مشخصات کتاب

سرشناسه : کنتوری لکهنوی سید محمد قلی، 1188-1260 ه-ق.

عنوان و نام پدیدآور : تشیید المطاعن لکشف الضغائن ( فارسی )/ علامه محقق سید محمد قلی موسوی نیشابوری کنتوری لکهنوی. گروه تحقیق: برات علی سخی داد، میراحمد غزنوی، غلام نبی بامیانی

مشخصات نشر : [هندوستان]: کشمیری، 1241ھ.ق.[چاپ سنگی]

مشخصات ظاهری : 7888 ص.

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع : اهل سنت -- دفاعیه ها و ردیه ها

رده بندی کنگره : BP۹۳/۵/ ق۲ت۹ ۱۲۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۴

اشاره

تشیید المطاعن لکشف الضغائن ( ردّ باب دهم از کتاب تحفه اثنا عشریّه ) علاّمه محقّق سیّد محمّد قلی موسوی نیشابوری کنتوری لکهنوی ( 1188 - 1260 ه . ق ) والد صاحب عبقات الأنوار تحقیق برات علی سخی داد ، میر احمد غزنوی غلام نبی بامیانی جلد دوازدهم

مطاعن عمر طعن 12

بسم الله الرحمن الرحیم قال عزّ من قائل :

قُلْ هَلْ مِن شُرَکَائِکُم مَن یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ قُلِ اللهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَفَمَن یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَن یُتَّبَعَ أَمْ مَن لاَ یَهِدِّی إِلاَّ أَن یُهْدَی فَمَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ .

سورة یونس ( 10 ) : 35 .

بگو آیا از شریکان شما کسی هست که به سوی حق هدایت نماید ؟ !

بگو ( تنها ) خدا به حق هدایت میکند . آیا کسی که به سوی حق هدایت میکند سزاوار پیروی است یا کسی که ( خود ) راه نمییابد مگر آنکه هدایت شود ؟

شما را چه میشود ، چگونه داوری مینمایید ؟ !

عمر در واپسین لحظات زندگی به عثمان سفارش کرد که : اگر سرکار آمدی پرهیزکاری پیشه نما و خاندان خویش را بر مردم مسلّط مگردان .

هنگامی که اصحاب شوری از نزد او بیرون رفتند ، با اشاره به امیر مؤمنان ( علیه السلام ) گفت :

إن ولّوها الأجلح ( الأصلع ، الأصیلع ) سلک بهم الطریق المستقیم .

یعنی : اگر زمام امور را به دست علی بسپارند آنها را به راه مستقیم آورد .

مراجعه شود به : طبقات ابن سعد 3 / 341 - 342 ، مستدرک حاکم 3 / 95 ، الریاض النضرة 2 / 95 ( چاپ مصر ) ، کنز العمال 12 / 679 - 680 ( و حکم به صحت آن کرده ) ، شرح ابن ابی الحدید 12 / 108 ، 259 - 260 ، تاریخ الاسلام ذهبی 3 / 639 ، میزان الاعتدال 3 / 310 - 311 ، فتح الباری 7 / 55 ، تاریخ مدینة دمشق 42 / 428 ، کامل ابن اثیر 3 / 399 ، بغیة الباحث عن زوائد مسند الحارث : 186 .

و همچنین مراجعه شود به : تاریخ طبری 3 / 293 ، کامل ابن اثیر 3 / 66 ، شرح ابن ابی الحدید 1 / 186 .

عمر در جای دیگر به ابن عباس گفت :

أحراهم أن یحملهم علی کتاب ربّهم وسنّة نبیّهم صاحبک .

والله لئن ولیها لیحملنّهم علی المحجة البیضاء والصراط المستقیم !

یعنی : سزاوارترین آنها ( به خلافت ) که مردم را بر کتاب پروردگار و سنت پیامبر وادار نماید علی است .

به خدا سوگند اگر او سر کار آید مردم را بر روش روشن و راه مستقیم قرار دهد .

شرح ابن ابی الحدید 6 / 327 .

و مراجعه شود به : 12 / 52 .

نمونه نسخه ( ج ) ، خطی

نمونه نسخه ( ألف ) ، سنگی

محقّق محترم !

لطفاً قبل از مطالعه ، به چند نکته ضروری توجه فرمایید :

1 . این کتاب ، ردّیه ای است بر باب دهم از کتاب تحفه اثناعشریه ، تألیف شاه عبدالعزیز دهلوی که شرح کامل آن در مقدمه تحقیق گذشت .

2 . مؤلف ( رحمه الله ) ، در ابتدای هر بخش ، اول تمام مطالب دهلوی را نقل کرده است . وی سپس مطالب دهلوی را تقطیع نموده و هر قسمت را جداگانه و تحت عنوان ( اما آنچه گفته . . . ) ذکر نموده و آنگاه به پاسخ گویی آن میپردازد .

3 . ایشان از نویسنده تحفه ، با عنوان ( مخاطب ) و گاهی ( شاه صاحب ) یاد مینماید .

4 . مشخصات مصادر و منابع - جز در موارد ضرورت - در آخرین جلد ذکر خواهد شد .

5 . سعی شده که در موارد مشاهده اختلاف میان مطالب کتاب با منابع ، فقط به موارد مهم اشاره شود .

6 . مواردی که ترضّی ( لفظ : رضی الله عنه ) ، و ترحّم ( لفظ : رحمه الله یا رحمة الله علیه ) ، و تقدیس ( لفظ : قدس سرّه ) - چه به لفظ مفرد یا تثنیه و یا جمع - بر افرادی که استحقاق آن را نداشته اند اطلاق شده بود ; همگی حذف گردیده و به جای آن از علامت حذف - یعنی سه نقطه ( . . . ) - استفاده شده است .

رموزی که در این کتاب به کار رفته است به شرح ذیل میباشد :

1 . نسخه هایی که مورد استفاده قرار گرفته و خصوصیات آن به تفصیل در مقدمه تحقیق آمده است عبارت اند از :

[ الف ] رمز نسخه چاپ سنگی مجمع البحرین .

[ ب ] رمز نسخه چاپ حروفی پاکستان که ناقص میباشد .

[ ج ] رمز نسخه خطی آستان قدس رضوی علیه آلاف التحیة والسلام که متأسفانه آن هم ناقص میباشد .

2 . رمز ( ح ) در پاورقیها ممکن است علامت اختصاری ( حامد حسین فرزند مؤلف ) ونشانه حواشی وی بر کتاب باشد که در اوائل کتاب به صورت کامل آمده و در ادامه به صورت ( ح ) است .

3 . رمز ( 12 ) و رمز ( ر ) معلوم نشد که علامت چیست .

4 . به نظر میرسد ( ف ) به صورت کشیده در حاشیه ها اشاره به ( فائده ) باشد ، لذا در کروشه به صورت : [ فائده ] به آن اشاره شد .

5 . مواردی که تصلیه ، تحیات و ترضّی با علائم اختصاری ( ص ) ، ( ع ) ، ( رض ) ، نوشته شده بود ، به صورت کامل : صلی الله علیه وآله ، علیه السلام و رضی الله عنه آورده شده است .

در مواردی که نقل از عامّه بوده و به صورت صلوات بتراء نوشته شده بود ، در کروشه [ وآله ] افزوده شده است .

6 . اعداد لاتین که در بین ‹ › بین سطور این کتاب آورده ایم ، نشانگر شماره صفحات بر طبق نسخه [ الف ] میباشد .

7 . علامت * نشانه مطالب مندرج در حواشی نسخه های کتاب میباشد که آنها را به صورت پاورقی آورده ایم .

طعن دوازدهم : فتنه شورا

و هرگاه به الطاف ربّانی و توفیقات یزدانی از نقض و ردّ و ابطال و نقض مبانی تمویهات و تأویلات و تدلیسات و توجیهات بی معنای مخاطب برای مطاعن ثانی فراغ حاصل شد ، مناسب چنان مینماید که : بعض دگر از مطاعن عمر که مخاطب آن را ذکر ننموده ، و تاب و طاقت کلام بر آن نیافته ، و برای تخدیع عوام اقشاب و تقلیل مطاعن خلافت مآب اخفای آن خواسته ، ذکر نماییم ⁽¹⁾.

[ قصه شوری ] پس از آن جمله است قصه شوری که مشتمل است بر فضائح عظیمه و قبائح جسیمه و قوادح کثیره و معایب عدیده به وجوه بسیار :

1. ابتدا گوید پیامبر وفات از اصحاب شوری راضی بود ، سپس آنها را مذمت نمود

وجه اول آنکه خلافت مآب اولا مدح و ثنای اصحاب شوری نموده و ادعا کرده که : حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) وفات فرموده در حالی که از ایشان راضی بود ; و بعد از آن نهایت ذمّ و لوم و تقبیح و تفضیح و تهجین ایشان نمود .

و روایت طعن و ذمّ و عیب عمر اصحاب شوری را اکابر ائمه اعلام و اجله اساطین فخام اینها ذکر نموده اند ، مثل :

1 . عبدالله بن قتیبه 2 . و جاحظ 3 . و واقدی 4 . و محمد بن سعد 5 . و ابن اسحاق 6 . و ابوعبید قاسم بن سلاّم 7 . و ابن عبدالبرّ 8 . و ابوزکریا یحیی بن علی الخطیب 9 . و خطیب بغدادی 10 . و دولابی 11 . و قاضی ابوبکر باقلانی 12 . و حجة الاسلام غزالی 13 . و اقضی القضات ماوردی

14 . و زمخشری 15 . و ابن اثیر جزری 16 . و محمد طاهر گجراتی 17 . و محب الدین طبری 18 . و ابراهیم بن عبدالله یمنی شافعی 19 . و ابن روزبهان 20 . و شاه ولی الله پس کمال عجب است که خلافت مآب در مدح و ثنای اصحاب ⁽¹⁾شوری وعیب و ذمّ ایشان داد ‹ 1507 › تناقض و تهافت داده ، و منافات قول با فعل هم آغاز نهاده که گاهی شهادت به رضای جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) از این شش کس میدهد و به این سبب امر خلافت به ایشان میاندازد ; گاهی به سبب غیظ و غضب و استیلای قهر و عتب به نشر فضائح و قبائح ایشان مشغول میشود ، و در هر یکی عیبی و نقصی ثابت میسازد ، فأین هذا من ذاک ؟ !

عبدالله بن مسلم بن قتیبه - که از اکابر ائمه و اساطین ثقات سنیه است و نبذی از فضائل و محامد او سابقاً شنیدی ⁽²⁾- در کتاب “ الامامه والسیاسه “ گفته :

ثم إن المهاجرین دخلوا علی عمر - وهو فی الموت من جراحته تلک - وقالوا : یا أمیر المؤمنین ! استخلفْ علینا ، قال : والله لا أحملکم حیّاً ومیّتاً ، ثمّ قال : إن أستخلفْ فقد استخلف من هو خیر منی - یعنی أبا بکر - وإن أدع فقد ودع من هو خیر منی - یعنی النبیّ علیه [ وآله ] السلام !

فقالوا : جزاک الله خیراً یا أمیر المؤمنین !

فقال : ما شاء الله راغباً راهباً ⁽¹⁾وددت أنی أنجو منها لا لی ولا علیّ .

فلمّا أحسّ بالموت قال - لابنه - : اذهب إلی عائشة ، واقرأها منی السلام ، واستأذنها أن أُقبر فی بیتها مع رسول الله ومع أبی بکر . . فأتاها عبد الله بن عمر فأعلمها ، فقالت : نعم وکرامة ، ثم قالت : یا بنیّ ! أبلغ عمر سلامی وقل له : لا تدع أُمة محمد [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] بلا راع ، استخلف علیهم ولا تدعهم بعدک هملا ، فإنی أخشی علیهم الفتنة . . ! فأتاه عبد الله فأعلمه . .

فقال : ومن تأمرنی أن أستخلف ؟ لو أدرکت أبا عبیدة بن الجراح حیّاً باقیاً استخلفته وولّیته ، فإذا قدمت علی ربّی فسألنی ، فقال لی : من ولّیت علی أُمة محمد ؟ قلت : أی ربّی ! سمعت

عبدک ونبیّک یقول : لکل أُمة أمین ، وإن أمین هذه الأُمة أبو عبیدة بن الجراح .

ولو أدرکت معاذ بن جبل ولّیته ، فإذا قدمت علی ربّی ، فسألنی من ولّیت علی أُمة محمد ؟ قلت : أی ربّ ! سمعت عبدک ونبیّک یقول : إن معاذ بن جبل یأتی بین یدی العلماء یوم القیامة برتوة ⁽¹⁾.

ولو أدرکت خالد بن الولید لولّیته ، فإذا قدمت علی ربّی ، فسألنی من ولّیت علی أُمة محمد ؟ قلت : أی ربّ ! سمعت عبدک ونبیّک یقول : خالد بن الولید سیف من سیوف الله ، سلّه الله علی المشرکین .

ولکنی سأستخلف النفر الذین توفّی رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] وهو عنهم راض ، فأرسل إلیهم ، فجمعهم ، وهم : علی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] ، وعثمان بن عفان ، وطلحة بن عبید الله ، والزبیر بن العوام ، وسعد بن أبی وقّاص ، [ و ] عبد الرحمن بن عوف ، وکان طلحة غائباً ، فقال : یا معشر المهاجرین الأولین ! إنی نظرت فی أمر الناس فلم أجد فیهم شقاقاً ولا نفاقاً ، فإن یکن بعدی شقاق ونفاق فهو فیکم ، تشاوروا ثلاثة أیام فإن جاءکم طلحة إلی ذلک

وإلاّ فأعزم علیکم بالله ألاّ تتفرّقوا من الیوم الثالث حتّی تستخلفوا أحدکم ، فإن أشرتم بها إلی طلحة فهو لها أهل ، ولیصلّ بکم ‹ 1508 › صهیب هذه الثلاثة الأیام التی تتشاورون فیها ; فإنه رجل من الموالی لاینازعکم أمرکم ، واحضروا معکم إخوتکم ⁽¹⁾من شیوخ الأنصار ، ولیس لهم من أمرکم شیء ، واحضروا معکم الحسن بن علی [ ( علیهما السلام ) ] وعبد الله بن عباس فإن لهما قرابة ، وأرجو لکم البرکة فی حضورهما ، ولیس لهما من أمرکم شیء ، ویحضر ابنی عبد الله مستشاراً ، ولیس له من الأمر شیء .

قالوا : یا أمیر المؤمنین ! إن للخلافة فیه موضعاً ، فاستخلفه ، فإنا راضون به .

فقال : حسب آل الخطاب یتحمّل رجل منهم الخلافة ، لیس له من الأمر شیء . .

ثم قال : یا عبد الله ! إیّاک ثم إیّاک ، لا تلتبس بها . .

ثم قال : إن استقام أمر خمسة منکم وخالف واحد فاضربوا عنقه ، وإن استقام أربعة واختلف اثنان فاضربوا أعناقهما ⁽²⁾، وإن استقام ثلاثة واختلف ثلاثة فاحتکموا إلی ابنی عبد الله ، فلأیّ

الثلاثة قضی فالخلیفة منهم وفیهم ، فإن أبی ⁽¹⁾الثلاثة الآخر من ذلک فاضربوا أعناقهم !

فقالوا : قل فینا - یا أمیر المؤمنین ! - مقالة نستدلّ [ فیها ] ⁽²⁾برأیک ونقتدی به ، فقال : والله ما یمنعنی أن استخلفک یا سعد ! إلاّ شدّتک وغلظتک مع إنک رجل حرب .

وما یمنعنی منک یا عبد الرحمن بن عوف ! إلاّ إنک فرعون هذه الأُمة .

وما یمعنی منک یا زبیر ! إلاّ أنک مؤمن الرضا کافر الغضب .

وما یمنعنی من طلحة إلاّ نخوته وکبره ، ولو ولیها وضع خاتمه فی إصبع امرأته .

وما یمنعنی منک یا عثمان ! إلاّ عصبیتک وحبّک قومک وأهلک .

وما یمنعنی منک یا علی ! إلاّ حرصک علیها ! وإنک أحری القوم - إن وُلّیتَها - أن تقیم علی الحقّ المبین ، والصراط المستقیم المستبین ⁽³⁾.

این روایت چنانچه میبینی دلالت صریحه دارد بر آنکه عمر ، سعد را از

سعادت به مراحل دور ، و از رشادت و ریاست مهجور ساخته که او را به شدت و غلظت وصف نموده و آن را سبب استنکاف از استخلاف او گردانیده ، و نیز گفته که : او مرد حرب است .

و عبدالرحمن بن عوف را فرعون این امت گفته ، و این غایت ذمّ و عیب و هجو و لوم فضیح است که اگر روافض آن را بر زبان آرند اهل سنت آماده تکفیر و تضلیلشان بشوند ، و بگویند که : این زندقه و الحاد صریح است که عبدالرحمن مبشّر بالجنة را فرعون امت میگویند ! و چون خلافت مآب این لقب جمیل در حق آن صحابی جلیل ارشاد کرد چاره جز سکوت و صموت ندارند .

و زبیر را مؤمن الرضا کافر الغضب گفته ، کفر آن صحابی جلیل الشأن - که از اکابر اعیان است ، و محامد زاهره و مناقب فاخره او در اسفار معتمده سنیه مزبور و جلائل و فضائل او بر افواه ثقاتشان مشهور - ثابت ساخته ، و به زعم سنیه برای زبیر - علاوه بر فضل صحابیت - شرف قرابت هم ثابت [ است ] ، بلکه از اهل بیت نبوی است و فضائل اهل بیت هم برای او ثابت ; پس خلافت مآب ‹ 1509 › نه شرف ⁽¹⁾صحابیت رعایت کردند و نه جلالت قرابت به خاطر آوردند !

و فساد و طلاح طلحه هم کالشمس فی رابعة النهار هویدا و آشکار کرده که او را به نخوت و کبر - که از اخلاق ذمیمه فسّاق اوباش و اوصاف مهلکه جهلای خدا ناشناس است - موصوف نموده ، کمال بُعد او از درجه اهل فضل و خواص مقربین ثابت نموده ، و نیز ارشاد کرده که : اگر او والی خلافت شود بنهد خاتم خود را در انگشت زن خود ، یعنی امور خلافت [ را ] به زن خود سپارد ، و اهتمام شعائر شرعیه واگذارد .

و حضرت ثالث را هم به عصبیت و حبّ قوم و اهل خود وصف نموده و آن را مانع و عایق استخلاف او گردانیده .

و هرگاه اصحاب شوری نزد خود خلافت مآب به این فضائح و قبائح موصوف ، و به این شنایع و مطاعن معروف باشند ، تفویض امر خلافت به ایشان عین جور و حیف و ظلم و عدوان و مجازفت و طغیان - حسب افاده خود خلافت مآب - باشد ، والحمد لله المنّان علی غایة تفضیح أهل السنان علی لسان إمامهم المهان .

محتجب نماند که کتاب “ الامامة والسیاسة “ ابن قتیبة از مشاهیر کتب سنیه است ، و ائمه و مشایخ قوم از آن در کتب خود نقل میکنند .

در ⁽¹⁾“ تفسیر شاهی “ در تفسیر آیه : ( وَإِذا دُعُوا إِلَی اللّهِ وَرَسُولِهِ لِیَحْکُمَ

بَیْنَهُمْ إِذا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ . . ) ⁽¹⁾إلی آخر الآیة مسطور است :

فی کتاب الإمامة والسیاسة : قام علی کرّم الله تعالی وجهه [ ( علیه السلام ) ] خطیباً فقال : أیها الناس ! إن القوم إنّما فرّوا من کتاب الله ، ثم بدا لهم أن دعونا إلیه ، وإنی أکره أن أکون من الفریق المتولّی عن کتاب الله إن الله عزّ وجلّ یقول : ( أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی کِتابِ اللّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ ) ⁽²⁾( وَإِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ * أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ یَخافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّهُ عَلَیْهِمْ وَرَسُولُهُ ) ⁽³⁾، إن الناس قد اختاروا لأنفسهم أقرب الناس ممّا یحبّون ، واخترتم لأنفسکم أقرب الناس ممّا تکرهون ، إنّما عهدهم بأبی موسی أمس وهو یقول : إنها فتنة فاقطعوا فیها أوتارکم ، واکسروا فیها سیوفکم ⁽⁴⁾. . فإن یک صادقاً فقد أخطأ بمسیره غیر

مستکره ، وإن یک کاذباً فقد لزمته التهمة ، فادفعوا فی نحر عمرو بن العاص بابن عباس یحکمان بکتاب الله من فاتحته إلی خاتمته ، یحییان ما أحیی ویمیتان ما أمات ، ألا وإن فی إحیاء الکتاب خلع معاویة ، وإن حکما بالحق فهما حکما عدل ، وإن غیّرا فالله ورسوله والأُمة وأنا منهم بریء ⁽¹⁾.

و “ تفسیر شاهی “ از کتب معتمده و تفاسیر معتبره اهل سنت است تا آنکه خود مخاطب در باب سوم کتاب خود مجموع و مضبوط بودن روایات ائمه ( علیهم السلام ) را در آن افتخاراً ذکر نموده و بودن روایات آن روایات اهل سنت ثابت کرده ، و به مبالغه لسانیه در نفی مطابقت روایات اهل حق با روایات آن ، ابطال روایات اهل حق خواسته ، چنانچه در ذکر کتب شیعه گفته : ‹ 1510 › أما تفاسیر ، پس از آن جمله است تفسیری که منسوب میکنند به حضرت امام حسن عسکری ( علیه السلام ) ، رواه عنه ابن بابویه بإسناده ، ورواه عنه غیره أیضاً بإسناده مع زیادة ونقصان ، و اهل سنت نیز از حضرت امام موصوف و دیگر ائمه در تفسیر روایات دارند ، چنانچه در “ درّ منثور “ مبسوطند و در “ تفسیر شاهی “ مجموع و مضبوط .

اما آنچه شیعه از جناب ائمه [ ( علیهم السلام ) ] روایت میکنند هرگز با آن مطابق نمیشود . ⁽¹⁾انتهی .

و هرگاه روایات “ تفسیر شاهی “ حسب افاده مخاطب روایات ⁽²⁾اهل سنت باشد ، و به حدی معتمد و معتبر بود که روایات اهل حق به سبب مخالفت آن مطعون گردد ; پس به عنایت الهی نهایت اعتماد و اعتبار کتاب “ الامامة والسیاسة “ و بودن آن از کتب اهل سنت حسب اعترافش ثابت شد .

و علامه ابن ابی الحدید ⁽³⁾که به تصریح عبدالرزاق فوطی - که محامد و

مناقب او از “ فوات الوفیات “ صلاح الدین محمد بن شاکر بن احمد الخازن

توان دریافت ⁽¹⁾- کما سمعت ⁽²⁾از اعیان علماء افاضل و اکابر صدور اماثل و حکیم فاضل و کاتب کامل و عارف به اصول کلام بوده ، و ابن روزبهان هم استناد به او نموده ، و او را مقارن و مقابل ابن الجوزی گردانیده ⁽³⁾، در “ شرح نهج البلاغه “ در ذکر واقعه شوری گفته :

وصورة هذه الواقعة : إنّ عمر لمّا طعنه أبو لولوءة وعلم أنه میّت ، استشار فیمن یولّیه الأمر بعده ، فأُشیر علیه بابنه عبد الله ، فقال : لاها الله ذا ⁽⁴⁾لا یلیها رجلان من ولد الخطاب ! حسب عمر ما حمل ! حسب عمر ما احتقب ! لاها الله لا أتحمّلها حیّاً ومیّتاً . ثم قال : إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم مات وهو راض عن هذه الستة من قریش : عثمان ، وعلی [ ( علیه السلام ) ] ، وطلحة ، والزبیر ، وسعد ، وعبد الرحمن بن عوف ، وقد رأیت أن أجعلها شوری بینهم لیختاروا لأنفسهم ، ثم قال : ان أستخلفْ فقد استخلف من هو خیر منی - یعنی أبا بکر - وإن أترکْ فقد ترک من هو خیر منی - یعنی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم - ثم قال :

ادعوهم لی ، فدعوهم ، فدخلوا علیه - وهو ملقی علی فراشه یجود بنفسه - فنظر إلیهم فقال : أکلّکم یطمع فی الخلافة بعدی ؟ !

فوجموا ; فقال لهم ثانیة ، فأجابه الزبیر وقال : وما الذی یبعدنا منها ؟ ! ولّیتها أنت فقمت بها ولسنا دونک فی قریش ولا فی السابقة ولا فی القرابة !

قال الشیخ أبو عثمان الجاحظ : والله لو لا علمه أن عمر یموت فی مجلسه ذلک ، لم یقدم علی أن یفوّه من هذا الکلام بکلمة ، ولا أن یتنفّس منه بلفظة ⁽¹⁾.

فقال عمر : أفلا أخبرکم عن أنفسکم ؟ قالوا : قل ، فإنّا لو استعفیناک لم تعفنا !

فقال : أما أنت یا زبیر فوعقة ⁽²⁾لقس ، مؤمن الرضا کافر الغضب ، یوماً إنسان ویوماً شیطان ، ولعلّها لو أفضت إلیک ظلت یومک تلاطم بالبطحاء علی مدّ من شعیر ، فان أفضت إلیک - فلیت شعری - من یکون للناس یوم تکون شیطاناً ؟ ومن یکون - یوم تغضب - إماماً ؟ ⁽³⁾وما کان الله لیجمع لک أمر هذه الأُمة ، وأنت علی هذه الصفة !

ثم أقبل علی طلحة - وکان له مبغضاً منذ قال لأبی بکر یوم وفاته ما قال فی عمر - ‹ 1511 › فقال له : أقول أم أسکت ؟ قال : قل ، فإنک لن تقول من الخیر شیئاً ! قال : أما إنی أعرفک منذ أصیبت إصبعک یوم أُحد ، والباؤ الذی ⁽¹⁾حدث لک ، ولقد مات رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ساخطاً علیک للکلمة التی قلتها یوم أُنزلت آیة الحجاب .

قال شیخنا أبو عثمان الجاحظ : الکلمة المذکورة : أن طلحة لمّا نزلت آیة الحجاب قال - بمحضر ممّن نقل عنه إلی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم - : ما الذی یغنیه حجابهنّ الیوم ، وسیموت غداً فننکحهنّ !

قال أبو عثمان - أیضاً : لو قال لعمر قائل : أنت قلت : إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم توفّی وهو راض عن الستة ، فیکف تقول الآن لطلحة : أنّه علیه [ وآله ] السلام مات ساخطاً علیک للکلمة التی قلتها ؟ فکان قد رماه بمناقضة ! ⁽²⁾ولکن من الذی کان یجسر علی عمر أن یقول له ما دون هذا فکیف هذا ؟ !

قال : ثم أقبل علی سعد بن أبی وقاص فقال : إنّما أنت صاحب

مقنب ⁽¹⁾من هذه المقانب تقاتل به ، وصاحب قنص وقوس وأسهم ، وما زهرة والخلافة وأُمور الناس ؟ !

ثم أقبل علی عبد الرحمن بن عوف فقال : وأمّا أنت یا عبد الرحمن ! فلو وزّن نصف إیمان المسلمین بإیمانک لرجّح به إیمانک [ ! ! ] ، ولکن لیس یصلح هذا الأمر لمن فیه ضعف کضعفک ، وما زهرة وهذا الأمر ؟ !

ثم أقبل علی علی [ ( علیه السلام ) ] فقال : لله أنت لولا دعابة فیک ، أما والله لئن ولّیتهم لتحملنّهم علی الحق الواضح والمحجّة البیضاء .

ثم أقبل علی عثمان فقال : هیهاً إلیک ، کأنی بک قد قلّدتک قریش هذا الأمر لحبّها إیّاک ، فحمّلت بنی أُمیة وبنی أبی معیط علی رقاب الناس وآثرتهم بالفیء ، فسارت إلیک عصابة من ذؤبان العرب فذبحوک علی فراشک ذبحاً . . والله لئن فعلوا لتفعلنّ ، ولئن فعلت لیفعلنّ ، ثم أخذ بناصیته فقال : فإذا کان ذلک فاذکر قولی ، فإنه کائن .

