مشخصات کتاب

سرشناسه : کنتوری لکهنوی سید محمد قلی، 1188-1260 ه-ق.

عنوان و نام پدیدآور : تشیید المطاعن لکشف الضغائن ( فارسی )/ علامه محقق سید محمد قلی موسوی نیشابوری کنتوری لکهنوی. گروه تحقیق: برات علی سخی داد، میراحمد غزنوی، غلام نبی بامیانی

مشخصات نشر : [هندوستان]: کشمیری، 1241ھ.ق.[چاپ سنگی]

مشخصات ظاهری : 7888 ص.

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع : اهل سنت -- دفاعیه ها و ردیه ها

رده بندی کنگره : BP۹۳/۵/ ق۲ت۹ ۱۲۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۴

اشاره

تشیید المطاعن لکشف الضغائن ( ردّ باب دهم تحفه اثنا عشریه ) علامه محقق سید محمّد قلی موسوی نیشابوری کنتوری لکهنوی ( 1188 - 1260 ه . ق ) والد صاحب عبقات الأنوار تحقیق برات علی سخی داد ، میر احمد غزنوی غلام نبی بامیانی جلد دوم

مطاعن ابوبکر طعن 8 - 12

بسم الله الرحمن الرحیم وَمَا کَانَ لِمُؤْمِن وَلاَ مُؤْمِنَة إِذَا قَضَی اللهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَن یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَن یَعْصِ اللهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً مُّبِیناً .

هیچ مرد و زن با ایمانی حق ندارد هنگامی که خدا و پیامبرش به چیزی حکم نمایند ، اختیاری ( در برابر آن ) داشته باشد و هر کس نافرمانی خدا و پیامبرش را نماید قطعاً به گمراهی آشکاری گرفتار شده است .

سورة الأحزاب ( 33 ) : 36 .

قال أبو بکر :

کانت بیعتی فلتة ، وقی الله شرّها ابوبکر گوید : بیعت من امری ناگهانی بود که خداوند شرّ آن را دفع نمود .

شرح ابن ابی الحدید 2 / 50 .

وقال عمر بن الخطاب :

کانت بیعة أبی بکر فلتة وقی الله المسلمین شرّها فمن عاد إلی مثلها فاقتلوه .

عمر بن خطاب گوید : بیعت ابوبکر امری ناگهانی بود که خداوند مسلمانان را از شرّ آن حفظ کرد ، اگر کسی به چنین کاری دست زد او را به قتل رسانید .

نهج الحق : 264 ، و مراجعه شود به :

مسند احمد 1 / 55 ، صحیح بخاری 8 / 26 ، الجمع بین الصحیحین 1 / 103 ، مصنف ابن ابی شیبه 7 / 661 و 8 / 570 - 571 ، مصنف عبدالرزاق 5 / 442 - 445 ، صحیح ابن حبان 2 / 148 ، 155 ، 157 - 158 ، الثقات ابن حبان 2 / 156 ، تاریخ طبری 2 / 445 - 446 ، العقد الفرید 4 / 257 ، تاریخ یعقوبی 2 / 158 ، تاریخ الاسلام ذهبی 3 / 8 ، البدایة والنهایة 5 / 265 - 266 ، سبل الهدی والرشاد 11 / 127 ، کامل ابن اثیر 2 / 327 ، منهاج السنه 5 / 469 ، 473 و 8 / 277 ، مجمع الزوائد 6 / 5 ، النهایه ابن اثیر 3 / 267 ، الفائق زمخشری : 50 ، کنز العمال 5 / 649 ، 651 ، جامع الأحادیث 13 / 263 ، شرح ابن ابی الحدید 2 / 23 ، 26 ، 29 ، و 9 / 31 و 11 / 13 و 12 / 147 و 13 / 224 و 17 / 164 و 20 / 21 و . . .

نمونه نسخه ( ج ) ، خطی

نمونه نسخه ( ألف ) ، سنگی

نمونه نسخه ( ب ) ، حروفی چاپ پاکستان

محقق محترم !

لطفاً قبل از مطالعه به چند نکته ضروری توجه فرمایید :

1 . این کتاب ردّیه ای است بر باب دهم از کتاب تحفه اثناعشریه ، تألیف شاه عبدالعزیز دهلوی که شرح کامل آن در مقدمه تحقیق گذشت .

2 . مؤلف ( رحمه الله ) ابتدای هر بخش اول تمام مطالب او را نقل کرده ، سپس مطالب را تقطیع و هر قسمت را تحت عنوان ( اما آنچه گفته . . . ) ذکر نموده و به پاسخ آن میپردازد .

3 . ایشان از نویسنده تحفه به عنوان ( مخاطب ) و گاهی به ( شاه صاحب ) یاد مینماید .

4 . مشخصات مصادر و منابع - جز در موارد ضرورت - در جلد اخیر ذکر خواهد شد .

5 . سعی شده که در موارد اختلاف مطالب کتاب با مصادر فقط به موارد مهم اشاره شود .

6 . مواردی که ترضّی ( لفظ : رضی الله عنه ) ، و ترحّم ( لفظ : رحمه الله یا رحمة الله علیه ) ، و تقدیس ( لفظ : قدس سرّه ) - چه به لفظ مفرد یا تثنیه و یا جمع - بر افرادی که استحقاق آن را نداشته اند اطلاق شده حذف گردیده ، و به جای آن از علامت حذف - یعنی سه نقطه ( . . . ) - استفاده شده است .

رموزی که در این کتاب به کار رفته است به شرح ذیل میباشد :

1 . نسخه هایی که مورد استفاده قرار گرفته و خصوصیات آن به تفصیل در مقدمه تحقیق آمده است عبارت است از :

[ الف ] رمز نسخه چاپ سنگی مجمع البحرین .

[ ب ] رمز نسخه چاپ حروفی پاکستان که ناقص میباشد .

[ ج ] رمز نسخه خطی آستان قدس رضوی علیه آلاف التحیة والسلام که متأسفانه آن هم ناقص میباشد .

2 . رمز ( ح ) در پاورقیها ممکن است علامت اختصاری ( حامد حسین ) باشد که در اوائل کتاب به صورت کامل آمده است .

3 . رمز ( 12 ) و رمز ( ر ) معلوم نشد که علامت چیست .

4 . به نظر میرسد ( ف ) به صورت کشیده در حاشیه ها اشاره به ( فائده ) باشد ، لذا به در کروشه صورت : [ فائده ] به آن اشاره شد .

5 . مواردی که تصلیه ، تحیات و ترضّی با علائم اختصاری ( ص ) ، ( ع ) ، ( رض ) ، نوشته شده بود به صورت کامل : صلی الله علیه وآله ، علیه السلام ، و رضی الله عنه آورده شده است ، و در مواردی که نقل از عامه بوده و به صورت بتراء نوشته بود در کروشه [ وآله ] افزوده شده است .

6 . اعداد لاتین که در بین ‹ › در مطالب کتاب آمده است شماره صفحات کتاب طبق نسخه [ الف ] میباشد .

طعن هشتم : اعتراف به تسلط شیطان بر او

قال : طعن هشتم :

آنکه ابوبکر میگفت :

إن لی شیطاناً یعترینی ، فإن استقمت فأعینونی ، وإن زغت فقوِّمونی و هر که او را شیطان پیش آید ، و از راه برد قابل امامت نیست .

جواب از این طعن :

اول : آنکه این روایت در کتب [ معتبره ] ⁽¹⁾اهل سنت صحیح نشده تا به آن الزام درست شود ، بلکه خلاف این روایت نزد ایشان صحیح و ثابت است که ابوبکر در وقت وفات خود ‹ 111 › عمر بن الخطاب را حاضر ساخته ، وصیت نموده ، این کلمات گفت :

والله ما نمت فحلمت ، و ما شبّهت فتوّهمت ، وإنی لعلَی السبیل ، ما زغت و لم آل جهداً ، وإنی أُوصیک بتقوی الله . . إلی آخر الکلام .

آری بعد از رحلت پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم و انعقاد خلافت خود ، اول خطبه [ ای ] که ابوبکر صدیق خواند ، همین بود که گفت :

ای یاران رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم من خلیفه پیغمبرم صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، لیکن دو چیز که خاصه پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم بود از من نخواهید : اول : وحی ، دوم : عصمت از شیطان .

و این خطبه او در “ مسند “ امام احمد و دیگر کتب اهل سنت موجود است ، و در آخر خطبه اش این هم هست که :

من معصوم نیستم ، پس اطاعت من بر شما در همان امور فرض است که موافق سنت پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم و شریعت خدا باشد ، اگر بالفرض به خلاف این شما را بفرمایم قبول ندارید ، و مرا آگاه کنید .

و این عقیده ای است که تمام اهل اسلام بر آن اجماع دارند ، [ و ] ⁽¹⁾کلامی است سراسر انصاف ، و چون مردم خوگر بودند به ریاست پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، و در هر مشکل به وحی الهی رجوع میآوردند ، و به سبب عصمت پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم امر و نهی او را بی تأمل اطاعت میکردند ، اولِ خلفا را لازم بود که ایشان را آگاه سازند بر آنکه این هر دو چیز از خواص پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم است که یوجد فیه ولا یوجد فی غیره .

دوم : آنکه در کتاب کلینی از حضرت جعفر صادق ( علیه السلام ) روایات صحیحه موجودند که : هر مؤمن را شیطانی است که قصد اِغوای او دارد ⁽²⁾.

و در حدیث صحیح پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم نیز وارد است :

« ما منکم من أحد إلاّ وقد وُکّل به قرینه من الجنّ ⁽¹⁾» .

حتّی که صحابه عرض کردند که : یا رسول الله [ ص ] ! برای شما هم قرین شیطانی است ؟ فرمود : آری هست ، لیکن حق تعالی مرا بر وی غلبه داده است که از شر او سلامت میمانم .

پس چون انبیا [ ( علیهم السلام ) ] را پیش آمدن شیطان به قصد اغوا ، و همراه بودنش نقصان در نبوت نکند ; ابوبکر را چرا نقصان در امامت خواهد کرد ؟ زیرا که امام را متقی بودن ضرور است ، و متقی را هم خطره شیطان میرسد ، و باز خبردار میشود و بر طبق آن کار نمیکند ، قوله تعالی : ( إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ ) ⁽²⁾.

آری نقصان در امامت او را به هم میرسد که مغلوب شیطان و تابع فرمان او گشته ، زمام اختیار خود را به دست او دهد ، و بر طبق فرموده او کار کند ، و به تعجیل توبه و استغفار تدارکش به عمل نیارد ، قوله تعالی : ( وَإِخْوانُهُمْ یَمُدُّونَهُمْ فِی الغَیِّ ثُمَّ لا یُقْصِرُونَ ) ⁽³⁾، و این مرتبه فسق و فجور است که در لیاقت امامت - بالاجماع - خلل میاندازد .

سوم : آنکه اگر مثل این کلام از ابوبکر صادر شود ، او به صدور این کلام از منصب امامت نیفتد ، چه عجب که حضرت امیر ( علیه السلام ) - که بالاجماع امام بر حق بود - نیز به یاران خود این قسم کلام فرموده ، و در “ نهج البلاغه “ - که نزد امامیه اصح الکتب و متواتر است - مروی شده ، وهو قوله :

« لا تکفّوا عن مقالة بحقّ أو مشورة بعدل ، فإنی لستُ بفوق أن أخطئ ولا آمن ذلک من فعلی . . ⁽¹⁾» إلی آخر ما سبق نقله .

و چه میتوان گفت کسی که سی پاره الم از قرآن مجید خوانده باشد در حق حضرت آدم ( علیه السلام ) و وسوسه شیطان مر او را و وقوع مراد شیطان از دست او تا اینکه موجب برآمدن از بهشت شد ، حال آنکه او بالنص خلیفه بود ، قوله تعالی : ( إِنِّی جاعِلٌ فِی الأرْضِ خَلِیفَةً ) ⁽²⁾.

و چه میتوان گفت هرکه سوره صاد را خوانده باشد در حق ‹ 112 › حضرت داود ( علیه السلام ) که او به نص الهی خلیفه بود ، قوله تعالی : ( یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الأرْضِ ) ⁽³⁾حال آنکه در مقدمه زن اوریا ، شیطان به چه مرتبه او را تشویش داد ، و آخر محتاج به تنبیه الهی و عتاب آن جناب گردانید ، و نوبت به توبه و استغفار رسیده .

و چه میتوان گفت شیعی اوراد خوان که صحیفه کامله حضرت سجاد ( علیه السلام ) را دیده باشد ، و دعاهای آن جناب را به گوش هوش شنیده که در حق خود میفرماید که :

« قد ملک الشیطان عنانی فی سوء الظنّ و ضعف الیقین ، وإنی أشکو سوء مجاورته لی ، وطاعة نفسی له ⁽¹⁾» .

حالا در این عبارت و عبارت ابوبکر موازنه باید کرد ، لفظ ( یعترینی ) و ( إن زغت ) را در یک پله باید گذاشت ، و لفظ ( ملک عنانی ) و ( طاعة نفسی ) را در یک پله .

و قضیه حملیه را که در کلام امام واقع است ملحوظ باید داشت که دلالت بر وقوع نسبت بالجزم بین الطرفین میکند ، و قضیه شرطیه ابوبکر را نیز به خاطر باید آورد که ( إن زغت ) هرگز وقوع طرفین را نمیخواهد .

و نیز باید فهمید که اعتراء شیطان ، بی دست یافتن بر مقصود ، نقصان چرا باشد ؟ بلکه فضیلتی است ، و از سوره یوسف اول آیه سی پاره : ( وَما أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إلاّ ما رَحِمَ رَبِّی ) ⁽²⁾تلاوت باید کرد و ابوبکر را به این کلمه از منصب امامت نباید انداخت ⁽³⁾.

أقول :

قاضی القضات در کتاب “ مغنی “ گفته :

قالوا : وکیف یصلح للإمامة من یخبر عن نفسه : إن له شیطاناً یعتریه ؟ و من یحذّر الناس نفسه ؟ و من یقول : أقیلونی . . بعد دخوله فی الإمامة ، مع أنه لا یحلّ للإمام أن یقول : أقیلونی البیعة .

و بعدِ آن گفته :

الجواب ، ما ذکره شیخنا أبو علی : من أن ذلک لو کان نقصاً فیه ، لکان قوله تعالی - فی آدم وحوا - : ( فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطانُ ) ⁽¹⁾، وقوله : ( فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطانُ ) ⁽²⁾، وقوله : ( وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُول وَلا نَبِیّ إلاّ إِذا تَمَنّی أَلْقَی الشَّیْطانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ ) ⁽³⁾، یوجب النقص فی الأنبیاء ، وإذا لم یجب ذلک فکذلک ما وصف به أبو بکر نفسه ، وإنّما أراد : أن عند الغضب یشفق من المعصیة ویحذّر منها . . إلی آخره ⁽⁴⁾.

و سیدمرتضی علم الهدی در کتاب “ شافی “ گفته :

أمّا قولک فی ذلک ، فباطل ; لأن قول أبی بکر : ( ولّیتکم ولست بخیرکم ، فإن استقمت فاتبعونی ، وإن اعوججت فقوّمونی ، فإن لی

شیطاناً یعترینی عند غضبی ، فإذا رأیتمونی مغضباً فاجتنبونی ، لئلاّ أُؤثر فی أشعارکم ولا أبشارکم ) . یدلّ علی أنه لا یصلح للإمامة بوجهین :

أحدهما : إن هذه صفة من لیس بمعصوم ، ولا یأمن الغلط علی نفسه ، و من یحتاج إلی تقویم رعیته ⁽¹⁾له إذا واقع المعصیة ، وقد بیّنا أن الإمام لابدّ أن یکون معصوماً موفّقاً مسدّداً .

والوجه الآخر : إن هذه صفة من لا یملک نفسه ، ولا یضبط غضبه ، و من هو فی نهایة الطیش والحدّة والخرق والعجلة ; ولا خلاف أن الإمام یجب أن یکون منزها عن هذه الأوصاف غیر حاصل علیها . ⁽²⁾انتهی .

اما آنچه گفته : این روایت در کتب معتبره اهل سنت صحیح نشده .

پس جوابش آنکه : حسن بصری و ابن تیمیه و دیگر متعصبین علمای اهل سنت و معتبرین ایشان ، انکار صحت این کلام ابی بکر نکرده اند ، بلکه آن را از اعظم مدایح ابی بکر گمان نموده اند ، فاضل مخاطب چرا به هول و خوف اعتراضات شیعه و توسل شان به آن به سوی ابطال ‹ 113 › خلافت باطله اش دست برداریِ از مدایح و مناقب او مینماید ؟ !

و چرا تقلیدا للاَسلاف نقاب حیا از رخ برگرفته ⁽¹⁾، مذام و قبایح را به صورت مناقب و ممادح جلوه نمیدهد ؟

ابن تیمیه در جواب “ منهاج الکرامة “ گفته :

المأثور عنه - أی أبی بکر - أنه قال : إن لی شیطاناً یعترینی - یعنی عند الغضب - فإذا اعترانی فاجتنبونی لا أُؤثر فی أبشارکم .

وقال : أطیعونی ما أطعت الله ، فإذا عصیت الله فلا طاعة لی علیکم .

وهذا الذی قاله أبو بکر . . . من أعظم ما مُدح به کما سنبیّنه إن شاء الله . ⁽²⁾انتهی .

و در “ کنزالعمال “ مذکور است :

عن الحسن : إن أبا بکر الصدیق خطب فقال : أما والله ما أنا بخیرکم ، ولقد کنت لمقامی هذا کارها ، ولوددت أن فیکم من یکفینی ، أفتظنّون أنّی أعمل بسنّة رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ؟ إذاً لا أقوم بها ; إنّ رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم کان یعصم بالوحی ، وکان معه ملک ، وإن لی شیطاناً یعترینی فإذا غضبت فاجتنبونی ، لا أُؤثر فی أشعارکم وأبشارکم ، ألا فراعونی ، فإن استقمت فأعینونی ، وإن زغت فقوّمونی .

قال الحسن : خطبة - والله - ما خُطب بها بعده . ابن راهویه . وأبو ذر الهروی فی الجامع . ⁽¹⁾انتهی .

پس به غایت غریب است که مخاطب چنین خطبه ابوبکر را - که حسن بصری چنین ستایش آن نموده که قسم شرعی یاد نموده ، گفته که : آن خطبه ای است که کسی بعد [ از ] آن به مثل آن خطبه نخوانده ، و ابن تیمیه آن را از اعظم مدایح ابی بکر گمان نموده - صحیح نمیداند ، و ردّ آن مینماید .

و محب طبری نیز که از اکابر علمای اهل سنت است ، این خطبه را از مناقب و فضائل ابی بکر دانسته ، چنانچه در “ ریاض نضره “ در فضایل ابی بکر میآرد :

وعن الحسن قال : لمّا بویع أبو بکر ، قام دون مقام رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، وقال : أیها الناس ! إنی شیخ کبیر فاستعملوا علیکم من هو أقوی منی علی هذا الأمر وأضبط له ; فضحکوا وقالوا : لا نفعل ، أنت صاحب رسول الله فی المواطن ، وأحقّ بهذا الأمر ، فقال : أما إذا قلتم فأحسنوا طاعتی وموازرتی ، واعلموا إنّما أنا بشر ومعی شیطان یعترینی فإذا رأیتمونی عصیت ⁽²⁾فقوموا عنی لا أُؤثر فی أشعار [ کم ] ⁽³⁾وأبشارکم ،

واتبعونی ما استقمت ، فإن زغت فقوّمونی .

خرّجه حمزة بن الحارث وابن السمان فی الموافقة . ⁽¹⁾انتهی .

و طبری هم در “ تاریخ “ خود - که اصح تواریخ اهل سنت است - این خطبه [ را ] آورده ، چنانچه ابن ابی الحدید در “ شرح نهج البلاغه “ گفته :

قد ذکر أبو جعفر محمد بن جریر الطبری فی کتاب التاریخ الکبیر خطبتی أبی بکر عقیب بیعته بالسقیفة ; ونحن نذکرهما نقلا من کتابه ، أما الخطبة الاولی فهی :

أمّا بعد ; أیّها الناس ! فإنی ولّیت علیکم ولست بخیرکم ، فإن أحسنت فأعینونی وإن اسأت فقوّمونی ، الصدق أمانة ، والکذب خیانة ، الضعیف منکم قوی عندی حتّی أریح علیه حقّه ، والقوی منکم ضعیف حتّی آخذ الحق منه ; لا یدع قوم الجهاد فی سبیل الله إلاّ ضربهم الله بالذلّ ، ولا یشیع ⁽²⁾الفاحشة فی قوم إلاّ عمّهم [ الله ] ⁽³⁾بالبلاء ، وأطیعونی ما أطعت الله ورسوله ، فإذا عصیت الله ورسوله ، فلا طاعة لی علیکم ; قوموا إلی صلاتکم رحمکم الله .

