مشخصات کتاب

سرشناسه : کنتوری لکهنوی سید محمد قلی، 1188-1260 ه-ق.

عنوان و نام پدیدآور : تشیید المطاعن لکشف الضغائن ( فارسی )/ علامه محقق سید محمد قلی موسوی نیشابوری کنتوری لکهنوی. گروه تحقیق: برات علی سخی داد، میراحمد غزنوی، غلام نبی بامیانی

مشخصات نشر : [هندوستان]: کشمیری، 1241ھ.ق.[چاپ سنگی]

مشخصات ظاهری : 7888 ص.

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع : اهل سنت -- دفاعیه ها و ردیه ها

رده بندی کنگره : BP۹۳/۵/ ق۲ت۹ ۱۲۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۴

اشاره

تشیید المطاعن لکشف الضغائن ( ردّ باب دهم از کتاب تحفه اثنا عشریّه ) علاّمه محقّق سیّد محمّد قلی موسوی نیشابوری کنتوری لکهنوی ( 1188 - 1260 ه . ق ) والد صاحب عبقات الأنوار تحقیق برات علی سخی داد ، میر احمد غزنوی غلام نبی بامیانی جلد یازدهم

مطاعن عمر ادامه طعن 11 بخش متعة الحج

بسم الله الرحمن الرحیم قال عزّ من قائل :

وَلاَ تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هَذا حَلاَلٌ وَهَذا حَرَامٌ لِّتَفْتَرُوا عَلَی اللهَ الْکَذِبَ إِنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللهَ الْکَذِبَ لاَ یُفْلِحُونَ .

و برای آنچه به دروغ بر زبانتان جاری میشود نگویید : این حلال است و آن حرام تا بر خدا افترا بندید ، به یقین کسانی که به خدا دروغ میبندند رستگار نخواهند شد .

سورة النحل ( 16 ) : 116 .

قال أبو موسی الأشعری لعمر :

ما الذی أحدثتَ فی شأن النسک ؟

ابو موسی اشعری در اعتراض به عمر گفت :

این چه چیزی است که در مناسک حج از پیش خود اختراع کرده ای ؟ !

مراجعه شود به : صحیح مسلم 4 / 45 ، مسند احمد 1 / 39 ، سنن نسائی 5 / 155 - 154 ، السنن الکبری نسائی 2 / 350 - 349 ، کنز العمال 5 / 163 ، الدرّ المنثور 1 / 216 ، مسند ابی داود : 70 ، فتح الباری 3 / 332 ، المحلی 7 / 100 - 104 ، زاد المعاد 2 / 196 .

عن ابن شهاب : أن سالم بن عبد الله حدّثه : أنه سمع رجلاً من أهل الشام وهو یسأل عبد الله بن عمر عن التمتّع بالعمرة إلی الحجّ ، فقال عبد الله بن عمر : هی حلال .

فقال الشامی : إن أباک قد نهی عنها !

فقال عبد الله بن عمر : أرأیت إن کان أبی نهی عنها وصنعها رسول الله ، أمر أبی یتّبع أم أمر رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم ؟ !

فقال الرجل : بل أمر رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم .

فقال : لقد صنعها رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم .

قال الترمذی : هذا حدیث حسن صحیح .

کسی از عبدالله پسر عمر از متعه حج پرسید ، او فتوا به جواز آن داد ، سائل گفت : پدرت عمر از آن نهی کرد ! او پاسخ داد : اگر پدرم از آن نهی کند و پیامبر ( صلی الله علیه وآله وسلم ) آن را بجا آورده باشد به نظر تو از چه کسی پیروی باید نمود ؟ !

آن شخص گفت : باید از فرمان پیامبر ( صلی الله علیه وآله وسلم ) پیروی کرد .

پسر عمر گفت : قطعاً پیامبر ( صلی الله علیه وآله وسلم ) حج تمتع بجا آورده است .

سنن ترمذی 2 / 159 ، مسند ابویعلی 9 / 415 ، تذکرة الحفاظ 1 / 368 .

و مراجعه شود به :

مسند احمد 2 / 95 ، سنن بیهقی 5 / 21 ، الاستذکار 4 / 61 ، 107 ، المجموع نووی 7 / 158 ، المغنی ابن قدامة 3 / 239 ، الشرح الکبیر ابن قدامة 3 / 239 ، الاحکام ابن حزم 2 / 147 .

نمونه نسخه ( ج ) ، خطی

نمونه نسخه ( ج ) ، خطی

نمونه نسخه ( ألف ) ، سنگی

محقّق محترم !

لطفاً قبل از مطالعه ، به چند نکته ضروری توجه فرمایید :

1 . این کتاب ، ردّیه ای است بر باب دهم از کتاب تحفه اثناعشریه ، تألیف شاه عبدالعزیز دهلوی که شرح کامل آن در مقدمه تحقیق گذشت .

2 . مؤلف ( رحمه الله ) ، در ابتدای هر بخش ، اول تمام مطالب دهلوی را نقل کرده است . وی سپس مطالب دهلوی را تقطیع نموده و هر قسمت را جداگانه و تحت عنوان ( اما آنچه گفته . . . ) ذکر نموده و آنگاه به پاسخ گویی آن میپردازد .

3 . ایشان از نویسنده تحفه ، با عنوان ( مخاطب ) و گاهی ( شاه صاحب ) یاد مینماید .

4 . مشخصات مصادر و منابع - جز در موارد ضرورت - در آخرین جلد ذکر خواهد شد .

5 . سعی شده که در موارد مشاهده اختلاف میان مطالب کتاب با منابع ، فقط به موارد مهم اشاره شود .

6 . مواردی که ترضّی ( لفظ : رضی الله عنه ) ، و ترحّم ( لفظ : رحمه الله یا رحمة الله علیه ) ، و تقدیس ( لفظ : قدس سرّه ) - چه به لفظ مفرد یا تثنیه و یا جمع - بر افرادی که استحقاق آن را نداشته اند اطلاق شده بود ; همگی حذف گردیده و به جای آن از علامت حذف - یعنی سه نقطه ( . . . ) - استفاده شده است .

رموزی که در این کتاب به کار رفته است به شرح ذیل میباشد :

1 . نسخه هایی که مورد استفاده قرار گرفته و خصوصیات آن به تفصیل در مقدمه تحقیق آمده است عبارت اند از :

[ الف ] رمز نسخه چاپ سنگی مجمع البحرین .

[ ب ] رمز نسخه چاپ حروفی پاکستان که ناقص میباشد .

[ ج ] رمز نسخه خطی آستان قدس رضوی علیه آلاف التحیة والسلام که متأسفانه آن هم ناقص میباشد .

2 . رمز ( ح ) در پاورقیها ممکن است علامت اختصاری ( حامد حسین فرزند مؤلف ) ونشانه حواشی وی بر کتاب باشد که در اوائل کتاب به صورت کامل آمده و در ادامه به صورت ( ح ) است .

3 . رمز ( 12 ) و رمز ( ر ) معلوم نشد که علامت چیست .

4 . به نظر میرسد ( ف ) به صورت کشیده در حاشیه ها اشاره به ( فائده ) باشد ، لذا در کروشه به صورت : [ فائده ] به آن اشاره شد .

5 . مواردی که تصلیه ، تحیات و ترضّی با علائم اختصاری ( ص ) ، ( ع ) ، ( رض ) ، نوشته شده بود ، به صورت کامل : صلی الله علیه وآله ، علیه السلام و رضی الله عنه آورده شده است .

در مواردی که نقل از عامّه بوده و به صورت صلوات بتراء نوشته شده بود ، در کروشه [ وآله ] افزوده شده است .

6 . اعداد لاتین که در بین ‹ › بین سطور این کتاب آورده ایم ، نشانگر شماره صفحات بر طبق نسخه [ الف ] میباشد .

7 . علامت * نشانه مطالب مندرج در حواشی نسخه های کتاب میباشد که آنها را به صورت پاورقی آورده ایم .

اما آنچه گفته : و بر همین است اجماع امت که این متعة الحجّ بلا عذر حرام است و جایز نیست .

پس حق آن است که مخاطب نحریر علاوه بر تبحّر و تمهّر و کمالات و مقامات و کرامات کشف و شهود - که معتقدینش ادعای آن دارند - در صدق لهجه و امانت و دیانت و تورع و تقدس هم گوی مسابقت از اقران و امثال ربوده که در مباحث علمیه و مسائل دینیه بی محابا دعاوی ظاهرة البطلان و جزافات صریحة الهوان بر زبان میراند ! !

وجوه بطلان تمسک به اجماع بر تحریم فسخ حج

اشاره

بالجمله ; ظاهر است که : کذب ادعای اجماع امت بر تحریم فسخ حج ظاهرتر از آن است که محتاج بیان باشد ، و دلائل بطلان آن فزون تر از آن است که احصا کرده شود .

و این افاده اش مخدوش است به وجوه عدیده :

اول :

اول : آنکه اهل حق - بأجمعهم سلفاً عن خلف - اجماع دارند بر بطلان تحریم فسخ حج ، پس به مقابله ایشان دعوی اجماع امت بر تحریم فسخ حج بر زبان آوردن دادِ دانشمندی دادن است !

دوم :

دوم : آنکه جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) و دیگر اهل بیت ( علیهم السلام ) تجویز فسخ حج فرموده اند ، پس اگر اهل حق را از امت خارج سازند ، درباره جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) و دیگر اهل بیت طاهرین ( علیهم السلام ) - که معادن طهارت و عصمت و ینابیع علوم و حکمت و سادات امت اند - چه حرف بر زبان خواهند آورد ؟ !

بارالها ! مگر آنکه بگویند که : این حضرات مقتدایان امت [ هستند ] نه خود امت ، پس بنابر این اجماع بی اصل مقتدیان بر خلاف مقتدایان چگونه لایق اعتنا خواهد بود ؟ ! و التفات به آن نخواهد کرد مگر مجنون مختل الحواس .

و تجویز اهل بیت ( علیهم السلام ) فسخ حج را هر چند به روایات مستفیضه اهل حق ظاهر و عیان است ، لکن - لله الحمد والمنة که - ابن القیّم هم به آن اعتراف نموده ، کما سبق ⁽¹⁾.

و ابن تیمیه در “ منهاج “ گفته :

وقد قیل : إنه - یعنی عمر - نهی عن الفسخ ، والفسخ حرام عند کثیر من الفقهاء ، وهو من مسائل الاجتهاد ، فالفسخ یحرّمه أبو حنیفة ومالک والشافعی ; لکن أحمد وغیره من فقهاء الحدیث

[ وغیرهم ] ⁽¹⁾لا یحرّمون الفسخ ، بل یستحبّونه ، بل یوجبه بعضهم ، ولا یأخذون بقول عمر فی هذه المسألة ، بل بقول ⁽²⁾علی [ ( علیه السلام ) ] وعمران بن حصین وابن عباس وابن عمر . . وغیرهم من الصحابة ⁽³⁾.

و نیز ابن القیّم در “ زاد المعاد “ در ذکر متعة الفسخ گفته :

وقد قال ببقائها - أی بقاء متعة الفسخ - علی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] ، وسعد بن أبی وقاص ، وابن عمر ، وابن عباس ، وأبو موسی ، وسعید بن المسیب . . وجمهور التابعین ⁽⁴⁾.

سوم :

سوم : آنکه ⁽⁵⁾اگر - به سبب مزید ابتلا به ضیق خناق - ‹ 1372 › اظهار کمال ناصبیت و عداوت و کفر و نفاق خود را سهل انگارند ، و مخالفت جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) و دیگر اهل بیت ( علیهم السلام ) را مانع از تصویب خلافت مآب ، و ثبوت این اجماع بی اصل نپندارند ، و تکذیب خود [ را ] در مفاخرات

بی ثبات بر اَتباع اهل بیت ( علیهم السلام ) روا دارند ، به حیرتم که از مخالفت امام احمد بن حنبل چه عذر پیش خواهند کرد !

غالباً مخاطب امام احمد بن حنبل را [ بلکه دیگر علمای عامه که اسامی آنها گذشت و ] خصوصاً ابن تیمیه و ابن قیّم و امثالشان را ⁽¹⁾از امت مرحومه خارج ساخته ، به زمره ملاحده و کفّار و معاندین اشرار خواهد انداخت تا صیانت خود از کذب و بهتان پیش معتقدین خود نماید ، مگر غالباً جمعی از علمای اهل سنت بلکه طلبه علوم ایشان هم که اندک تتبع کتب دین و ایمان خود کرده اند ، و گونه اطلاعی بر حال اسلاف خود به هم رسانیده ، در این صورت برای نهایت تجهیل و تضلیل مخاطب نبیل مستعد و آماده شوند که کسی که احمد بن حنبل را از امت خارج سازد چگونه نزد ایشان بهره [ ای ] از ایمان و جلالت و صدق و دیانت داشته باشد ؟ !

و خود مخاطب امام احمد بن حنبل را به تعظیم و اکرام تمام یاد نموده ، و او را به امام عالی مقام وصف فرموده ، چنانچه در “ بستان المحدّثین “ - که از شروع آن واضح است که در ذکر کتب مشهوره و مصنفین آن قصد تبرک و تزیین این رساله داشته - [ گفته : ] “ مسند “ حضرت امام احمد بن حنبل هر چند تصنیف و تسوید خود آن

امام عالی مقام است ، لیکن در وی زیادات بسیار از پسر ایشان عبدالله است ، و بعضی از زیادات ابوبکر قطیعی - که راوی آن کتاب از پسر ایشان است - نیز هست . ⁽¹⁾انتهی .

و نیز مخاطب در “ بستان المحدّثین “ در ذکر ابن ابی شیبه گفته :

ابوزرعه رازی گفته که : در زمان ما علم حدیث منتهی شده بود به چهار کس : ابوبکر بن ابی شیبه که در سرد حدیث یکتا بود ، و احمد بن حنبل در فقه حدیث و فهم آن مستثنی . . . الی آخر ⁽²⁾.

و نیز مخاطب در خاتمه باب یازدهم ادعا کرده که :

پیشوایان اهل سنت خواه در فروع او ⁽³⁾، خواه در اصول عقاید ، و خواه در سلوک طریقت ، بلکه در تفسیر و حدیث نیز همه از اهل بیت اخذ نموده اند و به تلمّذ اهل بیت مشهور و معروف ، و ائمه اهل بیت [ ( علیهم السلام ) ] همیشه در حقّشان ملاطفات و مباسطات فرموده اند ، بلکه بشارت داده . . . الی آخر ⁽⁴⁾.

پس کمال عجب است که چگونه مخاطب حیا نمیآرد ، و از مخالفت چنین امام عالی مقام - که خود تبرک به ذکر او میجوید ، و افضلیت او در فقه

حدیث و فهم آن بر ملا میگوید ، و ادعای ملاطفات و مباسطات و بشارت ائمه اهل بیت ( علیهم السلام ) در حق او دارد - حسابی بر نمیدارد .

و از دیگر مناقب و محامد عظیمه و فضائل و مدایح فخیمه امام احمد بن حنبل که دیگر علمای قوم ذکر کرده چه میپرسی که - علاوه بر اثبات نهایت کمال و ورع و مهارت و نعت و جلالت و عظمت و سیادت و حذق و نبالت و تقدم و امامت او در علوم دینیه - او را مقابل و مساهم خلفاء راشدین گردانیده اند ، بلکه این هم در کنار است او را قائم مقام انبیاء معصومین ( علیهم السلام ) ساخته اند !

نووی - ممدوح مخاطب کثیر الحیا ! ⁽¹⁾- در “ تهذیب الاسماء “ گفته :

أحمد بن حنبل ; تکرّر فی المهذّب والوسیط والروضة ، هو الإمام البارع ، المجمع علی إمامته وجلالته وورعه وزهادته وحفظه ، ووفور علمه وسیادته ، أبو عبد الله أحمد ، بن [ محمد ، ابن ] ⁽²⁾حنبل ، بن هلال ، بن أسد ، بن إدریس ، بن عبد الله ، بن حیّان - بالمثناة - ، بن عبد الله ، بن أنس ، بن عوف ، بن قاسط ، بن مازن ، بن شیبان ، بن زهل ، بن ثعلبة ، ‹ 1373 › بن عکابة ، بن صعب ، بن علی ، بن بکر ، بن وائل ، بن قاسط ، بن هنب - بکسر الهاء ، وإسکان النون ، وبعدها موحدة - ، بن أفصی - بالفاء

والصاد المهملة - ، بن دعمی ، بن جدیلة ، بن أسد ، بن ربیعة ، بن نزار ، بن معبد ⁽¹⁾، بن عدنان الشیبانی المروزی ثمّ البغدادی ، أبوعبد الله ، خرج من مرو حملا ، وولد ببغداد ونشأ بها إلی أن توفّی بها ، ودخل مکّة والمدینة والشام والیمن والکوفة والبصرة والجزیرة ، سمع سفیان بن عیینة وإبراهیم بن سعد ویحیی بن سعد ⁽²⁾ویحیی القطّان وهیثماً ⁽³⁾ووکیعاً وابن عُلیه وابن مهدی وعبد الرزاق . . وخلائق ; روی عنه شیخه عبد الرزاق ویحیی بن آدم وأبو الولید وابن مهدی ویزید بن هارون وعلی بن المدینی والبخاری ومسلم وأبو داود والذهلی وأبو زرعة الرازی والدمشقی وإبراهیم الحربی وأبو بکر أحمد بن محمد بن هانی الطائی - الأثرم - والبغوی وابن أبی الدنیا ومحمد بن إسحاق الصاغانی وأبو حاتم الرازی وأحمد بن أبی الحواری وموسی بن هارون وحنبل بن إسحاق وعثمان بن سعید الدارمی وحجّاج بن الشاعر وعبد الملک بن عبد الحمید المیمونی وبقی بن مخلّد الأندلسی ویعقوب بن شیبة . . وخلائق .

روینا - من طرق - عن إبراهیم الحربی ، قال : رأیت ثلاثة لم نر

مثلهم أبداً : أبا عبید القاسم ما مثّلته إلاّ بحبل ینفخ فیه الروح ، وبشر بن الحارث ما شبّهته إلاّ برجل عُجِن من قرنه إلی قدمه عقلا ، وأحمد بن حنبل کان الله عزّ وجلّ جمع له علم الأولین من کلّ صنف .

وروینا عن أبی مسهر ، قال : ما أعلم أحداً یحفظ علی هذه الأُمّة أمر دینها إلاّ شاباً بالمشرق ، یعنی أحمد بن حنبل .

وروینا عن علی بن المدینی ، قال : قال لی سیدی أحمد بن حنبل : لا تحدث إلاّ من کتاب .

وروینا عن إبراهیم بن جابر ⁽¹⁾، قال : کنا نجالس أحمد فیذکر الحدیث ونحفظه ونتقنه ، فإذا أردنا أن نکتبه قال : الکتاب أحفظ [ شیء ] ⁽²⁾، فیثب ویجیء بالکتاب .

وروینا عن الهیثم بن جمیل ، قال : وددت أنه نقص من عمری وزید فی عمر أحمد بن حنبل .

وروینا عن أبی زرعة ، قال : ما رأیت من المشایخ أحفظ من أحمد بن حنبل ، حرزت کتبه اثنا عشر حملا وعدلا ، کلّ ذلک کان یحفظه عن ظهر قلبه . وذکر ابن أبی حاتم - فی کتابه الجرح والتعدیل - أبواباً من مناقب أحمد . . . فیها حمل من نفائس أحواله .

منها : عن عبد الرحمن بن مهدی ، قال : أحمد أعلم الناس بحدیث سفیان الثوری .

وعن أبی عبید ، قال : انتهی العلم إلی أربعة : أحمد بن حنبل ، وهو أفقههم فیه ، وعلی بن المدینی ، وهو أعلمهم به ، ویحیی بن معین ، وهو أکتبهم له ، وأبو بکر بن أبی شیبة ، وهو أحفظهم له .

وسئل أبو حاتم عن أحمد وعلی بن المدینی ، فقال : کانا فی الحفظ متقاربین ، وکان أحمد أفقه .

وقال أبوزرعة : ما رأیت أحداً أجمع من أحمد بن حنبل ، وما رأیت أحداً أکمل منه ، اجتمع فیه زهد وفقه وفضل وأشیاء کثیرة . وقال قتیبة : أحمد إمام الدنیا .

وعن الهیثم بن جمیل ، قال : إن عاش هذا الفتی ‹ 1374 › - یعنی أحمد بن حنبل - فیکون ⁽¹⁾حجّة علی أهل زمانه .

وقال ابن المدینی : لیس فی أصحابنا أحفظ من أحمد [ بن ] ⁽²⁾حنبل . وقال عمرو بن محمد الناقد : إذا وافقنی ⁽³⁾أحمد علی حدیث لا أُبالی ⁽⁴⁾من خالفنی .

وقال الشافعی : ما رأیت أعقل من أحمد بن حنبل وسلیمان بن داود الهاشمی .

وقال ابن أبی حاتم ⁽¹⁾: کان أحمد بن حنبل بارع الفهم بمعرفة صحیح الحدیث وسقیمه .

وقال صالح بن أحمد بن حنبل : قال أبی ⁽²⁾: حججت خمس حجج ⁽³⁾، ثلاث منها راجلا ، أنفقت فی إحداهنّ ثلاثین درهماً .

قال : وما رأیت أبی قطّ اشتری رماناً ولا سفرجلا ولا شیئاً من الفاکهة إلاّ أن یشتری بطیخة فیأکلها بخبز أو عنب أو تمر ، قال : وکثیراً ما کان یأتدم بالخلّ ، قال : وأمسک أبی عن مکاتبة إسحاق بن راهویه لما أدخل کتابه إلی عبد الله بن طاهر وقرأه .

قال : وقال أبی : إذا لم یکن عندی قطعة أفرح ⁽⁴⁾.

قال : وربّما اشترینا الشیء نستره عنه لئلاّ یوبّخنا علیه .

وقال المیمونی : ما رأیت مصلّیاً قطّ أحسن صلاة من أحمد بن حنبل ، ولا أکثر ⁽⁵⁾اتباعاً للسنن منه .

وعن الحسین بن الحسن الرازی قال : حضرت بمصر عند بقّال فسألنی عن أحمد بن حنبل ، فقلت : کتبت عنه ، فلم یأخذ ثمن المتاع منی ، وقال : لا آخذ ثمناً ممّن یعرف أحمد بن حنبل .

وقال قتیبة وأبو حاتم : إذا رأیت الرجل یحبّ أحمد فاعلم أنه صاحب سنّة .

وقال إبراهیم بن الحارث - من ولد عبادة بن الصامت - : قیل لبشر الحافی - حین ضرب أحمد بن حنبل فی المحنة - : لو قمت وتکلّمت کما تکلّم ؟ فقال : لا أقوی علیه ، إن أحمد قام مقام الأنبیاء .

وقال ابن أبی حاتم : سمعت أبا زرعة یقول : بلغنی أن المتوکل أمر أن یمسح الموضع الذی وقف الناس فیه للصلاة علی أحمد بن حنبل ، فبلغ مقامهم ألفی ألف وخمس مائة ألف .