ذکر هذا الخبر کلّه شیخنا أبو عثمان فی کتاب السفیانیة ، وذکره جماعة غیره فی باب فراسة عمر ⁽²⁾.

از این روایت ظاهر است که اولا خلافت مآب رضای جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) از اصحاب شوری تا وقت وفات بیان نموده و به این سبب رأی گردانیدن خلافت را شوری در میان اینها بیان کرده ; و هرگاه اینها را طلب کرد و حاضر شدند ، چون حالت کرب و انزعاج و قلق و اختلاج بود و به سوی اینها نگریست از جا رفت و بسوخت و آتش غضب بر افروخت و رضا مبدل به سخط گردید که کجا آن همه لطف و رضا و کجا این همه جور و جفا ؟ ! پس به تحریک ساکن و تهییج کامن گفت که : آیا هریک از شما طمع خلافت بعد من دارد ؟

و چون این خطاب صریح ایلام و عتاب بود ، این اصحاب هم به دل رنجیدند و خاموش گردیدند .

قال فی مجمع البحار :

فیه : مالی أراک واجماً ؟ ! . . أی مهتمّاً ، وهو من : أسکته الهمّ وعلّته الکآبة ، من وجم یجم ⁽¹⁾.

لکن خلافت مآب بر سکوت و وجومشان اکتفا نفرموده ‹ 1512 › - به سبب مزید غیظ و غضب ، مرة بعد أُخری - اعاده آن کلام صریحُ الملام فرمود ، پس چون این کلام شناعت نظام دو بار به خطاب این اصحاب صادر گردید زبیر را - که به تصریح ابن روزبهان و غیره شیخ مهاجرین بود ⁽²⁾-

یارای ضبط و تاب تحمل نماند ، به مفاد : ( کلوخ انداز را پاداش سنگ است ) کلامی لطیف فرمود که نشتر خونین به رگ حضرتش خلانید و مزید سوزش و التهاب در جان نازنین خلافت مآب دوانید ، یعنی عرض نمود که :

چه چیز دور میگرداند ما را از خلافت ؟ والی خلافت گردیدی تو و قیام به آن نمودی و نیستیم ما کم [ تر ] از تو در قریش ، و نه کم [ تر ] از تو در سابقه و قرابت ! و چون خلافت مآب این حرف نغز و سخن پر مغز شنید زیاده تر منغّص گردید و گفت که : آیا اخبار نکنم شمار را از نفسْهای شما ؟ یعنی آیا مطاعن و فضائح شما نگویم ، چون اصحاب شوری این وعید و تهدید شنیدند زیاده تر منغّص گردیدند و گفتند که : بگو ، پس به درستی که اگر استعفا کنیم تو را عفو نخواهی کرد ، یعنی اگر ما از تو بخواهیم که از ذکر معایب و فضائح و قوادح ما کفّ لسان نمایی ، تو به چنین حالت غیظ و غضب رفته [ ای ] که هرگز عنان نخواهی گرفت ، و چار و ناچار زبان درازی در حق ماها خواهی نمود . پس بعد سماع این عرض بر سر اظهار فضائح و قبائح اصحاب شوری برآمد ، و شروع به ذمّ و لوم زبیر نمود که او بر سر مجاوبه و معارضه و نکایت آن متوسّد وساده خلافت آمده بود .

و از کلمات بلاغت آیات خلافت مآب نهایت ازرا و تحقیر و طعن و عیب زبیر به وجوه عدیده ظاهر است :

اول : آنکه در حق او اطلاق لفظ : ( وعقة ) نمود ، و زمخشری در “ فائق “ گفته :

رجل وعقة لعقة ، ووعق لعق : إذا کان فیه حرص ووقوع فی الأمر بجهل وضیق نفس وسوء خلق ⁽¹⁾.

پس ثابت شد که عمر زبیر را به حرص و وقوع در امور به جهل و ضیق نفس و سوء خلق موصوف نموده .

دوم : آنکه او را ( لقس ) گفته ، و از عبارت ابوزکریا یحیی بن علی الخطیب که در مابعد مذکور میشود ⁽²⁾ظاهر است که این لفظ دلالت بر خُبث نفس دارد .

سوم : آنکه لفظ : ( مؤمن الرضا ) - خصوصاً به لحاظ سیاق کلام - دلالت دارد بر آنکه ایمان زبیر مخصوص به حالت رضا بود و در حالت غضب از ایمان به در میرفت .

چهارم : آنکه از لفظ : ( کافر الغضب ) به صراحت تمام ظاهر است که زبیر در حالت غضب کافر میگردید .

پنجم : آنکه وصف او به مجرد غضب هم در مقام ذمّ دلالت بر خروج او از طریق اعتدال دارد .

ششم : آنکه فقره : ( یوماً إنسان ) دلالت دارد بر آنکه انسانیت زبیر مخصوص به بعض ایام بود .

هفتم : آنکه ( ویوماً شیطان ) به تصریح تمام ظاهر مینماید که زبیر در بعض ایام شیطان میگردید ، سبحان الله ! هرگاه شیخ مهاجرین به تصریح خلافت مآب یک روز انسان و یک روز شیطان باشد ، پس از حال دیگران چه باید گفت و از شیطنت ایشان به که شکایت توان نمود ؟ !

هشتم : آنکه از قول او : ( ولعلّها لو أفضت إلیک . . ) إلی آخره نیز نهایت ذمّ و تحقیر و لوم و تعییر زبیر ظاهر است که او را در صورت رسیدن خلافت به او به ملاطمه در بطحا ‹ 1513 › بر مُدّی از شعیر وصف نموده ، و کمال دنائت نفس او ثابت ساخته .

نهم : آنکه به قول خود : ( فإن أفضت إلیک فلیت شعری . . ) إلی آخره مکرراً شیطنت شیخ المهاجرین و امام ائمة المتسنّنین ثابت فرموده ، و معاندت غضب او با امامت و خلافت واضح کرده .

دهم : آنکه به مقطع کلام بلاغت نظام خود - أعنی : ( وما کان الله لیجمع لک . . ) إلی آخره - به کمال توضیح و تصریح منافات عادت شنیعه و شراست فظیعه با درجه رفیعه و مرتبه منیعه خلافت و ریاست ; و نهایت بعد زبیر از این مقام عالی ظاهر فرموده ، و تولیت او را منافی حکمت حکیم علی الاطلاق و مضادّ لطف ایزد خلاّق دانسته .

حضرات اهل سنت را کمال وجد و طرب بر مزید بلاغت و فصاحت خلافت مآب باید نمود که به این کلام مختصر به ده وجه که مصداق ( تِلْک عَشَرَةٌ کامِلَةٌ ) ⁽¹⁾تواند بود ، نهایت تفضیح و تقبیح زبیر نموده ، و در حقیقت جمیع خرافات و جزافات و مزعومات باطله حضرات را در تعظیم و تبجیل صحابه کبار و مهاجرین و انصار از بیخ و بن برکنده ! و مزید فظاعت و شناعت تفویض خلافت به او بر ارباب الباب ظاهر نموده .

و بعد این همه نکوهش و مالش و زیر ⁽²⁾مشق طعن [ گرفتن و ] تشنیع نمودن زبیر ، متوجه خدمتگزاری طلحه گردید ، و بغض کامن را که به سبب طعن طلحه بر حضرتش وقت استخلافش در دل داشت ظاهر ساخت ، و برای مزید ازعاج و اقلاق و نهایت اهانت و احراق گفت که : بگویم یا ساکت شوم ، ناچار طلحه هم چون خبث نفسش و بغض او [ را ] با خودش میدانست گفت که : بگو ، پس به درستی که تو هرگز نخواهی گفت از خیر چیزی . پس خلافت مآب در این حالت انزعاج و اضطراب گفت : آگاه باش به درستی که من میشناسم تو را از وقتی که قطع کرده شد انگشت تو روز اُحد ، و میشناسم کِبری را که پیدا شد برای تو ، و بعد این تحقیر و تعییر گفت : و هر آینه وفات کرد جناب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) به حالی که غضبناک بود بر تو به سبب کلمه [ ای ] که گفتی تو آن را روزی که نازل کرده شد آیه حجاب .

و بعد از این به سعد بن ابیوقاص متوجه شد و گفت که : جز این نیست که تو صاحب لشکری از این لشکرها هستی که مقاتله میکنی به آن ، و صاحب شکار و کمان و تیرها هستی ، و چکار است زهره را به این امر - یعنی خلافت - و با امور مردم ؟

و بعد از آن به خطاب عبدالرحمن - گو مدح ایمان او کرد لکن - عدم صلاحیت او [ را ] برای خلافت به سبب ضعف او به کمال وضوح ظاهر ساخت و مجانبت قبیله زهره علی الاطلاق که عبدالرحمن از جمله ایشان است با خلافت و عدم لیاقت ایشان [ را ] برای ریاست آشکار نمود .

و به خطاب عثمان بعد زجر و توبیخ او از جور و ظلم او و برداشتن او بنی امیه را بر رقاب ناس خبر داد ، و ایثارشان به مال خدا و مقتول شدنش به این ظلم و فساد ارشاد کرد ، و مزید مرتبه خود در کشف و کرامات ثابت فرمود .

و محتجب نماند که ابوعثمان جاحظ که ابن ابی الحدید از او این خبر نقل کرده ، اکابر ائمه سنیه و اعاظم محققین ایشان به افادات او متمسک میشوند ، چنانچه ‹ 1514 › فخرالدین رازی در “ نهایة العقول “ به جواب حدیث غدیر میگوید :

بل الجاحظ ، وابن أبی داود السجستانی ، وأبو حاتم الرازی . . وغیره من أئمة الحدیث قدحوا فیه ، واستدلوا علی فساده بقوله

علیه [ وآله ] السلام : قریش والأنصار ⁽¹⁾وجهینة ومزینة وأسلم وغفّار موالی دون الناس کلّهم ، لیس لهم موالی دون الله ورسوله ⁽²⁾.

و شاه ولی الله در “ ازالة الخفا “ در ذکر کلمات عمر گفته :

وقال : اعتبروا عزیمة الرجل بحمیّته ، وعقله بمتاع بیته .

قال أبو عثمان الجاحظ : لأنه لیس من العقل أن یکون فرشه لبداً ⁽³⁾، ومرفقته ⁽⁴⁾طریة ⁽⁵⁾⁽⁶⁾.

و ابن روزبهان در کتاب خود که آن را “ ابطال باطل “ - من قبیل تسمیة الشیء باسم نقیضه - مسمّی ساخته به جواب علامه حلی - طاب ثراه - که در “ نهج الحق “ بعض فضائل جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) از جاحظ نقل فرموده گفته :

ما ذکر من کلام الجاحظ صحیح لا شک فیه ، وفضائل

أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) أکثر من أن تحصی ، ولو أنی تصدّیت لبعضها لأغرقت فیها الطوامیر .

وأمّا ما ذکره : ( أن الجاحظ کان من أعدائه ) فهذا کذب ; لأن محبّة السلف لا یفهم إلا من ذکر فضائلهم ، ولیس هذه المحبّة أمراً مشتهیاً للطبع ، وکل من ذکر فضائل أحد من السلف فنحن نستدلّ من ذلک الذکر علی وفور محبّته إیاه ، وقد ذکر الجاحظ أمیر المؤمنین [ ( علیه السلام ) ] بالمناقب المنقولة ، وکذا ذکره فی غیر هذا من رسائله ، فکیف یحکم بأنه عدوّ لأمیرالمؤمنین [ ( علیه السلام ) ] ؟ !

وهذا یصحّ علی رأی الروافض ; فإن الروافض لا یحکمون بالمحبة إلاّ بذکر مثالب الغیر ، فعندهم محبّ علی [ ( علیه السلام ) ] من کان مبغض الصحابة ، وبهذا المعنی یمکن أن یکون الجاحظ عدواً . ⁽¹⁾انتهی .

و ابوزکریا یحیی بن علی الخطیب - که از اجلّه و اعلام سنیان است - در کتاب “ تهذیب غریب الحدیث “ ابوعبید قاسم بن سلاّم گفته :

وقال - یعنی عمر - فی حدیثه عند الشوری حین طعن ، فدخل علیه ابن عباس فرآه مغتمّاً بمن یستخلف بعده ، فجعل ابن عباس یذکر له الصحابة ، فذکر عثمان فقال : کلف بأقاربه ، قال :

فعلی [ ( علیه السلام ) ] ؟ قال : لولا دعابة فیه ، قال : فطلحة ؟ قال : لولا باؤ فیه ، قال : الزبیر ؟ قال : وعقة لقس ، قال : فعبد الرحمن بن عوف ؟ قال : أوه ذکرت رجلاً صالحاً ، ولکنه ضعیف ، وهذا الأمر لا یصلح له إلا اللیّن من غیر ضعف والقوی من غیر عنف ، قال : فسعد ؟ قال : ذاک یکون فی مقنب من مقانبکم .

قوله : ( کلف بأقاربه ) . . أی شدید الحبّ لهم . والدعابة : المزاح ، والباؤ : الکبر والعظمة ، قال حاتم :

فما زادنا باءً علی ذی قرابة * غنانا ولا أزری بأحسابنا الفقر وقوله : ( وعقة لقس ) وبعضهم یقول : ( ضبس ) ومعناها : کلّها الشراسة ، وشدّة الخلق ، وخبث النفس ، وممّا یبین من ذلک الحدیث المرفوع : ( لا یقولنّ أحدکم خبثت نفسی ، ولکن لیقل : لقست نفسی ) ومعناهما واحد ، ولکن کره قبح اللفظ فی ( خبثت ) .

و ( المقنب ) : جماعة الخیل والفرسان ، یرید : أن سعداً صاحب جیوش ومحاربة ، ولیس بصاحب هذا الأمر ، ‹ 1515 › والجمع : مقانب ، قال لبید :

وإذا تواکلت المقانب لم یزل * بالثغر منّا منسر معلوم

المنسر : ما بین ثلاثین فارساً إلی أربعین ، ولم أر فی المقنب شیئاً حدّوه ⁽¹⁾.

از این روایت واضح است که خلیفه ثانی قَصَب مسابقه در ازرا و اهانت اصحاب شوری و لؤم و ذمّ و تهجین و توهین و ثلب و تعییر و نکوهش و سرزنش ایشان ربوده ، و هیچ کس را از ایشان لایق استخلاف ندانسته که عثمان را به شدّت حبّ اقارب خود وصف نموده ; و طلحه را به کبر ; و زبیر را به شراست و خبث نفس موسوم کرده ; و با وصف اعتراف به صلاح عبدالرحمن ضعف او ثابت کرده ، و هر چند تنها وصف ضعف ، در این مقام دلیل صریح بر خروج او از لیاقت خلافت بود لکن به قول خود : ( وهذا الأمر لا یصلح له . . إلی آخره ) - به مزید تصریح و توضیح - عدم صلاحیت عبدالرحمن [ را ] برای خلافت واضح ساخت ، و در حقیقت این کلام بلاغت نظام اشعار به ترتیب شکل اول است ، یعنی :

عبد الرحمن ضعیفٌ ، وکلّ من کان ضعیفاً لا یصلح للخلافة ، فعبد الرحمن لا یصلح للخلافة .

و سعد را هم از لیاقت خلافت دور کرده و بُعد او [ را ] از امامت ثابت نموده و گفته که : او در مقنبی از مقانب شما خواهد بود ، یعنی او صاحب جیوش و محاربه است و صاحب خلافت نیست ، چنانچه خود تبریزی به

تصریح در تبیین معنای ارشاد خلافت مآب گفته که :

مقنب جماعت خیل و فرسان است ، و اراده میکند عمر که به درستی که سعد صاحب جیوش و محاربه است ، و نیست صاحب این امر یعنی امر خلافت .

و جلالت ابوزکریا تبریزی - که استاد خطیب بغدادی است و شرح او بر دیوان حماسه مشهور است - بر متتبعین ظاهر است ، لکن بعض عبارات هم در اینجا نوشته میشود .

یافعی در “ مرآة الجنان “ گفته :

أبو زکریا التبریزی الخطیب صاحب اللغة ، یحیی بن علی بن محمد الشیبانی ، صاحب التصانیف ، أخذ اللغة عن أبی العلاء المعرّی ، وسمع من سلیمان بن أیوب الحدیث ، وکان شیخ بغداد فی الأدب ، وسمع من الحدیث بمدینة صور من الفقیه أبی الفتح سلیم بن أیوب الرازی وجماعة ، ویروی عنه الخطیب الحافظ أبو بکر وغیره من أعیان الأئمة ، وتخرّج ⁽¹⁾عنه خلق کثیر وتلمّذوا له ، وصنّف فی الأدب کتباً مفیدة منها : شرح الحماسة ، وشرح دیوان المتنبّی ، وشرح المعلّقات السبع ، وله تهذیب غریب الحدیث ، وتهذیب إصلاح المنطق ، ومقدّمات الحسنة فی النحو ، وکتاب

الکافی فی علم العروض والقوافی ، وشرح سقط الزند للمعرّی ، وله الملخّص فی إعراب القرآن فی أربع مجلدات ، ودرس الأدب فی نظامیة بغداد ، ودخل مصر فقرأ علیه ابن بایشاذ شیئاً من اللغة ⁽¹⁾.

و سمعانی در “ انساب “ گفته :

وأبو زکریا یحیی بن علی بن محمد بن الحسن بن بسطام الشیبانی التبریزی ، قاطن بغداد أحد أئمة اللغة ، وکانت له معرفة تامّة بالأدب ‹ 1516 › والنحو ، قرأ علی أبی العلا أحمد بن عبد الله بن سلیمان المعرّی وغیره من الشامیین ، وسمع من الشام ⁽²⁾أبا الفتح سلیمان بن أیوب الرازی وأبا القاسم عبد الله بن علی الرقّی وأبا القاسم عبد الکریم بن محمد السیاری ، وحدّث عنه الإمام أبوبکر أحمد بن علی بن ثابت الخطیب وغیره ، روی لنا عنه أبوالفضل محمد بن ناصر السلاّمی وأبو منصور موهوب بن أحمد بن الجوالیقی وأبو الحسن سعد الخیر بن محمد بن سهل الأندلسی ببغداد ، وأبو طاهر محمد بن محمد بن عبد الله السنجی بمرو ، ومات فی جمادی الآخرة سنة اثنتین وخمسمائة ببغداد ، ودفن بتبریز ⁽³⁾.

و قاسم بن سلاّم که کتاب او را تبریزی مهذّب نموده نیز از اکابر ائمه اعلام و مشاهیر اساطین فخام ایشان است .

ابن خلّکان در “ وفیات الأعیان “ گفته :

أبو عبید القاسم بن سلاّم - بتشدید اللام - کان أبوه عبداً رومیاً لرجل من أهل هراة ⁽¹⁾، واشتغل أبو عبید بالحدیث والأدب والفقه ، وکان ذا دین ، وسیرة جمیلة ، ومذهب حسن ، وفضل بارع .

قال القاضی أحمد بن کامل : کان أبو عبید فاضلا فی دینه وعلمه ، ربّانیاً ، متفنّناً فی أصناف علوم الإسلام من القرآن ⁽²⁾والفقه والعربیة والأخبار ، حسن الروایة ، صحیح النقل ، لا أعلم أحداً من الناس طعن علیه فی شیء من أمره ودینه ، قال ابراهیم الحربی : کان أبو عبید کأنّه جبل نفخ فیه الروح ، یحسن کل شیء ، وولی القضاء بمدینة طرطوس ثمانی عشرة سنة ، وروی عن أبی زید الأنصاری والأصمعی وأبی عبیدة وابن الأعرابی والکسائی والفرّاء . . وجماعة کثیرة غیرهم ، وروی الناس من کتبه المصنفة بضعة وعشرین کتاباً فی القرآن الکریم والحدیث وغریبه والفقه ، وله فی الغریب المصنّف والأمثال ومعانی الشعر . . وغیر ذلک من

الکتب النافعة ، ویقال : إنّه أول من صنّف فی غریب الحدیث ، وانقطع إلی عبد الله بن طاهر مدّة ، ولمّا وضع کتاب الغریب عرضه علی عبد الله بن طاهر فاستحسنه ، وقال : إن عقلاً بعث صاحبه علی عمل هذا الکتاب حقیق أن لا یحوج إلی طلب المعاش . . وأجری له عشرة آلاف درهم فی کل شهر ، وقال محمد بن وهب المسعری : سمعت أبا عبید یقول : کنت فی تصنیف هذا الکتاب أربعین سنة ! وربّما کنت أستفید الفائدة من أفواه الرجال فأضعها فی موضعها من الکتاب ، فأبیت ساهراً ، فرحاً منّی بتلک الفائدة ! وأحدکم یجیء فیقیم عندی أربعة أو خمسة أشهر فیقول : قد أقمت کثیراً .

وقال الهلال بن العلاء الرقی : منّ الله تعالی علی هذه الأُمة بأربعة فی زمانهم : بالشافعی ; تفقّه فی حدیث رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وبأحمد بن حنبل ; ثبت فی المحنة ، ولولا ذاک لکفر الناس ، ویحیی بن معین ; نفی الکذب عن حدیث رسول الله ‹ 1517 › صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وبأبی عبید القاسم ابن سلاّم ; فسّر غریب الحدیث ، ولولا ذاک لاقتحم الناس الخطأ .

وقال أبو بکر بن الأنباری : کان أبو عبید یقسّم اللیل أثلاثاً : فیصلّی ثلثه ، وینام ثلثه ، ویضع الکتب ثلثه .

وقال أبو ⁽¹⁾إسحاق بن راهویه : أبو عبید أوسعنا علماً ، وأکثرنا أدباً ، وأجمعنا جمعاً ، إنا نحتاج إلی أبی عبید وأبو عبید لا یحتاج إلینا ، فقال ثعلب : لو کان أبو عبید فی بنی إسرائیل لکان عجباً ، وقال : یخضّب بالحنّاء ، أحمر الرأس واللحیة ، وکان له هیبة ووقار ، وقدم بغداد فسمع الناس منه کتبه ، ثمّ حجّ فتوفّی بمکّة ، وقیل : بالمدینة بعد الفراغ من الحجّ سنة اثنتین أو ثلاث وعشرین ومائتین . وقال البخاری : سنة أربع وعشرین ، وزاد غیره : فی المحرّم . وقال الخطیب فی تاریخ بغداد : بلغنی أنه عاش سبعاً وستین سنة ، وذکر الحافظ ابن الجوزی : [ أنّ مولده سنة خمسین ومائة ، وقال أبو بکر الزبیدی فی کتاب التقریظ : ] ⁽²⁾أنّ مولده سنة أربع وخمسین ومائة ، وذکر : أن أبا عبید لمّا قضی حجّه وعزم علی الانصراف اکتری إلی العراق ، فرأی - فی اللیلة التی عزم علی الانصراف والخروج فی صبیحتها - النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فی منامه وهو جالس ، وعلی رأسه قوم یحجبونه ، وناس یدخلون فیسلّمون علیه ویصافحونه ، قال : فکلّما دنوت لأدخل مُنعتُ ، فقال : لِمَ لا تخلّون بینی وبین رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] فقالوا : لا والله لا تدخل إلیه ولا تسلّم علیه وأنت خارج غداً إلی العراق ،

فقلت لهم : إنی لا أخرج إذاً ، فأخذوا عهدی ثم خلّوا بینی وبین رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فدخلت وسلّمت علیه وصافحنی ، فأصبحت ففسخت الکری وسکنت بمکة ، ولم یزل بها إلی الوفاة ، ودفن فی دار جعفر .

وقیل : إنه رأی المنام بالمدینة ، ومات بها بعد رحیل الناس عنها بثلاثة أیام . . . ⁽¹⁾.

و علامه زمخشری - که قبل از این بعض محامد و مناقب فاخره و فضائل و مدایح زاهره او شنیدی - نیز روایت طعن خلافت مآب بر اصحاب شوری در کتاب “ فائق “ نقل کرده .

و علامه سیوطی در “ تدریب الراوی “ شرح “ تقریب “ النواوی در نوع ثانی و ثلاثون ، “ فائق “ زمخشری را از جمله آن کتب شمرده که در آن زواید فواید کثیره است ، و لایق تقلید و اتباع است ، و مصنفین آن اجلّه ائمه اند ، حیث قال فی التدریب - بعد ذکر تصنیف نضر بن شملیل وأبی عبیدة - :

وتآلیف أبی عبید وابن قتیبة والخطابی ، ثم ألّف بعدها کتب کثیرة فیها زوائد فوائد کثیرة ، ولا یقلّد منها إلاّ ما کان مصنّفوها أئمة جلّة ; کمجمع الغرائب لعبد الغافر الفارسی ، وغریب الحدیث

لقاسم السرقسطی ، والفائق للزمخشری . . إلی آخره ⁽¹⁾.

و عبارت “ فائق “ این است :

إن عمر دخل علیه ابن عباس حین طعن ، فرآه مغتمّاً لمن ⁽²⁾یستخلف بعده ، فجعل ابن عباس یذکر له أصحابه ، فذکر عثمان ، فقال : إنه کلف بأقاربه ، وروی : أخشی حفده ‹ 1518 › وإثرته ، قال : فعلی [ ( علیه السلام ) ] ؟ قال : ذاک رجل فیه دعابة ، قال : فطلحة ؟ قال : لولا باؤ فیه ، وروی أنه قال : الأکنع ! إن فیه باءً ونخوة ، قال : فالزبیر ؟ قال : وعقة لقس ، وروی : ضرس ، أو قال : ضمس ، قال : فعبد الرحمن ؟ قال : أوه ذکرت رجلا صالحاً ، ولکنه ضعیف ، وهذا الأمر لا یصلح له إلاّ اللیّن من غیر ضعف ، والقویّ من غیر عنف .

وروی : لا یصلح أن یلی هذا الأمر إلاّ حصیف العقدة ، قلیل الغرّة ، الشدید فی غیر عنف ، اللیّن فی غیر ضعف ، الجواد فی غیر سرف ، البخیل فی غیر وکف .

قال : فسعدبن أبی وقاص ؟ قال : ذاک یکون فی مقنب من مقانبکم .

الکلف : الإیلاع بالشیء مع شغل القلب والمشقّة ، یقال : کلف فلان بهذا الأمر وبهذه الجاریة ، فهو بها کلف مکلّف ، ومنه المثل : لا یکن حبّک کلفاً ولا بغضک تلفاً ، وهو من کلف الشیء ، بمعنی تکلّفه ⁽¹⁾.

الحفد ⁽²⁾: الجمع ، وهو من أخوات الحفل والحفش ، ومنه المحفد بمعنی المحفل ، واحتفد بمعنی احتفل ، عن الأصمعی ، وقیل : لمن یخف فی الخدمة ، وللسائر إذا خبّ : حافد ; لأنه یحتشد فی ذلک ویجمع له نفسه ویأتی بخُطاه متتابعة ⁽³⁾، وتقول العرب للأعوان والخدم : الحفدة ، وأخشی حفده . . أی خفوفه فی مرضاة أقاربه .

الإثرة : الاستئثار ⁽⁴⁾بالفیء وغیره .

الدعابة : کالمزاحة ، ودعب یدعب ، کمزح یمزح ، ورجل دعبة ⁽⁵⁾ودعابة .

الباؤ : العجب والکبر .

الأکنع : الأشلّ ، وقد کنعت أصابعه کنعاً : إذا تشنّجت [ وکنع یده : أشلّها عن النضر ] ⁽¹⁾، وقد کانت أُصیبت یده مع رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم وقاه بها یوم أُحد .

النخوة : العظمة والکبر ، وقد نخی کزهی ، وانتخی .

ورجل وعقة لعقة ، ووعق لعق : إذا کان فیه حرص ووقوع فی الأمر بجهل وضیق نفس وسوء خلق ، ویخفّف فیقال : وعقة ووعق ، وهو من العجلة والتسرّع ، ویقال : ما أوعقک عن کذا . . أی ما أعجلک .

