جلسه 1388/12/17

بسم الله الرحمن الرحیم



 الفرع الثالث:جواز الجماعة فی الفریضة إذا صارت نقلاً و لها موارد:

الأول: جواز الجماعة فی العیدین إذا صارا نفلاً

بحث در نمازهای است که نافله شده اند و می شود آنها را با جماعت خواند.

نافله ها بر دو قسم هستند:

١- «نافلة بالذالت» مانند: صلات استسقاء؛ که می شود آن را با جماعت خواند.استثنا هم درست است

٢- لیست نافلة بالذات،یعنی «بالذات» نافلة نیست، بلکه «فریضة بالذات ثم عرض علیه النفل» یعنی استحباب بر او عارض شده است مانند: صلات عیدین و نماز جمعه، صلات عیدین در زمان حضور وجوب عینی دارد، فلذا در زمان غیبت هم مانع ندارد که انسان آن را با جماعت بخواند هر چند در زمان غیبت «صارت نافلة بالعرض»؛ البته اینها را مرحوم سید استثنا نمی گوید، بلکه می گوید: نعم!

مرحوم محقق کلمه ی «اداء» دارد و کأنّه استثنا می کند. ولی مرحوم سید کلمه ی «نعم» دارد نه کلمه ی« اداء».

ایراد ابن ادریس

مرحوم ابن ادریس اولین کسی است که به این استثناها ایراد گرفته است، زیرا در زمان ایشان برخی گفته اند که نمی شود نماز عیدین را با جماعت بخوانیم؛ چرا؟ چون نافله شده اند (صارتا نافلة)؛ حال که نافله شده اند، نمی شود آنها را با جماعت خواند. ایشان اسم این افراد را «المتفقّه» نهاده است، ما یک فقیه داریم و یک متفقّه، می گوید اینها «متفقّه» هستند نه فقیه. چون نمی دانند آن نافله ای که نمی شود با جماعت خواند، نافله ی بالذات است و حال آنکه اینها نافله ی بالذات نیستند، بلکه «فریضة بالذات وصارتا نافلة بالعرض» یعنی بالذات واجب هستند و بالعرض نافله شده اند.

در هر حال آنهایی که بالذات واجب بودند و بعداً نفل شدند، آنها را می شود با جماعت خواند، مانند نماز عیدین و نماز جمعه که در زمان حضور واجب عینی هستند، اما در زمان غیبت «صارت نفلة»؛ ولی در عین حال می شود آن را با جماعت خواند،یعنی هم می شود فرادا خواند و هم با جماعت.

قال المحقق: «عدا الاستسقاء والعیدین مع اختلاف شرائط الوجوب، ولکن الظاهر أنّ الإستثناء فی غیر محله، لأنّ المراد من العمومات السابقه -که می گویند نافله را نمی شود با جماعت خواند - هو النوافل بالذات، لا ما کان فرضاً سابقا و صار نفلاً لعدم اجتماع الشرائط و إلی هذا یشیر الحلّی (ابن ادریس) إنّما نقل عن بعض المتفقّه نقل عدم جواز الجماعة فیها معللّا لأنّها نافلة و لا یجوز الجمع فیها؛ فقال: هذا قلّة تأمل من قائله، إنّ النوافل الّتی لا یجوز الجمع فیها هی النافلة الّتی لم یکن علی وجه من الوجوه و لا فی وقت من الاوقات لم یکن واجبة ما خلا صلاة الاستسقاء، و هذه الصلاة اصله الوجوب و إنّما سقط عند عدم الشرائط و بقی جمیع افعالها و کیفیاتها علی ما کانت علیه من قبل» السرائر:1/316.

و عجیب این است که ما روایت داریم بر اینکه در زمان غیبت هم می شود با جماعت خواند و هم می شود فرادی. مانند: صحیحة زرارة بن اعین عن ابی عبدالله علیه السلام قال:« لا صلاة یوم الفطر والأضحی إلّا مع إمام».

و علی ذلک جرت سیرة المسلمین، نعم! روی عبدالله بن سنان عن ابی عبدالله علیه السلام قال:

«من لم یشهد جماعة الناس فی العیدین فلیغتسل و ویتطیب بما وجد و یصلّی فی بیته وحده کما یصلّی فی جماعة» الوسائل: ج 5، الباب 3 من أبواب صلاة العید، الحدیث 1. در هر صورت خواه روایت باشد یا نباشد، مسئله روشن است.

