مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پدیدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره 978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1 978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2 978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3 978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4 978-622-6962-70-4 ؛ ج.5 978-622-696272-8 : ؛ ج. 6 978-622-696274-2 : ؛ ج. 7 978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10 978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11 978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13 978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14 978-622-6962-90-2: ؛ ج.15 978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17 978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18 978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19 978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء التراث العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب الامامة. ج.52. تاریخ الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب السوم. ج.103.فهرست المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 86: کتاب نماز - 7

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة کتاب الصلاة / ادامه کتاب نماز

أبواب القصر و أسبابه و أحکامه

باب 1 وجوب قصر الصلاة فی السفر و علله و شرائطه و أحکامه

الآیات

النساء: وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکافِرِینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً⁽¹⁾

« وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْری لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ، وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً واحِدَةً وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضی أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ، وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً»( النساء: 102).

ثمّ قال: عزّ و جلّ تماما لحکم صلاة الخوف و تعلیقا علی الآیة الأولی:

« فَإِذا قَضَیْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْکُرُوا اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً» .

فالمراد بالضرب فی الأرض هو السفر کنایة، و ذلک لان المسافة التی کانت تقطع فی یوم واحد، هی مرحلة واحدة ثمان فراسخ، و لم یکن یمکنهم طی هذه المسافة علی المعتاد المتعارف الا بضرب الراحلة و الجد فی المشی بضرب الاقدام.

و أمّا قوله عزّ و جلّ:« ف لا جُناحَ عَلَیْکُمْ» فسیأتی الکلام فیه مستوفی إنشاء اللّه تبارک و تعالی.

و أمّا قوله عزّ و جلّ:« أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ» فلما کان القصر متعدیا بنفسه، کان تعدیته بمن مفیدا لتضمینه معنی القطع و الافراز، و لما کان لفظ الصلاة فی اطلاق القرآن العزیز ینصرف الی الرکعتین الاولتین المفروضتین، کما مرت الإشارة إلیه مرارا، کان قصر الصلاة بتنصیف الصلاة و اتیان رکعة واحدة، کما هو واضح، و ینص علی ذلک روایات أهل البیت علیهم السلام، علی ما سیجی ء فی باب صلاة الخوف.

و أمّا قوله عزّ و جلّ:« إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ» الخ فهو نص فی الاشتراط ثانیا، أی اذا سافرتم و کنتم مع ذلک خائفین من أن یهجم علیکم الذین کفروا، فصلوا رکعة واحدة مکان رکعتین.

و لکن یظهر من سیاق الآیات أن هذا الحکم انما هو إذا کان المؤمنون منفردین فی السفر من دون امام یجمع شملهم، فحینئذ یصلی کل واحد منهم رکعة واحدة بالانفراد، ثمّ یشتغل عوض الرکعة المتروکة بذکر اللّه عزّ و جلّ کما سیأتی فی شرح الآیة الثالثة، و اما إذا کانوا مع امام یجمع شملهم و کانوا ذوی عدة، فعلیهم أن یحتالوا فی رفع الخوف من هجومهم و مباغتتهم کما فعل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بحکم الآیة الثانیة.

فتبیّن کون فرض الآیة و مفادها أن الصلاة فی السفر انما فرضت رکعتین، و إذا کان معه الخوف من فتنة الاعداء یکون الصلاة رکعة واحدة الا أن الأول علی الأصل بالمفهوم الضمنی، و الثانی بالمنطوق صریحا.

و أمّا قوله عزّ و جلّ:« وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ» الآیة، فالظاهر من تحویل السیاق أنّها بصدد بیان حکم خاصّ یتفرع علی المسألة قبلها، و المعنی أنّه إذا کان المؤمنون مسافرین و هم مع ذلک خائفون من العدو و هجومهم، و کنت أنت فیهم تجمع شملهم، فأردت أن تقیم لهم الصلاة رکعتین، فاحتل لرفع الخوف من بادرتهم بأن تفرق المؤمنین فرقتین: فرقة تقوم بازاء العدو ترصدهم و الطائفة الأخری یصلون معک رکعة جماعة و رکعة أخری تمام صلاتهم بالانفراد، ثمّ تقوم هذه الطائفة حذاء العدو ترصدهم و لتأت الطائفة الأخری لم یصلوا فلیصلوا معک رکعة جماعة و رکعة اخری منفردین، فتکونوا جمیعا قد صلیتم رکعتین فی السفر، لارتفاع الشرط الثانی و هو المخافة.

فعلی هذا لا ریب فی أن فرض هذه الآیة هو صلاة السفر من دون المخافة من العدو، و لو احتیالا فی رفعها، و یستنتج من هذا الفرع أن صلاة السفر، اذا لم یکن هناک خوف أبدا، لا بد و أن تکون رکعتین بطریق أولی، و هو واضح بحمد اللّه.

و لا یذهب علیک أن نزول هذه الآیة کان فی غزوة ذات الرقاع سنة أربع أو خمس. علی ما سیجی ء فی باب صلاة الخوف، لقوله عزّ و جلّ فیها:« وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً واحِدَةً» فانه اخبار عن واقعة خارجیة الا أن حکم الآیة عام لکل امام یخاف مباغتة الخصم یأمره بأن یحتال فی رفع المخافة کما بین اللّه عز و جل لنبیه صلی الله علیه و آله وجه الحیلة فی ذلک.

و ممّا ینص علی أن حکم الآیة عام ذیل الآیة الکریمة:« وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضی أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ» الآیة حیث یخاطب الأمة بذلک، و یبین حکم الفروع المحتملة الطارئة، و لو کان الحکم مختصا بالنبی صلی الله علیه و آله فی قضیة خاصّة لم یکن لذلک وجه، کما هو واضح.

و أمّا قوله عزّ و جلّ:« فَإِذا قَضَیْتُمُ الصَّلاةَ» الآیة فهو حکم متمم لصلاة الخوف یفرض علی الذین صلوا رکعة واحدة بالانفراد خوفا من بادرة العدو، أن یذکروا اللّه عزّ و جلّ بعد قضاء صلاتهم تلک ما یوازی الرکعة المتروکة.

و انما أخص الحکم بصلاة الخوف فقط، لما عرفت قبلا من أن الآیة الثانیة انما تتکفل لبیان فرع من فروع المسألة، فتکون الآیة الثانیة کالمعترضة واقعة بین الآیة الأولی و الثالثة.

و ممّا ینص علی اتصال هذه الآیة بالاولی اتّحاد سیاقهما من حیث الخطاب و تحلیله الی کل فرد فرد، و ورود قوله تعالی:« فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ» فی هذه الآیة ناظرا الی قوله تعالی،« إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ» فی الآیة الأولی.

و المعنی أن حکم صلاة الخوف و ایجاب الذکر بدلا عن الرکعة الثانیة انما هو ما دام الخوف باقیا، و أمّا إذا اطمأننتم بأن ارتفع الخوف رأسا اما بمهادنة أو عدم حضور الکفّار حولکم، فالفرض علیکم أن تقیموا الصلاة تماما رکعتین .

فمفاد ذیل هذه الآیة من حیث فرض الطمأنینة من العدو، و وجوب تمام الصلاة رکعتین مفاد الآیة الثانیة من حیث الاحتیال فی رفع مخافة العدو، و وجوب تمام الصلاة رکعتین، و لذلک عبر فیهما عن الصلاة رکعتین بإقامة الصلاة، کما کان یعبر عنها فی سائر الموارد التی یأمر النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أو المؤمنین بإقامة الصلاة.

باب های نماز شکسته و اسباب و احکام آن

باب اول: وجوب نماز در سفر و علل، شرایط و احکام آن

آیات

{و چون در زمین سفر کردید، اگر بیم داشتید که آنان که کفر ورزیده اند به شما آزار برسانند، گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید چرا که کافران پیوسته برای شما دشمنی آشکارند.}

تفسیر

وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ أی سافرتم فیها فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أی حرج و إثم فی أَنْ تَقْصُرُوا قال فی الکشاف فی محل النصب بنزع الخافض و قیل:

تفسیر

«وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْض» یعنی در زمین سفر کردید «فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناح» یعنی مانع و گناهی در این نیست «أَنْ تَقْصُرُوا» در کشاف گوید: «أن تقصروا» در محل نصب به نزع خافض است. و گفته شده

فی موضع جر علی تقدیر حرف الجر لأن الحرف حذف لطول الکلام و ما حذف لذلک فهو فی حکم الثابت و قرئ فی الشواذ تُقْصِرُوا من الإقصار و تُقَصِّرُوا من التقصیر مِنَ الصَّلاةِ من زائدة و قال سیبویه صفة موصوف محذوف أی شیئا من الصلاة.

در محل جر با تقدیر حرف جر است زیرا حرف جر به دلیل طولانی بودن کلام حذف شده است و آنچه که به این دلیل حذف شود، در حکم ثابت است. و در شواذ «تقصروا» از باب إقصار و «تقصّروا» از ریشه تقصیر قرائت شده است. در عبارت «من الصلاه» «من» زائد است و سیبویه گفته است، صفتی برای موصوف محذوف است، یعنی چیزی از نماز.

إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فی موضع نصب علی المفعول به و قیل مفعول له أی کراهیة أن یفتنکم و فی قراءة أبی بن کعب بغیر إِنْ خِفْتُمْ فقیل المعنی أن لا یفتنکم أو کراهة أن یفتنکم کقوله تعالی یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا⁽¹⁾

«إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا» در موضع نصب به عنوان مفعول به است و به عنوان مفعول له نیز گفته شده است، یعنی بیم از اینکه به شما آزار برسانند. و در قرائت ابّی بن کعب بدون «إن خفتم» است، پس گفته شده، معنا این است که به شما آزار نرسانند یا از خوف اینکه به شما آزار برسانند، مانند این سخن خداوند «یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ أَن تَضِلُّوا»،⁽²⁾{خداوند برای شما توضیح می دهد تا مبادا گمراه شوند}.

إِنَّ الْکافِرِینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً أی ظاهر العداوة⁽¹⁾قال فی الکافرین عدوا لأن لفظة فعول تقع علی الواحد و الجماعة.

ثم الضرب فی الأرض معتبر فی القصر بنص الکتاب و قد أجمع علماؤنا علی أن المسافة شرط و سیأتی حدها و حد الترخص و إن کان خلاف ظاهر الآیة إذ ظاهرها أنه یکفی الخروج من البیت کما قیل.

و نفی الجناح ⁽²⁾

و لا یذهب علیک أن نفی الجناح انما کان بالنسبة الی صلاة الخوف فی السفر بالاقتصار علی رکعة واحدة و تبدیل الرکعة الثانیة بالذکر، فلو جهل أحد من المسلمین هذا الحکم أو سها و صلی رکعتین فصلاته ماضیة.

و أمّا صلاة السفر حال الطمأنینة من العدو، فالفرض فیها رکعتان علی حدّ صلاة الحضر الا أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله زاد فی رکعات الحضر سبعا و ترکها فی السفر بحالها لم یضف إلیها شیئا الا ما یوترها و هی ثالثة المغرب، کما أنه صلی الله علیه و آله وضع نوافل هذه الصلوات المقصورة الا نافلة المغرب.

و لعله صلی الله علیه و آله امتثل فی ذلک قوله تعالی:« إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَوِیلًا» فصلی الرکعات المسنونة- داخل الفرض و خارجها- فی الحضر سبحة، و اکتفی عند السفر عن هذه السبحة بالسبحة فی الأرض.

فاذا کان وضع رکعات السنة عن صلاة السفر بالسنة، کانت الصلاة أربعا فی صورة الجهل و السهو ماضیة علی حدّ سائر السنن التی لا تبطل الصلاة بالاخلال بها سهوا و جهلا و نسیانا و سیأتی فی روایات أهل بیت النبیّ صلّی اللّه علیه و آله ما ینص علی ذلک.

«إِنَّ الْکافِرِینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِینا» یعنی دشمنی آنان با شما روشن و آشکار است. و درباره کافران، کلمه «عدواً» را به کار برده است زیرا لفظ فعول برای واحد و جمع به کار می رود.

پس سفر در زمین، به نص کتاب، در قصر معتبر است و علمای ما بر این اجماع کرده اند که مسافت شرط است و حد آن و حد ترخص به زودی خواهد آمد، هر چند که بر خلاف ظاهر آیه است؛ زیرا ظاهر آن این است - چنانکه گفته شد -، خروج از منزل کفایت می کند.

و نفی گناه - جناح - هر چند که درباره واجب، مستحب و مباح و حتی درباره

المرجوح أیضا لکن الروایة المتواترة من طرق الخاصة و العامة توجب الحمل علی الوجوب و التعبیر بهذا الوجه لنفی توهم أنه ینقص من ثوابهم شی ء أو یوجب نقصا فی صلاتهم قال فی الکشاف کأنهم ألفوا الإتمام فکان مظنة لأن یخطر ببالهم أن علیهم نقصانا فی القصر فنفی الجناح لتطیب أنفسهم بالقصر و یطمئنوا إلیه و سیأتی فی روایة زرارة و محمد بن مسلم إیماء إلیه و إطلاق السفر یعم ما کان معصیة و لکن رفع الجناح عن القصر إرفاقا یناسب التخصیص بالمباح کما هو مقتضی الأخبار و الإجماع.

و قال فی مجمع البیان ⁽¹⁾إن فی المراد من قصر الصلاة هنا أقوالا :

الأول أن معناه أن یقصروا الرباعیات رکعتین رکعتین عن مجاهد و جماعة من المفسرین و هو قول الفقهاء و مذهب أهل البیت علیهم السلام.

الثانی و ذهب إلیه جماعة من الصحابة و التابعین منهم جابر بن عبد الله و حذیفة بن الیمان و زید بن ثابت و ابن عباس و أبو هریرة و کعب و ابن عمر و ابن جبیر و السدی أن المعنی قصر صلاة الخوف من صلاة السفر لا من صلاة الإقامة لأن صلاة السفر عندهم رکعتان تمام غیر قصر قال فهنا قصران قصر الأمن من أربع إلی رکعتین و قصر الخوف من رکعتین إلی رکعة واحدة و قد رواه أصحابنا أیضا.

الثالث أن المراد القصر من حدود الصلاة عن ابن عباس و طاوس و هو الذی

مرجوح نیز صحیح است، اما روایت متواتر از طریق خاصه و عامه حمل بر وجوب را واجب می سازد، و تعبیر کردن به این صورت برای نفی این گمان است که آن چیزی از ثواب آنان می کاهد یا موجب نقصی در نمازشان می گردد. در کشاف گوید: گویی آنها به اتمام عادت کرده بودند، پس جای این گمان بود که به ذهنشان خطور کند که در قصر نقصی بر آنان است، پس گناه را نفی فرمود تا دلشان به قصر تمایل یابد و به آن اطمینان بیابند. و در روایت زراره و محمد بن مسلم به آن اشاره ای خواهد شد، و مطلق بودن سفر، آنچه که برای معصیت باشد را نیز شامل می شود. اما رفع گناه از قصر، با تساهل، با تخصیص به مباح تناسب دارد، چنانکه این اقتضای اخبار و اجماع است.

در مجمع البیان⁽²⁾گوید: در خصوص مقصود از قصر نماز در اینجا چند قول وجود دارد: اول اینکه، معنی آن این است که نمازهای چهار رکعتی را دو رکعت دو رکعت کوتاه کنید، این قول از مجاهد و جمعی از مفسرین است و قول فقهاء و مذهب اهل بیت علیهم السلام نیز همین است .

دوم اینکه: (قولی که) جمعی از صحابه و تابعین از جمله جابر بن عبدالله، حذیفة بن یمان، زید بن ثابت، ابن عباس، ابوهریره، کعب، ابن عمر، ابن جبیر و سدّی بر آن هستند، این است که معنی شکسته شدن نماز، خوف از نماز سفر است نه از نماز دوره اقامت، زیرا نماز سفر نزد آنان دو رکعت کامل بدون قصر است. گوید: پس در اینجا دو نوع قصر وجود دارد: قصر امن از چهار به دو رکعت و قصر خوف از دو رکعت به یک رکعت، و اصحاب ما نیز آن را روایت کرده اند.

سوم اینکه، مقصود کوتاه کردن مقدار نماز است، این از ابن عباس و طاووس است و این همان است که

رواه أصحابنا فی صلاة شدة الخوف و إنما یصلی إیماء و السجود أخفض من الرکوع فإن لم یقدر علی ذلک فالتسبیح المخصوص کاف عن رکعة.

الرابع أن المراد به الجمع بین الصلاتین قال و الصحیح الأول.

ثم لا یخفی أن ظاهر الآیة أن الخوف أیضا شرط للقصر فلا یقصر مع الأمن لمفهوم الشرط لکن قد علم جواز القصر ببیان النبی صلی الله علیه و آله فنقول المفهوم و إن کان حجة لکن بشرط عدم ظهور فائدة للتقیید سوی المفهوم و یحتمل أن یکون ذکر الخوف فی الآیة لوجود الخوف عند نزولها أو یکون قد خرج مخرج الأعم الأغلب علیهم فی أسفارهم فإنهم کانوا یخافون الأعداء فی غایتها کما قیل و مثله فی القرآن کثیر مثل وَ لا تُکْرِهُوا فَتَیاتِکُمْ عَلَی الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً⁽¹⁾

و انما عبر عن ذلک بالبغاء فان الأمة المسکینة إذا أجبرت علی تأدیة مال معین فی الیوم أو الشهر مضاربة أو مکاتبة آل أمرها الی تأدیة ذلک من مکسب هو أسهل علیها و أوفر و هو الکسب بالفرج حراما، و لذلک قال عزّ و جلّ: وَ لا تُکْرِهُوا فَتَیاتِکُمْ عَلَی الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً فی البیت و خدمة فی البیوت، راجع مشروح ذلک ج 79 ص 17- 18.

علی أن المفهوم إنما یعتبر إذا لم یعارضه أقوی منه و المعارض هنا من الإجماع و منطوق الأخبار من الخاصة و العامة أقوی.

