینجا و از آنجا (من هنا و من هنا) جمع کنیم و یک دلیلی درست کنیم. ظاهراً در اینجا باید به اطلاق تمسک کنیم و بگوییم اطلاقات نماز جماعت حتی نماز طواف را هم شامل است. کسی که نماز طواف بر گردن اوست به یومیه اقتدا کند و کسی هم که یومیه به گردنش است، به کسی که نماز طواف می خواند اقتدا کند.

روایتی که در کتاب جماعت داریم، همان روایت زراره و روایت فضیل است.

«قلنا له الصلاة فی جماعة فریضة فقال: الصلوات فریضة و لیس الاجتماع بمفروض فی الصلوات کلّها و لکنّها سنة» اگر بگوییم کلمه ی «ولکنّها» به مطلق صلوات برمی گردد، طواف را هم شامل می شود. اما اگر بگوییم کلمه ی«ولکنّها» به صلوات یومیه برمی گردد، دیگر روایت ناظر بر صلاة طواف نیست. بستگی دارد که شما چگونه معنا بکنید.

صدر حدیث در یومیه است «قلنا له الصلاة فی جماعة فریضة فقال: الصلوات فریضة» یعنی یومیه؛ محور بحث صلاة یومیه است. اگر هم بگویند «ولکنّها» این (جماعة سنة) یعنی «سنة فی الیومیه».

ولذا سید گفته و بعضی از آقایان هم در تعلیقه اشکال کرده اند، مرحوم بروجردی و دیگران هم اشکال دارند. ما چنین اطلاقی نداریم که هر نمازی را می شود اقتدا کرد ولو نماز واجب باشد، مگر دلیلی بخواهیم. ولذا ظاهرا این روایت ناظر به صلوات یومیه است.

ذیل روایت شاهد عرض من است که می گوید: «من ترکها رغبة عنها کذا و کذا» از اینجا معلوم است که یومیه را می گوید، مسلماً صلوات یومیه را می گوید.

این روایت فقط نمازهای فریضه را می گیرد و من اطلاقی در کتاب جماعت ندیدم. بنابراین، اگر حاشیه بر عروه زدید، بگویید:« الاقوی والاحوط عدم الجواز»

المسألة الخامسه

«لا یجوز الاقتداء فی الیومیة بصلاة الاحتیاط فی الشکوک والأحوط ترک العکس -ایضاً - و إن کان لا یبعد الجواز، بل الاحوط ترک الاقتدا فیها ولو بمثلها من صلاة الاحتیاط حتی اذا کانت جهة الاحتیاط متحداً».

در این مسئله سه تا فرع داریم:

الف: فرع اول این است که آیا می توانیم یومیه را به نماز احتیاط اقتدا کنیم، نه به نمازهای احتیاطی بلکه نماز احتیاط . در مسئله ی قبل نمازهای احتیاطی بود، اما در اینجا نماز احتیاط است. شما نماز احتیاط می خوانید، شک کردید بین سه و چهار، بنا را بر چهار گذاشتید، نماز احتیاط را شروع کردید و من هم می خواهم نماز ظهر را به شما اقتدا کنم.

ب: فرع دوم عکس این است، یعنی من نماز احتیاط می خوانم، شک کردم بین سه و چهار، بنا را بر چهار گذاشتم، بلند شدم که نماز احتیاط را بخوانم، دیدم شما شروع کردید به نماز یومیه ؛ گفتم فرصت را مغتنم شمرده و این یک رکعت را به شما اقتدا کنم.

فرع سوم؛ احتیاط به احتیاط. است

مجموع مسئله بیش از سه فرع نیست.

بررسی فرع اول

اما الفرع الاول؛ «لا یجوز الاقتدا فی الصلاة الیومیة بصلاة الاحتیاط فی الشکوک»

من نمی توانم در نماز یومیه خودم، به نماز یک رکعت احتیاطی شما اقتدا کنم؛ چرا؟ 50% امر دارد و 50% امر ندارد. اگر نمازش ناقص باشد، این یک رکعت امر دارد. اما اگر نمازش درست باشد، این می شود نافله و در نافله که نمی توانم اقتدا کنم.

اگر نمازش ناقص بوده، البته این فریضه است و اقتدا به فریضه صحیح است. اما اگر کامل بوده، این می شود نافله و در نافله اقتدا جایز نیست (و لا یجوز الاقتدا فی الیومیه بالنافله).

بررسی فرع دوم

فرع دوم کمی فرق خواهد کرد، هر چند سید هر دو را یکی کرده است و می گوید: «لا یجوز الاقتدا فی الیومیة بصلاة الاحتیاط فی الشکوک والاحوط ترک العکس» ولو بعداً می گوید «و إن کان»؛ عکسش کدام است؟ جنابعالی نماز احتیاط می خوانید، در اولی امام نماز احتیاط می خواند و من یومیه را اقتدا کردم. گفتیم این یکی درست نیست، نماز امام ناقص باشد، امر دارد، اما اگر ناقص نباشد، نافله است و در نافله نمی شود اقتدا کرد. حال اگر عکس شد، یعنی امام فریضه -نماز ظهر- را می خواند. بنده بین سه و چهار شک کردم و بنا را بر چهار گذاشتم، می خواهم نماز احتیاط را به امام که نماز یومیه می خواند اقتدا کنم.

