مشخصات کتاب

سرشناسه : کنتوری لکهنوی سید محمد قلی، 1188-1260 ه-ق.

عنوان و نام پدیدآور : تشیید المطاعن لکشف الضغائن ( فارسی )/ علامه محقق سید محمد قلی موسوی نیشابوری کنتوری لکهنوی. گروه تحقیق: برات علی سخی داد، میراحمد غزنوی، غلام نبی بامیانی

مشخصات نشر : [هندوستان]: کشمیری، 1241ھ.ق.[چاپ سنگی]

مشخصات ظاهری : 7888 ص.

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع : اهل سنت -- دفاعیه ها و ردیه ها

رده بندی کنگره : BP۹۳/۵/ ق۲ت۹ ۱۲۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۴

اشاره

تشیید المطاعن لکشف الضغائن ( ردّ باب دهم از کتاب تحفه اثنا عشریّه ) علاّمه محقّق سیّد محمّد قلی موسوی نیشابوری کنتوری لکهنوی ( 1188 - 1260 ه . ق ) والد صاحب عبقات الأنوار تحقیق برات علی سخی داد ، میر احمد غزنوی غلام نبی بامیانی جلد چهارم

مطاعن عمر طعن 1 - 3

بسم الله الرحمن الرحیم وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا وَاتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ آنچه را پیامبر برای شما آورده بگیرید ( و اجرا کنید ) ، و از آنچه شما را از آن نهی نمود و باز داشت خودداری نمایید ، و از ( مخالفت ) خدا بپرهیزید که خداوند کیفرش شدید است .

سورة الحشر ( 59 ) : 7 .

روی الطبرانی عن عمر بن الخطّاب أنه قال : لمّا مرض النبی صلی الله علیه [ وآله ] و سلم قال : « ادعوا لی بصحیفة ودواة أکتب لکم کتاباً لا تضلّوا بعدی [ بعده ] أبدا » فکرهنا ذلک أشدّ الکراهة ، ثمّ قال : « ادعوا لی بصحیفة أکتب لکم کتاباً لا تضلّوا بعده أبداً » . فقال النسوة من وراء الستر : ألا تسمعون ما یقول رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] و سلم ؟ ! فقلت : إنّکنّ صویحبات یوسف ، إذا مرض رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] و سلم عصرتنّ أعینکنّ وإذا صحّ رکبتنّ عنقه . فقال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] و سلم : « أحزنتنی [ دعوهنّ ] فإنّهنّ خیر منکم » .

المعجم الأوسط 5 / 288 ، جامع الأحادیث 13 / 263 .

طبرانی از عمر نقل میکند که : پیامبر در بیماری وفات درخواست قلم و کاغذ نمود تا نوشته ای برای امت بگذارد که هرگز گمراه نشوند .

عمر گوید : ما از شنیدن این کلام به شدت ناراحت شدیم !

زنان از پشت پرده گفتند : مگر نمیشنوید حضرت چه میفرماید ؟ !

عمر گوید : من به آنها گفتم : شما همان کسانی هستید که میخواستند یوسف را به گناه مبتلا کنند ، هنگام بیماری پیامبر به دیدگان خویش فشار میآورید ( تا اشک دروغین بریزید ) ، و هنگام سلامتی اش بر او مسلط میشوید !

پیامبر ( صلی الله علیه وآله و سلم ) فرمود : با آنها کاری نداشته باشید ، آنها از شما بهتر هستند !

و روی فی موضع آخر : فقالت امرأة ممّن حضر :

ویحکم ! عهد رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] و سلم إلیکم . .

فقال بعض القوم : اسکتی فإنّه لا عقل لک .

فقال النبی صلی الله علیه [ وآله ] و سلم : « أنتم لا أحلام لکم » .

المعجم الکبیر 11 / 30 .

بنابر روایتی زنی گفت : وای بر شما ، ببینید پیامبر چه میفرماید !

یکی از حضار به او گفت : بی عقل ساکت باش !

پیامبر ( صلی الله علیه وآله و سلم ) فرمود : بی خرد شما هستید .

فکان ابن عباس یقول : إنّ الرزیة کلّ الرزیة ما حال بین رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] و سلم و بین أن یکتب لهم ذلک الکتاب من اختلافهم ولغطهم .

مسند أحمد 1 / 325 ، 336 ، صحیح بخاری 5 / 137 و 7 / 9 ، صحیح مسلم 5 / 76 .

ابن عباس با اشک ریزان میگفت : مصیبت بزرگ در حقیقت همان بود که با سر و صدا و ایجاد اختلاف ، مانع از نوشتن عهد پیامبر ( صلی الله علیه وآله و سلم ) شدند .

همچنین مراجعه شود به : صحیح بخاری 1 / 36 - 37 و 4 / 31 ، 65 - 66 و 5 / 138 و 7 / 9 و 8 / 161 ، صحیح مسلم 5 / 75 ، سنن نسائی 4 / 360 ، الدرر ابن عبد البرّ : 270 ، طبقات ابن سعد 2 / 244 ، البدایة والنهایة 5 / 271 ، مشکاة المصابیح 3 / 1682 ، کنز العمال 5 / 644 و 7 / 243 ، المواقف ایجی 3 / 650 ، الأحکام ابن حزم 7 / 984 ، امتاع الاسماع مقریزی 14 / 446 - 447 ، الشفاء 2 / 192 ، نسیم الریاض 1 / 262 ، السیرة النبویة ابن کثیر 4 / 499 ، شرح ابن ابی الحدید 12 / 87 ، الملل والنحل شهرستانی 1 / 22 .

قال عمر لابن عباس : أشکو إلیک ابن عمّک . . . و لم أزل أراه واجداً ، فیمَ تظنّ موجدته ؟ ! . . . أظنّه لا یزال کئیباً لفوت الخلافة . قلت : هو ذاک إنه یزعم أن رسول الله أراد الأمر له ، فقال : یا ابن عباس و أراد رسول الله الأمر له فکان ما ذا إذا لم یرد الله تعالی ذلک ؟ ! إن رسول الله أراد أمرا وأراد الله غیره .

وروی الخبر به غیر هذا اللفظ وهو قوله : إن رسول الله أراد أن یذکره للأمر فی مرضه فصددته عنه خوفاً من الفتنة وانتشار أمر الإسلام ، فعلم رسول الله ما فی نفسی وأمسک وأبی الله إلاّ إمضاء ما حتم .

وفی خبر آخر : قال عمر : لقد کان عن رسول الله ( صلی الله علیه وآله ) فی أمره ذرو من قول لا یثبت حجّة ولا یقطع عذراً ، وقد کان یزیغ فی أمره وقتاً ما ، ولقد أراد فی مرضه أن یصرّح باسمه فمنعت من ذلک إشفاقاً وحفظة علی الإسلام ، لا وربّ هذه البنیة لا تجتمع علیه قریش أبداً ، ولو ولیها لانتقضت علیه العرب من أقطارها ، فعلم رسول الله أنّی علمت ما فی نفسه فأمسک ، وأبی الله إلاّ إمضاء ما حتم .

مراجعه شود به :

بحارالأنوار 29 / 638 - 639 ، 30 / 554 - 555 ، 31 / 74 - 75 ، کشف الیقین 471 - 472 ، شرح ابن ابی الحدید 12 / 20 - 21 ، 78 - 80 .

نمونه نسخه ( ج ) ، خطی

نمونه نسخه ( ألف ) ، سنگی

نمونه نسخه ( ألف ) ، سنگی

نمونه نسخه ( ب ) ، حروفی چاپ پاکستان

محقّق محترم !

لطفاً قبل از مطالعه ، به چند نکته ضروری توجه فرمایید :

1 . این کتاب ، ردّیه ای است بر باب دهم از کتاب تحفه اثناعشریه ، تألیف شاه عبدالعزیز دهلوی که شرح کامل آن در مقدمه تحقیق گذشت .

2 . مؤلف ( رحمه الله ) ، در ابتدای هر بخش ، اول تمام مطالب دهلوی را نقل کرده است . وی سپس مطالب دهلوی را تقطیع نموده و هر قسمت را جداگانه و تحت عنوان ( اما آنچه گفته . . . ) ذکر نموده و آنگاه به پاسخ گویی آن میپردازد .

3 . ایشان از نویسنده تحفه ، با عنوان ( مخاطب ) و گاهی ( شاه صاحب ) یاد مینماید .

4 . مشخصات مصادر و منابع - جز در موارد ضرورت - در آخرین جلد ذکر خواهد شد .

5 . سعی شده که در موارد مشاهده اختلاف میان مطالب کتاب با منابع ، فقط به موارد مهم اشاره شود .

6 . مواردی که ترضّی ( لفظ : رضی الله عنه ) ، و ترحّم ( لفظ : رحمه الله یا رحمة الله علیه ) ، و تقدیس ( لفظ : قدس سرّه ) - چه به لفظ مفرد یا تثنیه و یا جمع - بر افرادی که استحقاق آن را نداشته اند اطلاق شده بود ; همگی حذف گردیده و به جای آن از علامت حذف - یعنی سه نقطه ( . . . ) - استفاده شده است .

رموزی که در این کتاب به کار رفته است به شرح ذیل میباشد :

1 . نسخه هایی که مورد استفاده قرار گرفته و خصوصیات آن به تفصیل در مقدمه تحقیق آمده است عبارت اند از :

[ الف ] رمز نسخه چاپ سنگی مجمع البحرین .

[ ب ] رمز نسخه چاپ حروفی پاکستان که ناقص میباشد .

[ ج ] رمز نسخه خطی آستان قدس رضوی علیه آلاف التحیة والسلام که متأسفانه آن هم ناقص میباشد .

2 . رمز ( ح ) در پاورقیها ممکن است علامت اختصاری ( حامد حسین فرزند مؤلف ) و نشانه حواشی وی بر کتاب باشد که در اوائل کتاب به صورت کامل آمده و در ادامه به صورت ( ح ) است .

3 . رمز ( 12 ) و رمز ( ر ) معلوم نشد که علامت چیست .

4 . به نظر میرسد ( ف ) به صورت کشیده در حاشیه ها اشاره به ( فائده ) باشد ، لذا در کروشه به صورت : [ فائده ] به آن اشاره شد .

5 . مواردی که تصلیه ، تحیات و ترضّی با علائم اختصاری ( ص ) ، ( ع ) ، ( رض ) ، نوشته شده بود ، به صورت کامل : صلی الله علیه وآله ، علیه السلام و رضی الله عنه آورده شده است .

در مواردی که نقل از عامّه بوده و به صورت صلوات بتراء نوشته شده بود ، در کروشه [ وآله ] افزوده شده است .

6 . اعداد لاتین که در بین ‹ › بین سطور این کتاب آورده ایم ، نشانگر شماره صفحات بر طبق نسخه [ الف ] میباشد .

7 . علامت * نشانه مطالب مندرج در حواشی نسخه های کتاب میباشد که آنها را به صورت پاورقی آورده ایم .

مطاعن عمر

اشاره

طعن اول : نسبت هذیان به پیامبر صلی الله علیه وآله

قال : مطاعن عمر . . .

و آن یازده طعن است .

اول که عمده طعنها نزد شیعه است قصه قرطاس است ، به روایت بخاری و مسلم از ابن عباس آمده که :

آن حضرت در مرض موت خود به روز پنج شنبه - قبل از وفات به چهار روز - صحابه را که در حجره مبارک حاضر بودند ، خطاب فرمود که : « نزد من کاغذی و دواتی و قلمی بیارید تا من برای شما کتابی بنویسم که بعد از وفات من گمراه نشوید » ، پس اختلاف کردند حاضران در آوردن و نیاوردن ، و عمر گفت که : کفایت میکند ما را قرآن مجید که نزد ما است ، و هر آئینه آن حضرت را درد شدت دارد ، پس بعضی تأیید قول عمر کردند ، و بعضی گفتند که : هان ! بیارید آنچه حضرت میخواهند از کاغذ و دوات ، و شور و شَغَب بسیار شد و در این اثنا کسی این هم گفت که : آیا آن حضرت را هذیان و اختلاط کلام رو داده است ؟ !

باز از آن حضرت پرسید که چه اراده میفرماید ؟ پس بعضی از ایشان باز این کلام را از آن حضرت اعاده خواستند ، آن حضرت فرمود که : « این وقت از

پیش من برخیزید که نزد پیغمبران تنازع و شور و شغب لائق نیست » ، و نوشتن کتاب به این قضیه و پرخاش موقوف ماند .

این است قضیه قرطاس که خاطرخواه شیعه موافق روایات صحیحه اهل سنت است ، و در این قصه به چند وجه طعن متوجه به عمر میشود :

اول : آنکه ردّ کرد قول آن حضرت را ، و قول آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم همه وحی است ، قوله تعالی : ( وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) ⁽¹⁾، و ردّ وحی کفر است ، قوله تعالی : ( وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ ) ⁽²⁾.

دوم : آنکه گفت که : آیا آن حضرت را هذیان و اختلاط کلام رو داده است ؟ ! و حال آنکه انبیا از این امور معصومند ، و جنون - بالاجماع - بر انبیا جایز نیست ، و الا اعتماد از قول و فعلشان برخیزد . پس در همه حالات قول و فعل انبیا معتبر و قابل اتباع است .

سوم : آنکه رفع صوت و تنازع کرد به حضور پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، حال آنکه رفع صوت به حضور آن جناب کبیره است به دلیل قرآن که : ( یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَلا تَجْهَرُوا

لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْض أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ ) ⁽¹⁾.

چهارم : حق تلفی امت نمود ; زیرا که اگر کتاب مذکور نوشته میشد ، امت از گمراهی محفوظ میماند ، و حالا در هر وادی سراسیمه و حیران اند ، و اختلاف بی شمار در اصول و فروع پیدا کرده اند ، پس وزر و و بال این همه اختلافات بر گردن عمر است .

این است تقریر طعن با زور و شوری که دارد ، و در هیچ کتاب به این طُمْطُراق پیدا نمیشود .

جواب از این مطاعن چهار گانه :

اولا به طریق اجمال آن است که این کارها فقط عمر نکرده است ، تمام حاضران حجره در این مقدمه دو گروه شده بودند ، و حضرت عباس و حضرت علی ( علیه السلام ) نیز در آن وقت حاضر بودند ، پس اگر در گروه ‹ 356 › مانعین بودند شریک عمر شدند در همه مطاعن ، و اگر در گروه مجوزین بودند لابد بعض مطاعن به ایشان هم عاید گشت ! مثل رفع صوت به حضور پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، خصوصاً در این وقت نازک و مثل حقْ تلفی امت که به سبب منع مانعین از احضار قرطاس و دوات ممتنع شدند ، و نه در آن وقت و نه بعد از آنکه فرصت دراز بود آورده ، آن کتاب را نویسانیدند ، پس این

وجوه طعن مشترک است در عمر و غیر او که بعضی از آنها به اجماع شیعه و سنی مطعون نمیتوانند شد ، و چون طعن مشترک شد در مطعون و غیر مطعون ساقط گشت ، محتاج جواب نماند .

بلکه اگر تأمل به کار برده شود ، وجه اول از طعن نیز مشترک است ; زیرا که امر آن حضرت به لفظ « ائتونی بقرطاس » خطاب به جمیع حاضرین بود نه به عمر بالخصوص ، پس اگر این امر برای وجوب و فرضیت بود ، هر همه گنهکار و مخالف فرمان شرع شدند ، نهایت کار آنکه عمر دیگران را باعث بر این نافرمانی گردید ، و دیگران قبول حکم عمر کرده ، مخالفت حکم رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم بجا آورده ، و در وعید : ( وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ ) ⁽¹⁾بلاشبهه داخل شدند ، پس نسبت عمر - حاشاه - چون نسبت شیطان شد که کافران را باعث بر کفر میشود ، و نسبت دیگران - حاشاهم - چون کافران ، و پر روشن است که طعن را فقط به شیطان متوجه نمیتوان کرد ، و الا کافران معذور بلکه مأجور باشند . . وهو خلاف القرآن بل الشریعة کلّها .

و اگر این امر بنابر وجوب و فرضیت نبود ، بلکه بنابر صلاح و ارشاد ، پس عمر و غیر عمر همه در اهمال این امر مطعون نیستند ، و ملامت به هیچ وجه به ایشان عاید نمیگردد ، چه امر پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم که برای اصلاح و ارشاد باشد ، مخالفت آن به اجماع جایز است ، چنانچه بیاید ان شاء الله تعالی .

و اگر جواب تفصیلی از این مطاعن مرغوب باشد به تفصیل باید شنید :

وجه اول از طعن مبنی بر آن است که عمر ردّ وحی کرد ، و جمیع اقوال پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وحی است ، لقوله تعالی : ( وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) ⁽¹⁾، و در هر [ دو ] ⁽²⁾مقدمه خلل بیّن است :

اما اول : پس از آن جهت که عمر ردّ قول آن حضرت ننمود بلکه ترفیه ⁽³⁾و آرام و راحت دادن پیغبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم و رنج نکشیدن آن جناب صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم در حالت شدت بیماری منظور داشت ، و این معامله را - بالعکس - ردّ حکم پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم فهمیدن ، کمال تعصب و عناد است ، هر کسی بیمار عزیز خود را از محنت کشیدن و رنج بردن حمایت میکنند ، و اگر احیاناً آن بیمار در حالت شدت درد و مرض بنابر مصلحت حاضرین و فائده آنها میخواهد که خود مشقتی نماید ، آن را به تعلل و مدافعت مانع میآیند ، و استغنا از آن مشقت و عدم احتیاج به آن و ضرور نبودن آن بیان میکنند ، و این معامله نسبت به بزرگان و عزیزان زیاده تر مُرَوَّج ⁽⁴⁾و معمول است ، پس چون عمر دید که آن حضرت برای فائده

اصحاب و امت میخواهند که در این وقت تنگ ‹ 357 › که شدت مرض به این مرتبه است خود املاء کتاب فرمایند ، یا به دست خود بنویسند ، و این حرکتِ قولی و فعلی در این حالت موجب کمال حرج و مشقت خواهد بود ، تجویز این معنا گوارا نکرد ، و به آن حضرت خطاب ننمود - از راه کمال ادب - بلکه به مردم دیگر از آیه کریمه ثابت کرد که استغنا از این حرج دادن حاصل است که به گوش آن حضرت برسد و آن حضرت بداند که این مشقت بر خود کشیدن ، در این حالت چندان ضرور نیست ، و فی الواقع در این مقدمه نزد عقلا صد آفرین و هزار تحسین بر دقت نظر عمر است ; زیرا که ⁽¹⁾قبل از این واقعه به سه ماه آیه کریمه : ( الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الإسْلامَ دِیناً ) ⁽²⁾، نازل شده بود ، و ابواب نسخ و تبدیل و زیاده و نقصان را در دین مطلقاً مسدود ساخته ، مُهر ختم بر آن نموده ، گذاشته ، و به همین آیه اشاره کرد عمر در این عبارت که : ( حسبنا کتاب الله ) پس اگر آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم در این حالت چیزی جدید که سابق در کتاب و شریعت نیامده بنویساند ، موجب تکذیب این آیه خواهد بود ، و آن محال است ، پس مقصد آن حضرت در این وقت نیست مگر تأکید احکامی که سابق

قرار یافته ، و تأکید آن حضرت ما را بیشتر و چسبان تر از تأکید حق تعالی در وحی منزل خود نخواهد بود ، پس در این وقت چه ضرور که آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم این مشقت زائد - که چندان در کار نیست - بر ذات پاک خود گوارا نماید ، بهتر که در راحت و آرام بگذراند ، و این لفظ که : ( إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قد غلبه الوجع ) ، و ( عندنا کتاب الله ، حسبنا ) صریح بر این قصد گواه است .

پس معلوم شد که ردّ حکم پیغمبر را در این ماجرا نسبت به عمر کردن ، کمال غلط فهمی و نادانی ، یا کمال عداوت و بغض و عناد است !

و این قسم عرض مصالح و مشاورات همیشه معمول پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم با صحابه و معمول صحابه با پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم بود ، و علی الخصوص عمر را در این باب خصوصیتی و جرأتی به هم رسیده بود که در قصه نماز بر منافق ، و پرده نشین کردن ازواج مطهرات ، و قتل بندیان ⁽¹⁾غزوه بدر ، و مصلی گرفتن مقام ابراهیم و امثال ذلک ، وحی الهی موافق عرض او آمده بود ، و صواب دید او در اکثر مقدمات مقبول پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، بلکه خدای پیغمبر میشد ، و اگر این قسم عرض مصلحت را ردّ وحی و ردّ قول پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم گفته اید ، حضرت امیر هم ، شریک عمر در چند جا خواهد بود :

اول : آنکه در “ بخاری “ - که اصح الکتب اهل سنت است - به طرق متعدده مروی است که :

آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم هنگام شب به خانه امیر ( علیه السلام ) و زهرا ( علیها السلام ) تشریف برد ، و ایشان را از خواب گاه برداشت ، و برای ادای نماز تهجد ، تقید بسیار فرمود ، و گفت : ( قوما . . تصلّیا ) ⁽¹⁾، حضرت امیر ( علیه السلام ) گفت : ( والله لا نصلّی إلاّ ما کتب الله لنا ) ، یعنی : قسم به خدا که ما هرگز نماز نخواهیم خواند الا آنچه مقدر کرده است خدای تعالی برای ما ، ( وإنّما أنفسنا بید الله ) ، یعنی : دلهای ما در دست خداست ، اگر توفیق نماز تهجد میداد میخواندیم ، پس آن حضرت از خانه ایشان ‹ 358 › برگشت و رانهای خود میکوفت و میفرمود : ( وَکانَ الاِنْسانُ أَکْثَرَ شَیْء جَدَلاً ) ⁽²⁾.

پس در این قصه مجادله ⁽³⁾با رسول در مقدمه شرع و تمسک به شبهه جبریه که اصلا در شرع مسموع نیست ، از حضرت امیر ( علیه السلام ) واقع شد ، لیکن چون قرینه حالیه گواه صدق و راستی و قصد نیک بود ، آن حضرت ملامت نفرمود .

دوم : ایضاً در “ صحیح بخاری “ موجود است که :

در غزوه حدیبیه چون صلح نامه در میان پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم و کفار ⁽¹⁾نوشته میشد ، حضرت امیر ( علیه السلام ) لفظ ( رسول ) صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم در القاب آن حضرت رقم فرموده بود ، رئیسان کفار از ترقیم این لقب مانع آمدند و گفتند که : اگر ما این لقب را مسلم میداشتیم ، با وی چرا جنگ میکردیم ؟ ! آن حضرت هر چند امیر را فرمود که : « این لفظ را محو کن » ، حضرت امیر ( علیه السلام ) بنابر کمال ایمان محو نفرمود ، و مخالفت امر حضرت رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم نمود ، تا آنکه حضرت صلح نامه از دست امیر گرفته ، و به دست مبارک محو فرمود ⁽²⁾.

پس نزد اهل سنت این قسم امور را مخالفت پیغمبر نمیگویند و نمیدانند ، و حضرت امیر ( علیه السلام ) را بر این مخالفت طعن نمیکنند ، عمر را چرا طعن خواهند کرد ؟ !

و اگر شیعه این قسم امور را هم ردّ قول پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم بگویند ، تیشه به پای خود خواهند زد ، و دائره قیل و قال را بر خود تنگ خواهند ساخت ; زیرا که در کتب این فرقه نیز این قسم مخالفتها و عرض ⁽³⁾مصلحت و مشورت در حق حضرت امیر ( علیه السلام ) مروی است .

روی الشریف المرتضی الملّقب ب : علم الهدی عند الإمامیة فی کتاب الدرر [ و ] الغرر ⁽¹⁾:

عن محمد بن الحنفیة ; عن أبیه أمیر المؤمنین علی ( علیه السلام ) انه قال : « قد أکثر الناس علی ماریة القبطیة أُمّ ابراهیم ابن النبیّ ( صلی الله علیه وآله ) فی ابن عمّ لها قبطی کان یزورها ویختلف إلیها ، فقال النبیّ ( صلی الله علیه وآله ) : « خذ هذا السیف وانطلق ، فإن وجدته عندها فاقتله » ، فلمّا أقبلتُ نحوه علم أنی أُریده ، فأتی نخلة فرقی إلیها ، ثمّ رمی بنفسه علی قفاه ، وشغر برجلیه ، فإذا به أجبّ أمسح ، لیس له ما للرجال لا قلیل ولا کثیر . . » .

قال : « فغمدت السیف ، فرجعت إلی النبیّ ( صلی الله علیه وآله ) فأخبرته ، فقال : « الحمد لله الذی یصرف عنا الرجس أهل البیت » . ⁽²⁾انتهی .

و این روایت دلیل صریح است که ماریه قبطیه نیز از اهل بیت بود و در آیه تطهیر داخل ، والحمد لله علی شمول الرحمة وعموم النعمة . . !

و روی محمد بن بابویه فی الأمالی ، والدیلمی فی إرشاد القلوب :

إن رسول الله ( صلی الله علیه وآله ) أعطی فاطمة [ ( علیها السلام ) ] سبعة دراهم ، وقال : « أعطیها علیاً ، ومریه ⁽³⁾أن یشتری لأهل بیته طعاماً ، فقد غلبهم

الجوع » ، فأعطتها علیاً [ ( علیه السلام ) ] ، وقالت ⁽¹⁾: « إن رسول الله ( صلی الله علیه وآله ) أمرک أن تبتاع لنا طعاماً » ، فأخذ علی [ ( علیه السلام ) ] وخرج من بیته لیبتاع طعاماً لأهل بیته ، فسمع رجلا یقول : من ⁽²⁾یقرض الملی الوفی . . فأعطاه الدراهم ⁽³⁾.

و در این قصه هم مخالفت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم هست ، و هم تصرف در مال غیر به غیر اذن او ، و هم اتلاف حقوق عیال و قطعِ رحمِ اقرب - که پسر و زوجه باشد - ، و رنج دادن رسول به مشاهده گرسنگی اولاد [ و ] ⁽⁴⁾فرزندان خود ، لیکن چون این همه ‹ 359 › لله و فی الله و ایثاراً لطاعة الله بود ، مقبول افتاد و محل مدح و منقبت گردید ، چه جای آنکه جای عتاب و شکایت باشد ؟ ! و به قرائن معلومِ حضرت امیر ( علیه السلام ) بود که اصحابِ حقوق - یعنی : حضرت زهرا ( علیها السلام ) و حسنین ( علیهما السلام ) به این ایثار رضا خواهند داد ، و جناب پیغمبر علیه [ وآله ] السلام هم تجویز خواهند فرمود .

