جلسه 1388/11/04

بسم الله الرحمن الرحیم



بحث ما در باره ی شرطیت عدم مندوحه است، نظر ما این بود که عدم مندوحه شرط نیست،منتها بعدا روایات معارض پیدا کردیم که از آنها استفاده می شود که تقیه منحصر به جایی است که چاره ای جز تقیه نباشد، اما اگر انسان بتواند بین تقیه و بین عمل به واقع جمع بکند، مسلما او مقدم است.

روایاتی که در این بخش وارد شده است بر سه قسمند که دو قسم آنها را خواندیم.

قسم اول

قسم اول این بود که شیعه نخست باید در خانه ی خود نماز بخواند، بعدا بیاید در مسجد و با آنها نماز بخواند. که در این زمینه هفت تا روایت داشتیم.

قسم دوم

قسم دوم این بود که اعمال حیله کند، یعنی هم به ظاهر عمل به فتوای آنها کند و هم ضمنا عمل به واقع کند. این دو بخش را خواندیم و از هر بخشی هم جواب دادیم، مثلا بخش اول که می گفت در خانه نماز بخواند، بعدا بیاید در مسجد، گفتیم این اشکال ندارد، بحث در این است که آیا این تعین دارد یا تعین ندارد؟

از روایات استفاده نمی شود، این هم یک راهی است، از دومی نیز جواب دادیم و گفتیم گاهی اعمال حیله خطر ناک است و همه کس نمی تواند اعمال حیله کند مگر اینکه خیلی آدم با سوادی باشد، اصلا اعمال حیله فقط یک روز و دو روز امکان دارد، اما در طول زمان مشکل است و لذا اعمال حیله را حمل بر استحباب کردیم.

قسم سوم

اما گروه سومی از روایات می گویند اگر نماز خواندید، باید نماز تان را اعاده کنید، مثلا از امیر المؤمنین علیه السلام روایت شده است که نماز جمعه را با امام وقت می خواند، بعدا خودش چهار رکعت نماز ظهر را می خواند، و این دلیل بر این است که حضرت نمازش را اعاده می کرده است:

1: ما رواه زرارة، قال: قلت لأبی جعفر علیه السلام: إنّ اناسا رووا عن امیر المؤمنین علیه السلام أنّه صلّی أربع رکعات بعد الجمعة لم یفصل بینهما بتسلیم(یعنی بین آن چهار رکفت فاصله نینداخت، تا بگوییم نماز نافله بوده، نماز نافله دو رکعتی خوانده می شود فلذا اگر بین دو رکعت سلام بدهد حمل بر نافله می شود) فقال: «یا زرارة إنّ آمیر المؤمنین صلّی خلف إمام فاسق فلمّا سلّم و انصرف، قام آمیر المؤمنین، فصلّی اربع رکعات لم یفصل بینهن بتسلیم» یعنی بین این چهار رکعت سلام نداد، بلکه آنها را پشت سر هم خواند به جای نماز ظهر. الوسائل: ج5، الباب29 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث4.

2:روی زرارة، قال: سألت أبا جعفر علیه السلام عن الصلاة خلف المخالفین، فقال: «ما هم عندی إلّا بمنزلة الجدر، (به ضم جیم و فتح دال، جمع جدار = دیوار»

حال چه کنیم، ادله ی ما دلالت کرد بر اینکه عدم مندوحه شرط نیست، این سه گروه از روایات دلالت کرد بر اینکه عدم مندوحه شرط است، حالا ما در اینجا چه کنیم؟

ممکن است که ما این قول را در ابتدا تقویت کنیم و بگوییم عدم مندوحه شرط است، چه گونه تقویت کنیم؟

بگوییم ما یک ادله ی واقعیه داریم بنام: «یا أیّها الّذین آمنوا إذا قمتم إلی الصّلوة فاغسلوا وجوهکم و أیدیکم إلی المرافق و امسحوا برؤوسکم و أرجلکم» المائدة:6.

قدر متیقن از حکومت ادله ی تقیه بر این اطلاقات، ادله ی تقیه حاکم است،فقط در جایی است که ناچار باشد، یعنی ضرورت واضطرار باشد، اگر ضرورت و اضطرار بود،ادله ی تقیه بر ادله ی اجزاء وشرائط حکومت دارد، اما در غیر ضرورت و اضطرار، مرجع اطلاقات است.

