جلسه 1388/12/18

بسم الله الرحمن الرحیم



در جلسه ی قبل عنوان مسئله را خواندیم،اکنون می خواهیم دلایل آن را بررسی کنیم.

حاصل مسئله این است که در صلوات واجبة، هیچ نوع قید و شرطی وجود ندارد،یعنی انسان می تواند در هر فریضه به فریضه ی دیگر اقتدا کند بدون این که فرق کند که هردو جهریه باشند و دیگری اخفاتیه، یا یکی اداء باشد و دیگری قضا. یا هردو اداء باشند و یا هردو قضا.

باز فرق نمی کند که هردو تمام باشند یا هردو قصر، یا یکی قصر و دیگری تمام.

نظریه ی صدوق

حال می خواهیم دلایل این مسئله را بخوانیم، مخالف مرحوم صدوق است، ولی مرحوم حدائق می گوید در کتاب صدوق از این فتوا خبری نیست.

مرحوم صدوق دو مورد را استثنا کرده و فرموده انسانی که نماز عصر را می خواند، نمی تواند به کسی که نماز ظهر را می خواند اقتدا کند مگر اینکه خیال کند که او هم نماز عصر را می خواند.

انسان نمی تواند نماز عصر را پشت سر کسی که نماز ظهر را می خواند اقتدا کند مگر اینکه خیال کند که او هم عصر را می خواند.

دوم در کمیت، یعنی باید وحدت کمی باشد، قهراً مسافر به حاضر و حاضر به مسافر نمی تواند اقتدا کند.

این دو مخالف در حقیقت از صدوق است، ولی در کتاب های صدوق خبری از این دو فتوا نیست.

بله! ما دو روایت داریم، منتها روایت ها را خوب معنا نکرده اند خصوصاً روایت اول، یعنی کسی که عصر را می خواند، نمی تواند به کسی که ظهر را می خواند اقتدا کند. روایت را بد معنا کرده اند.

روایات کراهت را می رسانند نه بطلان را

بله! این مطلب هست آدمی که حاضر است، کراهت دارد به کسی که مسافر است اقتدا کند. روایت کراهتی داریم، مرادم از کراهت اقل ثواباً است.

من در این زمینه پنج روایت آورده ام، این روایات را می خوانیم تا ببینیم که آیا عبارت مرحوم سید را تامین می کند یا نه؟

عبارت صاحب عروة

«یجوز ا لإقتدا فی کلّ من الصلوات الیومیة بمن یصلّی الأخری أیا ما کانت و إن اختفا فی الجهر و الإخفات، و الأداء و القضاء و القصر و الإتمام، بل الوجوب و الندب، یجوز إقتداء المصلّی أو المغرب أو العشاء بمصلّی الظهر أو العصر و کذا العکس و یجوز إقتداء المؤدّی بالقاضی أو العکس».

روایاتی را که می خوانیم همه ی اینها را در بر گرفته است، بقیه را جدا گانه بحث می کنیم.

روایات پنجگانه

1: محمد بن الحسن (شیخ طوسی) بإسناده عن حسین بن سعید اهوازی (دوتا برادرند، یکی حسین بن سعید ، دیگری حسن بن سعید اهوازی، هردو برادر سی جلد کتاب نوشته اند، ولی این کتاب ها به نام حسین ضبط شده است نه به نام حسن. با اینکه هردو در نوشتن این کتاب ها شریکند و هردو اهوازی ومدفون در قم هستند، منتها معلوم نیست که در کدام نقطه ی قم مدفون هستند) عن حماد عثمان (متوفای 190) قال: «سألت أبا عبد الله علیه السلام عن رجل إمام قوم (إمام قوم فصلّی) یصلّی العصر و هی لهم الظهر (پیش نماز صلات عصر را می خواند، ماموم نماز ظهر را می خواند) و قال أجزأت عنه و أجزأت عنهم» الوسائل: ج 5، الباب 53 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث1.

این دلیل بر این است که لازم نیست که از نظر نماز متفق باشند. یعنی کسی که نماز ظهر را می خواند، می تواند بر کسی که نماز عصر را می خواند اقتدا کند.