لقست نفسه إلی الشیء : إذا نازعت إلیه وحرصت علیه لقساً ، والرجل لقس ، وقیل : لقست : خبثت .

وعن أبی زید : اللقس هو الذی یعیب الناس ویسخر منهم .

ویقال : النقس - بالنون - ینقس الناس نقساً .

[ الضرس ] ⁽²⁾الشرس الذعر ، الضرس ⁽³⁾من الناقة الضروس ، وهی التی تعضّ ⁽⁴⁾حالبها ، ویقال : أتی الناقة بحین

ضراسها . . أی بحدثان نتاجها وسوء خلقها ، وذلک لشدّة عطفها علی ولدها فی هذا الوقت .

الضبس والضمس قریبان من الضرس ، یقال : فلان ضبس شرّ ⁽¹⁾، وجمعه : أضباس .

الضمس : المضغ .

الوکف : الوقوع فی المأثم والعیب ، وقد وکف فلان یوکف وکفاً وأوکفته أنا : إذا أوتعته ⁽²⁾.

قال الحافظ : وعورة العشیرة لا تأتیهم من ورائهم .

وکف : هو من وکف المطر إذا وقع ، ومنه توکف الخیر ⁽³⁾، وهو توقّعه .

المقنب من الخیل : الأربعون والخمسون ، وفی کتاب العین : زهاء ثلاثمائة ، یعنی إنّه صاحب جیوش ولیس ‹ 1519 › یصلح لهذا الأمر . ⁽⁴⁾انتهی .

و ابوعمر یوسف بن عبدالله بن عبدالبرّ - که نبذی از محامد و مناقب او

سابقاً شنیدی - در کتاب “ استیعاب “ که در شروع آن گفته :

واعتمدت فی هذا الکتاب علی الکتب ⁽¹⁾المشهورة عند أهل العلم بالسیر والأنساب ، وعلی التواریخ المعروفة التی عوّل علیها العلماء فی معرفة أیّام الإسلام وسیر أهله ⁽²⁾.

گفته :

حدّثنا عبد الوارث بن سفیان - قراءةً منّی علیه من کتابی وهو ینظر فی کتابه - قال : حدّثنا أبو محمد قاسم بن أصبغ ، حدّثنا عبید بن عبد الواحد البزّار ، حدّثنا محمد بن أحمد بن أیوب ، قال قاسم : وحدّثنا محمد بن إسماعیل بن سالم الصائغ ، حدّثنا سلیمان بن داود ، قالا : حدّثنا أزهر بن سعد ، حدّثنا محمد بن إسحاق ، عن الزهری ، عن عبید الله ، عن ابن عباس ، قال : بینا أنا أمشی مع عمر یوماً إذ تنفّس نفساً ظننت أنه قُضّت ⁽³⁾أضلاعه ! فقلت : سبحان الله ! والله ما أخرج منک هذا - یا أمیر المؤمنین ! - إلاّ أمر عظیم ! قال : ویحک - یا ابن عباس ! - ما أدری ما أصنع بأُمّة محمد صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ؟ قلت : ولِمَ ؟ ! وأنت - بحمد الله - قادر

علی أن تضع ذلک مکان الثقة .

قال : [ إنی ] ⁽¹⁾أراک تقول : إن صاحبک أولی الناس بها - یعنی علیاً [ ( علیه السلام ) ] - قلت : أجل - والله ! - إنی لأقول ذلک فی سابقته وعلمه وقرابته [ وصهره ] ⁽²⁾، قال : إنه کما ذکرتَ ، ولکنه کثیر الدعابة !

فقلت : فعثمان ؟ قال : فوالله ! لو فعلتُ لجعل بنی أبی معیط علی رقاب الناس ، یعملون فیهم بمعصیة الله ، والله ! لو فعلتُ لفعل ، ولو فعل لفعلوا ، فوثب الناس إلیه فقتلوه . .

قلت : طلحة بن عبید الله ؟ قال : الأکنع ⁽³⁾، هو أزهی من ذلک ، ما کان الله لیرانی أُولّیه أمر [ أُمة ] ⁽⁴⁾محمد [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] علی ما هو علیه من الزهو .

قلت : الزبیر بن العوام ؟ قال : إذاً یلاطم الناس فی الصاع والمُدّ ! قلت : سعد بن أبی وقاص ؟ قال : لیس بصاحب ذلک ، ذاک صاحب مقنب یقاتل فیه ، قلت : عبد الرحمن بن عوف ؟ قال : نعم الرجل ذکرت ، ولکنه ضعیف عن ذلک ، والله - یابن عباس ! - لا یصلح لهذا الأمر إلاّ

القویّ فی غیر عنف ، اللیّن فی غیر ضعف ، الجواد فی غیر سرف ، الممسک فی غیر بخل .

قال ابن عباس : کان عمر - والله ! - کذلک .

وفی حدیث آخر عن ابن عباس ( رضی الله عنه ) : إن عمر . . . ذکر له أمر الخلافة ، وإهتمامه بها ، فقال له ابن عباس : أین أنت عن علی [ ( علیه السلام ) ] ؟ قال : فیه دعابة ، قال : [ فأین أنت و ] ⁽¹⁾الزبیر ؟ قال : کافر الغضب ، مؤمن الرضا ⁽²⁾، قال : طلحة ؟ قال : فیه نخوة - یعنی کبر ⁽³⁾- ، قال : سعد ؟ قال : صاحب مقنب خیل ، قال : فعثمان ؟ قال : کلف بأقاربه ⁽⁴⁾.

و ولی الله والد صاحب “ تحفه “ در “ ازالة الخفا “ در مآثر عمر گفته :

فی الاستیعاب : عن ابن عباس ، قال : بینا أنا أمشی مع عمر - یوماً - إذ تنفّس نفساً ظننت أنه قد قُضّت ⁽⁵⁾أضلاعه ! فقلت : سبحان الله ! والله ما أخرج هذا منک - یا أمیر المؤمنین ! - إلاّ أمر

عظیم ! قال : ویحک - یابن عباس ! - ‹ 1520 › ما أدری ما أصنع بأُمّة محمد صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ؟ قلت : ولِمَ ؟ وأنت بحمد الله [ قادر علی أن تضع ] ⁽¹⁾ذلک مکان الثقة ، قال : إنی أراک تقول : إن صاحبک أولی الناس بها - یعنی علیاً [ ( علیه السلام ) ] - قلت : أجل والله ! وإنی لأقول ذلک فی سابقته وعلمه وقرابته وصهره ، قال : إنه کما ذکرت ولکنه کثیر الدعابة !

قلت : فعثمان ؟ قال : والله ! لو فعلتُ لجعل بنی أبی معیط علی رقاب الناس ، یعملون فیهم بمعصیة الله ، والله ! لو فعلتُ لفعل ، ولو فعل لفعلوا ، فوثب الناس إلیه فقتلوه . .

قلت : طلحة بن عبید الله ؟ قال : الأکنع ⁽²⁾، هو أزهی من ذلک ، ما کان الله لیرانی أُولّیه أمر [ أُمة ] ⁽³⁾محمد صلی الله علیه [ وآله ] وسلم وهو علی ما فیه من الزهو .

قلت : الزبیر بن العوام ؟ قال : إذاً کان یظلّ یلاطم الناس فی الصاع والمدّ . .

قلت : سعد بن أبی وقاص ؟ قال : لیس بصاحب ذلک ، ذاک صاحب مقنب یقاتل فیه . .

قلت : عبد الرحمن بن عوف ؟ قال : نعم الرجل ذکرت ، ولکنه ضعیف عن ذلک . .

والله - یابن عباس ! - لا یصلح لهذا الأمر إلاّ القوی فی غیر عنف ، اللیّن فی غیر ضعف ، الجواد فی غیر سرف ، الممسک فی غیر بخل . .

قال ابن عباس : کان عمر - والله - کذلک . ⁽¹⁾انتهی .

از این روایت - که والد مخاطب ، فضائل و مآثر عمر از آن ثابت کردن میخواهد - ظاهر است که : خلافت مآب به مشافهه ابن عباس - هرگاه او ذکر عثمان نموده ، یعنی استخلافش از او خواسته - بعد قسم به خدای قهار عدم صلاحیت عثمان [ را ] برای این کار هویدا و آشکار کرده ، یعنی گفته که : پس قسم به خدا که اگر بکنم - یعنی عثمان را خلیفه سازم - هر آئینه بگرداند پسران ابومعیط [ را ] بر گردنهای مردم که عمل کنند در ایشان به معصیت خدا ، و باز به مزید تأکید قسم شرعی یاد کرد یعنی گفت : و قسم به خدا اگر بکنم - یعنی اگر عثمان را خلیفه - هر آئینه خواهد کرد یعنی عثمان بنی ⁽²⁾ابی معیط را بر گردنهای مردم حاکم خواهد ساخت ، و هرگاه خواهد کرد - یعنی هرگاه عثمان ایشان را بر مردم مسلط خواهد کرد - خواهند کرد ایشان - یعنی پسران ابومعیط ضرور عمل به معصیت خدا در مردم خواهند کرد - پس

خواهند جست مردم به سوی عثمان ، پس قتل خواهند کرد او را .

پس به این [ کلام ] بلاغت توأمان به تأکید و توضیح عدم صلاحیت ثالث خلافت را ، و عدم مبالات او به معصیت خالق کائنات ، و ابتلا به محبت فساق و عصات ، و اعراض از عدول و ثقات به کمال تحقیق و اثبات رسانیده .

و هرگاه ابن عباس ذکر طلحه نمود خلافت مآب برآشفت و به سبب غایت تحقیر و تعییر و ازرا و اهانت او را به لفظ ( اکنع ) یاد نمود و ارشاد کرد که او متکبرتر است از این ، یعنی او به سبب تکبر و نخوت خود مستحق خلافت و ریاست نیست بلکه از آن دورتر است .

و هرگاه حسب این روایت و روایت زمخشری و غیر آن مقطوع شدن اصبع طلحه در حمایت و وقایت جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) دلیل شرف و عظمت و باعث مدح و قبول نتواند شد ، بلکه خلافت مآب آن را در مقام قدح و جرح و طعن و عیب ذکر کند و مثبت کبر و زهو ‹ 1521 › گرداند ، پس از اهل حق توقع این معنا داشتن که به مجرد سماع نام جهاد اصحاب قطع نظر از فتنه و فساد ایشان سازند و بر خود بلرزند نهایت عجیب و غریب است !

و باز به مزید تأکید و تشدید و نهایت تأنیب و تندید بر این تهجین و توهین اکتفا نکرده فرمود : نیست خدای تعالی که ببیند مرا که والی کنم او را امر محمد ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و این نهایت تصریح و غایت اجهار است به عدم لیاقت او برای خلافت و امامت .

و به سبب نهایت انهماک در ذم و لوم و تهجین و تنقیص زبیر اکتفا بر این

نکرده ( علی ما هو علیه من الزهو ) نیز فرموده که آن اعاده وجه مانع او از خلافت و ریاست و اظهار کبر و زهو و شراست او است .

و درباره زبیر گفت که : او این وقت - یعنی وقت استخلافش - طپانچه خواهد زد مردم را با یکدیگر در صاع و مُدّ ، و این اثبات غایت بخل و دنائت و خساست او است که منافات آن با رتبه عالیه امامت و ریاست پر ظاهر [ است ] .

و در حق سعد بن أبی وقاص به تصریح ارشاد کرد که : نیست او صاحب این کار - یعنی خلافت - او صاحب مقنب است که مقاتله کند در آن .

و عبدالرحمن بن عوف را هر چند از عیوب دیگر خالی دانسته ، مدح او فرموده ، لکن او را هم به ضعف از خلافت وصف نموده ، عدم لیاقت او برای خلافت ظاهر کرده ، و بعد یاد کردن قسم به خدای ذو الجلال کلیه مانعه از استخلاف عبدالرحمن و زبیر و امثال ایشان افاده فرموده که به ملاحظه آن قطعاً و حتماً عدم جواز استخلاف این هردو واضح است .

و نیز از آن عدم جواز استخلاف خود خلافت مآب - که اتصافشان به غلظت و فظاظت شهره آفاق است - پر واضح !

و از حدیث دیگر که صاحب “ استیعاب “ ذکر کرده ظاهر است که : خلافت مآب در حق زبیر ارشاد کرده که : او کافر الغضب ، مؤمن الرضا است ، و این نهایت تهجین و توهین و تفضیح و تقبیح است ، و هرگاه مثل زبیر کافر باشد نمیدانم که دیگری از این صحابه مطعونین - که اهل سنت به حمایتشان

میخیزند - چه رو دارد که حرف ایمان او به مقابله اهل حق توانند آورد ؟ ! ⁽¹⁾[ و ] اعجباه که خلافت مآب خلافت دین و دنیا را به چنین کافر خاسر تفویض نموده ، دادِ الحاد و عناد حسب ارشاد خود داده !

آری ! هرگاه تولّی اول و ثانی با آن مخالفت و مشاقّت احکام ربانی جایز گردد ، اگر تفویض خلافت به کفار و اشرار و ملحدین نابکار هم واقع شود چه مقام استعجاب اولی الابصار ؟ !

و نیز از این روایت ظاهر است که : خلافت مآب در طلحه نخوت - یعنی کبر - ثابت کرده ، و سعد را به علت آنکه صاحب مقنب خیل است از خلافت دور ساخته ، و عثمان را به علت محبت اقارب .

و علامه ابوالحسن علی بن محمد بن حبیب البصری الفقیه الماوردی در کتاب “ احکام سلطانیه “ گفته :

حکی ابن إسحاق ، عن الزهری ، عن ابن عباس ، قال : وجدت عمر . . . ذات یوم مکروباً ، فقال : ما أدری ما أصنع فی هذا الأمر ، أقوم فیه ام أقعد ؟ فقلت له : هل لک فی علی [ ( علیه السلام ) ] ؟ فقال : إنه لها لأهل ، ولکنه رجل فیه دعابة ، وإنی لأراه لو تولّی أُمورکم ‹ 1522 › لحملکم علی طریقة من الحق تعرفونها . .

قال : فقلت : أین أنت عن عثمان ؟ قال : لو فعلتُ لحمل بنی أبی معیط علی رقاب الناس ، ثمّ لتثب العرب علیه حتّی تضرب عنقه ، والله ! لو فعلت لفعل ، ولو فعل لفعلوا . .

قال : فقلت : فطلحة ؟ قال : إنه لزهو ، ما کان الله لیولّیه أمر أُمّة محمد صلی الله علیه [ وآله ] وسلم مع ما یعلم من زهوه . .

قال : فقلت : فالزبیر ؟ قال : إنه لبطل ، ولکنّه یسأل عن الصاع والمُدّ بالبقیع ⁽¹⁾وبالسوق [ أفذاک ] ⁽²⁾یلی أمور الناس ؟ !

قال : فقلت : فسعد بن أبی وقاص ؟ قال : لیس هناک ، [ إنه ] ⁽³⁾صاحب مقنب فیقاتل عنه ⁽⁴⁾، فأمّا ولیّ أمر فلا . .

قال : فقلت : فعبد الرحمن بن عوف ؟ قال : نعم الرجل ذکرت ، لکنه - والله ! - ضعیف . . إنه - والله ! - لا یصلح لهذا الأمر - یابن عباس ! - إلاّ القویّ فی غیر عنف ، اللیّن من غیر ضعف ، والممسک فی غیر بخل ، والجواد فی غیر اسراف ⁽⁵⁾.

از این روایت هم واضح است که خلافت مآب اصحاب خمسه شوری را زیر مشق طعن و تفضیح و تقبیح نموده ، دادِ تنقیص و توهینشان داده که هرگاه ابن عباس ذکر عثمان نمود ، ارشاد کرد آنچه حاصلش این است که : اگر او را خلیفه خواهم نمود هر آئینه خواهد برداشت بنی ابی معیط را بر رقاب مردم ، بعد از آن هر آینه خواهند برجست عرب بر او تا آنکه گردنش بزنند ، قسم به خدا اگر بکنم - یعنی او را خلیفه سازم - خواهد کرد - یعنی بنی ابی معیط را بر رقاب مردم خواهد برداشت - و هرگاه چنین خواهد کرد عرب او را خواهند کشت .

و هرگاه ابن عباس ذکر طلحه نمود ارشاد کرد که : او متکبر است ، و هر چند مجرد اثبات کبر - و لا سیّما به لحاظ سیاق - دلیل صریح بر عدم صلاحیت او برای خلافت بود ، لکن برای مزید توضیح و تقبیح و تصریح و تفضیح گفت که : نیست خدا که والی کند او را - یعنی طلحه را - امر امت محمد ( صلی الله علیه وآله وسلم ) با وصف آنچه میداند خدا از تکبر او .

و این کلام نصّ صریح است بر آنکه طلحه هرگز لایق خلافت و ریاست نیست ، و استخلاف او منافی حکمت الهی و مضادّ لطف نامتناهی او است .

و هرگاه ابن عباس ذکر زبیر نمود در اهانت و تعییر و تذلیل و تحقیر و ذمّ و لوم و قدح و جرح و ثلب و طرح او هم دادِ بلاغت و فصاحت داد ، یعنی ارشاد فرمود : به درستی که او بطِل - یعنی شجاع - است لکن او سؤال میکند از صاع و مُدّ به بقیع و بازار ، و غرض از این ، اثبات نهایت دنائت و خساست

و بخل او است ، و بر این هم اکتفا نفرموده به صراحت منافات این دنائت [ را ] با رتبه عالیه خلافت و امامت به قول خود ( أفبذاک ⁽¹⁾یلی أُمور الناس ) بیان نموده ، چه از آن به نهایت ظهور واضح است که زبیر به سبب این صفت رذیله مستحق مرتبه جلیله ولایت امور مردم نیست .

و بُعد سعد بن أبی وقاص از رتبه خلافت و عدم استحقاق آن نیز به تأکید و توضیح بیان نموده ، یعنی گفته که : نیست او در این مقام - یعنی او از مقام صلاحیت تولّی خلافت و انتظام مهامّ ریاست دور است - و صاحب مقنب - یعنی لشکر - است ، یعنی لیاقت او منحصر در محاربه و مقاتله است ، ‹ 1523 › و بر این هر دو وجه اکتفا نکرده باز به تصریح تمام نفی ولایت از او نموده و گفته : ( فأما ولیّ أمر فلا ) .

و عبدالرحمن بن عوف را هر چند مدح نموده لکن ضعف او هم به قَسَم ثابت کرده و او را لایق خلافت و امامت ندانسته ، و به قول خود - که مؤکد به یمین و قسم به نام ربّ العالمین است - عدم صلاحیت او و امثال او [ را ] برای خلافت ظاهر فرموده .

و محتجب نماند که قاضی القضات ماوردی از اکابر فقها و اجلّه علمای سنیه است ، ابن خلّکان در “ وفیات الأعیان “ گفته :

أبو الحسن علی بن محمد بن حبیب البصری ، المعروف ب : الماوردی ، الفقیه الشافعی ، کان من وجوه الفقهاء الشافعیة ، ومن کبارهم ، أخذ الفقه عن أبی القاسم الصیمری ⁽¹⁾بالبصرة ، ثمّ عن الشیخ أبی حامد الإسفراینی ببغداد ، وکان حافظاً للمذهب ، وله فیه کتاب الحاوی الذی لم یطالعه أحد إلاّ شهد له بالتبحر والمعرفة التامّة بالمذهب ، وفوّض إلیه القضاء ببلدان کثیرة ، واستوطن بغداد فی درب الزعفران ⁽²⁾، وروی عنه أبو بکر الخطیب صاحب تاریخ بغداد ، وقال : کان ثقة ، وله من التصانیف - غیر الحاوی - : تفسیر القرآن ، والنکت ، والعیون ، وأدب الدنیا والدین ، والأحکام السلطانیة ، وقانون الوزارة ، وسیاسة الملک ، والإقناع فی المذهب ، وهو مختصر . . وغیر ذلک ، وصنّف فی أُصول الفقه والأدب ، وانتفع به الناس ⁽³⁾.

و نیز ابوالحسن ماوردی در “ احکام سلطانیه “ گفته :

حکی ابن إسحاق : ان عمر لمّا دخل منزله مجروحاً سمع

هدّة ⁽¹⁾، فقال : ما شأن الناس ؟ فقالوا : یریدون الدخول علیک ، فأذن لهم ، فقالوا : اعهد یا أمیر المؤمنین ! استخلف علینا عثمان بن عفان ، فقال : کیف یحبّ المال والجنة ؟ فخرجوا من عنده ، ثم سمع [ لهم ] ⁽²⁾هدّة ، فقال : ما شأن الناس ؟ فقالوا : یریدون الدخول علیک ، فأذن لهم ، فقالوا : استخلف علینا علی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] قال : إذاً یحملکم علی طریقة هی الحق ! قال عبد الله بن عمر : فأکببت علیه عند ذلک فقلت : یا أمیر المؤمنین ! وما یمنعک منه ؟ فقال : أی بنیّ أتحمّل أعباء الناس حیّاً ومیّتاً ؟ ! ⁽³⁾از این روایت واضح است که : هرگاه خلافت مآب بعد مجروح شدن به دولت سرا تشریف داد ، آوازی به گوش او رسید ، پس پرسید که : چیست شأن مردم ؟ عرض نمودند که : اراده مینمایند دخول را بر تو ، پس اذن داد ایشان را ، و هرگاه حاضر شدند ، سؤال استخلاف عثمان بن عفان نمودند ، به جوابشان در این حال کثیر الملال که مجروح بر بستر افتاده است ، زبان به

جرح و قدح ثالث گشاد و دادِ بلاغت و حسن بیان داد یعنی ارشاد کرد که : چگونه دوست میدارد عثمان مال را و جنت را ؟ ! حاصل این کلمه بلیغه و اشاره لطیفه و مقاله رشیقه و افاده انیقه آن است که : عثمان مال را دوست میدارد و اجتماع حبّ مال با حبّ جنت ممتنع و محال !

و هرگاه حبّ جنت از عثمان منتفی و نور ایمان او منطفی باشد کمال بعد او از لیاقت امامت و صلاحیت خلافت - که ریاست عامه دنیا ‹ 1524 › و دین و رتبه اکابر صلحا و مقربین است - به کمال وضوح و ظهور ظاهر شد ; چه کسی که جنت را دوست نداشته باشد و خواهش خود بر مال سریع الزوال مقصور ساخته او مستوجب اصناف ذمّ و لوم و طعن و عیب است .

و جناب سید مرتضی - رضی الله عنه وأرضاه وکان ⁽¹⁾الجنة مثواه - در “ شافی “ فرموده :

وروی محمد بن سعد ، عن الواقدی ، عن محمد بن عبد الله الزهری ، عن عبید الله بن عبد الله بن عتبة ، عن ابن عباس ، قال : قال عمر : لا أدری ما أصنع بأُمّة محمّد [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ؟ - وذلک قبل أن یطعن - قلت : فلِمَ تهتمّ وأنت تجد من تستخلفه علیهم ؟ قال : أصاحبکم ؟ - یعنی علیاً [ ( علیه السلام ) ] - قلت : نعم ، والله هو لها أهل فی قرابته من رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم وصهره وسابقته

وبلائه ، فقال عمر : إن فیه بطالة وفکاهة !

قلت : فأین أنت عن طلحة ؟ قال : فأین الزهو والنخوة ؟ !

قلت : عبد الرحمن ؟ قال : هو رجل صالح علی ضعف فیه .

قلت : فسعد ؟ قال : ذلک صاحب مقنب وقتال ، لا یقوم بقریة لو حمل أمرها .

قلت : فالزبیر ؟ قال : وعقة لقس ، مؤمن الرضا ، کافر الغضب ، شحیح ، وإن هذا الأمر لا یصلح إلاّ لقوی ⁽¹⁾فی غیر عنف ، رفیق فی غیر ضعف ، جواد فی غیر سرف .

قلت : فأین أنت عن عثمان ؟ قال : لو وُلّیها یحمل بنی أبی معیط علی رقاب الناس ، ولو فعلها لقتلوه ⁽²⁾.

از این روایت محمد بن سعد - که از اجله اسلاف مسعودین و اکابر اساطین محمودین ایشان است ⁽³⁾- واضح است که عمر طلحه را به زهو و نخوت وصف نموده ، و عبدالرحمن بن عوف را به ضعف ، و سعد را گفته که : او صاحب مقنب و قتال است ، قیام نمیکند به یک قریه اگر حمل کرده شود امر آن قریه را ، یعنی او لیاقت ولایت و اصلاح امر یک ده هم ندارد تا به

ولایت ریاست عامه دین و دنیا و تسلط بر جمیع رعایا و برایا و نظم و نسق و ضبط امورشان چه رسد ؟ ! و زبیر را به بد خلقی و خبث نفس وصف کرده ⁽¹⁾، بد خلقی و کفر او در حالت غضب ثابت نموده ، و بخل را هم بر آن اضافه نموده و باز منافات بخل و ضعف - که آن را در زبیر و عبدالرحمن ثابت کرده - با خلافت صراحتاً ظاهر نموده ، خروج این هر دو از سیاقت ⁽²⁾خلافت به شکل اول ثابت نموده ، و در حق عثمان گفته که : اگر والی خلافت خواهد شد ، خواهد برداشت بنی ابی معیط را بر گردنهای مردم ، و اگر خواهد کرد این معنا را مردم او را قتل خواهند کرد .

و حجة الاسلام سنیان - یعنی ابوحامد غزالی - در کتاب “ منخول “ گفته :

الفصل الرابع فی التنصیص علی مشاهیر المجتهدین من الصحابة والتابعین وغیرهم ، ولا خفاء بأمر الخلفاء الراشدین ; إذ لا یصلح للإمامة إلاّ مفت ، وکذا کلّ من أفتی فی زمنهم کالعبادلة وزید بن ثابت ، ومعاویة قلّده الشافعی فی مسألة ، وأصحاب الشوری قیل : إنهم کانوا مفتین ; لأن عمر أجمل الأمر فیما بینهم فدلّ علی صلاح کلّ واحد له .

قال القاضی : وهذا فیه نظر ; إذ ما من واحد ‹ 1525 › إلاّ

وشبّب عمر فیه بشیء لمّا أن عرض علیه ، فقال فی طلحة : صاحب خنزوانة ⁽¹⁾واستکبار ! وفی الزبیر : أنه صاحب المدّ والصاع ! وفی سعد : أنه صاحب مقنب ، وفی علی [ ( علیه السلام ) ] أنّ فیه دعابة ! وفی عثمان أنه کلف بأقاربه ! فلا یتلقی حکم اجتهادهم من هذا المأخذ ⁽²⁾.

از این عبارت ظاهر است که : قاضی ابوبکر باقلانی دلالت تفویض امر خلافت به اصحاب شوری بر افتایشان و صلاح ایشان [ را ] برای افتا منع کرده و در سند این منع متشبث و متمسک به تشبیب و تعییب خلافت مآب در اصحاب شوری گردید ، و این ارشادات خلافت مآب را مانع ثبوت لیاقت افتا برای اصحاب شوری گردانیده ، قطعاً و حتماً از خلافت مآب نقل کرده که او در حق طلحه گفته که : او صاحب کبر و استکبار است ، و زبیر را گفته که : او صاحب مُدّ و صاع است ، و سعد را صاحب مقنب گفته ، و عثمان را به شدت حبّ اقارب خود موصوف نموده .

و قاضی ماضی به مزید تأکید و تشدید در نفی اوهام خام در آخر کلام هم تصریح کرده به اینکه : تلقی نکرده خواهد شد حکم اجتهاد ایشان - یعنی اصحاب شوری - از این مأخذ ، یعنی تفویض عمر امر خلافت را به اصحاب

شوری دلالت بر اجتهاد و رشاد و صلاح و سدادشان ندارد ; زیرا که خلیفه ثانیِ خود را بر خلاف نواخته خود ⁽¹⁾نباید انداخت [ که او ] فضائح و قبائح این حضرات بر زبان گهربار رانده و هر یک را به عیبی و طعنی که مانع از لیاقت ریاست و صلاحیت خلافت است نواخته .