مرحوم سید می فرماید بعضی ها گفته اند این مسئله صحیح نیست، چرا؟ به جهت اینکه نماز مأموم، «مردد بین الفریضة والنافله» اگر فریضه باشد، من می توانم اقتدا کنم، و اگر نافله باشد، نمی توانم اقتدا کنم. همان مشکلی که در آنجا بود در اینجا نیز هست.

در فرع اول طرف احتیاط می خواند، گفتیم 50% ممکن است نمازش واجب باشد و 50% هم امکان دارد که نافله باشد. نمی شود اقتدا کرد، عین این را در عکسش هم گفتیم. یعنی اگر امام یومیه را می خواند، مشکل در امام نیست، مشکل در مأموم است. مأموم که می خواهد نماز احتیاطش را به امام اقتدا کند، اگر نمازش ناقص باشد اقتدا جایز است. اما اگر کامل باشد، این می شود نافله، و در نافله اقتدا جایز نیست (لا یجوز) که نافله را با جماعت بخواند.

ولی من فکر می کنم که اینجا هم می توانیم درست کنیم. در فقه اگر می خواهید مسئله ای را درست کنید باید انگشت روی درد بگذارید. درد این آقا چه بود؟ گفت شما که احتیاط را با امام می خوانید، اگر نمازت ناقص باشد، فریضه است و بخوان، اما اگر نمازت کامل باشد، نماز شما می شود نافله و نافله را که نمی شود اقتدا کنید.

ما می گوییم «لا یجوز الائتمام علی کلا التقدیرین» یعنی اصلاً نمی شود اینجا اقتدا کرد. هم در جایی که نمازش کامل باشد و هم در جایی که نمازش ناقص باشد. چرا؟ لأنّه لا یجوز الائتمام علی کلی الفرضین. «أما اذا کانت فریضة» فرض کنید نماز من، ناقص بوده، این یک رکعت من، رکعت فریضه است، ولی در اثنا که نمی شود اقتدا کرد. من سه رکعت نمازم را فرادی خوانده ام و می خواهم این یک رکعت را با جماعت بخوانم. نه خیر! حتی فریضه هم باشد نمی شود خواند، چرا؟ چون جماعت باید از اول باشد. من سه رکعت نماز خودم را با فرادی می خوانم، رکعت آخری که ناقص است را با جماعت. جماعت در اثنا نیست.

«اما اذا کانت فریضة فلعدم صحة الاقتداء فی الاثناء»،

و اما اگر نافله باشد، نافله را نمی شود با جماعت خواند.

قهراً این شد که اولی را جایز دانستیم ، دومی را جایز ندانستیم. اولی کدام است؟ امام نماز احتیاط می خواند و من نماز یومیه می خوانم. این صحیح است. دومی عکس است، امام نماز یومیه می خواند و من نماز احتیاط می خوانم. نمی توانم، چون اگر نماز قبلی من ناقص بوده، در اثنا نمی توانم اقتدا کنم. و اگر نماز من کامل بوده، این یک رکعت می شود نافله، و نافله را با جماعت نمی شود خواند.

صورت اولی کجاست؟ امام نماز احتیاط می خواند و من نماز یومیه. گفتیم می توانیم اقتدا کنیم، چرا؟ اگر نماز امام ناقص بود، آن هم فریضه است، این هم فریضه است. و اما اگر نماز امام تمام بود اعاده می کند. هم «لا یجوز» در اولی است و هم «لا یجوز» در دومی است. اولی «لا یجوز» است. امام نماز احتیاط می خواند، اگر نماز امام فریضه باشد، اقتدای من صحیح است؛ اما اگر نمازش نافله باشد، نمی شود جماعت را با نافله خواند. عکسش هم جایز نیست که امام یومیه می خواند و من احتیاط می خوانم، هر دو باطل است؛ چرا؟ اگر نماز من ناقص باشد، نمی شود سه رکعت را فرادی بخوانم و یک رکعت را با جماعت. اما اگر نماز من کامل باشد، این می شود نافله و نافله را با جماعت نمی شود خواند.

بررسی فرع سوم

الفرع الثالث: اقتداء المحتاط بالمحتاط.

اگر آمدیم و هر دوی ما نماز احتیاط می خوانیم. آیا می توانیم به یکدیگر اقتدا کنیم. فرض کنید که هر دوی ما نماز فرادی خواندیم و شک کردیم، آیا می توانیم اقتدا کنیم یا نه؟

در اینجا ما دو صورت داریم:

١. «إذا صلّی کلّ منفرداً، فشک کل منهما بین الثلاث والاربع، فقاما باتیان صلاة الاحتیاط» می شود یا نمی شود؟

می گوییم نمی شود. همان وجهی را که ما در فرع دوم گفتیم، اینجا نیز هست. اگر نمازهای ما ناقص باشد، من می توانم اقتدا کنم، ولی ممکن است امام نمازش تمام باشد و این یک رکعتش نافله باشد، من نمی توانم در نافله اقتدا کنم. همان وجهی که در قبلی گفتیم، در اینجا هم هست، اشکال