البته انسان می تواند الغا خصوصیت بکند یعنی عصری هم می تواند بر ظهری اقتدا کند، این تکه از این روایت به دست آمد.

2: محمد بن علی بن حسین بإسناده عن علا بن رضی، عن محمد بن مسلم، عن أبی جعفر علیه السلام: «إذ صلّی المسافر خلف قوم حضور فلیتم صلاته رکعتین و یسلّم، و إن صلّی معهم الظهر فلیجعل الأولتین الظهر و الأخیرتین العصر» الوسائل: ج 5، الباب 18 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث1

ااین هم دلیل بر این شد که از نظر کمیت لازم نیست که یکی باشند، در اینجا مسافر به حاضر اقتدا کرده، البته عکسش کراهت دارد، یعنی اینکه حاضر به مسافر اقتدا کند.

3: ما رواه الشیخ فی التهذیب عن أبی جعفر علیه السلام فی رجل دخل مع قوم و لم یکن صلّی هو الظهر و القوم یصلّون العصر یصلّی معهم؟ قال: یجعل صلاته الّتی صلّی معهم الظهر (و – خ) یصلّی هو بعد الظهر.» الوسائل: ج 5 ، الباب 18 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث 1.

ظهرش را با جماعت می خواند، عصرش را هم با فرادی بخواند، این روایت هم دلیل براین است که وحدت از نظر رتبه لازم نیست، ظهری می تواند به عصری اقتدا کند و بالعکس.

4: و روی أیضاً عن أبی بصیر قال:« سئلته عن رجل صلّی مع قوم و هو یری أنّها الأولی و کانت العصر قال فلیجعلها الأولی و لیصلّی العصر ، و فی حدیث آخر فان علم أنّهم فی صلوة العصر و لم یکن صلّی الأولی فلا یدخل معهم» جامع الأحادیث الشیعه: ج 7، الباب 51 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث 1و 3.

این همان دلیل مرحوم صدوق است، یعنی کسی که نماز ظهر را می خواند، نباید بر کسی که عصر را می خواند اقتدا کند.

5: ما رواه عبد الرحمن بن أبی عبد الله قال:

«سألت أبا عبد الله علیه السلام عن رجل نسی صلاته حتّی دخل وقت صلاة أخری فقال: إذا نسی الصلاة او نام عنها صلّی حین یذکرها فاذا ذکرها، و هو فی صلاة بدأ بالّتی نسی (تا اینجا شاهد ما نیست، بلکه شاهد کسانی است که می گویند اگر یک نماز بر ذمّه داری، آن نماز قضا را بر ادا مقدم کن، این فتواست ) و ان ذکره مع إمام فی صلاة المغرب (قهراً امام در نماز مغرب است و آنچه که از این آدم فوت شده، نماز ظهر و عصر می باشد) أتمها رکعة ثم صلّی المغرب» الوسائل: ج 3، الباب 54 من أبواب المواقیت، الحدیث 2.

و الظاهر أنّ المنسی کان صلاة العصر، فلذلک أمره الإمام باتمام الصلاة برکعة أخری.

«أتمّها رکعة» امام سه رکعت می خواند، این آدم چهار رکعت می خواند، این دلیل بر این است که القاضی، یقتدی بالمؤدّی، یعنی آدمی که نماز قضا بر گردنش است، می تواند به آدمی که مؤدّی است و نماز ادا می خواند اقتدا کند.

ما این روایات را پیدا کردیم، ولی عکسش را پیدا نکردم، عکسش این است که مؤدّی به قاضی اقتدا کند. مرحوم حکیم می فرماید در اینجا هم می شود الغاء خصوصیت کرد و تسالم اصحاب هم هست، از مجموع روایات استفاده می شود که فرمایش مرحوم سید درست است.

علی الظاهر این روایات برای فتوای سید کافی است فلذا به متن «عروة الوثقی» مراجعه شود.بحث ما در اطراف فرع اول تمام شد.