الثانی: الصلاة المعادة جماعة

از مواردی که استثنا شده عبارت است از: «الصلاة المعادة جماعة».

مثلاً من نماز خودم را فرادی خوانده ام و بعداً جماعتی حاصل شد. من می توانم نمازی را که فرادی خوانده ام با جماعت اعاده کنم، چرا؟ این نافله بالذات نیست، بلکه بالعرض است. یعنی این «نماز» واجب بالذات است، منتها «صارت نفلا بالعرض». بنابراین، آن قاعده اصلاً به هم نخورده است مگر در مورد استسقاء، چون نماز استسقاء را می شود با جماعت خواند، والّا در بقیه موارد استثناء منقطع است، واجب بالذات است، واجب بالذات را می شود «اذا صار نفلاً» با جماعت خواند. اگر روایت می فرماید: «لا جماعة فی النوافل»، نوافلی بالذات را می گوید که فقط صلات استسقاء از آنها خارج شده است.

محمد بن علی بن حسن – صدوق- باسناده عن هشام بن سالم عن ابی عبدالله علیه السلام أنّه قال: «فی الرجل یصلّی الصلاة وحده ثمّ یجد جماعة. قال: یصلّی معهم ولیجعلها فریضة انشاء» الوسائل: ج 5، الباب 54 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث1.

یا اولی و یا دومی را به حساب خدا بگذارد. بالاخره یکی از اینها فریضة است. فلذا ما حدود 11 روایت در این باب داریم که اگر کسی نمازش را فرادی خواند، می تواند آن را با جماعت اعادة کند.

الثالث: الفریضة المتبرع بها من الغیر

فرض کنید فردی از دینا رفته و نماز قضا هم بر گردن دارد. همسایه یا رفیقش می داند که نماز از او فوت شده است، من می توانم نماز او را بخوانم، آنهم با جماعت.

این از یک نظر واجب است و از نظر دیگر نافله است. اما واجب است، چون طرف نماز نخوانده یعنی فریضه را نخوانده است، اما اعاده و خواندن من جنبه تبرعی دارد. بعضی ها خیال می کردند که این جمله مخصوص پسر است و بر پسر ادای نماز پدر واجب است. اما در همسایه هم می شود، همسایه است و می خواهد نماز قضای همسایه را بخواند. این هم مروی عنه است.

علی بن موسی بن طاووس فی کتاب قیاس سلطان الوری لسکان الثری). سلطان وری انبیاء و اولیاء و یا خداوند است، و سکان ثری ما هستیم.

عن علی بن جعفر (آقایان بدانند که علی بن جعفر کتابی دارد بنام:« مسائل علی بن جعفر»، سوال های که از برادرش کرده و این کتاب الآن هم موجود است) فی کتاب مسائله عن اخیه موسی بن جعفر قال: «سألت ابی جعفر بن محمد «علیهم السلام» عن الرّجل: هل یصلح له أن یصلّی أو یصوم عن بعض موتاه؟ قال نعم! فلیصلّ علی ما أحبّ و یجعل تلک للمیّت فهو للمیّت اذا جعل ذلک له» الوسائل: ج 5، الباب 12 من أبواب قضاء الصلوات، الحدیث 2.

در اینجا من دو مطلب را نقل می کنم.

اشکال اول

اشکال اول این است که حضرت در اینجا ندارد که با جماعت بخواند. یعنی کلمه ی «بالجماعة» ندارد. آیا در روایات جماعت این گونه اطلاق داریم که من نماز دیگری را با جماعت بخوانم؟ این بستگی دارد که ما در ابواب جماعت یک اطلاقی داشته باشیم؛ ولی بنده یک چنین اطلاقی را درک نکردم، آن چیزی که روایت داشتیم این بود که:« الصلاة فریضه و لیست الإجتماع فریضة»

ما باید در کتاب جماعت اطلاقاتی داشته باشیم که حتی این نوع نماز را هم بشود با جماعت خواند.