و اما وصف او جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) به دعابه ; پس جوابش در مابعد میآید .

و ولی الله والد صاحب “ تحفه “ در “ ازالة الخفا “ در رساله “ کلمات عمر در سیاست ملک و تدبیر منازل ومعرفت اخلاق “ گفته :

قال ابن عباس : کنت عند عمر . . . فتنفّس نفساً ظننت أن أضلاعه قد انفرجت ! ⁽²⁾فقلت له : ما أخرج هذا النفس منک - یا أمیر المؤمنین ! - إلاّ همّ شدید ! قال : إی والله - یا ابن عباس ! - إنی فکّرت فلم أدر فیمن أجعل هذا الأمر بعدی ؟ ! ثمّ قال : لعلّک تری صاحبک لها أهلا ؟ قلت : وما یمنعه عن ذلک مع جهاده وسابقته وقرابته وعلمه ؟ ! قال : صدقت ، ولکنه امرء فیه دعابة . .

قلت : فأین أنت عن طلحة ؟ قال : ذو الباء بإصبعه المقطوعة . .

قلت : فعبد الرحمن ؟ قال : رجل ضعیف ، لو صار الأمر إلیه لوضع خاتمه فی ید امرأته . .

قلت : فالزبیر ؟ قال : شکس لقس ⁽¹⁾، یلاطم فی البقیع فی صاع من برّ . .

قلت : فسعد بن أبی وقاص ؟ قال : صاحب سلاح ومقنب . .

قلت : فعثمان ؟ قال : أوه - ثلاثاً - والله لئن ولیها لیحملنّ بنی أبی معیط علی رقاب الناس ، ثمّ تنهض إلیه العرب فتقتله . .

ثمّ قال : یا ابن عباس ! إنه لا یصلح لهذا الأمر إلاّ حصیف العقدة ، قلیل العزّة ⁽²⁾، لا تأخذه فی الله لومة لائم ، یکون شدیداً من غیر عنف ، لیّناً من غیر ضعف ، سخیاً من غیر سرف ، ممسکاً من غیر وکف .

قال ابن عباس : فکانت - والله - هی صفات عمر .

قال : ثمّ أقبل ‹ 1526 › علیّ - بعد أن سکت هنیئة - وقال : إن [ أراد ] ⁽³⁾الله تعالی أن یحملهم علی کتاب ربّهم وسنة نبیّهم ولاّها

لصاحبک ⁽¹⁾، أما إنهم إن ولّوه أمرهم حملهم علی الحجّة ⁽²⁾البیضاء والصراط المستقیم ⁽³⁾.

از این روایت - که والد صاحب “ تحفه “ فضل و مدح ستایش عمر و اتصاف او به محاسن اوصاف و جلائل مکارم اخلاق ثابت کردن میخواهد - ظاهر است که خلافت مآب در تفضیح و تقبیح و طعن و جرح و قدح ائمه سنیان مبالغه تمام فرموده ، در حق طلحه گفته که : او صاحب کبر است به سبب اصبع مقطوعه خود ، سبحان الله ! خلافت مآب مقطوع شدن انگشت طلحه را - که در جهاد کفار اشرار و حمایت و وقایت جناب سرور مختار - صلی الله علیه وآله الأطهار - واقع شده و حسب مزعومات و جزافات سنیه در مدح و اطرای صحابه دلیل قاطع و برهان ساطع بر کمال اخلاص و علوّ درجه و سموّ رتبه و قبول و خلوص او و نهایت عظمت در دین و تمکن در مقام اکابر اولیا و صلحا و مجاهدین و اتصاف به سایر صفات عالیه وارده در قرآن

و سنت سنیه جناب سید المرسلین ( صلی الله علیه وآله وسلم ) است - منشأ نهایت ذمّ و لوم و جرح و قدح و تفضیح و تقبیح و ازرا و تعییر او میسازد ، یعنی آن را سبب کبر او که از اقبح اوصاف رذیله و افضح اخلاق ردیّه است میگرداند ، و حضرات اهل سنت اصلا متنبه نمیشوند و روایت مشتمله را بر این جسارت شگرف از فضائل و مناقب جلیله و مآثر و مفاخر جمیله خلافت مآب میشمارند و از انهدام اساس سایر خرافات هفوات خود و اسلاف خود در اثبات عظمت و جلالت و حسن خاتمه صحابه به مجرد جهاد اهل عناد و صحابیت سرور امجاد - علیه وآله آلاف التحیة إلی یوم التناد - خبری نمیگیرند ⁽¹⁾، و نمیدانند که همین ارشاد باسداد خلافت مآب جمیع مساعی خود خلافت مآب و برادر بزرگشان را هم هباءاً منثوراً و با خاک سیاه برابر میسازد .

و هرگاه جهاد طلحه غیر مقبول و غیر مبرور ، و قطع اصبع او قطعاً مردود و نامشکور ، بلکه این قطع ، قاطع دیانت و امانت و مورث کبر و شراست باشد ، پس حیرت است که چگونه به جهاد و صحابیت دیگران که از طلحه هم پست ترند دست میاندازند ، و به خواندن آیات و روایات - بی فهم معانی آن ! - خلل صریح در دین و ایمان خلافت مآب میاندازند ، بلکه حقیقتاً حضرت او را به جرگه روافض که بدتر از نصاری و یهود - حسب زعم ابن تیمیه و ابن حجر و امثالهما - میباشند ⁽²⁾میاندازند !

و نیز از این روایت ظاهر است که : خلافت مآب عبدالرحمن را به سبب ضعف او لایق خلافت ندانسته ، و بر آن هم اکتفا نکرده ، ارشاد نموده که : اگر رجوع کند امر خلافت به او هر آینه بگرداند انگشتر خود را در دست زن خود ، و در حق زبیر گفته که : او شکِس لقِس است ، وشکِس به معنای بد خلق است ، قال فی مجمع البحار :

ک ، الشکِس - بکسر کاف - : العسر ، السیء الخلق ، لا انصاف له ⁽¹⁾.

پس ثابت شد که زبیر تنگ حوصله و بدخلق و بی انصاف و منهمک در جور و حیف و اعتساف ‹ 1527 › بود ، و لقِس یعنی خبیث و بدخلق است ، وقال فی مجمع البحار :

منه : وفی حدیث عمر فی الزبیر : وعقة لقس ، وهو السیّء الخلق ، وقیل : الشحیح .

ولقست نفسه إلیه : إذا حرصت علیه ونازعته إلیه ⁽²⁾.

پس به اضافه ( لقس ) مزید بدخلقی و فظاظت و غلظت زبیر ثابت فرموده و بر این هم اکتفا نکرده او را به ملاطمه در بقیع در صاعی از بُرّ - که دلیل

غایت بخل و دنائت و بُعد از جود و سماحت و انهماک در اسفاف و مجانبت ⁽¹⁾از انصاف است - موصوف نموده .

و از سعد بن ابیوقّاص هم به کنایه بلیغه نفی صلاحیت خلافت نموده ، لیاقت او را مقصور بر تولّی جیش ساخته .

و به وقت ذکر عثمانِ حیا کار سه بار مزید درد جگر افکار هویدا و آشکار کرده ، و ارشاد کرده که : اگر والی شود عثمان خلافت را هر آینه حمل کند بنی ابی معیط را بر رقاب مردم ، بعد از آن برخیزند به سوی او عرب پس قتل کنند او را .

و بعد ذکر این همه فضائح و قوادح و معایب و مثالب این ائمه دین سنیان ، کلامی جامع و مانع که به تأکید و تشدید مفید نفی خلافت و امامت از اینها گردد ارشاد نموده .

و در “ نهایة “ ابن اثیر ⁽²⁾مسطور است :

فی حدیث عمر واهتمامه للخلافة : فذکر له سعد ، فقال : ذلک إنّما یکون فی مقنب من مقانبکم . . المقنب - بالکسر - : جماعة الخیل والفرسان ، وقیل : هو دون المائة ، یرید : أنه صاحب حرب وجیوش ، ولیس بصاحب هذا الأمر ⁽³⁾.

و در “ مجمع البحار “ محمد بن طاهر گجراتی مسطور است :

فی حدیث عمر فی الخلافة : فذکر له سعد ، فقال : ذلک یکون فی مقنب من مقانبکم . . هو - بالکسر - : جماعة الخیل والفرسان ، یرید أنه صاحب حرب وجیوش ، ولیس بصاحب هذا الأمر ⁽¹⁾.

و علامه ابوالعباس محب الدین احمد بن عبدالله بن محمد الطبری که به تصریح جمال الدین اسنوی در “ طبقات فقهاء شافعیه “ شیخ حجاز و عالم عامل جلیل القدر عالم به آثار و فقه بوده ، و کتاب او را در احادیث احکام کتاب نفیس گفته ⁽²⁾، و ذهبی در “ معجم “ مختص به ترجمه او گفته :

أحمد بن عبد الله بن محمد ، الإمام ، الحافظ ، المفتی ، شیخ الحرم ، محب الدین أبو العباس الطبری ، ثم المکی ، الشافعی ، مصنف الأحکام الکبری ، کان عالماً ، عاملا ، جلیل القدر ، عارفاً بالآثار ، ومن نظر فی أحکامه عرف محله من العلم والفقه ، عاش ثمانین سنة ، وکتب إلی مرویاته فی سنة ثلاث وسبعین ⁽³⁾.

در “ ریاض النضره “ - در ذکر کرامات و مکاشفات عمر - گفته :

عن ابن عباس ، قال : تنفّس عمر ذات یوم تنفساً ظننت أن

نفسه خرجت ! فقلت : والله ما أخرج هذا منک إلاّ همّ ! قال : همّ - والله - شدید ! إن هذا الأمر لم أجد له موضعاً ، یعنی الخلافة . . فذکرت له علیاً [ ( علیه السلام ) ] وطلحة والزبیر وعثمان وسعداً وعبدالرحمن ابن عوف . . فذکر فی کلّ واحد منهم معارضاً ، وکان ما ⁽¹⁾ذکر فی عثمان : أنه کلف بأقاربه ، قال : لو استعملتُه استعمل بنی أبیه ⁽²⁾أجمعین ، وحمل بنی أبی معیط علی رقاب الناس ، والله لو فعلتُ لفعل ، والله لو فعل ذاک لسارت إلیه العرب ‹ 1528 › حتّی تقتله ، والله لو فعلتُ لفعل ، والله لو فعل لفعلوا . أخرجه فی الفضائل ⁽³⁾.

و نیز محب الدین طبری در “ ریاض النضرة “ در فضائل عبدالرحمن گفته :

ذکر شهادة عمر بن الخطاب صلاحیة الخلافة له لولا ضعف به :

عن ابن عباس ⁽⁴⁾، قال : خدمت عمر ، وکنت له هائباً ⁽⁵⁾ومعظّماً ، فدخلت علیه ذات یوم فی بیته - وقد خلا بنفسه -

فتنفس تنفساً ظننت أن نفسه خرجت ، ثمّ رفع رأسه إلی السماء فقلت : والله ما أخرج هذا منک إلاّ همّ یا أمیر المؤمنین ! قال : همّ - والله - همّ شدید ، إن هذا الأمر لم أجد له موضعاً یعنی الخلافة . .

قال : فذکرت له علیاً [ ( علیه السلام ) ] وطلحة والزبیر وسعداً وعثمان . . فذکر فی ⁽¹⁾کلّ واحد منهم معارضاً ، فذکرت له عبد الرحمن ، فقال : أوه نعم المرء ذکرت رجلا صالحاً إلاّ أنه ضعیف ، وهذا الأمر لا یصلح [ إلاّ الشدید ] ⁽²⁾من غیر عنف ، واللین من غیر ضعف ، الجواد من غیر إسراف ، والممسک من غیر بخل . أخرجه القاسم بن سلاّم فی مصنفه ⁽³⁾.

و ابراهیم بن عبدالله وصابی یمنی شافعی در کتاب “ الاکتفا “ ⁽⁴⁾- که در تفسیر شاهی از آن نقلها میآرد - گفته :

عن ابن عباس - رضی الله عنهما - ، قال : تنفّس عمر ذات یوم تنفّساً ظننت أن نفسه قد خرجت ، فقلت : والله ما أخرج هذا منک

إلاّ همّ ! قال : همّ - والله - شدید ، إن هذا الأمر لم أجد له موضعاً ، یعنی الخلافة ، فذکرت له علیاً [ ( علیه السلام ) ] وطلحة والزبیر وعثمان و سعداً وعبد الرحمن بن عوف . . فذکر فی کلّ واحد منهم معارضاً ، وکان ممّا ذکر فی عثمان قال : إنه کلّف بأقاربه ، قال : لو استعملته استعمل بنی أُمیة أجمعین ، وحمل بنی أبی معیط علی رقاب الناس ، والله لو فعلتُ لفعل ، والله لو فعل ذاک لسارت إلیه العرب حتّی تقتله ، والله لو فعلت لفعل ، والله لو فعل لفعلوا . أخرجه الدولابی فی الفضائل ⁽¹⁾.

و ولی الله در “ ازالة الخفا “ در فصل رابع در مکاشفات عمریه از رساله نشر مقامات و کرامات او گفته :

عن ابن عباس ; قال : تنفّس عمر ذات یوم تنفساً ظننت أن نفسه خرجت ، فقلت : والله ما أخرج هذا منک إلاّ همّ ! قال : [ همٌّ والله ] ⁽²⁾همّ شدید ، إن هذا الأمر لم أجد له موضعاً ; یعنی الخلافة ، فذکرت له علیاً [ ( علیه السلام ) ] وطلحة والزبیر وعثمان وسعداً وعبد الرحمن ابن عوف . . فذکر فی کل واحد منهم معارضاً ، وکان ممّا ذکر فی

عثمان أنه کلف بأقاربه ، قال : لو استعملته استعمل بنی أُمیة أجمعین ، وحمل بنی أبی معیط علی رقاب الناس ، والله لو فعلتُ لفعل ، فالله لو فعل ذلک لسارت إلیه العرب حتّی تقتله ، والله لو فعلتُ لفعل ، والله لو فعل لفعلوا ⁽¹⁾.

از این روایت - که اکابر ائمه سنیه آن را از فضائل و مناقب عمریه میشمارند و والد مخاطب آن را از دلائل کرامات و مکاشفات صادقه خلافت مآب گرفته - ظاهر است که : حضرت او به خطاب ابن عباس در بیان وجه همّ شدید خود فرموده که : ‹ 1529 › به درستی که این امر - یعنی امر خلافت - نیافتم برای آن موضعی ، و این نص واضح است که خلافت مآب هیچ کس از اصحاب را مطلقاً لایق خلافت نمیدانست ، پس تفویض خلافت به اصحاب شوری مخالف و منافی این ارشاد باشد .

عجب که چگونه این امر جلیل و عظیم را که از تحمل آن خود را دور دور میکشیدند - ولو لساناً ! - به کسانی سپرد کردند که به نصّشان لایق آن نبودند !

و نیز چون این کلام متضمن ادعای نفی خلافت از جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) هم میباشد ، پس در ثبوت مزید کفر و نفاق حضرتش مقام ریب نباشد !

و نیز از این روایت واضح است که خلافت مآب بعد این قدح اجمالی در هر یک از اصحاب شوری قدح تفصیلی فرموده یعنی در هر یک از ایشان معارض - یعنی مانع استخلاف - ثابت فرموده ، و معایب اینها بر زبان آورده که راوی در این روایت ذکر آن ننموده ، لکن عیب و قدح ثالث را به تفصیل آورده .

بالجمله ; هرگاه از این روایات عدیده به وجوه شتّی ثابت شد که خلافت مآب در عیب و ذمّ و ازرا و هتک ناموس اصحاب شوری کوشیده ، و ایشان را زیر طعن و لوم و ملام کشیده ، پس این معنا حسب اغراقات و اختراعات اهل سنت که ذمّ و طعن و عیب صحابه را مطلقاً دلیل کفر و الحاد و زندقه میگردانند مثبت زندقه و کفر و الحاد خلافت مآب است !

و افاده ابوزرعه در این باب سابقاً شنیدی ⁽¹⁾، و در مکتوب هشتادم از

مجلد اول مکتوبات ⁽¹⁾شیخ احمد سرهندی - که او را مجدّد الف ثانی میدانند - مذکور است :

و طعن کردن در اصحاب فی الحقیقة طعن کردن است بر پیغمبر خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم جلّ شأنه ⁽²⁾، ما ⁽³⁾آمن برسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] من لم یوقّر أصحابه ، چه خبث اینها منجر به خبث صاحب ایشان میشود ، نعوذ بالله سبحانه من هذا الاعتقاد السوء .

أیضاً ; شرایعی که از راه قرآن و احادیث به ما رسیده است به توسط نقل ایشان است ، هرگاه ایشان مطعون باشند نقل ایشان نیز مطعون خواهد بود ، و این نقل مخصوص به بعض دون بعض نیست ، بل کلّهم فی العدالة والصدق والتبلیغ سواء ، پس طعن ایشان ⁽⁴⁾أیّ واحد کان منهم مستلزم طعن در دین است ، و العیاذ بالله سبحانه منه .

و اگر طاعنان بگویند که : ما هم متابعت اصحاب میکنیم ، لازم نیست که

جمیع اصحاب را متابع باشیم ، بلکه ممکن نیست متابعت جمیع لتناقض آرائهم و اختلاف مذاهبهم .

جواب گوییم : متابعت بعضی وقتی سودمند افتد که انکار از بعض دیگر به آن منضم نشود ، و بر تقدیر انکار از بعض متابعت بعض دیگر متحقق نمیشود ⁽¹⁾.

از این عبارت ظاهر است که طعن کردن در اصحاب فی الحقیقه طعن کردن است بر جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) وطعن بر ایشان و اثبات خبثشان منجر به امری شنیع ⁽²⁾که عین کفر است ، پس بنابر این لازم آمد که خلافت مآب طاعن بر جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) بوده و به اثبات خبث ایشان کفر خود ثابت کرده .

و نیز از آن ظاهر است که طعن یک صحابی هم طعن در دین است پس ‹ 1530 › طعن خلافت مآب در چندین کس از اجله و اعاظم صحابه که خودش ایشان را از همه صحابه برگزیده ، دلیل کمال علوّ مرتبه خلافت مآب و انهماک بلیغشان در طعن دین و تخریب شرع متین باشد ; چه بنابر این ثابت میشود که نزد خلافت مآب همه این صحابه که وقت وفاتش حاضر بودند ملوم و مطعون و معیوب و مذموم بودند ، چه هرگاه اصحاب شوری را که

حسب اختیار او افضل بودند به این قبائح نواخته دیگران بالاولی مطعون و ملوم باشند .

بالجمله ; اگر ادنی بهره [ ای ] از انصاف و تأمل داشته باشند میباید که جمیع مطاعن و تشنیعات خود که بر اهل حق به سبب طعن اصحاب میزنند آن را بر خلافت مآب متوجه سازند ، و مخالفت آیات و روایات اعلاناً و جهاراً بر حضرتش ثابت سازند ، و حضرت او را به زمره روافض که ایشان را بدتر از یهود و نصاری میپندارند - کما یظهر من منهاج ابن تیمیه ⁽¹⁾- اندازند ، و در حقیقت خلافت مآب از روافض هم گوی مسابقت ربوده ، چه روافض جمیع این اصحاب را که در این وقت موجود بودند به عیب و ذمّ نمینوازند .

و قطع نظر از این هرگاه این اصحاب شوری به این فضائح و قبائح به اعتراف خود خلافت مآب موصوف باشند و لیاقت خلافت و صلاحیت امامت حسب تصریح خودش نداشته باشند ، باز تفویض امر خلافت به ایشان محض مجازفه و عدوان و عین جور و طغیان است ، والله المستعان .

و روایت طعن عمر بر اصحاب شوری به حدّی صحیح و ثابت و شایع و ذایع و معروف [ و ] مشهور است که ابن تیمیه شیخ الاسلام سنیان - با آن همه اغراق و انهماک در تعصب و عناد و انکار واضحات و ابطال ثابتات ! - مجال

انکار آن نیافته چنانچه در “ منهاج السنه “ به جواب علامه حلی - طاب ثراه - که در مطاعن عمر فرموده :

وجمع [ فیمن یختار ] ⁽¹⁾بین المفضول والفاضل ، ومن حقّ الفاضل التقدم علی المفضول ، ثمّ طعن فی کلّ واحد ممّن اختاره للشوری . . إلی آخره ⁽²⁾.

گفته :

وأما قول الرافضی : إنه طعن فی کل واحد ممّن اختاره للشوری وأظهر أنه کان یکره أن یتقلّد أمر المسلمین میّتاً کما تقلّده حیّاً ، ثمّ تقلّده بأن جعل الإمامة فی ستة .

فالجواب : أن عمر لم یطعن فیهم طعن من یجعل غیرهم أحق بالإمامة منهم ، بل لم یکن عنده أحقّ بالإمامة منهم ⁽³⁾، کما نصّ علی ذلک ، لکن ⁽⁴⁾بیّن عذره المانع [ له ] ⁽⁵⁾من تعیین واحد منهم ،

وکره أن یتقلّد ولایة معین ، ولم یکره أن یتقلّد تعیین الستة ; لأنه [ قد علم أنه ] ⁽¹⁾لا أحد أحقّ بالأمر منهم ⁽²⁾.

از این عبارت ظاهر است که : ابن تیمیه طعن عمر را بر اصحاب شوری انکار نمیتوانست کرد ، بلکه اعتراف به آن دارد و تصدیق آن مینماید ، و لکن این طعن را به مثابه [ ای ] نمیداند که مثبت افضلیت دیگر اصحاب از ایشان باشد ، و این طعن را عذر عمر که مانع از تعیین یکی [ از ] اصحاب شوری است میگرداند .

و از غرائب امور و عجائب دهور آن است که ابن روزبهان به جواب روایت طعن عمر بر اصحاب شوری اصلا دأب اهل علم را رعایت نکرده و قانون مناظره را سراسر از دست داده ، مهملات شگرف بر زبان آورده چنانچه در جواب ‹ 1531 › “ نهج الحق “ گفته :

وأما ما ذکر أنه ذکر معائب کلّ واحد بالأُمور القادحة فی الخلافة فی حضورهم . . فهذا باطل لا شک فیه ، وصاحب هذه الروایة جاهل بالأخبار ، کذّاب لا یعلم الوضع ، فإن وضع الأخبار ینبغی أن یکون علی طریقة لا یعلم الناس أنها موضوعة ، ووضوح وضع هذا الخبر أظهر من أن یخفی علی أحد ، فإن الرجل

مجروح ، وهؤلاء کانوا أکابر قریش وأقرانه فی الحسب والنسب ، أتراه یأخذ فی عینهم ویشتمهم عند الموت وهو یرید استخلافهم ؟ ! ویقول لزبیر - وهو شیخ المهاجرین بمحضر الناس - : إنک جاف جلفٌ ، ویقول لطلحة . . کذا ، ولسعد . . کذا ، فهذا معلوم من أطوار الصحابة وحکایاتهم أنه من الموضوعات ، والله أعلم .

ولقد سألت عن الشیخ برهان الدین إبراهیم البغدادی - فی تبریز سنة قدم تبریز - عن هذا ، وذکرت ذلک له ، والشیخ المذکور کان استاد الشیعة وإمامهم فی زمانه ، فصدّقنی ، وقال : هذا کذب صراح ، بل الحقّ أن عمر قبل أن یجرح - بأیام قلائل - تأوّه یوماً ، فقال له ابن عباس - فی الخلوة - : لِمَ تتأوّه یا أمیر المؤمنین ؟ ! قال : ذهب عمری وأنا متفکر فی هذا الأمر أُولّیها لمن ؟ فقال ابن عباس : قلتُ : أین لک من عثمان ؟ قال : أخاف أن یولّی بنی أُمیة علی الناس ، ثمّ لم ینشب العرب أن یضربوا عنقه ، والله لو فعلتُ لفعل ولو فعل لفعلوا .

فقلت له : أین لک من طلحة ؟ قال : نعوذ بالله من زهوه .

قلت : أین لک من الزبیر ؟ قال : شجاع جاف .

قلت : أین لک من سعد ؟ قال : قائد عسکر ، ولا یصلح للخلافة .

قلت : أین لک من عبد الرحمن ؟ فقال : ضعیف .

قال : قلت : أین لک من علی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] ؟ قال : فیه دعابة ، وإذن یحملهم علی الحق الذی لا یطیقونه . . ثمّ ما مرّ علیه أسبوع حتّی ضربه أبو لؤلؤ . . هکذا سمعت منه ، ثم بعد هذا رأیت فی الأحکام السلطانیة لأقضی القضاة الماوردی ذکر علی نحو ما سمعته من الشیخ برهان الدین البغدادی ⁽¹⁾.

این کلام مختل النظام مخدوش است به چند وجه :

اول : آنکه تکذیب و ابطال روایت طعن عمر بر اصحاب شوری به قطع و حتم باطل محض است بلا شک و ریب ; زیرا که اعاظم اعلام و اماثل فخام و اساطین محققین و اعاظم معتمدین شان طعن عمر را روایت کرده اند ، پس تکذیب آن تفضیح ائمه دین خود است .

دوم : آنکه دلیلی که بر وضع این خبر ذکر نموده ، محض خرافه معیوب است و صریح مصادره علی المطلوب ، و به سبب دلالت روایات کثیره بر طعن اصحاب بر یکدیگر - کما سبق بعضها ، ویجیء کثیر منها - بر روی او مقلوب .

و حیرت آن است که جرح خلافت مآب را چه دخل است در جرح این روایت ؟ !

و حضرت عتیق هم در وقت ‹ 1532 › احتضار و قرب ارتحال از دار ناپایدار حضرات صحابه اخیار را به طعن و ملام و تهجین و توهین نواخته ، کما سبق ⁽¹⁾.

پس اگر خلیفه ثانی هم به مفاد شعر : ( شنشنة أعرفها من أخزم ⁽²⁾) سالک این طریقه مرضیه و تابع این سجیّه سنیّه گردید ، چه جای استغراب است ؟ !

سوم : آنکه استشهاد ابن روزبهان به تصدیق شیخ برهان الدین ، تصدیق مزید اختلال دماغ و کمال جنون او مینماید ، واعجباه که ابن روزبهان استدلالات علامه علی الاطلاق - طاب ثراه - را به روایات و افادات اعاظم ائمه و اساطین محققین خود قبول نکند ، و خود به ادعای تصدیق چنین مجهول بی اصل تمسک نماید !

پر ظاهر است که این شیخ برهان الدین بغدادی هرگز از علمای شیعه نیست و ارباب رجال اهل حق او را ذکر نکرده اند و در کتب دینیه از او نقلی نمیآرند .

چهارم : آنکه اگر بالفرض شیخ برهان الدین بغدادی مذکور از اهل حق بلکه از اعاظم و ائمه ایشان هم باشد ، باز هم نقل ابن روزبهان تصدیق او [ را ] کی لایق تصدیق است که نقل خصم عنید ، سزاوار ابطال و تکذیب است نه لایق تصدیق و تصویب !

پنجم : آنکه از لطائف الطاف الهی آن است که آنچه ابن روزبهان از این شیخ بغدادی نقل کرده و تقریر و تصدیق آن نموده نیز مشتمل است بر تفضیح و تقبیح اصحاب شوری ، پس تکذیب روایت علامه و تصدیق این روایت کار انسان نیست ; چه هر دو متقارب و متماثل اند .

واعجباه ! که خود تکذیب گفتن عمر زبیر را که تو جلف جافی هستی مینماید و نسبت آن را به عمر از کذّابین و وضّاعین اخبار هم مستبعد میداند ، و باز خود از شیخ بغدادی نقل میکند که عمر به مشافهه ابن عباس گفته که : زبیر شجاع جافی است .

و فرق در حالت احتضار و قبل آن به چند روز فایده ندارد ; زیرا که غرض همین است که کسانی که به تصریح خود عمر مطعون بودند تفویض خلافت به ایشان و ادخالشان در شوری نهایت قبیح و شنیع است ، و این معنا در هر

صورت ثابت میشود خواه طعن عمر قبل از مجروح شدن خود باشد خواه بعد آن .