وأمّا الخطبة الثانیة فهی :

أیّها الناس ! إنّما أنا مثلکم ، وإنی لا ‹ 114 › أدری لعلکم ستکلّفونی ما کان رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم یطیقه ، إن الله اصطفی محمداً علی العالمین ، وعصمه من الآفات ، وإنّما أنا متبع ولست بمبتدع ⁽¹⁾، فإن استقمت فاتبعونی وإن زغت فقوّمونی ; وإن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قبض ولیس أحد من هذه الأُمّة یطلبه بمظلمة ضربة سوط فما دونها ، ألا وإن لی شیطاناً یعترینی ، فإذا غضبت فاجتنبونی لا أُؤثر فی أشعارکم وأبشارکم . . إلی آخر الخطبة . ⁽²⁾انتهی ما أردنا نقله .

و جلال الدین سیوطی - که از متعصبین اهل سنت است - در کتاب “ تاریخ الخلفاء “ گفته :

أخرج ابن سعد ، عن الحسن البصری ، قال : لمّا بویع أبو بکر قام خطیباً فقال : أمّا بعد ; فإنی ولّیت هذا الأمر وأنا له کاره ، والله لوددت أن بعضکم کفانیه ، ألا وإنکم إن کلّفتمونی أن أعمل فیکم

به مثل عمل رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم لم أقم به ، کان رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم عبداً أکرمه الله بالوحی وعصمه به ، وألا وإنّما أنا بشر ولست بخیر من أحدکم ، فراعونی فإذا رأیتمونی استقمت فاتبعونی ، وإذا رأیتمونی زغت فقوّمونی ، واعلموا إن لی شیطاناً یعترینی ، فإذا رأیتمونی غضبت فاجتنبونی لا أُؤثر فی أشعارکم وأبشارکم ⁽¹⁾.

و ابن حجر نیز این روایت را در “ صواعق محرقه “ آورده چنانچه گفته :

وفی روایة لابن سعد :

أمّا بعد ; فإنی ولّیت هذا الأمر وأنا له کاره ، والله لوددت أن بعضکم کفانیه ، ألا وإنکم إن کلّفتمونی أن أعمل فیکم به مثل عمل رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم لم أقم به ، کان رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم عبداً أکرمه الله بالوحی وعصمه به وألا وإنّما أنا بشر ولست بخیر من أحدکم ، فراعونی ، فإذا رأیتمونی استقمت فاتبعونی ، وإذا رأیتمونی زغت فقوّمونی ، واعلموا إن لی شیطاناً یعترینی ، فإذا رأیتمونی غضبت فاجتنبونی لا أُؤثر فی أشعارکم وأبشارکم . ⁽²⁾انتهی .

اما آنچه گفته : بلکه خلاف این روایت نزد ایشان صحیح و ثابت است . . الی قوله : و این کلمات گفت : والله ما نمت فحلمت ، و ما شبّهت . .

پس مخدوش است اولا : به اینکه مخاطب را دعوی آن است که خطبه : ( إن لی شیطاناً یعترینی ) اصلا بر وقوع اطاعتِ شیطان ، از ابی بکر و زیغ او دلالت ندارد ، پس چرا این کلمات را مخالف آن خطبه میگوید ؟ لیکن به مقتضای آنکه حق بر زبان جاری ، به ادعای مخالفت بین الکلامین ، جمیع تأویلات واهیه خود را بر باد داده از مئونه ردّ و نقض آن کفایت فرموده [ است ] .

و ثانیاً : به آنکه آخر این کلمات که از نقل آن اعراض کرده ، مشتمل است بر مذمت و تحقیر کردن ابی بکر اصحاب پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) را ، و چون والد مخاطب - از راه کمال دیانت - آن آخر را هم نقل کرده ، لهذا تنشیطاً للخواطر به نقل آن پردازیم که گو از ما نحن فیه خارج است ، لیکن برای مباحث آتیه مفید است ، فی إزالة الخفاء - بعد قوله : ما زغت - :

وإن أوّل ما أُحذّرک - یا عمر ! - نفسک ، وإن لکل نفس شهوة ، فإذا أعطیتها تمادت فی غیرها ، وأُحذّرک هؤلاء النفر من أصحاب محمد صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم الذین قد انتفخت أجوافهم وطمحت أبصارهم ، وأحبّ کل امرء منهم لنفسه ، وإن لهم لحیرة

عند زلّة ⁽¹⁾واحذر منهم ، فإیّاک أن تکون ، و اعلم إنهم لن یزالوا منک خائفین ما خفت الله ، لک مستقیمین ما استقامت طریقتک ، هذه وصیتی وأقرء علیک السلام .

وأخرجه أبو یوسف . ⁽²⁾انتهی ما فی إزالة الخفا .

فانظر - رحمک الله - ‹ 115 › إلی خلیفتهم کیف مدّ اللسان فی حق الذین أثنی علیهم القرآن ، ومدحهم وأمر بتکریمهم الرسول المبعوث إلی الإنس والجانّ ، فحذّر أخاه منهم کما یحذّر من الشیطان ، وأطلق فی شأنهم القول الفظیع والفحش الشنیع من انتفاخ الأجواف وطمح الأبصار ، وزلّة الأقدام ، وحیرة الأفکار ، ومحبّة ما لم یذکره - وهوالخلافة - کما یدلّ علیه قوله عند غضب الصحابة علی استخلافه عمر - فلو قالت الشیعة فی حق أحد من الصحابة بعض ما قاله لتغیّظت أهل السنة وتخازرت أعینهم ، وانتفخت أوداجهم ، وأخذت القائلین بألسنتهم بکلّ مقال ، ونسبتهم ⁽³⁾إلی الزیغ والضلال ومخالفة الله ورسوله صلّی الله علیه وآله خیر آل ⁽⁴⁾ونالت منهم کل منال ، ولکنهم یصغون منه هذا الکلام بطیبة نفس وتوجه قلب ، بل یضعونه علی الرأس والعین ، ولا یرون فیه

أثراً ولا عیناً من العیب والشین ، وهل هذا إلاّ محض التعصّب والعناد ؟ ! والله الهادی إلی السداد .

اما آنچه گفته : در آخر خطبه اش اینهم هست که : من معصوم نیستم ، پس اطاعت من بر شما در همان امور فرض است که موافق سنت پیغمبر ( صلی الله علیه وآله ) و شریعت خدا باشد .

پس جوابش آنکه : بنابر این کلمه هم ابوبکر لایق خلافت نباشد ; زیرا که در مبحث شرایط امامت گذشت که عصمت امام از شرایط امامت است ⁽¹⁾.

و نیز این قول او دلیل واضح است بر آنکه او از اولی الامر خارج بود ، قال الله تعالی : ( أَطِیعُوا اللّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الأمْرِ مِنْکُمْ ) ⁽²⁾.

و به موجب این قول اطاعت اولی الامر بر سبیل اطلاق ، مانند اطاعت خدا و رسول او صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم فرض است ، و هرگاه که ابوبکر گفت : ( أطیعونی ما أطعت الله ) ، پس او از اولی الامر نباشد .

اما آنچه گفته : و این عقیده ای است که تمام اهل اسلام بر آن اجماع دارند .

پس کذب محض و دروغ صرف است ; زیرا که فرقه شیعه - بلا شبهه و شک - داخل در فرق اهل اسلام هستند ، و عقیده شان مخالف این عقیده است .

اما آنچه گفته : دوم : آنکه در کتاب کلینی از حضرت صادق ( علیه السلام ) روایات صحیحه موجودند که هر مؤمن را شیطانی است که قصد اغوای او دارد . . . الی آخر .

پس جوابش آنکه : قصد اغوا چیزی دیگر است ، و قبول اغوای او - که اعتراف به آن در قول ابوبکر : ( إن لی شیطاناً یعترینی . . ) إلی آخره وارد است - امری دیگر ، و ثانی موجب ذم است نه اول .

و به غایت عجیب است که اهل سنت در حق عمر روایت کنند که حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) در حقش فرموده :

ما لقیک الشیطان سالکاً فجّاً قط إلاّ سلک فجّاً غیر فجّک ⁽¹⁾⁽²⁾.

وإنی لأنظر شیاطین الجنّ والإنس قد فرّوا من عمر ⁽³⁾.

پس هرگاه از خلیفه ثانی - که مفضول بود - شیاطین فرار کرده باشند ، اعتراء شیطان بر ابوبکر چگونه موجب منقصت او نخواهد شد ؟ !

اما آنچه گفته : اگر مثل این کلام از ابوبکر صادر شود ، و او به صدور این کلام از منصب امامت نیفتد ، چه عجب که حضرت امیر ( علیه السلام ) - که بالاجماع

امام بر حق بود - به یاران خود همین قسم کلام فرموده ، و در “ نهج البلاغه “ - که نزد امامیه اصح الکتب و متواتر است - مروی شده و هو قوله :

« لا تکفّوا عن مقالة بحقّ أو مشورة بعدل ; فإنی لست بفوق أن أخطئ ولا آمن ذلک من فعلی . . » إلی آخر ما سبق نقله .

پس اولا : اصح الکتب و متواتر بودن “ نهج البلاغه “ بمجموعه نزد شیعه ممنوعٌ و غیر مسلم ، کما مرّ غیر مرّة .

و ثانیاً : توضیح مقام آن است که جناب امیر ( علیه السلام ) به صفین خطبه میخواند ، شخصی به کلام طویل جواب ‹ 116 › آن حضرت داد ، و در آن تکثیر مدح و ثنای آن حضرت نمود ، لهذا جناب امیر ( علیه السلام ) در جوابش این کلام فرمود ، چنانچه در “ نهج البلاغه “ مذکور است :

فأجابه ( علیه السلام ) رجل من أصحابه بکلام طویل یکثر فیه الثناء علیه ، ویذکر سمعه وطاعته له ، فقال له ( علیه السلام ) :

« إن مِن حقّ مَن عَظّم جلال الله فی نفسه ، وجلّ موضعه من قلبه أن یصغر عنده - لعظم ذلک - کلّ ما سواه ، وإن أحقّ من کان کذلک لَمَن عظمت نعمة الله علیه ولطف إحسانه إلیه ، فإنه لم تعظم نعمة الله علی أحد إلاّ ازداد حق الله علیه عظماً » .

« وإن من أسخف حالات الولاة عند صالح الناس أن یظنّ بهم حبّ الفخر ، ویوضع أمرهم علی الکبر » .

« وقد کرهت أن یکون جال فی ظنّکم إنی أُحبّ الإطراء

واستماع الثناء ، ولست - به حمد الله - کذلک ، ولو کنت أُحبّ أن یقال ذلک لترکته انحطاطاً لله سبحانه عن تناول ما هو أحقّ به من العظمة والکبریاء » .

« وربما استحلی الناس الثناء بعد البلاء ، فلا تثنوا علیّ بجمیل ثناء لإخراجی نفسی إلی الله وإلیکم من البقیة فی حقوق لم أفرغ من أدائها ، وفرائض لابدّ من إمضائها ، فلا تکلّمونی بما تکلّم به الجبابرة ، ولا تتحفّظوا منی بما یتحفظ به عند أهل البادرة ، ولا تخالطونی بالمصانعة ، ولا تظنّوا بی استثقالا لحقّ قیل لی ، ولا التماس إعظام لنفسی ، فإنه من استثقل الحقّ أن یقال له ، أو العدل أن یعرض علیه ، کان العمل بهما علیه أثقل ، فلا تکفّوا عن مقالة بحقّ أو مشورة بعدل ، فإنّی لست فی نفسی بفوق أن أخطئ ولا آمن ذاک من فعلی ، إلاّ أن یکفی الله من نفسی ما هو أملک به منی ، فإنّما أنا وأنتم عبید مملوکون لربّ لا ربّ غیره ، یملک منا ما لا نملک من أنفسنا ، وأخرجنا ممّا کنّا فیه إلی ما صلحنا علیه فأبدلنا بعد الضلالة بالهدی ، وأعطانا البصیرة بعد العمی . . » ⁽¹⁾.

هرگاه آن شخص مدح و ثنای بسیار گفت ، آن حضرت ( علیه السلام ) این مدح او را مکروه داشت ، و مأثور است که از محاسن اخلاق آن حضرت ( علیه السلام ) بود که هرگاه کسی ثنای آن حضرت ( علیه السلام ) روبروی آن جناب میکرد میفرمود :

« اللهم إنک أعلم بی من نفسی ، وأنا أعلم بنفسی منهم ، اللهم اجعلنی خیراً ممّا یظنّون واغفر لی ما لا یعلمون ⁽¹⁾» .

و غرض از خواندن این دعا انقطاع به سوی خالق و تعلیم خلق بود ، و این طریقه ابلغ وجوه تعلیم است ; زیرا که خلق [ که ] غیر معصوم است چون خواهند دید که امام و امیر ما - که معصوم است - چنین انقطاع و تواضع به درگاه او - تعالی شأنه - میکند ، ایشان که غیر معصومند و مرتکب معاصی کثیره میشوند بر ثنا و مدح اعمال خود مغرور نخواهند گشت ، و اظهار عجز و تواضع خواهند کرد .

در این مقام هم آن حضرت - موافق طریقه پسندیده خود - خواست که به جواب آن شخص که مدح آن حضرت ( علیه السلام ) بسیار گفته بود ، کلامی متضمن نصیحتهای بالغه و مواعظ نافعه مشتمل بر تواضع و انقطاع فرماید ، پس فرمود : « إن من حقّ من عظّم . . » إلی آخره . و غرض از آن بیان کراهت از ثنای خود است .

أمّا قوله ( علیه السلام ) : « فلا تثنوا علیّ بجمیل ثناء . . » إلی آخره .

فقد قال بعض الشارحین فی شرحه :

یقول ( علیه السلام ) فلا تمدحونی لانقطاعی إلی الله عبادةً له ، وإلیکم محافظةً لجانبکم فإنی استخرجت نفسی من [ ال ] إبقاء علی أشیاء

لابدّ من مراجعتها واستصلاحها یشیر إلی ما غیّر من الأحکام ، ‹ 117 › والله أعلم .

اما قول آن حضرت ( علیه السلام ) : « ولا تظنّوا بی استثقالا لحقّ قیل لی . . » إلی آخره .

پس هیچگونه محل کلام نیست ; زیرا که محصّل مضمون آن ، این است که : امر حق باعث گرانی خاطر من نمیشود ، پس شما این گمان فاسد به طرف من نکنید ، و گمان استعظام نفس هم به من نبرید ; زیرا که کسی که گران خاطر شود از حقی که به او گفته شود ، یا عدلی که بر او عرض کنند ، امر بر او دشوار میشود و عمل کردن به حق و عدل بر او گران تر میباشد ، پس از قول حق و مشورت به عدل باز نایستید . انتهی محصل مضمونه .

و لفظ ( حق ) دلالت بر امر و نهی ندارد ; زیرا که معنای حق مطابقت واقع و نفس الامر است ، کما بیّن فی محله أن الصدق مطابقة الخبر مع الواقع ، والحق مطابقة الواقع مع الخبر ⁽¹⁾، مثلا اگر عاملی از عاملان آن جناب بر شخصی ظلم کرده باشد ، و هنوز خبر آن به آن حضرت نرسیده ، دیگران را باید که گمان گرانی خاطر آن حضرت ننمایند ، و ماجرای آن بر وجه صواب و حق باز گویند ، و از مشورت و کنکاش درباره جزا و پاداش آنچه به خیال ایشان رسد

دریغ نکنند ، و از استشاره لازم نمیآید که مستشیر به طرف مشورت مشیران محتاج باشد ، و به آن عمل کند ، بلکه غرض از استشاره در همچو مقامات استعلام حال مشیران و غیر آن میباشد .

فخرالدین رازی در “ تفسیر کبیر “ گفته آنچه حاصلش آنکه : حق سبحانه و تعالی از ملائکه در استخلاف حضرت آدم ( علیه السلام ) مشورت فرمود ، حال آنکه حق - تعالی شأنه - منزه و مقدس از احتیاج به آن است و حاجت به استشاره ندارد ، و هذه عبارته :

فإن قیل : ما الفائدة فی أن قال الله للملائکة : ( إِنِّی جاعِلٌ فِی الأرْضِ خَلِیفَةً . . ) ⁽¹⁾، مع أنّه منزّه عن الحاجة إلی المشورة ؟

والجواب من وجهین :

الأول : إنه تعالی علم أنهم إذا اطّلعوا علی ذلک السرّ أوردوا علیه ذلک السؤال ، وکانت المصلحة تقتضی إحاطتهم بذلک الجواب ، فعرّفهم هذه الواقعة لکی یوردوا ذلک السؤال ، ویسمعوا ذلک الجواب . ⁽²⁾انتهی ما أردنا نقله .

و حق - سبحانه و تعالی - به رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) میفرماید : ( وَشاوِرْهُمْ فِی الأمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ ) ⁽³⁾و حال آنکه حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله )

حاجت به مشورت احدی نداشت ، چنانچه در “ کشاف “ مذکور است :

عن الحسن : قد علم الله أنه ما به إلیهم من حاجة ، لکنه أراد أن یستنّ به من بعده ⁽¹⁾.

و اما قول آن حضرت ( علیه السلام ) : « فإنی لست فی نفسی بفوق أن أخطئ ، ولا آمن ذلک من فعلی إلاّ أن یکفی الله من نفسی ما هو أملک به منی » .

پس معنای آن این است که : من به لحاظ بشریت در نفس خود نیستم بالای آنکه خطا کنم ، و نه امن از خطا در فعل خود دارم ، مگر آنکه خدای تعالی کفایت کند از نفس من آن چیزی را که او به آن مالک تر است از من ; و از این کلام به جز اسناد عصمت خود به سوی خدای تعالی ، امری دیگر مستفاد نمیشود .

و این کلام آن حضرت مثل کلام حضرت یوسف ( علیه السلام ) است که حق - سبحانه و تعالی - از آن حکایت فرموده است : ( وَما أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إلاّ ما رَحِمَ رَبِّی ) ⁽²⁾.

و چنان که این کلام حضرت یوسف ( علیه السلام ) منافات با عصمت آن حضرت ندارد ، همچنان کلام آن حضرت ( علیه السلام ) منافت با عصمت آن حضرت ( علیه السلام ) ندارد ; زیرا که عصمت از معاصی بدون لطف الهی هیچ کس را حاصل نمیتواند شد ، و این فقره - به ظاهر - تعلیل عدم التماس اعظام نفس است ، و فصل

مانع تعلق نمیتواند شد ⁽¹⁾، پس حاصل ‹ 118 › کلام چنان میشود که : من استکبار از شما برای نفس خود نمیخواهم ; زیرا که من به لحاظ بشریت چنان نیستم که خطا نکنم ، و نه امن از خطا در فعل خود دارم ، مگر اینکه کفایت کند خدای تعالی از نفس من آن چیز را که او مالک تر است از من به آن ، و غرض همان است که بی اعانه خدا محفوظ از خطا و زلل نیستم ، پس در این حالت مرا استعظام نفس خود نباید .

و این معنا اعتراف به خطا نیست ، بلکه تصریح بیان آن است که مرا خدای تعالی حفظ میکند از خطا .

مولانا محمدباقر مجلسی ( رحمه الله ) در کتاب “ مرآة العقول “ فرموده :

قوله ( علیه السلام ) : « لست بفوق ان أخطئ » هذا من الانقطاع إلی الله ، والتواضع الباعث لهم علی الانبساط معه بقول الحق ، وعدّ نفسه من المقصّرین فی مقام العبودیة ، والإقرار بأن عصمته من نعمه تعالی علیه ، ولیس اعترافاً بعدم العصمة کما توّهم ، بل لیست العصمة إلاّ ذلک ، فإنها هی : أن یعصم الله العبد عن ارتکاب

المعاصی ، وقد أشار ( علیه السلام ) إلیه بقوله : « إلاّ أن یکفی الله » ، وهذا مثل قول یوسف : ( وَما أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إلاّ ما رَحِمَ رَبِّی ) . ⁽¹⁾⁽²⁾انتهی .