اما مقدمه دوم : یعنی : جمیع اقوال پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وحی است ، پس باطل است ، هم به دلیل عقلی و هم به دلیل نقلی .

اما عقلی ; پس نزد هر عاقل ظاهر است که معنای رسول رساننده پیغام است ، و چون اضافه به خدا کردیم رساننده پیغامِ خدا معنای این لفظ شد ، پس در ضمن رسالت همین قدر داخل است که به سوی او وحی آمده باشد ، و به واسطه او پیغامی از جانب خدا به ما برسد ، نه آنکه هر قول او پیغام خدا باشد .

و آیه : ( وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) ⁽¹⁾صریحْ خاص به قرآن است ، به دلیل : ( عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوی ) ⁽²⁾، نه عام در جمیع اقوال پیغمبر ، و پرروشن است که هر کسی را پادشاهی یا امیری رسول خود کرده به جانب مُلکی بفرستد ، هرگز مردم آن ملک جمیع اقوال آن رسول ⁽³⁾را از جانب آن پادشاه و آن امیر نخواهند دانست .

و اما نقلی ; پس برای آنکه اگر اقوال آن حضرت تمام وحی منزل من الله میشد ، در قرآن مجید چرا بر بعضی اقوال آن حضرت عتاب میفرمود ، حال آنکه در جاها عتاب شدید نازل شده : ( عَفَا اللّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ) ⁽⁴⁾، وقوله تعالی : ( وَلا تَکُنْ لِلْخائِنِینَ خَصِیماً ) ⁽⁵⁾، ( وَاسْتَغْفِرِ اللّهَ إِنَّ اللّهَ کانَ غَفُوراً

رَحِیماً ) ⁽¹⁾، ( وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ . . ) ⁽²⁾إلی آخر الآیة . و [ در ] ⁽³⁾اذن دادن به گرفتن فدیه از بندیان بدر این قدر تشدّد چرا واقع میشد : ( لَوْلا کِتابٌ مِنَ اللّهِ سَبَقَ لَمَسَّکُمْ فِیما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ ) ⁽⁴⁾، و نیز اگر چنین میشد امر به قتل قبطی و خریدن طعام ، و محو [ لفظ ] ( رسول الله ) صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، و امر به تهجد ، همه وحی منزل من الله میشد و ردّ این وحی از جناب امیر ( علیه السلام ) لازم میآید !

و نیز در این صورت امر به مشورت صحابه که در آیه ( وَشاوِرْهُمْ فِی الأمْرِ ) ⁽⁵⁾وارد است ، چه معنا داشت ؟ !

و اطاعت در بعض امور صحابه را که از آیه : ( لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیر مِنَ الأمْرِ لَعَنِتُّمْ ) ⁽⁶⁾مستفاد میشود ، بر چه چیز محمول تواند بود ؟ !

و نیز جناب امیر ( علیه السلام ) در غزوه تبوک - چون به بودن ⁽⁷⁾آن جناب در مدینه نزد عیال - امر رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم صادر شد ، چه قسم میگفت :

« أتخلّفنی فی النساء والصبیان ؟ ! » در مقابله وحی این اعتراضات نمودن کی جایز است ؟ !

و نیز در اصول امامیه باید دید جمیع اقوال آن حضرت را وحی نمیدانند ، و جمیع افعال آن جناب را واجب الاتباع نمیانگارند ، پس در این طعن این مقدمه فاسده باطله را که نه مطابق واقع است و نه مذهب خود و نه مذهب خصم ، برای تکمیل و ترویج طعن خود آوردن چقدر داد تعصب و عناد دادن است ؟ !

حالا این آهنگ را بلندتر نماییم و از اقوال پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم بالاتر آییم و گوییم : نزد شیعه و سنی غرضِ ⁽¹⁾مصلحت و دفع مشقت نمودن ، و بر خلاف حکم الهی بلاواسطه که بالقطع وحی منزل من الله باشد ، چند مرتبه اصرار کردن ، ردّ وحی نیست ، جناب پیغمبر خاتم المرسلین در شب معراج به مشورت پیغمبر دیگر که از عمده اُولُوا العزم است ‹ 360 › یعنی : حضرت موسی علی نبیّنا [ وآله ] وعلیه السلام نُه بار مراجعه فرمود و عرض کرد که : این حکم را امت من تحمل نمیتواند کرد ، ذکر ذلک ابن بابویه فی کتاب المعراج ، اگر - معاذ الله - این امر ردّ وحی باشد ، از پیغمبران چه قسم صادر شود ؟ ! و این را ردّ وحی گفتن به غیر از ملحدی و زندیقی نمیآید .

و نیز مراجعه حضرت موسی با پروردگار خود بعد از آنکه بلاواسطه به او حکم شد ، در قرآن مجید صریح منصوص است .

قوله تعالی : ( وَإِذْ نادی رَبُّکَ مُوسی أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّالِمِینَ * قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لا یَتَّقُونَ * قالَ رَبِّ إِنِّی أَخافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ * وَیَضِیقُ صَدْرِی وَلا یَنْطَلِقُ لِسانِی فَأَرْسِلْ إِلی هارُونَ * وَلَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ یَقْتُلُونِ * قالَ کَلاّ فَاذْهَبا بِآیاتِنا إِنّا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ ) ⁽¹⁾.

و نیز از مقررات شیعه است در علم اصول خود که امر رسول - بلکه امر خدا بلاواسطه - نیز محتمل ندب است ، و مقتضی وجوب نیست بالیقین ، پس مراجعه توان کرد تا واضح شود که مراد از این امر وجوب است یا ندب ، ذکره الشریف المرتضی فی الدرر والغرر .

چون چنین باشد عمر را در این مراجعه با وجود تمسک به آیه قرآنی در باب استغنا از تحمل مشقت - که صریح دلالت بر ندب این امر میکند - چه تقصیر و کدام گناه ؟ !

و وجه ثانی از طعن یعنی : آنکه عمر اختلاط کلام را به پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم نسبت کرد ، پس نیز بی جا است ; زیرا که اول از کجا ثابت شود که گوینده این لفظ : ( أهجر ؟ استفهموه ) عمر بود ، در اکثر روایات ( قالوا ) واقع است ، محتمل است مجوّزین آوردن ⁽²⁾قرطاس و دوات تقویت قول خود

کرده باشند به این کلمه ، و استفهامِ انکاری بود ، یعنی : هجر و هذیان بر زبان پیغمبرْ خودْ مقرر است که جاری نمیشود ، پس آنچه فرموده است به آن اهتمام نمایید ، و آنچه نوشتن آن ارشاد میشود بپرسید که چه منظور دارند .

و محتمل است که مانعین نیز به طریق استفهام انکاری گفته باشند که : آخر پیغمبر هذیان نمیگوید ؟ ! و ظاهر این کلمه به فهم ما نمیآید ، پس باز پرسید که : آیا نوشتن کتاب حقیقتاً مراد است یا چیز دیگر ؟

و وجه نفهمیدن این کلمه صریح و ظاهر بود ; زیرا که عادت شریف آن حضرت بود که احکام الهی را به خدا نسبت میفرمود ، و در اینجا نفرمود که : إن الله أمرنی أن أکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعدی .

مانعین را توهم پیدا شد که خلاف عادت البته نفرموده باشد ، ما نفهمیدیم ، تحقیق ⁽¹⁾باید کرد .

و نیز قطعاً معلوم داشتند که آن جناب نمینوشت ، و مشق این صنعت نداشت ، بلکه این صنعت اصلا از وی به صدور نمیآمد ، دفعاً للتهمة موافق نص قرآن : ( وَما کُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتاب وَلا تَخُطُّهُ بِیَمِینِک ) ⁽²⁾و در این عبارت نسبت آن به خود فرمود : « أکتب لکم کتاباً » ، این چه معنا دارد ؟ این را استفهام باید کرد که آخر کلام پیغمبر هذیان خود نخواهد بود .

و نیز عادت آن جناب بود که غیر از قرآن چیزی دیگر نمینویسانید ، بلکه

یک بار عمر بن الخطاب نسخه [ ای ] از تورات آورده میخواند آن جناب او را منع فرمود ، پس در این وقت که خلاف این عادت مقرره ، سوای قرآن به دست خود نوشتن فرمود ، کمال تعجب حاضرین را رو داد ، و هیچ نفهمیدند از این راه ذکر ‹ 361 › هذیان - به طریق استفهام انکاری ، یا استفهام تعجبی - بر زبان بعضی از ایشان ⁽¹⁾گذشت ، و اگر غرض ایشان اثبات هذیان بر پیغمبر میشد این نمیگفتند که : باز پرسید ، بلکه میگفتند که : بگذارید ، کلام هذیان را اعتباری نیست .

و تفصیل کلام در این مقام آن است که : ( هَجْر ) در لغت عرب به معنای اختلاط کلام است به وجهی که فهمیده نشود ، و این اختلاط دو قسم میباشد در حصول یک قسم انبیا را ، هیچ کس را نزاعی نیست ، و آن آن است که به سبب بحّة الصوت و غلبه خشکی بر زبان ، و ضعف آلات نطق و تکلم مخارج حروف کما ینبغی مبیّن نشود ، و الفاظ به وجه نیک مسموع نگردد ، و در لحوق این حالت به انبیا نقصانی نیست ; زیرا که از اعراض و توابع مرض است ، و پیغمبر ما را نیز به اجماع اهل سیر بحّة الصوت در مرض موت عارض شده بود ، چنانچه در کتب صحیحه احادیث نیز موجود است .

قسم دوم از اختلاط کلام آن است که به سبب غشی و صعود بخارات به دماغ که در تبهای محرقه اکثر میباشد ، کلام غیر منتظم یا خلاف مقصود

بر زبان جاری گردد ، و این امر هر چند ناشی از امور بدنی است ، لیکن اثر آن به روح مدرکه میرسد ، علما را در تجویز این امر بر انبیا اختلاف است ، بعضی این را قیاس بر جنون کنند و ممتنع دانند ، و بعضی قیاس بر نوم کنند و جایز شمارند ، و در لحوق سبب این عارضه به انبیا شبهه نیست ; زیرا که لحوق غشی به حضرت موسی علی نبیّنا [ وآله ] وعلیه الصلاة والسلام در قرآن مجید منصوص است ، قوله تعالی : ( وَخَرَّ مُوسی صَعِقاً ) ⁽¹⁾ولحوق بیهوشی در وقت نفخ صور به جمیع پیغمبران - سوای حضرت موسی - نیز ثابت و صحیح ، قوله تعالی : ( وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَمَنْ فِی الأرْضِ إِلاّ مَنْ شاءَ اللّهُ ) ⁽²⁾، و در حدیث صحیح وارد است :

فأکون أول من یفیق ⁽³⁾، فإذا موسی أخذ بقائمة من قوائم العرش ، فلا أدری أصعق فأفاق قبلی . . أم جوزی بصعقة الطور ⁽⁴⁾.

آری اینقدر هست که حق تعالی انبیا را به جهت کرامت و بزرگی ایشان در حالت غشی و بیهوشی نیز از آنچه خلاف مرضی او تعالی میباشد معصوم میدارد ، قولا و فعلا هر چه مرضی حق است از ایشان صادر میشود در هر

حالت ، و پر ظاهر است که این حالت را قیاس بر جنون نتوان کرد که در جنون اولا اختلال در قوای مدرکه روح به هم میرسد و راسخ و مستمر میباشد ، به خلاف این حالت که در روح اصلا اختلال نمیباشد ، بلکه آلات بدنی به سبب استیلای مخالف و توجه روح به دفع آن در حکم روح نمیماند ، و لهذا این حالت استمرار و رسوخ ندارد ، پس این حالت مثل نوم است که انبیا را نیز لاحق میگردد ، و از حالت یقظه تفاوت بسیار دارد ، نهایت آنکه در خواب نیز دل این بزرگان آگاه و خبردار میباشد ، و مع هذا احکام نوم در اموری که متعلق به جوارح و چشم و گوش میباشد ، تأثیر میکند و فوت نماز و بی خبری از خروج وقت آن طاری میگردد ، چنانچه در “ کافی “ کلینی در خبر لیلة التعریس مذکور است ⁽¹⁾.

و همچنین ‹ 362 › سهو و نسیان در نماز ایشان را لاحق میشود ، چنانچه امامیه در کتب صحیحه خود از انبیا و ائمه وقوع سهو را روایت کرده اند .

و چون در این قصه به وجوه بسیار از جناب پیغمبر خلاف عادت به ظهور رسیده - چنانچه سابق مفصل نوشته شد - اگر بعضی حاضرین را توهم پیدا شده باشد که مبادا از جنس اختلاط کلام است که در این امراض رو میدهد ، بعید نیست ، و محل طعن و تشنیع نمیتواند شد ، علی الخصوص که شدت درد سر و التهاب حمی در آن وقت بر آن جناب رو کرده بود .

و از روایت دیگر صریح این معنا و این استبعاد معلوم میشود که گفتند : ( ما شأنه . . أهجر . . ؟ ! استفهموه . . ) .

و مع هذا از راه مراعات ادب این گوینده هم جزم نکرد ، و بر سبیل تردد گفت که : آیا اختلاط کلام است ؟ یا ما نمیفهمیم ؟ بار دیگر استفهام کنید تا واضح فرماید ، و به تیقظ و هوشیاری ارشاد کند تا دوات و کاغذ بیاریم ، و الا درگذریم که چندان حاجت مشقت کشیدنش نیست .

این همه بر تقدیری است که قسم اخیر از اختلاط کلام مراد باشد ، و اگر قسم اولش مراد باشد ، یعنی : این مضمون را خلاف عادت پیغمبر میبینیم ، مبادا به سبب ضعف ناطقه الفاظ آن جناب را به خوبی در نیافته باشیم ، الفاظ دیگر است و ما چیز دیگر میشنویم ، بار دیگر استفهام کنید تا واضح فرماید و به یقین معلوم کنیم که همین الفاظ است ، آنگاه [ دوات ] ⁽¹⁾و کاغذ بیاریم ، پس اصلا اشکال نمیآید .

و وجه سوم از طعن سراسر غلط فهمی یا از حق چشم پوشی است ; زیرا که رفع صوت بر صوت پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ممنوع است ، و از کسی در این قصه واقع نشده ، نه از عمر و نه از غیر عمر .

و رفع صوت با هم در حضور آن حضرت به تقریب مناظرات و مشاجرات همیشه جاری بود ، و اصلا آن را منع نفرموده اند ، بلکه اشاره قرآن تجویز آن میفرماید به دو جهت :

اول : به این لفظ که : ( لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ . . ) ⁽¹⁾و این نفرموده که : لا ترفعوا أصواتکم بینکم عند النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم .

دوم : ( کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْض . . ) ⁽²⁾، پس ⁽³⁾صریح معلوم شد که جهر بعض بر بعض جائز است .

و مع هذا از کجا ⁽⁴⁾ثابت شود که اول عمر رفع صوت کرد و باعث تنازع گردید ، این را به دلیلی ثابت باید کرد بعد از آن زبان طعن باید گشاد .

در آن حجره جمعی کثیر بودند ، و مقالات جمع کثیر را رفع صوت لابدی است ، و ارشاد پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم که : « لا ینبغی عندی تنازع » نیز بر همین مدعا گواه است ; زیرا که ( لا ینبغی ) ترک اولی را گویند ، نه حرام و کبیره را ، اگر کسی گوید که زنا کردن مناسب نیست ، نزد اهل شرع ضحکه میگردد .

ولفظ : « قوموا عنّی » از باب تنگ مزاجی مریض است که به گفت و شنید بسیار تنگ دل میشود ، و آنچه در حالت مرض از راه تنگ مزاجی به وقوع میآید در حق کسی محل طعن نیست ، علی الخصوص که این خطاب به همه حاضرین است خواه مجوزین خواه مانعین .

و در روایت صحیحه وارد است که آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم را در همین مرض لدود ⁽¹⁾خورانیده بودند ، بعد افاقه فرمودند : ( لا یبقی أحد فی البیت إلاّ لُدّ ⁽²⁾إلاّ العباس فإنه لم یشهدکم ) . و این تنگ مزاجی که به سبب مرض لاحق میگردد ، اصلا نقصان ندارد - که انبیا را از آن معصوم اعتقاد باید کرد - که مثل ضعف بدن است که در امراض لاحق میشود .

وجه چهارم از طعن مبتنی بر خیال باطل است ; زیرا که حق تلفی امت وقتی میشد ‹ 363 › که چیزی جدید را که از جانب خدا آمده باشد ، و در حق امت نافع باشد ممانعت میکرد ، به مضمون آیه : ( الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی ) ⁽³⁾قطعاً معلوم است که امر جدید نبود بلکه امر و نهی دینی هم نبود ، محض مشورت نیک و مصالح ملکی ارشاد میشد که زمان همین وصیت بود .

و کدام عاقل تجویز میکند که جناب پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم در مدت بیست و سه سال - که زمان نبوت آن افضل البشر بود - با وصف رحمتی و رأفتی که بر عموم خلق الله و بالخصوص در حق امت خود داشت ،

و با وجود تبلیغ قرآن و ارشاد احادیث بی شمار ، در این وقت تنگ چیزی که هرگز نگفته بود ، و آن چیز تِریاق مجرّب بود ، برای دفع اختلاف میخواست بگوید یا نویسد ، و به منع کردن عمر ممتنع شد ، و تا پنج روز در حیات بود و اصلا عمر در آن خانه حاضر نه ، به مجرد توهم آنکه مبادا بشنود و از بیرون درْ تهدید نماید ، بر زبان نیارد ؟ ! و با وصف آمد و رفت جمیع اهل بیت در این وقت به آنها نفرماید که این کتاب را نوشته بگذارید . ( سُبْحانَکَ هذا بُهْتانٌ عَظِیمٌ ) ⁽¹⁾.

دلیل عقلی بر بطلان این خیال باطل آن است که اگر پیغمبر به نوشتن این کتاب بالحتم والقطع از جناب باری تعالی مأمور میبود ، با وصف یافتن فرصت - که بقیه روز پنج شنبه و تمام روز جمعه و شنبه و یک شنبه به خیریت گذشت - متعرض کتابت آن نشد ، لازم میآید تساهل در تبلیغ که منافی عصمت آن جناب است ، حاشاه من ذلک ، قوله تعالی : ( یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ ) ⁽²⁾، این همه ترسیدن از عمر در این وقت که موت غالب بر حیات شده بود چقدر به وعده الهی که به عصمت و محافظت وارد است نامطمئن بودن است ، معاذ الله من ذلک .

و اگر به اجتهاد خود میخواستند که چیزی بنویسند ، پس به گفته عمر از آن اجتهاد رجوع فرمود یا نه ؟

علی الشقّ الأول طعن بالکلیه زایل گشت ، بلکه در رنگ سایر موافقات عمری منقلب شد به منقبت ، یعزّ عزیز أو ذلّ ذلیل .

وعلی الشقّ الثانی در ترک آنچه نافع امت ⁽¹⁾فهمیده بود ، مصداق رحمت الهی نشد ، حاشا جنابه من ذلک ، قوله تعالی : ( لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ ) ⁽²⁾.

دلیل دیگر آنکه : آنچه منظور داشت در نوشتن کتاب یا امر جدید بود زاید بر تبلیغ سابق ، یا ناسخ و مخالف آن ، یا تأکید آن .

علی الشقّ الأول والثانی تکذیب آیه : ( الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی ) ⁽³⁾لازم میآید .

وعلی الشق الثالث هیچ حق تلفی امت نمیشود ; زیرا که تأکید پیغمبر بالاتر از تأکید خدا نبود ، اگر از تأکید او حسابی برندارند از تأکید پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم در حق شان چه خواهد گشود .

دلیل نقلی بر بطلان این خیال آنکه : در روایت سعید بن جبیر از ابن عباس

در همین خبر قرطاس وارد است ، و در “ صحیحین “ موجود که :

اشتدّ برسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وجعه ، فقال : « ائتونی بکتف أکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعده أبداً » ، فتنازعوا ، فقالوا : ما شأنه ؟ هجر ؟ استفهموه ، فذهبوا ‹ 364 › یردّون علیه ، فقال : « دعونی فالذی أنا فیه خیر ممّا تدعوننی إلیه » ، وأوصاهم بثلاث : قال : « اخرجوا المشرکین من جزیرة العرب ، وأجیزوا الوفد بنحو ما کنت أُجیزهم » ، وسکت عن الثالثة ، أو قال ونسیتها !

وفی روایة : وفی البیت رجال - منهم : عمر بن الخطاب - قال : قد غلبه الوجع ، وعندکم القرآن ، حسبکم کتاب الله .

از این روایت صریح مستفاد شد که قبل از تکلم عمر ، حاضرین تنازع کردند و آنچه گفتنی بود گفتند ، و باز از جناب پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم پرسیدند ، و آن جناب بعد از مراجعه سکوت فرمود از طلب ادوات کتابت ، و اگر امر جزمی یا موافق وحی میبود ، سکوت آن حضرت در امضای آن منافی عصمت میبود ، و آن حضرت بعد از این قصه به اقرار شیعه تا پنج روز زنده ماند و روز دوشنبه رفیق ملأ اعلی گشت ، فرصت تبلیغ وحی در این مدت بسیار یافت .

و نیز معلوم شد که [ از ] ⁽¹⁾امور دین چیزی نوشتن منظور نداشت ، بلکه

در سیاست مدنیه ، و مصالح مُلکی و تدبیرات دنیوی ، چنانچه زبانی به آن چیزها وصیت فرمود .

و چیز سوم - که در این روایت فراموش شده - تجهیز جیش اسامه است که در روایت دیگر ثابت است ، و ادلّ دلیل بر این مدعا آن است که چون بار دیگر اصحاب از آوردن دوات و شانه پرسیدند ، در جواب فرمود که : « فالذی أنا فیه خیر ممّا تدعوننی إلیه » یعنی : شما میخواهید که وصیت نامه بنویسم و من مشغول الباطن ام به مشاهده حق تعالی و قرب و مناجات او جلّ شأنه ، و اگر منظور نوشتن امور دینیه یا تبلیغ وحی میشد ، معنای خیریت درست نمیگشت ; زیرا که به اجماع در حق انبیا بهتر از تبلیغ وحی و ترویج احکام دین عبادتی نیست .

و نیز از این روایت ظاهر شد که چون آن حضرت بار دیگر جواب بیتعلقی و وارستگی از این عالم به اصحاب ارشاد فرمود ، حاضران را یأسی و حسرتی دامن گیر حال شد ، عمر بن الخطاب برای تسلی آنها این عبارت گفت که : این جواب ترش پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم به شما نه از راه عتاب و غضب است بر شما ، بلکه به سبب شدت درد سر است که موجب تنگ مزاجی گشته و از وارستگی پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم مأیوس نشوید که کتاب الله کافی و شافی است برای تربیت شما و پاس دین و ایمان شما .

از اینجا معلوم شد که این کلام عمر بن الخطاب بعد از این گفت و شنید در مقام تسلیت اصحاب واقع شده ، نه در مقام ممانعت از کتابت !

و مقطع الکلام در این مقام آن است که : حضرت امیر ( علیه السلام ) نیز در این قصه حاضر بود - به اجماع اهل سیر از طرفین - و اصلا انکار او بر عمر یا دیگر حاضران آن مجلس که ممانعت از کتابت کرده بودند ، نه در حیاتشان و نه بعد از وفاتشان - که زمان خلافت حضرت امیر ( علیه السلام ) بود - به روایت شیعه و سنی منقول نشده ، پس اگر عمر در این کار خطادار است حضرت امیر نیز مجوّز کار او است ، و غیر از ابن عباس - که در آن زمان صغیر السن بود - هرگز بر این قصه افسوس و تحسّر از کسی منقول نشده ، اگر فوت امر مهمی در این ماجرا رو میداد کُبَرای صحابه ولااقل حضرت امیر خود آن را مذکور میفرمود و حسرت میخورد ، و شکایت این ممانعت بر زبان میآورد .

اگر در اینجا کسی را به طریق شبهه به خاطر رسد که : اگر مهمی از مهمات دین منظور نظر پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم در این ‹ 365 › نوشتن نبود پس چرا فرمود که : « لن تضلّوا بعدی » ; زیرا که این لفظ صریح دلالت میکند که به سبب نوشتن این کتاب شما را گمراهی نخواهد شد ، و معنای گمراهی همین است که در دین خللی افتد .

جواب این شبهه آن است که لفظ ( ضلالت ) در لغت عرب چنانچه به معنای گمراهی در دین میآید به معنای سوء تدبیر در مقدمات دنیوی نیز بسیار مستعمل میشود ، مثالش از کلام الهی قول برادران حضرت یوسف ( علیه السلام ) است در حق حضرت یعقوب ( علیه السلام ) که در سوره یوسف مذکور است : ( إِذْ قالُوا

لَیُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلی أَبِینا مِنّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبانا لَفِی ضَلال مُبِین ) ⁽¹⁾، و نیز در همین سوره در جای دیگر است : ( قالُوا تَاللّهِ إِنَّکَ لَفِی ضَلالِکَ الْقَدِیمِ ) ⁽²⁾، و پیداست که برادران یوسف ( علیه السلام ) کافر نبودند که پدر بزرگوار خود را که پیغمبر عالی مرتبه بود گمراه دین اعتقاد کنند ، معاذ الله من هذا الظنّ الفاسد ، مراد ایشان بیتدبیری دنیوی بود که پسران کارآمدنی را که به خدمات قیام دارند چندان دوست نمیدارد ، پسران خردسال کم محنت قاصرالخدمت را نوبت به عشق رسانیده .

پس در اینجا هم مراد از ( تضلّوا ) خطا در تدبیر ملکی است نه گمراهی دین ، و دلیل قطعی بر این اراده آن است که در مدت بیست و سه سال به نزول وحی و قرآن و تبلیغ احادیث اگر کفایت در هدایت ایشان و دفع گمراهی ایشان نشده بود ، در این دو سه سطر کتاب چه قسم کفایت این کار میتوانست شد ؟ !