قال : وقال الورکانی : أسلم یوم وفاة أحمد عشرون ألفاً من الیهود والنصاری والمجوس ، ووقع المآتم فی أربعة أصناف : المسلمین ، والیهود ، والنصاری ، والمجوس . وأحوال أحمد بن حنبل . . . ومناقبه أکثر من أن تحصر ، وقد صنّف فیها جماعة ، ومقصودی فی هذا الکتاب الإشارة إلی أطراف المقاصد ، ولد . . . فی شهر ربیع الأول سنة أربع وستین ومائة ، وتوفّی فی ضحوة یوم الجمعة الثانی عشر من شهر ربیع الأول سنة إحدی وأربعین ومأتین ، ودفن ببغداد ، وقبره مشهور معروف یتبرّک به . . . .

وروینا فی تاریخ دمشق جملا متکاثرات ممّا روی له قبل وفاته وبعدها من المنامات الصالحات . . . ⁽¹⁾.

و علاّمه تاج الدین عبدالوهاب بن علی بن عبدالکافی السبکی - که محامد و فضائل او از “ درر کامنه “ عسقلانی و امثال آن ظاهر است ⁽²⁾- در “ طبقات فقهاء شافعیه “ به ترجمه احمد بن حنبل گفته :

هو الإمام الجلیل أبو عبد الله الشیبانی ، المروزی ، ثمّ البغدادی ، صاحب المذهب ، الصابر علی المحنة ، الناصر للسنة ، شیخ العصابة ، ومقتدی الطائفة ، ومن قال فیه الشافعی - فیما رواه حرملة - : خرجتُ من بغداد وما خلّفتُ بها أفقه ولا أورع ولا أزهد ولا أعلم من أحمد .

وقال المزنی : أبو بکر یوم الردّة ، وعمر یوم السقیفة ، وعثمان یوم الدار ، وعلی [ ( علیه السلام ) ] یوم صفّین ، وأحمد بن حنبل یوم المحنة . ‹ 1375 › وقال عبد الله بن أحمد : سمعت أبا زرعة یقول : کان أبوک یحفظ ألف [ ألف ] ⁽³⁾حدیث ، فقلت : وما یدریک ؟ فقال : ذاکرتُه فأخذتُ علیه الأبواب .

وعن أبی زرعة : حرز کتب أحمد یوم مات فبلغتْ إثنا عشر حملا وعدلاً ، ما کان علی ظهر کتاب منها : حدّث ⁽¹⁾فلان ، ولا فی بطنه : حدّثنا فلان إلاّ وکلّ ذلک کان یحفظ علی ظهر قلبه .

وقال قتیبة بن سعید : کان وکیع إذا کانت العتمة ینصرف معه أحمد بن حنبل ، فیقف علی الباب فیذاکره ، فأخذ لیلة بعضادی الباب ، ثمّ قال : یا أبا عبد الله ! أُرید أن أُلقی علیک حدیث سفیان . قال : هات . قال : تحفظ عن سفیان ، عن سلمة بن کهیل . . کذا ؟ قال : نعم ، حدّثنا یحیی ، یقول سلمة : . . کذا وکذا .

[ فیقول : حدّثنا عبد الرحمن ، فیقول : وعن سلمة : . . کذا وکذا ، فیقول : أنت حدّثنا حتّی یفرغ من سلمة ، ثم یقول أحمد : فتحفظ عن سلمة . . کذا وکذا ؟ ] ⁽²⁾فیقول وکیع : لا ، ثمّ یأخذ فی حدیث شیخ شیخ . . قال : فلم یزل قائماً حتّی جاءت الجاریة ، فقالت : قد طلع الکوکب أو قالت : الزهرة .

وقال عبد الله : قال لی أبی : خذ کتاب أیّ کتاب شئت من کتب وکیع ، فإن شئت أن تسألنی عن الکلام حتّی أُخبرک بالإسناد ، وإن شئت بالإسناد حتّی أُخبرک عن الکلام .

وقال الخلاّل : سمعت أبا القاسم بن الختلی - وکفاک به ! - یقول :

أکثر الناس یظنّون أن أحمد إذا سئل کان علم الدنیا بین عینیه .

وقال إبراهیم الحربی : رأیت أحمد کأنّ الله جمع له علم الأولین والآخرین .

وقال عبد الرزاق : ما رأیت أفقه من أحمد بن حنبل ولا أورع .

وقال عبد الرحمن بن مهدی : ما نظرت إلی أحمد بن حنبل إلاّ تذّکرت به سفیان الثوری .

وقال قتیبة : خیر أهل زماننا ابن المبارک ، ثمّ هذا الشابّ ، یعنی أحمد بن حنبل .

وقال أیضاً : إذا رأیت الرجل یحبّ أحمد فاعلم أنه صاحب سنة .

وقال أیضاً - وقد قیل له : تضمّ أحمد إلی التابعین ؟ - فقال : إلی کبار التابعین .

وقال أیضاً : لولا الثوری لمات الورع ، ولولا أحمد لأحدثوا فی الدین .

وقال أیضاً : أحمد إمام الدنیا .

وقال أیضاً - کما رواه الدارقطنی فی أسماء من روی عن الشافعی - : مات الثوری ومات الورع ، ومات الشافعی وماتت السنن ، ویموت أحمد بن حنبل وتظهر البدع .

وقال أبو مسهّر - وقد قیل له : هل تعرف أحداً یحفظ علی هذه

الأُمة أمر دینها ؟ - قال : لا أعلمه إلاّ شابّاً فی ناحیة المشرق ، یعنی أحمد بن حنبل .

وعن إسحاق : أحمد حجّة بین الله وخلقه .

وقال أبو ثور - وقد سئل عن مسألة - : قال أبو عبد الله أحمد بن حنبل شیخنا وإمامنا فیها : . . کذا وکذا .

فهذا یسیر من ثناء الأئمة علیه . . . ⁽¹⁾.

چهارم :

چهارم : آنکه حضرات حنابله أتباع و اشیاع امام احمد بن حنبل که جمعی کثیر و جمّی غفیرند قاطبتاً به فسخ حج قائل اند ، و تحریم آن را باطل و بی اصل میدانند ; پس چگونه بر خلاف این جماعت علما و فضلا و اعاظم ائمه و کملا دعوی اجماع امت میتوان نمود ؟ !

قسطلانی در “ ارشاد الساری “ در شرح حدیث سراقه : ( ألکم هذه خاصة ⁽²⁾یا رسول الله ! فقال : « لا بل للأبد » ⁽³⁾) گفته :

ومعناه کما قال النووی - عند الجمهور : إن العمرة یجوز فعلها فی أشهر الحجّ إبطالا لما کان علیه أهل الجاهلیة .

وقیل : معناه جواز فسخ الحجّ إلی العمرة .

قال : وهو ضعیف ، وتعقّب بأن سیاق السؤال یقوّی هذا التأویل ، بل الظاهر أن السؤال ‹ 1376 › وقع عن الفسخ ، وهو مذهب الحنابلة .

قال المرادی ⁽¹⁾- فی کتابه الانصاف فی معرفة الراجح من الخلاف ، وهو شرح المقنع لشیخ الإسلام موفق الدین بن قدامه - : إن فسخ القارن والمفرد حجّهما إلی العمرة مستحب بشرط ⁽²⁾، نصّ علیه فی الأُمّ ⁽³⁾، وعلیه الأصحاب قاطبة ، قال : وهو من مفردات المذهب ، لکن المصنف - أی ابن قدامة - هنا ذکر الفسخ بعد الطواف والسعی ، وقطع به الخرقی ، وقدّمه الزرکشی ، وقال : هذا ظاهر الأحادیث ، وعن ابن عقیل : الطواف بنیة العمرة هو الفسخ ، وبه حصل رفض الإحرام لا غیر ، قال : فهذا تحقیق فسخ الحجّ وما ینفسخ به .

وقال فی الکافی : لیس لهما إذا لم یکن معهما هدی أن یفسخا نیّتهما بالحجّ وینویا عمرة منفردة ویحلاّ من إحرامها بطواف وسعی وتقصیر لیصیرا متمتّعین .

وقال فی الانتصار : لو ادّعی مدّع وجوب الفسخ لم یبعد .

وقال الشیخ تقی الدین : یجب علی من اعتقد عدم مساغه أن یعتقده ، ولو ساق [ هدیاً ] ⁽¹⁾فهو علی إحرامه ، لا یصحّ فسخه الحجّ إلی العمرة علی الصحیح عندهم ، وحیث صحّ الفسخ لزم دم علی الصحیح من مذهبهم ، نصّ علیه ، وعلیه أکثر الأصحاب . ⁽²⁾انتهی .

و نیز علامه قسطلانی در “ ارشاد الساری “ در شرح حدیث نهی عثمان از متعه و ردّ جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) بر آن گفته :

ولا یقال : إن هذه الواقعة دلیل مسألة اتفاق أهل العصر الثانی بعد اختلاف أهل العصر الأول ، وإن ذکره ابن حاجب وغیره ; لأن نهی عمر عنه إن کان المراد به الاعتمار فی أشهر الحجّ قبل الحجّ ، فلم یستقرّ الإجماع علیه ; لأن الحنفیة یخالفون فیه ، وإن کان المراد فسخ الحجّ إلی العمرة فکذلک ; لأن الحنابلة یخالفون فیه ⁽³⁾.

و ابن حجر عسقلانی در “ فتح الباری “ گفته :

تنبیه ، ذکر ابن الحاجب حدیث عثمان فی التمتّع دلیلا لمسألة

اتفاق أهل العصر الثانی بعد اختلاف أهل العصر الأول ، فقال : وفی الصحیح : أن عثمان کان ینهی عن المتعة . قال البغوی : ثمّ صار إجماعاً ، وتعقّب بأن نهی عثمان عن المتعة إن کان المراد به الاعتمار فی أشهر الحجّ ⁽¹⁾، فلم یستقرّ الإجماع علیه ; لأن الحنفیة یخالفون فیه ، وإن کان المراد به فسخ الحجّ إلی العمرة فکذلک ; لأن الحنابلة یخالفون فیه ⁽²⁾.

پنجم :

پنجم : آنکه ابن تیمیه حنبلی - که از اجله و اکابر مشایخ اسلام ایشان است ، و نهایت اهتمام در ذبّ حریم خلفا دارد ، و از متعصبین متکلمین قوم است - نیز به تجویز فسخ حج قائل است ، چنانچه در “ منهاج السنة “ جواب “ منهاج الکرامة “ گفته :

ثمّ الأقوال التی خولف فیها الصدیق بعد موته . . قوله فیها أرجح من قول من خالف بعد موته ، وطرد ذلک : الجدّ والإخوة ; فإن قول الصدیق وجمهور الصحابة وأکابرهم إنه یسقط الإخوة ، وهو قول طوائف من العلماء ، وهو مذهب أبی حنیفة وطائفة من

أصحاب الشافعی وأحمد کأبی العباس بن شریح ⁽¹⁾من الشافعیة وأبی حفص البرمکی من الحنابلة ، ویذکر ذلک روایة عن أحمد ; والذین قالوا بتوریث الإخوة مع الجدّ کعلی [ ( علیه السلام ) ] وزید وابن مسعود اختلفوا اختلافاً معروفاً ، وکلّ منهم قال ‹ 1377 › قولا خالفه فیه الآخران ، وانفرد بقوله عن سائر الصحابة ، وقد أطنبنا الکلام علی ذلک فی غیر هذا الموضع فی مصنّف مفرد ، وبیّنا أن قول الصدیق وجمهور الصحابة هو الصواب ، وهو القول الراجح الذی یدلّ علیه الأدلة الشرعیة من وجوه کثیرة لیس هذا موضع بسطها .

وکذلک ما کان علیه الأمر فی زمن صدیق الأُمّة . . . من جواز فسخ الحجّ إلی عمرة التمتّع ، وإن من طلّق ثلاثاً بکلمة واحدة لا یلزمه إلاّ طلقة واحدة ، هو الراجح دون من یحرم الفسخ ویجعل الطلاق الثلاث ، فإن الکتاب والسنة إنّما تدلّ علی ما کان علیه الأمر فی عهد النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] وخلافة أبی بکر دون القول المخالف کذلک ⁽²⁾.

از این عبارت ظاهر میشود که ابن تیمیه جواز فسخ حج را از جمله آن اقوال میداند که ابوبکر را در آن بعدِ موت او مخالفت کردند ، و قول او ارجح است از قول مخالفین او ، و به تصریح تمام افاده کرده که : جواز فسخ حج که در زمان صدیق امت یعنی ابوبکر بود ⁽¹⁾راجح است نه قول کسی که تحریم فسخ میکند ، و کتاب و سنت دلالت نمیکند مگر بر آنچه استقرار امر بر آن در عهد نبیّ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و خلافت ابی بکر واقع شده ، و کتاب و سنت بر قول مخالف آن دلالت نمیکند ; پس شک نماند در آنکه ابن تیمیه هم جواز فسخ حج را به عمره تمتّع راجح میداند ، و آن را در عهد خلیفه اول ثابت میگرداند ، و دلالت کتاب و سنت بر جواز فسخ ظاهر میسازد ، و قول مخالف سنت و کتاب ⁽²⁾[ را ] خارج از دائره حق و صواب مینماید .

و از اینجا کمال شناعت حکم عمر ظاهر و باهر میگردد که مثل ابن تیمیه - که تعصب شدید در حمایت حمای عمری دارد ، و عرق ریزیها و جان فشانیها در صیانت او مینماید - آخر کار ناچار گردیده از حکم عمری دست برداشته ، و چون عمر در این هر دو حکم مخالفت عهد خلیفه اول هم نموده ; لهذا بالاضطرار حامیان آن تیزرو مضمار ردّ و انکار احکام سرور مختار - صلی الله علیه وآله الاطهار - نیز تاب محامات او نیافتند ، و دست از اعانت و نصرت و حمایت او برداشتند ، و به سبب مزید مخالفت او با حق

عاجز و حیران گردیده ، او را به وادی هلاک و بوار به اظهار مخالفت حکم او با حکم ایزد قهار و رسول مختار ( صلی الله علیه وآله وسلم ) انداختند !

و عجب که خلیفه ثانی را در این باب چندان مخالفت حق و صواب و ابطال حکم سنت و کتاب مطمح نظر انور گردید که از مخالفت خالفه هم استحیا نورزید ، حال آنکه خودش درباره کلاله استحیای خود از مخالفت آن معدن جهالت ظاهر کرده ! ⁽¹⁾

ششم :

ششم : آنکه دانستی و میدانی که ابن قیّم حنبلی - که از اکابر محققین ایشان است - دادِ تحقیق و تدقیق و بسط و ایضاح در اثبات جواز فسخ و ردّ شبهات منکرین و مبطلین داده ، ابواب صنوف لوم و ملام بر روی متعصبین لئام گشاده ، پس کمال حیرت است که مخاطب بهره اطلاع از این افادات رشیقه برنداشته ، به فکر تخلیص امام خود و دیگر مقتدایان و اعاظم اساطین خود از تشنیعات حقه آن محقق نحریر نیفتاده ، به مفاد ( ضغث علی اباله ) ⁽²⁾زبان به دعوی اجماع امت بر خلاف حق واگشاده .

و جلائل فضائل ابن القیّم بر متتبعین مخفی نیست ، علاّمه سیوطی - که شیخ مشایخ مخاطب و والد او است - در کتاب “ بغیة الوعاة فی طبقات النحویین والنحاة “ گفته :

محمد بن أبی بکر بن أیوب بن سعید بن جریر ⁽¹⁾الشمس ابن قیّم الجوزیة الحنبلی ، العلاّمة ، ‹ 1378 › و ⁽²⁾ولد فی سابع صفر سنة أحد وتسعین وستمائة ، وقرأ العربیة علی المجد التونسی وابن أبی الفتح البعلی ، والفقه والفرائض علی ابن التیمیة ، والأصلین علیه وعلی الصّفی الهندی ، وسمع الحدیث من التقی سلیمان وأبی بکر بن عبد الدائم وأبی نصر بن الشیرازی وعیسی المطعم . . وغیرهم ، وصنّف وناظر واجتهد وصار من الأئمة الکبار فی التفسیر والحدیث والفروع والأصلین والعربیة ، وله من التصانیف : زاد المعاد ، مفتاح دار السعادة ، مهذّب ⁽³⁾سنن أبی داود ، سفر النجدین ⁽⁴⁾بین ⁽⁵⁾رفع الیدین فی الصلاة ، معالم ⁽⁶⁾الموقعین عن

ربّ العالمین ، الکافیة و ⁽¹⁾الشافیة ، نظم الرسالة الجلیّة ⁽²⁾فی الطریقة المحمدیة [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ، تفسیر الفاتحة ، [ تفسیر ] ⁽³⁾أسماء القرآن ، الروح ، بیان الاستدلال علی بطلان محلل السباق والنضال ، جلاء الأفهام فی حکمة الصلاة والسلام علی خیر الأنام ، معانی الأدوات والحروف ، بدائع الفوائد ، مجلّدان وهو کثیر الفوائد وأکثره مسائل نحویة ، مات فی رجب سنة أحد ⁽⁴⁾وخمسین وسبعمائة ⁽⁵⁾.

و محمد بن ابراهیم الوزیر - که قاضی محمد بن علی بن محمد الشوکانی در رساله “ اتحاف الأکابر باسناد الدفاتر “ سند اجازه روایت کتاب “ الإیثار “ او و سائر مصنّفات او ذکر نموده ⁽⁶⁾- در کتاب “ روض باسم فی الذبّ عن سنّة أبی القاسم “ گفته :

وروی حدیث الرؤیة علماء الحدیث کلّهم فی جمیع دواوین الإسلام من طرق کثیرة حتّی رووه من طریق زید بن علی -

رضی الله عنهما - وفی الصحیحین منها ثلاثة عشر حدیثاً ، اتفقا منها علی ثمانیة أحادیث ، وانفرد البخاری بحدیثین ، ومسلم بثلاثة أحادیث ، ولولا خوف التطویل لذکرت ما فی کتب السنن منها والمسانید منها ⁽¹⁾، وقد استوفاها شیخنا الحافظ النفیس العلوی الیمنی . . . فی کتاب الأربعین وذکر کثیراً ، منها الحافظ الکبیر البارع الشهیر ب : ابن قیّم الجوزیة فی کتابه حادی الأرواح إلی دارالأفراح . . وغیرهما ⁽²⁾.

ومحمد بن یوسف الشامی الدمشقی الصالحی تلمیذ علاّمة سیوطی - که فضائل و محامد او از “ لواقح الأنوار “ شعرانی ظاهر است ⁽³⁾- در کتاب “ سبل الهدی والرشاد فی سیرة خیر العباد “ در ذکر مآخذ کتاب خود گفته :

أو زاد المعاد فزاد المعاد فی سیرة ⁽⁴⁾خیر العباد للإمام العلاّمة أبی عبد الله محمد بن أبی بکر بن القیّم ⁽⁵⁾.

هفتم :

هفتم : آنکه اهل حدیث سنیان نیز تجویز فسخ مینمایند - چنانچه از عبارت ابن قیّم قبل این ظاهر شد ⁽¹⁾- پس حیرت است که چگونه مخاطب المعی اهل حدیث خود را - که اساطین دین اویند ، و مدار تمام دین و ایمان و مسائل اصول و فروع سنیان بر ایشان است - از امّت خارج ساخته به کفار و ملحدین نواخته !

و از افادات شیخ الإسلام سنیان ابن تیمیه - استاذ ابن القیّم - نیز ظاهر است که : فقهای حدیث و ائمه حدیث سنیان ، قائل به تحریم فسخ حج نیستند ، بلکه آن را مستحب میدانند چنانچه قبل از این شنیدی که او گفته :

وکذلک أحمد بن حنبل یستحب المتعة : متعة الحجّ ، ویأمر بها ویستحب هو وغیره من الأئمة - أئمة الحدیث - لمن أحرم مفرداً أو قارناً أن یفسخ ذلک إلی العمرة ، ویصیر متمتّعاً ⁽²⁾.

ونیز از عبارت ابن تیمیه - که آنفاً گذشته - ظاهر است که : أحمد بن حنبل و غیر او از فقهای حدیث فسخ حج را تحریم نمیکنند ، بلکه آن را مستحب میدانند ، بلکه بعض ایشان فسخ حج را واجب میدانند ، و به قول عمر در این باب اخذ نمیکنند ، ‹ 1379 › بلکه به قول جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) و عمران بن حصین و ابن عباس و ابن عمر و غیر ایشان از صحابه اقتدا مینمایند ⁽³⁾.

و از دیگر عبارت ابن تیمیه - که میآید - نیز ظاهر است که احمد بن حنبل و غیر او امر میکنند به فسخ حج استحباباً ، و بعضی از ایشان مثل اهل ظاهر ایجاب آن مینمایند ، و همین است قول ابن عباس ⁽¹⁾.

هشتم :

هشتم : آنکه اهل ظاهر نیز - که از اسلاف اکابر و مقتدایان ذوی المفاخر ایشانند - به بقای فسخ حج قائل اند ، و تحریم آن را باطل میدانند چنانچه از عبارت ابن القیّم ظاهر شد موافقت اهل ظاهر با مذهب اهل بیت ( علیهم السلام ) در این باب .

و از عبارت ابن تیمیه واضح است که اهل ظاهر ایجاب فسخ حج میکنند ، و بعض افادات رشیقه ابن حزم قبل این شنیدی ، و بعض آن در ما بعد مذکور خواهد شد ⁽²⁾- إن شاء الله تعالی - ، پس کذب مخاطب در ادعای اجماع امت به سبب مخالفت اهل ظاهر هم ظاهر است ، و امام ظاهریه - که داود است - نیز قائل به جواز فسخ حج میباشد .

عینی در “ عمدة القاری “ در شرح حدیث جابر - که در باب ( تقضی الحائض المناسک کلّها إلاّ الطواف بالبیت ، وإذا سعی علی غیر وضوء بین الصفا والمروة ) مذکور است - گفته :

وفیه فسخ الحجّ إلی العمرة ، لکن نقول إنه کان مخصوصاً بهم فی

تلک السنة ، وإنه لا یجوز الیوم إلاّ عند ابن عباس ، وبه قال أحمد وداود الظاهری ⁽¹⁾.

و داود ظاهری از اکابر علما و اعاظم فضلا است و ائمه سنیه او را به مدائح جلیله و مناقب جمیله ستوده اند ، تاج الدین سبکی در “ طبقات شافعیه “ گفته :

داود بن علی بن خلف بن سلیمان البغدادی الإصبهانی ، إمام أهل الظاهر ، ولد سنة مائتین - وقیل : سنة اثنتین ومائتین - وکان أحد أئمة المسلمین وهداتهم ، وله فی فضائل الشافعی . . . مصنفات ، سمع سلیمان بن حرب والقعنبی وعمرو بن مرزوق ومحمد بن کبیر ⁽²⁾العبدی ومسدّداً وأبا ثور الفقیه وإسحاق بن راهویه ، رحل إلیه إلی نیسابور ، فسمع منه المسند والتفسیر ، وجالس الأئمة ، وصنّف الکتب ، قال أبو بکر الخطیب : کان إماماً ، ورعاً ، ناسکاً ، زاهداً ، وفی کتب حدیث کثیر ، لکن الروایة عنه عزیزة جدّاً ، روی عنه ابنه محمد وزکریا الساجی ویوسف بن یعقوب الداودی الفقیه وعباس بن أحمد المذکّر . . وغیرهم .