و عجب آن است که مخاطب در باب امامت فقره : « إلاّ أن یکفی الله من نفسی هو أملک به منی » را که دلیل صریح بر عصمت آن جناب و دافع شبهه است ، دلیل صریح بر عدم عصمت آن جناب گمان کرده ، و از کلام اول اصرح در مقصود خود دانسته ، حیث قال محرّفاً لکلامه ( علیه السلام ) مصحّفاً له :

خصوصاً در آخر کلام این عبارت واقع است : ( إلاّ أن یلقی الله فی نفسی ما هو أملک به منی ) که دلیل صریح بر عدم عصمت است ; زیرا که معصوم را حق تعالی مالک نفس خودش میگرداند ، چنانچه در حدیث وارد است که : « کان أملککم ⁽³⁾لإربه ⁽⁴⁾» . انتهی بلفظه .

و این کلامش دلالت دارد بر عدم تحصیل او معنای حدیث شریف را ; زیرا که از کلام جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) هرگز - بأحد من الدلالات - مستفاد نمیشود که آن جناب مالک نفس خود نبود ، بلکه آن جناب خدای تعالی را

مالک تر فرموده ، و این صریح دال است که آن جناب هم مالک بود ، لیکن کم [ تر ] از خدای تعالی ، و از مالک کردن خدای تعالی معصوم را بر نفس خود ، لازم نمیآید که او - تعالی شأنه - مالک نفسش نباشد ، بلکه مالک کردن حق تعالی همین دلیل صریح است بر املک بودن او ، و معنای حدیث : « کان أملککم لإربه » همین است که آن جناب از دیگر مردم مالک تر بود ، نه آنکه از خدای تعالی ⁽¹⁾معاذ الله من ذلک ، و جناب امیر ( علیه السلام ) بعد [ از ] جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) أملکهم لإربه بود ، و نفی آن از کلام جناب امیر ( علیه السلام ) هرگز ثابت نمیشود ، بلکه عصمت آن حضرت ( علیه السلام ) از این کلام ثابت است .

و هرگاه معنای کلام جناب امیر ( علیه السلام ) دانستی ، پس بدان که قیاس کلام جناب امیر ( علیه السلام ) بر کلام ابی بکر به چند وجه غیر صحیح است :

اول : آنکه کلام آن جناب اصلا بر عدم عصمت آن حضرت ( علیه السلام ) دلالت ندارد ، و کلام ابی بکر بالیقین به صراحت تمام دال بر عدم عصمتش است .

دوم : آنکه - به فرض محال - اگر کلام جناب امیر ( علیه السلام ) دلالت بر عدم عصمت آن حضرت ( علیه السلام ) خواهد نمود ، پس بر متابعت آن حضرت شیطان را - معاذالله منه - و غضب بی جا نمودن آن حضرت ( علیه السلام ) اصلا دلالت نخواهد داشت ، بلکه دلالت بر خطا فی الاجتهاد خواهد داشت ، و آن از شیطان نیست که مذموم باشد ، بلکه باعث اجر میشود ، چه بر تقدیر جواز خطا بر امام ، چنان که دیگر ‹ 119 › مجتهدان بر آن مأجور میشوند [ ! ! ] ، باید که امام هم بر آن مأجور شود .

و کلام ابی بکر دلالت صریحه دارد بر آنکه او به وقت اعتراء شیطان به غضب و طیش مبتلا میگردید ، و به متابعتش میپرداخت ، و از حق به سوی باطل زیغ میورزید .

پس در هر دو کلام فرق ما بین السماء و الارض ظاهر است .

سوم : آنکه اگر بالفرض کلام جناب امیر ( علیه السلام ) به ظاهر دال بر عدم عصمت آن جناب میبود ، و کلام ابی بکر صلاحیت تأویل میداشت ، چون که جناب امیر ( علیه السلام ) معصوم است ، تأویل کلام آن جناب لازم میشد ; و ابوبکر چون که بالاجماع معصوم نیست ، تأویل را در کلام او مساغی نداشت ، و حمل کلامش بر ظاهر واجب میگردید .

ملا علی قاری در “ رساله ای “ ⁽¹⁾- که در جواب سؤال صاحب حالی نوشته ، و در آن ردّ تأویلات کلام ابن عربی فرموده ، و فضائح و قبائح او [ را ] وارد کرده - آورده :

وقد نقل الإمام عماد الدین بن کثیر ، عن العلامة تقی الدین السبکی انه سئل عن ابن عربی ، فقال : سوء کذّاب یقول بقدم العالم ، ولا یحرّم فرجاً .

قال الجزری : وبالجملة ; فالذی أقوله وأعتقده وسمعت من أثق به من شیوخی - الذین هم حجة بینی و بین الله تعالی - : إن هذا الرجل إن صحّ عنه هذا الکلام الذی فی کتبه ممّا یخالفه الشرع المطهّر ، وقاله فی عقله ، ومات وهو معتقد ظاهره ، فهو أنجس من الیهود والنصاری ; فإنهم لا یستحلّون أن یقولوا ذلک .

ثم إنّما یأوّل کلام المعصوم ، ولو فتح باب تأویل کلّ کلام ظاهر لم یکن فی الأرض کافراً . ⁽²⁾انتهی .

اما عصمت جناب امیرالمؤمنین [ ( علیه السلام ) ] ⁽¹⁾پس نزد شیعه خود یقینی و ثابت است ، و از احادیث اهل سنت هم ثابت است ، که جناب امیر ( علیه السلام ) گاهی در حکمی خطا نفرموده ، و شکی ننموده ، چنانچه در “ مشکاة “ مذکور است :

عن علی ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] قال : « بعثنی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم إلی الیمن قاضیاً ، فقلت : « یا رسول الله ! أ ترسلنی وأنا حدیث السنّ ولا علم لی بالقضاء ؟ ! » فقال : « إن الله سیهدی قلبک ، ویثبّت لسانک ، إذا تقاضی إلیک رجلان فلا تقض للأول حتّی تسمع کلام الآخر ، فإنه أحری [ أن یتبیّن لک القضاء ] ⁽²⁾» ، قال : « فما شککت فی قضاء بعد » .

رواه الترمذی ، وأبو داود وابن ماجه . ⁽³⁾انتهی .

و ملا علی قاری در شرح این حدیث گفته :

قال المطهّر : لم یرد به نفی العلم مطلقاً ، وإنّما أراد به إنه لم یجرّب سماع المرافعة بین الخصماء وکیفیة دفع کلام کلّ واحد من الخصمین ومکرهما .

وقال الطیبی : السین فی قوله : « سیهدی قلبک » ، کما فی قوله تعالی : ( إِنِّی ذاهِبٌ إِلی رَبِّی سَیَهْدِینِ ) ⁽⁴⁾، فإن السین فیهما صحب

الفعل لتنفیس زمان وقوعه ولا شکّ إنه ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] حین بعثه قاضیاً کان عالماً بالکتاب والسنة کمعاذ . . . ، وقوله : « أنا حدیث السن » ، اعتذار من استعمال الفکر واجتهاد الرأی ، من قلّة تجاربه ، ولذلک أجاب بقوله : « سیهدی قلبک » . . أی یرشدک إلی طریق استنباط القیاس بالرأی الذی محلّه قلبک ! فیشرح صدرک ویثبّت لسانک ، فلا تقضی إلاّ بالحق . ⁽¹⁾انتهی .

و بعد قوله ( علیه السلام ) : « فما شککت فی قضاء بعد » گفته :

أی بعد دعائه وتعلیمه صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، ولعلّ هذا وجه کونه ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] أقضاهم ، علی ما ذکره الجوزی ⁽²⁾‹ 120 › بإسناده فی أسنی المناقب ، عن سعید بن جبیر ، عن ابن عباس ، قال : قال عمر . . . : علی أقضانا ، وأُبی بن کعب أقرأُنا . ⁽³⁾انتهی .

پس هرگاه جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) در حق جناب امیر ( علیه السلام ) به هدایت قلب و ثبات لسان دعا کرده باشد ، و طیبی گوید : که معنای آن این است که حکم نخواهی کرد مگر به حق ، و خود جناب امیر ( علیه السلام ) ارشاد نماید که بعدِ دعای جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله ) در حکمی شک نکردم ، پس تجویز خطا بر جناب امیر ( علیه السلام ) جایز نباشد .

و شیخ نورالدین علی شبراملسی شافعی در حاشیه “ مواهب لدنیه “ میفرماید :

قوله : « ثبّت لسانه » - بتشدید الباء - یقال : ثبّت الشیء ثبوتاً : دام واستقرّ ; ویتعدی بالهمزة والتضعیف ، فیقال : أثبته ، وثبّته . انتهی . مصباح .

والمعنی : اللهم اجعل لسانه مستقراً دائما علی النطق بالحق . ⁽¹⁾انتهی .

و هرگاه جناب امیر ( علیه السلام ) همیشه و مدام ناطق به حق باشد تطرق خطا به سوی آن جناب امکانی ندارد .

و نیز از جمله دلایل قاطعه بر عصمت آن جناب حدیث : « علی مع الحقّ والحقّ مع علی یدور معه حیثما دار ⁽²⁾» هست .

فخر رازی در “ تفسیر کبیر “ بعد [ از ] ذکر اینکه جناب امیر ( علیه السلام ) جهر بالتسمیه میفرمود گفت :

و من اقتدی فی دینه بعلی [ ( علیه السلام ) ] فقد اهتدی وأصاب الحقّ ،

والدلیل علیه قوله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « اللهم أدر الحقّ معه حیثما دار » . ⁽¹⁾انتهی .

و این کلام رازی دلیل صریح است بر آنکه جناب امیر ( علیه السلام ) معصوم عن الخطا بود ، و در مسائل فروعیه خطای اجتهادی نمینمود .

و ولی الله در کتاب “ تفهیمات “ گفته :

یا أخی ! إنّی ذاکر لک من الوجاهة واحداً من الألف ، إذا صار العبد وجیهاً جمل وکمل فتکون کل خطوة منه یخطوها حسنة ، وکل حرکة یتحرک بها حسنة ، وإذا رفع اللقمة إلی [ فی ] ⁽²⁾امرأته کانت حسنة ، وإذا سنّت ⁽³⁾فرسه کان له بکل خطوة حسنة ، وإذا نام کانت انقلاباته - یمنة ویسرة - کلّها حسنات ، ویشکر الله منه عما ⁽⁴⁾لا یشکر أضعافه من غیره ، وهو المحبوب ولأجله خلق ما خلق ، وإذا تمّت العصمة کانت أفاعیله کلّها حقة ، لا أقول إنها تطابق الحقّ ، بل هی الحقّ بعینها ، بل الحقّ أمر ینعکس من تلک

الأفاعیل ، کالضوء من الشمس ، وإلیه أشار رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم حیث دعی الله تعالی لعلی ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] : « اللهم أدر الحقّ معه حیث دار » ، و لم یقل : أدره حیث دار الحقّ . ⁽¹⁾انتهی .

از این کلام ولی الله به صراحت تمام ظاهر شد که جناب امیر ( علیه السلام ) معصوم عن الخطا بود ، و در جمیع اقوال و افعال و فتاوی و احکام بر حق بود ، بلکه حق ضوء افعال آن جناب بود ، نه اینکه اقوال آن جناب را توان گفت که مطابق حق بود ، پس مخاطب به قول پدر خود - که او را به وصف آیة من آیات الله ستوده است ⁽²⁾- نیز اعتنا نمیکند و به جناب امیر ( علیه السلام ) اسناد خطا مینماید .

و در کتاب “ الیواقیت و الجواهر “ تصنیف عبدالوهاب شعرانی در حال حضرت صاحب الزمان ( علیه السلام ) مذکور است :

فإن قلت : فما صورة ما یحکم به المهدی إذا خرج . . ؟ هل یحکم بالنصوص ، أو بالاجتهاد ، أو بهما ؟

فالجواب - کما قاله الشیخ محیی الدین - : إنه یحکم بما ألقی إلیه ملک الإلهام من الشریعة ، وذلک إنه یلهمه الشرع المحمدی صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم فیحکم به ، کما أشار إلیه حدیث : « المهدی إنه یقفو أثری لا یخطئ » ، فعرّفنا

صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم انه متَّبِع لا مبتدع ، وانه معصوم فی ‹ 121 › حکمه ; إذ لا معنی للمعصوم فی الحکم إلاّ أنه لا یخطئ ، و حکم الرسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم لا یخطئ ، فإنه لا ( یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إلاّ وَحْیٌ یُوحی ) ⁽¹⁾، وقد أخبر عن المهدی إنه لا یخطئ ، وجعله ملحقاً بالأنبیاء فی ذلک الحکم .

قال الشیخ : فعُلم انه یحرم علی المهدی القیاس مع وجود النصوص التی منحه الله إیاها علی لسان ملک الإلهام ، بل حرّم بعض المحققین علی جمیع أهل الله القیاس ، لکون رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم مشهوداً لهم فإذا شکّوا فی صحة حدیث أو حکم ، رجعوا إلیه فی ذلک ، فأخبرهم بالأمر الحقّ یقظة ومشافهة ; و صاحب هذا المشهد لا یحتاج إلی تقلید أحد من الأئمة ; غیر رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم .

قال تعالی : ( قُلْ هذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّهِ عَلی بَصِیرَة أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِی ) ⁽²⁾وأطال فی ذلک . ⁽³⁾انتهی .

و دلالت این کلام بر عصمت جناب امیر ( علیه السلام ) پر ظاهر است به دو وجه :

اول : آنکه هرگاه حضرت صاحب الزمان ( علیه السلام ) معصوم است ، جناب امیر ( علیه السلام ) نیز معصوم خواهد بود ، لعدم الفرق ، ولزوم الخرق ، وبطلان أفضلیة صاحب العصر من علی ( علیه السلام ) ، وهو فی کمال الظهور ، کما لا یخفی علی أولی الأفهام .

دوم : آنکه در این معنا شک نیست که جناب امیر ( علیه السلام ) از اهل الله بود ، و هرگاه بر اهل الله قیاس حرام باشد ، و رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ایشان را مشاهَد باشد ، البته خطا بر ایشان جایز نخواهد بود ، پس خطا بر جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) نیز جایز نباشد .

و هرگاه عصمت جناب امیر ( علیه السلام ) از احادیث صحیحه معتبره سنیان و اقوال علمای موثقین ایشان ثابت شد ، پس تأویل این کلام جناب امیر ( علیه السلام ) بر سنیه هم واجب شد ، و آن را بر محمل غیر صحیح که دال بر عدم عصمت باشد ، حمل نمودن غیر جایز باشد ; به خلاف کلام ابی بکر که او بالاجماع معصوم نبود ، پس حمل کلامش بر ظاهر واجب باشد .

اما آنچه گفته : و چه توان گفت کسی که سی پاره ( الم ) از قرآن خوانده باشد ، در حق حضرت آدم [ ( علیه السلام ) ] و وسوسه شیطانی مر او را و وقوع مراد شیطان از دست او . . . الی آخر .

پس جوابش آنکه : سیدمرتضی علم الهدی ( قدس سره ) در “ شافی “ به جواب قاضی القضات در دفع این شبهه گفته :

ولیس یشبه قول أبی بکر ما تلاه من الآیات کلّها ; لأن أبا بکر

أخبر عن نفسه بطاعته الشیطان عند الغضب وإن عادته بذلک جاریة ، ولیس هذا بمنزلة من یوسوس له الشیطان فلا یطیعه ، ویزیّن له القبیح فلا یأتیه ، ولیس وسوسة الشیطان بعیب علی الموسوس له ، إذا لم یستزلّه ذلک عن الصواب ، بل هو زیادة فی التکلیف ، ووجه یتضاعف معه الثواب .

وقوله تعالی : ( أَلْقَی الشَّیْطانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ ) ⁽¹⁾، قیل معناه : فی تلاوته ، وقیل : فی فکرته علی سبیل الخاطر . وأی الأمرین کان فلا عار فی ذلک علی النبیّ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ، ولا نقص ، وإنّما العار والنقص علی من یطع الشیطان ویتبع ما یدعو إلیه ، ولیس لأحد أن یقول هذا .

وإن سُلّم لکم فی جمیع الآیات لم یُسلّم لکم فی قوله : ( فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطان عَنْها ) ⁽²⁾لأنه قد أخبر عن تأثیر غوایته ووسوسته بما کان منهما من الفعل ، وذلک أن المعنی الصحیح فی هذه الآیة : إن آدم وحوا کانا مندوبین إلی اجتناب الشجرة و ترک التناول منها ، و لم یکن ذلک علیهما واجباً لازماً بل ندباً ; لأن الأنبیاء لا یخلون بالواجب ، فوسوس ‹ 122 › لهما الشیطان حتّی تناولا من الشجرة ، فترکا مندوباً إلیه ، وحرما بذلک أنفسهما الثواب ، وسمّاه : ازلالا ; لأنه حطّ لهما عن درجة الثواب و فعل الأفضل .

وقوله تعالی فی موضع آخر : ( وَعَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی ) ⁽¹⁾لا ینافی هذا المعنی ; لأن المعصیة قد یسمّی بها من أخلّ بالواجب والندب معاً ، وقوله : ( فَغَوی ) أی خاب من حیث لم یستحقّ الثواب علی ما ندب علیه .

علی أن صاحب الکتاب یقول : إن هذه المعصیة من آدم کانت صغیرة لا یستحقّ بها عقاباً ولا ذمّاً ، فعلی مذهبه أیضاً یکون المفارقة بینه و بین أبی بکر ظاهرة ; لأن أبا بکر أخبر عن نفسه إن الشیطان یعتریه حتّی یؤثر فی الأشعار والأبشار ، ویأتی ما یستحقّ به التقویم ، فأین هذا من ذنب صغیر لا ذمّ ولا عقاب علیه ، وهو یجری - من وجه من الوجوه - مجری المباح ؟ ! لأنه لا یؤثر فی أحوال فاعله وحطّ رتبته .

ولیس یجوز أن یکون ذلک منه علی سبیل الخشیة والإشفاق - علی ما ظنّ - لأن مفهوم خطابه یقتضی خلاف ذلک ، ألا تری أنه قال : إن لی شیطاناً یعترینی . . وهذا قول من قد عرف عادته ، ولو کان علی سبیل الإشفاق والخوف لخرج غیر هذا المخرج ولکان یقول : فإنی لا آمن من کذا . . [ و کذا ] ⁽²⁾وإنی لمشفق منه ⁽³⁾.

اما آنچه گفته : در مقدمه زن اوریا شیطان به چه مرتبه او را تشویش داد ، و آخر محتاج تنبیه الهی و عتاب آن جناب ( علیه السلام ) گردانید .

پس جوابش آنکه : قصه زن اوریا نسبت [ به ] حضرت داود ( علیه السلام ) ثابت و متحقق نگشته ، و وجه توبه و استغفار که خاصه خاصان خداست به شرح و بسط در کتاب “ تنزیه الانبیا و الائمه “ سیدمرتضی علم الهدی ( قدس سره ) مذکور است ، وهذه عبارته :

وأمّا الاستغفار والسجود ; فلم یکونا لذنب کان فی الحال ولا فیما سلف - علی ما ظنّه بعض من تکلّم فی هذا الباب - بل علی سبیل الانقطاع إلی الله تعالی ، والخضوع له ، والتذلّل والعبادة والسجود ، وقد یفعله الناس کثیراً عند النعم التی تجدّد علیهم ، وتنزل إلیهم شکراً لموالیها ، وکذلک قد یسبّحون ویستغفرون الله تعظیماً وشکراً و عبادةً .

وأمّا قوله تعالی ( وَخَرَّ راکِعاً وَأَنابَ ) ⁽¹⁾فالإنابة هی الرجوع ، ولمّا کان داود [ ( علیه السلام ) ] بما فعله راجعاً إلی الله تعالی ومنقطعاً إلیه ، قیل فیه : إنه أناب ، کما یقال فی التائب الراجع إلی التوبة والندم : إنه منیب .

وأما قوله تعالی : ( فَغَفَرْنا لَهُ ذلِکَ ) ⁽²⁾فمعناه : أنّا قبلناه

منه وکتبنا له الثواب علیه ، وأخرج الجزاء علی لفظ المجازی به . . إلی آخره ⁽¹⁾.

و در “ تفسیر نیشابوری “ - بعد نقل قصه زن اوریا - گفته :

والمحققون - کعلی [ ( علیه السلام ) ] وابن عباس وابن مسعود . . وغیرهم - ینکرون القصة علی هذا الوجه .

روی سعید بن المسیب والحارث بن الأعور : إنّ علی بن أبی طالب کرم اللهوجهه [ ( علیه السلام ) ] قال : من یحدّثکم بحدیث داود [ ( علیه السلام ) ] - علی مایرویه القصّاص - جلّدته مائة وستین ، وهو حدّ الفریة علی الأنبیاء [ ( علیهم السلام ) ] ⁽²⁾.