و نیز در اینجا به خاطر بعضی میرسد که شاید منظور آن جناب نوشتن امر خلافت [ بود ] ، و به سبب ممانعت عمر این امر مهم در حیّز توقف افتاد .

گوییم : اگر منظور نوشتن خلافت باشد از دو حال بیرون نخواهد بود :

یا خلافت ابوبکر خواهد بود ، یا خلافت حضرت امیر ( علیه السلام ) ، بر تقدیر اول آن حضرت بار دیگر در همین مرض این داعیه به خاطر مبارک آورده ، خود به

خود موقوف ساخت بی آنکه عمر یا دیگری ممانعت نماید ، بلکه حواله به خدا و اجماع مؤمنین فرمود ، و دانست این مقدمه واقع شدنی است حاجت به نوشتن نیست ، در “ صحیح مسلم “ موجود است که آن جناب عایشه صدیقه را در همین مرض فرمود :

ادعی لی أباک وأخاک أکتب لهما کتاباً ، فإنی أخاف أن یتمنّی متمنٍّ ویقول قائل : أنا ⁽¹⁾، ویأبی الله والمؤمنون إلاّ أبا بکر . . ! ⁽²⁾یعنی : بطلب نزد من پدر و برادر خود را تا من بنویسم وصیت نامه ; زیرا که میترسم که آرزو کند آرزوکننده ، یا گوید گوینده که : منم و دیگری نیست ، و قبول نخواهد کرد خدا و مردم باایمان مگر ابوبکر .

در اینجا عمر کی حاضر بود که از نویسانیدن وصیت نامه ممانعت کرده باشد ؟

و بر تقدیر ثانی نیز حاجت نوشتن نبود ; زیرا که قبل از این واقعه به حضور هزاران کس در میدان غدیر خم خطبه ولایت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) فرموده بود ، و حضرت امیر ( علیه السلام ) را مولای هر مؤمن و مؤمنه ساخته ، و آن قصه مشهور آفاق و زبان خلق گشته بود ، اگر با وصف آن تقید و تأکید و شهرت و تواتر ، موافق آن عمل نکنند ، از این نوشتن خانگی - که چند کس بیش در آنجا نبودند - چه میگشود ؟

بالجمله ; به هیچ صورت در ممانعت از این کتابت حق امت تلف نشده ، و مهمات دینی در پرده خفا نمانده ، و این خیال باطل بعینه مثال خیال ‹ 366 › غیبت امام مهدی ( علیه السلام ) است ، حذواً بحذو که وسواسی بیش نیست ، و مرض وسواسی [ را ] علاجی نه ⁽¹⁾.

أقول :

حصر مطاعن عمر در یازده مردود است به اینکه این حصر - مانند حصر مطاعن ابوبکر - نه عقلی است و نه استقرائی ، اما انتفای حصر عقلی پس ظاهر است ، و اما انتفای حصر استقرائی پس از جهت آنکه در هیچ کتابی از کتب شیعه حصر تعداد مطاعن عمر و احزاب او مذکور نیست ، بلکه علمای اعلام این فرقه چند طعن را به طریق تمثیل ذکر کرده اند ، چنانچه علامه حلی ( رحمه الله ) در کتاب “ کشف الحق و نهج الصدق “ گفته :

المطلب الثانی فی المطاعن التی نقلها أهل السنة علی عمر بن الخطاب . . نقل الجمهور عن عمر مطاعن کثیرة ، منها . . إلی آخره ⁽²⁾.

و مولانا محمد باقر مجلسی ( رحمه الله ) در کتاب “ حق الیقین “ فرموده :

مطلب دوم در بیان قلیلی از بدع و قبائح اعمال و شنایع افعال عمر است که

خلیفه دوم سنیان است ، بدان که مطاعن آن منبع فتن زیاده از آن است که در کتب مبسوطه احصا توان کرد ، فکیف این رساله !

و او در جمیع مطاعن ابی بکر شریک بود ، بلکه خلافت ابوبکر شعبه [ ای ] از فتنه های او بود ، لهذا از مطاعن مخصوصه او اندکی بخصوصاً ⁽¹⁾در این رساله ایراد مینماییم . ⁽²⁾انتهی .

و مع هذا سوای مطاعن یازده گانه که مخاطب ذکر نموده دیگر مطاعن عمر در کتب شیعه مذکور است و به ذکر آنها نپرداخته ، و ما بعضی از آنها بعد فراغ از رفع شبهات مخاطب بر مطاعن مذکوره نقل خواهیم کرد .

اما آنچه گفته : اول که عمده طعنها نزد شیعه است قصه قرطاس به روایت بخاری و مسلم . . . إلی قوله : این است ، قصه قرطاس که خاطرخواه شیعه موافق روایات صحیحه اهل سنت است .

پس اختلال این قول به چند وجه واضح و لائح است :

اول : آنکه لفظ : قبل از وفات به چهار روز در روایات قصه قرطاس مذکور نیست .

دوم : آنکه تقدیم اختلاف دیگر حاضران بر قول عمر ، از تحریفات

مخاطب [ است ] و در روایات این قصه ، اختلاف حاضران بعدِ قول عمر مذکور است .

سوم : آنکه قوله : در این اثنا کسی این هم گفته که : آیا آن حضرت را هذیان و اختلاط کلام رو داده است ؟

ترجمه الفاظ روایات نیست ، و ما در اینجا بنابر اثبات امور مذکوره الفاظ روایات متضمنه این قصه را از “ صحیح بخاری “ و “ صحیح مسلم “ و “ مشکاة “ نقل نماییم .

پس بدان که بخاری این روایت را در هفت موضع به اسانید مختلفه و عبارات متنوعه ذکر نموده ⁽¹⁾.

اول : در کتاب العلم باب کتابة العلم و الفاظ آن این است :

حدّثنا یحیی بن سلیمان ; قال : حدّثنی ابن وهب ، قال : أخبرنی یونس ، عن ابن شهاب ، عن عبید الله بن عبد الله ، عن ابن عباس ، قال : لمّا اشتدّ بالنبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وجعه ، قال : « ائتونی بکتاب أکتب لکم کتاباً لا تضلّوا بعده » ، قال عمر : إن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم غلبه الوجع ، وعندنا کتاب الله ، حسبنا . . فاختلفوا وکثر ⁽²⁾اللغط . .

قال : « قوموا عنّی ولا ینبغی عندی التنازع » .

فخرج ابن عباس یقول : إن الرزیة کلّ الرزیة ما حال بین رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم و بین کتابه ⁽¹⁾.

دوم : در کتاب الجهاد در باب هل یستشفع إلی أهل الذمّة ، ومعاملتهم ، وجوائز الوفد و الفاظ آن این است :

حدّثنا قبیصة ; قال : حدّثنا ابن عیینة ، عن سلیمان ‹ 367 › الأحول ، عن سعید بن جبیر ، عن ابن عباس ، أنه قال : یوم الخمیس و ما یوم الخمیس ؟ ! ثمّ بکی حتّی خضب دمعه الحصباء ، فقال : اشتدّ برسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وجعه یوم الخمیس ، فقال : « ائتونی بکتاب أکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعده أبداً » ، فتنازعوا ، ولا ینبغی عند نبیّ تنازع ، فقالوا : هجر رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، قال : « دعونی فالذی أنا فیه خیر ممّا تدعوننی إلیه » ، وأوصی عند موته بثلاث : « أخرجوا المشرکین من جزیرة العرب ، وأجیزوا الوفد بنحو ما کنت أُجیزهم . . » ، ونسیت الثالثة ⁽²⁾.

سوم : در کتاب الخمس در باب إخراج الیهود من جزیرة العرب :

حدّثنا محمد ; قال : حدّثنا ابن عیینة ، عن سلیمان بن أبی مسلم ، سمع سعید بن جبیر ، سمع ابن عباس ; یقول : یوم الخمیس و ما یوم

الخمیس ؟ ! ثمّ بکی حتّی بلّ دمعه الحصی ، قلت لابن عباس : و ما یوم الخمیس ؟ قال : اشتدّ برسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وجعه ، فقال : « ائتونی بکتف أکتب لکم کتاباً لن ⁽¹⁾تضلّوا بعده أبداً » ، فتنازعوا ، ولا ینبغی عند نبیّ تنازع ، فقالوا : ما له ؟ أهجر ؟ استفهوه ، فقال : « ذرونی ، [ ف ] ⁽²⁾الذی أنا فیه خیر ممّا تدعوننی إلیه » ، فأمرهم بثلاث . .

فقال : « أخرجوا المشرکین من جزیرة العرب ، وأجیزوا الوفد بنحو ما کنت أُجیزهم . . » ، والثالثة ، إمّا أن سکت عنها ، وإمّا أن قالها فنسیتها ، قال سفیان : هذا من قول سلیمان ⁽³⁾.

چهارم : در باب مرض النبیّ و وفاته ، و الفاظ آن این است :

عن سلیمان الأحول ; عن سعید بن جبیر ; قال : قال ابن عباس : یوم الخمیس و ما یوم الخمیس ؟ ! اشتدّ برسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وجعه ، فقال : « ائتونی أکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعده أبداً » ، فتنازعوا ، ولا ینبغی عند نبیّ تنازع ، فقالوا بشأنه : أهجر ؟ استفهوه ، فذهبوا یردّون علیه ، فقال : « دعونی فالذی أنا فیه خیر ممّا تدعوننی إلیه » ، وأوصاهم بثلاث ، فقال : « أخرجوا المشرکین من جزیرة العرب ، وأجیزوا الوفد بنحو ما کنت

أُجیزهم . . » ، وسکت عن الثالثة ، أو قال فنسیتها ⁽¹⁾.

پنجم : در همین باب بعد ذکر اسناد دیگر ، و الفاظ این ، این است :

عن ابن عباس ; قال : لمّا حضر رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، وفی البیت رجال ، فقال النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « هلمّوا أکتب لکم کتاباً لا تضلّوا بعده » ، فقال بعضهم : إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قد غلبه الوجع ، وعندکم القرآن ، حسبنا کتاب الله ، فاختلف أهل البیت واختصموا ، فمنهم من یقول : قرّبوا یکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعده ، ومنهم من قال غیر ذلک ، فلمّا أکثروا اللغو والاختلاف قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « قوموا عنّی ⁽²⁾» .

قال عبید الله : فکان یقول ابن عباس : إن الرزیّة کلّ الرزیّة ما حال بین رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم و بین أن یکتب لهم ذلک الکتاب لاختلافهم ولغطهم . ⁽³⁾انتهی .

ششم : در کتاب المرضی در باب قول المریض : قوموا عنّی ، و الفاظ آن این است :

عن عبید الله بن عبد الله ; عن ابن ‹ 368 › عباس : لمّا حضر رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، وفی البیت رجال فیهم

عمر بن الخطاب ، قال النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « هلمّ أکتب لکم کتاباً لا تضلّوا بعده » ، فقال عمر : إن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قد غلب علیه الوجع ، وعندکم القرآن ، حسبنا کتاب الله ، فاختلف أهل البیت فاختصموا ، فمنهم من یقول : قرّبوا یکتب لکم النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم کتاباً لن تضلّوا بعده ، ومنهم من یقول ما قال عمر ، فلمّا أکثروا اللغو والاختلاف عند النبیّ قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « قوموا عنّی » .

قال عبید الله : فکان ابن عباس یقول : إن الرزیّة کلّ الرزیّة ما حال بین رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم و بین أن یکتب لهم ذلک الکتاب من اختلافهم ولغطهم ⁽¹⁾.

هفتم : در کتاب الاعتصام بالکتاب والسنة در باب کراهة الخلاف ، و الفاظ آن این است :

عن ابن عباس ; قال : [ لمّا ] ⁽²⁾حضر النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، وفی البیت رجال فیهم عمر بن الخطاب ، فقال : « هلمّ أکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعده » ، قال عمر : إن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم غلبه الوجع ، وعندکم القرآن ، فحسبنا کتاب الله ، واختلف أهل البیت واختصموا ، فمنهم من یقول : قرّبوا یکتب لکم رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم کتاباً لن تضلّوا

بعده ، ومنهم من یقول ما قال عمر ، فلمّا أکثروا اللغط والاختلاف عند النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، قال : « قوموا عنّی » .

قال عبید الله : فکان ابن عباس یقول : إن الرزیّة کلّ الرزیة ما حال بین رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم و بین أن یکتب لهم ذلک الکتاب من اختلافهم ولغطهم ⁽¹⁾.

و مسلم نیز در “ صحیح “ خود این حدیث را به طرق متعدده آورده و الفاظ آن این است :

حدّثنا سعید بن منصور وقتیبة بن سعید وأبو بکر بن أبی شیبة وعمرو الناقد - واللفظ لسعید - قالوا : حدّثنا سفیان ، عن سلیمان الأحول ، عن سعید بن جبیر ، قال : قال ابن عباس : یوم الخمیس ، و ما یوم الخمیس ؟ ثم بکی حتّی بلّ دمعه الحصی ، فقلت : یا بن عباس ! ⁽²⁾و ما یوم الخمیس ؟ قال : اشتدّ برسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وجعه فقال : « ائتونی أکتب لکم کتاباً لا تضلّوا بعدی » ، فتنازعوا - و ما ینبغی عند نبیّ تنازع - وقالوا : ما شأنه ؟ أهجر ؟ ! استفهموه ، قال : « دعونی فالذی أنا فیه خیر ، أوصیکم بثلاث : أخرجوا المشرکین من جزیرة العرب ، وأجیزوا الوفد بنحو ما کنت أُجیزهم . . » ، قال : وسکت عن الثالثة ، أو قالها فأُنسیتها .

قال أبو إسحاق إبراهیم : حدّثنا الحسن بن بشر ; قال : حدّثنا سفیان بهذا الحدیث ، حدّثنا إسحاق بن إبراهیم ، قال : أخبرنا وکیع ، عن مالک بن معوّل ، عن طلحة بن مسرف ، عن سعید بن جبیر ، عن ابن عباس أنه قال : یوم الخمیس و ما یوم الخمیس ؟ ! ثم جعل تسیل دموعه حتّی رأیت علی خدّیه ، کأنّها نظام اللؤلؤ ، قال : قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « ائتونی بالکتف والدواة - أو اللوح والدواة - ، أکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعده أبداً » ، فقالوا : إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] و سلم یهجر .

قال : حدّثنی محمد بن رافع وعبد الله بن حمید ; قال عبد الله : أخبرنا - وقال ابن رافع : حدّثنا - ‹ 369 › عبد الرزاق ، قال : أخبرنا معمّر ، عن الزهری ، عن عبید الله بن عبد الله بن عیینة ⁽¹⁾، عن ابن عباس ، قال : لمّا حضر رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم - وفی البیت رجال ، فیهم عمر بن الخطاب . . . - فقال النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « هلمّ أکتب لکم کتاباً لا تضلّون بعده » ، فقال عمر : إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قد غلب علیه الوجع ، وعندکم القرآن ، حسبنا کتاب الله ، فاختلف أهل البیت ، فاختصموا ، منهم من یقول : قرّبوا یکتب لکم

رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم کتاباً لن تضلّوا بعده ، ومنهم من یقول ما قال عمر ، فلمّا أکثروا اللغو والاختلاف عند رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « قوموا » .

قال عبید الله : فکان ابن عباس یقول : إن الرزیّة کلّ الرزیّة ما حال بین رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم و بین أن یکتب لهم ذلک الکتاب ، من اختلافهم ولغطهم ⁽¹⁾.

و در “ مشکاة “ مذکور است :

عن ابن عباس قال : لمّا حضر رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، وفی البیت رجالهم ⁽²⁾، فیهم عمر بن الخطاب ، قال النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « هلمّوا أکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعده » ، فقال عمر : قد غلب علیه الوجع ، وعندکم القرآن ، حسبکم کتاب الله ، فاختلف أهل البیت ، واختصموا ، منهم من یقول : قرّبوا یکتب لکم رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ،

ومنهم من یقول ما قال عمر ، فلمّا أکثروا اللغط والاختلاف ، قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « قوموا عنّی » .

قال عبید الله : فکان ابن عباس یقول : إن الرزیّة کلّ الزریّة ما حال بین رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم و بین أن یکتب لهم ذلک الکتاب لاختلافهم ولغطهم .

وفی روایة سلیمان بن أبی مسلم الأحول ; قال ابن عباس : یوم الخمیس و ما یوم الخمیس ؟ ! ثم بکی حتّی بلّ دمعه الحصی ، قلت : یابن عباس ! و ما یوم الخمیس ؟ قال : اشتدّ برسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وجعه ، فقال : « ائتونی بکتف أکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعده أبداً » ، فتنازعوا - ولا ینبغی عند نبیّ تنازع - فقالوا : ما شأنه ؟ أهجر ؟ استفهموه ، فذهبوا یردّون علیه ، فقال : « دعونی فالذی أنا فیه خیر ممّا تدعوننی إلیه » ، فأمرهم بثلاث فقال : « اخرجوا المشرکین من جزیرة العرب ، وأجیزوا الوفد بنحو ما کنت أُجیزهم . . » ، وسکت عن الثالثة ، أو قالها فنیستها .

قال سفیان : هذا من قول سلیمان متفق علیه . ⁽¹⁾انتهی .

و خلاصه حدیث “ مشکاة “ - که متفق علیه بخاری و مسلم است - آن است که مینگاریم : روایت است از ابن عباس که هرگاه که احتضار شد جناب

رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) را در حالی که در خانه مردانی چند بودند که در میان ایشان عمر بود ، گفت پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) : بیایید تا بنویسم برای شما کتابی را که هرگز گمراه نشوید بعد از آن ، پس گفت عمر که : غلبه کرده است بر او درد ، و نزد شما است قرآن ، بس است ما را کتاب خدا . پس اختلاف کردند آنها که در آن خانه بودند از زمره صحابه و با هم خصومت کردند ، بعضی از ایشان کسانی بودند که میگفتند : نزدیک گردانید اسباب کتابت را تا که کتابت فرماید رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) ، و بعضی از ایشان کسانی بودند که میگفتند آنچه گفته بود عمر ، پس چون بسیار کردند بانگ و خروش و اختلاف ، گفت آن حضرت ( صلی الله علیه وآله ) : « برخیزید و دور شوید از من » .

گفت عبید الله ‹ 370 › - که راوی حدیث است از ابن عباس - : پس بود ابن عباس که میگفت که : به درستی که مصیبت ، همه مصیبت ، چیزی است که حائل شد در میان پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) و در میان آنکه بنویسد برای ایشان کتاب ، از اختلاف ایشان و آواز و خروش ایشان .

و در روایت سلیمان احول - که یکی از ثقات روات اهل سنت است - واقع است که گفت ابن عباس که : روز پنج شنبه ، و چه عظیم است روز پنج شنبه ! اشاره میکند به آن روز پنج شنبه که قصه مذکوره در آن واقع شد ، پس تر ⁽¹⁾گریست بر یاد این قصه تا اینکه تر کرد اشک وی سنگ ریزه ها را که در آنجا

افتاده بودند ، گفتم من : ای ابن عباس ! چیست روز پنج شنبه و چه حال دارد ؟ چه واقع شد در وی ؟ گفت : سخت شد به پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) درد ، پس گفت آن حضرت ( صلی الله علیه وآله ) : « بیارید مرا شانه شتر یا گوسفند تا بنویسم برای شما کتابی ; زیرا که هرگز گمراه نشوید بعد از آن همیشه » . پس نزاع کردند و نمیشاید نزد هیچ پیغمبر تنازع ، پس گفتند : چه شأن است او را ؟ آیا هذیان میگوید ؟ استفهام کنید . پس شروع کردند که کلام را بر آن حضرت ( صلی الله علیه وآله ) باز میگردانیدند ، پس آن حضرت گفت : « بگذارید مرا ، آنچه من در آنم بهتر است از آنچه شما مرا میخواهید به سوی آن » ، و وصیت کرد ایشان را به سه چیز :

1 . یکی اخراج مشرکین از جزیره عرب .

2 . دوم جایزه دادن وفد را .

3 . و سکوت کرد راوی از ذکر وصیت سوم ، یا گفت و من فراموش کردم .

[ اما آنچه گفته : ] اما در این قصه به چند وجه طعن متوجه به عمر میشود .

پس کلامش دلالت میکند که این قول [ را ] از طرف شیعیان گفته ، و حال آنکه وجه دوم را شیعه چنین گفته اند که : عمر اسناد هذیان - العیاذ بالله - به آن جناب کرد ، و کلمه : ( إن الرجل لیهجر ) گفت .

و همچنین وجه چهارم به لفظی که او ذکر کرده در کتب مشهوره شیعه یافته نمیشود .

و از ذکر دیگر وجوهی که علامه مجلسی علیه الرحمه و دیگر علما در این طعن نوشته اند اعراض ساخته .

اما آنچه گفته : این است تقریر طعن با زور و شوری که دارد ، و در هیچ کتاب پیدا نیست .

پس راست است ، و اگر مرادش این است که تقریر طعن به هر مضمونی و به هر لفظی که باشد مانند این زور و شوری که به زعم او در تقریرش یافته میشود ، در هیچ کتاب پیدا نیست ، پس دلیل جهل یا تجاهل او است از کتب شیعه ، و مخاطب را میبایست که اول در این مقام کلام یکی از علمای اعلام فرقه شیعه را که متضمن تقریر و بیان این طعن است بلفظه و بعینه نقل میکرد ، بعد از آن از طرف اهل سنت به جواب آن میپرداخت ، لیکن چون به مقتضای عادت و شیمه خود تقریر این طعن را از طرف خود ابتداع و اختراع نموده ، در اینجا ثبت کرده ، در آخر گفته :

این است تقریر طعن با زور [ و ] شوری که دارد و در هیچ کتاب به این طمطراق پیدا نیست .

بنابر آن ما خواستیم که کلام بعضی از علمای شیعه را در اینجا نقل نماییم ، پس بدان که مولانا محمد باقر مجلسی در کتاب “ حق الیقین “ در تقریر این طعن فرموده :

و بر نافذ بصیر مخفی نیست که امری که حضرت رسول ( صلی الله علیه وآله و سلم ) خواهد در

این مجال تنگ و وقت قلیل بر کتفی بنویسد ، جمیع شرایع دین نخواهد بود ، پس باید امر مجملی باشد که مشتمل بر مصالح جمیع امت باشد تا روز قیامت ، و این نیست مگر آنکه خلیفه ‹ 371 › و جانشین عالم و عادل معصومی تعیین فرماید که عالم باشد به جمیع مصالح امت و عموم مسائل دین ، و خطا بر او روا نباشد ، و همه امت را بر یک طریقه بدارد ، و قرآن را چنانچه نازل شده لفظاً و معناً برای ایشان بیان کند ، تا طریق ضلالت و جهالت بالکلیه از ایشان مسدود گردد ، چنان که در حدیث ثقلین فرمود که : « کتاب خدا و اهل بیت ( علیهم السلام ) را در میان شما میگذارم ، و هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد » ، و در روز غدیر تعیین خلیفه نمود ، و چون حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) میدانست که آنها را با وجود اتمام حجت ناشنیده خواهند انگاشت ، خواست تا تأکید حجت در این وقت بفرماید ، و نوشته صریحی در میان ایشان بگذارد که انکار نتوانند کرد ، و عمر این معنا را یافت و منافی آن تمهیدی بود که او با منافقان دیگر در این باب کرده بود ، و این شبهه را در میان انداخت که مرضِ آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) غالب شده و هذیان میگوید ، و حضرت دید که آن بی حیا در حیات آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) انکار قول او میکند ، و منافقان با او موافقت میکنند ، دانست که اگر در این کار اهتمام بفرماید ، و چیزی نوشته شود آن ملعون خواهد گفت : هذیان گفته واعتبار ندارد ، و اکتفا به نصوص سابقه که اتمام حجت بر ایشان کرده بود نمود ، و ایشان را از حجره طاهره بیرون کرد .

ایضاً چون مشاجره آن منافقان را در حضور خود مشاهده کرد ترسید از آنکه مبادا از نوشتن نامه منازعت شدید شود ، و به کارزار منتهی شود ، و منافقان راهی بیابند ، و اسلام بالکلیه از میان برود ، چنانچه حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) را به این سبب نهی از مقاتله ، و امر به مساهله - با عدم اعوان - نمود .

ایضاً ; معلوم است که وصیت و عهدی که مناسب آن وقت و آن حال بود تعیین وصی و وصیت به احوال بازماندگان است ، و جمیع امت بازماندگان آن حضرت بود ، چون تواند بود که احوال ایشان را مهمل بگذارد ؟ و وصی از برای ایشان تعیین نکند ، و حال آنکه همه امت را امر به وصیت نموده باشد ؟ ! چنانچه در “ صحیح ترمذی “ و ابوداود از حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) روایت کرده اند که :

گاه هست که زنی یا مردی شصت سال طاعت خدا میکند ، و در وقت مرگ تقصیر در وصیت میکند ، آتش برای ایشان واجب میشود ⁽¹⁾.

و در جمیع “ صحاح “ خود روایت کرده اند :

آدمی نباید که یک شب یا دو شب بر او بگذرد مگر آنکه وصیت او در زیر سرش باشد ⁽²⁾.

و مؤید آنچه مذکور شد آن است که ابن ابی الحدید از ابن عباس روایت کرده است که گفت : من در راه شام با عمر بودم ، روزی دیدم که بر شتر خود سوار است و تنها میرود و من از پی او رفتم ، گفت : ای پسر عباس ! من شکایت میکنم به تو از پسر عمت - یعنی : علی ( علیه السلام ) - سؤال کردم از او که با من بیاید ، قبول نکرد ، و همیشه او را با خود غضبناک مییابم ، تو چه گمان داری ؟ غضب و خشم او از چه جهت است ؟ گفتم : تو هم سببش را میدانی ، [ گفت : ] ⁽¹⁾گمان میکنم که غضب او برای فوت خلافت است از او ، گفتم : سببش همین است ، او چنین میداند که جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) خلافت را از برای او میخواست ، عمر گفت : هرگاه خدا نخواست که به او برسد ، خواسته جناب پیغمبر ( صلی الله علیه وآله ) چه فایده کرد ؟ ! رسول ( صلی الله علیه وآله ) امری را خواست و خدا غیر آن را خواست ، مگر هر چه پیغمبر ( صلی الله علیه وآله ) میخواست ‹ 372 › میشد ؟ ! حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) خواست که عم او ابوطالب مسلمان شود و چون خدا نخواست نشد !