قبل از آنکه فرع دوم را بخوانیم، فتوای مرحوم صدوق را بررسی می کنیم، مرحوم صدوق فرموده آدمی که نماز عصر را می خواند، نمی تواند به آدمی که ظهر را می خواند اقتدا کند مگر اینکه تصور کند که او هم نماز ظهر را می خواند.

دلیل مرحوم سید این روایت است:

ععلی بن جعفر أنّه سأل أخاره موسی علی السلام عن إمام کان فی الظهر فقامت أمرأة بحیاله بعد (زنی آمد و محاذی مرد ایستاد) و هی تحسب أن العصر هل یفسد ذلک علی القوم؟ و ما حال المرأ فی صلاتها معهم و قد کانت صلّت الظهر (زن نماز ظهر را خوانده بود، اقتدا کرد به کسی که ظهر را می خواند و حال آنکه در واقع عصر را می خواند، آیا این نمازش صحیح است یا نه و حال آنکه ظهر را می خواند؟

قال: «لا یفسد ذلک علی القوم و تعید المرأة صلاتها»، فتوای مرحوم صدوق دلیلش این است.

پس زن نیت عصر کرده بود، امام هم ظهر را می خواند، ولی زن خیال می کرد که عصر را می خواند، گفت نمازش باطل است «تعید المرأة صلاتها».

اگر ما کمی دقت در روایت کنیم، مرحوم صدوق خیال کرده است که علت بطلانش این است که زن عصر را می خواند، امام ظهر را می خواند و حال آنکه علت بطلانش این نیست، بلکه علت بطلانش این است که «فقامت بحیاله» زن محاذی امام ایستاده.و حال آنکه باید پشت سر امام می ایستاد. علت بطلان این نیست که نماز های شان با هم مختلف بوده، او ظهر را می خواند، زن عصر را. بلکه علت بطلان محاذی بودن زن است با مرد.

الفرع الثانی

آیا مسافر می تواند به حاضر اقتدا کند و بالعکس؟

پپاسخش این است که می توانند، دلیلش هم روایت است مانند صحیح محمد بن مسلم:

«إذا صلّی المسافر خلف قوم حضور فلیتمّ صلاته رکعتین و یسلّم، و إن صلّی معهم الظهر فلیجعل الأولتین الظهر و الأخیرتین العصر».

روایت دیگر عبارت است از: صحیحه ی فضیل بن عبد الملک قال: «و لا یؤمّ الحضری المسافر، و لا المسافر الحضر، فان ابتلی بشیء من ذلک فأمّ قوماً حضریین فاذا أتمّ الرکعتین سلّم ( امام مسافر است، وقتی که سلام داد، خودش کنار می رود و یک نفر از مامومین را جای خودش می گذارد که بقیه را با همان مامومین بخواند و نماز را تمام کند) ثمّ أخذ بید بعضهم فقدّمه فأمّهم و إذا صلّی المسافر خلف قوم حضور فلیتمّ صلاته رکعتین و یسلّم و إن صلّی معهم الظهر فلیجعل الأولتین الظهر و الأخیرتین العصر».

البته این روایت غیر از روایت قبلی است، چون این روایت مال فضل بن عبد الملک است، آن روایت هم مال محمد بن مسلم بود.

دومین روایت هردو را دارد.

بنابراین، ذیل دلیل بر این است که صدر محمول علی الکراهة. لا یؤمّ الحضری المسافر، یعنی اقل ثواباً است.

ییعنی بهتر این است که مسافر به مسافر اقتدا کند و حاضر هم به حاضر.

الفرع الثالث: إقتداء المعید صلاته بمن لم یصلّی و العکس.

فرض کنید که من نمازم را خوانده ام، ولی شما نماز خود را نخوانده اید، من که نماز را خوانده ام، نماز را با شما اعاده می کنم، من فرادی خواندم، حال دیدم که جماعتی در اینجا بر پاست فلذا می خواهم نمازم را با جماعت هم بخوانم، من می توانم نماز را اعاده کنم، عکسش هم هست، آیا فکر نمی کنید که این همان عبارة الأخرای متن است که گفت: «والوجوب و الندب»،من که نمازم را خوانده ام، اعاده برای من مستحب است ،اما نماز شما واجب است، عکس است، من اعاده کنم، شما نماز نخوانده اید، من خوانده ام، می گویید: آقا جان! اعاده کن که من هم اقتدا کنم، در آنجا از شما مستحب است و از ما واجب.