اشکال دوم

اشکال دوم این است که سنی های وهابی می گویند شما حق ندارید از طرف کس دیگر نماز بخوانید، چون به دردش نمی خورد؛ چرا؟ زیرا قرآن می فرماید:

«لیس للانسان إلّا ما سعی» در آخرت چیزی به درد کسی می خورد که سعی کند، اما در اینجا که شخص از طرف او تبرعاً نماز قضایش را می خواند، او سعی نکرده است. آنچه را خودش خوانده که خوانده، اما اگر نخوانده این کار شما به درد او نمی خورد!

پاسخ

اولاً: این منقوض است با روایاتی که خود آنها در حج دارند و می گویند اگر کسی موفق به حج نشد، می تواند دیگری را وکیل و نایب کند حیاً و میتاً حجش را اقامه کند.

از حضرت سئوال می کنند که: یا بن رسول الله! پدرم واجب الحج بود و موفق به زیارت حج نشد، آیا من می توانم از طرف او حج بروم؟

حضرت می فرماید : حق الناس اگر از طرف مردم بود دادنش واجب بود یا نه؟ می گوید: بله! سپس فرمود «فحق الله أحقّ).

ثانیاً : آیه ی مبارکه «لیس للانسان الاّ ما سعی»

باید دانست که این دوتا با همدیگر فرق می کند، زیرا آیه مبارکه مال این است که انسان خیال کند که اولاد و مالی که ترک کرده است به در او می خورد، آیه در مقابل آن است؛ ترکه، اولاد و بنین و اموال به درد نمی خورد، بلکه این اعمال است که به درد انسان می خورد. این در مقابل آن است نه در مقابل عمل یک مسلمانی که می خواهد برای مسلمان دیگر کار خیری انجام بدهد.

ثالثا: همین عملی که من از طرف یک مسلمان انجام می دهم، نتیجه ی سعی او است؛ چرا؟ «کان مؤمناً، اخاً»، مومن بودن او سبب شد که من این کار را تبرعاً از طرفش انجام بدهم.

پس اولاً منقوض است به حج، همه فقها گفته اند که اگر شخص نتوانست به حج برود، باید نایب بگیرد. ثانیاً این آیه مبارکه در مقابل نفی چیز های دیگر است که خیال نکنید که اموال و ترکه و اولاد شما به درد شما خواهد خورد. نفی در اینجا نسبی است نه حقیقی

« و ما اموالکم و لا اولادکم بالتی تقربکم».

ثالثاً: خود این هم سعی او است. اگر او انسان مؤمن و با تقوایی نبود، من این کار را برای او انجام نمی دادم.

قاعده عقلیه قابل تخصیص نیست. این یک قاعده ی عقلیه است که «لیس للانسان إلّا ما سعی». کراراً گفته ام که شرح منظومه وقتی می خواهد امام رازی را مسخره کند، می گوید «او خصصّت عقلیة احکام»، احکام عقلیه تخصیص خورده، مثل 4=2*2 ؛ این تخصیص نمی خورد که بگوییم در فلان جا 5=2*2 است. هر کس باید عمل خودش او را نجات بدهد. اگر اینگونه اطلاق داشته باشد،در حج هم نباید انجام بگیرد. علاوه بر این قرآن می فرماید: «و یستغفرون للذین آمنوا»، در سوره ی غافر است که حملة العرش «و یستغفرون للذین آمنوا» حمله ی عرش در حق ما استغفار می کنند.

از این هم فارغ شدیم؛ البته این خوب است در صورتی که آقایان به عقب برگردند و اطلاق پیدا کنند. علی بن جعفر می گوید فرادی بخوانند، جماعت در آن نیست، فرادی هم نمی شود. باید اطلاقی داشته باشیم که من بتوانم از طرف دیگری که نماز بخوانم یا امامم بشوم و یا مأموم بشوم، این اطلاق می خواهد.

الرابع: المأتی بها من جهة الاحتیاط الاستحبابی

عن زرارة والفضیل قلنا الصلاة فی جماعة فریضة هی؟ فقال: «الصلوت فریضة و لیس الاجتماع بمفروض فی الصلوات کلّها ولکنّها سنّة من ترکها رغبة عنها و عن جوا» بگوییم ضمیر «لکنّها) برمی گردد به صلوات، حالا صلوات خودم باشد یا صلوات همسایه.