پس ابن ابی الحدید گفته است که :

در روایت دیگر چنین است که عمر گفت که : حضرت رسول خدا

صلی الله علیه [ وآله ] و سلم خواست که در مرض موت خود از برای خلافت او را ذکر کند ، پس من مانع شدم او را از ترس فتنه ، و از خوف آنکه امر اسلام پراکنده شود ، پس حضرت رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] و سلم دانست آنچه در نفس من بود ، و نگفت ، و خدا آنچه مقدر کرده بود شد ⁽¹⁾.

و ایضاً ; روایت کرده است از ابن عباس که گفت : من داخل شدم بر عمر در اول ⁽²⁾خلافتش ، و از برای او یک صاع خرما بر روی حصیری ریخته بودند ، و میخورد ، مرا تکلیف کرد ، یک دانه برداشتم ، و همه را خورد و سبوی آبی پیش او گذاشته بود برداشت و بیاشامید ، و تکیه کرد بر بالش ، و حمد خدا بجا آورد ، پس گفت : از کجا میآیی ای عبدالله !

گفتم : از مسجد .

گفت : پسر عمت را بر چه حال گذاشتی ؟

گمان کردم که عبدالله بن جعفر را میگوید ، گفتم : با هم سِنّان خود بازی میکرد .

گفت : او را نمیگویم ، بزرگ شما اهل بیت را میگویم .

گفتم : در بستان مشغول به آب کشیدن بود و تلاوت قرآن مینمود .

گفت : ای عبدالله ! تو را سوگند میدهم - که خونهای شتران بر تو لازم باشد اگر کتمان کنی - که آیا در نفس او از ادعای خلافت چیزی مانده است ؟

گفتم : بلی .

گفت : آیا گمان میکند که حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) نص بر خلافت او کرده است ؟

گفتم : بلی ; و زیاده هم بر این بگویم ، از پدرم پرسیدند از آنچه او دعوی میکند ، پدرم گفت : راست میگوید .

عمر گفت : از حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) در امر او گاهی سخنی چند صادر میشد که اثبات [ حجتی ] ⁽¹⁾نمیکرد و قطع عذری نمینمود - یعنی : صریح نبود - و گاهی از جهت محبتی که با او داشت ، میخواست که میل از حق به سوی باطل در باب او بکند [ ! ! ] و در مرض موت خواست که تصریحِ [ به ] ⁽²⁾اسم او بکند ، من منع کردم او را از این ، از برای شفقت بر امت ، و محبت اهل اسلام ، به حق خانه کعبه سوگند که قریش هرگز بر او اتفاق نخواهند کرد ، و اگر او خلافت را بگیرد ، قریش بر او در اطراف زمین شورش خواهند کرد ، پس حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) دانست که من یافتم که او چه در خاطر دارد ، ساکت شد و تصریح به اسم او نکرد ، و خدا جاری کرد ، آنچه مقدر شده بود .

تا اینجا ترجمه روایات بود .

ابن ابی الحدید بعدِ نقل الفاظ این روایت گفته :

ذکر هذا الخبر أحمد بن أبی طاهر صاحب کتاب تاریخ بغداد ⁽¹⁾فی کتابه مسنداً . ⁽²⁾انتهی ⁽³⁾

69

و از این روایات معلوم شد که از اول تا آخر حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) تعیین حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) میخواست و میفرمود ، و این منافق مانع و ساعی در ابطال آن بوده .

و معلوم شد که او خود را از خدا و رسول ( صلی الله علیه وآله ) اعلم میدانسته است به مصالح امت ، و آنکه گفته است که : عرب بر او خواهند شورید ، و مریدان او این را از کرامات او حساب کرده اند .

به شومی تدبیرات او بود که بعد از فوت حضرت رسالت ( صلی الله علیه وآله ) نگذاشت که حق به امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) برگردد که موافق طریق حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) در میان ایشان سلوک کند ، و عادت داد مردم را - در عرض بیست و پنج سال - با ‹ 373 › آنکه رؤسا و سرکرده ها را اموال بسیار بدهند ، و ضعفا و زیردستان

69

را ذلیل گردانند ، و هرچه مصلحت دنیا را [ در آن ] ⁽¹⁾دانند بکنند ، و دست از حکم خدا بردارند ، لهذا چون حق به حضرت امیر ( علیه السلام ) برگشت و خواست که موافق فرموده خدا و سنت جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) عمل کند ، و قسمت بالسویه بکند ، و با شریف و وضیع به یک نحو سلوک کند ، مردم تاب نیاوردند ، و طلحه و زبیر مرتد شدند ، و فتنه بصره برپا شد .

و معاویه را دانسته در شام تعیین کرد ، و با او تمهید کرد که : اگر حق به امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) برگردد ، او اطاعت نکند ، و میدانست که او کافر و منافق و دشمن اهل بیت ( علیهم السلام ) است ، و فتنه صفین و خوارج و شهادت آن حضرت ( علیه السلام ) بر این مرتب شد .

و از عناد تدبیر خدا و رسول ( صلی الله علیه وآله ) برباد نمود .

خون شهدا تمام بر گردن اوست * . . .

چون بر کیفیت این قصه مطلع شدی ، و اخبار متفق علیها بین الفریقین را شنیدی ، اکنون بیان کنیم که از این مقدمه کفر و نفاق و خطای او به چندین جهت لازم میآید :

اول : [ آنکه ] ⁽²⁾نسبت هجر و هذیان به حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) داد ، و حال آنکه به اتفاق عامه و خاصه آن حضرت ( صلی الله علیه وآله ) معصوم است از آنکه در کلامش مخالفتی و اضطرابی و خلاف واقعی صادر شود ، نه به عمد و نه به

سهو ، نه در صحت و نه در مرض ، و نه به عنوان جدّ و نه مزاح ، و نه در حال رضا و نه در حال غضب ، چنانچه قاضی عیاض در کتاب “ شفا “ ⁽¹⁾و کرمانی در “ شرح صحیح بخاری “ ⁽²⁾و نووی در “ شرح صحیح مسلم “ ⁽³⁾تصریح به این نموده اند .

و حق تعالی در قرآن مجید میفرماید که : ( وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) ⁽⁴⁾، یعنی : حضرت رسول ( صلی الله علیه وآله ) سخن نمیگوید از روی خواهش نفس خود ، و نیست سخن او مگر وحی که از جانب خدا به او رسیده است .

دوم : آنکه سخن را به این نحو ادا کردن ، متضمن نهایت بی ادبی و

بی حیایی است که دلیل کفر و نفاق است ; زیرا که :

این مرد هذیان میگوید ، یا وا گذارید او را که هذیان میگوید ، یا چه شده است او را که هذیان میگوید ؟ !

هر کس که اندک حیا و ادبی داشته باشد ، نسبت به ادنی کسی [ چنین سخن ] ⁽¹⁾نمیگوید ، چه جای جناب خاتم الانبیاء که حق تعالی در قرآن مجید در همه جا به القاب شریفه نام مبارک آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) را برده مثل : ( یا أَیُّهَا الرَّسُولُ . . ) ⁽²⁾و ( یا أَیُّهَا النَّبِیُّ . . ) ⁽³⁾، و ایضاً فرموده است : ( لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً ) ⁽⁴⁾یعنی : مگردانید خواندن آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) را در میان خود ، مثل خواندن و ندا کردن بعضی از شما بعضی را ، و فرموده : صدای خود را بلندتر از صدای او مکنید .

و ایضاً ; بر هر عاقلی ظاهر است که این نوع سخن دلالت بر نهایت بی ادبی و بیپروایی و عدم محبت او نسبت به آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) میکند که در چنین حال محزون و متأثر نباشد ، و از برای اغراض باطله خود چنین نزاعی و فضیحتی در میان خانه آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) - که محل نزول ملائکه مقربین

است - برپا کند ، بلکه دلالت بر شعف ⁽¹⁾و شادی و شماتت او میکند که در این حال فرصت به دست او افتاده و آنچه خواهد میکند .

سوم : آنکه ردّ حکم الهی کرده که در چندین موضع فرموده : ( أَطِیعُوا اللّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ . . ) ⁽²⁾یعنی : اطاعت کنید خدا را ، و اطاعت کنید رسول او را ، و فرموده : ( وَما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ) ⁽³⁾‹ 374 › یعنی : آنچه بیاورد رسول الله ( صلی الله علیه وآله و سلم ) از برای شما ، پس بگیرید و قبول کنید ، و آنچه نهی کند شما را از آن ، پس ترک کنید ، و باز فرموده است : ( وَما کانَ لِمُؤْمِن وَلا مُؤْمِنَة إِذا قَضَی اللّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ ) ⁽⁴⁾یعنی : هیچ مرد مؤمن و زن مؤمنه را نمیرسد که هرگاه خدا و رسول او ( صلی الله علیه وآله و سلم ) حکم کند در امری ، اینکه بوده باشد ایشان را اختیاری در کار خود .

هیچ جا نفرموده که فرقی میان صحت و بیماری آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) هست ، یا آنکه در بیماری از رسالت معزول است ، و نگفته که در هنگام مرض اطاعت او نکنید و حرف او را نشنوید ، و در جای دیگر فرموده که : کسی

که حکم نکند به آنچه خدا فرستاده است ، پس ایشان فاسقانند و ظالمانند و کافرانند ⁽¹⁾.

چهارم : آنکه در روایت ابن ابی الحدید که گذشت ، عمر خود اعتراف کرد که حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) در آن وقت خواست تصریح به نام علی ( علیه السلام ) کند ، من مانع شدم ، و این عین مشاقّه و معارضه به آن حضرت است ، و حق تعالی میفرماید : ( وَمَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی . . ) ⁽²⁾تا آخر آیه ، یعنی : هرکه مشاقّه و معارضه کند ، با جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) ، بعد از آنکه بر او ظاهر شده باشد راه هدایت ، و متابعت کند غیر راه مؤمنان را - که اطاعت رسول الله ( صلی الله علیه وآله و سلم ) است - او را به کردار خویش واگذاریم ، و آخر به جهنم فرستیم ، و بد جای است جهنم از برای ایشان .

پنجم : آنکه آن حضرت را آزار کرد و به غضب آورد به حدی که با آن وسعت خلق که خدای تعالی او را به خلق عظیم وصف کرده و او را رحمت عالمیان گفته ، رو از ایشان گردانید و اعراض فرمود ، و ایشان را راند ، و از پیش خود دور کرد ، و در احادیث متواتره وارد شده است که آزار [ و به

غضب در آوردن ] ⁽¹⁾آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) آزار خدا است ، و حق تعالی فرموده است : [ ( وَالَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ ) ⁽²⁾، یعنی : آنها که آزار میکنند رسول خدا [ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ] را از برای ایشان است عذابی دردناک . و باز فرموده است : ] ⁽³⁾( الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّهُ فِی الدُّنْیا وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِیناً ) ⁽⁴⁾، یعنی : به درستی آنهایی که ایذا میکنند خدا و رسول او ( صلی الله علیه وآله و سلم ) را ، لعنت کرده است خدا ایشان را در دنیا و آخرت ، و مهیا کرده است از برای ایشان عذابی خوار کننده را .

ششم : آنکه در قول او : ( حسبنا کتاب الله ) چندین خطا کرده :

اول : اظهار جهل حضرت رسالت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) یا خطای او کرد ; زیرا که اگر حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) نمیدانست که کتاب خدا بس است ، پس اظهار جهل آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) کرد ، و اگر میدانست و باز خواست وصیت کند ، خطا و فعل لغو کرده .

دوم : آنکه آیاتی که استنباط احکام از آن کرده اند پانصد آیه است تقریباً ، و معلوم است که اکثر احکام از قرآن مستنبط نمیشود ، و آنچه مستنبط

میشود در غایت اجمال و اشکال و تشابه است ، و اختلاف عظیم در فهم احکام از آنها شده ، و بعضی گفته اند : محکم ترین آیات کریمه آیه وضو است ، و قریب به صد تشابه در آن است ، و در قرآن مجید ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و ظاهر و مأوّل و عام و خاص و مطلق و مقید و غیر اینها هست ، پس چگونه کتاب خدا از برای رفع اختلاف کافی باشد ؟

و ایضاً ; اگر کافی بود چرا خود در مسائل حیران میشد و رجوع به دیگران میکرد ، و میگفت : ( لولا علی لهلک عمر ) ، و مکرر اقرار به جهل میکرد و میگفت همه کس از عمر اعلم است حتّی زنها در حجله ها و در پس پرده ها ؟

سوم : آنکه ‹ 375 › اگر کتاب خدا کافی بود ، حضرت رسول الله ( صلی الله علیه وآله و سلم ) کتاب خدا را مقرون به اهل بیت نمیکرد ، چنانچه گذشت در حدیث ثقلین ، و نمیفرمود که : « از یک دیگر جدا نمیشوند تا در حوض کوثر بر من وارد شوند » ، پس کتاب با امامی که مفسر کتاب است کافی است ، نه کتاب به تنهایی ، و لهذا حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) فرمود : « منم کلام الله ناطق ⁽¹⁾» .

و قطب محیی شیرازی - که از علمای مشهور شافعیه ، و اهل حال صوفیه است - گفته است در مکاتیب خود که :

راه بیراهنما نمیتوان رفتن ; و گفتن : چون کتاب الله و سنت

رسول الله ( صلی الله علیه وآله و سلم ) در میان هست به مرشد چه حاجت است ؟ به آن ماند که مریض گوید که : چون کتب طب هست که اطبا نوشته اند ، ما را به اطبا مراجعه نباید کرد ⁽¹⁾، چه این سخن خطا است ، برای اینکه نه هرکس را فهم کتب میسر است ، و استنباط از آن میتواند کرد ، مراجعه به اهل استنباط باید کرد ( وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَإِلی أُولِی الأمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ ) ⁽²⁾کتاب حقیقی صدور اهل علم است ( بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ ) ⁽³⁾، نه بطون دفاتر ، چنانچه امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) فرموده : « أنا کلام الله الناطق ، وهذا کلام الله الصامت ⁽⁴⁾» .

تا اینجا کلام قطب بود که حق تعالی بر قلمش جاری کرده است ، و اقبح ردی بر امام جاهل باطل خود کرده است .

چهارم : آنکه خود مخالفت این سخن کرده است در چند موضع :

اول در روز سقیفه - که پیش از آنکه از تجهیز و تغسیل و دفن و صلات بر حضرت رسول ( صلی الله علیه وآله ) فارغ شوند - او و برادرش با چندین منافق دیگر ، دویدند به سوی سقیفه و مشغول غصب خلافت شدند .

و مریدان ایشان عذری که میگویند برای ایشان آن است که : از حدوث فتنه ترسیدند ⁽¹⁾.

اگر کتاب خدا از برای رفع اختلاف کافی بود ، فتنه نخواهد شد .

و چون است وقتی که حضرت رسول ( صلی الله علیه وآله و سلم ) میخواهد که نصب خلیفه کند ، او ⁽²⁾را نسبت به هذیان میدهند ، و چون خود تعیین خلیفه ناحق میکنند صلاح امت است ، و ضرور است .

و ایضاً ; وقتی که ابوبکر در سکرات مرگ عثمان را طلبید که نص بر خلافت عمر بکند ، پیش از آنکه نام شوم او را ببرد غش کرد و بی شعور شد ، و عثمان از پیش خود نام عمر را نوشت ، و بعد از آنکه به شعور آمد او را دعا کرد ⁽³⁾.

چرا او را نسبت به هذیان نداد ؟ با آنکه نسبت هذیان ⁽¹⁾از جهات شتّی با ⁽²⁾او اقرب بود ، چرا ( حسبنا کتاب الله ) را در آنجا نگفت .

و در وقتی که شوری قرار داد چرا این را نگفت ؟ !

پس عاقل خبیر از این احوال و اقوال مختلفه علم به هم میرساند که از اول تا آخر ایشان را از این اقوال متناقضه مطلبی به غیر محروم کردن اهل بیت رسالت صلوات الله علیهم از خلافت نبود ، و این اول قاروره نبود که در اسلام شکست ، آن شقی پیوسته در مواطن متعدده ، معارضات میکرد و راضی به گفته و کرده آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) نبود . . . الی آخر ⁽³⁾.

و قاضی نور الله شوشتری در “ مجالس المؤمنین “ فرموده :

اول شبهه [ که ] ⁽⁴⁾در عالم پیدا شد ، شبهه ابلیس بود ، و منشأ صدور آن استبداد بود به رأی خود در مقابله ‹ 376 › نص الهی ، و استکبار او به مادّه آفرینش خود - که آتش بود - بر ماده آفرینش آدم - که گل بود - حیث قال :

( أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نار وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِین ) ⁽¹⁾و از آن استبداد و استکبار هفت شبهه او را سانح شد ، و بعد از وی در سائر خلائق این شبهات سرایت کرد ، تا آنکه بعد از غروب آفتاب نبوتِ هر نبیّ بعضی از آن شبهه ها در نفوس خلایق و علمای آن پیغمبر پدید آمده ، هر کدام از ایشان آنچه مناسب استعداد ایشان بود ، و بر آن میلی و محبتی تمام داشتند فرا گرفتند ، و دلیلْ گفتن بر آن آغاز کردند ، و کتب خانه ها از ادله عقلی و نقلی پر ساختند ، و از کلام پیغمبر خود ، آنچه موافق اعتقاد ایشان نبود تأویل کرده ، به اعتقاد خود راست کردند ، و هر چه تأویل نتوانستند کرد ، متشابه نام نهادند .

و این اختلاف و افتراق به حکم حدیث : « ستفرق امتی » در امت پیغمبر ما ( صلی الله علیه وآله و سلم ) زیاده گردید ، عدد متفرقان امت آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) به هفتاد و سه فرقه رسید ، چه منتسبان ملت احمدی ( صلی الله علیه وآله و سلم ) نیز چون آفتاب رسالت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) به حجاب غیب متواری و محتجب گشت ، و ظلمت هوا اندک اندک از مقرّ استتار ⁽²⁾بیرون آمد ، و مزاج قلوب ایشان از اعتدال رو به انحراف بنهاد ، مخالفت و اختلاف ظاهر میشد ، و به حسب بُعد از عهد حضرت رسالت و احتجاب نور وحی و عصمت ، هر روز ظلمات حب جاه و پیشوایی ، و آرزوی امامت و فرمانروایی در دماغ علما و عظما زیاده میگشت ، و در میان ایشان اختلاف پدید میآمد ، و از متقدم به متأخر منتقل میشد ، و ظلمات آن

قرناً بعد قرن متراکم میگشت ، تا به حد بغی و ضلال و خصومت و جدال و سبّ و تکفیر و قتال انجامید ، و مذهب ⁽¹⁾بدع و ضلال از جبریه و قدریه و معتزله و اشعریه و ماتریدیه ⁽²⁾و حشویه و ارباب حدیث و غیرهم ظاهر گردید ، و تفصیل آن شبهات که منشأ اشتباهات اهل بدع و ضلالت است با دفع آن در کتب اهل کتاب مذکور ، و در مصنفات علمای ملت احمدی مسطور .

و مخفی نماند که همچنان که اول شبهه که در عالم پیدا شده شبهه ابلیس بود ، و منشأ آن استبداد و استکبار بود به رأی خود در مقابله نصّ الهی ، همچنین اول شبهه که در ملت محمدی ( صلی الله علیه وآله و سلم ) به ظهور رسیده ، شبهه ثانی بود ، چه او نیز در مقابله نصّ حضرت رسالت پناهی که : « ائتونی بدواة وقرطاس أکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعدی » گفت : ( إن الرجل لیهذی . . ! ) - و فی بعض الروایات : ( لیهجر . . ! ) - ( حسبنا کتاب الله ) ، و مآل هر دو روایت آن است که : این مرد از تاب تب و اشتداد مرض ، هذیان و پریشان میگوید ، سخنی که در این وقت بر زبان میآید ، اعتماد را نشاید ، و بس است ما را کتاب خدای تعالی ، و احتیاج به نوشته او نیست .

و بر متفطن خبیر واضح است که غرض او از القای این عبارت ، تزویر و تلبیسی بود که این کتاب به رقم در نیاید ، مبادا آن حضرت امری را که روز

غدیر صدور یافته بود ، تکریر و تأکید فرماید ; زیرا که بر وجهی که مولای ایشان فاضل عارف قطب الدین انصاری شافعی در کتاب خود که “ مکاتیب “ باشد تحریر نموده که :

راه بی راهنمای نمیتوان یافت ، و گفتن آنکه : چون کتاب ‹ 377 › الله و سنت رسول الله ( صلی الله علیه وآله و سلم ) در میان است ، به مرشد چه حاجت است ، به آن ماند که مریض گوید که چون کتب طب هست که اطبا نوشته اند ، چرا مرا به اطبا مراجعه باید کرد ، عاقل داند که این سخن خطا است ، برای آنکه نه هرکس را فهم کتب طب میسر است ، و استنباط از آن میتواند کرد ، بلکه مراجعه به اهل استنباط میباید کرد ، ( وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَإِلی أُولِی الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ ) ⁽¹⁾کتاب حقیقی صدور اهل علم است که : ( بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ ) ⁽²⁾نه بطون دفاتر ، چنانچه امیرالمؤمنین علی ( علیه السلام ) فرمود : « أنا کلام الله الناطق ، وهذا کلام الله الصامت » . انتهی .

و این نیز بر اهل انصاف ظاهر و لایح است که : قطع نظر از رکاکت این عبارت و نسبت هذیان پیغمبر ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ، با وجود آنکه جمیع انبیا و رسل خصوصاً حضرت رسالت ختمی پناه ( صلی الله علیه وآله و سلم ) به موجب [ آیه ] ⁽³⁾کریمه :

( وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) ⁽¹⁾، در هیچ حکمی از احکام شرعیه الهیه - که نصب امام از آن جمله است - بیوحی حکمی نمیفرمودند ، اگر او را میل فتنه و اختلاف در کلمه امت نبود ، بایستی از طلب آن حضرت کاغذ و دوات [ را ] از برای آنکه کتابی بنویسد که بعد از وی امت آن سرور گمراه نشود خوشحال گشته ، با سائر اصحاب در آن باب موافقت میورزید ، بلکه اگر جمعی دیگر از اهل نفاق در این امر تهاون جایز میداشتند ، او در این باب سعی و اهتمام تمام مبذول داشته ، آن نوشته را از حضرت میگرفت تا فاروق میان حق و باطل بر وی از روی حقیقت صادق میآمد ⁽²⁾، چه جای آنکه بادی ⁽³⁾منع آن باشد ، به آن غلظت و رکاکت عبارت که موافق و مخالف آن را در کتب خود روایت نموده اند ، چه در جمیع “ صحاح سته “ متسمیان به اهل سنت و جماعت - که فی الحقیقة اهل سنه و مجاعت اند - مسطور است که : چون پیغمبر ( صلی الله علیه وآله و سلم ) دوات و کاغذ طلبید ، و عمر در برابر آن عبارت رکیکه گفت ، در میان اصحابی که در مجلس حاضر بودند ، نزاع و خصومت به هم رسید ، پس بعضی از اصحاب که غرض ایشان عدم اختلاف و انشعاب امت بود ، این معنا را غنیمت دانسته ، در آن مقام شدند که دوات و کاغذ را حاضر باید ساخت ، و بعضی دیگر با عمر موافقت نموده ، از آوردن دوات و کاغذ

مانع شدند تا آنکه نزاع میان ایشان به جایی رسید که در مجلس شریف آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) آوازها بلند گردید ، و چون حضرت را وقت سفر آخرت و محل توجه به درگاه احدیت بود ، از شنیدن آن الفاظ رکیکه که ایشان در اثنای نزاع با یکدیگر میگفتند [ به ] ⁽¹⁾تنگ آمده ، از روی غضب و اعراض فرمود : « قوموا ⁽²⁾عنّی فإنه لا ینبغی التنازع » ، نقل است که ابن عباس هرگاه ذکر این حکایت پر شکایت ⁽³⁾مینمود ، چندان سیل اشک از دیده میبارید که خاک و سنگ ریزه که نزد او بود از آن تَر میگردید ، و میگفت که : مصیبت بزرگتر ⁽⁴⁾آن بود که نگذاشتند که رسول ( صلی الله علیه وآله و سلم ) وصیت نامه املا نماید ، و امت را از عوارض ضلالت و غوائل غوایت مستخلص فرماید . ⁽⁵⁾انتهی .

و قاضی عیاض ⁽⁶⁾در ‹ 378 › کتاب “ شفا “ گفته :

فإن قلت : قد تقرّرت عصمته فی أقواله فی جمیع أحواله ، وأنه لا یقع منه فیها خلف ولا اضطراب فی عمد ولا سهو ولا صحّة ولا مرض ولا جدّ ولا مزح ولا رضی ولا غضب . . فما معنا الحدیث فی وصیته الذی حدّثنا به القاضی الشهید أبو علی . . . قال : حدّثنا القاضی أبو الولید ، قال : حدّثنا أبو ذر ، قال : حدّثنا أبو محمد وأبو الهیثم وأبو إسحاق ، قالوا : حدّثنا محمد بن یوسف ، قال : حدّثنا محمد بن إسماعیل ، قال : حدّثنا علی بن عبد الله ، قال : حدّثنا عبد الرزاق بن همام ، عن معمّر ، عن الزهری ، عن عبید الله بن عبد الله ، [ عن ] ابن عباس ، قال : لمّا احتضر رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم - وفی البیت رجال - فقال النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم :

« هلمّوا أکتب لکم کتاباً لئلاّ تضلّوا بعده » .

فقال بعضهم : إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قد غلبه الوجع ⁽¹⁾.

و خفاجی و شارح “ شفا “ لفظ ( بعضهم ) را به لفظ عمر تفسیر کرده ، و بعد قوله : ( إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قد غلبه الوجع ) گفته :

. . أی ألم مرضه ، وهذا هو محل الشبهة والسؤال ; لأنه یقتضی أنه صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم فی حال مرضه قد یصدر عنه ما یخالف الواقع ، وقد تقدّم أنه معصوم فی مرضه وصحّته وسائر أحواله ⁽²⁾.