و نیز در این روایت ذمّ و هجو و لوم طلحه به نهایت مرتبه است که خلافت مآب کلمه ( نعوذ بالله من زهوه ) بر زبان مبارک آورده ، پناه به خدا از کبر او جسته ، و این غایت تقبیح و تفضیح و نهایت توضیح و تصریح است به آنکه زبیر اصلا لیاقت و صلاحیت خلافت ندارد و استخلاف او از جمله بلایا و مصائب و رزایا و نوائب است که از آن استعاذه به ربّ العالمین باید کرد و آن را از جمله شرور و مکائد ابلیس لعین باید دانست .

و نیز از این روایت واضح است که خلافت مآب به تصریح تمام نفی صلاحیت خلافت از سعد بن ابیوقاص نموده ، یعنی ارشاد کرده که او قائد عسکر است و صلاحیت نمیدارد برای خلافت .

بالجمله ; پر ظاهر است که این روایت شیخ بغدادی - که ابن روزبهان آن را بر سر و چشم نهاده و در پی تأیید و تصویب آن فتاده - نیز برای اثبات مطلوب اهل حق وافی و برای اظهار مجازفه و عناد و جور و حیف خلافت مآب کافی است .

و ابن روزبهان در اثبات آن با وصف تکذیب نقل ‹ 1533 › علامه حلی - طاب ثراه - دادِ تناقض و تهافت و اضطراب داده ، و حقیقت آن است که ابن روزبهان به سبب صعوبت اشکال و عظمت اعضال هوش و حواس باخته ، یمین را از شمال در نیافته ، متخبطانه آنچه خواسته نگاشته !

و از اینجاست که بعد نقل این روایت از شیخ بغدادی ، و تأیید و تسدید و تصدیق آن از “ احکام سلطانیه “ بر تکذیب معیب خود ندامت ورزیده ، در صدد جواب بر تقدیر تسلیم هم آمده میگوید :

ثمّ إنا لو فرضنا صحة ما ذکر ، فإنه لم یذکر المعائب القادحة للإمامة ، بل هذا من مناصحة الناس ، فذکر ما کان من العیوب ، ولو صدق فلا اعتراض علی عمر ، فإنه علی ما ذکره أشار إلی خلافة علی [ ( علیه السلام ) ] إشارة جلیّة لا تخفی ، بل هو قریب من التنصیص ، و رغبته فی خلافته من هذا الکلام ظاهر ، فلا اعتراض علیه ⁽¹⁾.

از این کلام صراحتاً واضح است که : ابن روزبهان بر تقدیر فرض صحت آنچه علامه حلّی - طاب ثراه - ذکر فرموده ، این معایب و مثالب را قادح در امامت نمیگرداند ، حال آنکه خودش در صدر کلام تصریح کرده به آنکه علامه حلی ذکر فرموده که : عمر ذکر نموده معایب هر واحد به امور قادحه در خلافت در حضورشان ، پس در صدر کلام این معایب را قادح در خلافت میگرداند و بعد تسلیم صحت ، این معایب را قادح برای امامت نمیداند ، و این تناقض صریح و تهافت قبیح است ، و در حقیقت منع این دلالت از قبیل سلب ذاتیات شیء از شیء است ، و تکذیب آن از کلام خودش واضح است .

و نیز ابن روزبهان ذکر این معایب را به : أخذ فی العین و شتم ایشان تعبیر کرده ، پس اگر شتم و سبّ صحابه کبار ، و آن هم در حالت احتضار از قبیل مناصحت است و دلالت بر عیب و قدح خلافت ندارد ، پس آخر بیان کند که آن کدام امر است که قادح خلافت میشود ، و بالفرض اگر شتم و سبّ دلیل قدح در خلافت مسبوب و مشتوم ⁽¹⁾نخواهد شد ، بلا ریب دلیل شافی بر قدح و جرح سابّ و شاتم خواهد شد .

و نیز هرگاه این عیوب قادح خلافت نبود پس ذکر این عیوب خصوصاً در مقام قرب حضور پیش علاّم الغیوب حسب خرافات اهل سنت عین غشّ و مخادعت بود نه وعظ و مناصحت ; چه ذکر عیوب صحابه را حضرات اهل سنت از اعظم فضائح و قبائح میشمارند ، بلکه دلیل کفر و زندقه میپندارند ، پس حیرت است که چگونه ابن روزبهان در اینجا ذکر عیوب اکابر صحابه را عین اصلاح و مناصحت و محض خیر و محافظت پنداشته ، و از افادات و مجازفات اسلاف خود خبری برنداشته ، بلکه از تهافت و تناقض خود هم باکی نداشته جابجا در این کتاب در ذمّ و لوم طعن و قدح صحابه و طعن و تشنیع بر مرتکبین آن مبالغه فرموده و به ایراد فضائل و مناقب عامه از طرق خویش نفس درازی ⁽²⁾آغاز نهاده !

و محتجب نماند که روایتی که علامه حلی - طاب ثراه - ذکر فرموده و ابن روزبهان بر تقدیر فرض صحت آن تأویلش در سر کرده این است :

إن عمر لمّا نظر إلیهم قال : قد جاءنی کلّ [ واحد ] ⁽¹⁾منکم یهزّ عفریته ⁽²⁾یرجو أن یکون خلیفة ! أمّا أنت یا طلحة ! ‹ 1534 › أفلست القائل : إن قبض النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] لننکحنّ أزواجه من بعده ، فما جعل [ الله ] ⁽³⁾محمد [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] أحقّ ببنات عمّنا منّا ! فأنزل الله فیک : ( وَما کانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّهِ وَلا أَنْ تَنْکِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً ) ⁽⁴⁾.

وأمّا أنت یا زبیر ! فوالله ما لان قلبک یوماً ولا لیلا ، ومازلتَ جلفاً جافیاً ، مؤمن الرضا ، کافر الغضب ، یومان شیطان ویومان رحمان ، شحیح .

وأمّا أنت یا عثمان ! فوالله لروثة خیر منک ! ولئن ولّیتها لتحملنّ بنی أبی معیط علی رقاب الناس ، ولئن فعلتها لتقتلنّ - ثلاث مرّات - .

وأمّا أنت یا عبد الرحمن ! فإنک رجل عاجز تحبّ قومک جمیعاً .

وأمّا أنت یا سعد ! فصاحب عصبیة وفتنة ومقنب وقتال ، لا تقوم بقریة لو حملت أمرها .

وأمّا أنت یا علی ! فوالله لو وزن إیمانک بإیمان أهل الأرض جمیعاً لرجّحتهم - فقام علی [ ( علیه السلام ) ] مولّیاً یخرج ، فقال عمر : - والله إنی لأعلم مکان الرجل ، لو ولّیتموه أمرکم حملکم علی المحجّة البیضاء ! قالوا : من هو ؟ قال : هذا المولّی من بینکم ، إن ولّوها الأجلح ⁽¹⁾سلک بکم الطریق ، قالوا : فما یمنعک من ذلک ؟ قال : لیس إلی ذلک سبیل ، قال له ابنه عبد الله بن عمر : فما یمنعک منه ؟ ! قال : أکره أن أتحمّلها حیّاً ومیّتاً .

وفی روایة : لا أجمع لبنی هاشم بین النبوة والخلافة ! ⁽²⁾و در این روایت تهجین و توهین و ازرا و تعییر طلحه و زبیر و عثمان و سعد به غایت قصوی است ، و هیچ عاقلی این اوصاف را غیر قادح در امامت نتواند گفت که ادنای این اوصاف قدح صریح در امامت میکند چه جا این

فضائح قبیحه و مطاعن صریحه ، مگر نمیبینی که خلافت مآب - بعد سرزنش و نکوهش اصحاب شوری به رجای خلافت - شروع به تفضیح طلحه فرموده و تفوّه او به کلامی که از اعاده اش ارتعای قلب رو میدهد و کار هیچ مسلمی نیست که آن را بر زبان آورد و جز معاند حاقد و حاسد حائد آن را نخواهد گفت ثابت کرده ، و نزول آیه کریمه ( ما کانَ لَکُمْ . . ) ⁽¹⁾إلی آخر الآیة در حق او ثابت نموده ، پس چگونه چنین فضیحه صریحه مانع از امامت طلحه نخواهد شد ، امامت نشد قیامت شد !

و به خطاب زبیر فرموده که : و لکن تو ای زبیر ! پس قسم به خدا نرم نشد قلب تو روزی و نه شبی و همیشه جلف و جافی هستی ، و مؤمن الرضا کافر الغضب هستی ، دو روز شیطان میباشی و دو روز رحمان ، [ و ] بخیل [ هم هستی ] ، بس عجب است که چنین شیطان کافر و فظّ غلیظ قسی القلب مصداق ( ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِک فَهِیَ کَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً ) ⁽²⁾که یک روز و یک شب هم با نرمی و لینت همساز نشود ، و از اجلاف جفات و اعراب عصات بوده لایق خلافت و امامت گردد !

آری چون افضل خلفای سنیه تابع شیطان بود ⁽³⁾و هم به قساوت خود معترف ⁽⁴⁾، و کفرش هم از مباحث سابقه ثابت ، اگر طلحه هم با وصف

شیطنت و کمال قساوت و جفا و جلفیت و کفر لایق امامت و خلافت گردد چه عجب است ؟ !

و عثمان حسب افاده مثلثه ابن خطاب که به خطاب عثمان فرموده بدتر از سرگین بوده ، پس بزرگی ⁽¹⁾که بدتر از سرگین باشد چگونه لایق امامت و خلافت حضرت سید المرسلین - صلی الله علیه وآله أجمعین - خواهد ‹ 1535 › بود ، نعوذ بالله من وساوس الشیاطین .

و سعد را به عصبیت و فتنه وصف کرده و عجز او از قیام به قریه - اگر تحمیل امر آن کرده شود - بیان نموده ، و ظاهر است که عصبیت و فتنه از لیاقت خلافت و امامت به مراحل بعیده دور است ، والتباین بینهما تباین الظلمة والنور ، ( وَمَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُور ) ⁽²⁾، ( فَإِنَّها لا تَعْمَی الاْبْصارُ وَلکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ ) ⁽³⁾.

و قطع نظر از این همه ، از روایات سابقه به وجوه عدیده ظاهر و باهر است که عمر به نهایت تصریح و توضیح و اعلان و اجهار نفی صلاحیت و لیاقت خلافت از این صحابه نموده و اوصاف منافیه خلافت در ایشان ثابت فرموده ، پس بعد ملاحظه آن ، این معایب را قادح خلافت نگردانیدن در حقیقت ردّ شنیع بر خود خلافت مآب نمودن است .

و نیز تعدید ذکر این معایب [ را ] از قبیل مناصحت ناس ، محض مکابره و وسواس است ; زیرا که آنفاً خودش تصریح کرده است به آنکه این معایب امور قادحه در خلافت است ، و به این سبب نهایت مرتبه بر خود پیچیده و مضطرب گردیده و آن را حتماً و قطعاً کذب باطل و دروغ لا حاصل دانسته و چندان در توهین آن کوشیده که صاحب آن را جاهل بالاخبار و کذّاب بلکه جاهل به طریقه وضع هم گمان کرده ، پس اگر ذکر این معایب از باب مناصحت است چرا این همه زور و شور بر تکذیب و ابطال میدارد ؟ !

و از عبارت ابن تیمیه - که آنفاً گذشته - ظاهر است که : ابن تیمیه طعن عمر را در اصحاب شوری انکار نمیکند لکن میگوید آنچه حاصلش این است که : طعن عمر بر ایشان چنان طعن نبود که مثبت أحقیت غیر این اصحاب به خلافت باشد ، بلکه نزد عمر کسی احق از ایشان به خلافت نبود ، لکن عمر به تعدید مطاعن ایشان بیان عذر خود که مانع از تعیین یکی از ایشان است نموده ، و کراهت کرد تقلد ولایت معین را و کراهت نکرد ⁽¹⁾تقلّد تعیین سته را که کسی أحق از ایشان نبود . ⁽²⁾انتهی محصله .

و این کلام مخدوش است به وجوه عدیده :

اولا : آنکه حسب افادات اهل سنت طعن بر صحابه مثبت کفر و زندقه است .

و ثانیاً : تفویض امر خلافت به مطعونین - گو افضل از دیگران باشند - ناجایز است .

و ثالثاً : افضلیت طلحه و زبیر و عبدالرحمن و سعد و عثمان که خود عمر فضائحشان بیان کرده از دیگر صحابه علی الاطلاق باطل محض است ، و هیچ دلیلی بر آن اقامه نکرده ، و مجرد زعم عمر کی لایق التفات است ؟ ! و بطلان آن قطعاً بر متتبع سیر دیگر صحابه و ناظر فضائل ایشان مخفی نخواهد بود ، کما سیجیء نموذجه إن شاء الله تعالی .

و رابعاً : بالفرض اگر این صحابه از دیگر صحابه افضل باشند لکن بلا شبهه از جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) مفضول بودند به این سبب که خود عمر در این اصحاب فضائح و قبائح ثابت کرده و برائت جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) از این مطاعن ظاهر است ; و مزاح آن حضرت ‹ 1536 › که ذکرش نموده از جمله فضائل و محامد اوصاف است نه جای طعن اهل اعتساف ، پس با وصف موجود بودن جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) تفویض خلافت به دیگران ضلال و عناد محض است .

و خامساً : کراهت از تقلد ولایت یکی از شش کس با وصف تفویض خلافت به ایشان وجهی ندارد ; چه اگر ایشان استحقاق خلافت داشتند پس در تعیین یکی از ایشان حرجی نبود ، و اگر لایق خلافت نبودند پس تفویض خلافت به ایشان و لو اجمالا ناجایز باشد .

و ابن ابی الحدید در “ شرح نهج البلاغة “ به جواب جناب سید مرتضی - طاب ثراه - که احتجاج به روایت ابن سعد که سابق گذشته فرموده ⁽¹⁾، بسیار پیچ و تاب خورده در حمایت اصحاب و رعایت خلافت مآب مبالغه تمام نموده ، دادِ تسویل و تلمیع و تمذیع ⁽²⁾داده چنانچه گفته :

فأما قول المرتضی : ( إنه وصف القوم بصفات تمنع من الإمامة ثم عیّنهم للإمامة ! ) .

فنقول فی جوابه : إنّ تلک الصفات لا تمنع من الإمامة بالکلّیة ، بل هی صفات نقص فی الجملة . . أی لو لم یکن هذه الصفات فیهم لکانوا أکمل ، ألا تری أنه قال فی عبد الرحمن : رجل صالح علی ضعف فیه ، فذکر أن فیه ضعفاً یسیراً ; لأنه لو کان یری ضعفه مانعاً من الإمامة لقال : ضعیف عنها جدّاً ولا یصلح لها لضعفه ، وکذلک قوله فی أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) : فیه فکاهة ; لأن ذلک لا یمنع من الإمامة ، ولا زهو طلحة ونخوته ، ولا ما وصف به الزبیر من أنه

شدید السخط وقت غضبه ، وأنه بخیل ، ولا قوله فی عثمان وتولیته الأقارب وحملهم علی رقاب الناس إذا لم یکونوا فسّاقاً .

وأقوی عیب ذکره ما عاب به سعداً فی قوله : صاحب مقنب وقتال ، لا یقوم بقریة لو حمّل أمرها . . ویجوز أن یکون ذلک علی سبیل المبالغة فی استصلاحه ; لأن یکون صاحب مقنب ⁽¹⁾یقاتل به بین یدی الإمام ، وأنّه لیس له دربة ونظر فی تدبیر البلاد والأطراف وجبایة أموالها ، ألاتری کیف قال : لا یقوم بقریة ، ویجوز أن یلی الخلافة من هذه حاله ، ویستعین فی أمر القری والبلاد وجبایة الأموال بالکفاة والأُمناء ⁽²⁾.

پر ظاهر است که منع دلالت این صفات شناعت آیات بر منع از امامت ، از عجائب خرافات و غرائب هفوات است ; چه حسب دلالت روایات سابقه به وجوه بسیار ظاهر است که این صفات قادح و جارح در امامت و خلافت است ، و خود خلافت مآب این صفات را مانع و قادح خلافت گردانیده ، پس به رغم أنف حضرتش منع این دلالت چه کار میگشاید ؟ و جز تفضیح و تقبیح نمیافزاید .

بالجمله ; هر چند بطلان این کلام حدیدی از ملاحظه روایات سابقه نهایت ظاهر است ، لکن به مزید توضیح اجمالا و تفصیلا وجوه ردّ خرافه او

بیان میشود ، پس باید دانست که جواب اجمالی از کلامش به چند وجه است :

اول : آنکه در روایتی که دولابی و قاسم بن سلاّم و محب الدین طبری در دو مقام از “ ریاض النضرة “ - نقلا عنهما - و ابراهیم بن عبدالله یمنی شافعی و ولی الله در ‹ 1537 › “ ازالة الخفا “ نقل کرده اند ظاهر است که : هرگاه ابن عباس تنفس عمر - که موجب ظنّ خروج نفس شریفش گردیده - شنید عرض کرد که : خارج نکرد این را از تو مگر همّ ، عمر به جواب آن فرمود که : ( همّ - والله - شدید ) یعنی خارج کرد این تنفس را همّی که - قسم به خدا - شدید است ، به درستی که این امر نیافتم برای آن موضعی ، و راوی در این روایت تفسیر : ( هذا الأمر ) هم نموده و گفته : ( یعنی الخلافة ) ، پس از این روایت به نصّ صریح واضح گردید که عمر هیچ کس را از اصحاب ⁽¹⁾لایق و صالح خلافت نمیدانست ، و نفی صلاحیت خلافت و امامت از همه کس علی العموم مینمود ، پس هرگاه هیچ کس از اصحاب لایق خلافت به تصریح عمر نباشد باز تفویض خلافت به سوی اصحاب شوری بلا شبهه موجب طعن و لوم است خواه این صفات را مانع از امامت و خلافت پندارند یا نه .

دوم : آنکه از این روایت ظاهر است که عمر به جواب ابن عباس که

استخلاف اصحاب شوری خواسته ، در هر یک از ایشان معارضی ذکر کرده ، و ظاهر است که مراد از معارض مانع خلافت و مدافع آن است ، پس ثابت شد که به نصّ این روایت این صفات مانع از امامت این مردم بوده .

سوم : آنکه از عبارت “ منخول “ ⁽¹⁾غزالی ظاهر است که ابوبکر باقلانی عیب و طعن عمر را در اصحاب شوری مانع از دلالت تفویض عمر خلافت را به ایشان بر افتای ایشان گردانیده ، و ظاهر است که این منع متوجه نمیشود مگر به این وجه که این مطاعن مانع از صلاحیت امامت و خلافت باشد و الاّ اگر این مطاعن مانع امامت و خلافت نباشد تفویض خلافت به ایشان دلالت بر افتایشان حسب مزعومات سنیه خواهد کرد .

چهارم : از روایت جاحظ - که ابن ابی الحدید خودش نقل آن کرده - ظاهر است که عمر به اصحاب شوری گفت : ( أکلّکم یطمع فی الخلافة ؟ ) یعنی آیا هر یک از شما طمع میدارد در خلافت ؟ و این تعییر و تأنیب و نکیر صریح است بر طمع خلافت ، و از اینجاست که اصحاب شوری به سماع این تعییر و تحقیر به حالت وجوم - که مراد از آن سکوت به سبب غلبه رنج است - گرفتار شدند ، و این تعییر دلالت واضحه دارد بر آنکه نزد خلافت مآب این اصحاب لایق خلافت نبودند ، و طمع ایشان در خلافت نزد جنابش منکر و معیوب و

ملوم و مذموم بود ، پس ادعای صلاحیت این حضرات برای خلافت ردّ صریح بر خود خلافت مآب است .

پنجم : آنکه قول عمر : ( أفلا أخبرکم عن أنفسکم ؟ ! ) در این روایت دلالت واضحه دارد بر آنکه عمر مکرراً به ایلام و ایذای اصحاب شوری پرداخت و تهدید ایشان به ذکر معایب و فضائحشان که منافی و نافی خلافت باشد نموده تا آنکه اصحاب شوری را یارای ضبط نماند و ناچار گفتند که : بگو پس به درستی که ما اگر استعفا کنیم از تو نگاه نخواهی داشت تو ما را .

بالجمله ; ابن ابی الحدید در این مقام به سبب ابتلا به عصبیت مذهب از روایتی که خودش از شیخ ابوسفیان جاحظ نقل کرده غفلت نموده ، و این روایت - کما سبق - مشتمل بر نهایت تفضیح و تقبیح است که بعد ملاحظه آن هیچ عاقلی ریب در بطلان این تأویل و توجیه سخیف نمیکند .

اما جواب تفصیلی ; پس بدان که زعم ابن ابی الحدید که خلافت مآب ضعف عبدالرحمن را ‹ 1538 › مانع از امامت نمیدانست مکابره محض است ! و مدفوع است به چند وجه :

اول : آنکه عمر - حسب روایت ابن قتیبه - به خطاب عبدالرحمن ارشاد کرده که : مانع نمیشود مرا از تو ای عبدالرحمن مگر اینکه به درستی که تو فرعون این امت هستی ، و این کلام صریح است در آنکه خلافت مآب این وصف را مانع از خلافت و امامت عبدالرحمن گردانیده ، و قطع نظر از این

هیچ مسلمی تجویز امامت برای فرعون امت نمیتواند کرد ، و اگر فرعونیت نیز مانع از امامت و خلافت نباشد پس آن کدام وصف است که مانع امامت تواند شد ؟ !

دوم : آنکه روایت جاحظ که ابن ابی الحدید خودش نقل کرده دلالت صریحه دارد بر آنکه او به خطاب عبدالرحمن گفت که : صالح نمیشود این امر برای کسی که در او ضعف باشد مثل ضعف تو ، و این قول نهایت صریح است در آنکه عبدالرحمن به سبب ضعف خود صلاحیت خلافت و امامت ندارد ، فلله الحمد که خلافت مآب حسب اقتراح ابن ابی الحدید تصریح هم به نفی صلاحیت عبدالرحمن برای خلافت نموده ، او را خائب و خاسر و ناامید نگذاشته و تأویل علیل او را هباءاً منثوراً ساخته !

مگر مزید حیرت آن است که چگونه خلافت مآب با وصف آنکه به مزید انصاف اعتراف به نفی صلاحیت عبدالرحمن برای خلافت نمودند باز او را لایق خلافت گردانیدند و او را در اهل شوری گنجانیدند ، و حیف و جور و عدوان و طغیان را به غایت قصوی رسانیدند که جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) را هم مأمور به اطاعت او ساختند ، و نرد دغا با امام واجب الاتباع و الوِلا باختند ، و با وصف آنکه خود رجوع در مشکلات و معضلات به حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) میکردند اینجا حضرت امیر ( علیه السلام ) را مأمور نمودند و لزوم اطاعت آن حضرت را پس پشت انداختند .

سوم : آنکه به قول خود : ( وما زهرة وهذا الأمر ؟ ! ) به تأکید و تکرار نفی صلاحیت خلافت از عبدالرحمن که از قبیله زهره است و بُعد او از این رتبه جلیله ثابت نموده ; پس در این روایت نفی صلاحیت خلافت از عبدالرحمن به ابلغ وجوه و آکد آن نموده ، و از قدر اقتراح و خواهش ابن ابی الحدید هم در گذشته !

چهارم : آنکه از روایت ولی الله که در “ ازالة الخفا “ آورده ظاهر است که عمر در حق عبدالرحمن گفته :

رجل ضعیف ، لو صار الأمر إلیه لوضع خاتمه فی ید امرأته ⁽¹⁾.

و از این عبارت ظاهر است که : عبدالرحمن به حدّی ضعیف و عاجز بود که هرگز تولی امور خلافت خود نمیتوانست کرد ، بلکه اگر خلافت به او میرسید خلافت را ملعبه نسوان و اطفال و مفوض به بعض ربّات حجال - اعنی زوجه حمیدة الخصال خود - میساخت ، و این غایت ذمّ و تهجین و نهایت لوم و توهین است ، و در نفی لیاقت خلافت از او مبالغه تمام و اهتمام بلیغ است ; پس حیرت است که ابن ابی الحدید بعد این اجهار و اظهار و مبالغه و اهتمام کدام لفظ دیگر میخواهد که نفی صلاحیت خلافت از عبدالرحمن نماید ، و در حقیقت این لفظ از الفاظ مقترحه ابن ابی الحدید أعنی : ( ضعیف جدّاً ولا یصلح لها ) هم ابلغ و آکد و افصح به و اصرح و اقبح است .

پنجم : از روایت “ تهذیب غریب الحدیث “ تبریزی واضح است که : عمر بعد اثبات ضعف ‹ 1539 › عبدالرحمن فرموده که : این امر صالح نمیشود برای آن مگر لیّن به غیر ضعف و قوی به غیر درشتی ⁽¹⁾، پس به این کلام صراحتاً نفی صلاحیت خلافت از عبدالرحمن به ترتیب شکل اول فرموده ; و بعد چنین تصریح صریح زعم این معنا که خلافت مآب ضعف عبدالرحمن را مانع از امامتش نمیدانست مکابره [ ای ] است به غایت فضیح و قبیح .

و عند الإمعان در قول ابن ابی الحدید : ( ولا یصلح لها لضعفه ) و در این قول خلافت مآب فارقی نیست که هر دو دلالت بر نفی صلاحیت عبدالرحمن برای خلافت دارد ، بلکه قول خلافت مآب ابلغ است که در آن ترتیب شکل اول است و مثبت مزید بلاغت خلافت مآب و دخلشان در معقول و اطلاع بر علم اوائل و مزید تحذلق و تفلسف ایشان است به خلاف قول ابن ابی الحدید که از این مزایا خالی است !

ششم : از روایت زمخشری هم ظاهر است که : خلافت مآب بعد ذکر ضعف عبدالرحمن فرموده : و این امر صالح نمیشود برای آن مگر لیّن به غیر ضعف و قوی به غیر عنف ⁽²⁾.

هفتم : آنکه از روایت “ استیعاب “ ظاهر است که : عمر در حق عبدالرحمن گفته : ( لکنه ضعیف عن ذلک ) ⁽¹⁾و این نصّ صریح است بر آنکه عبدالرحمن از تولّی خلافت عاجز است .

هشتم : آنکه از روایت “ استیعاب “ ظاهر است که : خلافت مآب بر بیان عجز عبدالرحمن از خلافت اکتفا نکرده ، قسم خدا یاد نموده ، کلیه مانعه از امامت و خلافت عبدالرحمن و امثال او بیان فرموده .

نهم : آنکه از روایت “ احکام سلطانیه “ ماوردی - که ابن روزبهان هم حواله به آن نموده - ظاهر است که : خلافت مآب به تأکید قسم و یمین به نام ربّ العالمین ضعف عبدالرحمن ثابت ساخته ، و بعد از آن به مزید تأکید اعاده قسم بر نفی صلاحیت غیر قوی فی غیر عنف و لیّن فی غیر ضعف نموده ⁽²⁾، در حقیقت نفی صلاحیت عبدالرحمن برای خلافت به حلف و قسم مکرر ثابت ساخته ، پس کمال عجب و حیرت است که بیچاره عمر نفی صلاحیت عبدالرحمن برای خلافت به قسم و یمین مکرر ثابت میسازد و ابن ابی الحدید و دگر اسلاف سنیه گوش به آن نداده تکذیب عمر مینمایند و سر اثبات صلاحیت خلافت برای او دارند ، و لله الحمد که مطلوب اهل حق در این صورت هم حاصل میشود که بنابر این کذب و دروغ خلافت مآب در حلف شرعی ثابت میشود ، وکفی به خسراناً مبیناً .

دهم : آنکه طرفه آن است که در همین روایت ابن سعد - که جناب سید مرتضی - طاب ثراه - ذکر آن نموده و ابن ابی الحدید تأویل آن در این مقام در سر کرده - نیز این کلیه مانعه از خلافت عبدالرحمن ضعیف مذکور است ، و ابن ابی الحدید قطع نظر از آن ساخته این تأویل رکیک بر زبان آورده .