و نیز چون عصمت حضرت آدم [ ( علیه السلام ) ] و دیگر انبیا [ ( علیهم السلام ) ] به جهت ثبوت نبوت ایشان ثابت شد ، تأویل آیات مذکوره واجب گردید ، و همچنین تأویل اقوال ائمه معصومین ( علیهم السلام ) که عصمت ایشان به دلایل قاطعه ثابت شده ، و عصمت ابوبکر به دلیلی ثابت ‹ 123 › نگردیده ، پس تأویل کلام او واجب نباشد . و چگونه تأویل قول او واجب باشد ، و حال آنکه مریدان و معتقدان او نیز او را معصوم نمیدانند ؟

و قیاس کلام ابی بکر بر کلام حضرت امام زین العابدین ( علیه السلام ) قیاس مع الفارق است ، چه کلام آن حضرت در مقام خشوع و خضوع و اعتراف به

عدم استطاعت شکر بر احسانات او - تعالی شأنه - واقع شده ، و به مثل کلام آن حضرت ، انبیا [ ( علیهم السلام ) ] هم - با وجود قطعیت عصمت ایشان - در حال مناجات ، متکلم شده اند .

و کلام ابی بکر به مخاطبه خلق مصرّح به اعتراف اعتراء شیطان بر نفس خود و اطاعت او واقع شده ، و گاهی کسی از انبیا [ ( علیهم السلام ) ] اعتراف به اعترای شیطان بر خود و اطاعت او به طیش و زیغ و غضب در مخاطبه خلق نکرده .

اما آنچه گفته : و قضیه حملیه را که در کلام امام واقع است ملحوظ باید داشت که دلالت بر وقوع نسبت بالجزم بین الطرفین میکند ، و قضیه شرطیه ابوبکر را نیز به خاطر باید آورد که ( إن زغت ) هرگز وقوع طرفین را نمیخواهد .

پس اولا : آنکه کلام ابی بکر دلالت صریحه بر این معنا دارد که : ابوبکر را شیطانی بود که او را در میگرفت ، و او به اعترایش زیغ از حق به سوی باطل میورزید ، به این سبب حاضرین را حکم کرد که به وقت اعتراء آن شیطان و زیع ، من را مستقیم میکرده باشید ، و از باطل به سوی حق آورده ، پس همین عادت سابقه ابی بکر مانع استحقاق امامت خواهد بود ، که امام را نشاید که تابع شیطان باشد ، و سنیان روایت کنند که حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) در حق عمر فرموده :

ما لقیک الشیطان سالکاً فجّاً قطّ إلاّ سلک فجّا غیر فجّک ⁽¹⁾.

وإنی أری شیاطین الإنس والجنّ قد فرّوا من عمر ! ! ⁽¹⁾سبحان الله ! از خلیفه ثانی شیطان خائف و لرزان باشد ! و بر اول - که افضل و اکمل بود - غالب آید و او را تابع خود کند ، و در افضلیتش هیچ نکاهد !

و ثانیاً : اینکه قضیه ⁽²⁾شرطیه گو وقوع را نمیخواهد ، لیکن هرگاه که از سابق هم عادتش همین اتباع شیطان باشد ، و خود او ایمن از وقوعش در مستقبل نباشد ، بلکه از آن عادت خود حاضرین را تحذیر کند ، کدام چیز مانع از وقوعش خواهد شد .

اما آنچه گفته : اعتراء شیطان بی دست یافتن مقصود ، نقصان چرا باشد ؟

پس اگر شیطان بر ابوبکر دست نمییافت چرا در عقب آن میگفت : فإذا غضبت فاجتنبونی لا أُؤثر فی أشعارکم ولا أبشارکم . .

اما آنچه گفته : و از سوره یوسف اول آیه سی پاره : ( وَما أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إلاّ ما رَحِمَ رَبِّی ) ⁽³⁾تلاوت باید کرد ، و ابوبکر را به این کلمه از منصب امامت نباید انداخت .

پس این کلام هرگز دلالت بر عدم عصمت حضرت یوسف ( علیه السلام ) ندارد ، چه :

اولا : آنکه بعض مفسرین اهل سنت ارجح آن دانسته اند که این کلام ، کلام حضرت یوسف ( علیه السلام ) نیست بلکه کلام زلیخا است ، چنانچه عمر بن عادل در تفسیر “ لباب فی علوم الکتاب “ در تفسیر این آیه گفته :

فإن قیل : أیّما أولی ، جعل هذا الکلام کلاماً لیوسف أم جعله کلاماً للمرأة ؟

قلنا : جعله کلاماً لیوسف یشکل ; لأنه ⁽¹⁾( قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزیِزِ الاْنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ ) ⁽²⁾کلام موصول بعضه ببعض إلی آخره ، فالقول بأن بعضه کلام للمرأة والبعض کلام لیوسف - مع تخلّل الفواصل الکثیرة بین القولین و بین المجلسین - بعید . ⁽³⁾انتهی .

دوم : آنکه بر تقدیری که این کلام ، ‹ 124 › کلام حضرت یوسف ( علیه السلام ) باشد معنایش این است که : به تحقیق نفس حکم کننده است به بدی ، مگر آن نفسی که رحم کرده آن را پروردگار من ، چنانچه در تفسیر “ لباب “ گفته :

قوله : ( إلاّ ما رَحِمَ رَبِّی ) ⁽⁴⁾فیه أوجه :

احدها : إنه مستثنی من الضمیر المستکن فی أمّارة ، کأنّه قیل :

إن النفس لأمّارة بالسوء إلاّ نفساً رحمها ربی ، فیکون أراد بالنفس الجنس ، فلذلک ساغ الاستثناء منها ، کقوله ⁽¹⁾تعالی : ( إِنَّ الإنْسانَ لَفِی خُسْر * إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا ) ⁽²⁾وإلی هذا نحا الزمخشری ، فإنه قال : إلاّ البعض الذی رحمه ربی بالعصمة کالملائکة .

وفیه نظر من حیث إیقاع ( ما ) علی من یعقل ، والمشهور خلافه .

وقال ابن الخطیب : ( ما ) بمعنی ( مَن ) . . أی إلاّ من رحم ربی ، و ( ما ) و ( من ) کل واحد منهما یقوم مقام الآخر قال تعالی : ( فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساء ) ⁽³⁾وقال : ( وَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی أَرْبَع ) ⁽⁴⁾.

و یا معنا آن باشد که : نفس حکم کننده است به بدی مگر وقتی که رحم کند پروردگار من ، و چون رحم و لطف پروردگار همه وقت شامل حال انبیا میباشد ، پس انبیا ( علیهم السلام ) هر وقت معصوم باشند ، و غرض از این کلام اینکه عصمت به لطف خدای تعالی حاصل است .

در تفسیر “ لباب “ بعد [ از ] عبارت سابقه میفرماید :

والثانی : إن ( ما ) فی معنی الزمان ، فیکون مستثنی من الزمن العامّ المقدّر ، والمعنی : إن النفس لأمّارة [ بالسوء ] ⁽¹⁾فی کل وقت وأوان إلاّ وقت رحمة ربّی إیاها بالعصمة . ⁽²⁾انتهی .

هرگاه این را دانستی پس معلوم شد که قیاس این کلام بر کلام ابی بکر غیر صحیح است ; زیرا که کلام ابی بکر بالیقین دلالت صریحه دارد بر عدم عصمت او و متابعت او مر شیطان را ، و از کلام حضرت یوسف [ ( علیه السلام ) ] عدم عصمت آن جناب اصلا ثابت نمیشود .

اما لفظ ( أقیلونی ) که قاضی القضات در این طعن ذکر کرده ، و همچنین لفظ ( لست بخیرکم ) که در کلام سید مرتضی مذکور است ، و مخاطب این هر دو لفظ را در طعن دهم ذکر نموده ، به انکار و جواب آن پرداخته ، پس ان شاءالله تعالی ما نیز در همان مقام به دفع کلام او خواهیم پرداخت .

طعن نهم : بیعت با ابوبکر امری ناگهانی

قال : طعن نهم :

آنکه از عمر بن الخطاب مروی است که گفت :

ألا إن بیعة أبی بکر کانت فلتة وقی الله المؤمنین شرّها ، فمن عاد إلی مثلها فاقتلوه .

و در روایت بخاری الفاظ دیگرند که حاصل معنای آن همین است ، پس این روایت صریح دلالت میکند که : بیعت ابی بکر ناگاه ، بی مشورت و بی تأمل واقع شده ، و بی تمسک به دلیلی او را خلیفه کردند ، پس خلافت او مبتنی بر اصلی نباشد ، پس امام بر حق نبود .

جواب : این کلام عمر در جواب شخصی واقع است که میگفت در زمان او که : اگر عمر را موت برسد من با فلانی بیعت خواهم کرد ، و او را خلیفه خواهم ساخت ; زیرا که با ابوبکر هم یک دو کس اولا فلتةً بیعت کرده بودند ، و آخر این مقدمه کرسی نشین شد ، و همه مهاجر وانصار تابع او شدند ، در بخاری [ هم ] این کلام مذکور است .

پس معنای کلام عمر در جواب این سائل آن است که : بیعت یک دو کس بی تأمل و مراجعه مجتهدین و مشورت اهل حل و عقد صحیح نیست ، و

آنچه در حق ابوبکر واقع شد - هر چند ناگاه بود ، بی تأمل و مراجعه - اما به جای خود نشست ، و حق به حق دار رسید ، و بی جا نیفتاد ، به سبب ظهور براهین خلافت او از امامت نماز و دیگر قرائن حالیه و مقالیه پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم در معاملاتی که با او میکرد و افضلیت ‹ 125 › او بر سائر صحابه ، و هر کس را بر ابوبکر قیاس نتوان کرد ، بلکه اگر دیگری این قسم بیعت نماید او را به قتل باید رسانید که آنچه واجب است از تأمل و اجتهاد و اجماع اهل حل و عقد نکرد ، و باعث فتنه و فساد شد در اهل اسلام .

و در آخر این کلام - که شیعه او را برای ترویج شبهه خود نقل نکرده اند - این لفظ هم واقع است : ( وأیّکم مثل أبی بکر ) ، یعنی : کیست در شما مثل ابوبکر در افضلیت و خیریت و عدم احتیاج به مشورت و تأمل در حق او ؟

پس معلوم شد که معنای ( وقی الله شرها ) ، همین است که : خلافت ابوبکر هر چند به عجله واقع شد - در سقیفه بنی ساعده به ملاحظه پرخاش انصار - و فرصت مشورتها و مراجعه های طویل نیافتیم ، لیکن آنچه از این عجله خوف میباشد - که بیعت به جای خود نیفتد ، و نالایق بر منصب امامت مستولی گردد - به عنایت ربانی واقع نشد ، و حق به مرکز قرار گرفت .

و ظاهر است که مراد عمر این نیست که بیعت ابوبکر صحیح نبود ، و خلافت او درست نشد ; زیرا که عمر و ابوعبیدة بن الجراح همین دو کس اول با ابوبکر صدیق در سقیفه بیعت نموده اند ، بعد از آن دیگران ، و هر دو در آن وقت در حق ابوبکر گفته اند : ( أنت خیرنا وأفضلنا ) ، و این کلمه ایشان را

جمیع حاضرین از مهاجرین و انصار انکار نکرده ، بلکه مسلّم داشته ، پس خیریت و افضلیت ابوبکر نزد جمیع صحابه مسلّم الثبوت و قطعی بود .

انصار هم پرخاش در همین داشتند که خلیفه [ ای ] از انصار هم منصوب باید کرد ، نه آنکه ابوبکر قابل خلافت نیست .

و در روایات صحیحه اهل سنت ثابت است که : سعد بن عباده هم با ابوبکر بعد از این صحبت بیعت کرد ، و حضرت امیر ( علیه السلام ) و حضرت زبیر نیز بیعت کرده اند ، و عذر تخلف در روز اول بیان نموده ، و شکایت آنکه : چرا به مشورت ما موقوف نداشتی ، بر زبان آورده ، ابوبکر در جواب آن شکایت ، پرخاش انصار و عجله آنها در این کار مذکور نموده ، و حضرت امیر ( علیه السلام ) و حضرت زبیر این عجله را پسندیده و قبول نموده اند ، چنانچه در جمیع “ صحاح “ اهل سنت به شهرت و تواتر ثابت است .

و اگر به این قول عمر در حق ابوبکر تمسک نمایند ، لازم آن است که به جمیع اقوال عمر که در حق ابوبکر و خلافت او وارد است تمسک باید نمود ، و این همه را به این قول موازنه باید کرد که این کلام در چه مقام میافتد از آن دفترها و طومارها .

بالجمله ; عمر را معتقد صحت امامت و خلافت ابوبکر ندانستن طرفه ماجرایی است که در بیان نمیآید ⁽¹⁾.

أقول :

علامه حلّی - علیه الرحمة - در “ کشف الحق “ در مطاعن ابوبکر فرموده :

ومنها : قول عمر : کانت بیعة أبی بکر فلتة وقی الله المسلمین شرّها فمن عاد إلی مثلها فاقتلوه ⁽¹⁾.

و ابن روزبهان از جهت قلت تتبع انکار صحت این خبر نموده ، و گفته :

لم یصحّ عندنا روایة هذا الخبر . ⁽²⁾انتهی .

حال آنکه این خبر در کتب معتمده اهل سنت ثابت شده ، و بخاری هم آن را به تغییر الفاظ روایت کرده ، چنانچه در “ صحیح بخاری “ مذکور است :

عن ابن عباس ، قال : کنت أُقری رجالا من المهاجرین - منهم عبد الرحمن بن عوف - فبینما أنا فی منزله بمنی - وهو عند عمر بن الخطاب فی آخر حجّة حجّها - إذ رجع إلیّ ‹ 126 › عبد الرحمن فقال : لو رأیت رجلا أتی أمیر المؤمنین الیوم فقال : یا أمیر المؤمنین ! هل لک فی فلان یقول : لو قد مات عمر بایعت فلاناً ، فوالله ما کانت بیعة أبی بکر إلاّ فلتة ، فتمّت ; فغضب عمر ثم قال : إنی - إن شاء الله - لقائم العشیة فی الناس فمحذّرهم هؤلاء الذین یریدون أن یغصبوهم أمورهم .

قال عبد الرحمن : فقلت : یا أمیر المؤمنین ! لا تفعل ; فإن الموسم

یجمع رعاع ⁽¹⁾الناس وغوغاءهم ، وإنهم هم الذین یغلبون علی قربک ⁽²⁾حین تقوم فی الناس ، وان ⁽³⁾أخشی أن تقوم فتقول مقالة یطیرها عنک کل مُطیر ⁽⁴⁾و أن لا یعوها و أن لا یضعوها علی مواضعها ، فامهل حتّی تقدم المدینة فإنها دارالهجرة والسنة ، فتخلص بأهل الفقه وأشراف الناس ، فتقول ما قلت متمکناً ، فیعی أهل العلم مقالتک فیضعوها علی مواضعها ، فقال عمر : أما والله - إن شاء الله - لأقومنّ بذلک أول مقام أقومه بالمدینة .

قال ابن عباس : فقدمنا المدینة فی عقب ذی الحجة ، فلمّا کان یوم الجمعة عجّلت الرواح حین زاغت الشمس حتّی أجد سعید بن زید بن عمرو بن نفیل جالساً إلی رکن المنبر ، فجلست حوله تمسّ

رکبتی رکبته فلم أنشب أن خرج عمر بن الخطاب ، فلمّا رأیته مقبلا قلت - لسعید بن زید بن عمرو بن نفیل - : لیقولنّ العشیة مقالةً لم یقلها منذ استخلف . . فأنکر علیّ ، وقال : ما عسی أن یقول ما لم یقل قبله ، فجلس عمر علی المنبر ، فلمّا سکت المؤذن قام ، فأثنی علی الله بما هو أهله ، ثم قال :

أمّا بعد ; فإنی قائل لکم مقالة قد قدّر لی أن أقولها ، لا أدری لعلّها بین یدی أجلی ، فمن عقلها ووعاها فلیحدّث بها حیث انتهت به راحلته ، و من خشی أن لا یعقلها فلا أُحلّ لأحد أن یکذب علیّ .

إن الله بعث محمداً صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم بالحقّ وأنزل علیه الکتاب ، فکان ممّا أنزل الله آیة الرجم ، فقرأناها وعقلناها ووعیناها ، [ فلذا ] ⁽¹⁾رجم رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ورجمنا بعده ، فأخشی إن طال بالناس زمان أن یقول قائل : والله ما نجد آیة الرجم فی کتاب الله فیضلّوا به ترک فضیلة ⁽²⁾أنزلها الله ، والرجم فی کتاب الله حقّ علی من زنا إذا أحصن من الرجال والنساء إذا قامت البینة ، أو کان الحبل ، أو الاعتراف . .

ثم إنّا کنّا نقرأ فیما یقرأ من کتاب الله : ( أن لا ترغبوا عن آبائکم فإنه کفر بکم أن ترغبوا عن آبائکم ) ، أو : ( إن کفرا بکم أن ترغبوا عن آبائکم ) .

ألا ثم إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قال : لا تطرونی کما أُطری عیسی بن مریم ، وقولوا : عبد الله ورسوله .

ثم إنه بلغنی إن قائلا منکم یقول : والله لو مات عمر بایعت فلاناً ، فلایغترنّ امرؤٌ أن یقول : إنّما کانت بیعة أبی بکر فلتة وتمّت .

ألا وإنها قد کانت کذلک ، و لکن الله وقی شرّها ، ولیس فیکم من یقطع ⁽¹⁾الأعناق إلیه مثل أبی بکر ، من بایع رجلا عن غیر مشورة من المسلمین فلا یبایع هو ولا الذی تابعه ⁽²⁾تغرّةً أن یقتلا ⁽³⁾، وإنه قد کان من خیرنا ⁽⁴⁾حین توفّی الله نبیّه ، ‹ 127 › أن الأنصار خالفونا واجتمعوا بأسرهم فی سقیفة بنی ساعدة ، وخالف عنا علی والزبیر و من معهما ، واجتمع المهاجرون إلی أبی بکر . . . فقلت لأبی بکر : یا أبا بکر ! انطلق بنا إلی إخواننا هؤلاء من

الأنصار . . فانطلقنا نریدهم ، فلمّا دنونا منهم لقینا منهم رجلان صالحان ، فذکرا ما تمالئ علیه القوم ، فقالا : أین تریدون یا معشر المهاجرین ؟ فقلنا : نرید إخواننا هؤلاء من الأنصار ، فقالا : علیکم أن لا تقربوهم ، اقضوا أمرکم ، فقلت : والله لنأتینّهم . . فانطلقنا حتّی أتیناهم فی سقیفة بنی ساعدة ، فإذا رجل مزمّل بین ظهرانیهم ، فقلت : من هذا ؟ قالوا : هذا سعد بن عبادة ، فقلت : ما له ؟ قالوا : یوعک . . فلما جلسنا قلیلا تشهّد خطیبهم ، فأثنی علی الله بما هو أهله ، ثم قال :

أمّا بعد ; فنحن أنصار الله وکتیبة الإسلام ، وأنتم معاشر المهاجرین رهط ، وقد دفّت ⁽¹⁾دافّة من قومکم .

فإذا هم یریدون أن یختزلونا ⁽²⁾من أصلنا ، و أن یحضنونا ⁽³⁾من الأمر ، فلمّا سکتَ أردتُ أن أتکلم ، وکنت زوّرتُ مقالة

أعجبتنی أُرید أن أُقدّمها بین یدی أبی بکر ، وکنت أُدارئ منه بعض الحدّ ، فلمّا أردت أن أتکلم ، قال أبو بکر : علی رسلک ، فکرهت أن أعصیه ، فتکلّم أبو بکر ، فکان هو أحلم منی وأوقر ، والله ما ترک من کلمة أعجبتنی فی تزویری إلاّ قال فی بدیهته مثلها أو أفضل منها ، حتّی سکت ، فقال : ما ذکرتم فیکم من خیر فأنتم له أهل ، ولن ⁽¹⁾یعرف هذا الأمر إلا لهذا الحی من قریش ، هم أوسط العرب نسباً وداراً ، قد رضیت لکم أحد هذین الرجلین ، فبایعوا أیهما شئتم ، فأخذ بیدی وبید أبی عبیدة بن الجراح - وهو جالس بیننا - فلم أکره ممّا قال غیرها ، کان - والله - أن أُقدّم فتضرب عنقی - لا یقربنی ذلک من إثم - أحبّ إلیّ من أن أتأمر علی قوم فیهم أبو بکر ، اللهم إلاّ أن تسوّل لی نفسی عند الموت شیئاً لا أجده الآن .