وقال أبو إسحاق الشیرازی : ولد سنة اثنتین ومائتین ، وأخذ العلم عن إسحاق وأبی ثور ، وکان زاهداً متقلّلاً .

قال أبو العباس ثعلب : کان داود عقله أکثر من علمه .

قال الشیخ أبو إسحاق : وقیل : کان فی مجلسه أربع مائة صاحب طیلسان أخضر ، وکان من المتعصّبین للشافعی ، صنّف کتابین فی فضائله والثناء علیه .

قال أبو إسحاق : وانتهت إلیه ریاسة العلم ببغداد ، وأصله من اصفهان ، ومولده ⁽¹⁾بالکوفة ، ومنشأه ببغداد ، وقبره بها ⁽²⁾.

و یافعی در “ مرآة الجنان “ در سنه سبعین و مائتین گفته :

وفیها داود بن علی الفقیه الإمام الإصبهانی الظاهری ⁽³⁾صاحب التصانیف ، سمع القعنبی وسلیمان بن حرب وطبقتهما ، وتفقّه علی أبی ثور وابن راهویه ، وکان ناسکاً متقلّلاً کثیر الورع ، وکان من أکثر الناس تعصّباً للإمام الشافعی ، وصنّف فی فضائله والثناء علیه کتابین ، وکان صاحب مذهب مستقل بنفسه ، وتبعه جمع ‹ 1380 › کثیر یُعرفون ب : الظاهریة ، وکان ولده أبو بکر علی مذهبه ، - وسیأتی ذکره إن شاء الله تعالی - وانتهت إلیه ریاسة العلم ببغداد ، وقیل کان یحضر مجلسه أربع مائة صاحب طیلسان أخضر ⁽⁴⁾.

و نیز یافعی گفته :

وکان داود من عقلاء الناس ، قال أبو العباس ثعلب فی حقّه : کان عقل داود أکثر من علمه ، وتوفّی فی ذی القعدة - وقیل : فی شهر رمضان - وقال ولده أبو بکر : رأیت أبی فی المنام ، فقلت : ما فعل الله بک ؟ فقال : غفر لی وسامحنی . فقلت : غفر لک ، فبِمَ سامحک ؟ فقال : یا بنیّ ! الأمر عظیم ، والویل کلّ الویل ⁽¹⁾لمن لم یسامح ⁽²⁾.

نهم :

نهم : آنکه از عبارت ابن قیّم و ابن حزم دریافتی که قاضی عبیدالله بن الحسن العنبری نیز تجویز فسخ حج میکند ، و این بزرگ از اکابر و اعاظم ائمه سنیان است ، ذهبی در “ کاشف “ گفته :

عبید الله بن الحسن بن حصین التمیمی العنبری ، قاضی البصرة ، عن الحریری ⁽³⁾وطبقته ، وعنه عبد الرّحمن بن مهدی وطائفة ، وثّقه النسائی وقال : فقیه ، توفی 168 ⁽⁴⁾.

و ابن حبّان در کتاب “ تاریخ الثقات “ گفته :

عبید الله بن الحسن بن الحصین بن [ أبی الحصین ] ⁽¹⁾الخشخاس العنبری التمیمی ، قاضی البصرة ، یروی عن حمید الطویل ، روی عنه أبو مهدی وأهل بلده ، مات سنة خمس وستین ومائة ، وکان فقیهاً ⁽²⁾.

ونووی در “ تهذیب الأسماء “ به ترجمه عبید الله بن الحسن العنبری گفته :

قال محمد بن سعد : کان محموداً ، ثقة ، عاملا ⁽³⁾.

و علامه ابن حجر عسقلانی در “ تهذیب التهذیب “ گفته :

( مسلم ، أبو داود فی الناسخ والمنسوخ ) عبید الله بن الحسن بن حصین بن أبی الحرّ مالک بن الخشخاس بن جناب بن الحرث بن خلف بن الحرث بن مجفی ⁽⁴⁾بن کعب بن العنبر بن عمرو بن تمیم العنبری القاضی ، روی عن خالد الحذاء وداود بن أبی هند وسعید الجریری وهارون بن ریاب . . [ وآخرین ] ⁽⁵⁾، وعنه ابن مهدی وخالد بن الحارث وأبو همام بن الزبرقان ومعاذ بن معاذ العنبری

ومحمد بن عبد الله الأنصاری . . وغیرهم .

قال الآجری : قلت لأبی داود : عبید الله بن الحسن عندک حجّة ؟ قال : کان فقیهاً . وقال النسائی : فقیه ، بصری ، ثقة . وقال ابن سعد : ولی قضاء البصرة ، وکان ثقةً ، محموداً ، عاقلا من الرجال . وقال العجلی : لمّا مات سوار بن عبد الله ⁽¹⁾طلبوا عبید الله بن الحسن فهرب ، ثمّ استقضی . وقال أبو خلیفة - عن محمد بن سلام - : قال أتی رجل عبید الله بن الحسن فقال : کنا عند الأمیر محمد بن سلیمان فذُکرتَ بکلّ جمیل إلاّ المزاح . فقال : والله إنی لأمزح ، وما أقول إلاّ الحقّ . . إلی أن قال : وذکره ابن حبّان فی الثقات وقال : من سادات أهل البصرة فقهاً وعلماً ⁽²⁾.

دهم :

دهم : آنکه اسحاق بن راهویه که مخاطب در جواب همین طعن به نسبت افضلیت افراد - به او تمسک نموده - قائل به فسخ حجّ است ، چنانچه از عبارت ابن حزم واضح گردید که : عطا و مجاهد روایت کرده اند که : ابن عباس امر میکرد قارن را که حج خود را عمره بگرداند هرگاه سیاق هدی نکرده باشد . و همین است مذهب اسحاق بن راهویه ⁽³⁾.

و از افاده علامه ابن حجر عسقلانی در “ فتح الباری “ - [ که ] در شرح حدیث عروه که بخاری نقل کرده ، و در مابعد در کلام ولی الله مذکور میشود - ظاهر است که ابن عباس قائل است به آنکه هر کسی که اهلال به حج کند و سیاق هدی نکند ، هرگاه طواف بیت نماید او مُحلّ ‹ 1381 › میشود ، و اسحاق بن راهویه و غیر او موافقت ابن عباس در این مذهب کرده اند ⁽¹⁾، پس ادعای اجماع امت بر حرمت فسخ نمودن ، در حقیقت راه تکفیر و تضلیل ابن راهویه پیمودن است .

کمال عجب است که مخاطب اولا اسحاق بن راهویه را به آسمان برین میرساند که او را مقارن شافعی و سفیان ثوری میگرداند ، و به مذهب او - مخالفةً لإرشاد والده ، ونکثاً لعهوده - تمسک مینماید ، و باز در همین مبحث او را به اسفل درکات بی اعتباری میاندازد تا آنکه او را از امت مرحومه خارج میسازد !

اللهم إلاّ أن یعتذر ، ویقول : إن جنابه الجهول لم یدر مذاهب ائمته الفحول ، واجترأ خسارة وکذباً علی البهتان المرذول .

و فضائل و محامد اسحاق بن راهویه واضح تر از آن است [ که ] محتاج اظهار باشد ، علامه سبکی در “ طبقات شافعیه “ گفته :

إسحاق بن إبراهیم بن مخلّد بن إبراهیم بن مطر الحنظلی ،

أبو یعقوب المروزی بن راهویه ، أحد أئمة الدین وأعلام المسلمین وهداة المؤمنین ، الجامع بین الفقه والحدیث والورع والتقوی ، نزیل نیسابور وعالمها ، ولد سنة إحدی - وقیل : ست - وستین ومائة . . إلی أن قال : وقال محمد بن أسلم الطوسی : حین مات إسحاق ، ما أعلم أحداً کان أخشی لله من إسحاق ، یقول الله : ( إِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ ) ⁽¹⁾، وکان أعلم الناس .

قلت : کان محمد بن أسلم یرکّب هذا من الضرب الأول من الشکل الأول فی المنطق ، فإنه ینحلّ إلی قولک : کان ابن راهویه أعلم الناس . وکلّ من کان أعلم الناس کان أخشی الناس . ینتج : کان إسحاق أخشی الناس .

والمقدمة الصغری ینبغی أن تکون محقّقة باتفاق أو غیره ، فکأنّ کونه ( کان أعلم الناس ) أمر مفروغ منه حتّی استنتج منه کونه أخشی الناس .

قال محمد بن أسلم : ولو کان الثوری فی الحیاة لاحتاج إلی إسحاق .

وقال الدارمی : ساد إسحاق أهل المشرق والمغرب بصدقه .

وقال أحمد بن حنبل - وذُکر إسحاق - : لا أعرف له بالعراق نظیراً .

و قال مرّة - وقد سئل عنه - : مثل إسحاق یُسأل عنه ؟ ! إسحاق عندنا إمام .

وقال النسائی : إسحاق بن راهویه أحد الأئمة ، ثقة مأمون ، سمعت سعید بن ذؤیب یقول : ما أعلم علی وجه الأرض مثل إسحاق .

وقال ابن خزیمة : والله لو کان إسحاق فی التابعین لأقرّوا له بحفظه وعلمه وفقهه .

وقال علی بن خشرم : حدّثنا ابن فضیل ، عن ابن شبرمة ، عن الشعبی ، قال : ما کتبت سوداء فی بیضاء إلی یومی هذا ، ولا حدّثنی رجل بحدیث قطّ إلاّ حفظته ، فحدّثت بهذا إسحاق بن راهویه ، فقال : تعجب من هذا ؟ قلت : نعم . قال : ما کنت أسمع شیئاً إلاّ حفظته ، وکأنّی أنظر إلی سبعین ألف حدیث - أو قال : أکثر من سبعین ألف حدیث - فی کتبی !

وقال أبو داود الخفاف : سمعت إسحاق بن راهویه یقول : لکأنّی أنظر إلی مائة ألف حدیث فی کتبی ، وثلاثین ألفاً أسردها .

قال : وأملی علینا إسحاق أحد عشر ألف حدیث من حفظه ، ثم قرأها علینا ، فما زاد حرفاً ولا نقص حرفاً .

وعن إسحاق : ما سمعت شیئاً إلاّ وحفظته ولا حفظت شیئاً قطّ فنسیته .

وقال أبو یزید محمد بن یحیی : سمعت إسحاق یقول : أحفظ سبعین ألف حدیث ‹ 1382 › عن ظهر قلبی .

وقال أحمد بن سلمة : سمعت أبا حاتم الرازی یقول : ذکرت لأبی زرعة إسحاقَ بن راهویه وحفظه ، فقال أبو زرعة : ما نری ⁽¹⁾أحفظ من إسحاق .

قال أبو حاتم : والعجب من إتقانه ، وسلامته من الغلط مع ما رزق من الحفظ . قال : فقلت لأبی حاتم : إنه أملی التفسیر عن ظهر قلبه ، فقال أبو حاتم : وهذا أعجب ; فإن ضبط الأحادیث المسندة أسهل وأهون من ضبط أسانید التفسیر وألفاظها .

وقال محمد بن عبد الوهاب : کنت مع یحیی بن یحیی ، وإسحاق یعود ⁽²⁾مریضاً ، فلمّا حاذینا الباب تأخّر إسحاق وقال لیحیی : تقدّم . فقال یحیی لإسحاق : بل أنت تقدّم .

فقال : یا أبا زکریا ! أنت أکبر منی . قال : نعم أنا أکبر منک ، ولکنک أعلم منی . قال : فتقدّم إسحاق .

وقال أبو بکر محمد بن النضر الجارودی : حدّثنا شیخنا ،

وکبیرنا ، ومن تعلّمنا منه وتجمّلنا به : أبو یعقوب إسحاق ابن إبراهیم . . . .

وقال الحاکم : هو إمام عصره فی الحفظ والفتوی .

وقال أبو إسحاق الشیرازی : جمع بین الحدیث والفقه والورع .

وقال الخلیلی - فی الإرشاد - : وکان یسمّی : شهنشاه الحدیث .

وقال أحمد بن سعید الرباطی فی إسحاق :

قربی إلی الله دعانی إلی * حبّ أبی یعقوب إسحاق لم یجعل القرآن خلقاً کما * قد قاله زندیق فسّاق یا حجّة الله علی خلقه * فی سنة الماضین للباق أبوک إبراهیم محض التقی * سبّاق مجد وابن سبّاق قال أبو یحیی الشعرانی : إن إسحاق کان یخضب بالحنّاء ، قال : وما رأیت بیده کتاباً قطّ ، إنّما کان یحدّث من حفظه ، وقال : کنت إذا ذاکرت إسحاق العلم وجدته فرداً ، فإذا جئت إلی أمر الدنیا وجدته لا رأی .

توفّی إسحاق لیلة نصف شعبان سنة ثمان وثلاثین ومائتین .

قال البخاری : وله سبع وسبعون سنة .

قال الخطیب : فهذا یدلّ علی أن مولده سنة إحدی و ستین . وفی لیلة موته یقول الشاعر :

یا هذه ما هدّنا لیلة الأحد * فی نصف شعبان لا تنسی مدی الأبد قال أبو عمرو المستملی النیسابوری : أخبرنی علی بن سلمة الکرابیسی - وهو من الصالحین - قال : رأیت لیلة مات إسحاق الحنظلی کان قمراً ارتفع من الأرض إلی السماء من سکّة إسحاق ، ثم نزل فسقط فی الموضع الذی دفن فیه إسحاق ، قال : ولم أشعر بموته ، فلمّا غدوت إذا بحفّار یحفر قبر إسحاق فی الموضع الذی رأیت القمر وقع فیه ⁽¹⁾.

یازدهم :

یازدهم : آنکه از تصریح ابن القیّم دریافتی که سعید بن المسیب قائل به بقاء فسخ حج است ⁽²⁾، یعنی نسخ و اختصاص آن را باطل محض میداند و فتوی به جواز آن الی یوم القیامه میدهد ; پس چگونه مخاطب حمید بر تکفیر و تضلیل و تندید ⁽³⁾آن امام مجید و مقتدای وحید و علامه فرید - أعنی سعید سعید - جسارت خواهد نمود ؟ ! و از تکذیب و تفضیح اسلاف اساطین و اخلاف محققین شرم نخواهد کرد ؟ !

علامه نووی در “ تهذیب الأسماء “ گفته :

سعید بن المسیب الإمام ، تکرّر فی المختصر والمهذّب والوسیط ، هو الإمام الجلیل أبو محمد سعید بن المسیب بن حزن بن عمرو بن وهب بن عمرو بن عائذ - بالذال المعجمة - بن محزوم بن یقظة بن مرّة بن کعب بن لوی بن غالب القرشی ، المخزومی ، التابعی ، إمام التابعین ، ‹ 1383 › وأبوه المسیب وجدّه حزن صحابیان ، أسلما یوم فتح مکة ، ویقال : المسیّب بفتح الیاء وکسرها ، والفتح هو المشهور ، وحکی عنه أنه کان یکرهه ، ومذهب أهل المدینة الکسر .

ولد سعید لسنتین مضتا من خلافة عمر بن الخطاب . . . - وقیل : لأربع سنین - ، ورأی عمر ، وسمع منه ومن عثمان وعلی [ ( علیه السلام ) ] وسعد بن أبی وقاص وابن عباس وابن عمر وجبیر بن مطعم وعبد الله بن زید بن عاصم وحکیم بن حزام وأبی هریرة ومعاویة وعبد الله بن عمرو بن العاص وأبی موسی الأشعری وصفوان بن أمیّة وأبیه والمسور بن مخرمة وجابر بن عبد الله وأبی سعید الخدری وزید بن ثابت و عثمان بن أبی العاص وعائشة وأُمّ سلمة . . وغیرهم من الصحابة . . .

روی عنه جماعات من أعلام التابعین منهم عطا بن أبی رباح ومحمد الباقر [ ( علیه السلام ) ] وعمرو بن دینار ویحیی الأنصاری والزهری وأکثر عنه . . وخلائق غیرهم .

واتفق العلماء علی إمامته وجلالته وتقدمه علی أهل عصره فی العلم والفضیلة ووجوه الخیر .

قال محمد بن یحیی بن حبان : کان رأس أهل المدینة فی دهرهم ⁽¹⁾المقدّم علیهم فی الفتوی سعید بن المسیّب ، [ ویقال له : فقیه الفقهاء .

وقال قتادة : ما رأیتُ أحداً أعلم بحلال الله وحرامه من سعید بن المسیّب .

وقال مکحول : طفتُ الأرض کلّها فی طلب العلم فما لقیتُ أحداً أعلم من سعید بن المسیّب . ] ⁽²⁾وقال سلیمان بن موسی : کان سعید بن المسیّب أفقه التابعین ، وروینا عن سعید ، قال : کنت أرحل الأیام واللیالی فی طلب الحدیث الواحد .

وقال علی بن المدینی : لا أعلم فی التابعین أحداً أوسع علماً من سعید بن المسیب ، وإذا قال سعید : مضت السنة ، فحسبک به ; قال : وهو عندی أجلّ التابعین .

وقال أحمد بن حنبل : أفضل التابعین سعید بن المسیّب ، فقیل له : فعلقمة والأسود ، فقال : سعید ، وعلقمة ، والأسود .

وقال أبو طالب : قلت لأحمد بن حنبل : سعید بن المسیّب ، فقال : ومن مثل سعید ، ثقة من أهل الخیر . قلت : فسعید عن عمر حجّة ، قال : هو عندنا حجّة ، قد رأی عمر وسمع منه ، إذا لم یقبل سعید عن عمر فمن یقبل ؟ !

وقال یحیی بن معین : قد رأی عمر وکان صغیراً .

قال یحیی بن سعید : کان سعید بن المسیّب لا یکاد یفتی فتیاً ، ولا یقول شیئاً إلاّ قال : اللّهم سلّمنی وسلّم منی .

وقال أبو حاتم : لیس فی التابعین أنبل من سعید بن المسیّب ، وهو أثبتهم فی أبی هریرة .

قال الحفّاظ : کان أعلم الناس بحدیث أبی هریرة سعید بن المسیّب ، وکان زوج بنت أبی هریرة .

قال أحمد بن عبد الله : کان سعید فقیهاً ، صالحاً ، لا یأخذ العطاء ، له بضاعة أربعمائة دینار یتّجر فیها فی الزّیت .

وروی له البخاری - فی تاریخه - : أن ابن المسیب حجّ أربعین حجّة .

وأقوال السلف والخلف متظاهرة علی إمامته وجلالته وعظم محلّه فی العلم والدین ، توفی سنة ثلاث وتسعین - وقیل سنة أربع وتسعین - وکان یقال : لهذه السنة سنة الفقهاء ; لکثرة من مات فیها من الفقهاء ، وقد ذکرنا مرّات أن سعید بن المسیب أحد فقهاء

المدینة السبعة ⁽¹⁾، وسبق بیانهم فی ترجمة خارجة بن زید ، وأما قول الإمام أحمد بن حنبل وغیره : أن سعید بن المسیب أفضل التابعین فمرادهم أفضلهم فی علوم الشرع ، وإلا ففی مسلم : عن عمر بن الخطاب . . . قال : سمعت رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ‹ 1384 › : « أن خیر التابعین رجل یقال له : أویس ، وکان به بیاض ، فمروه فیستغفر لکم » ⁽²⁾.

دوازدهم :

دوازدهم : آنکه از افاده ابن حزم دانستی که : حسن بصری نیز قائل است به فسخ حج ⁽³⁾، پس ادعای اجماع امت بر تحریم فسخ باوصف قول حسن بصری به جواز فسخ حج ، در حقیقت تضلیل وتکفیر آن امام نحریر است ، و که را تاب و طاقت است که احصای فضائل جلائل درر غرر محامد و مناقب حسن بصری نماید ; به طور قطره از بحار و نمونه از خروار بعض عبارات اعلام کبار نوشته میشود ، نووی در “ تهذیب الأسماء “ گفته :

الحسن البصری ، تکرّر فی المختصر والمهذب ، هو الإمام المشهور ، المجمع علی جلالته فی کلّ شیء ⁽⁴⁾، أبو سعید الحسن بن

أبی الحسن یسار ، التابعی ، والبصری - بفتح الیاء وکسرها - الأنصاری ، مولاهم ، مولی زید بن ثابت - وقیل مولی جمیل بن قطبة - وأُمّه اسمها : خیرة ، مولاة لأُمّ سلمة أُمّ المؤمنین - رضی الله عنها - ، ولد الحسن لسنتین بقیتا من خلافة عمر بن الخطاب . . . ، قالوا : فربما خرجت أُمّه فی شغل فیبکی ، فتعطیه ام سلمة رضی الله عنها ثدیها ، فیدرّ علیه ، فیرون أن تلک الفصاحة والحکم من ذلک .

ونشأ الحسن بوادی القری ، وکان فصیحاً ، رأی طلحة بن عبید الله وعائشة ، ولم یصحّ له سماع منهما ; وقیل : إنه لقی علی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] ولم یصحّ ، وسمع ابن عمر ، وأنساً ، وسمرة ، وأبابکرة ، وقیس بن عاصم ، وجندب بن عبد الله ، ومعقل بن یسار ، وعمرو بن تغلب - بالمثناة والغین المعجمة - وعبد الرّحمن بن سمرة ، وأبا برزة الأسلمی ، وعمران بن الحصین ، وعبد الله بن مفضل ، وأحمر بن جزء ، وعائذ بن عمرو المزنی الصحابیین . . . ، وسمع خلائق [ من ] ⁽¹⁾کبار التابعین ، روی عنه خلائق من التابعین وغیرهم .

روینا عن الفضل بن عیاض . . . قال : سألت هشام بن حسان :

کم أدرک الحسن من أصحاب رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ؟ قال : مائة وثلاثین . قلت : وابن سیرین ؟ قال : ثلاثین .

وروینا عن الحسن ، قال : غزونا غزوة إلی خراسان معنا فیها ثلاث مائة من أصحاب رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وکان الرجل منهم یصلّی بنا ، یقرأ الآیات من السورة ، ثمّ یرکع .

قال یحیی بن معین ، وأبو حاتم ، وابن أبی خیثمة ، وغیرهم : ولم ⁽¹⁾یصحّ للحسن سماع من أبی هریرة . فقیل لیحیی : یجیء فی بعض الحدیث : ( عن الحسن ، قال : حدّثنا أبو هریرة ) قال : لیس بشیء ، قیل له : فسالم الخیاط قال : سمعت الحسن یقول : سمعت أبا هریرة . فقال : سالم الخیاط لیس بشیء .

وأثنی علی بن المدینی وأبو زرعة علی مراسیل الحسن .

روینا عن مطر الوراق ، قال : کان الحسن کأنّما کان فی الآخرة : فهو یخبر عما رأی وعاین .

وقال أبو بردة : لم أر من [ لم ] یصحب النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أشبه بأصحابه من الحسن .

وروینا عن الربیع بن أنس ، قال : اختلفت إلی الحسن عشر سنین أو ما شاء الله ، ما من یوم إلاّ أسمع منه ما لم أسمع قبله .

