جلسه 1388/12/12

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: منجزيت علم اجمالي/اضطرار

بحث ما در باره ی کسانی است که جماعت بر آنان واجب است، مرحوم سید در متن عروة را نماز جماعت را بر گروهی واجب دانسته است. سه گروه اول را خواندیم، گروه سوم کسانی بودند که تازه به دین اسلام مشرف شده اند و زبان شان غیر از زبان عربی و قرآن است، از این رو به این زودی توانای یادگیر وفراگیری قرائت را ندارند.

نظریه ی صاحب عروة

مرحوم سید فرمود که نماز جماعت بر چنین افرادی واجب است، هر چند کوتاهی نکرده چون فرض کنید که این آدم چینی است و تازه مسلمان شده و فقط چند کلمه از نماز را یاد گرفته، ولی هنوز نماز کامل را یاد نگرفته است، ایشان می فرماید این گونه افراد باید نماز را با جماعت بخواند و جماعت خواندن بر آنان واجب است،و قبلاً گفتیم که مقتضای قاعده اولیه هم جماعت بود، منتها روایت داشتیم که جماعت لازم نیست و می تواند اکتفا به تسبیح و تحمید کند.

قاعده

آیا تخییر بین اقتدا (جماعت) و بین فرادا تخییر شرعی است یا تخییر عقلی است؟ عقلی.

فرق تخییر عقلی با شرعی این است که در تخییر شرعی حکم روی ابدال (بدل) می رود، مثلاً در آیه ی شریفه می فرماید: «لا یؤاخذکم الله باللغو فی أیمانکم ولکن یؤاخذکم بما عقدتم الأیمان فکفّارته إطعام عشرة مساکین من أوسط ما تطعمون أهلیکم أو کسوتهم أو تحریر رقبة» امر روی این سه ابدال رفته است.

ولی در تخییر عقلی حکم روای بدل ها نمی رود بلکه روی جامع (که نماز باشد) می رود، منتها این جامع در خارج دو مصداق دارد که یکی کامل و دیگری ناقص است، مثلا فرادا ناقص است و جماعت کامل. عقل می گوید فرد ناقص را رها کن و به دنبال فرد کامل برو.

و ما گفتیم که این مقتضای قاعده است ولی صحیحه ی عبد الله بن سنان بر خلاف این قاعده است. بنابراین، می گوییم احتیاط این است که با جماعت بخواند و الا اگر فرادا هم بخواند مجزی است و اشکالی ندارد.

الفرع الرابع: إذا ضاق الوقت عن تعلّم القرائة لمن لا یحسنها مع قدرته علی التعلّم.

در فرع چهارم این مسئله را مطرح می کنیم که فرض کنید شخصی به تازگی به دین اسلام مشرف شده و می خواهد نمازش را بخواند یا مسلمان است، منتها در علم قرائت تساهل به خرج داده، ولی الآن وقت ضیق است و به این زودی قرائت را یاد هم نمی گیرد.

نظریه ی سید طباطبائی یزدی

مرحوم سید می فرماید باز در اینجا قرائت بر این آدم واجب است. چرا؟ می فرماید زیرا روایت صحیحه ی عبد الله بن سنان مال کسی است که مقصّر نباشد بلکه قاصر باشد. ولی در ما نحن فیه این آدم مقصّر است نه قاصر. فلذا ما نمی توانیم در اینجا به روایت عبد الله بن سنان تمسک کنیم، چون منصرف است به کسی که قصور داشته باشد،ولی در اینجا مسئله ی قصور مطرح نیست بلکه این آدم از خودش کوتاهی و تساهل به خرج داده است، الآن وقت هم ضیق است و فرصت برای فراگیری را ندارد فلذا باید نمازش با جماعت بخواند.