بگوییم اطلاق دارد اعم از اینکه مال خودم باشد یا مال دیگری باشد.

آخرین وجه این است که دوران جوانی نماز خواندیم، الآن که پیر شدیم با خودم فکر می کنم و می بینم که نماز های دوره جوانی جامع الشرائط و فاقد الموانع نبوده، اعاده می کنم. (من شنیدم که مرحوم آیة حاج سید احمد خوانساری سه بار تمام نماز های خودش را اعاده کرده، حتی شنیدم که وصیت کرده که برخی نماز های او را اعاده کند، البته این عالی ترین درجه ی تقواست). در هر حال کسانی هستند که یک مشت نماز های احتیاطی می خوانند نسبت به گذشته ، من می توانم نماز احتیاطی خودم را که اصلاً فریضه بوده، آن را با جماعت بخوانم، این هم احتیاج دارد به همان اطلاق، اطلاق این روایت که می گوید: «و لکنّها سنّة»، بگوییم و لکنّها یعنی فرق نمی کند ادا باشد، یا قضا، اعاده اش واجب باشد یا اعاده اش مستحب، یک چنین اطلاقی، مگر به همین بچسبیم که انسان می تواند نماز های گذشته خود را که احتیاطا اعاده می کند (ممکن است همه ی آن نماز ها درست باشد، منتها احتیاطاً اعاده می کند) می گوییم می تواند با جماعت بخواند، دلیل بالخصوص ندارد، فقط اطلاقات است.

من شبهایی ماه رمضان در مسجد اعظم یک مقدار نماز قضا می خوانم. نیت می کنم از طرف کسی که قطعاً نماز از او فوت شده، تقریباً در آنجا فقها اتفاق دارند. اما اینکه دیگران که پشت سر من نماز می خوانند، نمی دانم نیت آنها چیست، لابد آنها هم نماز قضای قطعی دارند و یا نماز قضای احتیاطی.

المسألة الثالثه

یجوز الاقتداء فی کلّ من الصلوات الیومیة بمن یصلّ الاخری - من ظهر می خوانم و امام عصر را،- ایّاً ما کانت- مشکلی نیست- و إن اختلفا فی الجهر والاخفات - امام نماز عشاء می خواند و من نماز عصر؛- والاداء والقضاء والقصر والإتمام بل والوجوب والندب - وجوب و نعت چطور؟ من نمازم را خوانده ام، الآن جماعتی هم هست، او نمازش واجب است، اما جماعت من مردد است چون نماز را قبلاً خوانده ام- فیجوز اقتداء مصلّی الصبح أو المغرب أو العشاء بمصلّی الظهر أو العصر - این مثال هم برای جهر و هم برای اخفات است و هم برای اداء است و هم برای قضا - و کذا العکس و یجوز اقتداء المؤدّی بالقاضی - آن کسی که ادا می خواند به کسی که قضا می خواند- والمسافر بالحاضر و بالعکس والمعید صلاته بمن لم یصلّ والعکس» والمعید، عطف به جای مؤدّی، اعاده کند نماز خودش را «بمن لم یصلّی»؛ آدمی است که نمازش را نخوانده است، اما من خوانده ام. معید مأموم است، «بمن لم یصلّ» امام است. ولی مرحوم خوئی این جمله را عکس معنی کرده و می گوید «امام» معید است و مأموم غیر معید ؛ عکس را گرفته. والمعید عطف است به جای مؤدّی - و یجوز اقتداء المعید صلاته بمن لم یصلّ» ظاهراً «معید» مأموم است و «لم یصلّ» امام، والعکس، عکس است. والّذی یعید صلاته احتیاطاً استحبابیاً أو وجوبیاً بمن یصلّی وجوباً، کلمه ی «والذی» ربطی به ماسبق ندارد. گذشته این بود که معید به «من لم یصلّ» اقتدا می کند «أو بالعکس». اما در اینجا اینگونه نیست و احتیاطاً نماز خودش را اعاده می کند. قبلی اعاده اش احتیاطی نیست بلکه برای درک ثواب است. اولی معید است بدون احتیاط ، اما کلمه ی «والذی» مسئله ی دیگری است، من نماز دوره جوانی را احتیاطاً، استحباباً و وجوباً اعاده می کنم به وسیله کسی که امام است و الآن نماز می خواند، ولی من نمازهای احتیاطی خودم را به او اقتدا می کنم. پس آقایان خیال نکنند که کلمه ی « والذی» عطف تفسیر ما قبل است. چون در ما قبل احتیاطی در کار نبوده، و من خواسته ام نماز خودم را با جماعت اعاده کنم، و اگر هم جماعت نبود خاطرم جمع بود. ولی در اینجا خاطر من جمع نیست، نمازم را احتیاطاً و استحباباً و وجوباً نمازم را اعاده می کنم «بمن یصلّی وجوباً.