وروینا عن محمد بن سعد ، قال : کان الحسن جامعاً ، عالماً ، رفیعاً ، فقیهاً ، ثقةً ، مأموناً ، عابداً ، ناسکاً ، کثیر العلم ، فصیحاً ، جمیلا ، وسیماً ، وقدم مکة ، فأجلسوه علی سریر ، واجتمع الناس إلیه ، فیهم طاووس وعطا ومجاهد وعمرو بن شعیب ، ‹ 1385 › فحدّثهم ، فقالوا و ⁽¹⁾قال بعضهم : لم نر مثل هذا قطّ .

وقال بکر بن عبد الله : الحسن أفقه من رأینا ، ومناقبه کثیرة مشهورة ، توفی سنة عشر ومائة ⁽²⁾.

سیزدهم :

سیزدهم : آنکه علامه جلیل صاحب فضل و صلاح عطا بن ابی رباح نیز قائل است به : جواز فسخ حج که تصدیق حسن اَفْیَق نموده ⁽³⁾; پس ادّعای اجماع است نظر به لزوم تضلیل عطا بن رباح هم ، ضلال بواح و جور صراح است ، و فضائل عطا قبل از این مکرر شنیدی ⁽⁴⁾.

و از افاده علامه نووی در “ تهذیب الاسماء “ دانستی که :

عطا از مفتیان اهل مکه و ائمه مشهورین ایشان است ، و از جمله شیوخ اصحاب شافعیه در سلسله فقه متصله ایشان به جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) میباشد .

و سلمة بن کهیل رؤیت طلب ما عند الله به علم خود در عطا و طاووس و مجاهد حصر کرده ⁽¹⁾.

و سعید بن أبی عروبه او را از ائمه امصار دانسته ، و بعد اجتماع او و حسن بصری و سعید بن المسیب و ابراهیم بر امری به مخالفت کسی مبالات نکرده .

و ابن ابی لیلی ارشاد کرده که : عطا هفتاد حج ادا کرده .

وامام شافعی فرموده که : نیست در تابعین کسی زیاده تر از روی اتباع برای حدیث از عطا ⁽²⁾.

و حضرت عبد الله بن عمر بر اهل مکه به سبب رفع مسائل به خدمت بابرکت او باوصف بودن عطا در ایشان انکار کرده !

و ربیعه فرموده که : فائق شد عطا أهل مکه ⁽³⁾را در فتوی .

و بالای همه مناقب و محامد آن است که نووی از جناب حاوی علوم اوائل و اواخر ، برهان الله الزاهر و نوره الباهر حضرت امام محمد باقر علیه السلام الفاخر میآرد که - پناه به خدا - : آن حضرت نفی وجود اعلمی از او به امر حج مینمود .

و وصف او به اطاله صمت ، و تخیل تأیید او به وقت تکلم - یعنی تأیید او به الهام ربانی - ظاهر میفرمود .

و آواز دادن صائحی در زمان بنی امیه که : فتوی ندهد مردم را مگر عطا بن ابی رباح ، و اتفاق علما بر توثیق و جلالت و امامت او که نووی ذکر نموده علاوه بر این است ⁽¹⁾.

پس کاش قدم ثبات بر این اغراقات و افترائات فاحشات خود میزدند ، و عطا بن ابی رباح را در فتوی به فسخ حج هم مؤید به تأیید الهام الهی میدانستند ، و اعلمیت او را در این حکم مسلم میداشتند ، و عَلَم خلاف و عناد [ بر ] او در این باب نمیافراشتند .

کمال عجب که چندان انهماک در مخالفت اهل بیت ( علیهم السلام ) دارند که اصغا به مدح اهل بیت ( علیهم السلام ) ، ائمه ایشان را هم - که خود بافته اند - نمیکنند ، و آن را حجت نمیدانند و التفات به آن نمیکنند ، و الا چسان با وصف نقل چنین مدح عظیم از حضرت امام محمد باقر ( علیه السلام ) در حق عطا آن همه تشنیعات فاحشه و استهزائات شنیعه بر تجویز متعه و تحلیل - که عطا به آن قائل است - مینمودند ، لکن کاش نظر بر دیگر مدایح و مناقب عطا - که از دیگر ائمه سنیه نقل کرده اند - میانداختند ، و از این خرافات دست بر میداشتند .

چهاردهم :

چهاردهم : آنکه از عبارت ابن قیّم دریافتی که : جمهور تابعین قائل به بقاء فسخ حج اند ⁽¹⁾، پس کمال عجب است که مخاطب چگونه جسارت بر اخراج این حضرات از امت مرحومه خواهد نمود ، و این اساطین دین را از جمله کفار و ملحدین و اهل ضلال و مبتدعین قرار خواهد داد ، و زبان به ادعای صدق خود در ادعای اجماع امت بر تحریم فسخ خواهد گشاد ؟ !

و لطیف تر آن است که خود مخاطب در باب دوم این کتاب گفته است :

و چون اهل بیت و کبرای صحابه که علو درجه ایشان در ایمان به نصوص قرآنی ثابت است ‹ 1386 › روایتی را ادا نمایند ، و مؤید آن از دیگران - که هنوز نفاق ایشان هم به ثبوت نرسیده - مروی شود ، اخذ به آن روایت چه بدی دارد ؟ ! علی الخصوص قرن صحابه وتابعین که به شهادت امام الأئمه حضرت پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم در حدیث : ( خیر القرون قرنی ، ثمّ الذین یلونهم ) صدق و صلاح آنها ثابت گشته . ⁽²⁾انتهی .

مقام غایت استغراب است که مخاطب به مقابله اهل حق و یقین به غرض تصحیح روایات منافقین و أکذوبات مطعونین علی الإطلاق ، صدق و صلاح تابعین به شهادت جناب سید المرسلین - صلی الله علیه وآله اجمعین - ثابت گرداند و خود اصغا به مذهب جمهور تابعین نفرماید ، و علی زعمهم اجماع امت را بر تحریم فسخ ادعا نماید !

پانزدهم :

پانزدهم : آنکه اگر بالفرض مخاطب این همه علمای اعلام ، مثل : قاضی عنبری و احمد بن حنبل و اتباع و اشیاع عظامِ او و اسحاق بن راهویه و سعید بن المسیب و حسن بصری و عطا بن ابی رباح ، و جمهور تابعین فخام را از امت مرحومه جناب سرور انام - صلی الله علیه وآله الکرام - خارج سازد و اصلا مبالات به معاندتِ صراحت و ارتکاب غایتِ وقاحت ننماید ، مقام غایت حیرت آن است که از تجویز عمران بن حصین فسخ حج را چه جواب خواهد داد ⁽¹⁾که او از أجلّه صحابه عظام و زمره سنیه واجب الإکرام است که ازرا و تحقیرشان دلیل الحاد و زندقه و خروج از اسلام است ! !

و علاوه بر این - و دیگر مناقب عامه صحابه اعیان - عمران به مرتبه [ ای ] جلیل الشأن است که - العیاذ بالله ! حسب افترائات قوم - ملائکه مقربین و ارواح مقدسین بر آستانه فیض کاشانه او برای زیارتِ با برکت او حاضر میشدند و او را در حالت وحدت و وحشت و غلبه مرض مولم ، انس میدادند و سلام بر او میکردند ، از مکالمه او حظ وافر میربودند !

و ابن القیّم در “ زاد المعاد “ تصریح کرده به آنکه : عمران اعظم است از ابوذر و عثمان ⁽²⁾وناهیک به من مدیح فاخر ، وثناء باهر .

علامه نووی در “ تهذیب الاسماء “ به ترجمه ابن حصین گفته :

وبعثه عمر بن الخطاب إلی البصرة لیفقّه أهلها ، وکان من

فضلاء الصحابة ، وکان مجاب الدعوة ، ولم یشهد تلک الحروب ، وکان أبیض الرأس واللحیة ، وله عقب بالبصرة . .

وفی صحیح مسلم : عن عمران ، قال : قد کان یسلّم علیّ حتّی اکتویت ، فترکت ، ثم ترکت الکیّ فعاد . . یعنی کانت الملائکة تسلّم علیه ، ویراهم عیاناً ، کما جاء مصرّحاً به فی غیر صحیح مسلم ⁽¹⁾.

و شیخ عبدالحق در “ رجال مشکاة “ ⁽²⁾گفته :

عمران بن حُصَین - بضم الحاء ، وفتح الصاد المهملتین - - أبو نُجَیْد - بضمّ النون ، وفتح الجیم ، وسکون التحتانیة بالدال المهملة - الخزاعی الکعبی ، أسلم عام خیبر مع أبی هریرة ، وکان من فضلاء الصحابة وقدمائهم ، بعثه عمر إلی البصرة لیفقهّهم ، فکان یسکنها حتّی مات بها سنة اثنتین وخمسین ، وقیل سنة ثلاث .

وکان ابن سیرین یقول : لم یکن بالبصرة أحد من أصحاب رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] أقدم وأفضل من عمران بن حصین ، روی عنه أبو رجاء العطاردی وزرارة بن أوفی ومطرف بن الشخیر . . وجماعة ، وکانت الملائکة تسلّم علیه .

کذا فی الکاشف ، وبیانه : إنه . . . کان قد استسقی بطنه ، فبقی ملقیً علی ظهره سطیحاً ثلاثین سنة لا یقوم ولا یقعد ، قد نقب له علی سریر من جرید کان تحته لغائطه وبوله ، فدخل علیه مطرّف أو أخوه العلاء بن الشخیر فجعل یبکی لما رأی من حاله ، فقال : لِمَ تبکی ؟ قال : لأنّی أراک علی هذه الحالة ‹ 1387 › العظیمة . قال : لا تبک ، فإن أحبّه إلیّ أحبّه إلی الله تعالی ، ثم قال : أُحدّثک بشیء لعل الله ینفعک به ، واکتم علیّ حتّی أموت : إن الملائکة تزورنی فآنس بها ، وتسلّم علیّ . . أسمع تسلیمها !

ویروی : أن الناس قالوا له بالکیّ ، فلم یفعل حتّی بالغوا فیه ، وأثبتوا علیه جوازه ، ففعل ، فاستترت الملائکة الذین کان یراهم فلمّا ترک ⁽¹⁾الکیّ عادوا له ⁽²⁾.

شانزدهم :

شانزدهم : آنکه ابوموسی اشعری هم - حسب افاده ابن حزم و ابن القیّم - تجویز فسخ حج مینمود و فتوا به آن میداد ⁽³⁾.

و ابوموسی اشعری هم از أجلّه اصحاب ممدوحین ائمه نصّاب است تا آنکه او را مقارن جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) در قضا گردانیده اند ! و این هم بر ارباب جهل سهل است ، او را مماثل ابن خطاب هم مینمایند ، و میگویند

که : قضات امت چار کس اند : عمر وعلی [ ( علیه السلام ) ] و ابوموسی و زید بن ثابت . و شعبی انتهای علم به شش کس میداند ، و ابوموسی را از جمله شان میشمارد . و ابو بکر بن ابی داود برای او فضیلت سه هجرت ثابت میگرداند ، و از جمیع اصحاب آن حضرت ، آن را لطفی ⁽¹⁾نموده ، مزیت او بر همه این حضرات واضح مینماید . . . الی غیر ذلک .

علامه ابن حجر عسقلانی در “ اصابه “ به ترجمه عبدالله بن قیس گفته :

وکان عمر إذا رآه قال : ذَکِّرْنا ربّنا یا أبا موسی ! وفی روایة : شوّقنا إلی ربّنا . . فیقرأ عنده .

وکان أبو موسی هو الذی فقّه أهل البصرة وأقرأهم .

وقال الشعبی : انتهی العلم إلی ستة ، فذکره فیهم . وذکره البخاری من طریق الشعبی بلفظ : العلماء .

قال ابن المدینی : قضاة الأُمّة : الأربعة : عمر ، وعلی [ ( علیه السلام ) ] ، وأبو موسی ، وزید بن ثابت .

وأخرج البخاری - من طریق أبی الساج - ، عن الحسن قال : ما أتاها - یعنی البصرة - راکب خیر لأهلها منه . . یعنی من أبی موسی ⁽²⁾.

علامه نووی در “ تهذیب الأسما “ گفته :

قال الإمام الحافظ أبو بکر بن أبی داود السجستانی - فی کتابه شریعة القاری - : لأبی موسی . . . مع حسن صوته بالقرآن ، فضیلة لیس لأحد من أصحاب رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : هاجر ثلاث هجرات : هجرة من الیمن إلی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وهجرة من مکّة إلی الحبشة ، [ و ] هجرة من الحبشة إلی المدینة ⁽¹⁾.

هفدهم :

هفدهم : آنکه سعد بن ابی وقاص که به زعم قوم از اکابر اصحاب بااخلاص است نیز از مجوّزین فسخ است ، و قائل به بقای آن میباشد چنانچه از عبارت ابن القیّم دریافتی ⁽²⁾.

و فضائل زاهره و مناقب فاخره سعد بر متتبعین مخفی نیست به طریق انموذج بر بعض عبارات اکتفا میشود ، نووی در “ تهذیب الأسماء “ گفته :

سعد بن أبی وقاص أحد العشرة تکرر فی هذه الکتب ، هو أبو إسحاق سعد بن مالک بن وهب - ویقال : أهیب - بن عبد مناف بن

زهرة بن کلاب بن مرة بن کعب بن لؤی القرشی ، الزهری ، المکّی ، المدنی ، أحد العشرة الذین شهد لهم رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم بالجنة ، وتوفی وهو عنهم راض ، وأحد الستة أصحاب الشوری الذین جعل عمر بن الخطاب أمر الخلافة إلیهم ، وأسلم قدیماً بعد أربعة - وقیل : بعد ستّة - وهو ابن سبع عشرة سنة .

وأول من رمی بسهم ⁽¹⁾فی سبیل الله تعالی ، وأول من أراق دماً فی سبیل الله تعالی ، وهو من المهاجرین الأولین ، هاجر إلی المدینة قبل قدوم ‹ 1388 › رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم إلیها ، شهد مع رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم بدراً وأُحد ⁽²⁾والخندق . . وسائر المشاهد [ کلّها ] ⁽³⁾، و کان یقال له : فارس الإسلام ، وأبلا یوم أحد بلاءً شدیداً .

وکان مجاب الدعوة ، وحدیثه فی دعائه علی الرجل الکاذب علیه من أهل الکوفة - وهو أبو سعدة ، وأجیبت دعوته فیه فی ثلاثة أشیاء - مشهور فی الصحیحین .

روی له عن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم مائتان

وسبعون حدیثاً ، اتفق البخاری ومسلم [ منها ] ⁽¹⁾علی خمسة عشر ، وانفرد البخاری بخمسة ، ومسلم بثمانیة عشر ، وروی عنه ابن عمر وابن عباس وجابر بن سمرة والسائب بن یزید وعائشة . . . ، وروی عنه من التابعین أولاده الخمسة - محمد ، وإبراهیم ، وعامر ، ومصعب ، وعائشة - وجماعات آخرون ، واستعمله عمر بن الخطاب . . . علی الجیوش التی بعثها لقتال الفرس ، وهو کان أمیر الجیش الذین هزموا الفرس بالقادسیة وبجلولاء وغنموهم ، وهو الذی فتح المدائن ; مدائن کسری ، وهو الذی بنی الکوفة ، وولاّه عمر العراق .

روینا - فی صحیحی البخاری ومسلم - ، عن علی ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] قال : ما سمعت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم جمع أبویه لأحد إلاّ لسعد بن مالک ، فإنی سمعته یوم أُحد یقول : إرم فداک أبی وأمّی . . ! وقد جمعهما النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم - أیضاً - للزبیر بن العوام . . .

قال الزهری : رمی سعد یوم أحد ألف سهم ، ولمّا قتل عثمان اعتزل سعد الفتن ، فلم یقاتل فی شیء من تلک الحروب .

توفی سنة خمس [ و ] ⁽²⁾خمسین - وقیل : سنة إحدی وخمسین ،

وقیل : سنة أربع ، وقیل : ستّ ، وقیل : سبع ، وقیل : ثمان وخمسین - توفی بقصره بالعقیق علی عشرة أمیال - وقیل : سبعة من المدینة - ، وحمل علی أعناق الرجال إلی المدینة ، وصلّی علیه فی المدینة ، ودفن بالبقیع ، وکان آدم ، طوالا ، ذا هامة ، لمّا حضرته الوفاة دعی بخلق جبة له من صوف ، فقال : کفّنونی فیها ، فإنی کنت لقیت المشرکین فیها یوم بدر وهی علیّ ، وإنّما کنت أخبأها لهذا ⁽¹⁾.

هجدهم :

هجدهم : آنکه ابن عباس به اهتمام تمام اثبات جواز فسخ مینمود ، و بر منکرین آن تشنیع و تغلیظ میکرد ، و به وضوح تمام صحّت آن ثابت میفرمود ، و از افاده ابن القیّم در “ زاد المعاد “ ظاهر است که ابن عباس فتوی به فسخ حج میداد ، و در طول عمر خود به مشهد خاصّ و عامّ مناظره در این باب مینمود ، و کسی از اصحاب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) - که متوافر بودند - اختصاص فسخ حج به خودشان بیان نمیکرد ⁽²⁾.

و از عبارت علامه عینی - که آنفاً گذشته - نیز ظاهر است که نزد ابن عباس فسخ حج الیوم جایز است ⁽³⁾.

و از عبارت ابن تیمیه هم جواز فسخ حج نزد ابن عباس واضح است ، کما سبق ⁽¹⁾.

و قرطبی در “ مفهم “ گفته :

قوله : ( کان ابن عباس یأمر بالمتعة ، وکان ابن الزبیر ینهی عنها ) ، هذه المتعة التی اختلفا فیها هی فسخ الحجّ فی العمرة التی أمرهم بها النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، فکان ابن عباس یری ان ذلک جائز لغیر الصحابة ، وکان ابن الزبیر یری ان ذلک خاصّ بهم ⁽²⁾.

و ابن عباس - کما علمت سابقاً - شخصی است که ملاذ و ملجأ خودِ خلافت مآب در مشکلات صعاب بود که در حالت اضطرار ناچار رجوع به او میآوردند ، و دست تمسک به دامان او میزدند ، و او را ‹ 1389 › برای معضلات مهیّا میداشتند ; بلکه اعتراف به عجز از معارضه و مقابله او مینمودند ، و ( حبر امت ) و ( بحر ) آن ، و ( ترجمان القرآن ) از القاب مشهوره اوست ، و خود مخاطب قبل از این اتباع ابن عباس را به موجب نجات دانسته ⁽³⁾.

و از عبارت عینی سابقاً ظاهر شده که : قول ابن عباس محتج به است ، و هیچ مجتهدی را بعد صحابه سرتابی و استنکاف از تقلید ابن عباس نمیرسد ، و هیچ کس از مجتهدین به درجه او نمیرسد ، و قریب مرتبه او نیست ⁽¹⁾.

و در “ اصابه “ ابن حجر عسقلانی مسطور است :

روی الترمذی من طریق لیث ، عن أبی جهضم ، عن ابن عباس : أنه رأی جبرئیل ( علیه السلام ) مرّتین .

وفی الصحیح عنه : أن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ضمّه إلیه ، وقال : اللهم علّمه الحکمة .

وکان یقال له : خیر ⁽²⁾العرب ، ویقال : إن الذی لقّبه بذلک جرجیر ملک العرب ⁽³⁾، وکان قد غزا مع عبد الله بن أبی سرح إفریقیة ، فتکلّم مع جرجیر ، فقال له : ما ینبغی إلاّ أن تکون خیر ⁽⁴⁾العرب ، ذکر ذلک ابن درید فی الأخبار المنثورة له .

وقال الواقدی : لا خلاف عند أئمتنا أنه ولد بالشعب حین حصرت قریش بنی هاشم ، وکان له عند موت النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ثلاث عشرة سنة .

وروی أبو الحسن المدائنی ، عن ثحیم ⁽¹⁾بن حفص ، عن أبی بکرة ، قال : قدم علینا ابن عباس البصرة ، وما فی المغرب مثله حشماً ، وعلماً ، وثیاباً ، وجمالا ، وکمالاً ⁽²⁾.

و نیز در “ اصابه “ مسطور است :

وفی فوائد أبی الطاهر الذهلی - من طریق سلیمان الأحول - ، عن سعید بن جبیر ، عن ابن عباس : أنه سکب للنبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم وضوئاً عند خالته میمونة ، فلمّا فرغ قال : من وضع هذا ؟ فقالت : ابن عباس . فقال : اللهم فقّهه فی الدین ، وعلّمه التأویل .

وفی مسند أحمد : من طریق غانم بن أبی صغیرة ، عن عمرو بن دینار : إن کریباً أخبره أن ابن عباس قال : صلّیت خلف رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، فأخذ بیدی ، فجرّنی حتّی جعلنی حذاه ⁽³⁾، فلمّا أقبل علی صلاته ، خنست ; فلمّا انصرف قال

لی : ما شأنک ؟ فقلت : یا رسول الله [ ص ] ! أو ینبغی لأحد أن یصلّی حذاک ⁽¹⁾وأنت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ؟ قال : فدعا لی أن یزیدنی الله علماً وفهماً .

وقال ابن سعد : حدّثنا الأنصاری ، حدّثنا اسماعیل بن مسلم ، حدّثنی عمرو بن دینار ، عن طارق ⁽²⁾، عن ابن عباس : دعا لی ⁽³⁾رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، فمسح علی ناصیتی ، وقال : اللهم علّمه الحکمة ، و تأویل الکتاب .

و قال ابن سعد : حدّثنا محمد بن عبید ، حدّثنا اسماعیل بن أبی خالد ، عن شعیب بن یسار ، عن عکرمة ، قال : أرسل العباس عبد الله إلی النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، فانطلق ، ثمّ جاء ، فقال : رأیت عنده رجلا لا أدری [ لیت ] ⁽⁴⁾من هو ؟ فجاء العباس إلی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، فأخبره بالذی قال عبد الله ، فدعاه ، فأجلسه فی حجره ، ومسح رأسه ، ودعا له بالعلم .

وروی الزبیر بن بکار - من طریق داود بن عطا - ، عن زید بن

أسلم ، عن ابن عمر : دعا النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم لابن عباس فقال : اللهم بارک فیه ، وانشر منه .

وروی ابن سعد - من طریق بشر بن سعید - ، عن محمد بن أُبی بن کعب ، عن أبیه : أنه سمعه یقول - وکان عنده ابن عباس ، فقام ، قال - : هذا ‹ 1390 › یکون حبر هذه الأُمّة ، أوفی ⁽¹⁾عقلا ، وجسماً ، ودعا له رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أن یفقّهه ⁽²⁾فی الدین .

وقال ابن سعد : حدّثنا ابن نمیر ، عن زکریا بن عامر - هو الشعبی - قال : دخل العباس علی النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فقال له ابنه عبد الله : لقد رأیت عنده رجلا ، فقال : ذاک جبرئیل ⁽³⁾.

وقال عبد الرزاق : ( أنا ) معمر ، عن الزهری ، قال المهاجرون لعمر : ألا تدعونا ⁽⁴⁾کما تدعو ابن عباس ؟ قال : ذاکم فتی الکهول ، له لسان سؤول ، وقلب عقول ⁽⁵⁾.