عرض کنیم که ما یک ادله ی واقعیه داریم بنام:

«یا أیّها الّذین آمنوا إذا قمتم إلی الصّلوة فاغسلوا وجوهکم و أیدیکم إلی المرافق و امسحوا برؤوسکم و أرجلکم» المائدة:6.

این اطلاقات می گویند در موقع وضو گرفتن، باید سر و هردو پا را مسح کرد نه غسل، ادله ی تقیه حاکم است، ولی قلمرو حکومت منحصر به ضرورت است، اما در غیر ضرورت و اضطرار، مرجع اطلاقات ادله ی وضو و نماز و روزه است.

ولی در عین حالی که ما می توانیم این قول را تقویت کنیم، منتها اینجا باید چند صورت را فرض کنیم و ببینیم که در کدام صورت شرط است و در کدام صورت شرط نیست.

البته باید دانست که بحث ما در تقیه ی خوفی است نه در تقیه ی مداراتی.

الصورة الأولی

اگر تقیه متوقف بر این است که من نه فاتحه را بخوانم و نه سوره را، و نه سر و هردو پا را مسح کنم، تقیه فقط منحصر بر این است که من وارد نماز آنها بشوم بدون اینکه فاتحه و سوره را بخوانم، چون «الإمام یضمن القرائة» یعنی در نماز غیر از قرائت، سایر اعمال به عهده ی خود ماموم است، امام فقط ضامن قرائت است، ولی اصلا امکان ندارد که اذان و اقامه را بگویم یا حمد و سوره را بخوانم ،یا سر و هردو پار را مسح کنم.

اگر واقعا تقیه متوقف بر ترک این واقعیات است، احدی در اینجا قائل به عدم اجزاء نیست، اصلا در اینجا مندوحه وجود ندارد، این یک صورت بود که در واقع قضایا قیاستها معها.

الصورة الثانیة

صورت دوم این است که من در عین حالی که می توانم عمل به تقیه کنم، اجزاء و شرائط نماز را هم بجای بیاورم.

مثال: فرض کنید که «نماز» نماز اخفاتی است و در نماز اخفاتی خواندن ماموم اشکالی ندارد، یعنی در فقه اهل سنت نیز این مطلب بی اشکال است، پس من خودم حمد و سوره را می خوانم، قهرا نماز من درست است. چرا؟

چون امام ضامن قرائت است، بقیه را ضامن نیست، بقیه را باید خود ماموم بخواند، من هم قرائت را خواندم و بقیه اعمال را هم آوردم، اینجا ممکن است بگوییم حتما قرائت را اخفاتا بخواند یعنی جمع کند بین عمل به واقع و عمل به تقیه.

یا مثلا در حرمین شریفین من می توانم در نقطه ی نماز بخوانم که در آنجا سنگ و حجارة است، در قدیم الأیام وسط مسجد الحرام یک باغچه بود و سنگ ریزه های هم در آنجا وجود داشت، ولی الآن همه جا را با سنگ مفروش کرده اند، یک جای فرش انداخته اند و جای دیگر سنگ، چرا من در اینجا از روی اختیار بروم و در جای مفروش نماز بخوانم، بلکه باید بروم در جایی که سنگ است نمازم را بخوانم.

پس صورت دوم این است که من می توانم جمع بکنم بین عمل به واقع و بین تقیه، یعنی نماز اخفاتی است و من خودم نمازم را آرام می خوانم، چون خواندن ماموم قرائت را در نماز اخفاتی اشکال ندارد. هر چند کنار دست من بشنود، فلذا مانعی ندارد.

اما در صلوات جهریه امکان پذیر نیست ، یا برود در نقطه ای نماز بخواند که با سنگ مفروش شده نه با قالی، در این مورد ممکن است که بگوییم عدم مندوحه شرط است، آنگاه می توانید روی فرش نماز بخوانید که همه جا را فرش کرده و غیر فرش نیست و اگر بخواهم فرش را کنار بزنم، ممکن نیست.