فقال قائل من الأنصار : أنا جُذَیلها المحکک ⁽²⁾وعُذیقها ⁽³⁾

المرجب ، منا أمیر ومنکم أمیر ، یا معشر قریش !

فکثر اللغط ، وارتفعت الأصوات حتّی فرقت من الاختلاف ، فقلت : ابسط یدک یا أبا بکر ! فبسط یده فبایعته وبایعه المهاجرون ، ثم بایعته الأنصار ، ونزونا علی سعد بن عبادة فقال قائل منهم : قتلتم سعد بن عبادة ، فقلت : قتل الله سعد بن عبادة .

قال عمر : وإنا - والله - ما وجدنا فیما حضرنا من أمر أقوی من مبایعة أبی بکر ، خشینا إن فارقنا القوم ، و لم تکن بیعة أن یبایعوا رجلا منهم بعدنا ، فإما تابعناهم ⁽¹⁾علی ما لا نرضی ، وإمّا نخالفهم فیکون فساد ، فمن بایع رجلا علی غیر مشورة من المسلمین فلا یبایع هو ولا الذی تابعه ⁽²⁾تغرّةً أن یقتلا . ⁽³⁾انتهی .

و ⁽⁴⁾بدرالدین زرکشی در “ تنقیح شرح صحیح بخاری “ گفته :

کانت فلتة . . أی فجأة ، وقی الله شرها . . أی مثل هذه البیعة جدیرة بأن تکون مهیّجة للشرّ والفتنة ، فعصم الله من ذلک .

والفلتة - بفتح الفاء فی المشهور - : ‹ 128 › کلّ شیء فعل من غیر رویة .

و روی سحنون ، عن أشهب أنه کان یقولها بضمّ الفاء ، وهو افتلات ⁽¹⁾الشیء من الشیء .

قال : ولا یجوز الفتح لأن معناه : ما یندم علیه ، و لم یکن بیعة أبی بکر ممّا یندم علیه .

وعلی الروایة المشهورة فالمراد بها بغتةً وفجأةً ; لأنه لم ینتظر بها العوام ، وإنّما ابتدرها الصحابة من المهاجرین وعامّة الأنصار ، لعلمهم أنه لیس لأبی بکر منازع ، ولا یحتاج فی أمره إلی نظر ومشاورة ، وإنّما عوجل بها مخافة انتشار الأمر والشقاق ، حتّی یطمع بها من لیس بموضع لها ، فلهذا کانت الفلتة التی وقی الله بها الشرّ المخوف .

هکذا ذکره أحمد بن خالد فی مسنده ، حکی ذلک کلّه عیسی بن سهل فی کتاب غریب ألفاظ البخاری ⁽²⁾.

و در کتاب “ ملل و نحلل “ شهرستانی مذکور است :

الخلاف الخامس : فی الإمامة .

وأعظم خلاف بین الأُمّة خلاف الإمامة ; إذ ما سلّ سیف فی الإسلام علی قاعدة دینیة مثل ما سلّ علی الإمامة فی کل زمان ، وقد سهّل الله تعالی فی ذلک ⁽¹⁾فی الصدر الأول فاختلف المهاجرون والأنصار فیها ، وقالت الأنصار : منا أمیر ومنکم أمیر ، واتفقوا علی رئیسهم سعد بن عبادة الأنصاری ، فاستدرکه أبو بکر وعمر فی الحال بأن حضرا سقیفة بنی ساعدة ، وقال عمر : کنت أُزّور فی نفسی کلاماً فی الطریق ، فلمّا وصلنا إلی السقیفة أردت أن أتکلم ، فقال أبو بکر : مه یا عمر ! فحمد الله وأثنی علیه و ذکر النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم و ذکر ما کنت أُزوّره ⁽²⁾فی نفسی کأنّه یخبر عن غیب ، فقبل أن تشتغل الأنصار بالکلام ، مددت یدی إلیه فبایعته ، وبایعه الناس وسکنت النائرة ⁽³⁾، ألا إن بیعة أبی بکر کانت فلتة وقی الله شرّها ، فمن عاد إلی مثلها فاقتلوه ، فأیّما رجل بایع رجلا من غیرمشورة من المسلمین ، فلا یبایع هو ولا الذی تابع تغرّةً أن یقتلا . ⁽⁴⁾انتهی .

و طبری در “ تاریخ “ خود - که اصح التواریخ اهل سنت است - روایت کرده که بیعت ابوبکر فلته بود مثل فلته جاهلیه ، کما قال :

حدّثنا عبید الله بن سعد ، قال : حدّثنا عمّی ، قال : أخبرنا سیف بن عمر ، عن سهیل وأبی عثمان ، عن الضحاک بن خلیفة ، قال : لمّا قام الحباب بن المنذر انتضی سیفه ، وقال : أنا جُذیلها المحکک وعُذیقها المرجب ، أنا أبو شبل فی عریشة الأسدی یغری ⁽¹⁾إلی الأسد . . فحامله عمر ، فضرب یده فبدر ⁽²⁾السیف فأخذه ثم وثب علی سعد ، وتتابع القوم علی البیعة ، وبایع سعد ، وکانت فلتة کفلتة ⁽³⁾الجاهلیة ، قام أبو بکر دونها ، وقال قائل - حین وُطیء سعد - : قتلتم سعداً ، فقال عمر : قتله الله ، إنه منافق ⁽⁴⁾.

و از نقل این عبارات چند فایده حاصل شد :

اول : آنکه واضح گردید که انکار نمودن ابن روزبهان خبر فلته را ، از فلتات و عثرات فضیحه است ; زیرا که شهرستانی بالقطع و الجزم آن را به

عمر نسبت نموده ، و بخاری هم مضمون آن را در “ صحیح “ خود روایت کرده ، پس انکار چنین خبر صحیح از غرائب هفوات است .

دوم : آنکه از حدیث بخاری به اعتراف عمر واضح گردید که جناب امیر ( علیه السلام ) و زبیر و کسانی که با ایشان بودند مخالفت ابوبکر و عمر ‹ 129 › نمودند ، و اطاعت و اِتباع جناب امیر ( علیه السلام ) - هم به دلالت احادیث کثیره که درباره لزوم متابعت آن حضرت وارد گردید - واجب ، و مخالفت آن جناب دلیل هلاک و خسران [ است ] ، و هم [ چنین ] به دلالت حدیث ثقلین وجوب اتباع آن حضرت ثابت [ است ] ، چنانچه خود مخاطب در باب چهارم بعد ذکر حدیث ثقلین گفته :

پس معلوم شد که در مقدمات دینی و احکام شرعی ما را پیغمبر حواله به این دو چیز عظیم القدر فرموده است ، پس مذهبی که مخالف این دو باشد در امور شرعیه عقیدةً و عملا باطل و نامعتبر است . . . ⁽¹⁾الی آخر .

و نیز در باب امامت بعد ذکر حدیث ثقلین گفته :

و همین قسم حدیث « مثل أهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح ، من رکبها نجی و من تخلف عنها غرق » دلالت نمیکند مگر بر آنکه فلاح و هدایت مربوط به دوستی ایشان و منوط به اِتباع ایشان است ، و تخلف از دوستی و اِتباع ایشان موجب هلاک . ⁽²⁾انتهی .

از این کلمات او به صراحت تمام واضح است که اتباع و اطاعت اهل بیت [ ( علیهم السلام ) ] لازم و واجب و مخالفت شان و تخلف از اتباع ایشان باعث هلاک ، و موجب بطلان مذهب و عدم اعتبار آن است ، پس بحمدالله به اعتراف او بطلان و عدم اعتبار خلافت ابی بکر و هلاک او و برادرش به ثبوت پیوست .

سوم : آنکه از قول ابی بکر : ( قد رضیت لکم أحد هذین الرجلین . . إلی آخره ) به کمال صراحت ثابت است ، که تعیین ابی بکر برای خلافت لازم و واجب نبود ، و هیچ نصّی و دلیلی بر لزوم استخلافش دلالت نداشت ، و الا ابوبکر را کی جایز میشد که دیگری را برای خلافت پسند نماید ؟ و دیگران را امر به بیعت او فرماید ؟ !

پس بطلان دعاوی لاطائل اهل سنت - در لزوم و وجوب استخلاف ابی بکر ، و عدم صحت خلافت دیگری با وجود او ، و دلالت دلائل و نصوص بر تعین او برای خلافت - کالشمس فی رابعة النهار روشن گردید ، و افتراء و موضوع بودن آن خرافات بی شمار و اکاذیب بسیار که در نصّ بر خلافت ابی بکر بافته اند ، و بعض آن [ را ] صاحب “ صواعق “ ذکر کرده ⁽¹⁾، و نبذی از آن در “ کنزالعمال “ ⁽²⁾و دیگر کتب احادیث ایشان مذکور است نیز ظاهر شد .

چهارم : آنکه از قول عمر : ( قتل الله سعداً ) ، یا فسق و فجور عمر و معاندت و مخالفت او با خدا و رسول ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ثابت میشود که : چنین صحابی جلیل را - که آیات و احادیث عامه که بی شمار است دلالت بر نهایت فضیلت و مدح و ثنا و جلالت و رفعت و عظمت و وجوب تعظیم و تبجیل و تکریم و حرمت سبّ و تحقیر و توهین او دارد ، و احادیث خاصه که در حق او وارد است نیز شرافت مرتبت و علو منزلت او [ را ] ظاهر میکند - تحقیر و توهین نموده ، و دعای بد در حق او کرده ، و بر سبّ و شتم او اقدام نموده [ است ] .

و یا آنکه اهل سنت از ادعای وجوب و لزوم تعظیم و تبجیل جمیع صحابه ، و حرمت تحقیر و سبّ ایشان دست بردارند ، و بر دراز نفسیهای خود درباره تحقیر و تهجین و توهین خلفای ثلاثه و احزابهم ندامت نمایند . و در هر صورت مطلوب ما حاصل است و شبهه زائل ، و لله الحمد علی ذلک .

و طرفه تر آن است که از روایت طبری واضح شد ، که عمر ، سعد بن عباده را منافق گفت ، حال آنکه جلالتی و منزلتی که سعد نزد سنیه دارد مخفی نیست . ‹ 130 › آنفاً معلوم شد ⁽¹⁾که سعد در بدر حاضر شده و بیعت عقبه نموده ، و جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله ) طلب جزای خیر از حق تعالی برای انصار عموماً و برای او و برای عبدالله بن عمرو بن حرام خصوصاً فرموده ، و نیز گفته :

« اللهم اجعل صلوتک ورحمتک علی آل سعد بن عبادة ⁽¹⁾» .

پس کمال تعجب است که هرگاه چنین صحابی جلیل الشأن را عمر منافق گوید ، و این معنا نزد سنیه در کمال ایمان و فضائل او هیچ نکاهد ، باز چه وقاحت است که بر اهل حق به جهت منافق گفتن ایشان ثلاثه را ، نهایت طعن و ملام مینمایند ، بلکه خارج از ایمان و اسلام میپندارند .

پنجم : آنکه روایت طبری صریح است در اینکه بیعت ابی بکر فلته ای بود مثل فلته جاهلیت که ابوبکر قیام به آن نمود ، و ظاهر است که جدّ و کدّ اهل سنت در اصلاح چنین فلتات جاهلیت جز آنکه تفضیح ایشان میافزاید اصلا به کار نمیآید .

و نیز از آنجا که روایت مشهوره در لفظ فَلته فتح ( فاء ) است و به تصریح أشهب ، فلته به فتح ( فا ) به معنای چیزی است که ندامت بر آن کنند ⁽²⁾، پس به اعتراف عمر ثابت شد که بیعت ابوبکر لایق خجالت و ندامت بود ، گو اهل سنت از غایت جسارت آن را موجب جلالت و کرامت دانند ، و هرگز استحیا و ندامت را به سوی خود باری ⁽³⁾ندهند !

ششم : آنکه کلام عمر دلالت صریحه دارد بر آنکه بیعت بی مشورت مسلمین صحیح نیست ، بلکه به حدی قبیح و شنیع است که موجب قتل است ، و بیعت ابی بکر همین قسم بود ، یعنی بی مشورت ناگهان واقع شده ، پس لازم آمد که بیعت ابی بکر غیر صحیح و موجب قتل باشد ، و اهل سنت در حل این اشکال گاهی متمسک میشوند به اینکه چون در انتظار مشورت مسلمین فساد میشد ، بلکه ذهاب کلمه اسلام لازم میآمد ، لهذا بیعت ابی بکر به غیر مشورت صحیح شد ; چنانچه فضل بن روزبهان در “ ابطال الباطل “ گفته :

لم یصح عندنا روایة هذا الخبر ، وإن صحّ کان تحذیراً من غیر أن ینفرد ⁽¹⁾الناس بلاحضور العامّة بالبیعة ، ولهذا سمّاه : فتنة ، وکان ذلک لضرورة داعیة إلیه ، وذلک أن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم توفّی من غیر استخلاف ، وإنّما لم یستخلف النبیّ لیُعلم أن نصب الإمام لیس من أُصول الشرائع ، بل هی من الواجبات علی الأُمّة ، فالواجب علیهم أن ینصبوا بعده ، ولهذا وکّل أمرها إلیهم .

فلمّا توفّی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم أراد الأنصار فی سقیفة بنی ساعدة أن ینصبوا بینهم أمیراً منهم ، وکان هذا سبب الاختلاف الذی کان وقوعه سبباً لذهاب الإسلام لضعف القلوب وزیغها عن الإسلام ، بسبب وفاة النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم

وارتداد العرب فسارع أبو بکر وعمر إلی السقیفة لرفع الاختلاف ، ودفع ⁽¹⁾البیعة ، ولو کانا یؤخّران البیعة إلی حضور جمیع الناس واتفاق کلّ الآراء لکان یخاف منه وقوع الفتنة والاختلاف فتسارعوا إلی عقد البیعة ، واکتفوا بإجماع أهل الحلّ والعقد - وهم کانوا ذلک الیوم الأنصار ; لأنهم کانوا العسکر - وأهل الحلّ والعقد فی الخلافة هم العساکر وأُمراؤها ، فهذه الضرورة دعت إلی استعجال البیعة ، فلمّا تمّ الأمر أراد عمر أن یبیّن ‹ 131 › للناس أن بیعة أبی بکر کانت فتنة دعت إلیها الضرورة ، فلا تعادوا إلی مثله ولا تجعلوه دلیلاً . . فلا یتصور فی هذا الکلام طعن لا فی أبی بکر ولا فی عمر .

وأمّا قوله : ( یلزم خطأ أحد الرجلین لارتکاب أحدهما ما یوجب القتل ) ، فهذا کلام باطل ; لأن الارتکاب حال الضرورة لا ینافی ترکه فی غیر حالها ⁽²⁾.

و علامه نورالله شوشتری نورالله مرقده - بعد [ از ] ذکر وجوه ثلاثه در اثبات اینکه : در روایات لفظ ( فلته ) واقع است ، نه فتنه ; و اینکه رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) به غیر استخلاف وفات نیافته ; و نصب امام از اصول شرایع است - فرموده :

ورابعاً : إنه من این علم الناصب أن الأنصار لو اَمَّروا علی

أنفسهم أمیراً کان ذلک سبب ذهاب الإسلام ؟ وکیف علم أنه لو صار سعد بن عبادة - من کبار صحابة النبیّ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ورئیس الأنصار - خلیفةً لوجب تلک المفسدة ؟ ! مع أن الناصب حصر العسکر وأهل الحلّ والعقد فی الأنصار ; و من البیّن أنهم إذا رضوا به لم یقدر غیره علی المخالفة وإثارة الفتنة والفساد ، فظهر أن مسارعة أبی بکر إلی السقیفة إنّما کانت لحبّ الجاه والطمع فی الخلافة ، لا لتمحّلات یتکلّفها له أهل الجلافة .

وأی فساد کان یتصور فی أنه بعد ما سارع إلی السقیفة لمنع الأنصار أن یقرّر معهم انتظار حضور بنی هاشم وغیرهم من أصحاب النبیّ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ؟ !

وأمّا فساد مخالفة بعض طوائف العرب ; فإنّما نشأ لإنکارهم صحة خلافة أبی بکر ، وطعنهم فی استحقاقه لذلک ، کما قدّمنا بیانه عند استدلال المصنف علی إمامة أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) بقوله تعالی : ( یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ ) ⁽¹⁾، فلو أنصفوا اعترفوا بأنه کان الواجب علیهم فی ذلک الیوم أن یجتمعوا فی باب دار النبیّ ( صلی الله علیه وآله ) مشتغلین بمصیبته وتعزیة أهل بیته إلی ان یتفرغوا للنظر فی حال الإمام علی تقدیر عدم النصّ من النبیّ ( صلی الله علیه وآله ) .

وأیضاً ; المبادرة إلی تعیین الإمام - بحیث ترکوا أهمّ الأشیاء

کتجهیز النبیّ ( صلی الله علیه وآله ) وتعزیته - ینافی ما ذکره عمر عند مرض النبیّ ( صلی الله علیه وآله ) حیث قال : حسبنا کتاب الله .

بل نقول لو کان صادقاً فی قوله هذا لکان الواجب علیه أن لا یبکّر إلی سقیفة بنی ساعدة لمدافعة الأنصار ، لو جوّزنا بکوره ومسارعته إلیها ، وکان الموافق ⁽¹⁾لما اعترف به من کفایة کتاب الله أن یقول لهم : لا حاجة لنا ولکم إلی تعیین أمیر ، حسبنا کتاب الله . لا أن یقول : حسبنا أبو بکر !

أحسن التأمّل ، فإن هذا من خواصّ هذا التعلیق ، وهو بذلک حقیق .

وأیضاً ; کیف لم یسارعوا لأجل الدین یوم بدر ویوم أُحد ویوم حنین . . وغیرها من أیام غزوات النبیّ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ؟ ! وقد فرّوا یوم الأحزاب فی خیامهم وعمرو بن عبدود ینادیهم ویطلبهم للبراز ، فصمتوا وخمدوا جمیعهم ، فلم یقم إلیه أحد منهم ، وکذلک یوم مرحب انهزموا أقبح هزیمة ، فلمّا لم یظهر منهم المسابقة والمسارعة فی تلک المشاهد لنصرة الدین ، علُم أن مسارعتهم ‹ 132 › یوم السقیفة إنّما کانت لنیل الریاسة ، طلباً للجاه وحبّاً للدنیا وحسداً لآل محمد ( علیهم السلام ) کما صرّح به الغزالی فی کتابه الموسوم ب : سرّالعالمین ، و لله درّ القائل فی شأن علی ( علیه السلام ) و من سبقه فی الخلافة :

< شعر > وعلی الخلافة سابقوک و ما * سبقوک فی أُحد ولا بدر < / شعر > وتلخیص الکلام : إن کل من یستحق أن یخاطب ، یَعلم أن أهل السقیفة لواتفقوا مع أهل البیت [ ( علیهم السلام ) ] فی واقعتهم ، وتوافقوا فیما أصابهم من مصیبتهم حتّی یدفن رسول الله ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ویسکن نائرة حرقتهم فی فجیعتهم ، ویجتمع المهاجر والأنصار [ من ] ⁽¹⁾أهل الحلّ والعقد وأفاضل القرابة وأکابر الصحابة مثل علی [ ( علیه السلام ) ] والعباس وعقیل ، وکسلمان وأبی ذر وعمار والمقداد وحذیفة بن الیمان رضوان الله علیهم ، لکان خیراً لهم وأصوب ، وإلی الصلاح والرشاد أقرب ، و من الشبهة والریبة أبعد ، لأن الأمر کان عظیماً وخطباً جلیلا ، وحادثة لم یسبق بمثلها فی العالم ، فلِمَ ذا ⁽²⁾تعجّلوا و لم یعبؤوا بهم ، و لم یلتفتوا إلیهم مع قرابتهم ومنزلتهم من رسول الله ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ، بل لغایة حرصهم علی المُلک صاروا عن مصیبة رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله ) ] غافلین ، وعن موافقة أهل بیته فی فجیعته ذاهلین ، کأن لم یقع فی الإسلام وقیعة ، و لم ینزل بهم مصیبة ، فلا جرم ظهر الفساد وکثر العناد ووقع الخلاف والاختلاف والنفاق والشقاق ، حتّی قال قائلهم : بایعوا عمر أو أبا عبیدة .

وقال عمر : بل نبایع أبا بکر .

وقال أبو بکر : أقیلونی فلست بخیرکم وعلی فیکم .