پس اگر ما در فرع سوم مقتضای قاعده را کنار زدیم و به صحیحه ی عبد الله بن سنان عمل نمودیم، ولی در اینجا حق نداریم که به صحیحه عمل کنیم چون صحیحه منصرف است، صحیحه ی عبد الله بن سنان این بود: «إنّ الله فرض من الصلاة الرکوع والسجود (روح نماز این دوتاست) ألا تری لو أنّ رجلاً دخل الإسلام لا یحسن أن یقرأ القرآن اجزئه أن یکبّر و یسبّح و یصلّی».

یعنی قاصر است نه مقصّر، و حال آنکه بحث ما در فرع چهارم راجع بر افرادی است که مقصّرند نه قاصر. یعنی در فراگیری و یادگیری نمازش تساهل به خرج داده اند، الآن هم وقت نماز تنگ است و فرصت برای فراگیری قرائت را ندارند.

بنابراین، ما در اینجا نمی توانیم به این صحیحه عمل کنیم، فلذا ناچاریم که به قاعده ی اولی عمل کنیم، قاعده ی اولی این بود: أمام المکلّف فردان، أحدهما ناقص (که فرادا باشد) و الأخر کامل (که جماعت باشد).

عقل می گوید وقتی که دست شما به نماز کامل می رسد معنا ندارد که سراغ فرد ناقص بروید.

پس ما در اینجا به قاعده اولیه عمل کردیم و باز تکرار می کنیم که تخییر در اینجا تخییر عقلی است نه تخییر شرعی. چون در تخییر شرعی امر مستقیم روی ابدال می خوابد، ولی در اینجا روی ابدال نمی خوابد.بلکه رفته روی نماز، «اقم الصلاة لدولوک الشمس» و امامه فردان فرد کامل و فرد ناقص). پس در اینجا عقلاً باید این آدم نمازش را با جماعت بخواند.

«و ربّما یتوصل» به اینکه شرعاً هم باید نمازش را با جماعت بخواند.

ما تا کنون حال دلیل عقلی را آوردیم.

دلیل بر عدم وجوب جماعت

بعضی ها برای اینکه بگویند جماعت واجب نیست، به روایت دیگر تمسک می کنند. (ما گفتیم واجب است، وجوبش هم وجوب عقلی است وجوباً عقلیاً).

ببعضی می خواهند بگوید واجب نیست، یعنی همان گونه که در فرع سوم واجب نبود.چرا؟ «لصحیحة عبدالله بن سنان» اینجا نیز واجب نیست، منتها نه به خاطر آن صحیحه، بلکه به خاطر روایت دیگر که فرموده: « الصلاة فریضة و لیس الاجتماع بمفروض فی الصلوات کلّها» اطلاق این روایت فرع چهارم را هم می گیرد، یعنی آدمی که در تعلم و فراگیری قرائت تساهل و تسامح به خرج داده است (فتساهل عن تعلّم القرائة).

یلاحظ علیه

چرا خودت را به زحمت می اندازی. این روایت ناظر به قادر است و قادر را می گوید و حال آنکه بحث ما در عاجز است. این روایت قادر را می گوید که «الصلاة فریضه و لیس الاجتماع بمفروض فی الصلوات»، ولی بحث ما در عاجز است.

بنابراین فرع چهارم حتماً باید با جماعت بخواند. صحیحه عبدالله بن سنان ارتباطی به بحث ما ندارد، چون صحیحه سنان مال آدمی است که قاصر باشد و بحث ما در اینجا در مقصر است.

پپس در اینجا اجتماع واجب است عقلاً . کسانی که می خواهند بگویند عقلاً واجب نیست بلکه تمسک می کنیم به روایت «الصلاة فریضة و لیس الاجتماع بمفروض» این تمسک شان درست نیست،چون این ناظر است به آدم قادر، یعنی می گوید بر آدم قادر نماز واجب است اما جماعت واجب نیست. و بحث ما در عاجز است، ولو عجزش از روی مقصریت است نه قاصریت.