سابقاً دریافتی که حسب این روایت عمر گفته :

إن هذا الأمر لا یصلح إلاّ لقویّ فی غیر عنف ، رفیق فی غیر ضعف ، جواد فی غیر سرف ⁽¹⁾.

( تِلْک عَشَرَةٌ کامِلَةٌ ) ⁽²⁾.

وعلاوه بر این همه فضائح و قبائح عبدالرحمن که خلافت مآب در این وقت تقریر فرموده ، قبل از این ‹ 1540 › هم پیروی او [ را ] برای شیطان لعین و عمل به تلقین آن بی دین و اقدام بر تضلیل و تخدیع آن خلیفه رزین و خیانت و غشّ مسلمین ثابت فرموده یا خودش را به شیطان معبّر نموده .

در “ کنز العمال “ گفته :

عن سلمة بن سعید ، قال : أُتی عمر بن الخطاب بمال ، فقام إلیه عبد الرحمن بن عوف ، فقال : یا أمیر المؤمنین ! لو حبست من هذا المال فی بیت المال لنائبة تکون أو أمر یحدث ؟ فقال : کلمة ما

عرض بها إلاّ شیطان ، لقّانی الله حجّتها ووقانی فتنتها ، أعصی الله العام مخافة قابل ؟ ! أعد لهم تقوی الله ، قال الله تعالی : ( وَمَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً * وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ ) ⁽¹⁾، ولیکون ⁽²⁾فتنة علی من یکون بعدی . کر . . أی رواه ابن عساکر فی تاریخه ⁽³⁾.

از این روایت ظاهر است که هرگاه مالی نزد ابن خطاب آمد عبدالرحمن بن عوف در خواست حبس بعض آن مال کرد تا که برای بعض نوائب و حوادث به کار آید ، خلافت مآب از این درخواست و التماس که محض اضلال و وسواس بود به جان رنجید ، و مأخوذ بودنش از شیطان ملعون و ابلیس مفتون بیان کرده یا آنکه خود عبدالرحمن را به شیطان ملقب ساخت و از ارباب دین و ورع به کنار انداخت ، و علی کلا التقدیرین ادخال چنین ناکسی در شوری بلکه تحکیم او بر جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) چقدرها جور و عدوان و حیف و طغیان است ، والله المستعان !

اما اینکه فکاهت جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) دلالت بر منع از امامت آن

حضرت نمیکند ، پس این خود مطلوب اهل حق است ، لکن این صفت را مانع از امامت آن حضرت پنداشتن - چنانچه کلام عمر دلالت صریحه دارد - که در مقام توجیه عدم استخلاف آن حضرت بیان کرده ، موجب طعن صریح و قدح فضیح و مثبت غایت بغض و عناد و نهایت اسائه ادب [ به ] سرور انبیای امجاد - صلی الله علیه وآله وسلم - است ، کما سیجیء فی ما بعد إن شاء الله تعالی .

و اما اینکه زهو طلحه و نخوت او مانع از خلافت و امامت نیست ، پس بطلان آن هم پرظاهر است که خود خلافت مآب حسب دلالت روایات سابقه این صفت مذموم را مانع خلافت و امامت گردانیده ، پس وکالت فضولی ابن ابی الحدید به چه کار میآید ، مثل مشهور است : ( مدعی سست گواه چیست ) ؟

و نیز از روایت ولی الله در “ ازالة الخفا “ که در آن به حق طلحه مذکور است : ( ذو الباء بإصبعه المقطوعة ) ظاهر است که کبر طلحه به سبب مقطوع شدن اصبع او در جهاد بود ، و ظاهر است که : کبر و نخوت به سبب جهاد دلیل غایت دنائت و خساست و فساد است ، و بالقطع چنین کسی که به سبب قطع انگشت خود در جهادِ اهل عناد ، کبر و نخوت بر صحابه امجاد کند لایق امامت نیست .

و فضائح و قبائح کبر و نخوت و زهو و خیلا علی الاطلاق بالاتر از آن است که احصا کرده شود ، و اتصاف آحاد ناس به آن خیلی قبیح و فضیح

است چه جا ائمه و خلفا و رؤسا و علما ؟ !

در “ کنز العمال “ مذکور است :

إن الله یبغض البذخین الفرحین المرحین . فر ⁽¹⁾. عن معاذ ابن جبل .

إن الله یبغض ابن سبعین فی أهله ، ابن عشرین فی مشیته ومنظره . طس ⁽²⁾. ‹ 1541 › عن أنس .

إن الله یحبّ ابن عشرین إذا کان شبه ابن الثمانین ، ویبغض ابن الستین إذا کان شبه عشرین . فر . عن عثمان .

إیّاکم والکبر ، فإن إبلیس حمله الکبر علی أن لا یسجد لآدم ، وإیّاکم والحرص ، فإن آدم حمله الحرص علی أن أکل من الشجرة ، وإیّاکم والحسد ، فإن ابنی آدم إنّما قتل أحدهما صاحبه حسداً ، فهنّ أصل کل خطیئة . ابن عساکر ، عن ابن مسعود .

إیّاکم والکبر ، فإن الکبر یکون فی الرجل وإن علیه العباءة . طس . عن ابن عمر .

الجبروت فی القلب . ابن لال عن جابر ⁽³⁾.

براءة من الکبر : لبوس الصوف ، ومجالسة فقراء المؤمنین ، ورکوب الحمار ، واعتقال العیر ⁽¹⁾. حل . هب . عن أبی هریرة .

من حمل سلعته برئ من الکبر . هب . عن أبی أُمامة .

سیصیب أُمّتی داء الأُمم : الأشر ، والبطر ، والتکاثر ، والتشاجر ⁽²⁾فی الدنیا ، والتباغض ، والتحاسد حتّی یکون البغی . ک . عن أبی هریرة .

الفخر والخیلاء فی أهل الإبل ، والسکینة والوقار فی أهل الغنم . حم . عن أبی سعید .

قال الله تعالی : الکبریاء ردائی ، والعظمة إزاری ، فمن نازعنی واحداً [ منهما ] ⁽³⁾قذفته فی النار . حم . د . عن أبی هریرة ، عن ابن عباس .

قال الله تعالی : الکبریاء ردائی ، والعزّ إزاری ، من نازعنی فی شیء منهما عذّبته ⁽⁴⁾. سمویه ، عن أبی سعید ، وأبی هریرة .

کلّکم بنو آدم ، وآدم خلق من تراب ، لینتهینّ قوم یفتخرون

بآبائهم أو لیکوننّ أهون علی الله من الجُعَل ⁽¹⁾. البزار عن حذیفة ⁽²⁾.

من انتسب إلی تسعة آباء کفّار یرید بهم عزّاً وکرماً ، کان عاشرهم فی النار . حم . عن أبی ریحانة .

إن الله قد أذهب عنکم عیبة الجاهلیة وفخرها بالآباء ; مؤمن تقی ، وفاجر شقی ، أنتم بنو آدم ، وآدم من تراب ، لیدعنّ رجال فخرهم بأقوام ، إنّما هم فحم ⁽³⁾من فحوم جهنم ، أو لیکوننّ أهون علی الله من الجعلان التی تدفع بأنفها النتن . حم . د . عن أبی هریرة .

لینتهینّ أقوام یفتخرون بآبائهم الذین ماتوا ، إنّما هم فحم جهنم أو لیکوننّ أهون علی الله من الجعل الذی یدهده الخراء بأنفه ، إن الله تعالی أذهب عنکم عیبة الجاهلیة وفخرها بالآباء ، إنّما هو

مؤمن تقی وفاجر شقی ، الناس کلّهم بنو آدم وآدم خلق من تراب . ت . عن أبی هریرة ⁽¹⁾.

و نیز در آن مذکور است :

ما من رجل یتعاظم فی نفسه ویختال فی مشیته إلاّ لقی الله تعالی وهو علیه غضبان . حم . خد . ک . عن ابن عمر .

لا یدخل الجنة من کان فی قلبه مثقال ذرّة من کبر .

قیل : إن الرجل یحبّ أن یکون ثوبه حسناً ، ونعله حسنة . قال : الله تعالی جمیل ، یحبّ الجمال ، الکبر بطر الحق ⁽²⁾، وغیظ ⁽³⁾الناس . م . عن ابن مسعود .

لا یدخل الجنة أحد فی قلبه مثقال حبّة من خردل من کبریاء .

م . د . ت . عن ابن مسعود .

لا یزال الرجل یتکبّر ویذهب بنفسه حتّی یکتب فی الجبّارین ، فیصیبه ما أصابهم . ت . عن سلمة بن الأکوع ⁽¹⁾.

و نیز در آن مسطور است :

عن ابن عمر : بینما رجل یجترّ ⁽²⁾إزاره ‹ 1542 › من الخیلاء إذ خسف الله به ، فهو یتجلجل ⁽³⁾فی الأرض إلی یوم القیامة . حم . خ . ن .

عن ابن عمر : بینما رجل یمشی فی حلّة تعجبه نفسه ، مرجّل جمّته ، إذ خسف الله به الأرض ، فهو یتجلجل فیها إلی یوم القیامة . حم . ق ⁽⁴⁾.

عن أبی هریرة : لا ینظر الله من جرّ ثوبه خیلاء . ن . ت .

عن ابن عمر : من جرّ ثوبه خیلاء لم ینظر الله إلیه یوم القیامة . حم . ق .

عن ابن عمر : من وطیء علی إزار خیلاءً وطأه الله فی النار . حم . عن حبیب .

إن الناس لا یرفعون شیئاً إلاّ وضعه الله . هب . عن سعید بن المسیب مرسلا . الاکمال ⁽¹⁾.

إن الله تعالی لینظر إلی الکافر ولا ینظر إلی المزهی ، ولقد حملت سلیمانَ بن داود الریحُ - وهو متکی - فأعجب ، واختال فی نفسه ، فطرح علی الأرض . طس . وابن عساکر عن ابن عمر ⁽²⁾.

ما علی الأرض من رجل یموت وفی قلبه من الکبر مثقال حبّة من خردل إلاّ جعله الله فی النار ، فقال رجل : یا رسول الله ! إنی أُحبّ أن أتجمّل بجمالة ⁽³⁾سیفی ، وبغسل ثیابی من الدرن ، وبحسن الشراک والنعلین ، فقال : لیس ذاک أعنی ، الکبر من سفه الحق وغمص ⁽⁴⁾الناس ، قیل : یا رسول الله ! ما سفه الحق وغمص الناس ؟ قال : هو الذی یجیء شامخاً بأنفه ، فإذا رأی ضعفاء الناس وفقراءهم لم یسلّم علیهم محقرةً لهم ، فذاک الذی یغمص الناس ، من رقّع الثوب ، وخصف النعل ، ورکب الحمار ، وعاد المملوک [ إذا

مرض ] ⁽¹⁾، وحلب الشاة فقد برئ من العظمة . ابن صصری فی أمالیه عن ابن عباس ⁽²⁾.

من کان فی قلبه مثقال حبّة من خردل من کبر کبّه الله فی النار علی وجهه . قط . فی الإفراد ، وابن النجار عن ابن عمر .

إن لله عزّ وجلّ ثلاثة أثواب ⁽³⁾: اتّزر العزّة ، وتسربل الرحمة ، وارتدی الکبریاء ، فمن تعزّز بغیر ما أعزّه الله فذاک الذی یقال له : ( ذُقْ إِنَّک أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ ) ⁽⁴⁾، ومن رحم الناس رحمه الله ، فذاک الذی تسربل بسرباله الذی ینبغی له ، ومن تکبّر فقد نازع الله رداءه الذی ینبغی له ، فإن الله تعالی یقول : لا ینبغی لمن نازعنی أن أدخله الجنة . ک . والدیلمی عن أبی هریرة ⁽⁵⁾.

إذا جمع الناس فی صعید واحد یوم القیامة ، أقبلت النار یرکب بعضها بعضاً وخزنتها یکفّونها ، وهی تقول : وعزّة ربّی لتخلنّ بینی وبین أزواجی أو لأغشینّ الناس عَنَقاً ⁽⁶⁾واحداً ، فیقولون : ومن

أزواجک ؟ فتقول : کلّ متکبّر جبّار ! فتخرج لسانها فتلقطهم ⁽¹⁾من بین ظهران الناس ، فتقذفهم فی جوفها ، ثم تستأخر ، ثم تقبل ویرکب بعضها بعضاً ، وخزنتها یکفّونها وهی تقول : وعزّة ربّی لتخلنّ بینی وبین أزواجی أو لأغشینّ الناس عَنَقاً واحداً ، فیقولون : ومن أزواجک ؟ فتقول : کلّ فخور ! فتلقطهم بلسانها من بین ظهران ⁽²⁾الناس ، فتقذفهم فی جوفها ، ثم تستأخر ، ویقضی الله بین العباد . ع . ص . عن أبی سعید ⁽³⁾.

ویح ابن آدم ! کیف یزهو ؟ وإنّما هو جیفة تؤذی من مرّ به ، ابن آدم من التراب خُلق وإلیه یصیر . الدیلمی ، عن أبی هریرة .

من جرّ ثوبه خیلاءً ‹ 1543 › لم ینظر الله إلیه فی حلال ولا حرام . طب . عن ابن مسعود ⁽⁴⁾.

إیاکم والغلوّ و ⁽⁵⁾الزهو ، فإن بنی إسرائیل قد غلا کثیر منهم حتّی کانت المرأة القصیرة تتخذ خفّین من خشب فتحشوهما

ثم تولج فیهما رجلیها ⁽¹⁾ثم تقوم ⁽²⁾إلی جنب المرأة الطویلة فتمشی معها ، فإذا هی قد تساوت بها وکانت أطول منها ! بز . طب . عن سمرة .

من أحبّ أن یمثّل له الرجال قیاماً وجبت له النار . ابن جریر ، عن معاویة .

من حلب شاته ، ورقّع ⁽³⁾قمیصه ، وخصف نعله ، وآکل ⁽⁴⁾خادمه ، وحمل من سوقه فقد برئ من الکبر . ابن مندة ، وأبو نعیم ، عن حکیم بن مجد ، م . عن أبیه ، وضُعّف .

من لبس الصوف ، وانتعل المخصوف ، ورکب حماره ، وحلب شاته ، وآکل معه عیاله فقد نحّی الله عنه الکبر ، أنا عبد ابن عبد ، أجلس جلسة العبید ، وآکل أکل العبد ، إنی قد أُوحی إلیّ : أن تواضعوا ، ولا یبغی أحد علی أحد ، إن ید الله مبسوطة فی خلقه ، فمن رفع نفسه وضعه الله ، ومن وضع نفسه رفعه الله ، ولا یمشی

امرؤ علی الأرض شبراً یبتغی به سلطان الله إلاّ کبّه الله . تمام ⁽¹⁾وابن عساکر ، عن ابن عمر ⁽²⁾.

انتسب رجلان من بنی إسرائیل علی عهد موسی مسلم والآخر مشرک ، فانتسب المشرک ⁽³⁾فقال : أنا فلان بن فلان . . حتّی عدّ تسعة آباءً ، ثم قال لصاحبه : انتسب لا أُمّ لک ! فقال : أنا فلان بن فلان ، وأنا بریء ممّا وراء ذلک ، فنادی موسی فی الناس وجمعهم ثم قال : قد قضی بینکما ، أمّا أنت - الذی انتسب إلی تسعة آباء - فأنت توفّیهم العاشر فی النار ، وأمّا أنت - الذی انتسب إلی أبویک - فأنت امرؤ من أهل الإسلام . طب . عن معاذ ⁽⁴⁾.

و بعد ملاحظه این همه قبائح و مذامّ کبر وزهو و نخوت کار هیچ انسان نیست که طلحه را با این زهو و کبر - که خلافت مآب اثبات آن کرد - ⁽⁵⁾لایق خلافت و قابل امامت و صالح تقدم و ریاست و مستحق تفوق و ایالت بر این همه صحابه اعیان ⁽⁶⁾و اعاظم جلیل الشأن - که مدایح و مناقب و محامد و

اخلاق حسنه شان در آیات و روایات وارد گردیده - گرداند .

و از روایت “ استیعاب “ ظاهر است که خلافت مآب برای تحقیر و اهانت طلحه او را به لفظ ( اکنع ) یاد کرده و زهو او را مانع از خلافتش گردانیده و کلمه :

ما کان الله لیرانی أُولّیه أمر أُمّة محمد [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] [ وهو ] ⁽¹⁾علی ما هو علیه من الزهو . . إلی آخره ⁽²⁾.

که از آن کمال شناعت و فظاعت استخلاف او ظاهر و واضح است و عدم صلاحیت او برای خلافت به سبب زهو او لایح بر زبان درر بیان آورده ; پس کمال حیرت است که خلافت مآب این همه اهتمام و مبالغه در اثبات عدم جواز استخلاف طلحه و ایضاح نهایت شناعت و فظاعت آن میفرماید ، و ابن ابی الحدید و دگر اسلاف و اخلاف سنیه اصلا بر این افادات و تصریحات گوش نمیدهند ، و معاندتاً و مکابرتاً او را لایق و صالح امامت وا ⁽³⁾مینمایند .

و روایت صاحب “ استیعاب “ قطع نظر از آنکه ‹ 1544 › خودش در صدر کتاب اعتماد و اعتبار منقولات خود ثابت کرده ، ولی الله والد مخاطب هم آن را

از جمله مآثر عمر شمرده ، اثبات جلایل فضائل عمر به آن خواسته - کما علمت سابقاً - بلکه به سبب مزید شغف و وله و غرام به اثبات فضائل خلیفه والا مقام مکرراً روایت “ استیعاب “ را نقل کرده ، چنانچه در مقام اثبات تفضیل شیخین در “ ازالة الخفا “ گفته :

عقل در مییابد که صدور افعال از منبع اخلاق است هر که را خُلق قوی [ باشد ] افعال او محکم و متین ظاهر خواهد شد ، و تحقیق در این باب آن است که در خلافت خاصه اوصاف چند است از کمالات کسبیه که در شریعت مدار فضائل آن را نهاده اند و آن اوصاف هفتگانه است که از لوازم خلافت خاصه شمردیم ، و اوصاف چند است از کمالات جبلیّه که مدار خلافت راشده آن را دانسته اند مانند قریشیت و سمع و بصر و شجاعت و کفایت ، و اوصاف چند است از کمالات جبلیّه که حسن سیاست قوم موقوف است بر آن ، صحابه و تابعین در وقت مشورت خلافت و وقت ثنای خلفا ذکر آن اوصاف کرده اند ، صدیق اکبر فاروق اعظم را اقوی میگفت ، و فاروق اعظم حضرت صدیق را افضل میگفت ، پس افضل عبارت است از زیاده فضائل شرعیه که صدیقیت و شهیدیت از آن قبیل است و سوابق اسلامیه از آن جمله ، و اقوی عبارت است از زیاده اخلاق جبلیه که معین بر احکام خلافت و ممدّ بر حسن سیاست امت تواند بود ، روایتی چند از این باب بنویسیم :

أخرج أبو عمر فی الاستیعاب عن ابن عباس ، قال : بینا أنا

أمشی مع عمر یوماً إذ تنفّس نفساً ظننت أنه قد قُضّت ⁽¹⁾أضلاعه ! فقلت : سبحان الله ! ما أخرج هذا منک - یا أمیر المؤمنین - إلاّ أمر عظیم ! قال : ویحک - یابن عباس ! - ما أدری ما أصنع بأُمّة محمد صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ؟ قلت : ولِمَ ؟ ! وأنت بحمد الله قادر أن تضع ذلک مکان الثقة ، قال : إنی أراک تقول : إنّ صاحبک أولی الناس - یعنی علیاً [ ( علیه السلام ) ] - ، قلت : أجل ، والله إنی لأقول ذلک فی سابقته وعلمه وقرابته وصهره ، قال : إنه کما ذکرت ، ولکنه کثیر الدعابة !

قلت : فعثمان ؟ قال : والله لو فعلتُ لجعل بنی أبی معیط علی رقاب الناس ، یعملون فیهم بمعصیة الله ، والله لو فعلتُ لفعل ، ولو فعل لفعلوا ، فوثب الناس إلیه فقتلوه . .

قلت : طلحة بن عبید الله ؟ قال : الأکنع ⁽²⁾، هو أزهی من ذلک ، ما کان الله لیرانی أُولّیه أمر أُمّة محمد صلی الله علیه [ وآله ] وسلم وهو علی ما فیه من الزهو .

قلت : الزبیر بن العوام ؟ قال : إذاً کان یظلّ یلاطم الناس فی الصاع والمدّ . .

قلت : سعد بن أبی وقاص ؟ قال : لیس بصاحب ذلک ، ذاک صاحب مقنب یقاتل فیه .

قلت : عبد الرحمن بن عوف ؟ قال : نِعم الرجل ذکرت ; ولکنه ضعیف عن ذلک ، والله یابن عباس ! ما یصلح لهذا الأمر إلاّ القوی فی غیر عنف ، اللیّن فی غیر ضعف ، الجواد فی غیر سرف ، الممسک فی غیر بخل . قال ابن عباس : کان عمر - والله - کذلک ! ⁽¹⁾و از روایت ابن قتیبه واضح است که عمر بن خطاب گفته که : مانع نمیشود مرا از طلحه - یعنی از ‹ 1545 › استخلاف او - مگر نخوت او و کبر او ، و اگر والی خلافت بشود بنهد خاتم خود را در انگشت زن خود ، و در این کلام نهایت تفضیح و تقبیح و تصریح به عدم لیاقت و صلاحیت طلحه برای خلافت است ; چه از آن ظاهر است که طلحه از تدیّن و تورع و تیقظ و تنبه و اهتمام امور خلافت و ریاست عاری و عاطل و در شغف و وله اطاعت زوجه خود به حدّ کمال واصل بود ، و به حدی بی مبالات به امور خلافت بود که خاتم خلافت را در انگشت زوجه محبوبه خود میگردانید ، و تضییع دین و تخریب شرع مبین به غایت قصوی میرسانید !

و از این بیان بلاغت توأمان خلافت مآب واضح میشود که طلحه طالح ، از حکام جائرین و رؤسای فاسقین و ظلمه معاندین و ولات زائغین - که

با وصف بی دینی ، خود مصروف به امضا و انفاذ امور سلطنت میشوند - نیز بدتر و پستر بود ، فواسوأتاه و وافضیحتاه !

و با این همه نیز اگر طلحه لایق خلافت و صالح امامت گردد پس حضرات سنیه را چنین خلفا و ائمه مبارک باشند که هیچ عاقلی اینها را پسند نمیکند و به جوی نمیخرد !

و از روایتی که ابن روزبهان از شیخ بغدادی نقل کرده و تأیید و تصدیق آن نموده ظاهر است که خلافت مآب استعاذه به حق تعالی از زهو طلحه نموده ، و از روایت “ احکام سلطانیه “ ماوردی ظاهر است که عمر در حق طلحه گفته :

إنه لزهو ، ما کان الله لیولّیه أمر أُمّة محمد صلی الله علیه [ وآله ] وسلم مع ما یعلم من زهوه ⁽¹⁾.

و این نهایت مبالغه و اهتمام است در نفی صلاحیت و لیاقت طلحه برای خلافت و امامت ، و غایت اغراق است در اظهار شناعت و فظاعت ، و قبح استخلاف طلحه به کمال مرتبه از آن واضح است که تولیت او امر امت جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) [ را ] ناجایز و ممتنع و محال و منافی حکمت و رأفت و مصلحت ایزد ذو الجلال است .

مقام نهایت استغراب و استعجاب است که با وصف این همه تصریح و اجهار خلافت مآب ، ابن ابی الحدید و دیگر ائمه سنیه سر تأویل دارند و به

کمال وقاحت پا در میدان تهمت و بهتان میگذارند و نمیدانند که ادعای صلاحیت طلحه برای خلافت محض معارضه و معانده و تکذیب و تجهیل و تضلیل خلیفه نبیل است !

و عجب است از دیانت و ورع و تقوای خلافت مآب که خود به این مرتبه مزید شناعت و قبح استخلاف و تولیت طلحه بیان میفرماید و باز امر خلافت را به سوی او میگذارد و او را در اصحاب شوری میگرداند .

و به هر صورت امکانی ندارد تخلیص گلوی خلافت مآب از طعن و لوم چه اگر طلحه لایق خلافت بود این قدح و جرح و تقبیح و تفضیح - خصوصاً به لحاظ صحابیت طلحه - موجب تفسیق و تقبیح بلکه تضلیل و تکفیر آن خلیفه نحریر است ; و اگر لایق خلافت نبود - چنانچه [ پاسخ ] واقعی همین است و خود خلافت مآب هم به آن اعتراف کرده - پس ادخال او در شوری محض ضلال و اضلال و معانده خدای متعال و معارضه رسول وآل - صلی الله علیهم ما زفّ آل ⁽¹⁾- است .

و کاش ابن ابی الحدید بر روایتی که خودش از شیخ خود جاحظ نقل کرده نظری میانداخت و خود را از زحمت این توجیه غیر وجیه و تأویل ‹ 1546 › علیل - که آحاد طلبه را از تفوه به آن شرم دامن گیر میشود - باز میداشت ; چه

از این روایت ظاهر است که عمر طلحه را دشمن میداشت از روزی که طلحه در حق عمر گفت آنچه گفت روز وفات ابی بکر ، و ظاهر است که کسی که خلافت مآب دشمن او باشد ، هیچ مسلمی سنی تجویز خلافت برای او نخواهد کرد ، این کار روافض است که نزد ابن تیمیه و ابن حجر مکی - معاذ الله - بدتر از یهود و نصاری اند ⁽¹⁾که اینها مبغضان و مبغوضان خلافت مآب و احزاب او را نیک میدانند و بغض او را لازم .

و چه عجب که وجه بغض خلافت مآب با طلحه علاوه بر کلمه [ ای ] که وقت وفات اول گفته این هم بوده باشد که طلحه گمان بد در حق او میبرد و حضرتش را - معاذالله ! - فاسق تخیّل میکرد و تجویز حمل دخول او را بر زنی بر محمل فاسد مینمود ، گو بعد ظهور برائت ساحت خلافت مآب از ظنّ فاسد ، طلحه خود را به سبّ و شتم نواخت و خود را بر تتبع عثرات خلافت مآب سرزنش ساخت .

ابراهیم بن عبدالله یمنی شافعی در کتاب “ الاکتفا “ گفته :

وعن الأوزاعی : أنّ عمر خرج فی سواد فرآه طلحة فتتبعه ، فذهب عمر داراً ، ثم دخل بیتاً آخر ، فلمّا أصبح طلحة ذهب إلی ذلک البیت فإذا بعجوز مقعدة ، فقال لها : ما بال هذا الرجل یأتیک ؟ قالت : إنه یتعاهدنی منذ . . کذا وکذا یأتینی بما یصلحنی

ویخرج عنّی الأذی ، فقال طلحة : ثکلتک أُمّک - یا طلحة ! - أعثرات عمر تتبّع ؟ ! أخرجه أبو نعیم فی الحلیة ⁽¹⁾.

بالجمله ; حسب قواعد متینه حضرات سنیه در خسران حال و مآل کسی که خلیفه ثانی مبغض او باشد ریبی نیست ، و اگر وجوه قدح و جرح مبغوض حضرتش بیان کرده شود دفاتر طوال احصای آن نتواند کرد و احادیث مفتعله در حقیّت او مثل : ( الحقّ بعدی مع عمر ) که مخاطب هم در باب امامت وارد کرده ⁽²⁾و جمله [ ای ] از آن والدش در “ ازالة الخفا “ وارد نموده ⁽³⁾، نیز دلیل کافی و برهان شافی بر مزید تفضیح و تقبیح طلحه است .

و محبّ الدین طبری در “ ریاض النضرة “ در فضائل عمر گفته :

ذکر أنّ الله یغضب لغضبه ! !