و اصل کلام محمد بن عبدالکریم شهرستانی ⁽³⁾در کتاب “ ملل و نحل “ -

که مولانا محمد باقر مجلسی ( رحمه الله ) و قاضی نور الله شوشتری اشاره به آن کرده اند - این است :

المقدمة الثالثة فی بیان أول شبهة وقعت فی الخلیقة ، و من مصدرها فی الأول و من مظهرها فی الآخر .

اعلم أن أول شبهة وقعت فی البریّة شبهة إبلیس اللعین ، ومصدرها استبداده بالرأی فی مقابلة النصّ ، واختیاره الهوی فی معارضة الأمر ، واستکباره بالمادّة التی خُلق منها - وهی النار - علی مادّة آدم ( علیه السلام ) - وهی الطین - ، وانشعبت عن هذه الشبهة سبع شبهات سارت فی الخلیقة ، وسرت فی أذهان الناس حتّی صارت مذاهب بدعة وضلال ، وتلک الشبهات مسطورة فی شرح الأناجیل الأربعة : إنجیل لوقا ، ومارقوس ، ویوحنّا ، ومتی ، ومذکورة فی التوراة ، متفرّقة علی شکل المناظرة بینه و بین الملائکة بعد الأمر بالسجود والامتناع منه ⁽¹⁾.

حاصل کلام آنکه اول شبهه که در میان خلق واقع شد ، شبهه ابلیس لعین بود ، و مصدر این شبهه استبداد او به رأی خود بود در مقابله نص الهی ، و اختیار او هوای خود را در معارضه امر باری ، و استکبار او به ماده خود که از آن خلق شد و آن آتش است بر ماده آدم و آن خاک است ، و منشعب گردید از

این شبهه هفت شبهه و ساری شد در مخلوقات و اذهان مردم تا اینکه آن شبهات ، مذاهب بدعت و ضلالت گشت ، و این شبهات مسطور است در اناجیل اربعه : انجیل لوقا ، و مارقوس ، و یوحنا ، و متی ، و مذکور است در تورات متفرق بر شکل مناظره در میان او و در میان ملائکه ، بعد امر الهی او را به سجود آدم و امتناع او از آن ، و شبهات مذکوره در نقض باب ثانی این کتاب - معه اجوبه آن به طریق ارباب عدل و توحید - ‹ 379 › به معرض نقل آمده ⁽¹⁾، بعدِ ذکر شبهات گفته :

وکنت برهةً من الزمان أتفکّر وأقول : من المعلوم الذی لا مریة فیه أن کلّ شبهة وقعت لبنی آدم فإنّما وقعت من إضلال الشیطان الرجیم ووساوسه ، ونشأت من شبهاته ، وإذا کانت الشبهة ⁽²⁾محصورة فی سبع عادت ⁽³⁾کبار البدع والضلال ⁽⁴⁾إلی سبع ، لا یجوز أن تتجاوز تعدّد شبهات فرق الزیغ والکفر [ والضلال ] ⁽⁵⁾هذه الشبهات ، وإن اختلف ⁽⁶⁾العبارات وتباینت الطرق ، فإنها

بالنسبة إلی سائر الشبهات وأنواع الضلالات کالبذور [ و ] ⁽¹⁾ترجع جملتها إلی إنکار الأمر بعد الاعتراف بالحقّ ، وإلی الجنوح إلی الهوی فی مقابلة النصّ ⁽²⁾.

و در آخر این مقدمه حدیث حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) نقل کرده :

« ولتسلکنّ سبل الأُمم قبلکم حذو القذّة بالقذّة ، والنعل بالنعل ، حتّی لو دخلوا جُحر ضبّ لدخلتموه ⁽³⁾» .

و بعد آن گفته :

المقدمة الرابعة فی بیان أول شبهة وقعت فی الملّة الإسلامیة وکیفیة انشعابها و من مصدرها و من مظهرها ، وکما قرّرنا أن الشبهات التی قد وقعت فی آخر الزمان هی بعینها تلک الشبهات التی وقعت فی أول الزمان ، کذلک یمکن أن یقرّر فی زمان کلّ نبیّ و دور کلّ صاحب ملّة وشریعة أن شبهات أُمته فی آخر زمانه ناشئة من [ شبهات ] ⁽⁴⁾خصماء أول زمانه من الکفّار والمنافقین ، وأکثرها من المنافقین ، وإن خفی علینا ذلک فی الأُمم السابقة لتمادی الزمان ، فلم یخف فی هذه الأُمّة أن شبهاتها کلّها نشأت من

شبهات منافقی زمن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم إذ لم یرضوا بحکمه فیما کان یأمر وینهی ، وشرعوا فیما لا مشرع ⁽¹⁾فیه للفکر ولا مسری ، وسألوا عمّا منعوا عن الخوض فیه والسؤال عنه ، وجادلوا بالباطل فیما لا یجوز الجدال فیه ، اعتبر حدیث ذی الخویصرة التمیمی إذ قال : اعدل یا محمد [ ص ] ! فإنک لم تعدل ، حتّی قال علیه [ وآله ] السلام : « إن لم أعدل فمن یعدل ؟ ! » فعاد اللئیم وقال : هذه قسمة ما أُرید بها وجه الله تعالی ، وذلک خروج صریح علی النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، ولو صار من اعترض علی الإمام الحقّ خارجیاً ، فمن اعترض علی الرسول الحقّ أولی بأن یصیر خارجیاً ، أو لیس ذلک قولا بتحسین العقل وتقبیحه وحکماً بالهوی فی مقابلة النصّ واستکباراً علی الأمر بقیاس العقل ؟ ! حتّی قال : « سیخرج من ضئضئ هذا الرجل قوم یمرقون من الدین کما یمرق السهم من الرمیة . . » إلی آخر الخبر بتمامه .

واعتبر حال طائفة من المنافقین یوم أُحد إذ قالوا : ( هَلْ لَنا مِنَ الأَمْرِ مِنْ شَیْء ) ⁽²⁾. .

وقولهم : ( لَوْ کانَ لَنا مِنَ الأَمْرِ شَیْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا ) ⁽³⁾. .

وقولهم : ( لَوْ کانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا ) ⁽¹⁾. .

فهل ذلک إلاّ تصریح بالقدَر ؟ ! وقول طائفة من المشرکین : ( لَوْ شاءَ اللّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْء ) ⁽²⁾، وقول طائفة : ( أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشاءُ اللّهُ أَطْعَمَه ) ⁽³⁾تصریح بالجبر . ‹ 380 › واعتبر حال طائفة ⁽⁴⁾[ أُخری ] ⁽⁵⁾حیث جادلوا فی ذات الله تفکّراً فی جلاله ، وتصرّفاً فی أفعاله حتّی نقمهم ⁽⁶⁾وخوّفهم بقوله : ( وَیُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَیُصِیبُ بِها مَنْ یَشاءُ وَهُمْ یُجادِلُونَ فِی اللّهِ وَهُوَ شَدِیدُ الِْمحالِ ) ⁽⁷⁾، فهذا ما کان فی زمانه وهو علی شوکته وقوّته وصحّة بدنه ، والمنافقون یخادعون ، فیظهرون الإسلام ویبطنون النفاق ⁽⁸⁾، وإنّما [ یظهر ] ⁽⁹⁾نفاقهم فی کلّ وقت بالاعتراض علی حرکات النبیّ وسکناته ، فصارت الاعتراضات

کالبذور وظهرت من ⁽¹⁾الشبهات کالزروع .

أمّا الاختلافات الواقعة فی حال مرضه و بعد وفاته بین أصحابه ⁽²⁾علیه [ وآله ] السلام فهی اختلافات اجتهادیة - کما قیل - کان غرضهم فیها إقامة مراسم الشرع ورواج مناهج الدین ، فأوّل تنازع وقع فی مرضه فیما رواه الإمام أبو عبد الله محمد بن إسماعیل البخاری بإسناده . . عن عبد الله بن عباس ( رضی الله عنه ) ، قال : لما اشتدّ بالنبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم مرضه الذی توفی فیه قال : « ائتونی بدواة وقرطاس أکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعدی » ، فقال عمر : إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قد غلبه الوجع ، حسبنا کتاب الله ، وکثر اللغط والاختلاف ، فقال صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « قوموا عنّی لا ینبغی عندی التنازع » .

قال ابن عباس : الرزیّة کلّ الرزیة ما حال بیننا و بین کتاب رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم . ⁽³⁾انتهی کلامه بألفاظه .

بدان که اگر چه شهرستانی - به طریق دفع دخل - عمر و تابعین او را از زمره منافقین به قول خود : ( أمّا الاختلافات الواقعة فی مرضه فهی اختلافات اجتهادیة ) برآورده ،

لیکن این جواب مردود است به اینکه : اختلافات اجتهادیه در مقابله آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) به اتفاق جایز نیست .

اما آنچه گفته : این کارها فقط عمر نکرده است .

پس مدفوع است به اینکه : شک نیست در اینکه بادی این کار تنها عمر بوده است ; زیرا که آنچه از احادیث “ صحیح بخاری “ و “ صحیح مسلم “ و دیگر “ صحاح “ و “ شروح “ آن و کتب معتبره اهل سنت مفهوم و مستفاد میشود آن است که : ابتدای انکار امر حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) که متضمن اتیان دوات و قلم بود ، از عمر به ظهور آمده ، بعد از آن بعضی از حاضران حجره شریفه خواستند که اطاعت و متابعت قول حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) نمایند ، لیکن اعوان و انصار عمر که متابعت و موافقت او را اهم و اقدم از اطاعت و متابعت قول پیغمبر ( صلی الله علیه وآله و سلم ) میدانستند ، آنها را نگذاشتند که دوات و قلم بیارند تا اینکه جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) فرمود که : « قوموا عنّی » یعنی : « برخیزید و دور شوید از من » .

اما آنچه گفته که : حضرت علی ( علیه السلام ) و حضرت عباس نیز در آن وقت حاضر بودند .

پس در هیچ یک از روایات منقوله از “ صحیح بخاری “ و “ صحیح مسلم “ و دیگر روایات مذکوره در “ صحاح “ اهل سنت حاضر بودن حضرت علی [ ( علیه السلام ) ]

و حضرت عباس در آن وقت - به تصریح یا به کنایه - مذکور نیست ، و در ‹ 381 › روایت پنجم و ششم و هفتم “ صحیح بخاری “ این الفاظ مذکور است :

وفی البیت رجال فیهم عمر بن الخطاب ⁽¹⁾.

و در “ شرح قسطلانی “ بعد لفظ ( رجال من الصحابة ) مذکور است ، یعنی : در خانه بودند مردی چند از صحابه ، و بعدِ لفظ ( فاختلف أهل البیت ) گفته :

الذین کانوا فیه من الصحابة ، لا أهل بیته علیه [ وآله ] السلام ⁽²⁾.

یعنی : اختلاف کردند اهل بیت ، و مراد از اهل بیت کسانی هستند که در آن بیت - یعنی : خانه - از زمره صحابه حاضر بودند ، نه اهل بیت آن حضرت .

و ابن حجر عسقلانی ⁽³⁾در “ فتح الباری “ در شرح حدیث چهارم گفته :

قوله - فی الروایة الثانیة - : واختلف أهل البیت . . أی من کان فی البیت - حینئذ - من الصحابة و لم یرد أهل بیت النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ⁽¹⁾.

و هرگاه که اهل بیت آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) در آن خانه نبوده باشند ، حضرت علی ( علیه السلام ) و حضرت عباس در آن خانه نبوده باشند ; زیرا که حضرت

امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب ( علیه السلام ) به اتفاق فریقین ، و حضرت عباس به اعتقاد اهل سنت و جماعت از جمله اهل بیت آن حضرت بودند .

اما آنچه گفته : پس اگر در گروه مانعین بودند ، شریک عمر شدند در همه مطاعن .

پس معاذ الله که جناب امیر ( علیه السلام ) از مانعین باشد ، و جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) را از نص بر امامت خود و تشیید مبانی آن باز دارد .

اما آنچه گفته : اگر در گروه مجوزین بودند ، لابد بعضِ مطاعن به ایشان هم عاید گشت ، مثل رفع صوت به حضور پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] و سلم . . . الی آخر .

پس ( ثبّت العرش ثم انقش ) ، اولا بودن جناب امیر ( علیه السلام ) و حضرت عباس به روایات شیعه در آنجا میبایست که ثابت کند ، و ثانیاً رفع کردن ایشان اصوات را به روایات صحیحه شیعه اثبات نماید ، بعدِ آن هوس توجیه طعن به جناب امیر ( علیه السلام ) در سر نماید .

مع هذا ; اگر این امر به روایات صحیحه شیعه هم ثابت شود ، پس آن ممنوع و حرام نخواهد شد ; زیرا که چون این رفع صوت به جهت امتثال امر رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله و سلم ) بود ، بلاشک جایز باشد ، چنانچه رفع صوت در اذان و معارک جهاد و امثال آن که موجب تأذی جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) نباشد جایز است .

جارالله زمخشری در “ کشاف “ گفته :

و لم یتناول النهی - أیضاً - رفع الصوت الذی لا یتأذی به رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، وهو ما کان منهم فی حرب أو مجادلة معاند أو إرهاب عدوّ . . و ما أشبه ذلک . ⁽¹⁾انتهی .

به خلاف رفع صوت مانعین امتثال امر آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) که آن را از قِبَلِ رفع صوت در اذان و امثال آن نتوان گرفت که خود علمای اهل سنت تصریح کرده اند که نزد حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) اولی همین بود که کتابت واقع شود ، و امر آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) متمثل گردد ، چنانچه ابن حجر در “ فتح الباری شرح بخاری “ گفته :

قوله : « ولا ینبغی عندی التنازع » ، فیه إشعار بأن الأولی کان المبادرة إلی امتثال الأمر ⁽²⁾.

و نیز کلمه : ( إن الرجل لیهجر ) که از زبان عمر بر آمده بلاشک موجب تأذی آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) بود .

اما آنچه گفته : پس اگر این امر برای وجوب فرضیت بود ، هر همه گنهکار و مخالف فرمان شدند .

پس ما مقدم این شرطیه را ‹ 382 › ثابت و متحقق میدانیم به چند وجه :

اول : آنکه اگر آن امر برای وجوب فرضیت نمیبود ، نمیفرمود : « أکتب

لکم کتاباً لن تضلّوا بعده » ، و نفی ضلالت بر کتاب معلق نمیگردانید .

دوم : آنکه بعدِ وقوع اختلاف کلمه « قوموا عنّی » که صریح دلالت بر تبعید میکند ، نمیگفت و آثار غضب بر آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ظاهر نمیشد .

سوم : آنکه صحابه مخلصین که دانا و آگاه به مقصد و مراد بودند ، چرا وقوع کتابت ضرور میدانستند ، وعلی الحتم میگفتند : ( القول ما قاله رسول الله ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ) .

چهارم : آنکه ابن عباس نمیگفت : ( إن الرزیّة کلّ الرزیّة ما حال بین رسول الله ( صلی الله علیه وآله و سلم ) و بین أن یکتب کتابه ) .

پنجم : آنکه در اصل ، امر للوجوب است تا وقتی که قرینه صارفه پیدا شود ، و در اینجا قرینه مفقود است ، پس امر آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) برای وجوب و فرضیت خواهد بود .

و ملازمه را که در میان مقدم و تالی زعم کرده است ، باطل میدانیم ; زیرا که عصیان و نافرمانی جمیع حاضران حجره شریفه ، وقتی لازم میآمد که همه شریک عمر در منع اتیان دوات و قرطاس میشدند ، و حال آنکه در روایات “ صحیح بخاری “ موجود است که بعضی از ایشان گفتند که :

قرّبوا یکتب لکم النبیّ کتاباً لن تضلّوا بعده ، فلمّا کثر اللغط والاختلاف ، قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « قوموا عنّی » ⁽¹⁾.

یعنی : نزدیک بکنید آنچه میطلبد پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) که بنویسد کتابی را که گمراه نشوید بعد از آن ، پس هرگاه که بسیار شد شور و شغب و اختلاف گفت جناب پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) : « برخیزید و دور شوید از من » .

و سبب نوشته نشدن کتاب همین اختلاف عمر و تابعان او بود .

و قصور کسانی که میگفتند که : به منع عمر از اتیان دوات و قلم ، باز نباید ماند ، ظاهر نیست ، و باعث این اختلاف عمر بود ، و این اختلاف موجب هلاک مخالفان جناب پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) بود ، چنانچه در “ صحیح بخاری “ از ابوهریره آورده که : پیغمبر خدا صلی الله علیه [ وآله ] و سلم فرموده :

« إنّما هلک من کان قبلکم بسؤالهم واختلافهم علی أنبیائهم ، فإذا نهیتکم عن شیء فاجتنبوه ، وإذا أمرتکم بأمر فأتوا منه ما استطعتم ⁽¹⁾» .

یعنی : « هلاک نشدند کسانی که پیش از شما بودند مگر به سبب سؤال کردن و اختلاف نمودن بر پیغمبران خویش ، پس هرگاه که نهی کنم شما را از

چیزی ، اجتناب کنید از آن ، و هرگاه که امر کنم شما را به چیزی ، پس بجا آرید آن را به حسب استطاعت خود » .

پس طعن بر عمر که باعث اختلاف بود ، و بر متابعان عمر - که خلاف حضرت پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) در منع از دوات و قلم و قرطاس نمودند - متوجه باشد ، نه بر کسانی که میگفتند که : از اتیان دوات و قلم و قرطاس مانع نباید شد .

اما نیاوردن ادوات کتابت ، پس اولا شهادت علی النفی بلادلیل است ، و علی التسلیم ، مجوزین را حاجت کتابت نبود ، کتابت برای همان کسان بود که اراده های غصب خلافت داشتند ، و اَتباع ضالّین شان ، و هرگاه ایشان از کتابت مانع آمدند ، و کلمات کفر بر زبان راندند ، و قول حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) را به جوی هم نخریدند ، و عمر کلمه : ( إن الرجل لیهجر ) بر زبان ناپاک خود آورد ، ‹ 383 › و اَتباع او قولش را تقدیم بر قول حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) نمودند ، و از این حالات شناعت سماتشان ظاهر شد که به کمال وقاحت عزم بالجزم [ بر ] منع کتابت دارند ، و خوف بود که کار به قتال و جدال رسانند ، از این جهت اگر ادوات کتابت نیاورده باشند ، هیچ طعنی بر ایشان لازم نمیآید .

اما آنچه گفته : نهایت کار آنکه عمر دیگران را باعث بر این نافرمانی گردید ، و دیگران قبول حکم عمر کرده ، مخالفت حکم جناب رسول خدا

صلی الله علیه [ وآله ] و سلم بجا آوردند ، و در وعید ( وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ . . ) ⁽¹⁾بلاشبهه داخل شدند ، پس نسبت عمر - حاشاه - چون نسبت شیطان شد که کافران را باعث بر کفر میشود - و نسبت دیگران - حاشاهم - چون کافران . . . الی آخر .

پس این کلام به غیر از لفظ : ( حاشاه ) و ) حاشاهم ) ، همه راست و درست است ، و طعن در این قصه بر عمر و تابعان عمر در منع اتیان و دوات و قرطاس و قلم بأجمعهم متوجه میشود ، لهذا جناب علامه حلی ( رحمه الله ) این قصه را هم در مطاعن عمر ذکر فرموده ، و هم در مطاعن صحابه ⁽²⁾.

اما آنچه گفته : اگر این امر بنابر وجوب فرضیت نبود . . . الی آخر .

پس ابطال این قول از قول سابق واضح شد ; زیرا که هرگاه که ثابت کردیم که امر بنابر وجوب و فرضیت بود ، این شق - که نقیض آن است - باطل باشد ; لاستحالة اجتماع النقیضین .

اما آنچه گفته : در هر دو مقدمه خللی بیّن است .

اما اول : پس از آن جهت که عمر ردّ قول آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] و سلم ننمود ، بلکه ترفیه و آرام و راحت دادن پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] و سلم و رنج نکشیدن آن جناب در حالت شدت بیماری منظور داشت !

پس مقدوح است به اینکه بنابر این سوء فهم پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) از اول تا آخر - معاذ الله - لازم میآید ; زیرا که اگر آن حضرت را ترفیه و آرام و راحت خود و رنج نکشیدن در حالت شدت بیماری منظور میبود ، میبایست که :

اولا : امر به اتیان ادوات کتابت نمیفرمود .

و ثانیاً : نمیگفت : « أکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعده . . » .

و ثالثاً : بعدِ وقوع اختلاف و تنازع ، مخالفان را از نزد خود دور نمیگردانید .

و رابعاً : کسانی که گفته بودند : ادوات کتابت را نزدیک باید کرد تا برای شما کتابی بنویسد ، ملامت و سرزنش میکرد ، و عمر را بر امتناع او مدح و ستایش میفرمود ، و حال آنکه حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) مدح کسانی که گفتند که : دوات و قرطاس بیارید ، و امر پیغمبر ( صلی الله علیه وآله و سلم ) را امتثال کنید ، فرمود ، و بر عمر ایشان را تفضیل داد ، در “ کنز العمال “ مذکور است :

عن عمر ; قال : لمّا مرض النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قال : « ادعوا لی بصحیفة ودواة أکتب کتاباً لا تضلّوا بعده أبداً » .

فقال النسوة - من وراء الستر - : ألا تسمعون ما یقول رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ؟ !

فقلت : إنکنّ صواحبات یوسف ، إذا ⁽¹⁾مرض رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم عصرتنّ أعینکنّ ، وإذا صحّ رکبتنّ

عنقه . . فقال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « دعوهنّ فإنهنّ خیر منکم » ⁽¹⁾. طس ⁽²⁾.

و نیز در “ کنز العمال “ مذکور است :

عن عمر بن الخطاب ; قال : کنّا عند النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، وبیننا و بین النساء حجاب ، فقال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « اغسلونی بسبع قرب ، وائتونی بصحیفة ودواة أکتب لکم کتاباً ‹ 384 › لن تضلّوا بعده أبداً » . فقال النسوة : ائتوا رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم بحاجته . .

[ قال عمر : ] ⁽³⁾فقلت : اسکتن فإنکنّ صواحبه ⁽⁴⁾، إذا مرض عصرتنّ أعینکنّ ، فإذا صحّ أخذتنّ بعنقه . .

فقال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « هنّ خیر منکم » . ابن سعد ⁽⁵⁾.

پس از این حدیث صریح معلوم شد که حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) کتابت این کتاب را بهتر در حق امت خود میدانست ، و مانعین کتابت را بد میدانست .

و از اینجا بطلان آنچه اهل سنت شبهه میکنند - که : اگر منع عمر از کتابت گناه بودی جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) بر او انکاری میفرمود - ظاهر شد ; زیرا که از آنچه مرقوم شد ، انکار صریح بر عمر ظاهر میشود .

و نیز در روایات “ صحیح بخاری “ است که آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) گفت :

« دعونی ، فالذی أنا فیه خیر ممّا تدعوننی إلیه ⁽¹⁾» .

معنا اینکه : آنچه من میخواهم از کتابت بهتر است از ممانعت شما ، چنانچه ابن حجر در “ فتح الباری شرح صحیح بخاری “ در شرح این قول آورده :

قال ابن الجوزی وغیره : یحتمل أن یکون المعنی : دعونی فالذی أعطانیه ⁽²⁾من کرامة الله التی أعدّها لی بعد فراق الدنیا ، خیر ممّا أنا فیه من الحیاة والتأهّب للقاء الله تعالی ، والتفکّر فی ذلک ونحوه أفضل من الذی تسألوننی فیه من المسألة ⁽³⁾عن المصلحة فی الکتابة أو عدمها .

ویحتمل أن یکون المعنی : فإن امتناعی من أن أکتب لکم خیر لکم ممّا تدعوننی إلیه [ من الکتابة ] ⁽¹⁾.

قلت : ویحتمل عکسه . . أی الذی أشرت علیکم به من الکتابة خیر ممّا تدعوننی إلیه من عدمها ، بل هذا هو الظاهر ، وعلی الذی قبله کان ذلک الأمر اختیاراً ⁽²⁾وامتحاناً ، فهدی الله عمر لمراده وخفی ذلک علی غیره . . ! ⁽³⁾و هرگاه که آن حضرت ترفیه و آرام و راحت خود منظور نداشت ، و خواست که چنان که از ابتدای بعثت تا آخر حیات خود انواع و اصناف رنج و الم برای هدایت امت کشیده بود ، در حال احتضار نیز امری را که مانع از ضلالت و گمراهی امت ، و موجب لقاء و استمرار ایشان بر هدایت باشد به عمل آرد ، اگر چه در عمل آوردن آن نوعی از رنج و الم بدان حضرت رسد ، عمر که بود که مخالفت آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) کند و آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) را در غضب آرد ؟ !

اما آنچه گفته : هر کسی بیمار عزیز خود را محنت کشیدن و رنج بردن حمایت میکند . . . إلی قوله : مروج معمول است .

پس حال عوام الناس را بر حال پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) قیاس کردن ، و به این قیاس فاسد تجویز عدم امتثال امر آن جناب ، و جواز منع از اطاعت آن جناب ثابت کردن ، خرافتی بیش نیست .

و مع هذا ; این مقدمه هم کذب محض و افترای صرف است ; زیرا که ما در هیچ کتابی از کتب سیر و تواریخ صحابه و تابعین و اَتباع تابعین و احوال صلحا و اتقیا و اولیا که بعد از ایشان پیدا شدند ، ندیدیم و از هیچ کس نشنیدیم که کسی در وقت احتضار هیچ یک از صحابه و غیر ایشان منع از وصیت و اخلال در بجا آوردن آن افکنده باشد ، بلکه اگر ایشان برای رعایت اخلاف و اولاد خود ، یا برای امر دیگر از امور دینی یا دنیوی ، وصیت فرموده اند و میفرمایند ، اَتباع ایشان از یگانه و بیگانه ، به مجرد شنیدن نام وصیت ، سمعنا و اطعنا ‹ 385 › گویان در شنیدن و بجا آوردن احکام وصیت به دل و جان کوشش مینمایند .