قال البیضاوی و قد تظافرت السنن علی جوازه أیضا فی حال الأمن فترک المفهوم بالمنطوق و إن کان المفهوم حجة لأنه أقوی.

و قیل قوله إِنْ خِفْتُمْ منفصل عما قبله روی عن أبی أیوب الأنصاری أنه قال نزلت إلی قوله أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ ثم بعد حول سألوا رسول الله صلی الله علیه و آله

اصحاب ما درباره نماز شدت خوف روایت کرده اند، و فقط با اشاره می خواند و سجده کمتر از رکوع است؛ و اگر قادر به آن نبود، پس تسبیح مخصوص به جای هر یک رکعت کافی است.

چهارم اینکه، مقصود از آن، جمع کردن بین دو نماز است، گوید: و صحیح قول اول است.

پوشیده نیست که ظاهر آیه این است که خوف نیز شرطی برای قصر است و به دلیل مفهوم شرط، در صورت امنیت قصر نمی شود، اما جواز قصر با بیان نبی اکرم صلی الله علیه و آله معلوم شده است؛ پس می گوییم: مفهوم هر چند که حجت است اما به شرط عدم ظهور معنایی است که مفید مقید کردن به غیر مفهوم باشد. و محتمل است که ذکر خوف در آیه به سبب وجود خوف به هنگام نزول آن باشد، یا اینکه به دلیل مطابقت با اغلب سفرهایشان باشد، که آنان چنانکه گفته شده، در اغلب سفرها از دشمنان بیم داشتند. و نظیر این گونه تعبیر در قرآن بسیار است، مانند «وَلَا تُکْرِهُوا فَتَیَاتِکُمْ عَلَی الْبِغَاء إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا»،⁽²⁾{و کنیزان خود را در صورتی که تمایل به پاکدامنی دارند به زنا وادار مکنید.} و شاید ادعا شود که خوف غالبا با سفر ملازمت دارد، و آن با قرائتی که {إن خفتم} محذوف است تأیید می گردد .

بر این اساس که مفهوم، فقط زمانی معتبر است که قوی تر از آن با آن تعارض نداشته باشد، در حالی که در اینجا معارض، یعنی اجماع و منطوق روایات خاصه و عامه قوی تر است.

بیضاوی گوید: و سنت ها بر جواز قصر در حالت امنیت نیز متفق شده اند، پس مفهوم به سبب منطوق ترک می شود، هر چند که مفهوم حجت است؛ زیرا منطوق قوی تر است.

و گفته شده: این سخن خداوند «إن خفتم» از ماقبل آن منفصل است. از ابو ایوب انصاری روایت شده است که وی گوید: آیه تا این سخن خداوند «أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاة» نازل شد؛ سپس بعد از یک سال از رسول خدا صلی الله علیه و آله

عن صلاة الخوف فنزل إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا الآیة هو فی الظاهر کالمتصل به و هو منفصل عنه ⁽¹⁾

فلما کان بعد ذلک بحول غزا النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فصلی الظهر فقال المشرکون: لقد أمکنکم محمّد و أصحابه من ظهورهم هلا شددتم علیهم! فقال قائل منهم: ان لهم مثلها اخری فی أثرها، فأنزل اللّه بین الصلاتین:« إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکافِرِینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ» الی قوله« إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً» فنزلت صلاة الخوف.

أقول: قصر صلاة السفر ثابت بالسنة القطعیة من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و علیه روایات الفریقین متواترة، و قد کان أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقصرون صلاتهم اقتداء بسنة رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، حتی إذا جاء التابعون و ظهر أصحاب الرأی و الفتیا، توهموا أن حکم القصر فی الصلاة انما ثبت بالآیة الکریمة:« فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ» فجعلوه رخصة لا عزیمة.

و لکنهم مع ذلک مجمعون کالشیعة علی أن الخوف من فتنة الاعداء لیس بشرط فی قصر الصلاة، و انما هو شرط فی صلاة الخوف علی الهیئة المخصوصة، و لذلک أعضل علیهم توجیه لفظ الآیة حیث علق صریحا کون المخافة من العدو شرطا لقصر الصلاة.

فذهب بعضهم الی أن حکم القصر فی الاسفار، انما یثبت بالسنة، و ان کانت الآیة بظاهرها تدلّ علی أن القصر یثبت بشرطین: السفر و المخافة معا، فحکم الآیة بوجوب القصر مع الشرطین، لا ینافی حکم السنة بوجوبه مع شرط واحد.

و بعضهم کأبی بن کعب أنکر نزول الشرط الثانی رأسا و کتب فی مصحفه:« وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ، أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا» الآیة فحینئذ تکون الحکم ثابتا من اللّه عزّ و جلّ خوفا منه علی الأمة أن بفتنهم الذین کفروا، فیعم حال السفر مطلقا خاف المسلمون أنفسهم أو لم یخافوا کما فی قوله تعالی« یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا» أی مخافة منه أن تضلوا.

لکنه قد ذهب علیه أن قوله تعالی:« فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ» یصرح بأن حکم القصر انما کان فی ظرف المخافة و عدم الطمأنینة، فلا یفید انکاره نزول« إِنْ خِفْتُمْ» کما أن قوله تعالی:« وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ» الآیة انما ینظر الی سفرهم و خوفهم من الاعداء، و هو واضح.

ثمّ انه قد أتی بعضهم الآخر ببدع و اختلق حدیثا نسبه الی عظماء الاصحاب بأن صدر الآیة نزلت قبل ثمّ انقطع الوحی، ثمّ نزل تتمه الآیة بعد سنة، و هو کما تری لا یدفع الاشکال، بل یثبته.

و ذلک لان الشرط:« إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ» اذا لحق بصدر الآیة و فیها حکم القصر، صار مقیدا لاطلاقه، و لزم بعد نزوله اشتراط حکم القصر بالخوف من فتنة الاعداء و جاء الاشکال برمته بعد سنة، و إذا لم یلحق بصدر هذه الآیة- و هو خلاف ظاهر الکتاب و السنة- صار ذیل الآیة:« إِنْ خِفْتُمْ» الخ لغوا من القول تعالی اللّه عما یقول الظالمون علوا کبیرا.

درباره نماز خوف سئوال کردند، پس خداوند نازل فرمود: « إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا» و آیه در ظاهر مانند متصل است، درحالی که منفصل از قبل است.

و علی هذا فیجوز أن یکون التقدیر اقصروا من الصلاة إِنْ خِفْتُمْ أو لا جناح علیکم أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ بقرینة السؤال و وقوعه فی المصحف بعد ذلک.

قیل و علی هذا یتوجه القول الثانی أو الثالث فی القصر بالنسبة إلی الخوف مع الأول بالنسبة إلی السفر و یتوجه أیضا قول أصحابنا إن کلا من السفر و الخوف موجب للقصر کما یتوجه علی قراءة ترک إِنْ خِفْتُمْ .

علی أن الإجماع و الأخبار تکفی فی ذلک کما تقدم و ربما أمکن فهم

و بر این اساس، پس جایز است که به قرینه سئوال و واقع شدن آن در قرآن پس از آن، تقدیر چنین باشد: نماز را کوتاه کنید، اگر بیم داشتید؛ یا اینکه گناهی بر شما نیست که اگر بیم داشتید، نماز را کوتاه کنید.

گفته شده: و بر این اساس، علاوه بر اینکه قول اول در رابطه با سفر است، قول دوم یا سوم درباره قصر، در رابطه با خوف توجیه می شود. و همچنین این قول اصحاب ما که هر یک از سفر و خوف موجبی برای قصر است نیز توجیه می گردد، چنانکه بر اساس قرائت با ترک {اگر بیم داشتید} نیز توجیه می شود.

اضافه بر این که اجماع و اخبار - چنانکه گذشت - درباره آن کفایت می کند و چه بسا فهم

القصر مع الخوف وحده من الآیة الآتیة أیضا کما سیأتی بیانه.

قوله تعالی أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا قیل أی فی الصلاة و قیل فی أنفسکم أو دینکم و الفتنة قیل القتل و قیل العذاب و الأظهر أنه هنا التعریض للمکروه.

الأخبار

«1»

الْکَشِّیُّ فِی الرِّجَالِ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ وَ غَیْرِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: التَّقْصِیرُ یَجِبُ فِی بَرِیدَیْنِ ⁽¹⁾.

«2»

تُحَفُ الْعُقُولِ، عَنِ الرِّضَا علیه السلام: فِی کِتَابِهِ إِلَی الْمَأْمُونِ قَالَ وَ التَّقْصِیرُ فِی أَرْبَعَةِ فَرَاسِخَ بَرِیدٌ ذَاهِباً وَ بَرِیدٌ جَائِیاً اثْنَا عَشَرَ مِیلًا وَ إِذَا قَصَّرْتَ أَفْطَرْتَ ⁽²⁾.

«3»

الْمُقْنِعَةُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: وَیْلٌ لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الَّذِینَ یُتِمُّونَ الصَّلَاةَ بِعَرَفَاتٍ أَ مَا یَخَافُونَ اللَّهَ فَقِیلَ لَهُ وَ هُوَ سَفَرٌ قَالَ وَ أَیُّ سَفَرٍ أَشَدُّ مِنْهُ ⁽³⁾.