احتمال

در عین حالی که ما مسئله را به اینجا رساندیم، یک احتمالی نیز در اینجا می دهیم، یعنی صرف احتمال است نه اینکه فتوا بدهیم و آن احتمال این است که ممکن است کسی به نوعی روایت عبدالله بن سنان را که گفت آدمی که تازه مسلمان است همان حمد و تسبیح کافی است. ممکن است اینجا هم استدلال کنیم، اما چگونه استدلال کنیم؟ «لا تمسکاً باللفظ بل تمسکاً بالملاک»

گگاهی یک روایت لفظش نمی گیرد، اما ملاکش می گیرد. گاهی از اوقات لفظ عبارت موردی را نمی گیرد اما ملاکش می گیرد.

مثال1

مثلاً تیمم مال کسی است که معذور باشد. حال اگر آدمی معذور نبود، یعنی در بیابان بود و آب هم داشت، عمداً آب را روی زمین ریخت، باز باید تیمم کند. و حال اینکه آیه ی تیمم مال آدم معذور است «و لم تجدوا مائاً»، اما این آدم آب داشت ولی آبش را عمداً به زمین ر یخت (وجد و اراق) ولی در عین حالی که آیه به لفظش نمی گیرد، اما از لحاظ ملاک می گیرد.

مثال2

همچنین «المیسور لا یسقط بالمعسور» من قادر بر همه بودم، خودم را عاجز کردم، باز «المیسور» می گیرد. المیسور مال آدمی است که از اول عاجز باشد،ولی این آدم عمداً خودش را تعجیز کرد. می گوید لفظ نمی گیرد اما ملاک می گیرد.

اینجا هم چه مانع دارد که بگوییم صحیحه عبدالله بن سنان (بلفظه) اینجا را نمی گیرد. چون صحیحه مال جایی است که طرف قاصر باشد، و در ما نحن فیه این آدم قاصر نیست بلکه مقصر است. لفظاً نمی گیرد، اما «بملاکه» می گیرد. بالاخره این آدم با آن تازه مسلمان چه فرقی می کند؟ تازه مسلمان قاصر است، این مسلمان متساهل و بی پروا است مشغول کار دنیا بوده و یاد نگرفته و الآن هر دو در پیشگاه خدا ناتوانند. منتها ناتوانی یکی از روی قصور است و ناتوانی دیگری از روی تقصیر است. به ملاک ما تمسک کنیم و بگوییم اقتدا در اینجا واجب نیست. در عین حالی که ما این را گفتیم در آخر داریم «لکن الاحوط هو وجه الاول»؛ یعنی باید اقتدا کند و با وجود چلوکباب، سراغ ارده شیره نرود. با وجود فرد کامل سراغ فرد ناقص نرود.

تتلخص من اول درس إلی هنا مراحل اربعه أو خمسه:

1: فرق فرع چهارم با فرع سوم این شد که اولی «عن قصور» است و دومی عن تقصیر،

2: نمی توانیم صحیح عبدالله را اینجا بیاوریم. چون آن مال قاصر است و این مال مقصر است.

3: در اینجا تمسک به حکم عقل می کنیم. عقل می گوید «امام المکلف فردان» با وجود کامل، نوبت به ناقص نمی رسد.

4: بعضی در گفته اند که اجتماع واجب نیست بر خلاف حکم عقل، تمسک کردن به اطلاق «و لیس الاجتماع بمفروض»

ما در جواب عرض کردیم که این مال آدم قادر است و بحث ما در عاجز است.

5: در آخر هم گفتیم که ممکن است کسی بگوید در اینجا اقتدا واجب نیست، چرا؟ به همان صحیحه عبدالله تمسک کند و بگوید صحیح عبدالله ولو لفظا شامل اینجا نیست اما ملاکاً شامل اینجا نیز هست، منتها ما به این فتوا نمی دهیم بلکه می گوید «الأحوط هو الأول» یعنی اقتدا کند.

تم الکلام فی الفرع الرابع.