و نیز در “ اصابه “ مسطور است :

و فی المجالسة - من طریق المدائنی - : قال علی [ ( علیه السلام ) ] - فی ابن عباس - : أنه لینظر إلی الغیب ⁽¹⁾من ستر رقیق لعقله و فطنته ⁽²⁾.

و نیز در آن مذکور است :

وأخرج ابن سعد - بسند حسن - عن سلمة بن کهیل ، قال : قال عبد الله : نعم ترجمان القرآن ابن عباس ⁽³⁾.

نوزدهم :

نوزدهم : آنکه فرزند ارجمند خودِ خلافت مآب - اعنی عبد الله بن عمر - هم تجویز فسخ حج میفرمود ، و به صراحت تمام او به مخالفت والد بزرگوار خویش مبالات نمینمود ⁽⁴⁾; پس کاش مخاطب از آزار روح پر فتوح آن سلالة الاطیاب و فرخ الانجاب بر خود میلرزید ، و به دعوی کاذب اجماع امت متفوه نمیگردید ; و لکن به این کذب واضح و بهتان لایح تیشه بر پای خود زده ، بلکه خود را به اسفل درکات سعیر رسانیده که ذات بابرکات [ خویش ] را در جمله مکفّرین آن مقتدای مسلمین گنجانیده ، و این سزای

مخالفت اهل بیت ( علیهم السلام ) است که چون در صدد ابرام خلاف ارشادشان بر آمده در بلای تضلیل و تکفیر ائمه نحاریر ، و توهین و تهجین اساطین دین خود گرفتار شده .

و ذکر فضائل ابن عمر هر چند از قبیل ایضاح واضحات و تضییع اوقات است ، لکن برای مزید تفضیح و تخجیل مخاطب نبیل بعضی مناقب آن امام جلیل نوشته میشود :

ابن حجر عسقلانی در “ اصابه “ گفته :

وفی الشعب للبیهقی : عن أبی سلمة بن عبد الرّحمن ، قال : مات ابن عمر ، وهو مثل عمر فی الفضل .

ومن وجه آخر عن أبی سلمة : کان عمر فی زمان له فیه نظراء ، وکان ابن عمر فی زمان لیس له فیه نظیر .

وفی معجم البغوی - بسند حسن - عن سعید بن المسیّب : لو شهدت لأحد من أهل الجنة لشهدت لابن عمر .

ومن وجه صحیح : کان ابن عمر حین مات خیر من بقی .

وقال یعقوب بن سفیان : حدّثنا قبیصة ، حدّثنا سفیان ، عن ابن جریح ، عن طاووس : ما رأیت رجلا أورع من ابن عمر ⁽¹⁾.

و نیز در “ اصابه “ مذکور است :

وأخرج البغوی - من طریق ابن القاسم - ، عن مالک ، قال : أقام ابن عمر بعد النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ستین سنة ، یقدم علیه وفود الناس .

وأخرجه البیهقی - فی المدخل من طریق ابراهیم بن دیزیل - ، عن عتیق بن یعقوب ، عن مالک ، عن الزهری ، وزاد : فلم یخف علیه شیء من أمر رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ولا أصحابه .

وأخرجه ابن منده - من طریق الحسن بن جریر - ، عن عتیق ، فلم یذکر الزهری .

وأخرج یعقوب بن سفیان - من طریق ابن وهب - ، عن مالک نحوه ، وزاد : وکان ابن عمر من أئمة الدین .

ومن طریق حمید بن الأسود ، عن مالک : کان إمام الناس عندنا بعد عمر زید بن ثابت ، وکان إمام الناس عندنا بعد زید ابن عمر .

وأخرج ‹ 1391 › البیهقی - من طریق یحیی - قلت لمالک : أسمعت المشایخ یقولون من ⁽¹⁾أخذ بقول ابن عمر لم یدع من

الاستقصاء شیئاً ؟ قال : نعم ⁽¹⁾.

و نووی در “ تهذیب الأسماء “ گفته :

عبد الله بن عمر بن الخطاب القرشی ، العدوی ، المدنی ، الصحابی الزاهد ابن الصحابی الزاهد ⁽²⁾، أُمّه وأُمّ أخته - حفصة - : زینب بنت مظعون بن حبیب الجمحیة ، أسلم مع أبیه قبل بلوغه ، وهاجر قبل أبیه ، وأجمعوا أنه لم یشهد بدراً لصغره ، وقیل شهد أحداً ، وقیل لم یشهدها .

وثبت فی الصحیحین عنه أنه قال : عرضت علی النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم عام أحد ، وأنا ابن أربع عشرة سنة ، فلم یجزنی ; وعرضت علیه یوم الخندق وأنا ابن خمس عشرة [ سنة ] ⁽³⁾، فأجازنی .

وشهد الخندق وما بعدها من المشاهد مع رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وشهد غزوة مؤتة ، والیرموک ، وفتح مصر ، وفتح إفریقیة .

وثبت فی صحیح البخاری ، عن ابن عمر ، قال : أول یوم شهدته یوم الخندق .

وکان شدید الاتباع لأثار رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم حتّی أنه ینزل منازله ، ویصلّی فی کلّ مکان صلّی فیه ، ویبرک ناقته فی مبرک ناقته . ونقلوا أن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم نزل تحت شجرة ، فکان ابن عمر یتعاهدها بالماء لئلا تیبس .

روی له عن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ألف حدیث وستمائة حدیث وثلاثون ، اتفق البخاری ومسلم منها علی مائة وسبعین ، وانفرد البخاری بأحد وثمانین ، ومسلم بأحد وثلاثین ، روی عنه أولاده الأربعة - سالم ، وحمزة ، وعبد الله ، وبلال - وخلائق لا یحصون من کبار التابعین وغیرهم .

ومناقبه کثیرة مشهورة ، بل قلّ نظیره فی المتابعة لرسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فی کلّ شیء من الأقوال والأفعال ، وفی الزهادة فی الدنیا ومقاصدها ، والتطلّع إلی الریاسة وغیرها .

روینا عن الزهری ، قال : لا یعدل برأی ابن عمر ، فإنه أقام بعد رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ستین سنة ، فلم یخف علیه شیء من أمره ، ولا من أمر الصحابة .

وعن مالک قال : أقام ابن عمر ستین سنة تقدم علیه وفود ⁽¹⁾الناس .

وروینا عن البخاری الإمام - فی کتابه ، کتاب رفع الیدین فی الصلاة - قال : قال جابر بن عبد الله : لم یکن أحد منهم ألزم لطریق النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ولا أتبع من ابن عمر .

وفی صحیح البخاری ومسلم : عن ابن عمر ، قال : رأیت فی المنام کان فی یدی قطعة استبرق ، ولیس مکان أرید من الجنة إلاّ طارت بی إلیه ، فقصصته علی حفصة ، فقصّته علی النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فقال النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : أری عبد الله رجلا صالحاً .

وفی روایة فی الصحیح : أن أخاک رجل صالح ، أو أن عبد الله رجل صالح ⁽¹⁾.

و عبد الحق دهلوی در “ رجال مشکاة “ به ترجمه عبد الله بن عمر گفته :

وکان من أهل الورع والزهد ، شدید التحری والاحتیاط والتوقی فی فتیاه ، وکل ما یأخذ به نفسه ، وکان مستقیماً قویاً فی اتباع السنة ، قال له النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : إن عبد الله رجل صالح ، وجاء فی روایة : إن عبد الله رجل صالح لو کان یکثر الصلاة باللیل . وکان . . . شابّاً یغلبه النوم ، ولمّا قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم هذا لم یکن ینام باللیل إلاّ قلیلا .

وقال جابر : ما منّا أحد إلاّ مالت بالدنیا أو مال بها إلاّ ابن عمر .

وقال ابن المسیب : ‹ 1392 › مات ، وما أحد أحبّ إلیّ أن ألقی الله بمثل عمله منه .

وقال الزهری : لا یعدل برأی ابن عمر ، وأنه أقام بعد رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ستین سنة ، فلم یخف علیه شیء من أمره ، ولا من أمر أصحابه ⁽¹⁾.

و نیز عبد الحق در “ رجال مشکاة “ گفته :

وعن وهب بن أبان القرشی ، عن ابن عمر : أنه خرج فی سفر فبینا هو یسیر إذا قوم وقوف ، فقال : ما بال هؤلاء ؟ قالوا : أسد علی الطریق ، قد أخافهم ، فنزل عن دابته ، ثمّ مشی إلیه حتّی أخذ بأُذنه ، فعرکها ، ثمّ أخذ قفاه ، ونحاه عن الطریق .

ثمّ قال : ما کذب علیک رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، سمعت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یقول : لو أن ابن آدم لم یخف إلا الله ، لم یسلّط علیه غیره ; ولو أن ابن آدم لم یرج إلا الله ، لم یکله إلی غیره .

وعن نافع : أن ابن عمر کان یتبع آثار رسول الله صلی الله

علیه [ وآله ] وسلم وکلّ مکانه صلی الله علیه [ وآله ] وسلم حتّی أن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم نزل تحت شجرة ، فکان ابن عمر یتعاهد تلک الشجرة ، فیصب فی أصلها الماء لکی لا تیبس ، کذا ذکره السیوطی ⁽¹⁾.

مقام نهایت استغراب است که در مقام مدح و ستایش ، ابن عمر را بر آسمان برین رسانند تا آنکه اعتراف به متابعت او برای جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) در جمیع أقوال وافعال نمایند ، و ادعای عدم خفای امری از احکام جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و امور اصحاب آن حضرت بر او فرمایند ، و رأی او را واجب الاتباع و الانقیاد گردانند ، و دیگر محامد و مناقب علاوه بر این ; و باز فسخ حج را که مذهب جناب او است ناجایز و حرام دانند ، و بر آن هم اکتفا نکرده ، ادعای اجماع امت بر [ حرمت ] آن نمایند ، و از تحقیر و تعییر حضرتش نهراسند .

بیستم :

بیستم : آنکه بسیاری از صحابه تجویز فسخ حج مینمودند و حکم به آن فرمودند ، ابن تیمیه در “ منهاج السنة “ - جایی که علامه حلی طاب ثراه ذکر متعة الحجّ فرموده - گفته :

وإن أراد بالتمتّع فسخ الحجّ إلی العمرة ، فهذه مسألة نزاع بین فقهاء الحدیث کأحمد بن حنبل وغیره یأمرون بفسخ الحجّ إلی

العمرة استحباباً ، ومنهم من یوجبه کأهل الظاهر ، وهو قول ابن عباس و مذهب الشیعة ; وأبو حنیفة ومالک والشافعی لا یجوّزون الفسخ ، والصحابة کانوا متنازعین فی هذا ، فکثیر منهم کان یأمر به ، ونقل عن أبی ذرّ وطائفة أنهم منعوا منه .

فإن کان الفسخ صواباً فهو من أقوال [ أهل ] ⁽¹⁾السنّة ، وإن کان خطأً فهو من أقوال الشیعة ⁽²⁾أیضاً ، فلا یخرج الحقّ عنهم .

وإن قدحوا فی عمر لکونه نهی عنها فأبو ذرّ کان أعظم نهیاً عنها من عمر ، وکان یقول : إن المتعة کانت خاصّة بأصحاب رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وهم یتولّون أبا ذرّ ویعظّمونه ، فإن کان الخطأ فی هذه المسألة یوجب القدح فینبغی أن یقدحوا فی أبی ذر ، وإلاّ کیف یقدح فی من هو ⁽³⁾دونه ؟ ! وعمر أفضل وأفقه وأعلم منه ⁽⁴⁾.

پس اگر حضرات اهل سنت اندک درد دین داشته باشند ، ودر دعاوی سترگ خود در تعظیم و تبجیل صحابه قدم ثبات فشرند ، میباید که مخاطب را به سبب این جسارت فاحش - که به مذهب بسیاری از صحابه کرام اعتنا

ننموده ، دعوی اجماع امت بر خلاف آن نموده ، ایشان را از امت مرحومه خارج ساخته - از اهل اسلام به در سازند ، وبه ملاحده و زنادقه و طاعنین صحابه اندازند .

عجب که مخاطب ‹ 1393 › در باب امامت اجماع مفسرین را بر نزول آیه : ( اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ) ⁽¹⁾در حق وصی مطلق منع کند ⁽²⁾، با آنکه اجماع جمیع اهل حق که به انضمام اتفاق جمعی کثیر از ائمه سنیه به آن ، اجماع مقبول الطرفین میشود ، متحقق است قطعاً و حتماً ; و خود به مقابله اهل حق دعوی اجماع امت بر چنین حکم - که کافه اهل حق مخالف آنند بالقطع و الیقین ، و بسیاری از صحابه و جمهور تابعین و بسیاری [ از ] اساطین دین سنیان نیز به خلاف آن قائل اند - آغاز مینهد و شرم نمیآرد !

و بالجمله ; اگر چه مخاطب به سبب این قول شنیع و این تقوّل فظیع در طعن و تشنیع بر صحابه کرام و تابعین عظام و علمای اعلام و اخراجشان از اهل اسلام ، به غایت قصوای لوم و ملام رسیده ; و نیز به سبب عود این تشنیع به اهل بیت ( علیهم السلام ) از نصب و عداوتِ عترت طاهره هم حظّ وافر برداشته ، لکن در حقیقت به تضلیل و تکفیر خلیفه اول هم دل داده است ! زیرا که از عبارت ابن تیمیه که آنفاً گذشته ظاهر میشود که تجویزِ فسخ از جمله آن اقوال است

که مخالفت کرده شد ابوبکر در آن بعد موت او ، و قول او در آن ارجح است از قول کسی که خلاف کرده بعد موت او ⁽¹⁾، و این تجویز فسخ مثل قول ابی بکر درباره جدّ و اخوه است ، و در زمان صدیق امت - یعنی ابو بکر - استقرار امر بر آن بوده و کتاب و سنت بر آن دلالت میکند ، و هرگاه جواز فسخ حج نزد خلیفه اول ثابت گردید ، مصیبت عظمی و قیامت کبری بر سر مخاطب کثیر الحیاء ! قائم گردید که حسب دعوی کاذب او لازم آمد خروج خلیفه اول و أتباع او از امت جناب رسالت مآب - صلی الله علیه وآله الاطیاب - و دخول ایشان در جمله کفار أقشاب !

پس مخاطب در حمایت حمای عمری چندان سرگرم گردیده و در ذبّ حریمش به مثابه [ ای ] بی خود و سراسیمه شده که از تکفیر و تضلیل خلیفه اول و اتباع او هم نمیهراسد !

و عبارات سابقه ائمه قوم برای ثبوت اختلاف در این باب و تکذیب مخاطب عالی نصاب هر چند کافی و وافی است ، لکن بنابر مزید ایضاح نبذی دیگر از عبارات اساطین قوم که صریح است در ثبوت اختلاف در این باب و حکم ائمه سنیان به جواز فسخ نوشته میآید ، نووی در “ شرح صحیح مسلم “ گفته :

وقد اختلف العلماء فی هذا الفسخ : هل هو خاصّ للصحابة تلک السنة خاصّة ؟ أم باق لهم ولغیرهم إلی یوم القیامة ؟

فقال أحمد وطائفة من أهل الظاهر : لیس خاصّاً بل هو باق إلی یوم القیامة ، فیجوز لکل من أحرم بحجّ ولیس معه هدی أن یقلّب إحرامه عمرةً یتحلّل بأعمالها .

وقال مالک والشافعی وأبو حنیفة وجماهیر العلماء من السلف والخلف : هو مختص بهم فی تلک السنة ، لا یجوز بعدها ، وإنّما أُمروا به تلک السنة لیخالفوا ما کانت علیه الجاهلیة من تحریم العمرة فی أشهر الحجّ ⁽¹⁾.

علامه طیبی در “ کاشف شرح مشکاة “ در شرح حدیث جابر متضمن ذکر فسخ حج گفته :

شرح مسلم للنووی ⁽²⁾: اختلفوا فی هذا هو خاصّ للصحابة تلک السنة أم باق لهم ولغیرهم إلی یوم القیامة .

فقال أحمد وطائفة من أهل الظاهر : لیس خاصّاً بل هو باق إلی یوم القیامة ، فیجوز لکل من أحرم بحجّ ولیس معه هدی أن یقلّب إحرامه عمرةً ویتحلّل بأعمالها .

وقال مالک والشافعی وأبو حنیفة : هو مختص بهم فی تلک السنة ، لا یجوز بعدها ، وإنّما أمروا به لیخالفوا ما کانت علیه الجاهلیة من تحریم العمرة فی أشهر الحجّ ، واستدل بحدیث أبی ذرّ : کانت المتعة فی الحجّ لأصحاب ‹ 1394 › محمّد [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] خاصة . یعنی فسخ الحج إلی العمرة . فی کتاب النسائی عن أبی بلال : قلت : یا رسول الله [ ص ] ! فسخ الحجّ لنا خاصةّ أم للناس عامّة ؟ فقال : بل لنا خاصة ⁽¹⁾.

و در “ مرقاة شرح مشکاة “ تصنیف علی قاری مذکور است :

قال جابر - فی حدیثه عن حجّة الوداع - : فقدم النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم مکّة ، فدخلها یوم الأحد صبح رابعة مضت من ذی الحجّة ، فأمرنا أن نحلّ أن ⁽²⁾نفسخ الحجّ إلی العمرة ⁽³⁾ونتحلّل بأعمالها ، ثمّ نفعل کلّ ما کان حرم علینا .

واختلفوا فی هذا ; فقال بظاهره أحمد وجماعة من الظاهریة ،

فجوّزوا لکلّ من أحرم بالحجّ ولا هدی معه أن یفسخه إلی العمرة ویتحلّل بأعمالها .

وقال الأئمة الثلاثة وغیرهم : هو خاصّ بالصحابة تلک السنة لحدیث النسائی وغیره المصرّح بذلک ، وحکمته زیادة التأکید لإخراج ما رسخ فی نفوسهم من امتناع العمرة فی أشهر الحجّ وحدها أو معه ⁽¹⁾.

و عینی در “ عمدة القاری “ در شرح حدیث جابر گفته :

قال الطحاوی . . . : احتجّ بهذا الحدیث قوم علی جواز فسخ الحجّ فی العمرة ، وقالوا : من طاف من الحجّاج بالبیت قبل وقوفه بعرفة ولم یکن ممّن ساق الهدی ، فإنه یحلّ . .

قلت : هؤلاء القوم جماعة الظاهریة وأحمد ⁽²⁾.

و علی بن برهان الدین حلبی در “ انسان العیون “ بعدِ ذکر سؤال سراقة و جواب آن گفته :

وأجاب عنه ائمتنا بأن ذلک - أی فسخ الحجّ إلی العمرة - کان من خصائص الصحابة فی تلک السنة ; لیخالفوا ما کان علیه

الجاهلیة من تحریم العمرة فی أشهر الحجّ ، ویقولون : إنه من أفجر الفجور . وبهذا قال أبو حنیفة ، ومالک ، وإمامنا الشافعی ، وجماهیر العلماء من السلف والخلف .

وفی مسلم عن أبی ذر ( رضی الله عنه ) : لم یکن فسخ الحجّ إلی العمرة إلاّ لأصحاب محمد صلی الله علیه [ وآله ] وسلم .

وخالف الإمام أحمد . . . وطائفة من أهل الظاهر ، فقالوا : بل هذا لیس خاصاً بالصحابة فی تلک السنة . . أی بل باق لکلّ أحد إلی یوم القیامة ، فیجوز لکلّ من أحرم بالحجّ ولیس معه هدی أن یقلّب إحرامه عمرة ، ویتحلّل بأعمالها ⁽¹⁾.

و خلخالی در “ شرح مصابیح “ گفته :

واختلف العلماء فی جواز فسخ الحجّ إلی العمرة ; منعه الأکثر ، فمنهم من أنکر أن إحرامهم کان بالحجّ معیّناً ، وقال : کان إحرامهم موقوفاً علی إحرامه ، فأمرهم أن یجعلوه عمرة ، ویحرموا بالحجّ بعد التحلّل منها .

ومنهم من قال : إن إحرامهم بالحجّ ، فأمروا بالفسخ ، ولکن ذلک من خاصة تلک السنة ; إذ المقصود منه کان صرفهم عن سنّة الجاهلیة وتمکین جواز العمرة فی أشهر الحجّ فی نفوسهم ، وقد

حصل ، ویشهد له ما روی : أن بلال بن حارث قال : یا رسول الله ! فسخ الحجّ لنا خاصة أو لمن بعدنا ؟ قال : لکم خاصة .

وقوم جوّزوه إذا لم یسق الهدی لظاهر الحدیث ⁽¹⁾.

و قسطلانی در “ ارشاد الساری “ در شرح حدیث انس : ( فلمّا قدمنا مکّة أمر الناس فحَلّوا ) گفته :

وإنّما أمرهم بالفسخ وهم قارنون ; لأنّهم کانوا یرون العمرة فی أشهر الحجّ منکرة کما هو رسم الجاهلیة ، فأمرهم بالتحلّل من حجّهم والإنفساخ إلی عمرة ، تحقیقاً لمخالفتهم ، وتصریحاً بجواز الاعتمار فی تلک الأشهر ; وهذا خاصّ بتلک السنة عند الجمهور خلافاً لأحمد . . . ⁽²⁾.

و نیز ⁽³⁾قسطلانی در “ ارشاد الساری شرح صحیح بخاری “ - در شرح قول بخاری : ( باب التمتّع والإقران والإفراد فی الحجّ وفسخ الحجّ لمن لم یکن ‹ 1395 › معه هدی ) - گفته :

وفسخ الحجّ إلی العمرة - أی قلبه عمرة - بأن یحرم به ، ثمّ یتحلّل منه بعمل عمرة ، فیصیر متمتّعاً لمن لم یکن معه هدی ;

وجوّزه أحمد وطائفة من أهل الظاهر ⁽¹⁾، [ وقال مالک والشافعی ] ⁽²⁾وأبو حنیفة . . . وجماهیر العلماء من السلف والخلف هو مختصّ بهم فی تلک السنة لا یجوز بعدها ، وإنّما أمروا به تلک السنة لیخالفوا ما کانت علیه الجاهلیة من تحریم العمرة فی أشهر الحجّ ⁽³⁾.

و ابن حجر عسقلانی در “ فتح الباری شرح صحیح بخاری “ - در شرح قوله : ( باب التمتّع والإقران والإفراد فی الحجّ ، وفسخ الحجّ لمن لم یکن معه هدی ) - گفته :

أما القِران ; فوقع فی روایة أبی ذرّ : الإقران بالألف ; وهو خطأ من حیث اللغة - کما قاله عیاض وغیره - وصورته : الإهلال بالحجّ والعمرة معاً ، وهذا لا خلاف فی جوازه و ⁽⁴⁾الإهلال بالعمرة ، ثمّ یدخل علیها الحجّ أو عکسه ، وهذا مختلف فیه .

وأما الإفراد ; فالإهلال بالحجّ وحده فی أشهره عند الجمیع ،

وفی غیره ⁽¹⁾عند من یجیزه ، والاعتمار بعد الفراغ من أعمال الحجّ لمن شاء .