«4»

الْمُقْنِعُ،: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَتَی سُوقاً یَتَسَوَّقُ بِهَا وَ هِیَ مِنْ مَنْزِلِهِ عَلَی أَرْبَعِ فَرَاسِخَ فَإِنْ هُوَ أَتَاهَا عَلَی الدَّابَّةِ أَتَاهَا فِی بَعْضِ یَوْمٍ وَ إِنْ رَکِبَ السُّفُنَ لَمْ یَأْتِهَا فِی یَوْمٍ قَالَ یُتِمُّ الرَّاکِبُ الَّذِی یَرْجِعُ مِنْ یَوْمِهِ صَوْماً وَ یُقَصِّرُ صَاحِبُ السُّفُنِ ⁽⁴⁾.

بیان

اعلم أنه أجمع العلماء کافة علی أن المسافة شرط فی القصر و إنما اختلفوا فی تقدیرها فذهب علماؤنا أجمع إلی أن القصر یجب فی مسیرة یوم هی بریدان ثمانیة فراسخ أربعة و عشرون میلا و تدل علیه روایات کثیرة.

قصر فقط در صورت خوف نیز از آیه امکان پذیر باشد، چنانکه توضیح آن به زودی خواهد آمد.

این سخن خداوند {که آنان که کفر ورزیده اند به شما آسیب رسانند.} گفته شده یعنی در نماز، و گفته شده، یعنی به خودتان یا به دینتان. و درباره «الفتنه» گفته شده: قتل است و گفته شده: عذاب است. و بهتر این است که آن در اینجا کنایه ای باشد از مکروه بودن .

روایات

روایت 1

رجال کشی: نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: قصر کردن در دو برید واجب است.⁽⁵⁾

روایت 2

تحف العقول: امام رضا علیه السلام در نامه اش به مأمون فرمود: و قصر کردن در چهار فرسخ است: مسافتی برای رفت و مسافتی برای برگشت، که دوازده میل است و چون قصر کردی، روزه را باز می کنی.⁽⁶⁾

روایت 3

المقنعه: امام صادق علیه السلام فرمود: وای بر این قومی که نماز را در عرفات کامل می خوانند! آیا از خدا خوف ندارند؟ پس به ایشان گفته شد: آن سفر است؟ فرمود: و چه سفری بزرگتر از آن.⁽⁷⁾

روایت 4

المقنع: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال شد که به بازاری آمد که در آن داد و ستد می کند و آن در چهار فرسخی از منزل اوست. اگر با چهارپا به آنجا بیاید، در کمتر از یک روز می رسد و اگر بر کشتی سوار شود، در یک روز نمی رسد. فرمود: سواری که در همان روز باز می گردد روزه را کامل می گیرد و سوار بر کشتی قصر می کند.⁽⁸⁾

توضیح

بدان که همه علما بر این اجماع دارند که مسافت در قصر شرط است. و فقط در مقدار آن دچار اختلاف هستند، و همه علمای ما بر این هستند که قصر در مسیری یک روزه که همان دو برید یعنی هشت فرسخ معادل بیست و چهار میل است واجب است، و روایات بسیاری بر آن دلالت دارد.

و اختلف الأصحاب فی مسیرة أربعة فراسخ فذهب جماعة من الأصحاب منهم المرتضی و ابن إدریس و کثیر من المتأخرین إلی أنه یجب علیه التقصیر إذا أراد الرجوع من یومه و المنع منه إن لم یرد ذلک.

و قال الصدوق فی الفقیه و إذا کان سفره أربعة فراسخ و أراد الرجوع من یومه فالتقصیر علیه واجب و إن کان سفره أربعة فراسخ و لم یرد الرجوع من یومه فهو بالخیار إن شاء أتم و إن شاء قصر و نحوه قال المفید و الشیخ فی النهایة إلا أنه منع من التقصیر فی الصوم فیما إذا لم یرد الرجوع من یومه.

و قال الشیخ فی کتابی الأخبار إن المسافر إذا أراد الرجوع من یومه فقد وجب علیه التقصیر فی أربعة فراسخ ثم قال علی أن الذی نقوله فی ذلک أنه إنما یجب علیه التقصیر إذا کان مقدار المسافة ثمانیة فراسخ و إذا کان أربعة فراسخ کان بالخیار فی ذلک إن شاء أتم و إن شاء قصر.

و ظاهر هذا الکلام العدول إلی القول بالتخییر و إن أراد الرجوع لیومه و لهذا نقل الشهید فی الذکری عن الشیخ فی التهذیب القول بالتخییر فی تلک الصورة و نقل ذلک عن المبسوط و عن ابن بابویه فی کتابه الکبیر و قواه.

أقول: النقل من المبسوط لعله اشتباه إذ فیما عندنا من نسخه هکذا و حد المسافة التی یجب فیها التقصیر ثمانیة فراسخ أربعة و عشرون میلا فإن کانت أربعة فراسخ و أراد الرجوع من یومه وجب أیضا التقصیر و إن لم یرد الرجوع من یومه کان مخیرا بین التقصیر و الإتمام انتهی و الکتاب الکبیر للصدوق لم نظفر علیه نعم ظاهر کتابی الأخبار ذلک و إن کانا قابلین للتأویل.

و قال ابن أبی عقیل کل سفر کان مبلغه بریدین و هو ثمانیة فراسخ و برید ذاهبا و برید جائیا و هو أربعة فراسخ فی یوم واحد أو ما دون عشرة أیام فعلی من سافره عند آل الرسول إذا خلف حیطان مصره أو قریته وراء ظهره و غاب عنه منها صوت الأذان أن یصلی صلاة السفر رکعتین و نقل فی المختلف ⁽¹⁾عن سلار أنه إن کانت المسافة

و اصحاب درباره مسیر چهار فرسخی دچار اختلاف هستند. جمعی از اصحاب از جمله مرتضی، ابن ادریس و بسیاری از متأخرین بر این هستند که زمانی که قصد بازگشت در همان روز را داشته باشد، قصر کردن بر او واجب است، و اگر چنین قصدی نداشته باشد، از آن منع شده است .

و صدوق در الفقیه گوید: و زمانی که سفرش چهار فرسخ باشد و در همان روز قصد رجوع داشته باشد، قصر کردن بر او واجب است. و اگر سفرش چهار فرسخ باشد و در همان روز قصد بازگشت نداشته باشد، پس او مختار است؛ اگر بخواهد کامل انجام می دهد و اگر بخواهد قصر می کند. و مفید و شیخ در النهایه نظیر آن را گفته اند با این تفاوت که شیخ از قصر کردن در روزه، زمانی که قصد بازگشت در آن روز را نداشته باشد، منع کرده است.

و شیخ در دو کتاب اخبار خویش گوید: زمانی که مسافر در همان روز قصد رجوع داشته باشد، قصر کردن در چهار فرسخ بر او واجب است. سپس گوید: بنا بر آنچه که در این باره می گوییم، این است که قصر کردن فقط زمانی بر او واجب است که مقدار مسافت هشت فرسخ باشد و زمانی که چهار فرسخ باشد درباره آن مختار است، و اگر بخواهد، کامل انجام می دهد و اگر بخواهد، قصر می کند.

ظاهر این سخن، عدول به رأی به تخییر است، هر چند که در همان روز قصد بازگشت داشته باشد و به این دلیل شهید در الذکری از شیخ در التهذیب، قول به مخیر بودن در آن صورت را نقل کرده است و آن را از المبسوط و از علی بن بابویه در کتاب کبیرش نقل کرده و آن را تقویت نموده است.

مؤلف:

نقل از المسبوط شاید اشتباه باشد، زیرا در نسخه ای که نزد ماست چنین است: و حد مسافتی که قصر کردن در آن واجب است، هشت فرسخ یعنی بیست و چهار میل است؛ پس اگر چهار فرسخ باشد و در آن روز قصد بازگشت داشته باشد نیز قصر واجب است، و اگر در همان روز قصد بازگشت نداشته باشد، بین قصر و اتمام مخیر است پایان. و به کتاب کبیر صدوق دست نیافتیم، بله ظاهر دو کتاب اخبار است، هر چند که قابل تأویل هستند.

و ابن ابوعقیل گوید: هر سفری که اندازه اش دو مسافرت یعنی هشت فرسخ باشد و یک برید برای رفت و یک برید برای بازگشت، یعنی چهار فرسخ در یک روز باشد، یا سفری که کمتر از دو روز باشد، زمانی که دیوارهای شهر یا روستای خود را پشت سر بگذارد و صدای اذان آنجا از او پنهان شود، بر کسی که معتقد به آل رسول است، واجب است که دو رکعت نماز سفر بخواند. و در المختلف⁽²⁾از سلّار نقل کرده است که اگر مسافت

أربعة فراسخ و کان راجعا من یومه قصر واجبا و إن کان من غده فهو مخیر بین القصر و الإتمام و نقله عن ابن بابویه.