اما آنچه گفته : چون عمر دید که برای فائده اصحاب و امت میخواهند که در این وقتِ تنگ [ که ] شدت مرض به این مرتبه است ، خود املای کتاب فرمایند ، یا به دست خود نویسند ، و این حرکت قولی و فعلی در این حالت موجب کمال حرج و مشقت خواهد بود ، تجویز این معنا گوارا نکرد .

پس در این قول چند خلل است :

اول : آنکه خدای تعالی شأنه آن حضرت [ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ] را برای فائده تمام امت

مخلوق و مبعوث فرموده بود ، و همیشه از دست کفار و منافقین امت - چه در حال صلح چه در حال حرب - حرج و مشقت میکشید ، و این حرج و مشقت را به جهت عظمت فائده ، عینِ راحت میدانست ، و به فراخ حوصلگی آن را بر خود گوارا میکرد ، و شک نیست در آنکه آن فائده که تمامی اصحاب و امت آن حضرت را تا قیامت از ضلال و گمراهی باز دارد ، فائده [ ای ] بس عظیمه و جلیله خواهد بود ، و حرج و مشقت آن حضرت اگر متصور بود ، نهایت اندک ، پس گناه مانع و حائل شدن عمر در میان آن فائده عظیمه جلیله ، و در میان تمامی اصحاب و امت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) البته از بس کبیر ، بلکه اکبر کبائر خواهد بود ، چنانچه ابن عباس از قول خود - : ( الرزیة کلّ الرزیة ما حال بین رسول الله ( صلی الله علیه وآله ) ) - بدان اشاره کرد .

دوم : آنکه عمر را اگر ترفیه و آرام رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) منظور میبود ، میبایست که در روز حدیبیه بر قول و فعل آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) اعتراض نمینمود ، و وقتی که آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) در مکه به زیارت مادر خود تشریف برده ، نمیگفت :

نهیتنا عن زیارة القبور والبکاء ، ثم زرت وبکیت . . ؟ ! ⁽¹⁾یعنی : نهی کردی ما را از زیارت قبور و گریستن ، و بعدِ آن خود زیارت کردی و گریستی .

و امثال این اعتراضات بر قول و فعل آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) از او مکرر صادر میشد ، چنانچه در محل خود بتمامها مذکور است ⁽¹⁾.

سوم : آنکه اگر عمر آن حضرت را از حرج و مشقت املای کتاب - که چند حرفی بیش نبود - باز داشت ، در این باز داشتن او آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) را آنقدر حرج و مشقت رسید که در غضب آمده - با کمال شفقت و وسعت اخلاق - ایشان را از خود دور فرمود و گفت : « قوموا عنّی » .

چهارم : آنکه احتمال به دست خود نوشتن را ، این مخاطب خود بعد از این ابطال کرده ، چنانچه گفته :

قطعاً معلوم داشتند که آن جناب نمینوشت ، و مشق این صنعت نداشت . . . الی آخر .

پس آنچه در حاشیه این قول از “ احقاق الحق “ نقل کرده : ( مَشَقّتان لا ثالث لهما : مشی الأقدام ومشق الأقلام ) ⁽²⁾، مفید مطلوب او نباشد .

و در “ احقاق الحق “ مذکور است :

وأمّا ما ذکره من تعلیل امتناع عمر عن کتابة ذلک بإشفاقه علی

النبیّ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) أن لا یتکلّف فی تلک الحال [ مشقّة ] ⁽¹⁾إملاء الکتاب ، فمدفوع ; بأنه ( صلی الله علیه وآله و سلم ) لم یکن یکتب تلک الوصیة - مع قلّتها بحسب الکتابة - بخطّه وحرکة یده وقلمه حتّی یعلّل لزوم المشقّة بما اشتهر من قولهم : ( مشقّتان لا ثالث لهما ‹ 386 › ; مشی الأقدام ، ومشق الأقلام ) ; لأنه کان أُمیّاً لا یکتب ولا یقرأ من الکتاب شیئاً ، وإنّما کان إملاؤه بأن یلقی عبارة الوصیة إلی کاتبه ، ولا مشقّة فی ذلک مع قلّتها کما لا یخفی ⁽²⁾.

پنجم : آنکه عمر اگر اینقدر حرج و مشقت [ را ] بر آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) گوارا نمیداشت ، میبایست که در روز اُحد و حنین از پیش آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) فرار نمیکرد ، و مانند حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب ( علیه السلام ) خود را سپر آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) میگردانید ، نه اینکه فرار میکرد .

و کافی است برای ردّ و ابطال این تأویل رکیک که مخاطب ذکر نموده و دیگر تأویلاتِ تصویب عمر و اَتباع او در امتناع از امتثال امر جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله و سلم ) و منع از آن ، آنچه محمدفاخر إله آبادی در “ رساله درّة التحقیق “ گفته :

أمّا الرابع عشر : فلأن ما ذکر أن عمر . . . نسب إلی النبیّ

صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم الهجر والهذیان ، فکذلک هاهنا - أیضاً - محتمل ، ففی الحدیث المروی فیه مناقشة من وجهین :

الأول : أنه کیف یلیق من عمر . . . إطلاق الهجر والهذیان علی سید الإنس والجانّ ؟ !

وجوابه : إن هذه النسبة غیر ثابتة ، فإن من طرق هذا الحدیث ما روی عن ابن عباس ، قال : لمّا حضر رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] و سلم - وفی البیت رجال - فقال النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] و سلم : « هلمّوا أکتب لکم کتاباً لن تضلّوا بعده » . .

فقال بعضهم : إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] و سلم قد غلبه الوجع . . إلی آخر الحدیث .

ومنها : فقالوا : ما له أهجر ؟ ! استفهموه .

ومنها : إن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] و سلم یهجر .

ومنها : هجر .

ومنها : أهجر ؟ ! ⁽¹⁾ومنها : قال عمر : إن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] و سلم قد اشتدّ به الوجع ، وعندنا کتاب الله . . حسبنا .

فالتی مع همزة الاستفهام فلا کلام فیه ، فإنه إنکار علی من قال :

لا یکتب ، وتحمل علیه روایة : ( یهجر ) و ( هجر ) بدون ألف الاستفهام ، علی اعتبار الحذف .

وقول القائل : ( هجر ) أو ( أهجر ) . . محمول علی الدهشة منه والحیرة لعظم ما شاهد من حاله صلی الله علیه [ وآله ] و سلم وشدّة وجعه ، وهول المقام الذی اختلف فیه علیه .

والأمر الذی همّ بالکتاب فیه لم یضبط هذا القائل لفظه ، وأجری الهجر مجری شدّة الوجع ; لأنه اعتقد أنه یجوز علیه الهجر ; لأن الهجر معناه الهذیان .

وروایة : ( أهجراً ) ⁽¹⁾راجعة إلی المختلفین عنده صلی الله علیه [ وآله ] و سلم . . أی ⁽²⁾جئتم بین یدیه صلی الله علیه [ وآله ] و سلم هجراً ومنکراً من القول .

فعُلم من هذه الروایات - مع صحّة معناها - أن لفظ الهذیان لم یجر علی لسان عمر . . . ، إنّما هو من مفتریات الروافض علیه .

والثانی : إنه کیف یسع لعمر وغیره أن یمتنعوا عن الإتیان بالکتاب ویمنعوا منه .

قیل فی جوابه : لعلّ بعضهم فهم من أنه لم یکن عزمه ، بل أمر

ردّه إلی اختیارهم ، و ⁽¹⁾بعضهم استفهم ، فکفّ عنه ، إذ لم یکن عزمه ، ولمّا رآه ‹ 387 › من صواب رأی عمر ووجّهوا بامتناعه ⁽²⁾بأنه کان منه إشفاقاً علی النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] و سلم من تکلیفه فی تلک الحال إملاء الکتاب ، أو خشیة أن یکتب أُموراً یعجزون عنها ، و أن یتقوّل المنافقون و من فی قلبه مرض کادّعاء الشیعة الوصیة . . و غیر ذلک ; لکون طلب الکتاب فی الخلوة .

وعندی : أن کلّ ذلک مدخول بعدم مطابقة ألفاظ الحدیث معه ، فالحقّ فیه أن الحق مع الجماعة التی قالت : قرّبوا یکتب لکم . . فإن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] و سلم لا یأمر إلاّ بالحقّ ، وعمر . . . معذور ; فإنه کان فی حیاته صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم وزیراً له یستشیره ویتکلّم هو عنده فیقبل کلامه ویردّ ، فعرف أن هذا الأمر أیضاً کذلک . . وهذا المحمل لهذا الکلام لست أنا أَبتدعُه ، بل یفهم من روایة حبر الأُمّة عبد الله بن العباس [ حیث ] یقول : إن الرزیّة کلّ الرزیّة ما حال بین رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم و بین أن یکتب لهم ذلک لاختلافهم ولغطهم .

وکان [ یبکی علیه و ] ⁽¹⁾یقول : یوم الخمیس و ما یوم الخمیس ؟ ! ثم بکی حتّی بلّ دمعه الحصی .

فإثبات ترک الأولی فی حقّ الغیر المعصوم أولی منه فی المعصوم .

هذا ما ظهر لی فی هذا الوقت ، ولعلّی بعد ما أختم هذه المقالة أفرد لبیان تفصیل هذه القضیة مقالة أُخری آتی بأحسن من هذا ، والله المستعان ⁽²⁾.

از این عبارت ظاهر است که این تأویلات تصویب امتناع عمر و اَتباع او از احضار کتاب و منع از آن ، همه مدخول ، و به علت عدم صحت معلول است ، و حق نزد محمد فاخر آن است که حق در قصه قرطاس با جماعت مجوّزین بوده که جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله ) حکم نمیفرماید مگر به حق .

اما آنچه گفته : فی الواقع در این مقدمه نزد عقلا صد آفرین و هزار تحسین بر دقت نظر عمر است .

پس از طرف ما بر عمر و بر این فرزند عمر هر دو ، صد آفرین و هزار تحسین ، لیکن بر اذکیای ذوی الابصار مخفی نیست که به دلالت قرینه مقام از لفظ آفرین در اینجا چه معنا خواهد بود ، العاقل تکفیه الإشارة .

اما آنچه گفته : قبل از این واقعه به سه ماه آیه کریمه : ( الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الإسْلامَ دِیناً ) ⁽¹⁾نازل شده ، و ابواب نسخ و تبدیل و زیاده و نقصان را در دین مسدود ساخته .

پس منقوض و مردود است به اینکه در “ صحیح بخاری “ در تفسیر آخر آیات سوره بقره مذکور است :

عن ابن عباس قال : آخر آیة نزلت علی النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم آیة الربا ⁽²⁾.

و در “ ارشاد الساری شرح صحیح بخاری “ مسطور است :

أخرج الطبری عن طرق ابن عباس : آخر آیة نزلت علی النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ( وَاتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللّهِ ) ⁽³⁾، قیل : فلعلّ المصنف أراد أن یجمع بین قولی ابن عباس .

قال العینی : یعنی بالإشارة .

وعن ابن جبیر : إنه عاش بعدها تسع لیال ⁽⁴⁾.

باز بخاری در تفسیر آیات سوره نساء آورده :

عن ابن إسحاق : سمعت البراء : آخر سورة نزلت براءة و آخر ‹ 388 › آیة نزلت : ( یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللّهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلالَةِ ) ⁽¹⁾.

و این آیه در آخر سوره نساء است .

و فخرالدین رازی در “ تفسیر کبیر “ تصریح کرده به اینکه : آخر سوره که نازل شده ، سوره برائت است ، و آیه : ( الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ ) ⁽²⁾در سوره مائده واقع است ⁽³⁾.

و به نزد امامیه چنان ثابت است که هرگاه که جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) را در غدیر خم - بعد از مراجعت از حجة الوداع - به امامت منصوب کرد ، این آیه نازل شد ، چنانچه شیخ طبرسی ( رحمه الله ) در “ تفسیر مجمع البیان “ فرموده :

والمروی عن الإمامین أبی جعفر وأبی عبد الله ( علیهما السلام ) : أنه إنّما نزل بعد أن نصب النبیّ ( صلی الله علیه وآله ) علیّاً عَلَماً ⁽⁴⁾للأنام یوم غدیر خم بعد ⁽⁵⁾منصرفه عن حجة الوداع .

قالا : وهو آخر فریضة أنزلها الله تعالی ، ثم لم ینزل بعدها فریضة ⁽¹⁾.

یعنی : دیگر [ هیچ ] کدام فریضه از فرایض ایمان نازل نشد ، و این معنا از نزول بعضی احکام دین منع نمیکند .

اما آنچه گفته : پس مقصد آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] و سلم در این وقت نیست مگر تأکید احکامی که سابق قرار یافته .

پس اگر چه راست است ، لیکن مراد از حکم سابق ، اطاعت حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب ( علیه السلام ) است در جمیع اوامر و نواهی ، و خلیفه بلافصل دانستن آن جناب .

اما آنچه گفته : و تأکید آن حضرت ما را بیشتر و چسبان تر از تأکید حق تعالی در وحی منزل خود نخواهد بود . . . الی آخر .

پس اگر این مقوله منافقین صحیح و راست باشد ، جمیع تأکیدات حضرت رسالت پناهی و نصب امام بی فایده و لغو بوده باشد .

اما آنچه گفته : و این لفظ که :

( إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قد غلب علیه الوجع ) ، و ( عندنا کتاب الله حسبنا ) ، صریح بر این قصد گواه است .

پس غلط محض است ، بلکه مدلول صریح این لفظ همان است که شیعیان گفته اند که : مقصود عمر از این قول آن بود که : ما را به وصیت پیغمبر ( صلی الله علیه وآله و سلم ) حاجتی نیست ، و حال آنکه در آیات کثیره امر به اطاعت و فرمانبرداری پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) وارد شده .

اما آنچه گفته : و به آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] و سلم خطاب از راه کمال ادب . . . الی آخر .

سبحان الله ! کمال ادب از لفظ : ( إن الرجل قد غلب علیه الوجع ) ، و ( إن الرجل لیهجر ) ظاهر است ! !

اما آنچه گفته : علی الخصوص عمر را در این باب خصوصیتی و جرأتی زاید به هم رسیده بود که در قصه نماز بر منافق . . . الی آخر .

پس کمال خوش فهمی است که مطاعن را مناقب میشمارد ! و عمر خود اعتراف کرده که از او در باب قصه نماز بر منافق هفوه صادر شده که گاهی مثل آن از او واقع نشده ، در “ کنز العمال “ مذکور است :

عن الشعبی : إن عمر بن الخطاب قال : لقد أصبت فی الإسلام هفوة ما أصبت مثلها قطّ : أراد رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم أن یصلّی علی عبد الله بن أُبی ، فأخذت بثوبه ، فقلت : والله ما أمرک الله بهذا . . ! لقد قال الله تعالی : ( اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ

لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَهُمْ ) ⁽¹⁾.

فقال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « قد خیّرنی ربّی فقال : ( اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ ) ⁽²⁾» ، فقعد رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم علی شفیر القبر ، فجعل الناس یقولون لابنه : یا حباب ! افعل . . کذا ، یا حباب ! افعل . . کذا .

فقال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « الحباب اسم ‹ 389 › الشیطان ، أنت عبد الله » . ابن أبی حاتم ⁽³⁾.

پس امری که به اقرار عمر هفوه عظیم و لغزش فخیم بود ، آن را از مناقب او شمردن ، و دلیل صواب رأی او قرار دادن ، نهایت غریب است !

و عمر بارها مثل این اعتراضات و ایرادات بر حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) میکرد ، چنانچه خواهد آمد ان شاء الله تعالی .

و جواب از سکوت حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) از این جرأتهای عمر که موجب تأذی آن حضرت میشد ، آن است که آن حضرت به جهت مدارات از آنها چشم پوشی میکرد ، چنانچه قاضی عیاض در کتاب “ شفا “ گفته :

فإن قلت : فلِمَ لم یقتل النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم الیهودی الذی قال له : السام علیکم . . وهذا دعاء علیه ، ولا قتل الآخر الذی قال له : إن هذه الغنیمة ⁽¹⁾ما أُرید بها وجه الله . . وقد تأذّی من ذلک ، وقد قال : « أُوذی موسی بأکثر من هذا فصبر » ، ولا قتل المنافقین الذین [ کانوا ] ⁽²⁾یؤذونه فی أکثر الأحیان ؟ !

فاعلم - وفّقنا الله تعالی وإیّاک - أن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم کان أولَ ⁽³⁾الإسلام یتألّف علیه الناس ، ویمیل قلوبهم إلیه ، ویجیب ⁽⁴⁾إلیهم الإیمان ویزیّنه [ فی قلوبهم ویدارئهم ] ⁽⁵⁾، ویقول - لأصحابه - : « إنّما بعثتم میسّرین و لم تبعثوا منفرّین » . .

یقول : « یسّروا ولا تعسّروا ، و سکّنوا ولا تنفروا » . .

ویقول : « لا یتحدّث الناس أن محمداً یقتل أصحابه » . .

وکان یداری الکفّار والمنافقین ، ویحمل ⁽⁶⁾صحبتهم ، ویغضّ

علّتهم ⁽¹⁾، ویحتمل من أذاهم ، ویصبر علی جفائهم ما لا یجوز لنا الیوم الصبر [ لهم ] ⁽²⁾علیه ، وکان یرفقهم بالعطاء والإحسان ، وبذلک أمر الله تعالی فقال : ( وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلی خائِنَة مِنْهُمْ إِلاّ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الُْمحْسِنِینَ ) ⁽³⁾.

وقال : ( ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ عَداوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ ) ⁽⁴⁾.

وذلک لحاجة الناس للتألیف أول الإسلام وجمع الکلمة [ علیه ] . ⁽⁵⁾انتهی ⁽⁶⁾.

ما میگوییم که : اغضا و چشم پوشی و تحمل ایذای عمر از همین قبیل است ، و نزول وحی موافق رأی عمر از موضوعات و مفتریات اهل سنت است ، و در مقابله شیعیان صلاحیت و قابلیت احتجاج ندارد .

اما آنچه گفته : و اگر این قسم عرض مصلحت ردّ وحی و ردّ قول پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] و سلم گفته اید . . . الی آخر .

پس منقوض است به اینکه در ممانعت از اتیان ادوات کتابت ، هیچ مصلحت - به غیر بازداشتن از نوشتن امری که منافی هوا و خواهش او بوده باشد - ظاهر نیست ، و منع کردن از امتثال امر نبوی ، و آن جناب را کلمه کفر : ( إن الرجل لیهجر ) گفته ، به غضب آوردن ، تا آنکه آن جناب - از نزد خود - او را و اتباعش را دور کرد ، عرض مصلحت است ، یا ردّ قول پیغمبر ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ؟ !

اما آنچه گفته : اول آنکه در بخاری - که اصح الکتب اهل سنت است - به طرق متعدده مروی است که آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] و سلم هنگام شب به خانه امیر و زهرا تشریف برد ، ایشان را از خوابگاه برداشت ، و برای ادای نماز تقید بسیار فرمود و گفت : ( قوما . . فصلّیا ) و حضرت امیر ( علیه السلام ) گفت : ( والله لا نصلی إلاّ ما کتب الله لنا . . ! ! ) إلی آخره .

پس مقدوح است به چند وجه :

وجه اول : آنکه در “ صحیح بخاری “ این ‹ 390 › روایت در چند جا مسطور است ، لیکن به الفاظی که مخاطب ذکر کرده ، هیچ جا به نظر نرسیده ، لهذا جمیع طرق این روایت که در “ صحیح بخاری “ دیده شد منقول میشود ، پس بدان که این روایت در “ صحیح بخاری “ در

باب تحریص النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم علی صلاة اللیل والنوافل ، من غیر إیجاب وطرق النبیّ فاطمة وعلیاً [ ( علیهما السلام ) ] لیلة للصلاة به این الفاظ مذکور است :

عن الزهری [ قال ] ⁽¹⁾: أخبرنی علی بن الحسین [ ( علیهما السلام ) ] : أن حسین بن علی [ ( علیهما السلام ) ] أخبره : أن علی بن أبی طالب ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] أخبره : ان رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم طرقه وفاطمة بنت النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم لیلة ، فقال : ألا تصلّیان ؟ فقلت : یا رسول الله ! أنفسنا بید الله ، فإذا شاء أن یبعثنا بعثنا . . ! فانصرف رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم حین قلت له ذلک ، و لم یرجع إلیّ شیئاً . . ثم سمعته - وهو مولٍّ ، یضرب فخذه - ویقول : ( وَکانَ الاِنْسانُ أَکْثَرَ شَیْء جَدَلاً ) . ⁽²⁾انتهی .

و در باب قوله : ( وَکانَ الاِنْسانُ أَکْثَرَ شَیْء جَدَلاً ) از کتاب التفسیر این حدیث به این الفاظ آورده :

عن علی ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] : إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم طرقه وفاطمة وقال : ألا تصلیان ؟ ⁽³⁾

و در کتاب الاعتصام بالکتاب والسنة در باب ( وَکانَ الاِنْسانُ أَکْثَرَ شَیْء جَدَلاً ) ، و قوله : ( وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلاّ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ) ⁽¹⁾به این الفاظ آورده :

عن الزهری ; قال : أخبرنی علی بن الحسین [ ( علیهما السلام ) ] : أن حسین بن علی [ ( علیهما السلام ) ] أخبره : أن علی بن أبی طالب ( علیه السلام ) قال : إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم طرقه وفاطمة بنت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، فقال لهم : ألا تصلّون ؟ قال علی [ ( علیه السلام ) ] : فقلت : یا رسول الله ! [ ص ] إنّما أنفسنا بید الله فإذا شاء أن یبعثنا بعثنا . . فانصرف رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم حین قال له ذلک ، و لم یرجع إلیه شیئاً ، ثم سمعته - وهو مدبر یضرب فخذه - وهو یقول : ( وَکانَ الاِنْسانُ أَکْثَرَ شَیْء جَدَلاً ) ⁽²⁾.

و در کتاب ردّ الجهمیة وغیرهم در باب المشیة و الارادة به این الفاظ آورده :

عن علی بن الحسین [ ( علیهما السلام ) ] : أن حسین بن علی [ ( علیهما السلام ) ] أخبره : أن علی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] أخبره : أن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم طرقه وفاطمة بنت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم لیلة ، فقال لهم : ألا تصلّون ؟ قال علی [ ( علیه السلام ) ] : فقلت : یا

رسول الله ! [ ص ] إنّما أنفسنا بید الله فإذا شاء أن یبعثنا بعثنا ، فانصرف رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم حین قلت له و لم یرجع إلیّ شیئاً ، ثم سمعته - وهو مدبر یضرب فخذه - ویقول : ( وَکانَ الاِنْسانُ أَکْثَرَ شَیْء جَدَلاً ) . ⁽¹⁾انتهی .

آری ; ولی الله - والد فاضل ناصب - در “ تفضیل الشیخین “ در مقام ایراد معائب جناب امیر ( علیه السلام ) - جزاه الله عمّا اجترأ علیه - روایت موضوعه این مضمون [ را ] از احمد آورده ، در آن این الفاظ یعنی : ( قوما فصلّیا ) ، و ( والله ما نصلّی إلاّ ما کتب لنا ) مذکور است ⁽²⁾.

و نیز ذکر بیدار کردن و تأکید نمودن در آن مفتری شده .

و از ملاحظه این روایات که از “ صحیح بخاری “ منقول شد واضح است که آنچه مخاطب به بخاری نسبت داده به چند وجه مخالف آن است :

اول : آنکه در این روایات بر داشتن حضرت امیر ( علیه السلام ) و حضرت فاطمه ( علیها السلام ) از خوابگاه مذکور نیست .

دوم : آنکه بسیار تأکید فرمودن بر ادای نماز در آن یافته نمیشود .

سوم : آنکه لفظ : ( قوما فصلّیا ) در آن مذکور نیست .

چهارم : آنکه آنچه مخاطب ذکر کرده که : جناب امیر ( علیه السلام ) به جواب

حضرت ‹ 391 › رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) گفت که : ( والله لا نصلّی إلاّ ما کتب الله لنا ) ، در این روایات مذکور نیست .

وجه دوم : آنکه اگر بالفرض این روایت به این الفاظ که مخاطب ذکر کرده ، در “ صحیح بخاری “ موجود باشد ، لیاقت تمسک و احتجاج ندارد ، و بلاشبهه از موضوعات خوارج و نواصب است که قدح جناب امیر ( علیه السلام ) به آن خواسته اند ، و ظاهر است که صدور انکار از ادای نماز تهجد به این شدّ و مدّ ، و آن هم در جواب ارشاد حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) از ادانی اهل ایمان بعید است ، پس چگونه چنین انکار از جناب امیر ( علیه السلام ) - که زهد و عبادت آن جناب به غایت قصوی رسیده بود - واقع شود ؟ !

و نیز تمسک به شبهه جبریه بلاشبهه ممتنع الصدور از آن جناب است .

وجه سوم : آنکه نماز تهجد فرض و واجب نبود ، بلکه بلاشبهه مستحب است ، پس امر به آن برای وجوب نباشد ، چنانچه بخاری خود به آن تصریح کرده ، و گفته :

باب تحریض النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم علی صلاة اللیل والنوافل من غیر إیجاب .

پس اگر بالفرض جناب امیر ( علیه السلام ) انکار از خواندن نماز کرده باشد ، مقایسه آن بر عدم امتثال امر جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله ) درباره احضار دوات و قرطاس صحیح نباشد ; زیرا که :

اولا : امری که ندبیت آن قطعاً ثابت باشد ، آن را بر مجرد امر [ ی ] که محمول بر وجوب میشود ، - کما فی فتح الباری - قیاس نتوان کرد ، و ثانیاً : قرائن دالّه [ بر ] وجوب امر جناب رسالت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) به احضار دوات و قرطاس متحقق است ⁽¹⁾.

وجه چهارم : آنکه بعض محققین اهل سنت روایت بخاری را دلیل انکار جناب امیر ( علیه السلام ) از امر جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله و سلم ) نمیدانند ، و کسی که ادعای آن کرده ، ردّ بر او نمایند ، چنانچه ابن حجر در “ فتح الباری “ گفته :

نقل ابن بطّال عن المهلب ما ملخّصه : أن علیاً [ ( علیه السلام ) ] لم یکن له أن یدفع ما دعاه النبیّ إلیه من الصلاة بقوله ذلک ، بل کان علیه

الاعتصام بقوله ، فلا حجّة لأحد فی ترک المأمور ⁽¹⁾.