عن علی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] ، قال : قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : اتّقوا غضب عمر ، فإن الله یغضب لغضبه . خرّجه الملاّ فی سیرته ، وصاحب النزهة .

وفی روایة : لا تغضبوا عمر ، فإن الله یغضب إذا غضب .

خرّجها أبو علی الحسین [1] بن أحمد بن البناء الفقیه ⁽¹⁾.

از این هر دو روایت ظاهر است که : غضب عمر موجب غضب پروردگار است ، پس بنابر این طلحه که مغضوب و مبغوض خلافت مآب بود مبغوض و مغضوب ربّ الارباب باشد ، و در جمله : ( الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ ) ⁽²⁾داخل .

و نیز در “ ریاض النضرة “ بعد عبارت سابقه مسطور است :

ذکر أن غضبه عسر عن ابن عباس ، قال : قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : أتانی جبرئیل ، فقال : اقرأ عمر من ربّه السلام ، وأعلمه أنّ رضاه حکم ، وغضبه عسر . خرّجه الحافظ أبو سعید النقاش والملاّ ، وخرّج المخلص معناه ⁽³⁾.

و بالفرض اگر به سبب مزید حمایت طلحه و غایت رعایت او از موضوعات اسلاف ‹ 1547 › خود دست بردارند و قواعد مقرره و اصول مزوّره خود را هباءاً منثوراً سازند ، و بغض خلافت مآب را دلیل قدح و جرح نگردانند ، پس باز هم مطلوب اهل حق حاصل و شبهات مسوّلین زائل

میگردد که بنابر این لازم میآید که خلافت مآب بلا علت مبیحه و سبب مجوّز بغض طلحه را - که از افاضل اصحاب و نیز به زعم سنیان - العیاذبالله - داخل اهل بیت اطیاب است - در دل داشت و عَلَم عناد او میافراشت ، پس بنابر این کفر و زندقه و الحاد خلافت مآب به وجوه بسیار بلکه بیشمار ظاهر میگردد .

و ما را احتیاج به تلفیق مضامین ظرافت آگین و سرد عبارات بلاغت آیات نیست که خود مخاطب در تضلیل و توهین و تشنیع و تهجین مبغضین صحابه جا بجا ، و همچنین در تضلیل و تکفیر مبغضین اهل بیت و تارکین تمسک ایشان در باب چهارم قصب السبق از اقران و امثال ربوده ⁽¹⁾، و همچنین اسلاف او خصوصاً متکلمین - مثل ابن حجر و کابلی - فضائح و قبائح مبغضین صحابه توده توده در خرافات خود وارد میسازند ⁽²⁾.

و در “ کنز العمال “ در بیان اخلاق مذمومه ⁽³⁾مذکور است :

الحقد والشحناء والإحنة ⁽⁴⁾

إن الله تعالی یطّلع علی عباده فی لیلة النصف من شعبان فیغفر للمستغفرین ، ویرحم المسترحمین ، ویؤخّر أهل الحقد ، کما هم علیه . هب . عن عائشة .

إذا کان لیلة النصف من شعبان اطّلع الله إلی خلقه فیغفر للمؤمنین ، ویملی للکافرین ، ویدع أهل الحقد بحقدهم حتّی یدعوه . هب . عن أبی ثعلبة الخشنی .

تعرض أعمال الناس فی کل جمعة مرّتین : یوم الإثنین ویوم الخمیس ⁽¹⁾، فیغفر لکلّ عبد مؤمن إلاّ عبداً بینه وبین أخیه شحناء ، فیقال : اترکوا هذین حتّی یفیئا . م . عن أبی هریرة .

تفتح أبواب الجنّة یوم الإثنین ویوم الخمیس ⁽²⁾، فیغفر ⁽³⁾فیهما لکلّ عبد لا یشرک [ بالله ] ⁽⁴⁾شیئاً إلاّ رجل کانت بینه وبین أخیه شحناء ، فیقال : أنظروا هذین حتّی یصطلحا . خد . م . د . ت . عن أبی هریرة ⁽⁵⁾.

و نیز در آن مسطور است :

ینزل الله تعالی إلی السماء الدنیا لیلة النصف من شعبان فیغفر لکلّ شیء إلاّ رجل یشرک أو رجل ⁽¹⁾فی قلبه شحناء . ابن زنجویه ، والبزّار وحسّنه . قط . عد . هب . عن القاسم بن محمد بن أبی بکر الصدیق ، عن أبیه ، وعن عمّه ، عن جدّه ⁽²⁾.

و نیز در آن مسطور است :

عن أبی هریرة ، قال : ینسخ دیوان أهل الأرض فی دیوان أهل السماء کلّ یوم إثنین وخمیس ، ثم یغفر لکلّ عبد لا یشرک بالله شیئاً إلاّ عبداً بینه وبین أخیه إحنة . ابن زنجویه ⁽³⁾.

از این روایات ظاهر است که : بغض و حقد مؤمنین نهایت مذموم و قبیح است ، و حق تعالی صاحب بغض و حقد را نمیبخشد ، و ورای او جمیع اهل معاصی را مغفرت مینماید ، پس بنابر این خلافت مآب هم در این مذمومین مغضوبین و ملومین غیر مغفورین داخل باشد ، بلکه تقدم بالشرف برای او حاصل .

و قطع نظر از این همه اگر بغض خلافت مآب طلحه را نه دلیل قدح مبغوض گردانند و نه دلیل قدح باغض ، بلکه جمع بین المتنافیات ‹ 1548 › والمتناقضات روا دارند و با وصف بغض خلافت مآب با طلحه هر دو را امام و مقتدای خود گردانند پس این را چه علاج است که بغض جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) با طلحه از ارشاد باسداد خلافت مآب ثابت است ; چه عمر به طلحه گفته که : به درستی که وفات کرد حضرت رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم در حالی که غضبناک بود بر تو به سبب کلمه [ ای ] که گفتی تو آن را روزی که نازل کرده شد آیه حجاب ، پس غضب و سخط جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) هم آیا مانع امامت و خلافت هست یا نه ؟ !

و کلمه شنیعه [ ای ] که طلحه متکلم به آن گردیده و به جهت آن جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) تا وقت وفات غضبناک بر او بوده ، و جاحظ آن را حتماً و قطعاً نقل کرده خود دلیل صریح بر مزید کفر و نفاق او است که هرگاه آیه حجاب نازل شد بر زبان خسارت توأمان راند : چه چیز مغنی میشود او را - یعنی حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) را - حجاب ازواج خود امروز ، و قریب است که وفات خواهد کرد فردا پس نکاح خواهیم کرد با ازواج او .

و این کلام دلالت تام بر مزید کفر و نفاق و ضلال او دارد ، و عدم تصدیق او کلام الهی را از آن ، و معانده او با خدا و رسول ، و استخفاف آن حضرت ، و عناد و عداوت با آنجناب به کمال مرتبه ظاهر است .

و روایات مصدّقه ارشاد خلافت مآب که نسبت این کلمه شنیعه و مقاله فضیحه به طلحه نمود از تتبع کتب حضرات سنیه ظاهر است ; چه ⁽¹⁾اکابر ائمه سنیه و اعاظیم منقدین ایشان - مثل عبد بن حمید و ابن المنذر و ابن ابی حاتم و ابن سعد و بیهقی - نزول آیه : ( وَما کانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّهِ ) ⁽²⁾در حق طلحه و تکلم او به مثل این کلام الحاد نظام ⁽³⁾نقل کرده اند چنانچه روایات این ائمه ثقات از “ درّ منثور “ در مابعد إن شاء الله تعالی مذکور خواهد شد .

و نیز از این روایت ظاهر است که طلحه عمر را به حدی عدو و دشمن خود میدانست که علم قطعی داشت به آنکه هیچ کلمه خیر و نکویی در حق او نخواهد گفت .

و نیز از آن واضح است که خلافت مآب مقطوع شدن انگشت طلحه [ را در ] روز احد به مقام ذمّ و لوم او ذکر کرده به این سبب که طلحه به سبب آن مبتلای کبر و غرور گردیده ، وفی ذلک عبرة لأُولی الألباب ، وهدم لأساس مذهب النصّاب ، والله ولی التوفیق فی المبدأ والمآب .

و اما زعم ابن ابی الحدید که وصف عمر زبیر را به آنکه او شدید السخط است وقت غضب خود ، و آنکه او بخیل است ، دلالت بر منع از خلافت ندارد ، مخدوش است به چند وجه :

اولا : آنکه ابن ابی الحدید معنای ( وعقة لقس ) [ را ] بیان نکرده حال آنکه در کلام عمر لفظ : ( وعقة لقس ) موجود است و مراد از آن بدخلقی و خبث نفس است کما علمت سابقاً ، و ظاهر است که بدخلقی و خبث نفس صراحتاً مانع خلافت و امامت است که امام میباید پاکیزه نفس و خوش خلق باشد .

و ثانیاً : از قول عمر : ( مؤمن الرضا ، کافر الغضب ) - که در روایت ابن سعد مذکور است - ظاهر است که زبیر در حال غضب کافر میگردید ، پس تعبیر از آن به شدّت سخط وقت غضب ، محض تسویل و تلمیع و تخدیع است ، کجا کفر وقت غضب و کجا محض شدت سخط وقت غضب ، با آنکه اگر به محض شدت سخط هم وصف مینمود - آن هم به قرینه مقام - دلیل خروج او از لیاقت خلافت ‹ 1549 › به سبب افراط غضب مثل عوام فساق میگردید .

و ثالثاً : از روایت ابن قتیبه واضح است که عمر این صفت رذیله زبیر را که در حالت غضب کافر میشد مانع از استخلاف او گردانیده که گفته : ( وما یمنعنی منک - یا زبیر ! - إلاّ إنک مؤمن الرضا ، کافر الغضب ) ⁽¹⁾.

و رابعاً : از روایت ثانیه “ استیعاب “ واضح است که عمر در حق زبیر گفته که : او ( کافر الغضب ، مؤمن الرضا ) ⁽¹⁾است .

و خامساً : از روایت خود ابن ابی الحدید که از جاحظ نقل کرده واضح است که عمر زبیر را به ده وجه تفضیح و تقبیح نموده کما علمت سابقاً ⁽²⁾، پس این وجوه عشره را به خاطر نیاورده و نقل خود را بر طاق نسیان گذاشته و افاده خود را پسِ پشت انداخته بر محض شدت سخط و بخل ، قصر نظر کردن و آن را منافی خلافت ندانستن کار هیچ انسانی نیست !

سبحان الله ! خود خلافت مآب به زبیر میفرماید که : اما تو ای زبیر پس بد خلق و خبیث النفس ، مؤمن الرضا ، کافر الغضب هستی ، یک روز انسان میباشی و یک روز شیطان .

و نیز میفرماید که : اگر برسد خلافت به تو پس کاش بدانم که کدام کس باشد برای مردم روزی که تو شیطان باشی ، و کدام کس امام باشد روزی که غضب کنی .

و نیز میفرماید که : نیست خدای تعالی که جمع کند برای تو امر این امت [ را ] و حال آنکه تو بر این صفت هستی ⁽³⁾.

پس این همه نصوص واضحه است بر کمال بعد او از لیاقت و صلاحیت خلافت و با وصف نقل این فضائح اتعاب نفس در ستر قبائح زبیر نمودن و او را لایق خلافت و امامت وانمودن و قدح خلافت مآب را منافی امامت او نپنداشتن ، سراسر جور و عدوان و وقاحت است .

و در حقیقت ابن ابی الحدید در این مقام تکذیب خود و مشایخ خود آغاز نهاده ، و در پی هتک ناموس خلافت مآب به صورت حمایتشان فتاده ، ( فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الاْبْصارِ ) ⁽¹⁾.

ولله الحمد که از تسمیه خلافت مآب زبیر را به شیطان ، و اطلاق کافر بر او بطلان جمیع خرافات و جزافات حضرات سنیه در تبجیل و تعظیم و تکریم صحابه به سبب تشبث به آیات و روایات عامه فضائل صحابه به کمال وضوح و ظهور میرسد ، و جمیع هفوات متکلمین و محدّثین و مفسرین ایشان هباءاً منثوراً میگردد ، و اساس همه خرافات مخاطب در باب امامت ⁽²⁾و در این باب ⁽³⁾که در تعظیم و اجلال صحابه علی العموم وارد نموده و کذا ما سرده ابن روزبهان و ابن حجر المکی و الکابلی ⁽⁴⁾و امثالهم به آب میرسد ، و

نهایت بطلان و هوان آن عیان میگردد که هرگاه این آیات و روایات عامه مانع از تسمیه زبیر به شیطان و کافر نگردید ، چسان این آیات و روایات مانع از تسمیه حضرات ثلاثه و احزابهم به شیاطین ، و تکفیر و تضلیل ایشان خواهد شد ؟ و چه مزیت است برای این حضرات بر زبیر در دخول مصادیق این فضائل عامه ؟ و کدام مانع است برای زبیر بخصوصه ؟

و نیز از این ارشاد باسداد بطلان حدیث تبشیر عشره به جنت به کمال وضوح میرسد ; چه کسی که مبشّر بالجنه باشد تسمیه او به شیطان و کافر جز شیطان و کافر نخواهد کرد !

و نیز از این ارشاد بطلان سائر خرافات و موضوعات اسلاف سنیه - که برای تعظیم و تبجیل زبیر بالخصوص به اغراض باطله فاسده تافته اند و از “ ریاض النضرة “ ⁽¹⁾“ ‹ 1550 › و “ کنز العمال “ ⁽²⁾و امثال آن جمله آن توان دریافت - به کمال وضوح ظاهر میشود .

و نیز از این ارشاد بطلان سایر جزافات و خرافات مخاطب در باب چهارم که درباره انحراف اهل حق از اهل بیت سراییده ، و تمسک به سایر اقارب

نبوی [ را ] واجب و لازم دانسته ، و کذا هفوات الکابلی فی هذا الباب ⁽¹⁾به مرتبه بدیهیات میرسد ، و هرگاه خلیفه ثانی زبیر را - که از اقارب نبوی است - کافر و شیطان گوید اگر اهل حق نیز زبیر و امثال او را تضلیل و تکفیر کنند چه جای لوم و ملام لئام است ؟ !

قال المخاطب ⁽²⁾فی الباب الرابع :

وأما عترت رسول ; پس به اجماع اهل لغت عترت شخص اقارب او را گویند ، و اینها نسب بعض عترت را انکار کنند ، مثل حضرت رقیه و حضرت اُمّ کلثوم بنات آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، و بعضی را داخل عترت نمیشمارند مثل حضرت عباس عمّ رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلم و اولاد او و مثل حضرت زبیر ابن صفیه عمه رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ⁽³⁾.

و در حاشیه این قول مسطور است :

علمای نسب نوشته اند که کثرت جهات قرابت با رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلم که زبیر را میسر آمده هیچ کس را نبوده : اول اجتماع نسب او در قصیّ ⁽⁴⁾بن کلاب که جدّ پنجم رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلم است ، دیگر آنکه مادر او صفیه عمه رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلم است ، و جدّه وی

خاله حقیقیه رسول است هاله بنت وهب بن عبدمناف ، و عمه پدرش اُمّ حبیب بنت اسد جدّه رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلم [ است ] ، ونیز زوجه رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلم خدیجه عمه حقیقیه اوست ، و نیز وی همزلف رسول است ، اسماء بنت ابی بکر - خواهر عایشه صدیقه - زوجه او است . ( 12 ) منهاج ⁽¹⁾.

کمال عجب است که بر اهل حق به سبب اخراج زبیر از عترت چشمک میزند ، و از بغض خلافت مآب با او و تسمیه او به کافر و شیطان و قدح و جرح او خبری بر نمیگیرد !

و اگر حضرات سنیه به سبب ابتلا به ضیق خناق و مزید انزعاج و اقلاق از التزام استحقاق زبیر اطلاق شیطان و کافر را فرار نمایند و گویند که : حاشا و کلا که زبیر مستحق این اطلاق و لایق این توهین و احراق باشد ، فهو الهرب من المطر والوقوف تحت المیزاب ، فإنه عین تضلیل الخلیفة وتفسیقه بلا ارتیاب .

و قبائح و فضائح مطلق ذمّ و تعییر اهل ایمان بالاتر از آن است که احصا کرده شود چه جا که تکفیر اکابر فحول اهل ایقان و اعاظم مقتدایان ارباب ایمان و تسمیه ایشان به شیطان .

در “ کنز العمال “ مذکور است :

إذا قال الرجل لأخیه : یا کافر ! فهو کقتله ، ولعن المؤمن کقتله . طب . عن عمران بن حصین .

أیّما رجل مسلم کفّر رجلا مسلماً ، فإن کان کافراً وإلاّ کان هو الکافر . د . عن ابن عمر .

من قال : إنی بریء من الإسلام ، فإن کان کاذباً فهو کما قال ، وإن کان صادقاً لم یعد إلی الإسلام سالماً . ن . ه . ک . عن بریدة .

إذا قال الرجل لأخیه : یا کافر ! فقد باء بها أحدهما . خ . عن أبی هریرة . ح . م . خ . عن ابن عمر .

کفّوا عن أهل لا إله إلا الله لا تکفّروهم بذنب ، فمن أکفر أهل لا إله إلاّ الله فهو إلی الکفر أقرب . طب . عن عمر .

أیّما امرء قال لأخیه : کافر ، فقد باء بها أحدهما ، إن کان کما قال وإلاّ رجعت علیه . م . ت . عن ابن عمر ⁽¹⁾.

پس بعد سماع این روایات ، حضرات ‹ 1551 › سنیه را که درد دین خود دارند ، و جانهای شیرین خود بر اقدام صحابه میبازند ، درد جگر و ارتعاش قلب و ارتعاد فرائص ⁽²⁾رو میدهد که چاره از این نیست که : یا طلحه را

حسب افاده خلافت مآب کافر و شیطان دانند ، و باز توجیه طعن بر حضرتش به سبب ادخال چنین کسی - که خودش او را کافر و شیطان گفته اند - در شوری نمایند ، و مطلوب اهل حق را بی کلفت ثابت سازند ; و اگر رگ گردن دراز سازند و قصه مختصر نسازند و سر یاوه گویی از جیب ندامت برآرند پس قلاده تکفیر خلافت مآب به سبب تکفیر زبیر در گردن اندازند ، و مقصود اهل حق را - مع شیء زائد - به منصه ثبوت نشانند !

و اما زعم عدم مانع بودن بخل زبیر از خلافت و امامت ، پس آن هم نیز ردّ صریح بر خلافت مآب است ; چه - قطع نظر از آنکه اگر بخل مانع از خلافت نبود چرا خلافت مآب در معرض قدح و جرح خلافت ذکر کرده ؟ ! - از قضیه کلیه خلافت مآب که در “ استیعاب “ و “ فائق “ و “ احکام سلطانیه “ ماوردی و “ ازالة الخفا “ مذکور است ظاهر است که بخیل لایق و صالح خلافت نیست ، و خلافت مآب بر نفی صلاحیت بخیل قسم شرعی یاد کرده ، پس نفی این نفی ، تکذیب صریح و ردّ فضیح است بر خلافت مآب .

و علاوه بر این در روایت “ احکام سلطانیه “ مذکور است که عمر در حق زبیر گفته :

إنه لبطل ، ولکنّه یسأل عن الصاع والمدّ بالبقیع وبالسوق ، أفبذاک ⁽¹⁾یلی أُمور الناس ؟ ! ⁽²⁾

و این کلام به غایت صراحت دارد بر آنکه زبیر به سبب بخل و دنائت خود لیاقت ولایت امور مردم ندارد .

و اما اینکه قول عمر در عثمان و تولیت او اقارب خود را و حمل ایشان بر رقاب ناس هرگاه فساق نباشند مانع از خلافت و امامت نمیتواند شد .

پس مخدوش است به آنکه : قید ( إذا لم یکونوا فسّاقاً ) [ را ] ابن ابی الحدید از طرف خود افزوده و در کلام عمر هرگز مذکور نیست ، پس بعد اضافه قیدی از طرف خود ، منع دلالت کردن طرفه ماجراست .

و علاوه بر این مجرد تعبیر از تولیت به : ( حمل بنی ابی معیط بر رقاب ناس ) - که در روایت ابن سعد و دیگر روایات مذکور است ⁽¹⁾- دلالت دارد بر آنکه : تولیت اینها بر مردم از قبیل جور و ظلم و حیف بوده ، کما لا یخفی .

و نیز عمر در این روایت خبر داده از اینکه حمل عثمان بنی ابی معیط را بر رقاب مردم موجب قتل او خواهد شد ، پس ارتکاب امری که موجب قتل خلیفه و باعث هیجان شرّ عظیم و فساد کبیر باشد - که متکفل بیان شناعت آن

جز تقریرات اهل سنت نمیتواند شد ، و پاره ای از آن از “ ازالة الخفا “ ⁽¹⁾و امثال آن میتوان دریافت ، و خود مخاطب هم مبالغه در اثبات شناعت آن دارد ⁽²⁾- بلا ریب فسق و فجور صریح است .

و از عبارت “ استیعاب “ صاف ظاهر است که خلافت مآب فسق و جور و ظلم اقارب عثمان [ را ] ثابت ساخته ، یعنی ارشاد کرده که : پس قسم به خدا اگر بکنم - یعنی عثمان را خلیفه کنم - هر آینه بگرداند بنی ابی معیط را بر گردن مردم که عمل کنند در ایشان به معصیت خدا ، پس به حلف و قسم شرعی معصیت اقارب عثمان [ را ] بیان کرده ، فسق ایشان ثابت ساخته ، و باز ‹ 1552 › به اعاده و تکرارِ حلف ، عمل اقارب عثمان به معصیت خدا [ را ] بیان کرده

حیث قال : ( والله لو فعلتُ لفعل ، ولو فعل لفعلوا ) ⁽¹⁾.

واعجباه ! که خلافت مآب به تأکید و تشدید حلف مکرر بر معصیت اقارب عثمان یاد کند ، و به این سبب عثمان را از صلاحیت خلافت بیاندازد ، و ابن ابی الحدید در تکذیب خلافت مآب کوشد و تهمت نفی فسق از ایشان بر خلافت مآب گذارد و اصلا از مؤاخذه اهل علم حیا نیارد .

و از روایت ابن قتیبه ظاهر است که خلافت مآب به خطاب عثمان ارشاد کرد که : و مانع نمیشود مرا از تو ای عثمان مگر عصبیت و حبّ تو قوم خود را ، و اهل ⁽²⁾خود را ⁽³⁾، و این تصریح صریح است به آنکه عصبیت عثمان و محبت او قوم و اهل خودش را مانع خلافت و امامت او بود .

و علاوه بر این همه روایتی که خود ابن ابی الحدید از جاحظ نقل کرده صریح است در آنکه عمر اولا به خطاب عثمان کلمه : ( هاها ⁽⁴⁾إلیک ) بر زبان آورده ، و این زجر و توبیخ و استخفاف و ازرای صریح است ، و بعد از این ، از تقلید قریش امر خلافت او را به سبب محبت او و حمل عثمان بنی امیه و

بنی ابی معیط را بر رقاب ناس و ایثارشان به فیء ، و سیر عصابه [ ای ] از ذؤبان عرب به سوی او و ذبح او بر فراشش خبر داده ، و باز قسم شرعی یاد کرده این امور را ذکر نموده ، بعد از آن ناصیه عثمان [ را ] گرفته گفته که : هرگاه باشد این امر پس یاد کن قول من [ را ] پس به درستی که این امر شدنی است ⁽¹⁾.

و حسب روایت “ فائق “ اسراع عثمان در مرضات اقارب خود و استیثار او به فیء خبر داده ⁽²⁾، و ظاهر است که استیثار به فیء ظلم و جور صریح و عدوان و حیف قبیح است که از جمله عادات مذمومه جائرین و ظالمین و خصال ملومه معاندین دین و غاشمین میباشد ، و اگر مستأثرین بالفیء هم لیاقت خلافت و صلاحیت امامت دارند ، فعلی الإسلام السلام ، و در حقیقت استیثار بالفیء چندان قبیح و شنیع است که جمعی از جائرین و فاسقین هم استنکاف از آن دارند ، و به سبب ظهور مزید قبحش به گرد آن نمیگردند چه جا کسی که بر مسند خلافت جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) نشیند و خود را لایق نیابت آن حضرت بیند که او را لازم است اجتناب از ادانی مساوی اخلاق ، فکیف بظلم المخلوقین ومعصیة الخلاّق ؟ !

و از روایت “ احکام سلطانیه “ ظاهر است که : خلافت مآب امتناع محبت عثمان جنت را به سبب محبت او مال را بیان کرده ، و این معنا را مانع از استخلاف و قادح در امامت و خلافت او گردانیده ، یعنی کلمه بلیغه : ( کیف

یحبّ المال والجنة ) ؟ ! ⁽¹⁾به جواب کسانی که استخلاف او خواسته بودند گفته ، و هرگاه حضرت ثالث به افاده ثانی از محبت جنت دور ، و از قرب آخرت مهجور ، و به حبّ مال مبتلا و مغرور باشد چگونه عاقلی تجویز خلافت - که رتبه [ ای ] بس عالیه و منزله [ ای ] بس سامیه است - برای او تواند کرد که بسیاری از صلحا و زهاد هم لیاقت آن ندارند چه جا که مفتونین حبّ جاه و مال و مشغوفین دنیای سریع الزوال که از حلیه حبّ جنت عاری و مرض مزمن حبّ دنیا - که رأس هر خطیئه است - در دلشان ‹ 1553 › ساری ، افسر صلاحیت خلافت بر سر گذارند ؟ !

و اما اینکه عیبی که عمر در سعد ثابت کرده اقوای عیوب است ، و باز هم دلالت بر نفی خلافت ندارد ; پس مدفوع است :

اولا : به آنکه اقوی بودن عیب سعد از سایر عیوب دیگران ممنوع است ، بلکه عیب زبیر که در همین روایت ابن سعد مذکور است افضح و اقبح است ; زیرا که عمر در این روایت کفر زبیر در حالت غضب ثابت کرده ، وأین الکفر من العجز عن تحمّل الخلافة ، ولو کان بالغاً منتهاه بحیث لا یقوم بقریة لو حمّل أمرها ، پس وصف زبیر با آنکه مانع از خلافت و امامت است ، قادح امانت و دیانت و عدالت نیز میباشد .

و نیز وصف زهو و نخوت که در حق طلحه ثابت کرده اقبح و اشنع است از وصف سعد خصوصاً وقتی که این زهو و نخوت به سبب قطع اصبع باشد ، کما مرّ .

و اگر معایب طلحه و زبیر از روایات دیگر - خصوصاً روایتی که خود ابن ابی الحدید آورده - جسته شود ، و تطبیق روایات ملحوظ شود ، و نیز معایب دیگران در این روایت حدیدیه و غیر آن معاین گردد ، بطلان ادعای اقوی بودن عیب سعد زیاده تر واضح میگردد .

بالجمله ; ابن ابی الحدید در این مقام تلمیع و تدلیس عجیب به کار برده که عیب سعد را اقوی وانموده ، در صدد منع دلالت آن بر نفی خلافت برآمده ، حال آنکه پر ظاهر است که این وصف سعد - گو دلالت بر نفی خلافت به کمال صراحت دارد - لکن از عیب زبیر و طلحه بلاریب کم است ، حسب دلالت همین روایت ابن سعد ، چه جا که دیگر روایات ملحوظ شود ، خصوصاً [ اگر ] روایتی که خود ابن ابی الحدید قبل از این در اوائل کتاب خود نقل کرده ، و در اینجا آن را نسیاً منسیاً ساخته ، پیش نظر نهاده شود .

و ثانیاً : منع دلالت وصف سعد بر صلاحیت خلافت طرفه ماجراست ; زیرا که خلافت مآب سعد را از حمل امر یک قریه عاجز و درمانده وانموده ، نهایت عجز و ضعف او ثابت کرده .