وقال بعضهم : منّا أمیر ومنکم أمیر .

وقال آخرون : نحن الأُمراء وأنتم الوزراء .

وقال أحدهم : قتلتم سعداً ; وقال الآخر : قتله الله .

وسلّ الزبیر سیفه وقال : لا أرضی بخلافة أبی بکر .

وقال أبو سفیان : أرضیتم یا بنی هاشم أن یلیکم تیمی رذل .

. . إلی غیر ذلک .

وکأنّ قول عمر : ( کانت بیعة أبی بکر فلتة وقی الله شرها ) ، إشارة إلی هذه الفتن الممتدة الرواق ، المشیدة النطاق ، القائمة بأهلها علی ساق ، فصارت هذه الفلتة فی البیعة لأمیر المؤمنین [ ( علیه السلام ) ] حجّةً علی أهل النکث ، حتّی احتجّ علیهم وقال لهم : « لم یکن بیعتهم ⁽¹⁾إیای فلتة ، و لم یکن أمری وأمرکم واحداً ، إنی أریدکم لله وأنتم تریدوننی لأنفسکم ، أیها الناس ! أعینونی علی أنفسکم ، وأیم الله لأتضعنّ ⁽²⁾للمظلوم ، ولأقودنّ الظالم بجزامته ⁽³⁾حتّی أورده منهل الحق وإن کان کارها » ، مع أن رسول الله ( صلی الله علیه وآله ) قضی ما علیه ، وبلّغ ما أُنزل إلیه وبصّرهم ، ثم

بشّرهم وأنذرهم ، ثم حذرّهم ، واتخذ علیهم الحجّة وأوضح لهم المحجّة ، وقدّم إلیهم بالوعید وأنذرهم بین یدی عذاب شدید ، کما علم من حدیث الحوض وغیره ممّا وقع فیه الخوض .

وخامساً : إنه إذا سلم الناصب الشقی فی تأویل کلام عمر : إن بیعة أبی بکر کانت فتنة دعت إلیها الضرورة ، فکان مثل ذلک ممّا دعت إلیه الضرورة أیضاً ، فأیّ معنی لمنع المعاودة إلیه معللا بأن الارتکاب حال الضرورة لا ینافی ترکه فی حال غیرها ؟ !

فظهر أن ما ذکره من الطامّات ‹ 133 › إنّما کان للمغلطة ، وتفویت حقیقة المرام عن الناظر فی الکلام ، کما هو شأن المبهوت المحجوج الذی انحلّ زمامه ، واختلّ نظامه . . ⁽¹⁾و مخاطب در تفصی از این اشکال گفته که :

بیعت ابی بکر بی مشورت مسلمین به آن سبب صحیح شد که براهین خلافت او از امامت و دیگر قرائن حالیه و مقالیه پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم در معاملاتی که با او میکرد و افضلیت او بر صحابه ظاهر بود ⁽²⁾.

و این توجیه غیر وجیه منقوض است به وجوه عدیده :

اول : آنکه بالیقین ثابت است که جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) از بیعت ابی بکر

تخلف ورزیده ، و خلافت را حق خود میدانست ، چنانچه در اصح صحاح اهل سنت - که “ صحیحین “ اند - ثابت شده .

و صاحب “ ریاض النضرة “ ⁽¹⁾- در شرح حدیث تخلف جناب امیر ( علیه السلام ) و

سایر بنی هاشم از بیعت ابی بکر - گفته :

قوله ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] : « کنا نری أن لنا فی هذا الأمر حقاً . . » .

المراد بالأمر ; الخلافة ، ویدلّ علیه : أن علیاً [ ( علیه السلام ) ] بعث إلی أبی بکر لیبایعه ، فقدّم العذر فی تخلّفه أولاً ، فقال : « لم امتنع ⁽¹⁾نفاسةً علیک ولا کذا [ ولا کذا ] ⁽²⁾، ولکنا کنّا نری أن لنا فی هذا الأمر حقاً » ، فعُلم بالضرورة أن الأمر المشار إلیه المعرّف بلام العهد هو ما تضمّنه الکلام الأول ، و ما ذلک إلا ما وقع التخلّف عنه ، وهو بیعة الإمامة .

أمّا الحق ; فالمراد به حقّ فی الخلافة ⁽³⁾:

إمّا بمعنی الأحقّیة . . أی کنا نظنّ إنا أحقّ منکم بهذا الأمر لقرابتنا من رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، مضافاً إلی ما اجتمع فینا من أهلیة الإمامة ، ممّا ⁽¹⁾یساوینا فیه غیرنا .

وإمّا بمعنی إنی أستحق استحقاقاً مساویاً لاستحقاقکم علی تقدیر انضمام القرابة إلیه ، إذ القرابة أعظم ⁽²⁾معنی یحصل به الراجحیة ، فإذا قدّرنا التساوی دونها ترجّح بها . .

وإمّا بمعنی استحقاقاً مّا ، ولو کان مرجوحاً عند فرض انعقاد ولایة المرجوح ، ویکون منه ذکر القرابة علی هذین الاحتمالین الآخرین تنبیهاً علی ما کان ینبغی أن یعامل به ویراعی فیه من قرابة رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، والأول هو المختار ، والاحتمالان بعده باطلان ; لأنه ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] إذا اعتقد أنه لیس بأحقّ ، وأنه غیر ⁽³⁾مساو له أو راجح علیه ، وقد عُقد له فلا یسعه التخلف ، لما فیه من شقّ العصی ، وتفریق الکلمة ، وقد صحّ تخلّفه ، فکان دلیلا علی عدم اعتقاد ذلک ، وإلا لزم أن یکون تخلّف عن الحقّ مع تمکنه منه ، ومنصبه أجلّ من ذلک ، ومرتبته فی الدین أعظم ، ومنهاجه فیه أقوم .

لا یقال : إن التخلّف ما ⁽¹⁾یکون تخلفاً عن الحق إذا انعقدت الإمامة ، وهی إنّما تنعقد به اجتماع ⁽²⁾أهل الحلّ والعقد ، و من ذکر من المتخلفین عن البیعة من جلّة ⁽³⁾أهل الحلّ والعقد .

لأنا نقول : جمهور أهل الحلّ والعقد بایعوا أبا بکر ، وإذا اجتمع الجمهور علی من تکاملت له ، واجتمع خصال الأهلیة ⁽⁴⁾و لم یکن مفضولا ، أوکان علی رأی انعقدت الولایة ، ولزم الباقین [ المتابعة علی ] ⁽⁵⁾المبایعة إذا کانوا معترفین بتأهله لها ، وإلاّ یجعل ذلک طریقاً إلی عدم انعقاد کل بیعة وتطرّق الخلل ، وانتشرت المفاسد ولا یقوم للدین نظام أبداً ، وفی فتح هذا الباب من اعتراض الأهویة والأغراض ما لا خفاء به . .

ولمّا بطل المعنیان تعیّن الأول - وهو رؤیته أحقیته ، و أن المفضول لا ینعقد ولایته - دفعاً لذلک المحذور . ‹ 134 › ولا یلزم من تخلّفه فی تلک المدّة عن ⁽⁶⁾الإنکار ، التقریر علی الباطل ، لأنا نقول : إن رؤیته الأحقیة کانت أول وهلة ، وغاب

عنه إذ ذاک ما کان یعلمه من حق أبی بکرفیه من قول رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، فلمّا اجتمع الجمّ الغفیر علی ولایة أبی بکر اتهمّ نظره فی حق نفسه ، و لم یر المبادرة إلی إظهاره ، ولا المطالبة لمقتضاه ، حتّی یبذل جهده فی السبر ⁽¹⁾والنظر وإمحاض الفکر ، فإن ⁽²⁾ذلک من الوقائع العظیمة فی الدین ، وفیه تفریق کلمة من اجتمع من المسلمین ، فلم یقنع فیه بمبادی النظر خشیة اشتماله ⁽³⁾الهوی الجبلّی ، وحبّ الریاسة الطبعی . . ولا رأی الموافقة لما ارتسم فی ذهنه من رؤیة أحقیته فیما یستحقّ به الإمامة ، وتعیّن وجوب القیام بالأمر علیه لکونه أحقّ وکان ذلک فی مبادی النظر قبل الإمعان فیه ، فتخلّف عن الأمرین سالکاً فی ذلک سبیل الورع والاحتیاط فیما ⁽⁴⁾عنده ، باذلا جهده فی الاجتهاد والنظر تلک المدّة ، فکان فی تخلّفه فیها مجتهداً ذا أجر ، فلمّا تبیّن له أحقیة أبی بکر وأفضلیته بتذکر مقتضیات الأفضلیة ، وتقدیمه نقلا عن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ماذکرنا عنه فی فضلهما ، ونتیجة نظر قویم ، واجتهاد من خبیر علیم ، ووافا ذلک وفاة فاطمة [ ( علیها السلام ) ] ، أرسل إلی أبی بکر : ( أن ائتنا ) ، واعتذر إلیه بأنه کان

یری أحقّیته . . ! وسیاق هذا اللفظ یشعر بأن تلک الرؤیة قد زالت ، و لم یکرر ⁽¹⁾ذکره للقرابة إقامة للحجة علی أبی بکر ; فإنه معتذر ، ولا یلیق المحاجّة بالمعتذر وإن ⁽²⁾کان إظهاراً لمستند تخلّفه ، وتبیاناً لمعتمد تمسّکه ، لکیلا یظنّ به أن تخلّفه لهوی متبع به غیر هدی من الله ، لا عن اجتهاد ونظر وإن لم یکن صحیحاً ، إذ المجتهد معذور ولو أخطأ ، ولذلک کان له أجر ، والله أعلم .

وهذا التأویل ممّا یجب اعتقاده ویتعیّن المصیر إلیه ، لأنه ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] إمّا أن یعتقد صحة خلافة أبی بکر [ مع أحقّیّته ] ⁽³⁾فیکون تخلفه عن البیعة ومفارقة الجماعة ونزع ربقة الطاعة عدولا عن الحق ، ( فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ ) ⁽⁴⁾، وهو مبرء من ذلک ومنزّه عنه ، أو لا یعتقد صحتها ; فیکون قد أقرّ علی الباطل لأنه ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] أقرّ الطیر علی وکناتها ، و لم یظهر منه نکیر علی فعله لا بقول ولا بفعل ، مع قوّة إیمانه ، وشدّة بأسه ، وکثرة ناصره ، وکفی بفاطمة [ ( علیها السلام ) ] بنت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم والعباس عمّ رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وبنی هاشم بأجمعهم ظهیراً ونصیراً ، مع ما أسّس له رسول الله صلی الله علیه [ وآله ]

وسلّم من القواعد فی العقائد ، و أن موالاته من موالاته ، ومحبته من محبته ، والدعاء لمن والاه وعلی من عاداه ، ومع ذلک کلّه لم یظهر منه ما یقتضیه حال مثله ; من إنکار الباطل بحسب طاقته ، فلو کان باطلا لزم تقریره الباطل ، واللازم باطل إجماعاً ; فالملزوم کذلک . ⁽¹⁾انتهی به قدر الحاجة .

پس اگر براهین خلافت ابی بکر سمتی از واقعیت میداشت ، محال است که جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) - که فاروق بین الحق و الباطل بود - از بیعت او تخلف فرماید ، و خود را مستحق خلافت داند ، و ابوبکر را غیر مستحق .

و احتمال مصرّ ماندن آن جناب - العیاذ بالله - بر خطای اجتهادی تا شش ماه باطل است ; زیرا که حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) در حق آن جناب فرموده : ‹ 135 › « علی مع الحقّ والحقّ مع علی ، یدور معه حیثما دار ⁽²⁾» .

وعبدالحق دهلوی در رجال “ مشکاة “ ⁽³⁾در ترجمه آن حضرت ( علیه السلام ) فرموده :

وورد أحادیث کثیرة فی حقانیته وعدم مفارقته للحق قطعاً ⁽¹⁾.

و عبارت ولی الله والد مخاطب مصرح به عصمت جناب امیر ( علیه السلام ) سابقاً گذشت ⁽²⁾، و سیوطی در کتاب “ جمع الجوامع “ آورده :

« إن هذا أول من آمن بی ، وهذا أول من یصافحنی یوم القیامة ، وهذا الصدّیق الأکبر ، وهذا فاروق هذه الأُمّة ، یفرّق بین الحق والباطل ، وهذا یعسوب المؤمنین ، والمال یعسوب الظالمین ⁽³⁾» . قاله لعلی [ ( علیه السلام ) ] . طب ⁽⁴⁾عن سلمان وأبی ذر معاً ش ⁽⁵⁾عد ⁽⁶⁾عن ابن عباس . ⁽⁷⁾انتهی .

پس کدام اسلام و ایمان است که نصوص جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله ) پس پشت انداخته نسبت مفارقت حق و مصاحبت خطا تا شش ماه به جناب امیر ( علیه السلام ) مینمایند ؟ ! و از تکذیب ارشادات جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله ) نمیاندیشند ؟ !

و در “ شرح جامع صغیر “ - که از نورالدین عزیزی است - مذکور است :

« علی باب حطّة ، - أی طریق حطّ الخطایا - من دخل فیه ⁽¹⁾کان مؤمناً ، و من خرج منه کان کافراً » ، یحتمل أن المراد الحثّ علی اتباعه والزجر عن مخالفته .

وقال المناوی : إنه تعالی کما جعل لبنی اسرائیل دخولهم الباب متواضعین خاشعین سبباً للغفران ، جعل الاقتداء بهدی علی [ ( علیه السلام ) ] سبباً للغفران ، وهذا نهایة المدح . انتهی .

وقال العلقمی : أشار إلی قوله تعالی : ( وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطایاکُمْ ) ⁽²⁾. . أی قولوا حطّ عنّا ذنوبنا ، وارتفعت علی معنی : مسألتنا أو أمرنا ، فعلی ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] من اقتدی به واهتدی بهدیه واتبعه فی أفعاله وأقواله کان مؤمناً کامل الإیمان . ⁽³⁾انتهی .

پس از اینجا بحمدالله ثابت شد که ابوبکر و اتباعش که اقتدای جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) نکردند از کفار بودند و نصیبی از اهتدا و ایمان نداشتند ⁽¹⁾.

و نیز بر همه ایشان به مفاد حدیث ثقلین که به غایت صحیح و معتبر است ، تمسک به ذیل آن جناب واجب بود ; نه که از آن جناب انحراف کنند ، و به دامن بکری ⁽²⁾دست زنند ، سبحان الله ! تمسک به اهل بیت ( علیهم السلام ) همین است که بر خلاف جناب امیر ( علیه السلام ) راه بروند ؟ ! و از احترام و اکرام آن جناب باز آیند تا که مُلجأ و مضطر شود و بیعت ابی بکر کند ؟ !

سید نورالدین سمهودی در “ جواهر العقدین “ در بیان تنبیهات که بعد ذکر حدیث ثقلین ذکر کرده میفرماید :

رابعاً : هذا الحثّ شامل للتمسک به من سلف من أئمة أهل البیت والعترة الطاهرة ، والأخذ بهدیهم ، وأحقّ من یتمسک منه ⁽³⁾

إمامهم وعالمهم علی بن أبی طالب ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] ، فی فضله وعلمه ، ودقائق مستنبطاته وفهمه ، وحسن شیمه ، ورسوخ قدمه . .

ویشیر إلی هذا ما أخرجه الدارقطنی فی الفضائل عن معقل بن یسار ، قال : سمعت أبا بکر یقول : علی بن أبی طالب ( رضی الله عنه ) عترة رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم . . أی الذین حثّ علی التمسک بهم ، فخصّه أبو بکر بذلک لما أشرنا إلیه . ⁽¹⁾انتهی .

پس کمال عجب است که ابوبکر با وصف افاده آنکه حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) بر تمسک [ به ] جناب امیر ( علیه السلام ) حث و ترغیب نموده ، باز تمسک به آن جناب نورزیده ، و بر خلاف مرضی آن جناب خلافت را برای خود پسندید .

و اگر فرض محال کنیم که - معاذ الله - آن جناب جایزالخطا بود ، پس باز هم تجویز خطای اجتهادی بر آن جناب در تخلف از بیعت ابی بکر ، و خود را احق ‹ 136 › به خلافت دانستن از دین داری نمیآید ، چه امر خلافت امری است از امور مهمه دینیه و اصول شرایع ربانیه ، مدار نجات و ایمان بر آن است ، خاطئ فی الاجتهاد در امثال این امور معذور نیست ، و از همین جا هست که اهل سنت هم فرقه ها را که مخالف شان در خلافت اند معذور نمیدارند .

و آنچه صاحب “ ریاض نضره “ افاده نموده که :

حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) از اقوال حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) در حق ابی بکر غافل بود ، و از مقتضیات افضلیتیش ذاهل ، هرگاه احقیتیش به تذکر فضائلش ظاهر شد ، بیعت او نمود !

کلامی است که صدور آن از عاقل بعید مینماید ، نه که از چنین فضلای محقّقین ، لیکن تعصب را چه کنند ؟ !

بالجمله ; امر از دو صورت خالی نیست :

یا آنکه جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) اقوال جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) را در حق ابی بکر - مثل :

حدیث : ( إنه الخلیفة بعدی ) که نزد مخاطب در “ صحاح “ اهل سنت موجود است ⁽¹⁾.

و حدیث : ( أبی علیّ إلاّ تقدیم أبی بکر ) ⁽²⁾.

و به قرب وفات خود به عایشه فرمودن که : ( ادعی أباک وأخاک أکتب کتاباً ، فإنی أخاف أن یتمنّی متمنٍّ ویقول قائل : أنا أولی ; ویأبی الله والمؤمنون إلاّ أبا بکر ) ⁽³⁾.

و امر فرمودن آن جناب به زنی که بعد وفات آن سرور ( صلی الله علیه وآله ) نزد ابی بکر آید .

و امر آن حضرت ( صلی الله علیه وآله ) به بعض مردمان که زکات را بعد آن حضرت ( صلی الله علیه وآله ) به ابوبکر دهند ، کما فی شرح القصیدة الهمزیة لابن الحجر المکی ⁽¹⁾.

و امر فرمودن آن جناب ( صلی الله علیه وآله ) ابوبکر را برای امامت صلات - که جناب امیر ( علیه السلام ) - معاذ الله - میفرمود : که این امر جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله ) روبروی من صادر شده ، و من غایب نبودم - کما فی شرح القصیدة الهمزیة أیضاً ⁽²⁾.

و سد جمیع خوخه ها مگر خوخه ابی بکر ⁽³⁾- بالکل از سر سهو و فراموش فرموده بود ، و با وجود اختلاف مردم در امامت و تهدید شدید عمر بن الخطاب ، و - اگر این امور واقعیت دارد - تذکیر عمر و ابوبکر نیز به این اقوال و اعمال جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) در حق ابی بکر اصلا تا شش ماه حرفی از این امور به یاد آن جناب نیامد ! !

پس چنین سهو و فراموشی را نسبت کردن به جناب امیر ( علیه السلام ) که اعقل و احفظ ناس بود هرگز از ایمان داری نمیآید .

و صاحب “ ریاض نضره “ خود در جای دیگر بر سر انصاف آمده ، و به بُعد صحت حدیثی که متضمن امامت ابی بکر و عمر و عثمان است و وضّاعین آن

را نسبت به جناب امیر ( علیه السلام ) داده اند ، قائل شده ، چنانچه گفته :

وعن علی بن أبی طالب ( علیه السلام ) قال : إن الله فتح هذه الخلافة علی یدی أبی بکر ، وثنّاه عمر ، وثلّثه عثمان ، وختمها بی ⁽¹⁾بخاتمه نبوة محمد صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم .

وعنه ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] قال : ما خرج رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم من الدنیا حتّی عهد إلیّ : أن أبا بکر یلی الأمر بعده ، ثم عمر ثم عثمان ، ثم إنی ⁽²⁾، فلا یجتمع علیّ وعنه ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] لم یمت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم حتّی أسرّ إلیّ : أن أبا بکر یستولی بعده . .

ثم ذکر معنی ما تقدّم ، و لم یقل : ( فلا یجتمع علیّ ) .

قلت : وهذا الحدیث یبعد صحته ; لتخلّف علی [ ( علیه السلام ) ] عن بیعة أبی بکر ستة أشهر ، ونسبته إلی نسیان الحدیث فی مثل هذه المدة بعید ، ثم توقفه فی أمر عثمان علی التحکیم ممّا یؤیّد ذلک ، ولو کان عهد [ إلیه ] ⁽³⁾صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم بذلک لتأدب ⁽⁴⁾و لم یتوقف ⁽⁵⁾.