و ابن حجر بعدِ این گفته :

و من أین له أن علیاً [ ( علیه السلام ) ] لم یمتثّل ⁽²⁾ما دعاه إلیه ، فلیس فی القصّة تصریح بذلک ، وإنّما أجاب علی [ ( علیه السلام ) ] بما ذکر اعتذاراً عن ترکه القیام بغلبة النوم ، ولا یمتنع أنه صلّی عقیب هذه المراجعة ، ولیس فی الخبر ما ینفیه ⁽³⁾.

یعنی : از کجا ثابت شد - مهلب را - که علی ( علیه السلام ) امتثال نکرد چیزی را که آن حضرت دعوت کرد به سوی آن ; زیرا که نیست در الفاظ این قصه تصریح به این معنا ، و جواب نداد علی ( علیه السلام ) به آنچه ذکر کرد مگر به جهت اعتذار ترک قیام به سبب غلبه نوم ، و ممتنع نیست که آن حضرت بعد از این جواب نماز گزارده باشد ; زیرا که در خبر چیزی نیست که نفی این معنا کند .

اما آنچه گفته : پس در این قصه مجادله با رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ] در مقدمه شرع . . . الی آخر .

پس عجب ناصبیت دارد که - معاذ الله - به جناب امیرالمؤمنین - افضل الوصیین ، سید الزهاد ، سرور عُبّاد ، وإمام الأبرار الذی کان یدور معه الحقّ

حیث ما دار - نسبت ابا از نماز تهجد به این اصرار و استبداد و مجادله نمودن با پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) - که بلاشک از اکبر کبائر است - و تمسک نمودن به شبهه جبریه - که اصلا در شرع مسموع نیست - مینماید ، و باز به جهت زعم حفظ ‹ 392 › از رسوایی میگوید :

چون قرینه حالیه گواه بر صدق و راستی و قصد نیک بود ، آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] و سلم ملامت نفرمود !

سبحان الله در مجادله با پیغمبر ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ، و تمسک به شبهه جبریه - که حرام محض است - صدق و راستی را چه دخل ، و قصد نیک چه مصرف دارد ؟ !

اما آنچه گفته : دوم : آنکه در “ صحیح بخاری “ موجود است که : در غزوه حدیبیه چون صلح نامه در میان پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] و سلم و کفار نوشته میشد ، حضرت امیر ( علیه السلام ) لفظ ( رسول الله ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ) . . . الی آخر .

پس چون قرائن قویه دلالت داشت که این امر آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) برای محو لفظ ( رسول الله ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ) از صحیفه عهد برای ایجاب نبود ، ابا و انکار حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) از محو لفظ ( رسول الله ) دلیل کمال رسوخ در اعتقاد باشد ، چنانچه نووی در “ شرح صحیح مسلم “ گفته :

وهذا الذی فعله علی ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] من باب الأدب المستحبّ ; لأنه لم یفهم من النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم تحتّم محو علی [ ( علیه السلام ) ]

نفسه ⁽¹⁾، ولهذا لم ینکر علیه ، ولو حتم محوه لنفسه ⁽²⁾لم یجز لعلی [ ( علیه السلام ) ] ترکه ، ولما أقرّه النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم علی المخالفة . ⁽³⁾انتهی .

و در “ مواهب لدنّیه “ مذکور است :

قال العلماء : وهذا الذی فعله علی [ ( علیه السلام ) ] من باب الأدب المستحبّ ; لأنه لم یفهم من النبیّ تحتّم محو علی [ ( علیه السلام ) ] نفسه ، ولهذا لم ینکر علیه ، ولو حتم محوه لنفسه لم یجز لعلی [ ( علیه السلام ) ] ترکه ⁽⁴⁾.

و شیخ عبدالحق در “ مدارج النبوة “ گفته :

و این امتناع علی ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] از محو لفظ ( رسول الله ) صلی الله علیه [ وآله ] و سلم نه از باب ترک امتثال است - که مستلزم ترک ادب است - بلکه عین امتثال و ادب ، و ناشی از غایت عشق و محبت است . ⁽⁵⁾انتهی .

و فرق در هر دو موضع بر مستبصر خبیر و عارف بصیر واضح و لایح است ، حاجت به زیادتی توضیح و تشریح ندارد .

کجا عدم محو لفظ ( رسول الله ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ) - که به اعتراف عبدالحق از غایت عشق و محبت و عین امتثال آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) بود - ، و کجا منع کردن از امتثال امر رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ، و قولِ ملعونِ خود را در مقابله قولِ آن جناب نمودن ، و به کلمه میشومه ملعونه : ( إن الرجل لیهجر ) ، و ( إن الرجل قد غلب علیه الوجع ) متفوّه شدن !

اما آنچه گفته : روی الشریف المرتضی - الملّقب ب : علم الهدی عند الإمامیة - فی کتاب الغرر والدرر . . إلی آخره .

پس جوابش آنکه مخاطب در نقل روایت “ درر و غرر “ خیانت کرده ، و سؤال حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) و جواب حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) از میان روایت ساقط کرده ، بنابر آن عبارت “ درر [ و ] غرر “ در اینجا نقل کرده میشود و آن این است :

روی محمد بن الحنفیة ; عن أبیه أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) ، قال : « کان قد کثر علی ماریة القبطیة أُمّ إبراهیم فی ابن عمّ لها قبطی کان یزورها ویختلف إلیها ، فقال لی النبیّ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) : « خذ هذا السیف وانطلق [ به ] ⁽¹⁾، فإن وجدته عندها فاقتله » .

قلت : « یا رسول الله ! [ ص ] أکون فی أمرک - إذا أرسلتنی - کالسکّة المحماة ، أمضی لما أمرتنی به ؟ أم الشاهد یری ما لا یری الغائب ؟ »

فقال لی النبیّ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) : « بل الشاهد یری ما لا یری الغائب » .

فأقبلت متوشّحا بالسیف ، فوجدته عندها ، فاخترطت السیف ، فلمّا أقبلت نحوه عرف ‹ 393 › أنی أُریده ، فأتی نخلة فرقی إلیها ، ثم رمی بنفسه علی قفاه ، وشغر برجله ، فإذا به أجبّ أمسح ، ما له ممّا للرجال ، قلیل ولا کثیر ، قال : « فغمدت السیف ورجعت إلی النبیّ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) فأخبرته » ، فقال : « الحمد لله الذی یصرف عنا الرجس أهل البیت » . ⁽¹⁾انتهی .

و از این عبارت صریح معلوم شد که حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) امر حتمی نفرموده بود که عدمِ قتل آن قبطی ، موجب مخالفت شود ، بلکه امر او به جناب امیر ( علیه السلام ) تفویض کرده که : آنچه مصلحت داند ، حسب آن به عمل آرد ، چنانچه سید مرتضی ( رحمه الله ) در شرح این حدیث فرموده :

فأمّا قوله ( علیه السلام ) : « بل الشاهد یری ما لا یری الغایب » فإنه عنی به : رؤیة القلب والعلم ⁽²⁾، لا رؤیة البصر ، فإنه لا معنی فی هذا الموضع ⁽³⁾لرؤیة البصر ، فکأنّه ( علیه السلام ) قال : بل الشاهد یعلم ویصحّ له من وجه الرأی والتدبیر ما لا یصحّ للغائب ، ولو لم یقل ذلک لوجب قتل الرجل علی کلّ حال ⁽⁴⁾.

و نیز محتمل است که مراد از قول آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) : « فإن وجدته عندها فاقتله » ، وجدان آن کس با فجور و زنا بوده باشد ، و جناب امیر ( علیه السلام ) چون آن کس را مجبوب یافت و شبهه و ریبه از او ساقط گردید ، از این جهت از قتل او باز ماند ، و این باز ماندن آن حضرت از قتل قبطی به جهت فقدان شرط قتل بود ، و مشهور و معروف است : ( إذا فات الشرط فات المشروط ) .

و ابن عبدالبرّ در کتاب “ استیعاب “ گفته :

عن أنس : ان رجلا کان یتّهم بأُمّ إبراهیم - [ أُم ] ⁽¹⁾ولد رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم - فقال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم - لعلی [ ( علیه السلام ) ] - : « اذهب فاضرب عنقه » .

فأتاه علی [ ( علیه السلام ) ] فإذا هو فی رکی ⁽²⁾یتبرّد فیها .

فقال له : « اخرج » ، فناوله یده ، فأخرجه فإذا هو مجبوب لیس له ذکر ، فکفّ علی [ ( علیه السلام ) ] عنه ، ثم أتی النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم فقال : « یا رسول الله ! [ ص ] إنه لمجبوب » .

و روی الأعمش هذا الحدیث فقال فیه : قال علی [ ( علیه السلام ) ] : « یا فرسول الله ! [ ص ] أکون کالسکّة المحماة أو الشاهد یری ما لا یری الغائب ؟ » قال : « بل الشاهد یری ما لا یری الغائب » ⁽³⁾.

یعنی : اعمش در این حدیث این زیادتی روایت کرده که گفت علی ( علیه السلام ) : « آیا بوده باشم من مانند آهن تافته که به مجرد رسیدن به چیزی میسوزد ، و بکشم آن کس را که به قتل امر فرموده [ ای ] ؟ یا عمل کنم به آنچه به مشاهده ببینم ; زیرا که در مشاهده و غیبت فرق بسیار میباشد ، و شاهد میبیند چیزی را که غائب نمیبیند ؟ » ⁽¹⁾فرمود که : « عمل کنی به آنچه به مشاهده ببینی ، و راست است که شاهد میبیند چیزی را که غائب نمیبیند » . انتهی محصّله .

اما آنچه گفته : و این روایت دلیل صریح است که ماریه قبطیه از اهل بیت [ ( علیهم السلام ) ] بود ، و در آیه تطهیر داخل .

پس سابق از این در مبحث امامت معلوم شد ⁽²⁾که مراد از اهل بیت - در این آیه کریمه - خمسه آل عبا [ ( علیهم السلام ) ] هستند ، و علاوه بر آن ماریه از ازواج هم نبود بلکه کنیز بود ، پس داخل شدن ماریه قبطیه در مصداق آیه تطهیر به نزد اهل سنت هم درست نمیتواند شد .

و این روایت هرگز دلیل دخول ماریه قبطیه در آیه تطهیر نمیتواند شد ، محتمل است ‹ 394 › که مراد از اهل بیت معنای لغوی باشد ; و یا مراد آنکه از ما اهل بیت عصمت و طهارت رجس گناهِ قتل بی گناهی باز داشته .

اما آنچه گفته : در این قصه هم مخالفت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] و سلم ، و هم تصرف در مال غیر به غیر اذن او ، و هم اتلاف حقوق عیال و قطع رحم اقرب که پسر و زوجه باشد . . . الی آخر .

پس گمان مخالفت نمودن جناب امیر ( علیه السلام ) با حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) از اوهام فاسده و مزعومات کاسده است ، اگر مخالفت حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) از حضرت امیر ( علیه السلام ) صادر میشد ، جای مدح و اعطای صله سَنیه - اعنی ناقه بهشت ، و صدور هم از خزانه قدس در مقابله آن - که در آخر این قصه مسطور است - و مخاطب نقل نکرده [ ! ! ] - چه بود ؟ !

و همچنین تصرف در مال غیر به غیر اذن نیز ممنوع است ; زیرا که قوله : ( أعطیتها علیاً ) دلالت صریحه بر هبه و بخشش میکند ، چنانچه در “ شرح وقایه “ لفظ ( أعطیت ) را از الفاظ دالّه بر هبه و بخشش شمرده ⁽¹⁾،

پس تصرف در مال غیر به غیر اذن ، و اتلاف حقوق لازم نیاید .

و قطع نظر از آن رضای حضرت فاطمه ( علیها السلام ) و حسنین ( علیهما السلام ) و حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) - بالقطع - جناب امیر ( علیه السلام ) را به این ایثار و اعطا معلوم بود ، چنانچه مخاطب - به مقتضای آنکه دروغگو را حافظه نباشد - متصل همین قول ، تصریح به این معنا کرده ، حیث قال :

و به قرائن معلوم حضرت امیر ( علیه السلام ) بود . . . الی آخر .

و این قدر نفهمیده که هرگاه جناب امیر ( علیه السلام ) را رضای اهل بیت و

رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) به این ایثار معلوم و متحقق بود ، مخالفت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ، و رنج دادن آن جناب ، و تصرف در مال غیر ، و اتلاف حقوق و قطع رحم اقرب ، به چه طور لازم میآید ؟ !

و نیز ناصبیّت و وقاحت ناصبی ملاحظه باید کرد که اولا اسناد این کبائر به جناب امیر ( علیه السلام ) به کمال وقاحت نموده ، و باز در اعتذار از آن گفته :

لیکن چون این همه لله فی الله و ایثاراً لطاعة الله بود ، مقبول افتاد .

حال آنکه در ارتکاب کبائر لله فی الله معنا ندارد ، و فعل جرائم عظیمه به نیت تقرّب الی الله هرگز در مذهبی جایز نمیشود .

و قیاس این فعل جناب امیر ( علیه السلام ) - که موجب رضا و خوشنودی جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) شده ; چنانچه آن جناب تبسم فرموده ، به جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) بشارت داده ، و خدای تعالی آن را پسندیده ، و در عوض آن به دست ملائکه مقربین دراهم از خزانه قدس خود و ناقه بهشت به آن جناب ( علیه السلام ) فرستاده - بر ردّ کردن عمر قول حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) را ، و گفتن : ( إن الرجل لیهجر ) که موجب دل تنگی آن جناب شده تا آنکه کلمه : « قوموا عنّی » فرموده ، قیاس فاسد است ، و از صاحب عقلی چنین قیاس واهی نمیآید .

اما آنچه گفته : اما مقدمه دوم ; یعنی : جمیع اقوال پیغمبر [ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ] وحی است ، پس باطل است .

پس مدفوع است به اینکه فخرالدین رازی در تفسیر قوله تعالی : ( وَقالَ مُوسی یا فِرْعَوْنُ إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ * حَقِیقٌ عَلی أَنْ لا أَقُولَ عَلَی اللّهِ إِلاَّ الْحَقَّ ) ⁽¹⁾گفته :

والمعنی : أن الرسول لا یقول إلاّ الحقّ ، فصار نظم الکلام کأنّه قال : أنا رسول الله ، ورسول الله لا یقول إلاّ الحقّ ، ‹ 395 › ینتج : أنی لا أقول إلاّ الحقّ ، ولمّا کانت المقدمة الاولی خفیة ، وکانت المقدمة الثانیة جلیّة ظاهرة ، ذکر ما یدلّ علی صحّة المقدمة الاولی وهو قوله : ( قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَة مِنْ رَبِّکُمْ ) ⁽²⁾، وهی المعجزة الظاهرة القاهرة ⁽³⁾.

وقوله تعالی : ( مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ ) ⁽⁴⁾صریح دلالت میکند که اطاعت حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) در جمیع اقوال و افعال او بعینه اطاعت خدا است بلاتفاوت فی ذلک ، چنانچه فخرالدین رازی در “ تفسیر کبیر “ گفته :

قوله : ( مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ . . ) من أقوی الدلائل

علی أن الرسول معصوم فی جمیع الأوامر والنواهی ، وفی کلّ ما یبلّغه من الله ; لأنه لو أخطأ فی شیء منها لم یکن طاعته طاعة الله .

وأیضاً ; وجب أن یکون معصوماً فی جمیع أقواله وأفعاله وأحواله ; لأنه تعالی أمر بمتابعته فی قوله : ( فَاتَّبِعُوهُ ) ⁽¹⁾، والمتابعة عبارة عن الإتیان به مثل فعل الغیر لأجل أنه فعل ذلک الغیر ، فکان الآتی به مثل ذلک الفعل مطیعاً لله فی قوله : ( فَاتَّبِعُوهُ ) ، فثبت أن الانقیاد له فی جمیع أقواله وفی جمیع أفعاله - إلاّ ما خصّه الدلیل - طاعة لله وانقیاد لحکمه . ⁽²⁾انتهی .

حاصل آنکه این آیه از اقوی ترین ادله است بر اینکه حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) معصوم است در جمیع اوامر و نواهی ، و در آنچه تبلیغ میکند آن را از خدای تعالی ; زیرا که اگر آن حضرت خطا کند در چیزی از آنها ، طاعت رسول طاعت خدا نباشد .

و نیز واجب است که رسول معصوم باشد در جمیع اقوال و افعال و احوال خود ; زیرا که خدای تعالی شأنه امر کرده است به متابعت رسول در قول خود : ( فَاتَّبِعُوه ) ، و متابعت عبارت است از اتیان مانند فعل غیر به جهت آنکه این فعل ، فعل این غیر است ، پس ثابت شد که انقیاد رسول در

جمیع اقوال و افعال طاعت خدا و انقیادِ حکم خداست ، مگر آنچه تخصیص کند آن را دلیل .

و همین کلام رازی بعینه در “ مواهب لدنّیه “ مذکور است ⁽¹⁾.

و در “ صحیح بخاری “ در کتاب الأحکام مذکور است :

عن الزهری ; قال : أخبرنی أبو سلمة بن عبد الرحمن : أنه سمع أبا هریرة : أن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] و سلم قال : « من أطاعنی فقد أطاع الله ، و من عصانی فقد عصی الله ، و من أطاع أمیری فقد أطاعنی ، و من عصی أمیری فقد عصانی » ⁽²⁾.

و همچنین قوله تعالی : ( أَطِیعُوا اللّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ ) ⁽³⁾صریح دلالت میکند بر اینکه اطاعت [ از ] آن حضرت ( صلی الله علیه وآله و سلم ) - در جمیع اقوال و افعال - واجب است ، چنانچه فخرالدین رازی در “ تفسیر کبیر “ گفته :

اعلم أن المنقول عن الرسول إمّا القول وإمّا الفعل . .

أمّا القول ; فیجب إطاعته ; لقوله تعالی : ( وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ ) .

وأمّا الفعل ; فیجب ⁽⁴⁾علی الأُمّة الاقتداء به إلاّ ما خصّه

الدلیل ، وذلک ; لأنا بیّنا أن قوله تعالی : ( أَطِیعُوا ) یدلّ علی أن أوامره للوجوب .

ثم إنه تعالی قال فی آیة أُخری فی صفة محمد علیه [ وآله ] السلام : ( فَاتَّبِعُوه . . ) ⁽¹⁾، وهذا أمر ; فوجب أن یکون للوجوب ، ‹ 396 › فثبت أن متابعته واجبة ، والمتابعة عبارة عن الإتیان مثل ⁽²⁾فعل الغیر لأجل أن ذلک الغیر فَعَلَه ، فثبت أن قوله : ( أَطِیعُوا اللّهَ ) ⁽³⁾یوجب الاقتداء بالرسول فی کلّ أفعاله ، وقوله : ( وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ ) یوجب الاقتداء به فی جمیع أقواله ، ولا شکّ أنهما أصلان معتبران فی الشریعة ⁽⁴⁾.

و سیوطی در “ جامع صغیر “ روایت کرده که حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) فرمود :

« أطیعونی ما کنت بین أظهرکم ، وعلیکم بکتاب الله ، أحلّوا

حلاله وحرّموا حرامه » . طب ⁽¹⁾.

فإن الکتاب علیّ نزل ، وأنا أعلم الخلق به ⁽²⁾.

و نورالدین عزیزی در شرح این حدیث گفته :

. . أی ما دمت بینکم حیّاً لا آمر إلاّ بما أمر الله ، ولا أنهی إلاّ عمّا نهی الله عنه . ⁽³⁾انتهی .

و نیز خدای تعالی فرمود : ( مَنْ یَعْصِ اللّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَداً ) ⁽⁴⁾.

در “ تفسیر کبیر “ در ذیل تفسیر قوله تعالی : ( یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطّاغُوتِ ) ⁽⁵⁾مذکور است :

المسألة الثالثة : مقصود الکلام : أن بعض الناس أراد أن یتحاکم إلی بعض أهل الطغیان ، و لم یرد التحاکم إلی محمد علیه [ وآله ] السلام . قال القاضی : ویجب أن یکون التحاکم إلی هذا الطاغوت کالکفر ، وعدم الرضاء به حکم محمد صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم کفراً ، ویدلّ علیه وجوه :

الأول : أنه تعالی قال : ( یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ ) . .

فجعل التحاکم إلی الطاغوت مقابلا للکفر به ، فهذا یقتضی أن التحاکم إلی الطاغوت یکون ⁽¹⁾إیماناً به ، ولا شکّ أن الإیمان بالطاغوت کفر بالله کما أن الکفر بالطاغوت إیمان بالله .

الثانی : قوله تعالی : ( فَلا وَرَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتّی یُحَکِّمُوک فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ . . ) إلی قوله : ( وَیُسَلِّمُوا تَسْلِیماً ) ⁽²⁾. .

وهذا نصّ فی تکفیر من لم یرض به حکم الرسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم .

الثالث : قوله : ( فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ ) ⁽³⁾. .

وهذا یدلّ علی أن مخالفته معصیة عظیمة . .

وفی هذه الآیات دلائل علی أن من ردّ شیئاً من أوامر الله وأوامر الرسول فهو خارج عن الإسلام سواء ردّه من جهة الشکّ أو من جهة التمرّد ⁽⁴⁾.

و نیز حق تعالی فرموده است : ( قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ ) ⁽¹⁾یعنی : بگو اگر هستید شما که دوست میدارید خدای تعالی شأنه را پس متابعت کنید مرا ، دوست خواهد داشت شما را خدای تعالی .

زمخشری در “ کشاف “ به تفسیر این آیه گفته :

عن الحسن : زعم أقوام علی عهد رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم أنهم یحبّون الله ، فأراد أن یجعل لقولهم تصدیقاً من عمل ، فمن ادّعی محبّته وخالف سنة رسوله فهو کذّاب ، وکتاب الله یکذّبه . ⁽²⁾انتهی .

و در “ مواهب لدنّیه “ در ذیل این آیه مذکور است :

إشارة إلی دلیل المحبّة وثمرتها وفائدتها ، فدلیلها وعلامتها اتّباع الرسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، وفائدتها وثمرتها محبّة المرسل لکم ، فما لم یحصل المتابعة فلا محبّة حاصلة لکم ، ومحبّته لکم منتفیة ، فجعل سبحانه اتّباع رسوله علیه [ وآله ] السلام شرطاً لمحبتهم لله وشرطاً لمحبة الله لهم ، ووجود المشروط یمتنع بدون ‹ 397 › وجود تحقّق شرطه ، فعُلم انتفاء المحبّة عند انتفاء المتابعة ، فانتفاء محبتهم لله

لازم لانتفاء المتابعة للرسول ، وانتفاء المتابعة ملزوم لانتفاء محبّة الله لهم ، فیستحیل حینئذ ثبوت محبّتهم لله وثبوت محبّة الله لهم بدون المتابعة لرسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ، ودلّ علی أن متابعة الرسول هی حبّ الله ورسوله وطاعة أمره ⁽¹⁾.

یعنی : این آیه کریمه اشاره است به سوی دلیل محبت خدا و ثمره و فایده آن ، پس دلیل آن و علامت آن متابعت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) است ، و فایده آن و ثمره آن محبت فرستنده او مر شما را است ، پس هرگاه که متابعت حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) حاصل نخواهد شد ، پس محبت او مر شما را منتفی است ، پس گردانید خدای تعالی اِتباع رسول خود را شرط برای محبت ایشان مر خدای تعالی را ، و شرط برای محبت خدای تعالی مر ایشان را ، و وجود مشروط بدون تحقق شرط ممتنع است ، پس معلوم شد انتفای محبت خدا به نزد انتفای متابعت رسول او ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ، پس انتفای محبت ایشان مر خدای تعالی را لازم است انتفای ⁽²⁾متابعت رسول او ( صلی الله علیه وآله و سلم ) را و انتفای متابعت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ملزوم انتفای محبت خدای تعالی مر ایشان را است ، پس محال است ثبوت محبت ایشان مر خدای تعالی را و ثبوت محبت خدای

تعالی مر ایشان را بدون متابعت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ، و دلالت کرد این کلام حق تعالی بر اینکه متابعت حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) همین محبت خدا و رسول او ( صلی الله علیه وآله و سلم ) و اطاعت او است .

و نیز حق سبحانه و تعالی فرموده : ( فَلا وَرَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتّی یُحَکِّمُوک فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ) ⁽¹⁾، در “ مواهب لدنّیه “ گفته :

أقسم [ الله ] ⁽²⁾تعالی بنفسه الکریمة المقدسّة أنه لا یؤمن أحد حتّی یحکّم الرسول فی جمیع أُموره ، ویرضی بجمیع ما حکم به [ وینقاد له ] ⁽³⁾ظاهراً وباطناً ، سواء کان الحکم بما یوافق أهواءهم ویخالفها ⁽⁴⁾.

و نیز فرموده : ( یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّهِ وَرَسُولِهِ ) ⁽⁵⁾.

یعنی : ای مردمان که ایمان آوردید ! تقدم نکنید رو به روی خدای تعالی و رسول او .

و در “ مواهب لدنّیه “ مذکور است :

فمن الأدب أن لا یتقدّم علیه ⁽¹⁾بأمر ولا نهی ولا إذن ولا تصرّف حتّی یأمر هو وینهی ویأذن ، کما أمر الله تعالی بذلک فی هذه الآیة ، وهذا باق إلی یوم القیامة لم ینسخ ⁽²⁾.