فمرادهم بالغد إن کان معناه الحقیقی کان قولا آخر و إن کان المراد به ما عدا الیوم کان بعینه قول المفید و حد المسافة ابن الجنید بمسیر یوم للماشی و راکب السفینة.

و منشأ هذا الاختلاف اختلاف الأخبار ففی کثیر منها إناطة التقصیر بثمانیة فراسخ و فی کثیر منها بأربعة فراسخ و اختلفوا فی الجمع بینها فحمل الشیخ فی أحد وجهیه و جماعة أخبار الأربعة علی ما إذا أراد المسافر الرجوع لیومه.

وَ احْتَجُّوا عَلَی ذَلِکَ بِصَحِیحَةِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ التَّقْصِیرِ فَقَالَ بَرِیدٌ ذَاهِبٌ وَ بَرِیدٌ جَاءٍ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا أَتَی ذُبَاباً قَصَّرَ⁽¹⁾وَ ذُبَابٌ عَلَی بَرِیدٍ وَ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِکَ لِأَنَّهُ إِذَا رَجَعَ کَانَ سَفَرُهُ بَرِیدَیْنِ ثَمَانِیَةَ فَرَاسِخَ. و أمثالها و لا دلالة فیها علی رجوع الیوم بوجه بل تدل علی أن الذهاب و المجی ء محسوبان معا فی مسافة البریدین.

مع أن الروایات المتضمنة لتوبیخ أهل عرفات علی عدم التقصیر تأبی عن هذا الحمل إذ الظاهر أن خروجهم للحج بل بعضها صریح فی ذلک و لا یتحقق معه رجوع الیوم نعم فی فقه الرضا ما یدل علی هذا الوجه و لعل الصدوق أخذه منه و تبعه القوم.

و جمع الشیخ و غیره بینها بوجه آخر و هو تنزیل أخبار الثمانیة علی الوجوب و الأربعة علی الجواز و حمل الشهید الثانی أخبار الأربعة علی الاستحباب و له وجه فإنه أنسب بالتوبیخ علی الترک و الأمر بالفعل و إن کان بعیدا أیضا إذ التهدید بالویل و التخویف بالعذاب لا یناسب ترک المستحب إلا أن یقال التوبیخ و التهدید لاعتقادهم تعین الإتمام و إیقاعهم ذلک علی وجه التعیین و اللزوم.

چهار فرسخ باشد و در همان روز بازگردد، وجوباً قصر می کند و اگر فردای آن روز بازگردد، پس او بین قصر و اتمام مخیر است؛ و آن را از علی بن بابویه نقل کرده است.

اگر مقصود آنان از فردا، معنای حقیقی آن باشد، قول دیگری بوده است، و اگر مقصود از آن، مربوط به غیر از آن روز باشد، قول مفید دقیقا عین آن است. و ابن جنید مسافت را مسیر یک روزه برای پیاده و فرد سوار بر کشتی تعیین کرده است.

و منشأ این اختلاف، اختلاف اخبار است که در بسیاری از آنها قصر کردن به هشت فرسخ منوط است و در بسیاری دیگر از آنها به چهار فرسخ و در جمع میان آن اخبار دچار اختلاف هستند؛ پس شیخ بر یکی از دو وجه آن حمل کرده است و جمعی، اخبار چهار فرسخ را بر حالتی که مسافر در همان روز قصد بازگشت داشته باشد، حمل کرده اند. و برای آن، صحیحه زراره را به عنوان حجت اقامه کرده اند که گوید: از امام باقر علیه السلام درباره قصر کردن سئوال کردم، پس فرمود: یک برید برای رفت و یک برید برای بازگشت، و رسول خدا صلی الله علیه و آله زمانی که به ذباب آمده بود، قصر نموده بود⁽²⁾و ذباب در یک بریدی است و فقط به این دلیل چنین کرد که وی زمانی که بازگشت، سفرش دو برید یعنی هشت فرسخ شده بود. و نظایر آن، و در آن به هیچ وجه دلالتی بر بازگشت در آن روز نیست بلکه بر این دلالت دارد که رفت و بازگشت با هم، مسافت دو بریدی به حساب می آیند.

با وجود آنکه روایات حاوی توبیخ اهل عرفات به دلیل عدم قصر، از این تفسیر منع می کند، زیرا ظاهر این است که خروج آنان به عرفات برای حج است و حتی برخی از آن روایات در این باره صریح است و رجوع در همان روز با آن محقق نمی شود. بله در فقه الرضا چیزی است که بر این وجه دلالت می کند و شاید صدوق آن را از آنجا اخذ کرده و قوم از او تبعیت کرده باشند .

و شیخ و دیگران با وجهی دیگر میان اخبار را جمع کرده اند و آن حمل اخبار هشت فرسخ بر وجوب و اخبار چهار فرسخ بر جواز است. و شهید ثانی اخبار مربوط به چهار فرسخ را بر استحباب حمل نموده است و آن سخن بجایی است، چرا که با توبیخ برای ترک و امر کردن به انجام آن مناسب تر است، هر چند که بعید نیز می باشد زیرا تهدید به ویل و بیم دادن از عذاب، با ترک مستحب تناسب ندارد، مگر اینکه گفته شود: توبیخ و تهدید به دلیل اعتقاد آنان بر تعیین اتمام و انجام دادن آنان به وجه لزوم و وجوب بوده است.

و الأظهر فی الجمع بینها أن یقال المعتبر فی السفر الموجب للتقصیر أن تکون المسافة التی أرادها المسافر ثمانیة فراسخ و إن کان بحسب الذهاب و العود معا فلو أراد السفر أربعة فراسخ و أراد الرجوع إلی المحل الذی سافر منه من غیر أن ینقطع سفره بالوصول إلی منزله أو إقامة عشرة فیما بین ذلک کان علیه التقصیر و إن لم یرد الرجوع من یومه لقصد المسافة التی هی ثمانیة فراسخ.

و به تتطابق الأخبار و تتصالح من غیر منافرة وَ یُؤَیِّدُهُ مُرْسَلَةُ صَفْوَانَ ⁽¹⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ خَرَجَ مِنْ بَغْدَادَ یُرِیدُ أَنْ یَلْحَقَ رَجُلًا عَلَی رَأْسِ مِیلٍ فَلَمْ یَزَلْ یَتْبَعُهُ حَتَّی بَلَغَ النَّهْرَوَانَ وَ هِیَ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ مِنْ بَغْدَادَ أَ یُفْطِرُ إِذَا أَرَادَ الرُّجُوعَ وَ یُقَصِّرُ قَالَ لَا یُقَصِّرُ وَ لَا یُفْطِرُ لِأَنَّهُ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ وَ لَیْسَ یُرِیدُ السَّفَرَ ثَمَانِیَةَ فَرَاسِخَ إِنَّمَا خَرَجَ یُرِیدُ أَنْ یَلْحَقَ صَاحِبَهُ فِی بَعْضِ الطَّرِیقِ فَتَمَادَی بِهِ الْمَسِیرُ إِلَی الْمَوْضِعِ الَّذِی بَلَغَهُ وَ لَوْ أَنَّهُ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ یُرِیدُ النَّهْرَوَانَ ذَاهِباً وَ جَائِیاً لَکَانَ عَلَیْهِ أَنْ یَنْوِیَ مِنَ اللَّیْلِ سَفَراً وَ الْإِفْطَارَ فَإِنْ هُوَ أَصْبَحَ وَ لَمْ یَنْوِ السَّفَرَ فَبَدَا لَهُ مِنْ بَعْدُ أَنْ یُصْبِحَ فِی السَّفَرِ قَصَّرَ وَ لَمْ یُفْطِرْ یَوْمَهُ ذَلِکَ.

و أما ما ذکره ابن أبی عقیل رحمه الله فإن کان مراده ما ذکرنا فنسبته إلی آل الرسول صلی الله علیه و آله حسن لأنه الظاهر من أخبارهم و إلا فلا وجه لتخصیص العشرة أیضا إذ یمکن أن یرجع بعد عشرین یوما مثلا و لم یقطع سفره بقصد إقامة العشرة فی موضع.

و یؤید الأربعة أن أحدا من المخالفین لم یقل به و منهم من قال بالثمانیة فالتعبیر عن الأربعة بالثمانیة یمکن أن یکون لنوع من التقیة أو لمن یرید الرجوع کما عرفت.

و أما المخالفون فالأوزاعی قال هی ثمانیة فراسخ و قال الشافعی ستة عشر

و در جمع کردن میان این اخبار، بهتر این است که گفته شود: امر مورد اعتبار در سفر واجب کننده قصر این است که مسافتی که مسافر قصد می کند، هشت فرسخ باشد هر چند که مجموع رفت و برگشت باشد. پس اگر سفر چهار فرسخی را قصد کرد و قصد بازگشت به محلی که از آن سفر کرده است را داشت، بدون اینکه سفرش با رسیدن به منزلش یا اقامت ده روزه مابین آن قطع گردد، قصر کردن بر او واجب است، هر چند که قصد بازگشت در آن روز را نداشته باشد به دلیل قصد کردن مسافتی که هشت فرسخ است.