نعم یشکل اقتداء من یصلّی وجوباً بمن یعید احتیاطاً ولو کان وجودیاً.

این با ما قبل چه فرق کرد؟ ما قبل کدام بود؟ والذی یعید صلاته احتیاطاً استحباباً وجوبیاً بمن یصلّی وجوباً، این «نعم» با آن چه فرقی کرد؟عکس اوست. در اولی امام نماز خودش را می خواند و من نماز احتیاطی می خوانم.عکس نمی شود که من نماز احتیاطی بخوانم و او نماز واجب.

نعم یشکل اقتداء من یصلّی وجوباً بمن یعید احتیاطاً ولو کان وجوباً.

الخامس: إقتداء المحتاط بالمحتاط

هر دوی ما نماز احتیاط بخوانم، این هم مشکل است مگر اینکه احتیاط ما یک جنبه باشد، فرض کنید امام و مأموم هستیم و هر دوی ما شک کردیم و بنا را بر چهار گذاشتیم، بعد از نماز، باید یک نماز احتیاط بخوانیم، امام می ایستد و من هم اقتدا می کنم. اگر این جهت واحده باشد اشکالی ندارد.

حال که این مطلب فهمیده شد، باید دانست که در همه نمازها انسان می تواند به دیگری اقتدا کند و در نمازها هیچ فرقی نیست. در میان علمای شیعه فقط یک مخالف داریم که مرحوم صدوق است. او فقط اجازه نداده که کسی عصر را پشت سر ظهری بخواند. آدمی هست که عصر می خواند و من می خواهم ظهر را پشت سر او اقتدا کنم مگر اینکه خیال کنم که امام هم ظهر را می خواند و اقتدا کنم. هیچ دلیلی هم بر مطلب ایشان نداریم، و حتی می گویند این نسبت به مرحوم صدوق ثابت نیست.

اهل سنت چطور؟ علامه در تذکره نقل خلاف می کند از ابو حنیفه. مثل اینکه ابو حنیفه برخی از اینها را تجویز نکرده. مثلاً گفته آدمی که نماز واجب می خواند، یا آدمی که فریضه را از نو می خواند، حق اقتدا ندارد.

قال فی التذکرة: «لا یشترط اتحاد الصلاة نوعاً و لا صنفاً فللمفترض أن یصلّی خلف المتنفل - منظور از متنفل، نافله نیست بلکه متنفل بالعرض است- و بالعکس و من یصلّی الظهر خلف من یصلّی البواقی و بالعکس سواء اختلف العدد أو اتّفق ثمّ ذکر من وافقنا من الجمهور - کسانی که با ما موافقند- ثم قال و قال ابو حنیفه و مالک و احمد فی الروایة الاخری لا یصلّی مفترض خلف متنفل و لا مفترض فی غیر الفرض الامام و یصلّ المتنفل خلف المفترض و به قال الزهری و ربیعة لقوله: - با این حدیث استدلال کرده اند که از ابو هریره است- انّما جعل الامام لیتمّ به فلا تختلفوا علیه» گفته اند «لا تختلفوا علیه» باید با او همرنگ باشد.

علامه می گوید مراد از «لا تختلفوا علیه» این نیست که از هر نظر همرنگ باشد، بلکه مراد این است که در افعال و اذکار از امام تبعیت کند. به دلیل ذیلش «اذا کبّر کبروا، اذا رکع فارکعوا، اذا سجد فاسجدوا» .

«لا تختلفوا علیه» معنایش این نیست که همرنگ باشد، خیر! جلوتر از او ذکر و حرکتی انجام ندهد، ذیل روایت هم هست.

پس مسئله در میان ما محل اتفاق است.