و علامه ابن القیّم در “ زاد المعاد “ گفته :

والمقصود : أن بحسب متابعة الرسول تکون العزّة والکفایة والنصرة ، کما أن بحسب متابعته تکون الهدایة والفلاح والنجاة ، فالله تعالی علّق سعادة الدارین بمتابعته ، وجعل شقاوة الدارین فی مخالفته ، فلأتباعه الهدی والأمن والفلاح والعزّ والکفایة والنصرة والولایة والتأیید وطیب العیش فی الدنیا والآخرة ، ولمخالفیه الذلّة والصغار والخوف والضلال والخذلان والشقاق فی الدنیا والآخرة ، وقد أقسم صلی الله علیه [ وآله ] و سلم بأنه لا یؤمن أحد حتّی تکون هو أحبّ إلیه من نفسه وولده ووالده والناس أجمعین ، وأقسم الله سبحانه بأنه لا یؤمن إلاّ من یحکّمه فی کلّ ما تنازع فیه هو ⁽³⁾وغیره ، ثم یرضی بحکمه ولا یجد فی ‹ 398 › نفسه حرجاً

بما ⁽¹⁾حکم به ثم یسلّم له تسلیماً وینقاد [ له ] ⁽²⁾انقیاداً ، وقال تعالی : ( وَما کانَ لِمُؤْمِن وَلا مُؤْمِنَة إِذا قَضَی اللّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ ) ⁽³⁾، فقطع سبحانه و تعالی التخییر بعد أمره وأمر رسوله ، فلیس لمؤمن أن یختار شیئاً بعد أمره صلی الله علیه [ وآله ] و سلم ، بل إذا أمر فأمر حتم ، وإنّما الخیرة فی قول غیره إذا خفی أمره ، وکان ذلک الغیر من أهل العلم به وبسنّته ⁽⁴⁾.

فبهذه الشروط یکون قوله سائغ الاتّباع لا واجب الاتّباع ، فلا یجب علی أحد اتّباع قول أحد سواه ، بل غایته أنه یسوغ له اتّباعه ، ولو ترک الأخذ بقوله لم یکن عاصیاً لله ورسوله ، فأین هذا ممّن یجب علی جمیع المکلفین اتباعه ، ویحرم علیهم مخالفته ، [ و ] یجب علیهم ترک [ کل ] ⁽⁵⁾قول لقوله ، فلا حکم لأحد معه ، ولا قول لأحد معه ، [ کما لا تشریع لأحد معه ] ⁽⁶⁾وکلّ من سواه فإنّما یجب اتباعه علی قوله إذا أمر بما أمر به و نهی عما نهی عنه ، فکان مبلّغاً محضاً ومخبراً لا مُنشئاً ومؤسساً ، فمن أنشأ أقوالا

وأسس قواعد بحسب فهمه وتأویله لم یجب علی الأُمّة اتّباعها ولا التحاکم إلیها حتّی تعرض علی ما جاء به [ الرسول ] ⁽¹⁾، فإن طابقته ووافقته وشهد لها بالصحّة قبلت حینئذ ، وإن خالفته وجب ردّها واطراحها ، وإن لم یتبیّن فیها أحد الأمرین جعلت موافقة ⁽²⁾، وکان أحسن أحوالها أن یجوز الحکم والإفتاء بها وترکه ، وأمّا أن یجب ویتعیّن فکلاّ ولمّا ⁽³⁾.

و افاضل علماء ماوراء النهر که در رکاب عبدالله خان ازبک - که مخاطب او را در باب اول ملجأ و مرجع اهل سنت شمرده - حاضر بودند در نامه [ ای ] که در جواب علماء مشهد مقدس نوشته بودند به این مقدمه که : ( جمیع اقوال پیغمبر ( صلی الله علیه وآله و سلم ) وحی است ) بر کفر شیعه استدلال نموده اند ، چنانچه گفته اند :

و به مقتضای ( وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) ⁽⁴⁾جمیع اقوال و افعال آن حضرت به موجب وحی است ، و آن حضرت کمال توقیر و تعظیم ایشان - یعنی : صحابه - میداشت ، و در توصیف هر یک احادیث کثیره وارد گشته ، پس منکر کمال ایشان ، بر گمراهی و خذلان ، و فی الحقیقة منکر قرآن ، و نسبت کننده نقض به سرور انس و جان بوده باشد . انتهی .

و ملا محمد مکی - که از علمای مشهد مقدس بود - در جواب این قول ایشان فرموده :

امری که حضرت پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) در باب نوشتنِ وصیت فرمودند به مقتضای آیه کریمه مذکور وحی است ، و منعی که عمر کرد منع و ردّ وحی است ، و منع و ردّ وحی کفر است - علی ما اعترفتم - ، وعلی ما دلّ علیه قوله تعالی : ( وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ فَأُولئِک هُمُ الْکافِرُونَ ) ⁽¹⁾- و کافر قابل خلافت حضرت پیغمبر ( صلی الله علیه وآله و سلم ) نباشد ، و هرگاه که کفر و سلب قابلیت خلافت از عمر ثابت شود ، بنابر دلیل شما لازم است که ابوبکر و عثمان نیز خلیفه نباشند ; زیرا [ این ] که عمر خلیفه نباشد ⁽²⁾و ابوبکر و عثمان باشند ، موافق رأی هیچ کس از اهل اسلام نیست . انتهی .

اما آنچه گفته : اما عقلی ; پس نزد هر عاقل ظاهر است که معنای رسول صلی الله علیه [ وآله ] و سلم رساننده پیغام است . . . الی آخر .

پس زیاده تر از این کلامی باطل و لغو و واهی نمیتواند شد ، ‹ 399 › میخواهد بر معصوم نبودن انبیا دلیلی آرد ، و در بیانش چنین هفوات میسراید که از آن جز این معنا که در مفهومِ لفظِ ( رسول ) عصمتْ داخل نیست ، لازم نمیآید .

بر صبیان هم پوشیده نیست - فضلا عن العقلا - که از اثبات این معنا که در مفهومِ رسولْ عصمتْ داخل نیست ، نفی عصمت رسول ( صلی الله علیه وآله و سلم ) لازم نمیآید ، و الا لازم آید که - معاذ الله - به همین دلیل مزخرف واهی ، نفی اسلام و ایمان انبیا هم کرده اید که : معنای رسول ( صلی الله علیه وآله و سلم ) رساننده پیغام است ، و چون اضافه به خدا کردیم ، رساننده پیغام خدا معنای این لفظ شد ، پس در ضمن رسالت همین قدر داخل است که : به سوی او وحی آمده باشد ، و به واسطه او پیغامی از جانب خدا به ما برسد ، نه آنکه او مؤمن و مسلم هم است ! !

العیاذ بالله من مثل هذه الکفریات الشنیعة ، والهفوات الفظیعة . .

اما آنچه گفته : و آیه : ( وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) ⁽¹⁾صریح خاص به قرآن است به دلیل : ( عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوی ) ⁽²⁾، نه عام در جمیع اقوال پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] و سلم .

پس مقدوح است به آنچه در کتاب “ مواهب لدنّیه “ مذکور است :

ثم نزّه نطق رسوله أن یصدر عن هوی ، فقال تعالی : ( وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) و لم یقل : و ما ینطق بالهوی ; لأن نفی نطقه عن الهوی أبلغ ; فإنه یتضمّن أن نطقه لا یصدر عن هوی ، وإذا لم یصدر عن هوی فکیف ینطق به ؟ !

فیتضمّن نفی الأمرین : نفی الهوی عن مصدر النطق ، ونفیه عن النطق نفسه ، فنطقه بالحقّ ومصدر الهدی والرشاد لا الغیّ والضلال .

ثم قال : ( إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) ، فأعاد الضمیر إلی المصدر ، والمفهوم من الفعل . . أی ما نطقه إلاّ وحی یوحی ، وهذا أحسن ممّن ⁽¹⁾جعل الضمیر عائداً إلی القرآن ، فإن نطقه بالقرآن والسنة ، وکلاهما وحی یوحی ⁽²⁾.

و ابن حجر مکی در “ اشرف الوسائل شرح شمائل “ نقلا عن السبکی میآرد :

ثم قال : وکیف یتخیّل وقوع ذنب منه ( وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) ، وقد أجمع الصحابة . . . علی اتّباعه والتأسی به فی کلّ ما یفعله من قلیل و کثیر وصغیر وکبیر ، لم یکن عندهم فی ذلک توقّف ولا بحث ، حتّی أعماله فی السرّ والخلوة ، یحرصون علی العلم بها وعلی اتّباعها ، عَلم بهم أو لم یعلم . .

و من تأمّل أحوالهم معه ، استحیی من الله أن یخطر بباله خلاف ذلک . ⁽¹⁾انتهی .

و بیضاوی ⁽²⁾در تفسیر سوره والنجم ، در تفسیر آیه مذکوره گفته :

واحتجّ به من لم یر الاجتهاد له . .

وأُجیب عنه : بأنه إذا أوحی إلیه بأن یجتهد کان اجتهاده و ما یستند إلیه وحیاً . .

وفیه نظر ; لأن ذلک حینئذ یکون بالوحی لا الوحی ⁽³⁾.

و پدر مخاطب در “ ازالة الخفا “ گفته :

حق سبحانه و تعالی آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] و سلم را مبعوث فرمود ، و بهترین کتب الهی بر وی نازل فرمود ، و به انواع احکام و حِکم اِنطاق نمود که : ( وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) ⁽¹⁾.

و فخرالدین رازی در تفسیر سوره یونس گفته :

قوله تعالی : ( إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما یُوحی إِلَیَّ ) ⁽²⁾.

معناه : لا أتبع إلاّ ما یوحی ‹ 400 › إلیّ ، فهذا یدلّ علی أنه علیه [ وآله ] السلام ما حکم إلاّ بالوحی ، وهذا یدلّ علی أنه لم یحکم قطّ بالاجتهاد ⁽³⁾.

یعنی : معنای قول خدای تعالی آن است که : متابعت نمیکنم من مگر چیزی را که وحی کرده میشود به سوی من ، پس این قول خدای تعالی دلالت میکند بر این معنا که به درستی که آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] و سلم حکم نکرد هرگز به اجتهاد .

و نیز فخرالدین رازی در تفسیر سوره انعام گفته :

قوله : ( إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما یُوحی إِلَیَّ ) ⁽¹⁾ظاهره یدلّ علی أنه لا یعمل إلاّ بالوحی ، وهو یدلّ علی حکمین :

الحکم الأول : إن هذا النصّ یدلّ أنه لم یکن یحکم من تلقاء نفسه فی شیء من الأحکام ، وأنه ما کان یجتهد ، بل جمیع أحکامه صادرة عن الوحی ، ویتأکّد هذا بقوله تعالی : ( وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) .

والحکم الثانی : إن نفاة القیاس قالوا : ثبت بهذا النصّ أنه ما کان یعمل إلاّ بالوحی النازل ، فوجب أن لا یجوز لأحد من أُمّته أن یعمل إلاّ بالوحی النازل ⁽²⁾.

و بخاری در کتاب الاعتصام بالکتاب و السنة گفته :

باب ما کان النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم یسئل ممّا لم ینزل علیه الوحی ، فیقول : لا أدری ، أو لم یجب حتّی ینزل علیه الوحی ، و لم یقل برأی ولا بقیاس لقوله : ( بِما أَراکَ اللّهُ ) ⁽³⁾.

و در “ شرعة الاسلام “ ⁽⁴⁾در مدح حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) گفته :

ما الحقّ إلاّ ما قاله ، أو عمل به ، أو أشار إلیه ، أو تفکّر فیه ، أو خطر بباله ، أو هجس فی خلده ، [ خلد ] ⁽¹⁾من کان لا ینطق عن الهوی ، ولا یأمر ولا ینهی إلاّ بما ینزل علیه ویوحی [ إلیه ] . ⁽²⁾انتهی ⁽³⁾.

و قول حق تعالی : ( عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوی ) ⁽⁴⁾دلیل این معنا هرگز نمیتواند شد که ( هو ) ضمیر عاید به قرآن است ، و هرگز دلیل با دعوی ربطی و مناسبتی ندارد ، کما لا یخفی .

و بر فرض تسلیم این معنا که آن حضرت در این امر حکم به عقل و رأی خود فرموده باشد ، پس عقل و رأی آن حضرت بلاشک از رأی عمر راجح تر

بود ، چنانچه قاضی عیاض در کتاب “ شفا “ گفته :

وقد تواتر النقل عنه من المعرفة بأُمور الدنیا ، ودقائق مصالحها ، وسیاسة فرق أهلها . . ما هو معجز فی البشر ، ممّا قد نبّهنا علیه فی باب معجزاته ⁽¹⁾.

و نیز قاضی عیاض در “ شفا “ گفته :

قال وهب بن منبّه : قرأت فی أحد وسبعین کتاباً فوجدت فی جمیعها : أن النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ] أرجح الناس عقلاً ، وأفضلهم رأیاً .

وفی روایة أُخری : فوجدت فی جمیعها : أن الله تعالی لم یعط جمیع الناس - من بدء الدنیا إلی انقضائها - من العقل فی جنب عقله علیه [ وآله ] السلام إلاّ کحبّة رمل من بین رمال الدنیا ⁽²⁾.

و لهذا قاضی القضات ⁽³⁾در کتاب “ مغنی “ گفته :

اجتهاده فی الحیاة أولی من اجتهاد غیره ⁽¹⁾.

یعنی : اجتهاد آن حضرت در حیات اولی از اجتهاد غیر آن حضرت است ، پس مخالفت اجتهاد آن حضرت در حال حیات جایز نباشد .

اما آنچه گفته : و پر روشن است که اگر کسی را پادشاهی یا امیری رسول خود کرده . . . الی آخر .

پس در اعتقادات حقه ثابته به احادیث و اعتراف علمای موثقین ، قدح نمودن به امثال این توهمات و تمثیلات واهیه مزخرفه ، دلیل کمال دانشمندی است ، و چنین امثال واهیه به جز تلبیس بر عوام و تخدیع معتقدین فائده ندارد ، و حالات آحاد الناس را بر حالات حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) ، و احکام ‹ 401 › سلاطین را بر احکام الهی قیاس کردن ، و حالات خدا و رسول ( صلی الله علیه وآله و سلم ) را تابع حالات دیگر مخلوقین ساختن ، کار اهل سنت است و بس .

اما آنچه گفته : اگر اقوال آن حضرت تمام وحی منزل من الله میشد ، در

قرآن مجید چرا بر بعضی اقوال آن حضرت عتاب میفرمودند ، حال آنکه در جاها عتاب شدید نازل شده . . . الی آخر .

پس جواب این اعتراض آنکه ما هرگز تسلیم نمیکنیم که در قرآن مجید بر پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) عتاب نازل شده ، اما قوله تعالی : ( عَفَا اللّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ ) ⁽¹⁾، پس قاضی عیاض در کتاب “ شفا “ گفته :

وأمّا قوله : ( عَفَا اللّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ) ، فأمر لم یتقدّم للنبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم فیه من الله تعالی نهی فیُعدّ معصیة ، ولا عدّه الله تعالی علیه معصیة ، بل لم یَعدّها ⁽²⁾أهل العلم معاتبة ، وغلّطوا من ذهب إلی ذلک .

قال نفطویه ⁽³⁾: وقد حاشاه الله من ذلک ، بل کان مخیّراً فی أمرین ، قالوا : وقد کان له أن یفعل ما یشاء فیما لم ینزل علیه فیه وحی ، فکیف وقد قال الله تعالی له : ( فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ ) ؟ ! ⁽⁴⁾فلمّا أذن لهم أعلمه الله بما لم یطّلع علیه من سرّهم : أنه لو لم یأذن لهم لقعدوا ، وأنه لا حرج علیه فیما فعل ، ولیس : ( عَفَا ) هنا بمعنی غفر ،

بل کما قال النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم : « عفا الله [ لکم ] ⁽¹⁾عن صدقة الخیل والرقیق » ، و لم تجب علیهم قطّ . . أی لم یلزمکم ذلک ، ونحوه للقشیری ، قال : وإنّما یقول : العفو لا یکون إلاّ عن ذنب . . من لا یعرف کلام العرب ، وقال : معنی ( عَفَا اللّهُ [ عَنْکَ ] ⁽²⁾) : لم یلزمک ذنباً .

قال الداود : روی أنها کانت تکرّمة .

قال مکّی : هو استفتاح کلام مثل : أصلحک الله [ و ] ⁽³⁾أعزّک . .

وحکی السمرقندی : أن معناه : عافاک الله ⁽⁴⁾.

و در کتاب “ مواهب لدنّیه “ مذکور است :

وأمّا قول بعضهم : إن هذه الآیة تدلّ علی أنه وقع من الرسول ذنب ; لأنه تعالی قال : ( عَفَا اللّهُ عَنْکَ ) والعفو یستدعی سابقة ذنب ، وقول الآخر : ( لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ) استفهام بمعنی الإنکار .

فاعلم أنا لا نسلّم أن قوله تعالی : ( عَفَا اللّهُ عَنْکَ ) یوجب ذنباً ، ولِمَ لا یقال : إن ذلک یدلّ علی مبالغة الله تعالی فی توقیره

وتعظیمه کما یقول الرجل لغیره - إذا کان عظیما عنده - : عفا الله عنک ، ما صنعت فی أمری ؟ ورضی عنک ما جوابک عن کلامی ؟ وعافاک الله [ أ ] ⁽¹⁾لا عرفت حقی ، فلا یکون غرضه من هذا الکلام إلاّ زیادة التبجیل والتعظیم .

قال : ولیس ( عَفَا ) هاهنا بمعنی غفر ، بل کما قال علیه [ وآله ] السلام : « عفا الله لکم عن صدقة الخیل والرقیق » ، و لم تجب علیهم قطّ . . أی لم یلزمکم ذلک ، ونحوه للقشیری .

قال : وإنّما یقول : العفو لا یکون إلاّ عن ذنب ، من لم یعرف کلام العرب ، قال : ومعنی ( عَفَا اللّهُ عَنْکَ ) . . أی لم یلزمک ذنباً ⁽²⁾.

و تقریر جواب از شبهه قوله تعالی : ( لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ) چنین کرده :

وأمّا الجواب عن الثانی ; فیقال : إمّا یکون صدر من الرسول ذنب أم لا ؟

فإن قلنا : لا ، امتنع علی هذا التقریر أن یکون قوله تعالی : ( لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ) إنکاراً علیه .

وإن قلنا : إنه ‹ 402 › صدر منه ذنب ، - [ و ] ⁽³⁾حاشاه الله من ذلک - فقوله : ( عَفَا اللّهُ عَنْکَ ) یدلّ علی حصول العفو ، و بعد

حصول العفو یستحیل أن یتوجّه الإنکار علیه .

فثبت أنه علی جمیع التقادیر یمتنع أن یقال : إن قوله تعالی : ( لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ) یدلّ علی کون الرسول مذنباً ، وهذا جواب کاف شاف قاطع ، وعلی هذا یحمل قوله : ( لِمَ أَذِنْتَ ) علی ترک الأولی والأکمل ، بل لم یعدّ هذا أهل العلم معاتبة ، وغلّطوا من ذهب إلی ذلک ⁽¹⁾.

و فخرالدین رازی در “ تفسیر کبیر “ گفته :

احتجّ بعضهم بهذه الآیة علی صدور الذنب عن الرسول [ ( صلی الله علیه وآله و سلم ) ] من وجهین :

الأول : أنه تعالی قال : ( عَفَا اللّهُ عَنْکَ ) والعفو یستدعی سابقة الذنب .

والثانی : إنه تعالی قال : ( لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ) ، وهذا استفهام بمعنی الإنکار ، فدلّ هذا علی أن ذلک الإذن کان معصیة وذنباً .

قال قتادة وعمر بن میمون : اثنان فعلهما الرسول علیه [ وآله ] السلام و لم یؤمر فیهما بشیء : إذنه للمنافقین ، وأخذه الفداء من الأُساری ، فعاتبه الله کما تسمعون .

والجواب عن الأول : لا نسلّم أن قوله : ( عَفَا اللّهُ عَنْکَ )

یوجب الذنب ، ولِمَ لا یجوز أن یقال : إن ذلک یدلّ علی مبالغة الله فی تعظیمه وتوقیره ، کما یقول الرجل لغیره - إذا کان معظّماً عنده - : عفا الله عنک ، ما صنعت فی أمری ؟ ورضی الله عنک ، ما جوابک عن کلامی ؟ وعافاک الله ، ما عرفت حقی ، فلا یکون غرضه من هذا الکلام إلاّ مزید التبجیل والتعظیم .

قال علی بن الجهم - فیما یخاطب به المتوکّل - وقد أمر بنفیه :

< شعر > عفا الله عنک ألا حرمة * تجود بفضلک ابن العلا ⁽¹⁾ألم تر عبداً عدا طوره * ومولی عفی ورشداً ⁽²⁾هدی أقلنی أقالک من لم یزل * یقیک ویصرف عنک الأذی ⁽³⁾< / شعر > والجواب عن الثانی أن نقول : لا یجوز أن یکون أن المراد بقوله : ( لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ) الإنکار ; لأنا نقول : إمّا أن یکون صدر عن الرسول ذنب فی هذه الواقعة ؟ أو لم یصدر عنه ذنب ؟

فإن قلنا : إنه ما صدر عنه ذنب ، امتنع علی هذا التقدیر أن یکون قوله : ( لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ) إنکاراً علیه . .

وإن قلنا : إنه کان قد صدر عنه ذنب ، فقوله : ( عَفَا اللّهُ عَنْکَ )

یدلّ علی حصول العفو [ عنه ] ⁽¹⁾، و بعد حصول العفو یستحیل أن یتوجّه الإنکار علیه ، فثبت أن علی جمیع التقادیر یمتنع أن یقال : إن قوله : ( لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ) یدلّ علی کون الرسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم مذنباً ، وهذا جواب شاف قاطع ⁽²⁾.

اما آنچه گفته : قوله تعالی : ( وَلا تَکُنْ لِلْخائِنِینَ خَصِیماً ) ⁽³⁾، ( وَاسْتَغْفِرِ اللّهَ إِنَّ اللّهَ کانَ غَفُوراً رَحِیماً ) ⁽⁴⁾، ( وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ . . ) ⁽⁵⁾إلی آخر الآیة .

پس بدان که فخرالدین رازی در “ تفسیر کبیر “ در ذیل تفسیر این آیه کریمه گفته :

قال الطاعنون فی عصمة الأنبیاء ( علیهم السلام ) دلّت هذه الآیة علی صدور الذنب عن الرسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ; فإنه لولا أن الرسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم أراد أن یخاصم لأجل الخائن ویذبّ عنه ، وإلاّ لما ورد النهی .

والجواب : أن النهی لا یدلّ علی کون المنهی فاعلا لمنهی عنه ، بل ثبت فی الروایة : ‹ 403 › أن قوم طعمة لمّا التمسوا من الرسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم أن یذبّ عن طعمة ، و أن یلحق السرقة بالیهودی ، توقّف وانتظر الوحی ، فنزلت هذه الآیة ، فکان الغرض من هذا النهی تنبیه النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم علی أن طعمة کذّاب ، و أن الیهودی بریء من ذلک الجرم .

فإن قیل : الدلیل علی أن ذلک الجرم قد وقع من النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قوله : بعد هذه الآیة ( وَاسْتَغْفِرِ اللّهَ إِنَّ اللّهَ کانَ غَفُوراً رَحِیماً ) ⁽¹⁾، فلمّا أمره الله بالاستغفار دلّ علی سبق الذنب .

والجواب من وجوه :

الأول : لعلّه مال طبعه إلی نصرة طعمة بسبب أنه کان فی الظاهر من المسلمین ، فأُمر بالاستغفار لهذا القدر . . وحسنات الأبرار سیئات المقربین .

الثانی : لعلّ القوم لمّا شهدوا علی سرقة الیهودی ، وعلی براءة طعمة من تلک السرقة ، و لم یظهر للرسول صلی الله علیه [ وآله ] و سلم ما یوجب القدح فی شهادتهم ، همّ بأن یقضی بالسرقة علی الیهودی ، ثم لمّا اطّلعه الله علی کذب أُولئک الشهود ، عرف أن ذلک

القضاء - لو وقع - لکان خطأً ، فکان استغفاره بسبب أنه همّ بذلک الحکم الذی لو وقع لکان خطأً فی نفسه ، وإن کان معذوراً فیه عند الله .

الثالث : قوله : ( وَاسْتَغْفِرِ اللّهَ ) یحتمل أن یکون المراد : واستغفر لأُولئک الذین یذبّون عن طعمة ویریدون أن یظهروا براءته عن السرقة ، ثم قال الله تعالی : ( وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ مَنْ کانَ خَوّاناً أَثِیماً ) ⁽¹⁾، والمراد بالذین یختانون أنفسهم . . طعمة و من عاونه من قومه ممّن علم کونه سارقاً ، والاختیان کالخیانة ، یقال : خانه واختانه ، وذکرنا ذلک عند قوله : ( عَلِمَ اللّهُ أنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَکُمْ ) ⁽²⁾، وإنّما قال تعالی - لطعمة ولمن ذبّ عنه - أنهم : ( یَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ ) ⁽³⁾; لأن من أقدم علی المعصیة فقد حرم نفسه الثواب وأوصلها إلی العقاب ، فکان ذلک منه خیانة مع نفسه ، ولهذا المعنی یقال لمن ظلم غیره : إنه ظلم نفسه .

و اعلم أن فی الآیة تهدیداً شدیداً ، وذلک ; لأن النبیّ صلی الله

علیه [ وآله ] وسلّم لمّا مال [ طبعه ] ⁽¹⁾قلیلا إلی جانب طعمة ، وکان فی علم الله أن طعمة کان فاسقاً ، فالله ⁽²⁾تعالی عاتب رسوله علی ذلک القدر من إعانة المذنب ، فکیف حال من یعلم من الظالم کونه ظالماً ثم یعینه علی ذلک الظلم ، بل یحمله علیه ویرغّبه فیه أشدّ الترغیب . ⁽³⁾انتهی .

بدان که قول فخرالدین رازی : ( فکیف حال من یعلم من الظالم کونه ظالماً ثم یعینه ) ؟ ! بر عمر و ابوبکر و اعوان و انصار ایشان صادق است کما لا یخفی .

و ما میگوییم که : در حقیقت این خطاب به کسانی هست که از طرف طعمه مخاصمت میکردند ، نه به طرف جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله و سلم ) به قرینه قوله تعالی : ( ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا فَمَنْ یُجادِلُ اللّهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ ) ⁽⁴⁾، و معلوم است که این خطاب به طرف همین کسان است ، چنانچه فخرالدین رازی در تفسیر این قول گفته :

هذا خطاب مع قوم من المؤمنین کانوا یذبّون عن طعمة وعن ‹ 404 › قومه بسبب أنهم کانوا فی الظاهر من المسلمین ، والمعنی هو : أنکم خاصمتم عن طعمة وقومه فی الدنیا ، فمن الذی یخاصم