وأما فسخ الحجّ ; فالإحرام بالحجّ ، ثمّ یتحلّل منه بعمل عمرة ، فیصیر متمتّعاً ; وفی جوازه اختلاف أیضاً ، وظاهر تصرّف المصنف إجازته ، فإن تقدیر الترجمة : باب مشروعیة التمتّع . . إلی آخره ; ویحتمل أن یکون التقدیر : باب حکم التمتّع . . إلی آخره ، فلا یکون فیه دلالة علی أنه یجیزه ⁽²⁾.

به غایت غریب است که مخاطب با این همه جلالت و عظمت که مقتدای خواص و عوام وملجأ محصلین و اعلام سنیان است ، در بسیاری از مقامات این کتاب دعاوی کاذبه و تقوّلات باطله بر خلاف افادات ائمه محققین و اساطین منقّدین و شراّح “ صحاح “ - که مخالفت آن نزد ائمه سنیه نهایت شنیع و قبیح است ، و مدار دین و ایمان ایشان بر آن است - بر زبان میآرد ، و از افتضاح و رسوایی اصلا نمیهراسد ، بلکه از مخالفت افادات خود هم نمیترسد که مدح بعضی از این حضرات که از مشایخ اجازه اویند به غایت قصوی نموده ، کما لا یخفی علی ناظر بستان المحدّثین ، ورسالته فی أصول الحدیث .

و لطیف تر آن است که والد مخاطب هم از این افادات ائمه و اساطین خود غفلت ورزیده ، به کذب و بهتان نسبت انکار جواز فسخ حج به جمیع امت نموده ، در تفضیح خود مبالغه فرموده ، لکن از خدا ترسیده اختلاف را در این باب به ابن عباس و غیر وی هم نسبت کرده بود ، چنانچه در “ قرة العینین “ در ذکر مطاعن عمر گفته :

از آن جمله آن است که : فاروق و ذو النورین نهی میکردند از متعة الحجّ وقِران ، و آن ثابت است به کتاب و سنت و اجماع ، و در این معنا صحابه بر ایشان انکار کردند خصوصاً حضرت مرتضی [ ( علیه السلام ) ] بر حضرت ذی النورین أشد انکار نموده ، باید دانست که اصحاب مذاهب مشهوره روایت کرده اند قصه صبیّ بن معبد [ را ] :

عن أبی وائل : إن رجلا کان نصرانیاً یقال له : الصبی بن معبد ، أسلم ، فأراد الجهاد ، فقیل له : ابدأ بالحجّ ، فأتی الأشعری ، فأمره بالعمرة والحجّ جمیعاً ، ففعل ، فبینا هو یلبّی إذ مرّ بزید بن صوحان وسلمان بن ربیعة ، فقال أحدهما لصاحبه : لهذا أضلّ من بعیر أهله ⁽¹⁾. فسمعها الصبی ، فکبر ذلک علیه ، فلمّا قدم أتی ⁽²⁾عمر ،

فذکر ذلک له ، فقال له عمر : هدیت لسنّة نبیّک .

قال : وسمعته مرة أُخری یقول : وُفّقت لسنة نبیّک ، أخرجه أحمد .

وعن أبی موسی : أن عمر . . . قال : هی سنة رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم - یعنی المتعة - ، ولکن أخشی أن ‹ 1396 › یعرسوا بهنّ تحت الأراک ، ثمّ یروحوا بهنّ حجّاجاً . أخرجه أحمد ⁽¹⁾.

و این قصه دلالت میکند بر آنکه : فاروق انکار نمیکرد متعه را ، بلکه آن را مشروع میدانست ، و علما مختلف اند در معنی قول فاروق و ذی النورین بر دو قول :

قال النووی : قال المازری : اختلف فی متعة الحجّ التی نهی عنها عمر فی الحجّ ، فقیل : هی فسخ الحجّ [ إلی العمرة ] ⁽²⁾، وقیل : هی العمرة فی أشهر الحجّ ، ثمّ الحجّ من عامه ، وعلی هذا إنّما نهی عنها ترغیباً فی الإفراد الذی هو أفضل لا أنه یعتقد بطلانها أو تحریمها .

وقال العیاض : ظاهر حدیث جابر وعمر وأبی موسی أن المتعة التی اختلف فیها إنّما هی فسخ الحجّ إلی العمرة ، قال : ولهذا کان عمر . . . یضرب الناس علیها ، ولا یضرب علی محض التمتّع فی أشهر الحجّ ، وإنّما ضربهم علی ما اعتقده هو وسائر أصحابه أن فسخ الحجّ إلی العمرة کان مخصوصاً فی تلک السنة ; للحکمة التی قدّمنا ذکرها .

قال ابن عبد البرّ : لا خلاف بین العلماء أن التمتّع - المراد بقول الله تعالی : ( فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ) ⁽¹⁾- هو الاعتمار فی أشهر الحجّ قبل الحجّ ، قال : ومن التمتّع أیضاً القِران ; لأنه تمتّع بسقوط النسک ⁽²⁾الآخر من بلده ، قال : ومن التمتّع أیضاً فسخ الحجّ إلی العمرة ، هذا کلام القاضی .

قلت : والمختار أن عمر وعثمان نهوا عن المتعة التی هی الاعتمار فی أشهر الحجّ ، ثمّ الحجّ من عامه ، ومرادهم نهی أولویة للترغیب فی الإفراد ; لکونه أفضل ، وانعقد الإجماع بعد هذا علی جواز الإفراد والتمتّع والقِران من غیر کراهة ، وإنّما اختلفوا فی الأفضل منها ، وقد سبقت هذه المسألة فی أوائل هذا الباب مستوفاة ، والله أعلم ⁽³⁾. انتهی .

و این فقیر میگوید که : هر یکی از این دو قول کفایت نمیکند تطبیق جمیع اختلافات ایشان را ، بلکه اصوب آن است که بگوییم که : مذهب حضرت فاروق و ذو النورین دو چیز بود معاً :

یکی : آنکه فسخ حج به عمره نباید کرد که مخصوص بود به زمان آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وهمین است قول جمیع امت ، و در آن باب اختلافی بود از ابن عباس و غیر وی ; بعد از آن ، آن اختلاف مضمحل شد .

عن عروة : أنه قد حجّ النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، فأخبرتنی عائشة : أن أول شیء بدأ به - حین قدم - أنه توضأ ، ثمّ طاف بالبیت ، ثمّ لم یکن عمرة ; ثمّ حجّ أبو بکر ، فکان أول شیء بدأ به الطواف بالبیت ، ثمّ لم یکن عمرة ; ثمّ عمر مثل ذلک ; ثمّ حجّ عثمان ، فرأیته أول شیء بدأ به الطواف بالبیت ، ثمّ لم یکن عمرة ; ثمّ معاویة وعبد الله بن عمر ; ثمّ حججت مع أبی الزبیر بن العوام ، فکان أول شیء بدأ به الطواف بالبیت ، ثمّ لم یکن عمرة ; ثمّ رأیت المهاجرین والأنصار یفعلون ذلک ، ثمّ لم تکن عمرة ; ثمّ آخر من رأیت فعل ذلک ابن عمر ، ثمّ لم ینقضها عمرة ، وهذا ابن عمر عندهم ، فلا یسألونه ولا أحد ممّن مضی ما کانوا یبدؤون بشیء حین یضعون أقدامهم من الطواف بالبیت ، ثمّ لا یحلّون ; وقد رأیت أُمّی وخالتی حین تقدمان لا تبتدءان بشیء أول من البیت

تطوفان به ، ثمّ إنهما لا تحلاّن ، وقد أخبرتنی أُمّی : أنها أهلّت هی وأُختها والزبیر وفلان وفلان بعمرة ، فلمّا مسحوا الرکن حَلّوا ، أخرجه البخاری ⁽¹⁾.

دیگر : آنکه ادای نُسکیْن به آنکه میقاتیین باشند و عمره در غیر اشهر حج باشد ، افضل است . . . الی آخره ⁽²⁾.

از این عبارت ظاهر است که : ولی الله باوصف نسبت انکار فسخ حج به جمیع امت از دار و گیر بر خود لرزیده ، اعتراف به اختلاف ابن عباس و غیر وی نموده بود ، ولکن دل مخاطب جسور ‹ 1397 › به ذکر آن نداد ، و انکار و اخفای حق به غایت قصوی نهاد ، و باوصف اخذ بعض افادات پدر خود - که او را آیتی از آیات الهی ، و معجزه [ ای ] از معجزات نبوی میداند ⁽³⁾- اعتنا به این اعتراف او نکرد ، و در صدد کمال تعصب و تصلب و عناد و سِتر حق برآمده ، تفضیح خود به اقصی الغایه رسانید ، فلله الحمد که کذب مخاطب از افاده والدش به کمال ظهور و وضوح ثابت است .

و ولی الله در “ ازالة الخفا “ نیز مکرراً ثابت کرده که نزد ابن عباس فسخ حج

جایز است ، چنانچه در مآثر عثمان گفته :

گاهی لفظ تمتّع اطلاق کرده میشود بر فسخ حج به عمره اگر طواف به بیت کند ، و هدی با خود نداشته باشد کما هو مذهب ابن عباس . . . الی آخره ⁽¹⁾.

و نیز ولی الله در “ ازالة الخفا “ در مآثر عمر گفته : و ابن عباس با کمال علم خود نزدیک به پنجاه مسأله ، مخالف جمیع مجتهدین شد .

أخرج الدارمی ، عن إبراهیم ، قال : خالف ابن عباس أهل القبلة فی امرأة وأبوین ، قال : للأُمّ الثلث من جمیع المال .

و همچنین در مسأله عول و مسأله متعة الحجّ و متعة النساء و بیع صرف و غیره ، چنانکه بر متتبعین فن حدیث مخفی نیست . ⁽²⁾انتهی .

پس نهایت حیرت که مخاطب بر خلاف این تصریحات و افادات مکرره ، ادعای اجماع امت بر حرمت فسخ نموده ، تکذیب والد ماجد خود هم میخواهد !

بار الها ! مگر آنکه بفرماید که ⁽³⁾خود ولی الله تکذیب افاده مکرره “ ازالة الخفا “ به نسبت انکار فسخ حج به جمیع امت در “ قرة العینین “ ⁽⁴⁾نموده

است که اولا نسبت انکار فسخ حج به جمیع امت مینماید ، و باز بلافاصله اختلاف ابن عباس و غیر او ثابت مینماید .

و ظاهر است که برای تکذیب نسبت این انکار به جمیع امت قول خودش کافی است [ زیرا ] که هرگاه ابن عباس و غیر وی در این باب اختلاف داشتند ، نسبت این انکار به جمیع امت کذب صریح و بهتان فضیح است .

و افادات سابقه ائمه سنیه - که از آن تجویز بسیاری از اکابر و اعاظم مقتدایان و ائمه سنیه فسخ حج را ظاهر است - خود ادلّ دلیل بر تکذیب این نسبت باطل ، و ابطال این بهتان لا حاصل است ، فللّه الحمد که کذب مخاطب و کذب خود ولی الله به قول خودش - که مخاطب او را آیتی از آیات الهی و معجزه [ ای ] از معجزات نبوی میداند ، و خودش در “ تفهیمات “ دعوی حصول مقامات جمیع انبیاء ( علیهم السلام ) برای خود دارد ، و دیگر خرافات غریبه که عاقل لبیب را به زعفران زار میاندازد ، بر زبان میآرد ⁽¹⁾- ظاهر و باهر گردید .

و ظاهراً مخاطب به سبب همین تهافت و تناقض او پی به اختلال عقلش برده ، او را در اظهار اختلاف ابن عباس و غیر وی خِرِف و سَفیه دانسته ،

حضرت او را در صنعت تلمیح و ترویج باطل قاصر پنداشته ، خود در تخدیع و تضلیل عوام کالانعام ، و ازلال همج رعاع اغثام ⁽¹⁾چست بر آمده ، بر محض دعوی اجماع امت بر حرمت فسخ اکتفا کرده ، و ذکر اختلاف ابن عباس و غیر وی را از میان برداشته ، و عذر اضمحلال را - که این پیر فرتوت به سبب اضمحلال نور عقل بر زبان آورده - صریح الاضمحلال و واضح الاختلال دانسته ، از ذکر آن شرم نموده ، مصلحت در انکار کلّ دیده .

بالجمله ; ظاهر است که : دعوی اضمحلال اختلاف ابن عباس و غیر وی صریح الاختلال است ، و در حقیقت کذب و بهتان ، و محض ضلال و اضلال و تخدیع و ازلال جهال است ; زیرا که خلاف اختلاف ابن عباس و غیر وی

در این باب ، کسی از متعنتین متکلمین سنیه هم - که به هر غثّ و سمین دست میاندازند - نقل نکرده ، و چنانچه در باب رجوع ابن عباس از متعه نسا ، بعض اکاذیب میآرند ، مثل آن هم در این باب ذکر نمیکنند ، پس ادعای ‹ 1398 › اضمحلال در این اختلاف ناشی از اختلال عقل و نپختگی سودای خبط است .

و اگر غرض از اضمحلال اختلاف آن است که : کسی بعد ابن عباس ⁽¹⁾عمل به قول او نکرده لهذا مضمحل گردید ، پس این معنا هم کذب محض است چه سوای ابن عباس جمعی از صحابه ، و جمهور تابعین ، و امام احمد بن حنبل و اتباع و اشیاع او ، و قاضی عنبری ، و غیر ایشان به این قول قائل اند . با آنکه از قائل نشدن کسی دیگر به قول ابن عباس و غیر او - علی تقدیر فرض الباطل - اضمحلال آن لازم نمیآید .

و عجب است از وقاحت ولی الله که دعوی اجماع امت بر حرمت فسخ میدارد ، و آن را محض صواب و عین حق میانگارد ، و از مخالفت جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) - که خودش در تفهیمات به اهتمام تمام عصمت آن حضرت ثابت ساخته ⁽²⁾- باکی بر نمیدارد ، و ضلال خود به قول خود ثابت مینماید .

و لطیف تر آن است که : خود ولی الله در “ حجة الله البالغة “ چنین اجماع را - که اصل از کتاب و سنت نداشته باشد - از اسباب تحریف دین شمرده ، و

تمسک را به چنین اجماع ، عین تمسک کفار در عدم ایمان بما أنزل الله تعالی ، وتمسک یهود در نفی نبوت حضرت عیسی [ ( علیه السلام ) ] و جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) دانسته ، و بسیاری از شرایع باطله نصاری را که مخالف تورات و انجیل است نیز مستند به اجماع سلفشان دانسته .

در “ حجة الله البالغة “ در تعدید اسباب تحریف دین گفته :

ومنها : اتّباع الإجماع ; وحقیقته أن یتفق قوم من حملة الملّة الذین اعتقد العامة فیهم الإصابة - غالباً أو دائماً - علی شیء ، فیظنّ أن ذلک دلیل قاطع علی ثبوت الحکم ، وذلک فی ما لیس له أصل من الکتاب والسنة ، وهذا غیر الإجماع الذی أجمعت الأُمّة علیه ; فإنهم اتفقوا علی القول بالإجماع الذی مستنده : الکتاب والسنة أو الاستنباط من أحدهما ، ولم تجوّز ⁽¹⁾القول بالإجماع الذی لیس مستنداً إلی أحدهما ، وهو قوله تعالی : ( وَإِذا قیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَیْنا عَلَیْهِ آباءَنا . . ) ⁽²⁾إلی آخر الآیة ، وما تمسکت الیهود فی نفی نبوة عیسی ومحمد - علیهما [ وآلهما ] الصلاة والسلام - إلاّ بأن أسلافهم فحصوا عن حالهما فلم یجدوهما علی شرائط الأنبیاء [ ( علیهم السلام ) ] ، والنصاری لهم

شرائع کثیرة مخالفة للتوراة والإنجیل لیس لهم فیها متمسک إلاّ إجماع سلفهم ⁽¹⁾.

پر ظاهر است که اگر به فرض باطل اجماع اسلاف سنیان بر تحریم فسخ حج متحقق میشد ، از قسم همین اجماع مردود میبود که مستند به کتاب و سنت نیست ; چه کتاب و سنت - حسب افاده ابن تیمیه - دلالت بر جواز فسخ حج دارد .

و نیز صدق این دعوی از وجوه سابقه و لاحقه به کمال وضوح ظاهر است ، پس مقام استغراب است که ولی الله و پسرش به کذب و بهتان دعوی اجماع بر این حکم باطل مینمایند ، و نمیدانند که :

اولا : کذبشان در این اجماع ظاهر است .

و ثانیاً : اگر صحیح هم باشد تمسکشان به چنین اجماع - حسب افاده خود ولی الله - دلیل بر آن است که این پدر و پسر تحریف دین مبین و تخریب شرع متین مینمایند ، و طریق تقلید کفار و مشرکین در نفی ایمان به احکام ربّ العالمین ، و اتباع یهود در نفی نبوت حضرت عیسی [ ( علیه السلام ) ] و جناب سرور مرسلین - صلی الله علیه وآله اجمعین - و اقتفای شرایع باطله مخالف تورات و انجیل میپیمایند .

و تشبث ولی الله به روایت عروه - که بخاری آورده - از غرائب تمسکات و عجائب استدلالات است چه ظاهر است که روایت بخاری لایق احتجاج بر اهل حق نمیتواند شد ، و خود ولی الله احادیث “ صحیحین “ را لایق مناظره ‹ 1399 › اهل حق نمیداند ⁽¹⁾.

و حال عروه سابقاً دانستی ، و ناصبیت و تعصب و عناد و خروج [ او ] از طریقه علما دریافتی ⁽²⁾.

و مع هذا از افاده ابن حجر عسقلانی در “ فتح الباری “ ظاهر است که عروه در این روایت ردّ وجوب فسخ حج را به طواف بیت نموده که این معنا را

مجوّزین فسخ هم تسلیم مینمایند ، پس باید دانست که بخاری این روایت [ را ] در ( باب الطواف علی وضوء ) مطولا روایت کرده ، و در باب ( من طاف بالبیت إذا قدم مکة قبل أن یرجع إلی بیته ، ثمّ صلّی رکعتین ، ثمّ خرج إلی الصفا ) به اختصار آورده ، چنانچه گفته :

حدّثنا أصبغ ، عن ابن وهب ، قال : أخبرنی عمرو ، عن محمد بن عبد الرّحمن ، قال : ذکرت لعروة ، قال : فأخبرتنی عائشة : أن أول شیء بدأ به حین قدم النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أنه توضأ ، ثمّ طاف ، ثمّ لم تکن عمرة ، ثمّ حجّ أبو بکر وعمر مثله ، ثمّ حججتُ مع أبی الزبیر ، فأوّل شیء بدأ به الطواف ، ثمّ رأیت المهاجرین والأنصار یفعلونه ، و قد أخبرتنی أُمّی أنها أهلّت هی وأُختها والزبیر وفلان وفلان بعمرة ، فلمّا مسحوا الرکن حَلّوا ⁽¹⁾.

و ابن حجر در “ فتح الباری “ گفته :

قوله : ( ذکرت لعروة قال : فأخبرتنی عائشة ) ، حذف البخاری صورة السؤال وجوابه ، واقتصر علی المرفوع منه ، وقد ذکره مسلم من هذا الوجه ، ولفظه : أن رجلا من أهل العراق قال له : سل لی عروة بن الزبیر عن رجل یهلّ بالحجّ ، فإذا طاف أیحلّ أم لا ؟ فإن قال لک : لا یحلّ ، فقل له : إن رجلا یقول ذلک ، قال :

فسألته فقال : لا یحلّ من أهلّ بالحجّ إلاّ بالحجّ . قال : فتصدّی لی الرجل ، فحدّثته فقال : فقل له : فإن رجلا کان یخبر أن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم قد فعل ذلک ، وما شأن أسما والزبیر فعلا ذلک ؟ قال : فجئته - أی عروة - فذکرت له ذلک ، فقال : من هذا ؟ فقلت : لا أدری - أی لا أعرف اسمه - . قال : فما باله لا یأتینی بنفسه یسألنی ، أظنّه عراقیاً - یعنی وهم یتعنّتون فی المسائل - قال : قد حجّ رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فأخبرتنی عائشة . . . إن أول شیء بدأ به رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم حین قدم مکة إنه توضأ . . فذکر الحدیث .

والرجل الذی سأل لم أقف علی اسمه ، وقوله : ( فإن رجلا کان یخبر ) عنی به ابن عباس ، فإنه کان یذهب إلی أن من لم یسق الهدی وأهلّ بالحجّ إذا طاف یحلّ من حجّه ، وإن من أراد أن یستمرّ علی حجّه لا یقرب البیت حتّی یرجع من عرفة ، وکان یأخذ ذلک من أمر النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم لمن لم یسق الهدی من أصحابه أن یجعلوها عمرة .

وقد أخرج المصنّف ذلک - فی باب حجّة الوداع ، فی أواخر المغازی ، من طریق ابن جریح - : حدّثنی عطا ، عن ابن عباس ، قال : إذا طاف بالبیت فقد حلّ ، فقلت : من أین قال هذا ابن

عباس ؟ قال : من قول الله تعالی : ( ثُمَّ مَحِلُّها إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ ) ⁽¹⁾ومن أمر النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أصحابه أن یحلّوا فی حجّة الوداع . قلت : إنّما کان ذلک بعد المعرف ؟ قال : کان ابن عباس یراه قبل و بعد .

وأخرجه مسلم - من وجه آخر - عن ابن جریح بلفظ : کان ابن عباس یقول : لا یطوف بالبیت حاجّ ولا غیره إلاّ حلّ . قلت لعطا : من أین یقول ذلک ؟ فذکره .

ولمسلم - من طریق قتادة - : سمعت أبا حسّان الأعرج قال : قال رجل لابن عباس : ما هذه الفتیا : أن من طاف ‹ 1400 › بالبیت فقد حلّ ؟ فقال : سنّة نبیّکم صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وإن رغمتم ⁽²⁾.

وله - من طریق وبرة بن عبد الرحمن - : قال : کنت جالساً عند ابن عمر ، فجاءه رجل فقال : أیصلح لی أن أطوف بالبیت قبل أن آتی الموقف ؟ فقال : نعم . قال : فإن ابن عباس یقول : لا تطف بالبیت حتّی تأتی الموقف ، فقال ابن عمر : فقد حجّ رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فطاف ⁽³⁾بالبیت قبل أن یأتی الموقف ،

فبقول رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أحقّ أن تأخذ أو بقول ابن عباس إن کنت صادقاً .

وإذ ⁽¹⁾تقرّر ذلک فمعنی قوله - فی حدیث أبی الأسود - : قد فعل رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ذلک . . أی أمر به ، وعرف ان هذا مذهب لابن عباس خالفه فیه الجمهور ، ووافقه [ فیه ناس ] ⁽²⁾قلیل منهم : إسحاق بن راهویه ، وعرف أن مأخذه فیه ما ذکر .

وجواب الجمهور : ان النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أمر أصحابه أن یفسخوا حجّهم ، فیجعلوه عمرة ، ثمّ اختلفوا ، فذهب الأکثر إلی أن ذلک کان خاصّاً بهم ، وذهب طائفة إلی أن ذلک جائز لمن بعدهم ، واتفقوا کلّهم علی أن من أهلّ بالحجّ مفرداً لا یضرّه الطواف بالبیت ، وبذلک احتجّ عروة - فی حدیث الباب - : أن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم بدأ بالطواف ، ولم یحلّ من حجّه ، ولا صار عمرة ، و کذلک أبو بکر وعمر . . . ، فمعنی قوله : ( ثمّ لم تکن عمرة ) . . أی لم تکن تلک الفعلة عمرة ، هذا إن کان بالنصب علی أنه خبر کان ، ویحتمل أن یکون کان تامّة ، والمعنی : ثمّ لم تحصل عمرة ، وهی علی هذا بالرفع ⁽³⁾.