علی أی حال اگر بتوانیم جمع کنیم، اشکالی ندارد

الصورة الثالثة

اگر من متمکن هستم که مقداری از حمد و قرائت را بخوانم، فرض کنید امام نماز را به سرعت خواند، یا من دیر رسیدم، یعنی امام «إهدنا الصراط المستقیم» را می خواند که من رسیدم، من شروع کردم به خواندن حمد، که او (امام) به رکوع رفت، آن مقداری که من می توانم حمد را بخوانم، باید بخوانم، یعنی نباید به علت اینکه من به همه نمی رسم، حتی آن قطعه را هم ترک کنم، اتفاقا در این مورد هم روایت داشتیم: روایت ابی بصیر، قلت لأبی جعفر علیه السلام :

« من اقتدی فی الصلوة؟ قال: أفرغ قبل أن یفرغ فإنّک فی حصار، فإن فرغ قبلک فاترک القرائة و ارکع»، الوسائل : ج5، الباب 35، من أبواب صلاة الجماعة،

این هم راه سوم بود که بیان شد، پس تا کنون سه صورت را بیان کردیم:

1: صورت اول اینکه امکان پذیر نباشد.

2: می توانم جمع بکنم بین عمل به واقع و بین عمل به تقیه، یعنی هم حمد و سوره را بخوانم، ضمنا با آنها نیز همراهی کنم.

3: همه ی واجب را نمی توانم انجام بدهم، فقط بخشی را می توانم انجام بدهم. فلذا آن بخش را انجام می دهم.

4: همه ی حمد و سوره را نمی توانم انجام بدهم، فقط بخشی را می توانم انجام بدهم، باید همان بخش را بخوانم، بخش دیگر را در حالت رکوع و سجود بخواند، یعنی وقتی به رکوع و سجود رفت، بقیه ی حمد وسوره را در رکوع و سجود و تشهد بخواند.

عجیب این است که برخی مانند شیخ انصاری این مطلب را گفته اند، یعنی ایشان و برخی دیگر گفته اند که می شود بقیه را هم در حالات دیگر نماز بیاورد.

ولی این مطلب از ایشان و امثال ایشان عجیب است، چون حمد جایش قائما است، سوره جایش قائما است، اگر باید بخواند، پس این نماز هم باطل است، و اگر نباید بخواند، کما اینکه ادله ی تقیه همین را می گویند، معنا ندارد که من در حال رکوع و سجود بخوانم و در تشهد بگویم: «الحمد لله ربّ العالمین».

من این وجه چهارم را نپذیرفتم، اصلا ادله ی حمد وسوره مال قائما است، اگر شرطیت اطلاق دارد، جزئیت اطلاق دارد و مولا به هیچ وجه رضایت نمی دهد که کسی حمد و سوره را ترک کند، پس نماز من باطل است.

اما اگر اطلاق ندارد،در حال تقیه، بقیه ساقط است فلذا معنا ندارد که من بقیه را در حال رکوع و سجود یا در حال تشهد انجام بدهم.

إلی هنا تم الکلام فی صور الأربع.

خلاصه ی چهار صورت

الف: امکان پذیر نباشد، ب: جمع بین تقیه و عمل به واقع ممکن باشد، ج: تبعیض در تقیه، یعنی بخشی را بخواند و بخش دیگر را رها کند، گفتیم روایت می گفت بخوانید.

د: بخشی را قائما بخواند و بخش دیگر را راکعا، ساجدا و متشهدا بخواند، ولی ما این صورت را قبول نکردیم، دلیل ما چه بود؟ گفتیم یا ادله ی شرطیت و جزئیت اطلاق دارد، یعنی مولا در همین حالت هم می خواهد، پس نماز من باطل است، اگر اطلاق ندارد، قهرا ساقط است.

الصورة الخامسة

پنجمی این است که حمد و سوره در دل بخوانم و از دل بگذرانم.

این هم واقعا حمد و سوره خواندن نیست، حمد و سوره آن است که انسان با زبانش بخواند، اما اینکه زبانش را تکان بدهد و اصلا صوتی از ازش بیرون نیاید، این دیگر حمد و سوره نیست، برخی از روایات می گوید، هم همساٌ بخواند حمل بر استحباب می شود.