و یا اینکه اقوال و اعمال حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) را در حق ابی بکر فراموش نکرده بود ، بلکه تا شش ماه متردد ماند در این باب که آیا این امور بر خلافت ابی بکر دلالت دارد یا نه ؟ پس تجویز این معنا نهایت اسائه ادب است به جناب مرتضوی ( علیه السلام ) ، و نواصب و خوارج ‹ 137 › هم غالباً چنین سوء فهم را به آن جناب نسبت نکرده باشند ، چه جمله [ ای ] از احادیثی که اهل سنت افترا کرده اند درباره خلافت ابی بکر نصّ صریح است ، مثل حدیث : ( إنه الخلیفة بعدی ! ) و امثال آن که ابن حجر در “ صواعق “ بعضی از آن [ را ] آورده ⁽¹⁾.

و همچنین اهل سنت میگویند که امر به امامت صلات و عدم سد خوخه دلالات واضحه بر خلافت ابوبکر است ، پس محال است که جناب امیر ( علیه السلام ) - که أعلم الناس وأزکی الناس بود ، و بعد [ از ] دعای جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) گاهی در حکمی شک نفرموده ، و همیشه مرجع خلفای ثلاثه در حلّ مشکلات بوده - چنین دلالات واضحه و نصوص صریحه را تا شش ماه نفهمد ! !

و آنچه صاحب “ ریاض نضره “ - به سبب ابتلا به حبّ ثلاثه - گفته که :

وجه بیعت جناب امیر ( علیه السلام ) با ابی بکر تبین احقیت و افضلیت او به تذکر مقتضیات آن بود ، نیز باطل است ، و حق همان است که خدای تعالی بر زبان روات “ صحاح “ اهل سنت و شُراح آن جاری ساخته ، و حاصلش آنکه :

چون حضرت فاطمه ( علیها السلام ) وفایت یافت ، مردم از احترام و اکرام جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) بازماندند ، و روهای خود را از آن جناب ( علیه السلام ) برگردانیدند ، لهذا آن جناب به سوی بیعت ابی بکر مضطر شد ، چنانچه در “ جامع الاصول “ مذکور است :

وکان لعلی [ ( علیه السلام ) ] وجه من الناس حیاة فاطمة ( علیها السلام ) ، فلمّا توفّیت فاطمة انصرفت وجوه الناس عن علی [ ( علیه السلام ) ] ، ومکثت فاطمة ( علیها السلام ) بعد رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ستة أشهر ثم توفّیت ، فقال رجل للزهری ⁽¹⁾: فلم یبایعه علی [ ( علیه السلام ) ] ؟ ! فقال : لا والله ، ولا أحد من بنی هاشم حتّی بایعه علی [ ( علیه السلام ) ] . .

فلمّا رأی علی [ ( علیه السلام ) ] انصراف وجوه الناس عنه ضرع إلی مصالحة أبی بکر . . إلی آخره ⁽²⁾.

و قرطبی در “ مفهم شرح صحیح مسلم “ - در شرح قوله : کان لعلی [ ( علیه السلام ) ] من الناس وجهة حیاة فاطمة [ ( علیها السلام ) ] - گفته :

کان الناس یحترمون علیاً [ ( علیه السلام ) ] فی حیاتها کرامةً لها ; لأنها

بضعة رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وهو مباشر لها ، فلمّا ماتت - وهو لم یبایع أبا بکر - انصرف الناس عن ذلک الاحترام ، لیدخل فیما دخل فیه الناس ولا یفرّق جماعتهم . ⁽¹⁾انتهی .

و آنچه از قلم صاحب “ ریاض نضره “ چکیده که : ( وافی ذلک وفاة فاطمة [ ( علیها السلام ) ] ) ، نیز تصریح میکند که به سبب وفات حضرت فاطمة ( علیها السلام ) و انصراف وجوه ناس جناب امیر ( علیه السلام ) بیعت ابوبکر نمود .

و نیز اگر بیعت جناب امیر ( علیه السلام ) با ابی بکر بنابر تبین احقیت او و ثبوت فضائل و مناقب موجبه خلافتش میبود ، بعد [ از ] بیعت ادعای استحقاق خود به خلافت ، و بیان ظلم ابی بکر و عمر نمینمود ، حال آنکه آن حضرت همیشه اظهار میفرمود که : خلافت حق من است ، و عمر و ابوبکر به غصب و ظلم خلافت را گرفتند .

ابن عبدالبر در کتاب “ استیعاب “ - که از معتبرترین کتب اهل سنت است - در ترجمه رفاعة بن رافع آورده :

ذکر عمر بن شبّة ، عن المداینی ، عن أبی صحیف ⁽²⁾، عن جابر ، عن الشعبی قال : لمّا خرج طلحة والزبیر کتبت أُمّ الفضل بنت الحرث إلی علیّ [ ( علیه السلام ) ] بخروجهم ، فقال علی [ ( علیه السلام ) ] : « العجب لطلحة والزبیر ، إن الله عزّوجلّ لمّا قبض رسوله قلنا : نحن أهله

وأولیاؤه ، فلا ینازعنا سلطانه أحد ، فأبی علینا قومنا فولّوا غیرنا ، وأیم الله لولا مخافة الفرقة و أن یعود الکفر ویبور ⁽¹⁾الدین لغیرنا . . فصبرنا علی بعض الألم ، ثم لم نر به حمد الله إلاّ خیراً ، ثم وثب الناس علی عثمان فقتلوه ، ثم بایعونی و لم أستکره أحداً ، وبایعنی طلحة والزبیر ، و لم یصبرا شهرا کاملا حتّی خرجا ‹ 138 › إلی العراق ناکثین . . » « اللهم فخذهما بفتنتهما للمسلمین » . ⁽²⁾انتهی .

حاصل آنکه هرگاه خروج کردند طلحه و زبیر ، نوشت ام فضل بنت حرث به سوی جناب امیر ( علیه السلام ) خبر خروج ایشان را ، پس در جوابش فرمود جناب امیر ( علیه السلام ) که :

« عجب است از طلحه و زبیر به تحقیق که هرگاه خدای تعالی وفات داد رسول خود ( صلی الله علیه وآله ) را گفتیم ما که : ما هستیم اهل آن حضرت و اولیای او ، پس منازعت نخواهد کرد ما را در پادشاهت آن حضرت کسی ، پس ابا کردند قوم ما بر ما ، پس والی کردند غیر ما را - یعنی ابوبکر را - و قسم به خدا که اگر نبودی خوف فرقت اسلام ، و اینکه باز گردد کفر و هلاک شود دین ، هر آینه تغیر میساختیم - یعنی ابوبکر را از مسند خلافت زائل میکردیم - پس صبر

کردیم بر بعض رنجها ، و باز ندیدیم - بحمدالله - این صبر را مگر بهتر و نیکو . . . » الی آخر .

و در خطبه شقشقیه زیاده از این به صراحت تمام ظلم و فسق ثلاثه [ را ] بیان فرموده ، و نقلش و اثباتش از کتب معتبره اهل سنت ، در مطاعن صحابه بیاید ⁽¹⁾.

و از عبارت “ استیعاب “ ظاهر میشود صحت آنچه شیعه در توجیه عدم قتال جناب امیر ( علیه السلام ) با خلفای ثلاثه و عدم دفع ایشان از مقام خلافت میگویند که : آن جناب به جهت تقیه و خوف ذهاب اسلام ، قتال ایشان نفرمود ; چه در این عبارت جناب امیر ( علیه السلام ) به صراحت تمام ارشاد فرمود که : « به خوف فرقت اسلام ، و عود کفر ، و هلاک دین صبر کردم ، و الا تغیّر میساختم » ، پس انکار و ردّ اهل سنت این توجیه را ، عناد و تعصب محض باشد .

و مخفی نماند که در احادیث صحیحه اهل سنت وارد است که جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) فرمود که :

اطاعت امام باید کرد ، گو فاسق و ملعون باشد ، و نهی از قتال ائمه ظالمین نموده ، پس اگر جناب امیر ( علیه السلام ) قتال با خلفای ثلاثه نکرده ، و طاعت ایشان به ظاهر کرده باشد ، از آن ثابت نمیشود که ایشان خلفای راشدین و ائمه صالحین بودند ، در “ صحیح مسلم “ مذکور است :

عن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قال : خیار أئمتکم الذین تحبّونهم ویحبّونکم ، ویصلّون علیکم وتصلّون علیهم ، وشرار أئمتکم الذین تبغضونهم ویبغضونکم ، وتلعنونهم ویلعنونکم .

قیل : یا رسول الله [ ص ] ! أفلا ننابذهم بالسیف ؟

فقال : لا ، ما أقاموا فیکم الصلاة ، وإذا رأیتم من ولاتکم شیئاً تکرهونه ، فاکرهوا عمله ولا تنزعوا یداً من طاعة ⁽¹⁾.

و نیز حدیثی دیگر مثل این حدیث نقل کرده و آخرش این است :

ألا من ولی علیه وال فرآه یأتی شیئاً من معصیة الله ، فلیکره ما یأتی من معصیة الله ، ولا ینزعنّ یداً من طاعة ⁽²⁾.

و نیز در “ صحیح مسلم “ مسطور است :

قال حذیفة بن الیمان قلت : یا رسول الله [ ص ] ! إنا کنا بشرّ . . فجاء الله بهذا الخیر . . فنحن فیه ، فهل من وراء هذا الخیر شرّ ؟

قال : نعم ، قلت : وهل من وراء ذلک الشرّ خیر ؟

قال : نعم ، قلت : فهل من وراء ذلک الخیر شرّ ؟

قال : نعم ، قلت : کیف ؟

قال : تکون بعدی أئمة لا یهتدون بهدای ولا یستنّون بسنتی ، وسیقوم فیهم رجال قلوبهم قلوب الشیاطین فی جثمان إنس ، قال : قلت : کیف أصنع یا رسول الله [ ص ] إن أدرکت ذلک ؟

قال : تسمع [ و ] ⁽¹⁾تطیع وإن ضرب ظهرک وأخذ مالک . ⁽²⁾انتهی .

هرگاه جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) به صراحت تمام ارشاد فرموده باشند که بعدِ من خلفای ظالم خواهند شد ، باید که سمع و طاعت ایشان کنید ، گو ایشان به ضرب و اخذ اموال و ظلم و ستم پیش آیند ، پس محض سمع و طاعت ‹ 139 › کردن جناب امیر ( علیه السلام ) خلفای ثلاثه را ، چگونه دلیل حقیّت ایشان میتواند شد ؟ !

دوم : آنکه اگر براهین خلافت ابی بکر - از امامت صلات ، و قول حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) : ( یأبی الله والمؤمنون إلا أبا بکر ) و دیگر نصوص صریحه موضوعه - سمتی از واقعیت میداشت ، [ بایستی ] انصار - در مخالفت ابی بکر ، و اراده نصب امیری غیر ابوبکر - از فساق و فجار باشند ، و این معنا نزد اهل سنت باطل است که میگویند : ( الصحابة کلّهم عدول ) .

و از اینجاست که علمای اهل سنت هم بر مخالفت انصار متفرع ساخته اند که : حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) بر کسی نص نکرده بود ، چنانچه ابن حجر در “ فتح الباری “ آورده :

قال القرطبی فی المفهم : لو کان عند أحد من المهاجرین [ والأنصار ] ⁽¹⁾نصّ من النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم علی تعیّن أحد بعینه للخلافة لما اختلفوا فی ذلک ، ولا تعارضوا ⁽²⁾فیه .

قال : وهذا قول جمهور أهل السنة . ⁽³⁾انتهی .

و اگر کسی توهم نماید که از این کلام بطلان احادیثی که در آن نص بر خلافت ابی بکر واقع شده معلوم میشود ، نه بطلان امر حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) ابی بکر را به امامت صلات .

پس [ این توهم ] مدفوع است به اینکه : متعصبین اهل سنت مدعی هستند که امر حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) ابی بکر را نص است بر خلافت او ، و دلالت بر آن دارد : [ آنچه ] در “ فتح الباری “ مذکور است :

واستند من قال : إنه نصّ علی خلافة أبی بکر بأُصول کلیة

وقرائن حالیه تقتضی بأنه أحقّ بالإمامة وأولی بالخلافة . ⁽¹⁾انتهی .

و ظاهر است که نزد ایشان عمده قرائن حالیه ، امر امامت نماز است ، پس آن هم نص باشد .

و محب الدین طبری در “ ریاض نضره “ بعد [ از ] ذکر حدیث امامت ابی بکر گفته :

وفی هذا کلّه أبین البیان وأوضح الدلالة علی أنه الخلیفة بعده . ⁽²⁾انتهی .

و خود مخاطب در همین کلام تصریح کرده به اینکه امر امامت صلات از براهین خلافت ابی بکر بود ، پس به هر وجهی که بطلان نص خلافت ابی بکر بر مخالفت انصار متفرع ساخته اند ، به همان وجه ، بطلان امر جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله ) به امامت ابی بکر در صلات - که به اعتراف اهل سنت دلالت واضحه دارد - بر امامتش متفرع خواهیم ساخت ، و همچنین بطلان دیگر امور داله بر خلافت ابی بکر .

و اگر امر به امامت صلات بر خلافت دلالتی ندارد ، پس باز هم مطلوب حاصل است .

سوم : آنکه سعد بن عباده بیعت [ با ] ابی بکر ننمود ، و اقرار به حقیت خلافتش نفرمود ، بلکه او ابوبکر و اتباع او را در اخذ خلافت ظالم و ستمکار و آثم و گنهکار ، بلکه ایشان را لایق ضرب سیوف و طعن رماح و مستحق مقاتله و کفاح ، و خون ایشان را مباح میدانست ، چنانچه در “ تاریخ طبری “ - که اصح تواریخ اهل سنت است - مذکور است :

قال عبد الله بن عبد الرحمن : وأقبل الناس من کل جانب یبایعون أبا بکر ، وکانوا یطؤون سعداً ، فقال ناس من أصحاب سعد : اتقوا سعداً لا تطؤوه ، فقال عمر : اقتلوه قتله الله . .

ثم قام علی رأسه ، فقال : هممت أن أطأک حتّی یندر عضوک . . ! فأخذ سعد بلحیة عمر ، فقال : والله ! لو حصصت منه شعرة ما رجعت وفی فیک واضحة ، فقال أبو بکر : مهلا یا عمر ! الرفق هاهنا أبلغ . . فأعرض [ عنه ] ⁽¹⁾عمر .

وقال سعد : أم ⁽²⁾والله لو أن فی قوی ⁽³⁾علی النهوض سمعتم منی فی أقطارها وسککها زیراً ⁽⁴⁾یحجزک ⁽⁵⁾وأصحابک ،

أم ⁽¹⁾والله إذا لألحقنّک بقوم کنت فیهم تابعاً غیر متبوع . . احملونی من هذا المکان . . فحملوه ‹ 140 › فأدخلوه داره ، ونزل ⁽²⁾أیاماً . . ، ثم بُعث إلیه أن أقبل . . فبایع فقد بایع الناس وبایع قومک .

فقال : أم ⁽³⁾والله حتّی أرمیکم بما فی کنانتی من نبلی ⁽⁴⁾، وأخضب سنان رمحی ، وأضربکم بسیفی ما ملکته یدی ، وأُقاتلکم بأهل بیتی ، و من أطاعنی من قومی فلا أفعل ، وایم الله لو أن الجنّ اجتمعت لکم مع الإنس ما بایعتکم حتّی أعرضکم علی الله ربّی ⁽⁵⁾، وأعلم ما حسابی .

فلمّا أُتی أبو بکر بذلک ، قال له عمر : لا تدعه حتّی یبایع .

فقال له بشیر بن سعد : إنه قد لجّ وأبی ، ولیس بمبایعکم حتّی یُقتل ، ولیس بمقتول حتّی یُقتل معه أهله وولده وطائفة من عشیرته ، فاترکوه ، فلیس ترکه بضارّکم ، إنّما هو رجل واحد ، فترکوه وقبلوا مشورة بشیر بن سعد ، واستنصحوه لما بدا لهم منه . .

فکان سعد لا یصلی بصلاتهم ، ولا یجمع معهم ، ویحجّ

فلا یتبعهم [ ولا یفیض ] ⁽¹⁾بإفاضتهم ، فلم یزل کذلک حتّی هلک أبو بکر . . . ⁽²⁾.

و نیز در “ تاریخ طبری “ مذکور است :

عن جابر قال : قال سعد بن عبادة یومئذ لأبی بکر : إنکم - یا معشر المهاجرین ! - حسدتمونی [ علی ] ⁽³⁾الإمارة . . ⁽⁴⁾إلی آخره !

و این سعد بن عباده از اَجلاّی صحابه بود ، و به روایت بخاری - علی ما فی الاصابة - در بدر هم حاضر شده ، و هم در جمیع مواطن رایت انصار با او میبود - علی ما فیه ایضاً - ⁽⁵⁾.

و اهل سنت به آیات کثیره و احادیث عدیده - علی العموم - مدح و ثنای جمیع صحابه ثابت کنند ، و بالخصوص هم در باب سعد بن عباده احادیث مدح وارد شده ، چنانچه در “ اصابه فی معرفة الصحابة “ در ترجمه [ او ] ⁽⁶⁾مذکور است :

روی أبو علی من حدیث جابر قال : قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : جزی الله عنا الأنصار خیراً لاسیما عبد الله بن عمرو بن حرام ، وسعد بن عبادة ⁽¹⁾.

از این حدیث معلوم میشود که سعد عباده و عبدالله از جمیع انصار نزد جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) افضل و بهتر بودند که به تخصیص در باب ایشان دعا فرمود .

و نیز در “ اصابه “ مذکور است :

و روی أحمد - من طریق محمد بن عبد الرحمن بن سعد بن زرارة - ، عن قیس بن سعد : زارنا النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم فی منزلنا فقال : السلام علیکم ورحمة الله . . إلی آخر الحدیث وفیه : . . ثم رفع یده فقال : اللهم اجعل صلوتک ورحمتک علی آل سعد بن عبادة ⁽²⁾.

پس اگر ابوبکر خلیفه بر حق باشد ، و دلایل و براهین خلافت او واقعی ، لازم آید که سعد بن عباده - با این همه فضایل و مناقب - در تخلف از بیعت ابی بکر ، و اعتقاد به جور و ظلم او ، هالک و خاسر و خارج از عدالت و ایمان باشد .

چهارم : آنکه اگر یک دلیل واقعی هم بر خلافت ابوبکر میبود ، او در صحت خلافت خود وقت وفات شک نمیکرد ، چه جا براهین کثیره ! ! حال آنکه به روایت صاحب “ کنزالعمال “ - که از محدّثین ثقات مثل ابوعبیده و خثیمه بن سلیمان و طبرانی و ابن عساکر و ضیاء مقدسی نقل کرده - ثابت است که ابوبکر در وقت وفات خود گفت :

. . أمّا الثلاث التی وددت أنی سألت عنهنّ رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، فوددت أنی سألته فیمن هذا الأمر ، فلا ننازعه ⁽¹⁾أهله . . ! وددت أنی کنت سألته هل للأنصار فی هذا الأمر شیء ! ⁽²⁾.

حاصل آنکه دوست داشتم که من سؤال میکردم جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) را که امر خلافت در کدام کس است ، پس ما به اهل خلافت ‹ 141 › منازعه نمیکردیم ، و دوست داشتم که من سؤال میکردم از آن حضرت که آیا برای انصار در امر خلافت چیزی هست . انتهی محصله .

در اینجا مثل : ( مدعی سست ، گواه چیست ؟ ) صادق میآید که بیچاره ابوبکر در صحت خلافت خود شک مینماید ، و میگوید که اگر مستحق خلافت را میشناختم با او منازعه نمیکردم ، و نمیدانم که آیا انصار را در خلافت ، حق است یا نه ، و حضرات اهل سنت ادعا میکنند که چون براهین

قاطعه و دلایل ساطعه خلافت ابی بکر ظاهر بود ، لهذا بر امری اقدام کرد که موجب قتل است !

پس از اینجا یقیناً معلوم میشود که بیعت ابی بکر هرگز صحیح نبود بلکه موجب قتل و عین فتنه و فساد بود .

پنجم : آنکه بیعت عبدالرحمن با عثمان بی مشورت مسلمین و اجماع اهل حل و عقد بود ، چنانچه در “ مواقف “ و شرح آن تصریح کرده که :

خلافت عثمان به بیعت یک کس - که عبدالرحمن بود - ثابت شده ⁽¹⁾، پس لازم آمد که خلافت عثمان صحیح نباشد ، و عبدالرحمن قابل قتل باشد ! چه در اینجا ضرورتی داعیه هم به سوی خلافت عثمان مفقود است ، و به این امر خود مخاطب تصریح کرده که :

مثل ابوبکر کسی نبود در افضلیت و خیریت و عدم احتیاج به مشورت و تأمل ⁽²⁾.