الفرع الخامس

«إذا نذر اتیان الفریضة بالجماعة» نذر کردم که اگر در امتحان سطح چهار قبول شدم، نماز صبح را با جماعت بخوانم.

نظریه صاحب عروة

در اینجا مرحوم سید می فرماید نماز جماعت بر او واجب می شود و اگر فرادا بخواند هرچند نمازش صحیح است، ولی کفاره هم بر او واجب است.

ااز اینجا ما می فهمیم که اینکه می گوید باید با جماعت بخواند. شرط، شرط وضعی نیست بلکه شرط تکلیفی است.

فرق بین شرط تکلیفی و شرط وضعی

مالفرق بین الشرط التکلیفی والشرط الوضعی؟

اینکه می گویند: «یشترط أن تصلّی بالجماعة» این اشتراط، اشتراط تکلیفی است یا اشتراط وضعی؟

از کلام مرحوم سید(صاحب عروه) استفاده می شود که اشتراط تکلیفی است چون اگر وضعی می بود، باید نمازش باطل باشد.

ممعلوم می شود از نظر سید که این «شرط» شرط تکلیفی است. وقتی که شرط تکلیفی شد، فقط گناه کرده و چوب و چماق دارد. اما نمازش صحیح است و شرط وضعی نیست. مثل این نیست که لباس باید پاک باشد و اگر در لباس نجس خواند، این شرطیت، شرطیت وضعی است، یعنی نمازش باطل است. یا می گویند شرط نماز گزار این است که لباسش از اجزاء « ما لا یؤکل لحمه» نباشد، این «شرط» شرط وضعی است، یا نمازش را باید رو به قبله بخواند، این «شرط» شرط وضعی است. اما اینکه باید با جماعت بخواند، از نظر سید که می گوید: «لو صلّی فرادی صحّت صلاته» معلوم می شود «شرط» شرط تکلیفی است نه شرط وضعی.

البته بعدا بررسی خواهیم کرد چگونه فرمایش ایشان درست است؟

مما اول کلام ایشان را پرورش می دهیم چون ایشان فقیه بسیار بزرگی است و حرفی را که می زند از روی حساب می زند، از این رو ما باید ببینیم که چرا نمازش درست، ما به این سبک کلام ایشان را بیان می کنیم و می گوییم این آدم دو تا امر دارد، یک امرش عبارت است از:

« اقم الصلاة لدولک الشمس» الإسراء /78.

فرض کنید که نذر کرده است که نماز ظهر را با جماعت بخواند.

اامر دیگرش عبارت است از:

«ولیوفوانذورهم» الحج/29.

انسان باید به نذر خودش وفا کند. امر اول روی صلات رفته و امر دوم روی وفا به نذر رفته است. غایة ما فی الباب اگر بخواهیم وفا به نذر کنیم، باید برویم و نماز خودمان را با جماعت بخوانیم .

اما امر دوم در متعلّق امر اول، ایجاد ضیق نکرده. یعنی آنچنان نیست که امر دوم، امر اول را مقید کند و بگوید «اقم الصلاة جماعة». چرا؟ چون شما نذر کردید. ایجاد ضیق نمی کند بلکه امر دوم در مجرای خودش است، امر اول هم در مجرای خودش می باشد. امر دوم در موضوع امر اول ایجاد ضیق نکرده. چون اگر ایجاد ضیق کرده باشد، در این صورت اگر فرادی بخواند باطل می شود، چرا؟ چون بنا شد که «اقم الصلاة» مضیق به نذر و مضیق بشود بالجماعة.