إذا صلّی واحدة (یعنی فرادی) ثمّ یأتی جماعة فله أن یعیده صلاته جماعة، و یدلّ علیه صحیحة هشام بن سالم عن أبی عبد الله علیه السلام: «قال فی الرجل یصلّی وحده ثمّ یأتی جماعة قال یصلی معهم و یجعلها فریضة إن شاء»

یعنی دومی را فریضه قرار می دهد، و یدل علی العکس.

صصحیحه ی ابن بزیع، «کتبت إلی إلی أبی الحسن إنّی احضر المساجد مع جیرتی و غیرهم فیأمروننی بالصلوة بهم ( به من می گویند که پیش نماز باشم و حال آنکه من در خانه نمازم را خوانده ام) و قد صلّیت قبل أن آتیهم و ربّما صلّی خلفی من یقتدی بصلاتی (کسانی هستند که نماز نخوانده اند و به من اقتدا می کنند) و المستضف و الجاهل، فأکره أن أتقدّم و قد صلّیت لحال من یصلّی بصلاتی ممن سمّیت لک فمرنی فی ذلک بأمری انتهی إلیه أنتهی و اعمل به إن شاء الله، فکتب علیه السلام: صلّ بهم»

معلوم می شود که هردو جایز است، یعنی هم می تواند انسانی که قبلاً فرادی خوانده، ماموم بشود و هم می تواند امام بشود. این هم یک دلیل.

ما تا اینجا توانستیم که فرع سوم را هم درست کنیم، فرع سوم این شد که «المعید» اقتدا می کند به کسی که نماز نخوانده، کسی که نماز نخوانده، اقتدا می کند به کسی که معید است و این معید است «و قد صلّیت قبل أن آتیهم و ربما صلّی خلفی من یقتدی بصلاتی و المستضف و الجاهل فأکره أن أتقدّم و قد صلّیت لحال من یصل بصلاتی»

اکراه دارم که اینها پشت سر من نماز بخوانند، چون قبلاً نماز خودم را خوانده ام.

الفرع الرابع: إقتداء المعید احیتاطاً استحباباً أو وجوبیاً بمن یصلّی وجوباً

این فرع مورد بحث است و روایت هم ندارد بلکه قاعده ای است.

فرض کنید زید امام است و نماز ظهر را می خواند، ماموم نمازش را اعاده می کند إمّا استحباباً (مثل آقای سید أحمد خوانساری که سه مرتبه نمازش را در طول زندگی اعاده کرد) أو وجوباً، احتیاط وجوبی دارد فرض کنید که بعضی از شرائط را انجام نداده است، اما احتیاطی است، آدمی که نماز خودش را احتیاطاً اعاده می کند خواه استحباباً و خواه وجوباً، پشت سر امامی که الآن نماز واجب را می خواند، هیچ اشکالی ندارد. چرا؟ اگر نماز آن امام واجب است که هیچ!

نماز من اگر خوانده باشم و صحیح باشد که اهلاً و سهلاً، اگر صحیح نباشد، چه می کنم؟ اعاده می کنم.

نماز من، یعنی نماز قبلی من که فرادی خواندم و مشکل دارد و می خواهم اعاده کنم، من اقتدا می کنم، اگر نماز واقعی من باطل بود، این نماز می شود صحیح، و اگر نماز قبلی من صحیح بود، اعاده با جماعت اشکالی ندارد.

إإقتداء المعید احتیاطاً استحباباً أو وجوباً بمن یصلّی وجوباً، اگر نماز قبلی من صحیح بود که اهلاً و سهلاً، اگر نماز قبلی من صحیح بود، این نماز من یا لغو است یا اعاده می کنم استبحاباً، و اگر باطل بود، این نماز من می شود درست.