ششم : آنکه به غایت عجیب است که مخاطب افضلیت مزعومی ابی بکر را بر صحابه از دلایل و براهین خلافت گردانیده ، حال آنکه در باب امامت بر

خلاف عقل و نقل و تصریح و تنصیص پدر خود ⁽¹⁾گفته که :

افضلیت شرط امامت نیست ، و امامت مفضول با وجود افضل صحیح است ⁽²⁾.

و هل هذا الا تناقض صریح و تهافت قبیح ؟ !

اما آنچه گفته در آخر این کلام که : شیعه او را برای ترویج شبهه خود نقل نکرده اند ، این لفظ هم واقع است : ( وأیّکم مثل أبی بکر ) .

پس بدان که جلال الدین سیوطی در “ تاریخ الخلفا “ نقل کرده آنچه حاصلش آنکه :

شخصی در حضور مأمون بن هارون خلیفه عباسی عرض نمود که : معاویه گفته بود که : بنی هاشم در سیادت و سخاوت افضل خلق اند ، ونحن أکثر سواداً منهم .

مأمون در جواب گفت : إنه قد أقرّ وادّعی .

حاصل آنکه : به درستی که معاویه دو سخن گفت ، یکی اقرار است و دوم ادعا . فهو فی ادعائه خصم ، وفی إقراره مخصوم . .

پس او در ادعای خود خصم است و سخن او بدون دلیلْ اعتبار را نشاید ، و در اقرار خود مخصوم است ، یعنی مغلوب است ⁽¹⁾.

و متفق علیه جمیع اهل ملل و نحل است که : المرء یؤخذ بإقراره .

پس آنچه در کتب اهل سنت از مثالب و معایب ابوبکر و عمر و احزاب ایشان منقول است ، به نزد شیعه مسلم است ، و آنچه در فضایل ایشان وضع و افترا کرده اند ، بدون اقامه دلیل و برهان بر ثبوت آن ، مردود و مطرود است .

و اگر قول عمر تسلیم هم کرده شود فایده ندارد ; زیرا که هرگاه به اقرار او بیعت بی مشورت صحیح نیست ، افضلیت مبیح اسقاط مشورت نمیتواند شد ، و الا بعد [ از ] عمر هم کسی افضل زمان خود بوده باشد ، و در این صورت بیعت آن افضل هم باید که بی مشورت صحیح باشد ، و عمر از مطلق بیعت بی مشورت منع ساخته ، و آن را مبیح قتل گردانیده .

اما آنچه گفته : ظاهر است که مراد عمر این نیست که بیعت ابوبکر صحیح نیست و خلافت او درست نشد ; زیرا که عمر و ابوعبیدة بن الجراح ‹ 142 › همین دو کس اول به ابوبکر صدیق در سقیفه بیعت نمودند ، و بعد از آن دیگران . . . الی آخر .

پس جوابش آنکه : از بیعت کردن عمر با ابوبکر لازم نمیآید که عمر معتقد صحت آن در واقع باشد ، و اگر عمر در واقع هم معتقد صحت خلافت ابی بکر بود ، باز هم صدور کلامی متضمن عدم صحت خلافتش از او چرا ممتنع باشد ؟ ! بسا هست که کلمات حق بر زبان اهل باطل - با وجود راسخ القدم بودن شان در باطل - جاری میشود .

اما آنچه گفته : پس خیریت و افضلیت ابوبکر نزد جمیع صحابه مسلّم الثبوت و قطعی بود .

پس جوابش آنکه : از گفتن عمر و ابوعبیده جراح در حق ابوبکر : ( أنت خیرنا وأفضلنا ) ، و عدم انکار بعض مهاجرین و انصار ، مسلّم بودن خیریت و افضلیت ابوبکر نزد جمیع صحابه لازم نمیآید ; زیرا که بسیاری از صحابه در سقیفه بنی ساعده در وقت این گفت و گو موجود نبودند .

و به روایات و افادات معتمدین و موثوقین اهل سنت نزد جماعتی از صحابه کبار جناب امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب ( علیه السلام ) افضل جمیع صحابه بود ⁽¹⁾، ابن عبدالبر در کتاب “ استیعاب “ ⁽²⁾فرموده :

روی عن سلمان وأبی ذر والمقداد وحذیفة ⁽¹⁾وخباب وجابر وأبی سعید الخدری وزید بن أسلم ⁽²⁾: أن علی بن أبی طالب أول من أسلم . . وفضّله هؤلاء علی غیره . ⁽³⁾انتهی .

یعنی روایت کرده شده است از سلمان و ابوذر و مقداد و حذیفه و خباب و جابر و ابی سعید خدری و زید بن اسلم که : به تحقیق علی بن ابی طالب ( علیه السلام ) اول کسی است که اسلام آورد ، و تفضیل داده اند این جماعتِ صحابه جناب امیر ( علیه السلام ) را بر غیر او . انتهی .

از این قول ابن عبدالبر - که از محدّثین اعلام اهل سنت است - بالقطع ثابت شد که : این جماعتی از صحابه که نزد اهل سنت نهایت جلیل المرتبه و عظیم الشأن اند جناب امیر ( علیه السلام ) را افضل صحابه میدانستند ، پس ادعای آنکه افضلیت ابوبکر نزد جمیع صحابه مسلم و قطعی بود ، غلط محض و کذب بحت باشد ، مگر آنکه مخاطب این صحابه را از صحابه خارج کند ! !

لیکن مشکل آنکه نزد پسر ابن الخطاب نیز جناب امیر ( علیه السلام ) افضل از ابوبکر و عمر بود ، چنانچه سیدعلی همدانی ⁽⁴⁾در کتاب “ مودة القربی “ آورده :

عن أبی وائل ، عن عبد الله بن عمر . . . قال : کنا إذا عددنا أصحاب النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قلنا : أبو بکر وعمر وعثمان ، فقال رجل : یا أبا عبد الرحمن ! فعلیّ ؟ قال : علیّ من أهل البیت ، لا یقاس به أحد مع رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وفی درجته ، إن الله یقول : ( الَّذِینَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمان أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ ) ⁽¹⁾، ففاطمة [ ( علیها السلام ) ] مع رسول الله

صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم فی درجته وعلی [ ( علیه السلام ) ] معهما . ⁽¹⁾انتهی .

خلاصه آنکه از ابیوائل از عبدالله بن عمر مروی است که گفت ابن عمر : بودیم وقتی که میشمردیم اصحاب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) را میگفتیم : ابوبکر و عمر و عثمان ، پس گفت مردی به ابن عمر که : ای اباعبدالرحمن ! علی را چرا ذکر نکردی ؟ گفت ابن عمر که : علی ( علیه السلام ) از اهل بیت است ، قیاس کرده نمیشود با او احدی ، او با رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) است و در درجه او است ، خدای تعالی میفرماید که : ( کسانی که ایمان آوردند و اتباع کرد ایشان را ذریه ایشان به ایمان ، ملحق ساختیم به ایشان ذریه ‹ 143 › ایشان را ) ، پس فاطمه ( علیها السلام ) با جناب رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم است در درجه آن جناب ، و جناب امیر ( علیه السلام ) با آن هر دو بزرگوار است .

و ابو علی یحیی بن عیسی بن جزلة الحکیم البغدادی در “ مختار مختصر تاریخ بغداد “ در ترجمه شریک آورده :

دخل شریک علی المهدی فقال له : ما ینبغی أن تقلّد الحکم بین المسلمین ، قال : ولِم ؟ قال : بخلافک علی الجماعة ، وقولک بالإمامة ، قال : أمّا قولک : ( بخلافک علی الجماعة ) ، فمن الجماعة أخذت دینی ، فکیف أُخالفهم وهم أصلی فی دینی ؟ !

وأمّا قولک : ( قولک بالإمامة ) ، فما أعرف إلاّ کتاب الله وسنة رسوله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم .

وأمّا قولک : ( مثلک لا یقلّد الحکم بین المسلمین ) ، فهذا شیء أنتم فعلتموه ، فإن کان خطأً فاستغفروا الله منه ، وإن کان صواباً فأمسکوا عنه ! ⁽¹⁾قال : ما تقول فی علی بن أبی طالب ؟ قال : ما قال فیه أبوک العباس وعبد الله ⁽²⁾. قال : و ما قالا [ فیه ] ؟ ⁽³⁾قال : أمّا العباس ، فمات وعلی [ ( علیه السلام ) ] عنده أفضل الصحابة ، وقد کان یری کبراء المهاجرین یسألونه عمّا نزل من النوازل ، و ما احتاج هو إلی أحد حتّی لحق بالله .

وأمّا عبد الله فإنه کان یضرب بین یده [ بسیفین ] ⁽⁴⁾، وکان فی حروبه رأسا متّبعاً وقائداً مطاعاً ، فلو کانت إمامة علی [ ( علیه السلام ) ] جوراً کان أولی أن یقعد عنها أبوک لعلمه بدین الله ، وفقهه فی أحکام الله .

فسکت المهدی ، وأطرق ، و لم یمض بعد هذا المجلس إلاّ قلیل حتّی عزل شریک . ⁽⁵⁾انتهی .

این کلام شریک صریح است در اینکه : عباس [ که ] عم جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله ) بود جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) را تا دم وفات خود افضل جمیع صحابه میدانست .

و مستمسک این صحابه فخام در باب افضلیت جناب امیر ( علیه السلام ) احادیث حضرت خیر الانام ( صلی الله علیه وآله ) است ، چنانچه سید علی همدانی در “ مودة القربی “ آورده :

عن علی بن أبی هاشم ، عن عمر . . . قال مرّ سلمان الفارسی - وهو یرید أن یعود رجلا ، ونحن جلوس فی حلقة - وفینا رجل یقول : لو شئتم لأنبأتکم بأفضل هذه الأُمة بعد نبیّنا ، وأفضل من هذین الرجلین أبی بکر وعمر ، فقام سلمان فقال : أما والله لو شئت لأنبأتکم بأفضل من هذه الأُمة بعد نبیّنا ، وأفضل من هذین الرجلین أبی بکر وعمر . . ثم مضی سلمان ، فقیل له : یا أبا عبد الله ! ما قلت ؟ قال : دخلت علی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وهو فی غمرات الموت ، فقلت : یا رسول الله ! [ ص ] هل أوصیت ؟ قال : « یا سلمان ! أتدری من الأوصیاء ؟ » قلت : الله ورسوله أعلم ، قال : « آدم وصیّه شیث ، وکان أفضل من ترکه بعده ، وکان وصی نوح سام ، وکان أفضل من ترکه بعده ، وکان وصی موسی یوشع ، وکان أفضل من ترکه ، وکان وصی سلیمان آصف بن برخیا ، وکان أفضل من ترکه ، وکان وصی عیسی شمعون بن

فرخیا ، وکان أفضل من ترک بعده ، وإنی أوصیت إلی علی وهو أفضل من أترک بعدی » . ⁽¹⁾انتهی .

و در “ کنزالعمال “ مذکور است :

« إنّ وصیّی ، وموضع سرّی ، و خیر من أترک بعدی ، وینجز عدتی ، ویقضی دینی علی بن أبی طالب » .

طب ⁽²⁾. عن أبی سعید ، عن سلمان ⁽³⁾.

و نیز در “ مودة القربی “ مذکور است :

عن عطا . . . قال : سألت النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم عائشة عن علی ، قالت : قال : « ذلک خیر البشر لا یشکّ فیه إلاّ کافر » .

وفیها : عن علی ( علیه السلام ) قال : قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « أنت ‹ 144 › خیر البشر ، ما شکّ فیک إلاّ کافر » ⁽⁴⁾.

و نیز در “ مودة القربی “ مذکور است :

وعنه أیضاً - أی علی [ ( علیه السلام ) ] - قال : قال رسول الله صلی الله علیه

[ وآله ] وسلّم : « إن الله تعالی اطّلع علی الدنیا فاختارنی علی رجال العالمین ، ثم اطّلع الثانیة فاختارک علی رجال العالمین ، ثم اطّلع الثالثة فاختار الائمة من ولدک ، ثم اطلع الرابعة فاختار فاطمة علی نساء العالمین » ⁽¹⁾.

و نیز در آن است :

عن جابر ; قال : قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « علی خیر البشر ، من شکّ فیه فقد کفر » ⁽²⁾.

و نیز در آن مذکور است :

عن أم هانی بنت أبی طالب ; قالت : قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « أفضل البریة عند الله تعالی من نام فی قبره و لم یشکّ فی علی وذریته إنهم خیر البریة » ⁽³⁾.

و در “ کنزالعمال “ مذکور است :

« من لم یقل علی خیر الناس فقد کفر » .

الخطیب عن ابن مسعود ⁽⁴⁾.

و از اینجا است که بعض ائمه اهل سنت نیز قائل به تفضیل جناب امیر ( علیه السلام ) شده اند ، چنانچه در “ مودة القربی “ مذکور است :

عن أحمد بن محمد الکردری البغدادی . . . قال : سمعت عبد الله [ بن أحمد ] ⁽¹⁾بن حنبل قال : سألت أبی عن التفضیل ، فقال : أبو بکر ، وعمر ، وعثمان ، ثم سکت ، فقال : یا أبت ! علی بن أبی طالب ؟ قال : من أهل البیت لا یقاس به هؤلاء ⁽²⁾.

و در “ استیعاب “ مذکور است :

ذکر عبد الرزاق ، عن معمّر قال : لو أن رجلا قال : عمر أفضل من أبی بکر ما عنفته ، وکذلک لو قال : علی عندی أفضل من أبی بکر وعمر . . . لم أعنفه إذا ذکر فضل الشیخین وأحبّهما وأثنی علیهما بما هما أهله ، فذکرت ذلک لوکیع فأعجبه واشتهاه ⁽³⁾.

از این عبارت ظاهر میشود که نزد معمر و وکیع افضلیت ابوبکر قطعاً ثابت نبود که معتقِد افضلیت جناب امیر ( علیه السلام ) را بر شیخین لایق تشنیع و سرزنش نمیدانستند .

اما آنچه گفته : انصار هم پرخاش در همین داشتند که خلیفه [ ای ] از انصار هم منصوب باید کرد ، نه آنکه ابوبکر قابل خلافت نیست .

پس مردود است ، به اینکه روایات کتب معتبره دلالت صریحه دارد بر آنکه : انصار میخواستند که خلیفه را از میان خود نصب کنند ، و دیگری را مستحق آن نمیدانستند ⁽¹⁾، چنانچه در “ تاریخ طبری “ مذکور است که سعد بن عباده - در جمله کلامی که به انصار گفته - گفت :

أثخن الله عزّوجلّ لرسوله بکم الأرض ، ودانت بأسیافکم له العرب ، وتوفّاه الله وهو عنکم راض وبکم قریر العین ⁽²⁾، استبدّوا بهذا الأمر دون الناس فإنه لکم دون الناس ⁽³⁾. .

فأجابوا بأجمعهم : أن قد وفّقت فی الرأی ، وأصبت فی القول ، ولن نعدو ما رأیت ، نوّلیک هذا الأمر ، فإنک فینا مقنع ، ولصالح المؤمنین رضی . . إلی آخره ⁽⁴⁾.

این عبارت صریح است در اینکه سعد بن عباده به انصار گفت که : خلافت حق انصار است و دیگری را در آن مدخل و استحقاقی نیست ، و انصار باجمعهم کلام او را پسندیدند و نصیحت او را به گوش رضا شنیدند ، و گفتند که : ما هرگز از گفته تو تجاوز نمیکنیم ، و تو را والی امر خلافت میگردانیم .

و نیز در همان تاریخ مذکور است که : عمر به ابوبکر گفت :

[ أما ] ⁽¹⁾علمت أن الأنصار قد اجتمعت فی سقیفة بنی ساعدة یبایعون سعد بن عبادة ⁽²⁾، وأحسنهم مقالةً من یقول : منّا أمیر ومنکم أمیر . . إلی آخره ⁽³⁾.

این کلام هم صریح است در اینکه بعض انصار به مقوله : ( منا أمیر ومنکم ) مترنم بودند ، و بقیه ایشان بر بیعت سعد بن عباده اجتماع داشتند و قائل این مقوله نبودند .

اما آنچه گفته : در روایات ‹ 145 › صحیحه اهل سنت ثابت است که سعد بن عباده هم با ابوبکر بعد از این صحبت بیعت کرده . . . الی آخر .

پس منقوض است به اینکه : نزد ثقات اهل سنت حتماً ثابت شده که سعد بن عباده گاهی بیعت ابوبکر نکرده ، و در وقت خلافت عمر مرد و بیعتش هم نکرد . ابن تیمیه - که از متعصبین اهل سنت است - گفته :

وقد علم بالتواتر أن المسلمین اتفقوا علی مبایعة عثمان ، لم یتخلّف عن بیعته أحد ، مع أن بیعة الصدّیق تخلّف عنها سعد بن عبادة ، ومات و لم یبایعه ، و ما بایع عمر ، ومات فی خلافة عمر . ⁽⁴⁾انتهی .

و فخر رازی قائل شده به اینکه اجماع بر خلافت ابوبکر بعد فوت سعد بن عباده واقع شد ، چنانچه در “ نهایة العقول “ در ذکر نزاع انصار گفته :

قوله : ( الأنصار نازعوا فیه ) .

قلنا : لا نزاع فی ذلک ، لکنّه ارتفع ذلک النزاع عند موت سعد بن عبادة ، ونحن إنّما نتمسّک بهذا الإجماع ⁽¹⁾.

و ابن اثیر جزری ⁽²⁾هم تصریح کرده به اینکه : سعد بن عباده تا زنده بود

بیعت کسی نکرده ، چنانچه در “ اُسد الغابه “ به ترجمه ابوبکر گفته :

وتخلّف عن بیعته علی [ ( علیه السلام ) ] وبنو هاشم والزبیر بن العوام وخالد بن سعید بن العاص وسعد بن عبادة الأنصاری ، ثم إن الجمیع بایعوا بعد موت فاطمة ( علیها السلام ) بنت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم إلاّ سعد بن عبادة فإنه لم یبایع أحداً إلی ان مات . ⁽¹⁾انتهی .

و از کلام عبدالعلی شارح “ مسلم “ هم به غایت وضوح ثابت است که : سعد بن عباده بیعت ابی بکر نکرده ، و بی بیعت در حالت مفارقت جماعت مرده ، چنانچه در “ شرح مسلم “ گفته :

قال أمیر المؤمنین [ ( علیه السلام ) ] - علی ما فی الاستیعاب ، بسند متصل : نشدتکم الله هل تعلمون أن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم أمر أبا بکر أن یصلی بالناس ، قالوا : اللهم نعم ، قال : فأیّکم یطیب نفسه أن یزیله عن مقام أقامه فیه رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ؟ فقالوا : کلّنا لا یطیب نفسه ، ونستغفر الله . .

فبایع الأنصار کلّهم من الخزرج والأوس ، و لم یبایع سعد ; لما

کان له حب السیادة !

وإذا لم یکن مخالفته عن الاجتهاد ، فلا یضرّ الإجماع ، ولعلّه لهذا قال أمیر المؤمنین عمر - حین قالوا : قتلتم سعداً - : قتله الله ، کما فی صحیح البخاری .

وظنّی : أن الذی وقع فی موته : انه وجد میتاً مخضرّ اللون کان أثر دعوة أمیر المؤمنین [ ! ] والله أعلم .

فإن قلت : فحینئذ قد مات هو . . . شاقّ عصا المسلمین ، مفارق الجماعة ، وقد قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : لم یفارق الجماعة أحد ومات إلاّ مات میتة الجاهلیة ، رواه البخاری .

والصحابة - لاسیما مثل سعد - براء عن موت الجاهلیة .

قلت : هب إن مخالفة الإجماع کذلک ، إلاّ أن سعداً شهد بدراً ، علی ما فی صحیح مسلم ، والبدریون غیر مؤاخذین بذنب ، مثلهم کمثل التائب ، وإن عظمت المعصیة ، لما أعطاهم الله تعالی [ من ] ⁽¹⁾المنزلة الرفیعة برحمته الخاصّة .

وأیضاً هو عقبی ممّن بایع فی العقبة وقد وعدهم رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم الجنة والمغفرة ، فإیّاک وسوء ظنّ بهذا الصنیع ، فاحفظ الأدب . ⁽²⁾انتهی .