این خلاصه ی آن چیزی است که در باره ی عدم مندوحه گفتیم، اما به شرط اینکه تقیه ی ما تقیه ی خوفی باشد نه تقیه ی مداراتی.

إن قلت: پس آن روایاتی که شش روایت داشتیم می گفتند : «شارکوا فی جنائزهم و عودوا مرضاهم» شش روایت داشتیم که می گفت بروید مخلوط بشوید، احتمال دارد که محل این روایات جای باشد که امکان پذیر نباشد، یعنی رفع ضرر منحصر به همین بوده است، مثلا متهم بوده اند به تشیع، متهم بودند به رفض، اینها برای اینکه این اتهام را رفع کنند، ناجار بودند که مرضای آنها را عیادت کنند ودر جنایز شان شرکت کنند، پشت سر شان نماز بخوانند، بعید نیست که این روایات ششگانه را حمل کنیم در جایی که اصلا دفع شر منحصر به مخالطه با آنها باشد، تمام بحث ما در باره ی تقیه ی خوفی بوده است، اگر کسی تقیه خوفی را گفت ناچار است که این تفصیل ما را بپذیرد و ما این تفصیل را از روایات در آوردیم، ولذا اگر شما تقیه را تقیه ی خوفی می دانید ، باید نماز را در آنجا بخوانید و بعدا هم اعاده کنید، اگر «تقیه» تقیه خوفی است، چون امکان دارد که شما در هتل هم نماز بخوانید، امکان دارد در گوشه ی مسجد هم نماز بخوانید، بنابراین، اگر تقیه ، تقیه ی خوفی شد، ناچار است است که به شرطیت عدم المندوحه معتقد بشود، و این تفصیل را از ما بپذیرد، بحث ما در شرطیت عدم مندوحه به پایان رسید و ما در عین حالی که شعار می دادیم که عدم مندوحه شرط نیست، ولی وقتی که روایات را خواندیم، این همه روایات به این پنج صورت اکتفا کردیم.

الفصل العاشر

الوضوء الصادر تقیة

و حکم الأعمال اللاحقة

هر چند ما این بحث را در گذشته کردیم، ولی من دیدم که آن بحث سابق ما چندان کامل نبود، و لذا خواستم آن را کامل کنم، که اگر کسی وضو گرفت نماز تقیه ای خواند، بعدا آمد در خانه و می خواهد قرآن بخواند، دعا بخواند، یا می خواهد نماز دیگر بخواند، آیا با این وضو می تواند بخواند، ما این را در گذشته بحث کردیم، منتها بحث ما مجمل و مختصر بود، فلذا خواستم آن را مفصل تر بحث کنم، باید دانست که در مسئله دو قول است:

الف: یک قول این است که باید وضو را از سر بگیرد، حالا که جناب عالی وضو گرفتی و نماز ظهر و عصر را خواندی، اگر بخواهی نماز مغرب و عشا را در خانه ی خود بخوانی، باید وضو را از نو تجدید بکنی، این قول مال شیخ در مبسوط، ،محقق در معتبر، علامه در منتهی و تذکره و فرزندش در ایضاح القواعد است.

2: قول دوم این است که همان وضوی سابق کافی است، یعنی همانطور که با آن وضو نماز تقیه ی را خواندی، می توانی با همان وضو نماز غیر تقیه ای را هم بخوانی، این نظریه ی علامه است در مختلف ، شهید در ذکری، و دروس، محقق ثانی در جامع المقاصد، و صاحب مدارک در کتاب مدارک.

أدله ی قول اول

قول اول که می گوید حتما تجدید، و اعاده کند، ادله ی قائلین به تجدید وضو را ذکر می کنیم:

1: الضرورات تتقدّر بقدرها

دلیل اول شان این است که ضرورت را باید به مقدار ضرورت مرتکب بشود، الضرورات تتقدر بقدرها، اگر بناست کسی میته را بخورد، باید به مقدار ضررورت بخورد ،یعنی به مقداری بخورد که از گرسنگی نمیرد، نه اینکه کاملا خودش را سیر کند، که حتی میل به شام هم نداشته باشد. این وضو را که به شما اجازه داده اند، در حد ضرورت اجازه داده اند ولذا شما حق ندارید که حتی در خانه ی خود هم از این وضو بهره بگیرید.