و از قول خود ابن ابی الحدید : ( وإنه لیس له دربة . . إلی آخره ) ظاهر است که قول عمر دلالت دارد بر آنکه سعد را تدرّب و نظر در تدبیر بلاد و اطراف و

تحصیل اموال حاصل نیست ، و هرگاه سعد را تدرّب و نظر در تدبیر بلاد و اصلاح عباد حاصل نباشد ، و به حدی ضعیف و عاجز باشد که تحصیل اموال بلاد و اطراف - که آحاد ظلمه اجلاف به آن اتصاف دارند - هم نمیتوانست کرد ، و از ولایت امر یک قریه و رعایت امور و دفع شرور آن عاجز و قاصر ، و در تدبیر و اصلاح آن حائر و خاسر باشد ، چگونه عاقلی تجویز خلافت برای او توان کرد ؟ !

طرفه ماجراست که خلافت مآب به نظر مزید خیرخواهی اصحاب تصریح و تنصیص بر نهایت نالایق بودن سعد مینماید به مثابه [ ای ] که او را از تولّی امر یک قریه عاجز میگرداند ، و به این سبب عدم صلاحیت او برای خلافت ، و عدم جواز امامتش به طریق اولی ثابت میگرداند ; و ابن ابی الحدید و دیگر سنیه متعصبین مسوّلین این اهتمام خلافت مآب را هباءاً منثوراً کردن میخواهند ، و علی رغم جنابه صلاحیت امامت برای سعد ثابت میسازند ، و در حقیقت تکذیب خلافت مآب به ابلغ وجوه میکنند ⁽¹⁾; چه خلافت مآب سعد را ‹ 1554 › از ولایت یک قریه عاجز و قاصر میگرداند چه جا خلافت و ولایت جمیع بلاد و دفع انواع شرور و فساد ; و این حضرات سعد را لایق ولایت تمام بلاد و امامت سایر عباد میگردانند چه جا ولایت یک ده و ریاست یک قریه ! فأین هذا من ذاک ، وأین السمک من السماک ؟ !

و اما اینکه کسی که عاجز از تدبیر یک قریه و تحصیل اموال آن باشد جایز است که او متولی خلافت گردد ، و استعانت در امر قری و بلاد و جبایت اموال به کُفات امنا نماید .

پس این حکم به محض تشهّی نفس و هوای باطل است و دلیلی بر آن ندارد ، و اگر تولّی خلافت بر اعتماد اعانت دیگران برای عاری از صلاحیت تدبیر و نظر جایز باشد ، لازم آید که هر مقدوحی و مجروحی و هر فاسقی و فاجری و هر ضعیفی و ناتوانی و هر کودکی و کودنی و هر مخنّثی و زنی بلکه هر ملحدی و کافری و هر زندیقی و معاندی متولّی خلافت شود و استعانت در امور خلافت به دیگر مردم نماید که در این صورت خلیفه در حقیقت این اعوان و انصارند نه خودش ، پس چنانچه ضعف و عجز از تدبیر یک قریه مانع از تولّی خلافت سایر عباد و ریاست جمیع بلاد نمیتواند شد ، دیگر قوادح نیز عایق نخواهد شد .

و ثالثاً : از روایت ابن قتیبه واضح است که عمر قبل دیگران شروع به ذمّ و لوم و طعن و قدح و جرح سعد نموده ، و فرموده : ( ما یمنعنی أن أستخلفک - یا سعد ! - إلاّ شدّتک وغلظتک ، مع أنک رجل حرب ) ⁽¹⁾.

و این تصریح صریح است به آنکه مانع و قادح خلافت و امامت در سعد موجود بوده و آن شدت و غلظت اوست .

.

و خلافت مآب بر محض اثبات شدت و غلظت سعد اکتفا نکرده ، حرب بودن او هم ثابت کرده ، و حرب به معنای دشمن جنگی است ، قال فی القاموس :

رجل حَرِبٌ ومِحْرَبُ ومِحْرابٌ : شدید الحرب ، شجاع ، ورجل حَرْبٌ : عدوٌّ محاربٌ ⁽¹⁾.

و چون خلافت مآب در صدد توهین و تهجین سعد است ، لهذا ( حرب ) به معنای ( شجاع ) بر این مقام مناسبت ندارد ، پس ( حرب ) به معنای ( عدو ) باشد ، پس ثابت شد که سعد - حسب افاده خلافت مآب - دشمن او یا دشمن دیگر اصحاب اسلام یا دشمن حضرت خیر الأنام وآل آن حضرت ( صلی الله علیه وآله وسلم ) بوده ، و لهذا خلافت مآب آن را در معرض توهینش ذکر نموده ، و الا ظاهر است که شجاعت هیچگونه موجب قدح و جرح نمیشود .

و رابعاً : در روایت “ استیعاب “ مذکور است که عمر در حق سعد گفت : ( لیس بصاحب ذلک ، ذاک صاحب مقنب یقاتل فیه ) ⁽²⁾و این تصریح صریح است به آنکه سعد لایق خلافت نیست .

و خامساً : از روایت “ احکام سلطانیه “ ظاهر است که عمر در حق سعد .

گفته : ( لیس هناک ، صاحب مقنب یقاتل عنه ) ⁽¹⁾و این هم ظاهر است در آنکه سعد لایق خلافت نبود .

و سادساً : حسب روایت تبریزی عمر در حق سعد گفته : ( ذاک یکون فی مقنب من مقانبکم ) . و تبریزی در تفسیر آن گفته : ( یرید أن سعداً صاحب جیوش ومحاربة ، لیس بصاحب هذا الأمر ) ⁽²⁾.

و سابعاً : در “ فائق “ گفته : ( یعنی أنّه صاحب جیوش لیس یصلح لهذا الأمر ) ⁽³⁾.

و ثامناً : در “ نهایه “ و “ مجمع البحار “ در تفسیر این قول مسطور است : ‹ 1555 › ( یرید أنه صاحب حرب وجیوش ولیس بصاحب هذا الأمر ) ⁽⁴⁾.

و این همه نصوص صریحه است بر آنکه سعد لایق و صالح خلافت نبود .

و تاسعاً : در روایتی که ابن ابی الحدید خودش از جاحظ نقل کرده ، .

منقول است که عمر به سعد گفته : ( إنّما أنت صاحب مقنب من هذه المقانب . . ) إلی آخره ⁽¹⁾.

و این کلام صریح است در نفی لیاقت خلافت از او و حصر لیاقت او در محاربه و قتال و اشتغال به صنوف ⁽²⁾استعمال قسی ⁽³⁾و سهام .

و عاشراً : کلمه بلیغه خلافت مآب در این روایت : ( وما زهرة وهذا الأمر ؟ ) نص صریح است بر تبعید سعد و قبیله او از لیاقت خلافت و صلاحیت امامت .

.

2. سرزنش امیر مؤمنان علیه السلام به دعابه ومزاح

وجه دوم از وجوه قصه شوری که دلالت بر طعن عمر دارد این است که عمر - به سبب مزید جسارت و خسارت و کمال بیاندامی ⁽¹⁾و نصب - خود را از عیب و ذمّ جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) معذور نداشته - نعوذ بالله - به زعم باطل خود عدم استیهال ⁽²⁾وصیّ رسول ربّ متعال [ ( علیه السلام ) ] برای خلافت به سبب دعابه ظاهر ساخته ، چنانچه از روایت ابوعبید - که ابوزکریا تبریزی نقل کرده - ظاهر است که : هرگاه ابن عباس ذکر جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) نزد عمر کرد و استخلاف آن حضرت خواست عمر گفت که : اگر نمیبود دعابه در او - یعنی اگر دعابه در آن حضرت نمیبود - آن حضرت را خلیفه میساختم ⁽³⁾.

و همچنین از روایت زمخشری در “ فائق “ ظاهر است که عمر بر جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) به دعابه طعن کرده ⁽⁴⁾.

و همچنین از روایت “ استیعاب “ ظاهر است که عمر - با وصف اعتراف به اتصاف جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) به اولویت خلافت به سبب سابقه فضائل و .

علم و قرابت - طعن بر آن حضرت به کثرت دعابه نموده ⁽¹⁾.

وهمچنین از روایت ماوردی ظاهر است که عمر در حق آن حضرت گفته :

به درستی که او برای خلافت اهل است ، لکن او مردی است که در او دعابه است ⁽²⁾.

و از روایت جاحظ که ابن ابی الحدید نقل کرده ظاهر است که عمر جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) را به دعابه طعن کرده ⁽³⁾.

و از روایت “ منخول “ هم ظاهر است که عمر در حق آن حضرت گفته که : به درستی که در او دعابه است ⁽⁴⁾.

پس اگر غرض عمر آن است که - معاذالله - جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) مرتکب امری خلاف حق در مزاح میگردید ، چنانچه از روایت ابن سعد ظاهر میشود .

پس این کذب محض و بهتان صریح و عدوان فضیح است ، و در کفر و نفاق چنین کسی - که نسبت ارتکاب امر باطل به آن جناب نماید - اصلا ریبی و شکی نیست .

.

و اگر غرض خلافت مآب تعییر به دعابه حقه و مزاح غیر باطل بود ، بنابر این هم مزید نفاق و ضلال خلافت مآب ثابت میشود که مزاح حق را قادح خلافت گردانید ، حال آنکه مزاح حق از اخلاق جمیله و محاسن حمیده و مکارم مرضیه و شمائل معروفه جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) است و کسی از عقلا و حکما و متدینین آن را مذموم و بد نمیداند .

پس طعن به دعابه ، دلیل غایت ضلالت و خسارت و خروج از زمره عقلا و حکما است .

و روایات دالّه بر مزاح و مطایبه جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) با اصحاب بر متتبع کتب حدیث ‹ 1556 › و سیر مخفی نیست ، لکن برای تنبیه ناظرین چند عبارات اینجا هم نوشته میآید .

ابوعیسی محمد بن سوره الترمذی صاحب “ صحیح “ در کتاب “ شمائل النبیّ “ بابی خاص برای ذکر مزاح آن حضرت منعقد کرده ، احادیث متضمن آن ذکر نموده ، چنانچه گفته :

باب ما جاء فی صفة مزاح رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم حدّثنا محمود بن غیلان ، حدّثنا أبو أُسامة ، عن شریک ، عن عاصم الأحول ، عن أنس بن مالک ، قال : إن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم قال له : « یا ذا الأُذنین ! »

قال أبو عیسی : قال محمود : قال أبو أُسامة : یعنی یمازحه ⁽¹⁾.

حدّثنا هنّاد بن السری ، حدّثنا وکیع ، عن أنس بن مالک ، قال : إن کان النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم لیخالطنا حتّی یقول - لأخ لی صغیر - : « یا أبا عمیر ! ما فعل النغیر ؟ » قال أبو عیسی : وفقه هذا الحدیث : أن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم کان یمازح ، وفیه : أنه کنّی غلاماً صغیراً فقال له : « یا أبا عمیر ! » وفیه : إنه لا بأس أن یعطی الصبی الطیر لیلعب به ، وإنّما قال له النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « یا أبا عمیر ! ما فعل النغیر » ; لأنه کان له نغیر ⁽²⁾فیلعب به فمات ، فحزن الغلام علیه ، فمازحه النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فقال : « یا أبا عمیر ! ما فعل النغیر ؟ » ⁽³⁾حدّثنا عباس بن محمد الدوری ، حدّثنا علی بن الحسن بن شقیق ، ( أنبأ ) عبد الله بن المبارک ، عن أُسامة بن زید ، عن سعید

المقبری ، عن أبی هریرة ، قال : قالوا : یا رسول الله ! إنک تداعبنا ؟ قال : « [ نعم غیر ] ⁽¹⁾إنی لا أقول إلاّ حقّاً » .

تداعبنا یعنی : تمازحنا ⁽²⁾.

حدّثنا قتیبة بن سعید ، حدّثنا خالد بن عبد الله ، عن حمید ، عن أنس بن مالک : إن رجلا استحمل رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ، فقال : « إنی حاملک علی ولد ناقة » ، فقال : یا رسول الله ! ما أصنع بولد الناقة ؟ فقال : « وهل تلد الإبل إلاّ النوق ؟ » حدّثنا إسحاق بن منصور ، ( أنبأ ) عبد الرزاق ، ( أنبأ ) معمّر ، عن ثابت ، عن أنس بن مالک : أن رجلا من أهل البادیة کان اسمه : زاهراً ، وکان یهدی إلی النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم هدیة من البادیة ، فیجهزه النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم إذا أراد أن یخرج ، فقال النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « إن زاهراً بادیتنا ونحن حاضروه » ، وکان رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] یحبّه ، وکان رجلا دمیماً ، فأتاه النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یوماً - وهو یبیع متاعه - فاحتضنه من خلفه ولا یبصره ، فقال : من هذا ؟ أرسلنی ، من هذا ؟ أرسلنی ، فالتفت ، فعرف النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ،

فجعل لا یألو ما ⁽¹⁾ألصق ظهره بصدر النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم حین عرفه ، فجعل النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یقول : « من یشتری العبد ؟ » فقال [ الرجل ] ⁽²⁾: یا رسول الله ! إذاً والله تجدنی کاسداً ! فقال النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] : « لکن عند الله لست بکاسد » ، أو قال : « أنت عبد الله غال » .

حدّثنا عبد بن حمید ، حدّثنا مصعب بن المقدام ، حدّثنا المبارک بن فضالة ، عن الحسین ، قال : أتت عجوز النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ‹ 1557 › فقالت : یا رسول الله ! ادع الله أن یدخلنی الجنة ، فقال : « یا أُمّ فلان ! إن الجنة لا تدخلها عجوز » ، قال : فولّت تبکی ، فقال : « أخبروها إنها لا تدخلها وهی عجوز ، إن الله عزّ وجلّ یقول : ( إِنّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً * فَجَعَلْناهُنَّ أَبْکاراً * عُرُباً أَتْراباً ) ⁽³⁾» .

و قاضی ابوالفضل عیاض بن موسی الیحصبی در کتاب “ شفا فی تعریف حقوق المصطفی “ گفته :

قال جریر بن عبد الله : ما حجبنی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلّم قطّ منذ أسلمت ، ولا رآنی إلاّ تبسّم ، وکان یمازح أصحابه ویخالطهم ، ویحادثهم ، ویلاعب صبیانهم ، ویجلسهم فی حجره ، ویجیب دعوة العبد والحرّ والأمة والمسکین ، ویعود المرضی فی أقصی المدینة ، ویقبل عذر المعتذر ⁽¹⁾.

و سید جمال الدین محدّث که از مشایخ اجازه مخاطب است - چنانچه از رساله او در “ اصول حدیث “ ظاهر میشود ⁽²⁾- در کتاب “ روضة الأحباب “ گفته :

عبدالله بن الحارث بن جزء ⁽³⁾گفت : ندیدم من احدی را که مزاح بیشتر از رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم کرده باشد ، ولکن مزاح او همه حق بود ، چنانکه صحابه یک بار گفتند : یا رسول الله ! به درستی که تو با ما مزاح میکنی ! یعنی و حال آنکه این طریقه مناسب منصب تو نیست ، فرمود :

« إنی لا أقول إلاّ حقاً » .

وعایشه . . . گوید : پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم بسیار مزاح میکرد و میگفت :

« إنّ الله لا یؤاخذ المزّاح الصادق فی مزاحه ⁽¹⁾» .

و ابوزکریا تبریزی در “ تهذیب غریب الحدیث “ گفته :

وقال فی حدیثه صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : إنه کانت فیه دعابة ، یعنی المزاح ، وفیه ثلاث لغات : المزاحة ، والمزاح ، والمزح .

وفی حدیث آخر عنه أنه قال : « إنی لأمزح ولا أقول إلاّ حقاً » ، وذلک مثل قوله : « اذهبوا بنا إلی هذا البصیر نعوده » ، لرجل مکفوف . . أی البصیر القلب . .

ومنه قوله لابن أبی طلحة - وکان له نُغَر ⁽²⁾فمات ، فجعل یقول له - : « ما فعل النغیر یا أبا عمیر ؟ » وهذا حق کلّه ، قال : وفی حدیث النغیر : « أنه أحلّ صید المدینة » ، وقد حرّمها فکأنّه إنّما حرّم الشجر أن یعضد ⁽³⁾، ولم یحرّم الطیر کما حرّم طیر مکّة ، وقد یکون وجه الحدیث أن یکون الطائر

إنّما دخل من خارج المدینة إلی المدینة ، فلم ینکره لهذا .

وممّا یبیّن لک أن الدعابة : المزاح ; قوله - لجابر بن عبد الله حین قال : « أبکراً تزوّجت أم ثیّباً ؟ » قال - : « فهلاّ بکراً تداعبها وتداعبک ؟ ! » ⁽¹⁾بالجمله ; بعد ادراک روایات مزاح و دعابه جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) قطعاً و حتماً ثابت میشود که طعن خلافت مآب بر جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) به سبب دعابه ، عین طعن بر سرور کائنات ( صلی الله علیه وآله وسلم ) است و کمتر از کلمه : ( إن الرجل لیهجر ) نیست ! ! پس چنانچه خلافت مآب دعابه جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) را قادح خلافت گردانیده ، همچنان لازم میآید که جنابش مطایبات نبویه را - معاذالله - منافی نبوت هم پنداشته ، دین و اسلام خود را خراب ساخته باشد .

و از روایت زرندی ‹ 1558 › - که در ما بعد منقول میشود - ظاهر است که خلافت مآب به خطاب ابن عباس قبل از واقعه شوری هم به کثرت دعابه طعن بر جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) نموده ، و ابن عباس جواب شافی از این خرافه افاده فرموده که قفل سکوت بر لب خلافت مآب زده ، یعنی مداعبه جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و استماله آن حضرت قلب صبی را به کلام بلاغت نظام ذکر کرده ، پس با وصف استماع چنین جواب مسکت ، باز طعن

بر آن حضرت به دعابه ، دلیل مزید انهماک در عناد و طعن بر جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) است .

واعجباه ! که خلافت مآب را اصلا تنبه از ملاحظه سیره نبویه حاصل نمیشود ، و با این همه قرب و اختصاص که حضرات دعوی آن دارند ، ملاحظه مطایبات آن حضرت نمیکند ، و به کمال جسارت دعابه را قادح خلافت میگرداند ، و با وصف تنبیه ابن عباس هم متنبه نمیشود ، و به همان لجاج و اعوجاج قدیم دست میزند و اساس دین و اسلام میکَنَد .

و سعیدالدین محمد بن احمد فرغانی - که از اکابر علما و محققین قوم است - در “ شرح تائیه “ ابن فارض در شرح شعر :

شوادی مباهاة هوادی تنبّه * بوادی فکاهات غوادی رجیّة گفته :

وهذه الأسماء الذاتیة أیضاً من حیث هذا التصرف من جهة السمع المذکور فی قوله : ( وسمع ، وکلّی بالندا أسمع الندا ) ظاهرة بوصف فکاهة یعنی سماع أحادیث أهل الأُنس من طیبة ومزاح من حیث هؤلاء الأکابر ، فإنهم فی مقام التمکین الأول ومقام العرفان الأول یکونون شاهدین للحق ⁽¹⁾تعالی ، شاهدین منشأ جمیع الأُمور فی حضرته ، وشاهدین انتشاءها منها علی وفق

الحکمة البالغة التی لابدّ من وقوعها رعایةً لتلک الحکمة والمصلحة ، ولا یهتمّون لنازلة ، ولا یغتمّون لحادثة ، ولا یؤثّر فیهم سماع ما یکرهون ، ولا رؤیة ما لا یلائمهم ، بل یکونون دائم الأُنس بربّهم وبکل ما یبدو ، بل کلّ ما یسمعون ممّا لا یلائم طباعهم یفهمون منه حکمة بالغة توجب فرحهم وبشاشتهم ، فلا یزالون هشّاً بشّاً بسّاماً مزّاحاً ، کما حکی عن أمیر المؤمنین [ علی ] ⁽¹⁾- کرّم الله وجهه الکریم - [ ( علیه السلام ) ] فإنه لم یلقه أحد فی عین تلک الوقایع العظیمة النازلة به من اختلاف الصحابة علیه ، ومحاربتهم إیّاه إلاّ بشّاشاً مزّاحاً حتّی أنه یعیب علیه من یغیب عنه حاله ، ویقول : لولا دعابته ! ! فإنه ( علیه السلام ) کان علی بصیرة ومعرفة بکل ما ینزل به ، وإنه لا مندوحة عنه ، فلا یؤثّر فیه شیء من ذلک أصلا ، فلهذا کانت تلک الأسماء الذاتیة ، ولا من حیث سمع هذا الولی ظاهرة بوصف الفکاهة وسماع المزاح والطیبة ⁽²⁾.

از این عبارت واضح است که مزاح شأن اکابر اولیاست که به مقام تمکین و مقام عرفان رسیده اند ، و به مشاهده ‹ 1559 › حق تعالی و شهود منشأ جمیع امور در حضرت او و شهود انتشاء امور از آن بر وفق حکمت بالغه فائز

گردیده ، و به سبب نزول نوازل رنجیده و به حدوث حوادث ژولیده نمیشوند ، و سماع مکروهات و ملاحظه ناملایمات تأثیری در ایشان نمیکند بلکه اُنسشان به پروردگار دائم میباشد ، بلکه سماع امور ناملایم طباع موجب فهم حکمت بالغه از آن میشود که آن سبب فرح و بشاشت ایشان است ، پس ایشان همیشه موصوف به هشاشت و بشاشت و تبسم و مزاح میباشند .

و هر چند این افادات متینه و تحقیقات رزینه برای تفضیح خلافت مآب و تبعیدشان از درجه اکابر و عرفا کافی و بسند است ، و وصول به درجه اکابر و عرفا را چه ذکر ، معرفت خواص مرتبه اکابر و عرفا هم خلافت مآب را حاصل نبود ، بلکه جسارت بر تقبیح فضیلت جلیله ایشان مینمود !

لکن فرغانی اکتفا بر ما ذکر ننموده به تصریح تمام اتصاف جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) به صفت بشاشت و مزاح بیان کرده و به کلمه بلیغه : ( یعیب علیه من یغیب عنه حاله ) جهل و نادانی طاعن و عائب ثابت کرده ، فلله درّه .

و از اینجا و امثال آن مزید شناعت تعصب قوم واضح میگردد که باوصف این همه بی خبری و جسارت خلافت مآب - که اصلا به حقیقت و منشأ مزاح جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) وا نرسیده و درنیافته که آن به سبب کمال بصیرت و معرفت و به محض تأسی جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) بوده - حضرت او را ولیّ کامل و عارف راسخ گمان میبرند ، و به خرافات و هفوات بی اصل دست

میزنند ، چنانچه از “ ازالة الخفا “ و امثال آن ظاهر میشود ⁽¹⁾.

و بالفرض اگر نزد خلافت مآب - به سبب استیلای مواد عناد و استحواذ فظاظت و غلظت و جفا - مزاح و بشاشت - که مزید حسن آن و دلالت آن بر کمال معرفت و استقلال و نهایت بصیرت و عدم تأثر از فوادح و سوانح دریافتی - امر قبیح بود و سالب خلافت ، [ فعل ] . . . ⁽²⁾جناب رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) هم - العیاذ بالله ! - به زعم باطلش لایق استناد و احتجاج و دافع عناد و لجاج نبوده پس کاش خود از مزاح احتراز میکرد ، لکن بلامبالات به تعییر : ( لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ ) ⁽³⁾جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) را به دعابه مطعون میسازد ، حال آنکه دعابه آن حضرت دعابه حق به تأسی دعابه نبویه بوده بلاریب ، و خودش مرتکب دعابه باطل و سخریه غیر مشروع یعنی تعییر و تعییب بعض صحابه به ذنب مهجور و متروک - که فاعلش توبه از آن نموده - میکرد ، چنانچه ⁽⁴⁾ابوعمر یوسف بن عبدالله - المعروف ب : ابن عبدالبرّ - النمری در کتاب “ استیعاب “ گفته :

سواد بن قارب الدوسی - کذا قال ابن الکلبی ، وقال ابن أبی خیثمة : سواد بن قارب سدوسی من بنی سدوس - ، قال أبو حاتم : له صحبة ، قال أبو عمر : کان یتکهّن فی الجاهلیة ، وکان شاعراً ، ثم أسلم ، وداعبه عمر یوماً فقال : ما فعلت کهانتک یا سواد ؟ فغضب وقال : ما کنّا علیه ‹ 1560 › - نحن وأنت ! [ یا عمر ] ⁽¹⁾- من جاهلیتنا وکفرنا شرّ من الکهانة ! فما لک تعیّرنی بشیء تبتُ منه ، وأرجو من الله العفو عنه ؟ !

وقد روی : أنّ عمر إذا قال له - وهو خلیفة - : کیف کهانتک الیوم ؟ غضب سواد ، وقال : یا أمیر المؤمنین ! ما قالها لی أحد قبلک . . فاستحیی عمر ، ثمّ قال : إیه یا سواد ! الذی کنا علیه من الشرک أعظم من کهانتک ⁽²⁾.

و علی بن برهان الدین الحلبی الشافعی در کتاب “ انسان العیون فی سیرة الأمین المأمون “ گفته :

وفی کلام السهیلی : إن عمر . . . مازح سواداً . . . فقال له : ما فعلت کهانتک یا سواد ؟ فغضب ، وقال له سواد . . . : قد کنت أنا وأنت علی شرّ من هذا من عبادة الأصنام وأکل المیتات ! أفتعیّرنی

بأمر قد تبتُ منه ؟ ! فقال عمر . . . : اللهم غفراً . فلیتأمل ، والله أعلم ⁽¹⁾.

و حافظ شهاب الدین ابوالفضل احمد بن علی بن حجر عسقلانی در “ اصابه فی تمییز الصحابة “ گفته :

سواد بن قارب الدوسی ، قال البخاری وأبو حاتم والبرزنجی والدارقطنی : له صحبة ، روی ابن أبی خیثمة ومحمد بن هارون الرویانی من طریق أبی جعفر الباقر [ ( علیه السلام ) ] قال : دخل رجل یقال له : سواد بن قارب السدوسی علی عمر ، فقال : یا سواد ! نشدتک بالله هل تحسن من کهانتک شیئاً الیوم ؟ قال سبحان الله ! والله یا أمیر المؤمنین ! ما استقبلتُ أحداً من جلسائک بمثل ما استقبلتَنی به ! فقال : سبحان الله یا سواد ! ما کنا علیه من شرکنا أعظم من کهانتک ⁽²⁾.

3. اعتراف به اولویت امیر مؤمنان علیه السلام وعدم انتخاب آن حضرت

وجه سوم ⁽¹⁾آنکه از روایات عدیده این قصه ظاهر است که عمر بن الخطاب جناب امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) را از دیگران اولی و احق به خلافت میدانست و اعتراف و اقرار به آن میکرد ، پس عدم استخلاف آن حضرت - باوصف علم به اولویت و احقیت آن حضرت - دلیل قاطع و برهان ساطع بر مزید جور و حیف و ظلم و زیغ و عدوان و خیانت مسلمین و ترک مناصحت مؤمنین و عدم مخافت از مؤاخذه ربّ العالمین و فقد استحیا از جناب سید المرسلین - صلی الله علیه وآله أجمعین - و انهماک تمام در اتلاف حقوق اهل بیت طاهرین ( علیهم السلام ) است .

اما امر اول : پس از روایت “ استیعاب “ - که سابقاً گذشته - واضح است که : هرگاه ابن عباس حالت قلق و اضطراب خلافت مآب دید و تنفس شدید او بشنید کلمه : ( سبحان الله ) بر زبان آورد و گفت : قسم به خدا که خارج نکرده از تو این تنفس را - ای امیرالمؤمنین ! - مگر امری عظیم ، پس خلافت مآب گفت که : وای بر تو ای ابن عباس ! نمیدانم که چه کنم با امت محمد ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ؟ ابن عباس گفت که : چرا ؟ - یعنی چرا این همه تجاهل میورزی ؟ - حال آنکه تو بحمدالله قادر هستی بر آنکه بنهی این را - یعنی امر