و به وسیله آن، اخبار با یکدیگر مطابقت می یابد و بدون هیچ تناقضی سازگار می شوند و مرسله صفوان⁽²⁾

مؤید آن است که گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که به قصد ملحق شدن به مردی که در یک میلی او بود از بغداد خارج شد، پس پیوسته به دنبال او می رود تا اینکه به نهروان که در چهار فرسخی بغداد است می رسد، آیا زمانی که قصد رجوع دارد، روزه را افطار کند و قصر کند؟ فرمود: قصر نمی کند و روزه را باز نمی کند، زیرا او درحالی از منزلش خارج شده است که قصد سفر هشت فرسخی را نداشته است، بلکه فقط به قصد ملحق شدن به دوستش در راهی خارج شده است و سپس مسیر تا محلی که به او رسیده است، برای او طولانی شده است. ولس اگر او درحالی از منزلش خارج شود که قصد رفتن به نهروان و برگشت از آن را داشته باشد، بر اوست که از شب نیت سفر و باز کردن روزه را بکند. و اگر صبح کند و نیت سفر را نکرده باشد، پس بعد از اینکه صبح کرد بدا برای او حاصل شود و نیت سفر کند باید که قصر کند و روزه آن روزش را افطار نکند.

و اما در مورد آنچه که ابن ابوعقیل - رحمه الله - ذکر کرد، اگر مقصود او چیزی باشد که ما بیان کردیم، نسبت دادن آن به آل رسول صلی الله علیه و آله نیکو است؛ زیرا آن از اخبار آنان روشن است، و در غیر این صورت، تخصیص ده روزه نیز وجهی ندارد. زیرا ممکن است که مثلاً بعد از بیست روز بازگردد، درحالی که سفرش را با قصد اقامت ده روزه در محلی، قطع نکرده است.

اینکه هیچ یک از مخالفین قائل به آن نبوده اند، آن را تأیید می کند، و برخی از آنان به هشت فرسخ قائل بوده اند، پس تعبیر کردن از چهار فرسخ با لفظ هشت فرسخ، ممکن است که به دلیل تقیه باشد، یا برای کسی باشد که چنانکه دانستی، قصد رجوع دارد.

و اما مخالفان، اوزاعی گوید: آن هشت فرسخ است. و شافعی گوید: شانزده

فرسخا⁽¹⁾

قال فی مشکاة المصابیح ص 119: و عن مالک بلغه أن ابن عبّاس کان یقصر الصلاة فی مثل ما یکون بین مکّة و الطائف( علی ثلاث مراحل من مکّة أربعة و عشرون فرسخا) و فی مثل ما بین مکّة و عسفان( علی مرحلتین من مکّة سنة عشر فرسخا) و فی مثل ما بین مکّة و جدة( علی مرحلتین شاقتین) و قال مالک: و ذلک أربعة برد، و رواه فی الموطأ.

أقول: لکن یبقی علیه أن یثبت أن ابن عبّاس کان یتم فیما دون ذلک، و لم یرد عنه خبر ینص علی ذلک، و لعله کان یقصر فیما دون ذلک حتّی ثمان فراسخ: بریدین.

نعم ظاهر الشافعی فی باب متعة الحجّ، أنه تعلق فی تعیین مسافة القصر بقوله تعالی: « ذلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرامِ» توهما منه أن اللّه عزّ و جلّ جعل وجوب الهدی أو الصیام( حیث قال« ذلِکَ» اشارة الی الهدی أو بدله الصیام) لمن کان مسافرا عند حضوره فی مکّة، فان الحضر مقابل السفر، و لما کان الحکم مقصورا علی من کان دون عسفان و ذات عرق بالسنة، لزم کون المسافة مثل ما بین عسفان و مکّة، و هو من مکّة علی بعد مرحلتین: ستة عشر فرسخا، لتتطابق الفرض و السنة.

لکنه غفل عن أن المراد بالمسجد الحرام هو الحرم کله، علی ما عرفت فی ج 84 ص 40 باب القبلة( بل و قد استفاض هذا القول عن ابن عبّاس أیضا کما أخرجه السیوطی فی الدّر المنثور ج 1 ص 217) و غفل عن أن الحرم من جانب عسفان یمتد الی أرض الحدیبیة و بین عسفان و ما دونها و بین الحدیبیة( أعنی أرض الحرم منها) أقل من ثمان فراسخ، فیکون الذی أراد الحجّ من عسفان و ما دونها، وظیفته حج القران او الافراد، لا حج التمتع لان أهله یعد من حاضری المسجد الحرام، و هو واضح.

فعلی هذا یجب أن نراعی هذه الدقیقة فی کتاب الحجّ عند تعیین المسافة التی یجب فیما وراءها حج التمتع، فان زوایا الحرم بعضها أقرب الی مکّة من بعض، کما أن الحرم من جانب العرفات انما یمتد من مکّة الی ثلاث فراسخ، و بعض العرفات داخل الحرم و أکثرها خارج الحرم، و الذی یکون بینه و بین عرفات( اعنی أرضها الحرم) ثمانیة فراسخ علیه حج التمتع مع أنّه علی احدی عشرة فرسخا من مکّة لا ستة عشر فرسخا و لک أن تحمل حدیث حریز و فیه( ثمانیة عشر میلا- ستة فراسخ) علی ما بعد الحرم.

فرسخ است. و برخی از آنان گویند: چهل و شش میل است. و ابوحنیفه و اصحاب او و ثوری گویند:

أربعة و عشرون فرسخا و قال داود یلحق الحکم بالسفر القصیر کالطویل لما رُوِیَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله: کَانَ إِذَا سَافَرَ فَرْسَخاً قَصَّرَ الصَّلَاةَ. و عَنْ أَنَسٍ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا خَرَجَ ثَلَاثَةَ أَمْیَالٍ أَوْ ثَلَاثَةَ فَرَاسِخَ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ.

و قال الحسین بن مسعود فی شرح السنة ذهب قوم إلی إباحة القصر فی السفر القصیر رُوِیَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ خَرَجَ إِلَی النُّخَیْلَةِ فَصَلَّی بِهِمُ الظُّهْرَ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ رَجَعَ مِنْ یَوْمِهِ قال عمرو بن دینار قال لی جابر بن زید أقصر بعرفة و أما عامة الفقهاء فلا یجوزون القصر فی السفر القصیر و اختلفوا فی حده قال الأوزاعی عامة الفقهاء یقولون مسیرة یوم تام و بهذا نأخذ.

قلت و روی سالم أن عبد الله بن عمر کان یقصر فی مسیرة الیوم التام و قال محمد بن إسماعیل سمی النبی صلی الله علیه و آله یوما و لیلة سفرا وَ أَرَادَ بِهِ مَا رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَا تَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تُسَافِرَ مَسِیرَةَ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ لَیْسَ مَعَهَا حُرْمَةٌ ثم نقل سائر الأخبار المتقدمة.

و أما حدیث المقنع ⁽¹⁾ففیه دلالة علی أن من سافر أربعة فراسخ لا یفطر إن رجع من یومه و إلا فیقصر و یمکن حمله علی أن الراکب یمکنه أن یرجع قبل الزوال فیصوم بخلاف راکب السفینة و سیأتی الکلام فیه فی کتاب الصوم

بیست و چهار فرسخ است، و داود گوید: حکم سفر کوتاه مانند سفر بلند است، به خاطر آنچه که روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله زمانی که یک فرسخ سفر کرده بود نماز را قصر نمود، و از انس روایت است که رسول خدا صلی الله علیه و آله زمانی که سه میل یا سه فرسخ خارج شده بود، دو رکعت نماز خواند.

و حسین بن مسعود در شرح السنه گوید: جمعی بر مباح بودن قصر در سفر کوتاه معتقد هستند. از علی علیه السلام روایت شده است که وی به قصد نخلیه خارج شد، پس ظهر را با دو رکعت بر آنان امامت کرد، سپس در همان روز رجعت نمود. عمرو بن دینار گوید: جابر بن زید به من گفت: در عرفه قصر کرد. و اما عامه فقهاء، قصر کردن در سفر کوتاه را جایز نمی دانند و در خصوص حد آن دچار اختلاف هستند. اوزاعی گوید: عموم فقهاء می گویند، مسیر یک روز کامل، و ما از این پیروی می کنیم .

گفتم: سالم روایت کرد که عبدالله بن عمر در مسیر یک روز کامل قصر می کرد. و محمد بن اسماعیل گوید: نبی اکرم یک روز و یک شب را سفر نامید، و مقصودش از آن، چیزی است که از نبی اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: برای زنی که به خدا و روز آخر ایمان دارد، جایز نیست که مسیر یک شبانه روزی را درحالی که محرمی با او نیست سفر کند، ... سپس سایر اخبار سابق را نقل کرده است.

و اما حدیث المقنع، در آن دلالتی است بر اینکه هر که چهار فرسخ سفر کند، اگر در همان روز برگردد، روزه را باز نمی کند و در غیر این صورت قصر می کند. و ممکن است حمل کردن آن بر اینکه برای سواره، برگشت قبل از زوال ممکن است، پس روزه می گیرد؛ بر خلاف فرد سوار بر کشتی. و کلام در خصوص آن در کتاب روزه خواهد آمد،

إن شاء الله تعالی.