یلاحظ علیه

معنای قاعده ی «الضرورات تتقدّر بقدرها» این است که اگر موقع تقیه ، وضوی تقیه ی گرفتید، همین که رفع تقیه شد، دیگر حق ندارید که یک چنین وضو بگیرید، مراد این است، نه اینکه با وضوی تقیه ای بعد از رفع تقیه نمی توانید نماز غیر تقیه ی را بخوانید، این که گفته اند:« الضرورات تتقدّر بقدرها» معنایش این است که اگر در حال ضرورت گفتند شما وضوی تقیه ی بگیرید، وقتی رفع تقیه شد، دیگر وضوی تقیه ی نگیرید، یعنی وقتی محیط عوض شد، دیگر حق ندارید که آن فرد را تکرار کنید، اما اینکه با آن فرد دیگر نمی توانید نماز بخوانید، این قاعده بر آن دلالت ندارد.

به بیان دیگر این قاعده می گوید وضوی دوم نباید تقیه ی باشد، صلات دوم نباید به شکل تقیه ای باشد ،اما اینکه آیا آن عمل تقیه ای باز اثرش باقی است یا باقی نیست، این قاعده بر این جهت دلالت ندارد.

2: اطلاق الآیة الآمرة بالطهارة الواقعیة عند إرادة الصلاة.قال سبحانه: «یا أیّها الذین آمنوا إذا قمتم إلی الصلاة فاغسلوا وجوهکم و أیدیکم إلی المرافق»

دولیل دومی که باز قائلین آورده اند این آیه است و می گویند این آیه اطلاق دارد، خرج از این اطلاق، نماز اول که با تقیه خواندیم، اما نماز دومی که می خواهیم در خانه بخوانیم، اطلاق آیه حاکم است. اگر کسی بگوید من قبلا وضوی تقیه ای گرفتم و با آن نماز خواندم و الآن همان وضو باقی است، قبلا مال ظهر بود و در ظهر بخاطر تقیه تخصیص خورد، اما نسبت به عصر اطلاق این آیه باقی است و باید حتما وضو را تجدید کنی و به سبک تشتع وضو بگیری.

یلاحظ علیه

این آیه محدث را می گوید، اما این آدم معلوم نیست که محدث باشد، این فرد معلوم نیست که محدث است یا متطهر، اگر وضویش شکسته، پس محدث است و اگر نشکسته، متطهر است، این آیه ناظر است به المحدث واقعا، اما این آدمی که قبلا وضوی تقیه ای گرفته و الآن تقیه رفع شده،این آیه او را هم می گیرد مشکل است، .چرا؟ لأنّ الآیة خطاب للمحدث و هذا الرجل مردد بین کونه متطهرا أو محدثا.

3: دلیل سوم این است که ما در فقه خواندیم که وضوی اضطراری رافع حدث نیست بلکه فقط مبیح دخول در نماز است، حتی اگر کسی برای نماز تیمم کرد، این مبیح در صلات است، اما رافع حدث نیست ولذا نمی تواند به قرآن دست بزند.یا چیزهای را که طهارت در آنها شرط است انجام بدهد، می گویند:

«الوضوء الإضطراری مبیح للدخول فی الصلاة لا رافع للحدث».

یلاحظ علیه

این حرف درست نیست، چون آقایان می گویند اگر کسی برای نماز تیمم کرد، حتی می تواند مس مصحف کند. چرا؟ لأنّ التراب أحد الطهورین.

بله! ممکن است در یک مواردی این حرف صحیح باشد، اما در وضوی جبیره ای، یا وضوی تقیه ای و وضوی اضطراری رافع للحدث موقتا، موقت رافع حدث است.

بله! وقتی که غایت تمام شد، حدث بر می گردد، پس این دلیل هم دلیل صحیحی نیست، بحث ما در ادله ی کسانی است که می گفتند نماز غیر تقیه ای را نمی شود با وضوی تقیه ای خواند.

بحث ما در ادله ی آنها تمام شد وما هر سه هر دلیل شان را رد کردیم.