مرحوم سید که می فرماید اگر کسی نذر کرد که نماز ظهر را با جماعت بخواند، وجوبش تکلیفی است، وجوبش وضعی نیست که نمازش باطل بشود. چرا؟ بیانش را ما می گوییم و آن اینکه:

ههیهنا امران: امر اول رفته روی صلا ظهر، امر دوم رفته وفای به نذر. امر دوم نسبت به امر اول ایجاد ضیق نکرده. تا بگوید حالا که نذر کردی آیه قید خورد «اقم الصلاه لدلوک الشمس جماعة» نه خیر، ایجاد ضیق نمی کند، بلکه هر کدام راه خودش را می رود، یعنی او راه خودش را می رود و این هم راه خودش را می رود. «غایة ما فی الباب» اگر بخواهد امر دوم را امتثال کند، باید با جماعت بخواند. اگر نکرد چوب و چماق دارد، چون وفا به نذر نکرد. اما نمازش درست است. چرا؟ «لأنّ الامر الاوّل مطلق لا المقید»، به خاطر اینکه امر اول مطلق است و مقیّد نیست. این حاصل بیان مرحوم سیّد بود.

اشکال استاد بر صاحب عروة

ما فقط یک اشکال به سید داریم و آن این است که نباید بگوییم اگر کسی نذر کرد، نماز ظهر برای او واجب می شود که با جماعت بخواند. این گونه نیست، بلکه آن چیزی که واجب می شود وفا به نذر است. غایة ما فی الباب مصداق وفا به نذر این است که برود نمازش را با جماعت بخواند.

مرحوم سید در اول کتاب صلاة می گوید یازده تا نماز واجب داریم، یکی هم «الصلاة المنذوره» است.

اولین حاشیه ای که ما آنجا زدیم این است که نذر نماز را واجب نمی کند. فرض کنید که من نذر کردم که نماز شب بخوانم، نماز را واجب نمی کند، آنچه واجب است وفا به نذر است و غایة ما فی الباب وفا به نذر بستگی به این دارد که من نماز شب مستحب بخوانم.

این نکته را در وسط تذکر می دهیم، والاّ حرف اساسی ما در بیان سید این است که «هیهنا امران» هر کدام راه خودش را می رود. یعنی «اقم الصلاة» راه خودش را می رود، «ولیوفوا نذورهم» هم راه خودش. البته اگر این آدم رفت و فرادی خواند، امر اول را امتثال کرده، اما امر دوم امتثال نشده، ولی نمازش درست است.

««وهذا هو وجه فتوی السید ولو صلّی فرادی صحّت صلاته» اما کفاره هست. چرا کفاره است؟ چون دوتا نمی تواند دوتا نماز بخواند، نماز ظهر را خواند، دیگر نمی تواند امتثال وفای به نذر کند و بگوید نماز دیگر می خوانم، نماز دیگری در کار نیست. این فرمایش سید بود.

نظریه آیة الله بروجردی

ولی در عین حال مرحوم بروجردی در حاشیه دارد که نماز ایشان باطل است. چرا باطل است؟ ما در درس ایشان که بودیم (در لباس مشکوک بود یا در جای دیگر) در آنجا یک بیانی داشت که از آن بیان ما می فهمیم چه می گوید. آن این است که درست است، امر اول «علی اطلاقه»، امر دوم هم «علی اطلاقه»، امر دوم در امر اول ایجاد ضیق نکرده، بلکه هر دو «علی اطلاقه». ولی نماز فرادایی که تو می خوانی، این مفوّت امتثال امر نذری است و با این «نماز» امر نذری را فوت می دهی، پس این می شود مبغوض. یک عبادتی که سبب می شود انسان نتواند امر نذری را امتثال کند، این می شود مفوّت آن، «فیکون مبغوضاً، والمبغوض لا یکون مقرّباً» از این راه پیش بیاییم. در حاشیه اجمالاً اشاره می کند. و آن این است که هر عبادتی که سبب شود امر دیگر فوت بشود. قهراً این نماز، نماز باطلی است. فرض کنید وارد مسجد شدید، نجاست جلویمان هست و وقت ظهر هم هست. آن امر اهم است، و این امر مهم. شما اگر نماز بخوانید ممکن است بگوییم نمازت باطل است، چرا؟ چون این مفوّت امتثال امر اهم است ولو امتثالش از نظر سرعت و از نظر مضیّق.