ثم اعلم أنه ورد فی کثیر من الروایات مسیرة یوم و اعتبره المحقق فی المعتبر و العلامة فی المنتهی و غیرهما و قیدوه بسیر الإبل السیر العام فیجوز التعویل علی کل منهما فی القصر و لو اعتبرت المسافة بهما و اختلفا فمنهم من اکتفی ببلوغ أحدهما و احتمل الشهید الثانی رحمه الله تقدیم السیر و ربما لاح من الذکری تقدیم التقدیر و لعله أقوی لأنه تحقیق و الآخر تقریب و إن کان الأول لا یخلو من قوة و الأحوط حینئذ فیما به الاختلاف الجمع.

ثم إنه نقل جماعة من الأصحاب اتفاق العلماء علی أن الفرسخ ثلاثة أمیال و هو مروی فی الأخبار وَ أَمَّا الْمِیلُ فَقَدْ رَوَی الصَّدُوقُ ⁽¹⁾مُرْسَلًا عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّهُ أَلْفٌ وَ خَمْسُ مِائَةِ ذِرَاعٍ. و هو متروک و الظاهر أنه سقط من النساخ شی ء و یرشد إلیه أَنَّ فِی الْکَافِی ⁽²⁾رُوِیَ: أَنَّهُ ثَلَاثَةُ آلَافٍ وَ خَمْسُ مِائَةٍ. فالظاهر سقوط الثلاثة من الفقیه و یؤیده أیضا أنه قال فی المعتبر و فی بعض أخبار أهل البیت ثلاثة آلاف و خمس مائة ذراع و قد قطع الأصحاب بأن قدره أربعة آلاف ذراع.

و فی الشرائع المیل أربعة آلاف ذراع بذراع الید الذی طوله أربعة و عشرون إصبعا تعویلا علی المشهور بین الناس أو مد البصر من الأرض و فیه إشعار بنوع تردد فی التفسیر المشهور و فی السرائر أسند ذلک إلی المسعودی فی مروج الذهب ⁽³⁾و فی القاموس المیل قدر مد البصر و منار یبنی للمسافر أو مسافة من الأرض متراخیة بلا حد أو مائة ألف إصبع إلا أربعة آلاف إصبع أو ثلاثة أو أربعة آلاف ذراع بحسب اختلافهم فی الفرسخ هل هو تسعة آلاف بذراع القدماء أو اثنا عشر ألف ذراع بذراع المحدثین انتهی و منه یظهر وجه جمع بین المشهور و بین ما وقع فی روایة الکلینی بأن یکون

ان شاء الله تعالی.

بدان که در بسیاری از روایات، مسیر یک روزه وارد شده است و محقق در المعتبر، علامه در المنتهی و غیر آن دو، آن را معتبر دانسته اند و آن را به حرکت معمول شتر مقید ساخته اند، پس اعتماد به هر یک از آن دو (تقدیر مسافت و مسیر یک روز) در قصر کردن جایز است و اگر مسافت به وسیله آن دو اعتبار شود و در آن دو اختلاف شود، پس برخی از آنان به رسیدن به یکی از آن دو اکتفا کرده اند و شهید ثانی تقدیم مسیر یک روز را محتمل دانسته است و شاید از الذکری، مقدم بودن اندازه مسافت، نمایان است و شاید آن قوی تر باشد زیرا آن تحقیقا است و دیگری تقریبا، هر چند که مورد اول خالی از قوت نیست و احوط در این حالت، در آنچه که مورد اختلاف است، جمع کردن است.

جمعی از اصحاب، اتفاق علما بر اینکه یک فرسخ سه میل است را نقل کرده اند و این در اخبار روایت شده است. و اما در مورد میل، صدوق⁽⁴⁾

به طور مرسل از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن هزار و پانصد ذراع است و این [نظر] متروک است و ظاهر این است که از جانب نسخه پردازان چیزی حذف شده است، و اینکه در الکافی⁽⁵⁾

روایت کرده است که آن سه هزار و پانصد ذراع است، بر این مطلب دلالت می کند. پس ظاهر، ساقط شدن سه از نسخه الفقیه است. و همچنین اینکه در المعتبر گفته است: و در برخی اخبار اهل بیت، سه هزار و پانصد ذراع است، مؤید آن است. و اصحاب قاطعانه بر این هستند که مقدار آن چهار هزار ذراع است.

و در الشرایع، یک میل چهار هزار ذراع با آرنج دستی است که طول آن بیست و چهار انگشت است - با تکیه بر قول مشهور بین مردم - یا به اندازه دامنه دید از زمین است و در آن اشاره ای است به نوعی تردید در تفسیر مشهور. و در السرائر آن را به مسعودی در مروج الذهب اسناد داده است و در القاموس یک میل به اندازه دامنه دید است، و [دیدن] گلدسته ای که برای مسافر بنا می شود؛ یا مسافتی وسیع از زمین، بدون حد و اندازه؛ یا نود و شش هزار انگشت، یا سه یا چهار هزار ذراع است، بر اساس اختلافشان درباره فرسخ. آیا آن نه هزار با ذراع قدماست یا دوازده هزار ذراع با ذراع جدید پایان. و از آن وجهی روشن می گردد که قول مشهور و آنچه که در روایت کلینی آمده است را تلفیق می کند، به این صورت

الاختلاف مبنیا علی اختلاف الأذرع.

و قال أحمد بن محمد المقری فی المصباح المنیر المیل بالکسر فی کلام العرب مقدار مدی البصر من الأرض قاله الأزهری و المیل عند القدماء من أهل الهیئة ثلاثة آلاف ذراع و عند المحدثین أربعة آلاف ذراع و الخلاف لفظی فإنهم اتفقوا علی أن مقداره ستة و تسعون ألف إصبع و الإصبع ست شعیرات بطن کل واحد إلی ظهر الأخری و لکن القدماء یقولون الذراع اثنتان و ثلاثون إصبعا و المحدثون أربع و عشرون إصبعا فإذا قسم المیل علی رأی القدماء کل ذراع اثنتین و ثلاثین کان المتحصل ثلاثة آلاف ذراع و إن قسم علی رأی المحدثین أربعا و عشرین کان المتحصل أربعة آلاف ذراع و الفرسخ عند الکل ثلاثة أمیال انتهی.

و قدر الأکثر الشعیر بسبع شعرات من شعر البرذون و ضبط مد البصر فی الأرض بأنه ما یمیز به الفارس من الراجل للمبصر المتوسط فی الأرض المستویة و بالجملة الجمع بین هذه التقدیرات و العلم بحصول کل منها فی المسافات لا تخلو من عسر و إشکال و الأولی رعایة الاحتیاط فیما اشتبه من ذلک بالجمع بین القصر و التمام.

ثم اعلم أنه ذکر غیر واحد من الأصحاب أن مبدأ التقدیر من آخر خطة البلد فی المعتدل و آخر محلته فی المتسع عرفا و لم نطلع علی دلیله و قیل مبدأ التقدیر مبدأ سیره بقصد السفر و قالوا البحر کالبر و إن قطع المسافة فی ساعة واحدة لأن التقدیر بالأذرع کاف فی ثبوت الترخص قال فی المنتهی لا نعرف فی ذلک خلافا.

و لو تردد یوما فی ثلاثة فراسخ ذاهبا و جائیا فإن بلغ فی الرجوع إلی موضع الأذان و مشاهدة الجدران فالظاهر أنه لا خلاف فی عدم القصر و إن لم یبلغ فالمقطوع به فی کلام الأصحاب أنه لم یجز القصر و خالف فیه العلامة فی التحریر.

و الأول لعله أقوی إذ الظاهر من أخبار المسافة کون ذلک فی جهة واحدة

که اختلاف به سبب اختلاف ذراع است.

و احمد بن محمد مقری در المصباح المنیر گوید: میل با کسره در کلام عرب به میزان دامنه دید در زمین است، ازهری آن را گفته است. و میل نزد قدمای اخترشناسی سه هزار ذراع و نزد متأخرین چهار هزار ذراع است. و اختلاف لفظی است، زیرا آنان بر این اتفاق نظر دارند که اندازه آن نود و شش هزار انگشت است و یک انگشت شش جو است که هر کدام روی دیگری قرار گیرد. اما قدما می گویند، یک ذراع سی و دو انگشت است و متأخرین می گویند بیست و چهار انگشت، پس اگر میل بر اساس نظر قدما تقسیم شود، هر ذراع سی و دو انگشت است و نتیجه سه هزار ذراع می باشد. و اگر بر اساس رأی متأخرین تقسیم شود، بیست و چهار است و نتیجه چهار هزار می باشد و یک فرسخ نزد همه سه میل است، پایان.

و اغلب جوها را به اندازه هفت مو از قاطر تخمین زده اند، و دامنه دید در زمین اینگونه ثبت شده است که آنچه که به وسیله آن، سواره از پیاده، برای انسانی با بینایی متوسط در زمین مسطح، از یکدیگر بازشناخته می شود. و در کل، جمع کردن این فرض ها و علم به حاصل شدن هر یک از آنها در مسافات، خالی از دشواری و اشکال نیست؛ و اولی، رعایت احتیاط با جمع کردن بین قصر و تمام در آنچه که از آن مشتبه است، می باشد.