از این عبارت ظاهر میشود که کسانی که قائل به جواز فسخ حج میباشند ، نزد ایشان هم طواف به بیت ضرر نمیرساند کسی را که اهلال به حج افراد کند ، و به همین معنا عروه احتجاج نموده ; پس ثابت شد که روایت عروه با تجویز فسخ حج منافاتی ندارد .

و مع ذلک استدلالش ناتمام است چه عدم احلال جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) که آن جناب سیاق هدی فرموده ، منافات با ایجاب فسخ حج بر غیر سائق هدی ندارد ، و فعل شیوخ ثلاثه و اتباع و اشیاعشان خود قابل التفات نیست .

و اگر فرض کنیم که غرض عروه انکار جواز فسخ حج است ، چنانچه عینی در “ عمدة القاری “ گفته :

قوله : ( ثمّ لم یکن عمرة ) .

قال عیاض : کان السائل لعروة إنّما سأله عن فسخ الحجّ إلی العمرة علی مذهب من رأی ذلک ، فأعلمه عروة أن النبیّ علیه [ وآله ] السلام لم یفعل ذلک بنفسه ولا من جاء بعده ⁽¹⁾.

پس بنابر این سخافت عقل عروه و بُعد او از طرق تمسک ، و انهماکش در عناد و تعصب از خود همین استدلالش ظاهر است چه خلاصه استدلالش بنابر این آن است که : جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و شیوخ ثلاثه و فلان از حج خود محلّ نشدند ، و فسخ آن به عمره نکردند ، و عدم فسخ ایشان دلالت بر

عدم جواز فسخ حج مینماید ; حال آنکه پر ظاهر است که : مجرد ترک جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) امری را دلالت بر حرمت آن نمیکند ، و کسی از عقلا به این قول باطل قائل نمیتواند شد ، و الا لازم آید حرمت بسیاری از مباحات ، و هرگاه ترک جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) دلالت بر حرمت فسخ نداشته باشد ، احتجاج به ترک تارکین هالکین - اعنی ثلاثه و اشیاعشان - چه لایق التفات است .

و ثانیاً : پرظاهر است که جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) عذر ترک ‹ 1401 › خود بیان فرموده یعنی ارشاد کرده : « فلولا أنی سقتُ الهدی لفعلتُ مثل الذی أمرتُکم ، ولکن لا یحلّ منی حرام حتّی یبلغ الهدی محلّه » ، کذا فی صحیح البخاری ⁽¹⁾، پس کمال عجب است که این عذر آن حضرت را به گوش اصغا نشنوند ، و بر خلاف آن به ترک آن حضرت استدلال بر عدم جواز فسخ حج نمایند ، و طریق اضلال جهّال پیمایند ، هل هذا إلاّ المعاندة الصریحة والمکابرة الفضیحة ؟ !

و علامه ابن حجر عسقلانی هم تمسک ابن الخطاب را به عدم احلال آن حضرت به ارشاد خود آن حضرت ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ردّ کرده ، کما سبق ⁽²⁾، پس هرگاه تمسک ابن الخطاب مقبول نباشد تمسک عروه در چه حساب است ؟ !

و ثالثاً : جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) به قول صریح و تأکید و تشدید امر به فسخ حج فرموده ، و به سبب تثبط و تأمل در امتثال آن غضبناک شده ، پس قول صریح و امر صحیح آن حضرت را ترک کردن ⁽¹⁾، از مجرد ترک آن حضرت اثبات حرمت فسخ نمودن طرفه ماجرا است ، و بدان میماند که کسی به ترک آن حضرت کتابت قرآن را استدلال بر حرمت آن نماید .

اما تمسک عروه به ترک شیخین و اتباع و اشیاعشان ، پس رکاکت و بطلان و شناعت آن خود ظاهر است ، و ابن عباس خود به مواجهه عروه از آن جواب شافی و وافی داده ، مزید شناعت و فظاعت آن فرا روی او نهاده ، چنانچه سابقاً دانستی که ابن قیّم به روایت اعمش آورده که : ابن عباس به جواب عروه - که نهی ابوبکر و عمر [ را ] از متعه ذکر نموده - گفته : أراهم یهلکون . . أقول : قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وتقول : قال أبو بکر وعمر ؟ ! ⁽²⁾پس بنابر این روایت ، جواب عروه ، مثبت غایت ضلالت و جهالت و عناد و تعصب و سفاهت او است که ابوبکر و عمر و اتباع و اشیاعشان را معارض حکم نبوی گردانیده .

و به روایت عبدالرزاق ، ابن عباس به جواب عروه - که تمسک به عدم فعل ابی بکر و عمر نموده - گفته که : گمان نمیبرم شما را انتها کنندگان تا آنکه

عذاب کند شما را خدای تعالی ⁽¹⁾.

و بنابر روایت مسلم - که در آن تعبیر از ابن عباس به ( رجل ) نموده - ظاهر است که : ابن عباس به جواب عروه - که تمسک به عدم فعل ابی بکر و عمر نموده - گفته که : از اینجا هلاک شدید ، گمان نمیبرم الله تعالی را مگر اینکه قریب است که عذاب کند شما را ، به درستی که من تحدیث میکنم شما را از رسول خدا [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] و خبر میدهید شما مرا به ابی بکر و عمر ؟ ! ⁽²⁾و نیز ابن القیّم نقل کرده که : ابن عباس به کسی که معارضه او در متعة الفسخ به ابی بکر و عمر میکرد ، میگفت : قریب است که نازل شود بر شما سنگی از آسمان ، میگویم : گفت جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ، و میگویید : گفت ابو بکر و عمر ؟ ! ⁽³⁾پس این جواب نزد ابن عباس موجب نزول حجاره عذاب و حلول شراره عقاب است ، و کفی به عبرة لأولی الألباب ⁽⁴⁾.

و چون ولی الله هم جواب عروه را پسندیده ، و به آن تمسک نموده ، پس بحمد الله ثابت است که او هم به سبب تمسک به این جواب واهی به عذاب

الهی و عقاب نامتناهی و معاندت جناب رسالت پناهی گرفتار شده ، و لله الحمد که شناعت این جواب از افاده فرزند ارجمند خلافت مآب هم ظاهر است ، کما مرّ وسیجیء .

و نیز دانستی که ابن القیّم جواب را به اعلمیت عثمان و غیره از طریقه علما خارج دانسته ، و ابن عباس و ابن عمر را از تشبث به اعلمیت شیخین تنزیه نموده ، و مخالف ورع و طریقه سدیده ایشان و دیگر صحابه و تابعین دانسته ⁽¹⁾.

پس معلوم شد که عروه و شاه ولی الله - که تقلیدش پی سپر نموده - از زمره علما خارج اند ، و طریقه مرضیه صحابه و تابعین را هر [ دو ] تارک اند ، ‹ 1402 › و حال عروه و عنادش و عدم اعتبارش در ما سبق هم مبین شده ، فلیتذکر ، ولیقض العجب من التشبّث بروایة هذا المعاند المهان فی مقابلة أهل الحق والإیمان .

و تمسک شاه ولی الله در صدر کلام به روایت صبی بن معبد ، لعبه صبیان است و ضحکه نسوان ، و عدم اتجاه آن بر ارباب انتباه بلااشتباه ظاهر است به وجوه عدیده :

وجوه بطلان تمسک به روایت صبی بن معبد

اول :

اول : آنکه هرگاه روایات “ صحیحین “ - حسب افاده خود ولی الله در “ قرة العینین “ در مناظرة اهل حق بلکه زیدیه هم به کار نیاید ، و مناظره ایشان به طریق دیگر باید ⁽¹⁾; پس این روایت که در “ صحیحین “ هم نیست ، چگونه بر اهل حق حجت تواند شد ؟ !

دوم :

دوم : آنکه از افاده مخاطب - کما سبق - ظاهر است که روایات اهل سنت بر شیعه حجت نمیتواند شد ⁽²⁾.

سوم :

سوم : آنکه مثبت مقدم است بر نافی ، و روایات و افادات دیگر دلالت بر انکار متعة الحجّ دارد ، پس این روایت بر تقدیر دلالتش بر انکارِ انکار چون نافی است ، لایق معارضه روایات مثبته نمیتواند شد .

چهارم :

چهارم : آنکه هرگاه به روایت با اعتراف یک عالم موثوق هم انکار خلافت مآب متعة الحجّ را ثابت گشت ، طعن متوجه گشت ، و روایات دیگران - اگر چه زیاده و بسیار هم باشد - قابل اعتنا نیست ، فإن المرء یؤاخذ بإقراره ، وإقرار العقلاء علی أنفسهم مقبول وعلی غیرهم مردود .

پنجم :

پنجم : آنکه چون انکار خلافت مآب از تمتّع نزد اهل حق هم ثابت است ، و اکابر ائمه سنیه هم روایت آن کرده اند ، پس این انکار متفق علیه شد ، و نفی

انکار مختلف فیه است ، و متفق علیه بر مختلف فیه - حسب افاده خود مخاطب المعی ⁽¹⁾- مقدم است .

ششم :

ششم : اطرف ⁽²⁾طرائف آن است که خود ولی الله در “ ازالة الخفا “ - که آن را مخاطب در باب امامت به مدح جلیل و ثناء عظیم یاد کرده ⁽³⁾- روایت نقل عمران بن سواده از رعیت خلافت مآب عیبشان بر تحریم حضرتش متعه را در اشهر حج و عدم تحریم حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و ابوبکر آن را و اعتراف خلافت مآب به تحریم آن نقل کرده ، و این روایت که مشتمل است بعض فضائل خلافت مآب از زبان دُرر بیان خودشان از مآثر حضرتش شمرده ، و تصدیق ⁽⁴⁾خلافت مآب از معاویه هم در ذیل آن نقل کرده ⁽⁵⁾، پس حیرت است که چگونه با وصف اثبات تحریم تمتّع به اعتراف خود خلافت مآب و اثبات شهرتش - تا آنکه رعیت جنابش عیب بر آن کردند - سر انکار آن دارد ، و به تکذیب خلافت مآب و تکذیب خود و اسلاف خود رو میآرد .

هفتم :

هفتم : آنکه جمعی از ائمه و اساطین سنیه روایت صبی را بر قِران حمل میکنند ، پس تشبث به آن بر تجویز خلافت مآب متعة الحجّ را بنابر این صحیح نباشد ، و حمل روایت صبی بر قِران از کتب فقهیه حنفیه مثل : “ هدایه “ ⁽¹⁾، و “ فتح القدیر “ ⁽²⁾و دیگر حواشی آن ، و “ مبسوط “ سرخسی ⁽³⁾، و غیر آن ، و از “ سنن “ نسائی ⁽⁴⁾، و “ سنن “ ابوداود ⁽⁵⁾، و “ جامع الاصول “ ⁽⁶⁾و غیر آن ⁽⁷⁾واضح است .

هشتم :

هشتم : آنکه اگر غرض از این روایت تمتّع هم باشد ، نفعی به مخالفین نمیرساند ، بل هو لنا لا علینا ; زیرا که از آن واضح است که خلافت مآب تمتّع را سنت نبویه میدانست ، و فاعل آن را مدح و ستایش کرد به هدایت او به سنّت نبویه مرّة و به توفیق او برای سنّت نبویه اُخری ، پس از این روایت

فضل و استحباب تمتّع ظاهر شد به اعتراف خود خلافت مآب ، و چون نهی او از تمتّع از دیگر روایات و افادات ظاهر است لهذا کمال شناعت فتوای او حسب حکم او ثابت باشد .

بالجمله ; این روایت تشیید مبانی طعن به ابلغ وجوه مینماید ، و شناعت حکم خلافت مآب ‹ 1403 › به اعترافشان ثابت میسازد ، و تشبث به آن در انکارِ انکار متعة الحجّ از غرایب تمسکات است ; چه انکار خلافت مآب متعة الحجّ را به روایات و تصریحات ائمه و اساطین سنیه ثابت شده است ، پس اگر این روایت دلالت بر انکارِ انکار هم میکرد ، به کار نمیخورد به وجوه عدیده سدیده ، چه جا که هرگز آن دلیل نفی انکار نمیتواند شد ، آری شناعت انکار از آن البته به ابلغ وجوه ظاهر است .

نهم :

نهم : آنکه روایت احمد - که خود ولی الله نقل کرده - دلالت دارد بر آنکه : خلافت مآب با وصف اتصاف به انصاف و اعتراف به آنکه متعة الحجّ سنت جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) است ، جسارت بر منع از آن نموده یعنی به اظهار خوف اعراس با نسوان انکار آن ظاهر فرموده .

و نسائی در این روایت تصریح [ به ] نهی نقل نموده ، چنانچه به اسناد خویش آورده :

عن ابن عباس ، قال : سمعت [ عمر ] ⁽¹⁾یقول : والله إنی لأنهاکم عن المتعة وإنها لفی کتاب الله ! ولقد فعلها رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم . . یعنی العمرة بالحجّ ⁽²⁾⁽³⁾.

هرگاه جسارت خلافت مآب به این حدّ رسیده در شعله مخالفت خدا و رسول ( صلی الله علیه وآله وسلم ) به کانون ضمیرش چندان سرکشیده که در مقام واحد و کلام واحد با وصف اعتراف به آنکه متعة الحجّ در کتاب خدا است ، و حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) آن را بجا آورده ، نهی از آن مینماید ، و به مزید وقاحت تأکیداً و تشدیداً قسم و یمین به نام ربّ العالمین اضافه نموده ، و حرف ( إنّ ) هم آورده ، نهی خود [ را ] از متعة الحجّ بیان مینماید ، و خاصّه ⁽⁴⁾کلامش این است که او میداند که حق تعالی متعة الحجّ را در کتاب خدا وارد کرده ، و حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) آن را بجا آورده ، لکن این هر دو امر او را مانع منع نمیتواند شد ، و بلامبالات آن حضرتش نهی از آن میفرماید ، و اعتنا به آن نمیکند ، پس توقع عدم انکار تمتّع از خلافت مآب در مقام دیگر و کلام دیگر بعد اعتراف به مسنون بودن آن یا قبل آن داشتن از غرایب توقعات و عجایب تخیلات است .

حضرتی که جسارتش به این حدّ است که خود به تأکید و تصریح مخالفت خود با خدا و رسول ( صلی الله علیه وآله وسلم ) علی الإعلان والإجهار هویدا و آشکار میسازد ، صدور مخالفت از او به غیر اشعار و اظهار آن چه عجب دارد ؟ !

دهم :

دهم : آنکه از روایت خود صبی بن معبد - که امام اعظم به اسناد استاد خود آورده ، و ابن الهمام آن را در “ فتح القدیر “ نقل نموده - ظاهر است که خلافت مآب از تمتّع نهی فرموده ، چنانچه در آن مذکور است :

فأهلّ سلیمان وزید بالحجّ وحده ، وأهل الصبی بالحجّ والعمرة فقال : ویحک ! تمتّع ⁽¹⁾، وقد نهی عمر عن المتعة ، والله لأنت أضلّ من بعیرک ⁽²⁾.

پس به غیر تتبع طرق این روایت ، استدلال به آن بر عدم انکار خلافت مآب تمتّع را نمودن ، و از وجوه عدیده اختلال این استدلال اغضای نظر کردن ، و به اشتمال خود این روایت صراحتاً و مطابقتاً بر نهی خلافت مآب اعتنا نکردن ، طرفه ماجرا است که در بیان نمیگنجد !

بالجمله ; انکار خلافت مآب متعة الحجّ را نهایت ظاهر و واضح است ، و از اینجا است که اکابر و ائمه سنیه به آن اعتراف دارند ،

و تنصیصات به آن مینمایند ، و نموذج آن سابقاً گذشت .

و علامه سیوطی - که مجدد دین سنیه در مائه تاسعه بوده ، کما فی فتح المتعال ⁽¹⁾وغیره - نیز حتماً و جزماً منسوخ بودن متعة الحجّ نزد عمر و عثمان ثابت کرده ، چنانچه در مبحث متعة النسا شنیدی ‹ 1404 › که او در رساله “ أُنموذج اللبیب “ گفته :

وشرع فی عهده صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أحکام ، ثمّ نسخت فعمل بها أصحابه ، ولم یعمل بها أحد بعدهم ، منها : فسخ الحجّ عند الجمهور ، ومتعة النساء عند أکثر الأئمة ، ومتعة الحجّ فیما إلیه عمر وعثمان وأبو ذر . . إلی آخره ⁽²⁾.

از این عبارت ظاهر است که متعة الحجّ نزد عمر و عثمان منسوخ شده ، پس انکارِ انکار خلافت مآب آن را ناشی از عجز و اضطرار و واماندگی از حلّ اشکال و دفع ایراد و مبنی بر محض کذب و عناد و بهتان و لداد و مخالفت اساطین نقاد است ، وللّه الحمد ⁽³⁾فی المبدأ والمعاد .

و محمد معین بن محمد امین - که از تلامذه شیخ عبد القادر مفتی مکه معظمه میباشد ، و ولی الله را به شیخنا عالم الهند و عارف وقته یاد کرده - در

کتاب “ دراسات اللبیب فی أسوة الحسنة بالحبیب “ ⁽¹⁾میگوید :

ثمّ إن الصحابة . . . تمالئوا علی الإنکار علی من رأی رأیاً بخلاف الحدیث ، وقد کثر ذلک علی معاویة بن أبی سفیان فی محدثاته .

فمنها : تقبیله للیمانیین ، أنکر علیه ذلک ابن عباس ( رضی الله عنه ) لخلاف السنة .

ومنها : ترک التسمیة فی الصلاة جهراً لمّا قدم المدینة المطهرة ، أنکرت علیه ذلک المهاجرون والأنصار ، وقالوا : سرقت التسمیة یا معاویة !

ومنها : أنه نهی الناس عن متعة الحجّ ; فقد روی الترمذی - فی جامعه - من حدیث ابن عباس رضی الله تعالی عنه قال : تمتّع رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم وأبو بکر وعمر وعثمان ، وأوّل من نهی عنه معاویة ، والجمع بین حدیث ابن عباس ( رضی الله عنه ) هذا ، والتی فیها نهی عمر وعثمان . . . إما برجوعهما ⁽²⁾بعد القول بالنهی إلی حدّ ذلک أو بالعکس ، وضبط ابن عباس أحد الأمرین فأخبر به ; وأما کون معاویة أول من نهی مع تقدم النهی بذلک عن عمر وعثمان . . . علی ما وقع فی حدیث الضحاک ، عن عمر حیث قال لسعد بن أبی وقاص . . . : إن عمر بن الخطاب . . . قد نهی عن ذلک ،

کما رواه الترمذی فی الجامع فباعتبار أن نهیهما معناه بیان أنه غیر مباح ، ونهی معاویة منع الناس جبراً من أن یأتوا به علی مذهب علی رضی الله تعالی عنه [ ( علیه السلام ) ] وغیره من الصحابة ، فهو من ⁽¹⁾أول من نهی بهذا المعنی والله سبحانه تعالی أعلم ⁽²⁾.

از این عبارت ظاهر است که در احادیث نهی عمر و عثمان از متعة الحجّ وارد شده ، و غرض شان از نهی متعة الحجّ بیان این معنا است که حج تمتّع مباح نیست ، پس در تحریم ثانی و ثالث حج تمتّع را ریبی نماند .

و نیز از آن واضح است که نهی معاویه از متعة الحجّ از جمله محدثات او است ، و مخالف حدیث میباشد ، پس از این عبارت شناعت و فظاعت نهی متعة الحجّ هم ظاهر و واضح است .

و نیز در “ دراسات اللبیب “ گفته :

وقال علی بن أبی طالب رضی الله تعالی عنه [ ( علیه السلام ) ] علی لفظ صحیح البخاری - : « ما کنت لأدع سنة رسول الله صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم بقول أحد » ، قاله فی متعة الحجّ مع تحریم عمر . . . لهما ⁽³⁾، وأخذ عثمان . . . بقوله . . . ، فإنه بعد ما ثبت عنده صریح

الأمر بالتمتّع علی الجدّ البلیغ فی حجّة الوداع لم یبال بخلافهما ، ولم یتوقف بحسن الظنّ إلی عمر . . . بتجویز أن له فی التحریم سماعاً لم یظهره ; لأن الخلاف فشی أمره بعد عمر مع عثمان . . . ‹ 1405 › علی أن فی حدیث سعید بن المسیب : أن رجلا من أصحاب النبیّ صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم أتی عمر بن الخطاب . . . ، فشهد عنده أنه سمع رسول الله صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم - فی مرضه الذی قضی فیه - ینهی عن العمرة قبل الحجّ ، رواه أبو داود ; وبهذا یردّ ما قالوا : إن تحریم المتعة رأی رآه عمر . . . ، وظاهر هذا أن عمر . . . کان أظهر الحدیث ، وکذلک عثمان . . . فی مناظرة یعسوب الأُمم من الأولین والآخرین علی بن أبی طالب رضی الله تعالی عنه [ ( علیه السلام ) ] ، فلم یعتمد علیه ; لأن الرجل المبهم هذا یحتمل أن یکون معاویة بن أبی سفیان - علی تفسیر ⁽¹⁾الروایة الأُخری - ولم یصدّقه فی ذلک أصحاب رسول الله صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم ، فدار الحدیث علیه فترکه ، فقد أخرجه أبوداود ، عن أبی موسی الأشعری ، من أهل البصرة : أن معاویة بن أبی سفیان قال لأصحاب النبیّ صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم : هل تعلمون أن رسول الله صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم نهی عن

رکوب جلود النمر ؟ قالوا : نعم . قال : فتعلمون أنه نهی أن یقرن بین الحجّ والعمرة ؟ قالوا : أما هذا فلا ، فقال : أما أنها معهنّ ، ولکنّکم نسیتم .

وإذا جاز الأخذ من سعید بن المسیب علی مثل بحر ⁽¹⁾الأُمّة عبد الله بن عباس رضی الله تعالی عنه فی حدیثه : ( ان النبیّ صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم تزوّج میمونة ، وهو محرم ) حیث قال : وَهَمَ ابن عباس فی تزویج میمونة ، وهو محرم ، رواه أبو داود ، فلئن یقع ذلک من مثل علی بن أبی طالب ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] علی مثل معاویة لا یستبعده إلاّ قلیل العلم .