پپس ممکن است بگوییم که این نماز باطل است، چرا؟ «لأنّه مفوّت لامتثال الامر النذری». پس اگر حاشیه بر عروه بزنید، آنجا که می گوید: «صحّت صلاته» در پاورقی بنویسید: «بل الاقوی بطلان صلاته، لأنّ صلاته مفوّتاً لإمتثال الامر النذری و کلّ مفوّت یکون مبغوضاً و المبغوض لا یکون مقرّبا».

نظریه ی آیة الله حکیم

مرحوم آیت الله حکیم قائل به بطلان است؛ ولی نه از این راهی که ما وارد شدیم. چون ما از این راه وارد شدیم که انی مفوّت است، این عمل من ولو امر اول مضیّق نیست،یعنی امر دوم در امر اول ایجاد ضیق نکرده، بلکه امر اول «علی سعته باق». ولی این عمل شما سبب می شود که امتثال امر دوم ممتنع بشود.

ممرحوم حکیم می فرماید: این آدم که گفتید «لله علی أن اصلّی ظهراً جماعةً » این «لام» لام تملیک است. یعنی عمل خودش را تملیک به خدا کرد. وقتی که عمل من تملیک خداست، من حق ندارم در مملوک خدا تصرّف کنم و آن نماز را فرادی بخوانم. در واقع می خواهد بگوید که آن امر اول یک نوع ضیق پیدا کرد، چگونه ضیق پیدا کرد؟ «لأنّ اللام لام التملیک، لله علیّ أن اصلّی الظهر جماعة» کأنّه این عمل را من تملیک خدا کردم.«لله» یعنی مال خدا، وقتی که مال خدا شد، در مال خدا نمی شود خدشه وارد کرد. البته این نکته را مرحوم حکیم در کتاب حج هم داشت. اگر کسی حج را برای خودش نذر کند، این بیان را هم آنجا داشت و اینجا هم دارد.

یلاحظ علیه

«لام» در اینجا لام تملیک نیست. بله! ما لام تملیک داریم مانند: «الکتاب لزید». اما در همه جا لام، لام تملیک نیست، بلکه این لام، لامِ الزام است، «لله علیک» یعنی به گردنم افکندم، مثل «لله علی الناس حج البیت» به گردن افکندن است. سابقاً یله و رها بودم، اما حالا به گردنم این حکم خدا را افکندم. کجای این لام، لام تملیک است تا بگوییم این عمل ملک خداست و در ملک خدا هیچ نوع تصرّفی جایز نیست. اگر بخواهد کسی این نماز را باطل کند، از این راه پیش نیاید، بلکه از همان راهی پیش بیاید که مرحوم بروجردی پیش آمد و گفت این نماز شما ولو مطابق آیه «اقم الصلاة لدلوک الشمس» است. اما با این عمل یک محبوب مولا را از بین می بری. هر عمل زیبایی که سبب شود که یک عمل زیبای دیگر از بین برود این مبغوض می شود «والمبغوض لا یکون مقرباً»، از این راه پیش بیاید. نه از این راهی که لام «لله» لام تملیک است و این ملک خدا شد و انسان نمی تواند در ملک خدا هیچ تصرفی کند.

ولذا ما فرق گذاشتیم بین اینکه نذر کند نماز ظهر را با جماعت بخواند، فرادی بخواند باطل است. اما اگر یک گوسفندی را نذر حضرت معصومه کردید. بعد بی پول شدم و می خواهم بفروشم، می گوییم فروشش صحیح است.

مالفرق بین الاول والثانی؟

در اولی نماز جنبه ی عبادی دارد. این عبادت شما مقرّب نیست و سبب می شود که وفا به نذر از بین برود. اما بیع «من الامور التوصلیه» است. بیع کرده ام ، البته یک خلافی کرده ام، یعنی به آیه ی«ولیوفوا نذورهم» عمل نکرده ام، باید تاوانش را هم بدهم، تاوانش این است که کفاره هم بدهم. اما بیع من درست است. فرق است بین بیع و بین عبادت.