الفرع الخامس: المصلّی وجوباً بالمعید وجوبیاً

شما اعاده می کنید و اعاده ی شما هم اعاده واجب است، ولی من نمازم اعاده نیست بلکه اصل است،یعنی من نمازم را نخوانده ام، شما خوانده اید و می خواهید اعاده کنید، آیا من می توانم اقتدا کنم یا نه؟

نه! چرا؟ چون ممکن است پنجاه در صد نماز من درست باشد و ممکن است درست نباشد، اگر نماز این امامی که اعاده می کند، اگر واقعاً اعاده بر او واجب باشد، نماز من هم می شود صحیح. من نماز نخوانده ام، یعنی ابتدائی هستم، شما اعاده می کنید، اگر اعاده بر شما واجب باشد. قهرا نماز من درست است، اما اگر اعاده بر شما واجب نباشد، نماز شما لغو می شود و نماز من غیر صحیح. من باید به امامی اقتدا کنم که نمازش واجب باشد، اما در اینجا به کسی اقتدا کردم که پنجاه درصد ممکن است واجب باشد و پنجاهه در صد هم احتمال می دهم که کار لغوی باشد.

آقایان می گویند: اولی درست است، دومی درست نیست، یعنی اگر امام، نمازش را ادا بخواند (مؤدّی باشد) معید اشکالی ندارد.

اما اگر امام معید باشد، ماموم مودّی باشد، این علی الفرض درست است و علی فرض درست نیست. چرا؟ چون ممکن است پنجاه درصد نماز شما صحیح باشد.

وولی ظاهراً این هم درست نیست.چرا؟ به جهت اینکه امام نمازش درست بوده، ولی فرادی بخواند، مگر مستحب نیست کسی که فرادی خواند، با جماعت اعاده کند، اگر نمازش باطل بود، این نماز جای نماز صحیح است، اما اگر نماز باطل نبوده بلکه صحیح بوده، اگر فرادی خوانده باشد ،حالا با جماعت می خواند ولذا اشکال مرحوم سید وارد نیست.

متن عروة الوثقی

و المعید صلاته بمن لم یصلّ والعکس و الذی یعید صلاته احتیاطاً- استحباباً أو وجوباً بمن یصلّی وجوباً، نعم یشکل اقتداء من یصلّ وجوباً (ماموم نمازش واجب است) بمن یعید احتیاطاً حتّی و لو کان وجوبیاً. چرا؟ می گوید چون پنجاه درصد ممکن است این نمازش واجب باشد و پنجاه درصد هم ممکن است لغو باشد.

اگر نماز قبلش درست بوده، این لغو است، اگر باطل بوده، این صحیح است، پس من صد درصد به صحت نماز امام اعتقاد ندارم.

مما در جواب عرض می کنیم که صد درصد است،یعنی اگر نمازش باطل بوده، این نماز جایگزینش است، اگر نمازش صحیح بوده و اگر فرادی بوده کما اینکه فرض این است، چه مانعی دارد که اعاده کند جماعة.

الفرع السادس: إقتداء المحتاط بالمحتاط.

فرض کنید امام با آبی وضو گرفته که مشکوک است، یعنی شک دارد که آن آب بوده یا گلاب، موقع وضو توجه نداشته، بعد از وضو و خواندن نماز نمی داند که آن آب بوده یا گلاب، من هم نماز قبلی را به یک طرف خوانده ام که نمی دانم این قبله بوده یا نه؟ حالا می خواهم اقتدا کنم به این آقایی که قبله اش با من فرق دارد، من می توانم اقتدا کنم یا نه؟ من جهة واجدة نیست بلکه من جهتین است، یعنی احتیاط او از یک نظر است، احتیاط من از نظر دیگر است. مسئله چه حکمی پیدا می کند؟

بله! اگر من جهة واحده باشد، مثلاً هردوی ما از این آب وضو گرفتیم که نمی دانیم آب بوده یا گلاب و با همان وضو نماز را خواندیم، دو مرتبه آب پیدا می کنیم و نماز را با هم می خوانیم، این من جهة واحده است، آیا اگر من جهة واحد باشد، آیا من می توانم اقتدا کنم یا نه؟ روی این مسئله یک کمی مطالعه کنید.