وما روی عن معاویةَ ابنُ عباس ، وحمید بن عبد الرحمن ، وعمیر بن هانی ، وحمران بن أبان فی الحجّ والعلم وغیر موضع إلاّ حین سلّم إلیه الأمر حسن بن علی رضی الله تعالی عنهما [ ( علیه السلام ) ] وصالحه ، ذکره فی تذکرة القاری ، وذلک لأنه قبل ذلک کان باغیاً جائراً ، ومثله لا یتحمّل عنه الدین والسنّة ، وهذه الدقیقة واجبة الرعایة فی أحادیثه علی رأی هؤلاء الأکابر الذین لم یتجمّلوا ⁽²⁾عنه قبل الصلح ، فلیمیّز بین ⁽³⁾ما تحمّل عنه فی أیام بغیه ، وبین ما

تحمّل بعد الصلح ، فکیف یأخذ سید أحبار الأولین والآخرین عنه مع أنه روی فی هذا الحدیث النهی عن جلود النمر ، وکان یستعمله ، وکذلک فی غیر ذلک ، فمن هذا عمله لا یأخذ عنه أبو الحسن القوام ⁽¹⁾[ ( علیه السلام ) ] رضی الله تعالی عنه ، ولیس معاویة ممّن یقال : إنه إذا عمل بخلاف مرویّه دلّ علی النسخ ، مع أن هذا القول بإطلاقه فی عمل الراوی باطل ، ولو کان کذلک لما أخذ علیه المقدام فی ذلک أخذة رابیة ولنورد القصة فی تمام الحدیث ، فإن فی ذلک عبرة لکل محبّ العترة الطاهرة إلی کثیر ممّا یستخرج من ذلک الحدیث ، وسکتنا عنه تأسیاً بالأئمة الطاهرة فی السکوت عن کثیر مثل ذلک ، وهو حدیث خالد ، قال : وفد المقدام بن معدی کرب وعمرو بن سفیان ، فقال معاویة : أما علمت أن الحسن بن علی [ ( علیهما السلام ) ] توفی ؟ فترجّع المقدام . . . ، فقال له : یا فلان ! أتعدّها مصیبة ؟ فقال له : ولِمَ لا أراها مصیبة وقد وضعه رسول الله صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم ‹ 1406 › فی حجره ، فقال : هذا منّی ، وحسین من علی رضی الله تعالی عنهما [ ( علیهما السلام ) ] ، فقال الأسدی : جمرة أطفأها الله تعالی ، قال : فقال المقدام . . . : أمّا أنا فلا أبرح الیوم حتّی أغیظک ، وأسمعک ما

تکره ، ثمّ قال : یا معاویة ! إن صدقتُ فصدّقنی ، وإن کذبتُ فکذّبنی . قال : أفعل .

قال : فأُنشدک بالله هل سمعت رسول الله صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم نهی عن لبس المذّهب ؟ قال : نعم .

قال : فأنشدک بالله هل تعلم أن رسول الله صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم نهی عن لبس جلود السباع والرکوب علیها ؟ قال : نعم .

قال : فوالله لقد رأیت هذا کلّه فی بیتک یا معاویة ، فقال معاویة : قد علمتُ أنی لن أنجو منک یا مقدام .

قال خالد : فأمر له معاویة بما لم یأمر لصاحبه ، وفرض لابنه المائتین ، ففرّقها المقدام علی أصحابه ، ولم یعط الأسدی أحداً شیئاً ممّا أخذ ، فبلغ ذلک معاویة فقال : أمّا المقدام ; فرجل کریم لبسط یده ، وأمّا الأسدی ; فرجل حسن الإمساک لشیئه .

ثمّ إن الذی یظهر من تفحص أحوال الصحابة . . . أنه إذا ثبت عندهم شیء عن رسول الله صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم فمع مجرّد روایة العدل لخلافه عنه صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم لا یترکون ما سمعوا ، ورووه منه لقوة أمر السماع والروایة منه علی السماع عن غیره صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم ، وعلی هذا أحمل منع التیمم للجنب المروی عن عمر وابن مسعود . . . مع أن عمار بن

یاسر ( رضی الله عنه ) روی عند عمر الحدیث فی تیمم الجنب ، وهو الحدیث المتفق علیه الشیخان ، فعدم الأخذ به من عمر . . . عندی ⁽¹⁾مع بلوغه الحدیث لعلّه لثبوت خلافه عنده قبل واقعة عمار ، وهو من باب تقدیم علم حصل بلا واسطة علی ما حصل بها ، فلم یکن حدیث عمار ⁽²⁾ناسخاً لما عنده . . إلی آخره ⁽³⁾.

از این عبارت هم واضح است که عمر متعة الحجّ را حرام نموده ، و چون امر جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) به آن در حجة ا لوداع به جدّ بلیغ ثابت شده ، جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) به خلاف عمر و عثمان در این باب مبالات نفرمود ، وحسن ظنّ به ایشان نفرمود ، و تجویز ننمود که شاید ایشان تحریم تمتّع از آن حضرت شنیده باشند .

و عجب است که صاحب “ دراسات “ بعد اظهار حق - به سبب تعصب مذهب ! - ذبّ حریم عمری به ایراد روایت ابو داود خواسته ، و در حقیقت عَلم ستم بر جان انصاف افراشته .

و شناعت و بطلان خرافتش در این باب ظاهر است به وجوه عدیده :

وجوه بطلان تمسک به روایت سنن ابو داود

اول :

اول : آنکه اثبات متمسکی برای خلافت مآب در منع متعة الحجّ بر نمودن ،

خلاف مقصود و منافی مراد خود ثابت کردن است ; چه غرض او اثبات آن است که چون امر صریح جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) به تمتّع ثابت شده ، جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) مبالات به خلاف عمر و عثمان ننموده ، و توقف به حسن ظنّ با عمر - به تجویز اینکه عمر تحریم متعة الحجّ شنیده باشد - نفرموده ; پس همچنین در صورت ظهور مخالفت اقوال فقها با حدیث ، توقف در عمل به حدیث و حسن ظنّ با ایشان به احتمال اینکه شاید نزد ایشان متمسکی باشد ، نباید کرد ; پس اثبات مستندی برای خلافت مآب در منع متعة الحجّ ، مخالف و مضادّ صریح این مقصود صحیح است .

پس کمال عجب است که به سبب تعصب مذهب باطل از مخالفت مقصود خود نیاندیشیده ، داد لداد ⁽¹⁾داده ، بی فاصله مرتکب تهافت گردیده ! !

و هرگاه مخالفت خلافت مآب با جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) در تحریم ‹ 1407 › متعة الحجّ ثابت شد ، بحمد الله جهل و حمق - حسب افاده والد مخاطب و خود مخاطب - در کمال ظهور واضح شد ، خواه خلافت مآب

در این تحریم متمسک به رأی ذمیم باشد ، خواه متشبث به بعض افترائات بعض هواخواهان صمیم .

دوم :

دوم : آنکه عبارت سابقه صاحب “ دراسات “ که در آن نهی متعة الحجّ را از قبیل رأی و خلاف حدیث ، و از جمله محدثات منکرات و مستشنعات صحابه اُولی الکمالات دانسته ، نیز برای تکذیب و ردّ و ابطال این روایت کافی و وافی است ، ولله الحمد علی ذلک .

سوم :

سوم : آنکه صاحب “ دراسات “ - بعد این خرافه بلافاصله - غیر معتبر و نامعتمد بودن این روایت نزد جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) به بیان طویل الذیل وفصل مشبع که مشتمل است بر کمال تهجین و تنقیص و تعییر ، بلکه مثبت تضلیل و تکفیر معاویه غاویه - که والد مخاطب دل داده مدح وثناء او در “ ازالة الخفا “ میباشد ⁽¹⁾- ثابت ساخته ، پس بطلان آن حتماً و قطعاً ثابت شد ، و هیچ مؤمنی بعد ثبوت عدم اعتمادش نزد جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) اصغا به آن نخواهد کرد و گوش به آن نخواهد داد ، پس اگر به فرض باطل خلافت مآب بر چنین روایت نامعتمد - که جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) آن را معتبر ندانسته - اعتماد کرده باشد ، و به این سبب مخالفت کتاب و سنت نموده ، اصلا این معنا دفع طعن از او نمیکند ، بلکه مزید دانشمندی خلافت مآب

ونهایت جسارت او ثابت میگرداند که اتباع جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) - که وجوب اتباع آن حضرت به ارشادات مکرّره جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ، وعصمت آن حضرت از خطاو زلل قطعاً و حتماً ثابت است کما سبق نموذجه ⁽¹⁾- ترک داده ، ابواب صنوف لوم و ملام اهل اسلام بر خود گشاده .

عجب که در وقت نزول معضلات و مشکلات دست به دامان آن حضرت زند ، و کلمه : لولا علی [ ( علیه السلام ) ] لهلک عمر . . وأعوذ بالله أن أعیش فی قوم لست فیهم یا أبا الحسن ! و مثل آن بر زبان آرد ⁽²⁾، و در چنین مسأله صریحة الثبوت از کتاب و سنت مخالفت آن حضرت روا دارد ، و رو به چنین روایت واهیه آرد ، و اصلا حیا و شرم از خدا و رسول ( صلی الله علیه وآله وسلم ) نیارد ! !

چهارم :

چهارم : آنکه کمال حیرت است که خلافت مآب خبر حضرت عمار را در باب تیمم به سمع اصغا نشنید ، و عمل بر آن نکرده ، مرتکب اضلال و ضلال صریح - اعنی تجویز ترک صلات بر فاقد ماء - گردید ، پس جایی که خبر عمار - که اساطین سنیه آن همه فضائل و محامد عظیمه در حق او روایت کرده اند - مقبول نباشد ⁽³⁾این خبر واهی چگونه لایق اعتنا بوده باشد !

و خود صاحب “ دراسات “ عدم أخذ عمر حدیث عمار را - رجماً بالغیب ، وستراً للعیب - بر ترجّی ثبوت خلاف آن نزد عمر قبل واقعه محمول نموده ، و آن را از باب تقدیم علمی که بلاواسطه حاصل باشد بر آنچه به واسطه حاصل شود قرار داده ⁽¹⁾، پس بنابر این لازم آمد که عمر بن الخطاب چون جواز تمتّع [ را ] از جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) بلاواسطه شنیده ، و ثبوت آن [ را ] در کتاب خدا هم دریافته - کما ظهر ممّا سبق ⁽²⁾- عمل بر این روایت نمیکرد .

پنجم :

پنجم : آنکه اگر خلافت مآب به این روایت متمسک میشد ، و تمسک به آن وجهی از صحت میداشت ، فرزند ارجمند خلافت مآب که ائمه سنیه عدم خفای امری از امور جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و امور اصحاب آن حضرت بر او ثابت میکنند - کما ظهر فیما سبق ⁽³⁾- چگونه مخالفت والد ماجد خود آغاز مینهاد ، و باب عدم مبالات و اعتنا به حکم خلیفه وترک حسن ظنّ به او میگشاد ؟ ! و این معنا از ما سبق ظاهر است .

و خود صاحب “ دراسات “ به تأکید و تشیید و اهتمام این را بعدِ این عبارت به فاصله یسیره ثابت ‹ 1408 › ساخته است ، چنانچه گفته :

فإن قلت : قولک فیما سبق : إن علیاً رضی الله تعالی عنه [ ( علیه السلام ) ] لم یبال بخلاف عمر وعثمان . . . ، ولم یتوقف بحسن الظنّ إلی عمر . . . فی أن له حدیثاً لا یدلّ علی أن الأدنی فی الصحابة لم یتوقف بحسن ⁽¹⁾الظنّ إلی الأعلی ، فإن الکلام بین عمر . . . وعلی ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] کلام فی الأمثال ، وهو بخلاف مطلوب الباب من عدم توقفنا بحسن الظنّ فی الإمام عند صحة الحدیث .

قلنا : ثبت عدم توقف هذا من صغار الصحابة بالنسبة إلی کبارهم ، ففی مسألة متعة الحجّ لم یبال ابن عمر . . . عند صحة الحدیث بقول أبیه عمر . . . ، وما توقف بحسن الظنّ إلیه ، وکان یفتی بمتعة الحجّ ، وکان الناس یقولون له : تخالف أباک ، فلا یبالی ، ولا ینتهی . . علی ما رواه أبو داود فی سننه .

وروی أبو عیسی الترمذی - فی جامعه - عن ابن شهاب : أن سالم بن عبد الله حدّثه : أنه سمع رجلا من أهل الشام ، وهو یسأل عبد الله بن عمر . . . عن التمتّع إلی الحجّ ، فقال عبد الله بن عمر . . . : هی حلال . فقال الشامی : إن أباک قد نهی عنها ؟ ! فقال عبد الله ابن عمر . . . : أرأیت إن کان أبی نهی عنها وصنعها رسول الله صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم أمر أبی یتبع أم أمر رسول الله

صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ؟ فقال الرجل : بل أمر رسول الله صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم ، فقال : لقد صنعها رسول الله صلی الله تعالی علیه [ وآله ] وسلم . هذا حدیث حسن صحیح ⁽¹⁾.

پس کمال عجب است از صاحب “ دراسات “ که حمایت خلافت مآب به ذکر روایت ابو داود و استظهار اظهار خلیفه عنود خواسته ، حال آنکه ردّ آن به ابلغ وجوه از کلام سابق و لاحق متصل ، و هم بطلانش از افاده سابق و لاحق منفصل او به کمال وضوح ظاهر است ; پس این خرافتش محفوف است به فصول عدیده و وجوه سدیده مبطله آن از کلام خودش ، و غریب تر از این کمتر به گوش کسی خورده باشد .

ششم :

ششم : آنکه اجماع امت بر تجویز تمتّع و نفی حرمت و کراهت آن واقع شده ، چنانچه از افاده نووی در “ شرح صحیح مسلم “ ظاهر است ⁽²⁾، و ابن تیمیه هم در “ منهاج “ افاده نموده که بر جواز متعة الحجّ اتفاق ائمه مسلمین واقع است ⁽³⁾; پس بطلان این روایت بحمد الله به اجماع اهل اسلام واضح و

متحقق است ، پس اگر خلافت مآب تمسک هم به آن کرده باشد چاره [ ای ] از ثبوت مشاقت و معاندت او خدا و رسول ( صلی الله علیه وآله وسلم ) را و خروجش از طریقه مؤمنین نیست ، و مورد جمیع تشنیعات ائمه سنیه بر مخالفین اجماع خواهد گردید .

هفتم :

هفتم : آنکه دیگر اکابر ائمه و اساطین سنیه نیز ردّ بلیغ بر این روایت واهیه کرده اند ، مخالفت آن با کتاب و سنت و اجماع ثابت نموده ، و قدح در اسناد آن هم نموده [ اند ] ، چنانچه علامه عینی در “ عمدة القاری “ بعدِ جواب از روایت منقوله از ابی ذر متضمن اختصاص متعة الحجّ به اصحاب جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) - که در ما بعد - إن شاءالله - منقول خواهد شد - گفته :

فإن قلت : روی أبو داود ، عن سعید بن المسیب : أن رجلا من الصحابة أتی عمر . . . ، فشهد عنده أنه سمع رسول الله ( علیه السلام ) [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ینهی عن المتعة قبل الحجّ .

قلت : أُجیب عن هذا بأنه روایة مخالفة للکتاب والسنة والإجماع ; کحدیث أبی ذرّ ، بل هو أسوء حالا منه ، فإن فی أسناده مقالا ⁽¹⁾.

کمال حیرت است که ابو داود در “ سنن “ خود چنین روایت واهیه و فریه واضحه - که چندین دلائل کذب و بطلان آن ظاهر است ، و خود ائمه سنیه ناچار مخالفت آن با کتاب ‹ 1409 › و سنت و اجماع ثابت میسازند ، و قدح در اسناد آن هم میکنند - آورده ، اضلال عوام و تخدیع همج اغثام ⁽¹⁾خواسته ، و از مؤاخذه محققین اعلام ومنقّدین فخام ، و تشنیعات اکابر عظام نترسیده .

هشتم :

هشتم : آنکه قدح و جرح اسناد این روایت از تتبع کتب رجال هم ظاهر و واضح است ، ابو داود در “ سنن “ خود - کما علمت - گفته :

حدّثنا أحمد بن صالح ، ( نا ) عبد الله بن وهب ، أخبرنی حیاة ، أخبرنی أبو عیسی الخراسانی ، عن عبد الله بن القاسم ، عن سعید بن المسیب أن رجلا من أصحاب النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أتی عمر الخطاب . . . ، فشهد عنده أنه سمع رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فی مرضه الذی قبض فیه ینهی عن العمرة قبل الحجّ ⁽²⁾.

و عبد الله بن القاسم - که روایت این خبر از سعید بن المسیب نموده - حسب تصریح ابن قطان مجهول است ، چنانچه علامه ابن حجر عسقلانی در

“ تهذیب التهذیب “ به ترجمه عبد الله بن القاسم التیمی البصری مولی ابی بکر گفته :

قال ابن القطان : مجهول ⁽¹⁾.

و ایراد ابن حبان او را در ثقات لایق اعتنا و التفات نمیتواند شد ، چه قدح و جرح خود ابن حبان قبل از این دریافتی ⁽²⁾.

و ابو عیسی خراسانی هم - که از ابن القاسم روایت کرده - حسب تصریح ابن قطان حالش شناخته نمیشود ، چنانچه در “ میزان الاعتدال “ مسطور است :

أبو عیسی الخراسانی ، عن الضحاک مرسلا : نهی أن یخرج یوم العید بسلاح .

قال ابن القطان : لا یعرف حاله .

قلت : ذا ثقة ، روی عنه حیاة بن شریح ، وسعید بن أبی أیوب ، وابن لهیعة ، وجماعة ; سکن مصر ، ووثّقه ابن حبان ⁽³⁾.

و چون قدح و جرح و ناصبیت ابن حبان - که پناه به خدا قدح در امام رضا ( علیه السلام ) نموده ! ! کما فی المیزان و غیره - ظاهر است ، لهذا توثیق او لایق اعتنا نیست .

ذهبی در “ میزان “ به ترجمه امام علی بن موسی بن جعفر ( علیه السلام ) گفته :

قال أبو الحسن الدارقطنی : ( أنا ) ابن حبان - فی کتابه - قال : علی بن موسی الرضا [ ( علیه السلام ) ] یروی عن أبیه عجائب ، یهم ویخطئ ! ⁽¹⁾و نیز ابن حبان در کتاب “ تاریخ الثقات “ به ترجمه امام جعفر صادق ( علیه السلام ) گفته :

یحتج بروایته ما کان من غیر روایة أولاده عنه ; لأن من حدیث ولده عنه مناکیر کثیرة ، وإنّما مرّض القول فیه من مرّض من أئمتنا لما روی فی حدیثه من روایة أولاده ⁽²⁾.

و ابن وهب را که راوی این خبر از حیاة است ، ابن عدی در ضعفا و مقدوحین وارد ساخته ، و ابن معین تضعیف او نموده ، در “ میزان الاعتدال “ مسطور است :

عبد الله بن وهب بن مسلم ، أبو محمد المصری ، أحد الأثبات والأئمة الأعلام ، وصاحب التصانیف ، تناکد ابن عدی بإیراده فی الکامل .

عباس ، عن یحیی : سمع ابن وهب یقول لسفیان : یا أبا محمد ! الذی عرض علیک أمس فلان أجزها لی . قال : نعم . قلت : هذا

مذهب الجماعة ، وإن کان علی عبد الله فیه عتب ، فإن عیینة شریکه فیه .

ابن عدی : حدّثنا إبراهیم بن عبد الله بن أیوب المخرمی ، عن أبیه ، قال : کنت عند سفیان - وعنده ابن معین - فجاء ابن وهب بجزء ، فقال : یا أبا محمد ! أُحدّثُ ما فیه عنک ؟ فقال له : یا شیخ ! هذا والریح بمنزلة ، ادفع الجزء إلیه حتّی ینظر فی حدیثه .

ابن الدورقی : سمعت ابن معین یقول : ابن وهب لیس بذاک ، وفی ابن جریح کان یستصغر ⁽¹⁾.

نهم :

نهم : آنکه استظهار اظهار عمر بن الخطاب این روایت را دلیل کمال اغفال و اهمال است و کذب ، هرگز ابن الخطاب این روایت را ظاهر نکرده ، بلکه هرگاه جناب ‹ 1410 › امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) مؤاخذه ابن الخطاب به نهی از متعة الحجّ نمود ، چاره [ ای ] جز انکار و فرار نیافت ، و عذر اراده عدم خلو بیت به میان آورده ، چنانچه سابقاً دانستی که در “ کنز العمال “ ⁽²⁾به روایت بیهقی مسطور است که جناب علی بن ابیطالب ( علیه السلام ) به عمر گفت که : آیا نهی کردی از متعه ؟ گفت عمر که : نه و من اراده کردم زیارت بیت را ⁽³⁾.

دهم :

دهم : آنکه استظهار اظهار به ثالث ثلاثه این خبر را در مناظره یعسوب الاولین والآخرین حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) نمودن ، نیز داد جسارت و تطریق افترا و بهتان دادن است ، بلکه ثالث هم مثل ثانی وقت مؤاخذه جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) طریق فرار سپرده ، مزید حیا را کار فرموده ، و هرگز تشبث به این روایت واهی یا مثل آن ننموده ، چنانچه ولی الله در “ ازالة الخفاء “ گفته :

وأخرج أحمد ، عن عبد الله بن الزبیر ، قال : والله أنا لمع عثمان بالجحفة - ومعه رهط من أهل الشام ، فیهم حبیب بن مسلمة الفهری - إذ قال عثمان - وذکر له التمتّع بالعمرة إلی الحجّ - : إن أتمّ الحجّ والعمرة أن لا یکونا فی أشهر الحجّ ، فلو أخّرتم هذه العمرة حتّی تزوروا هذا البیت زورتین کان أفضل ، فإن الله قد وسع فی الخیر . .

و [ کان ] ⁽¹⁾علی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] ببطن الوادی یعلف بعیراً له ، فبلغه الذی قال عثمان ، فأقبل حتّی وقف علی عثمان ، فقال : « أعمدت إلی سنة سنّها رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، ورخصة رخّص الله بها للعباد فی کتابه ! تضیّق علیهم فیها ، وتنهی عنها ، وقد کانت لذی الحاجة ولنائی الدار . . ثمّ أهلّ بحجّة وعمرة معاً ؟ ! » .

فأقبل عثمان علی الناس ، فقال : وهل نهیتُ عنها ؟ ! إنی لم أنه عنها ، إنّما کان رأیاً أشرت به ، فمن شاء أخذ به ومن شاء ترکه ⁽¹⁾.

یازدهم :

یازدهم : آنکه روایت امام اعظم متضمن منع عمر از تمتّع - که سابق گذشت - صریح است در آنکه منع او از تمتّع به محض رأی بود ، چنانچه ابن القیّم در “ زاد المعاد “ بعد نقل آن گفته :

و هذا یبیّن أن هذا من عمر رأی رآه ⁽²⁾.

و حاصل این روایت آن است که عمر مردی را در عرفات دید که بوی مسک از او میدمید ، پس عمر از او پرسید که : آیا محرم هستی تو ؟ گفت آن مرد که : آری ، پس عمر گفت که : نیست هیئت تو هیئت محرم ، جز این نیست که محرم ، پراکنده حال ، غبار آلوده ، بد بو میباشد ، گفت آن مرد که : به درستی که من قدوم کردم ⁽³⁾به حالی که متمتّع بودم ، و بود با من اهل من ، و جز این نیست که احرام کردم امروز ، پس گفت عمر نزد این ماجرا که : تمتّع مکنید در این ایام . . . الی آخره ⁽⁴⁾.