راه دیگر برای صحت نماز

آخر الکلام؛ ممکن است بگوییم این نماز درست است، یعنی امکانش هست. از چه راهی پیش بیاییم؟ از راه ترتّب پیش بیاییم و بگوییم این نماز دو تا امر دارد: شرع مقدس می گوید: «صلّ ظهراً جماعة و إن عصیت فصلّ فرادی». اگر کسی قائل به ترتب شد، ممکن است بگوید که نماز دوم درست است. امر شرعی دارد. همینطوری که شما در نجاستی که مبتلا به نماز بشود. اول باید ازاله نجاست کند. اگر نکرد، می گوید نمازش درست است، نماز امر ترتّبی دارد. اینجا هم ممکن است امر ترتّبی درست کنیم و بگوییم:

«صلّ جماعة و إن عصیت فصلّ فرادی»

ککسانی که امر ترتّبی را در کفایه خوانده اند، خیال نکنند امر ترتّبی را عقل درست می کند بلکه از بطن شرع می شود امر ترتّبی را درست کرد.

خلاصه ی فرع پنجم

در این فرع گفتیم بطلانش به خاطر این است که مفوّت است. بعد مرحوم حکیم می خواهد بگوید که بطلانش به خاطر این است که تملیک خداست. بعد ما آمدیم و گفتیم بعید نیست که این نماز درست باشد، امر ترتّبی درست کنیم.

اخرین مطلبی که می خواهیم بگوییم این است که بعضی از مراجع بزرگ که در قید حیات نیستند در پاورقی های عروه بین دو نذر فرق گذاشته اند. می گوید گاهی نذر می کند.

«و قد فسّر بعض الاعاظم بین کون المنذورة صلاة الجماعة» گفته صحیح است «و بین کون المنذوره اتیانها جماعة فقال بالصحة فی الاولی والبطلان فی الثانی لأنّه مفوّت لموضوع النذر». اولی گفته درست است، یعنی «کون المنذور صلاة الجماعة». ولی در دومی «اتیانها جماعة».

مرحوم آیة الله گلپایگانی در پاورقی این را دارد که «کون المنذور صلاة الجماعة و بین کون المنذور اتیانها جماعة»؛

فرقش چیست که می گوید در اولی درست است و در دومی باطل؟

در اولی که می گوید درست است، من گفتم نماز جماعت بخوان، حالا این فرادی را خواندم،بعداً می توانم نماز مغرب و عشا را بخوانم. اما اگر بگویم اتیان نماز ظهر را با جماعت، این مسلماً اگر فرادی بخوانم باطل است، چرا؟ چون مفوّت امر نذر است.

اشکالش این است که اولی اصلاً محل بحث نیست. من یک نماز جماعتی بخوانم، مطلق؛ ظهر نخوانده ام عصر می خوانم. اولی محل بحث نیست، آن چیزی که مورد بحث است، همان دومی است که می گوید نذر کنم نماز ظهر را بجا جماعت، اگر بروم و فرادی بخوانم باطل است. چرا باطل است؟ چون مفوّت است.

پس اولی محل بحث نیست، آن که محل بحث است دومی می باشد. البته بیانش خوب است و آن این است که اگر بروید فرادی بخوانید سبب می شو امر نذری فوت بشود. «فالاقوی بطلان الصلاة فرادی» اللهم جنابعالی قائل به ترتّب بشوید و بگویید دو امری درست کنیم. اگر ترتّب را دانستیم، می گوییم نماز فرادی هم صحیح است. ولی احوط این است که این آدم نماز فرادی نخواند و همان نماز را با جماعت بخواند.

تم الکلام فی الفرع الخامس.