بدان که چند تن از اصحاب ذکر کرده اند که مبدأ اندازه گیری، عرفاً از آخرین محله شهر معمولی و آخرین محله آن در شهر بزرگ و وسیع است و بر دلیل آن اطلاعی نیافتیم. و گفته شده، مبدأ اندازه گیری، مبدأ حرکت او به قصد سفر است. و گویند: دریا مانند خشکی است، هر چند که آن مسافت را در یک ساعت طی کند، زیرا اندازه گیری با ذراع در اثبات ترخص کافی است. در المنتهی گوید: درباره آن اختلافی نمی شناسیم.

و اگر روزی در سه فرسخ برای رفت و برگشت تردید کند، پس اگر در بازگشت به محل اذان و مشاهده دیوارها رسید، ظاهر این است که درباره عدم قصر کردن اختلافی نیست، و اگر به آن نرسد، امر قطعی در کلام اصحاب این است که قصر کردن جایز نیست، و علامه در التحریر با آن مخالفت کرده است.

و رأی اول شاید قوی تر باشد، زیرا آنچه که از اخبار برمی آید، بودن آن در یک جهت است.

و إنما اعتبرنا فی خصوص الأربعة الإیاب مع الذهاب للأخبار الکثیرة الدالة علیه فلا یتعدی عنه و إن أمکن أن یقال إذا ظهر بتلک الأخبار کون الإیاب محسوبا مع الذهاب فهو کاف فی ذلک.

و لو کان لبلد طریقان أحدهما یبلغ المسافة فإن سلک الأبعد لا لعلة الترخص قصر إجماعا و إن کان للترخص لا غیر فالمشهور أنه یقصر أیضا و قال ابن البراج یتم لأنه کاللاهی بصیده و هو کما تری.

و لو شک فی بلوغ المسافة القدر المعتبر فی القصر فالمقطوع به فی کلام الأصحاب أنه یتم و هو قریب و هل یجب الاعتبار مع الجهل بالبلوغ فیه وجهان و العدم أقوی.

«5»

تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: سِتَّةٌ لَا یُقَصِّرُونَ الصَّلَاةَ الْجُبَاةُ الَّذِینَ یَدُورُونَ فِی جِبَایَتِهِمْ وَ التَّاجِرُ الَّذِی یَدُورُ فِی تِجَارَتِهِ مِنْ سُوقٍ إِلَی سُوقٍ وَ الْأَمِیرُ الَّذِی یَدُورُ فِی إِمَارَتِهِ وَ الرَّاعِی الَّذِی یَطْلُبُ مَوَاضِعَ الْقَطْرِ وَ مَنْبِتَ الشَّجَرِ وَ الرَّجُلُ یَخْرُجُ فِی طَلَبِ الصَّیْدِ یُرِیدُ لَهْوَ الدُّنْیَا وَ الْمُحَارِبُ الَّذِی یَقْطَعُ الطَّرِیقَ ⁽¹⁾.

مقصد الراغب، عنه علیه السلام مرسلا: مثله.

«6»

الْخِصَالُ، جَعْفَرُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الْکُوفِیُّ عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: سَبْعَةٌ لَا یُقَصِّرُونَ الصَّلَاةَ الْجَابِی الَّذِی یَدُورُ فِی جِبَایَتِهِ ثُمَّ ذَکَرَ نَحْواً مِمَّا مَرَّ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ الرَّاعِی وَ الْبَدَوِیُّ الَّذِی یَطْلُبُ وَ الرَّجُلُ الَّذِی یَطْلُبُ الصَّیْدَ یُرِیدُ بِهِ وَ فِی آخِرِهِ یَقْطَعُ السُّبُلَ ⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیِ

و فقط در مورد چهار فرسخ، رفت و برگشت را لحاظ کردیم، به دلیل اخبار بسیاری که بر آن دلالت دارند، پس از آن فراتر نمی رود. هر چند که ممکن است گفته شود: اگر به حساب آوردن رفت و برگشت، با آن اخبار روشن گردد، در این باره کافی است.

و اگر شهری دو راه داشته باشد که یکی از آن دو به حد ترخص می رسد، اگر او نه برای ترخص، راه دورتر را طی کند، به اجماع قصر می کند، و اگر فقط برای ترخص باشد نه چیز دیگر، پس مشهور این است که باز هم قصر می کند. و ابن براج گوید، کامل ادا می کند؛ زیرا او مانند فردی است که برای تفریح به شکار رفته. و اشکال این سخن واضح است.

و اگر در رسیدن مسافت به میزان معتبر در قصر شک کند، پس امر قطعی در کلام اصحاب این است که او کامل ادا می کند، و آیا در صورت جهل به رسیدن به آن میزان، تحقیق کردن واجب است؟ درباره آن دو وجه وجود دارد و عدم وجوب قوی تر است .

روایت 5

تفسیر علی بن ابراهیم: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: شش تن نماز را قصر نمی کنند: مأمورین اخذ مالیات که در جمع آوری در حرکت هستند، تاجری که در تجارت خود از بازاری به بازار دیگری در حرکت است، امیری که در امارت خویش می گردد، و چوپانی که در پی جاهای بارانی و محل رویش درختان است، و مردی که در پی صید به قصد لهو و لعب دنیا خارج می شود، و محاربی که راهزنی می کند.⁽³⁾

مقصد الراغب: نظیر این روایت به صورت مرسل از امام علیه السلام روایت شده است.

روایت 6

الخصال: امام صادق علیه السلام از پدرش علیه السلام روایت کرد که وی فرمود: هفت تن نماز را کوتاه نمی کنند: مأمور اخذ مالیات که برای وصول آن در گردش است، ... سپس نظیر آنچه که گذشت را ذکر نمود، با این تفاوت که او گفته است: و چوپان و بادیه نشینی که طلب می کند ... و مردی که در پی صید است درحالی که به وسیله آن در پی خوش گذرانی دنیاست. - و در پایان آن گوید - راهزنی می کند.⁽⁴⁾

و نیز از الخصال:

عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَمْسَةٌ یُتِمُّونَ فِی سَفَرٍ کَانُوا أَوْ فِی حَضَرٍ الْمُکَارِی وَ الْکَرِیُّ وَ الْأَشْتَقَانُ وَ هُوَ الْبَرِیدُ وَ الرَّاعِی وَ الْمَلَّاحُ لِأَنَّهُ عَمَلُهُمْ ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ الْکُمُنْدَانِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَرْبَعَةٌ یَجِبُ عَلَیْهِمُ التَّمَامُ فِی سَفَرٍ کَانُوا أَوْ فِی حَضَرٍ الْمُکَارِی وَ الْکَرِیُّ وَ الْأَشْتَقَانُ وَ الرَّاعِی لِأَنَّهُ عَمَلُهُمْ .

قَالَ الصَّدُوقُ رحمه الله الْأَشْتَقَانُ الْبَرِیدُ⁽²⁾.

تفصیل و تبیین

اعلم أن المشهور بین الأصحاب وجوب الإتمام علی المسافر الذی سفره أکثر من حضره و هذا التعبیر شائع فی ألسنة الفقهاء و لم یرد فی الأخبار هذا اللفظ بل إنما ورد فیها وجوب الإتمام علی جماعة مخصوصة عملهم و صناعتهم السفر⁽³⁾

فاذا کان المقصد وراء المسافة، یدخل المسافر تحت الآیة الکریمة فیوضع عنه الرکعات المسنونة، سواء کانت داخل الفرض أو خارجه، علی ما عرفت من قوله تعالی:« إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَوِیلًا» لئلا یجتمع علی المسافر مشقة سبحتین، و أمّا إذا کان المقصد مع المسافر لا یزال عنه، لم یدخل تحت الآیة الکریمة حتّی یسقط عنه الرکعات المسنونة.

و هذا کالذی اختار السفر لاجل التنزّه أو السیاحة او الصید الحلال، یکون نفس السفر مقصدا له لا یفرق عنده ما وراء المسافة ممّا هو دونها، فلیس له جد فی الذهاب فی الأرض و لا الاسراع فی المسیر لا بضرب الاقدام و لا بضرب الآباط بل یطلب المواضع النزهة کلما وجد بغیته أقام فیها یوما أو یومین أو ساعة و ساعتین علی قدر نشاطه و فرحه، و کلما رأی صیدا تبعه و تعاقبه لیدرکه سواء أنجد أو أغار، شرق أو غرب، ذهب أمامه أو رجع خلفه و ان کان من أول السیاحة عازما علی الذهاب فی أکثر من المسافة الشرعیة.

نعم إذا کان غرضه من التفرج و الصید مباحا أو مندوبا و کان الموضع الذی یریده للتنزّه أو الصید ما وراء المسافة الشرعیة، دخل فی القسم الأوّل و شمله حکم الآیة الکریمة و سنتها، لانه قصد المسافة لمقصد هو ما وراءها، فیقصر فی المسافة و یتم فی البساتین و المتنزهات و النخجیرات و أماکن السیاحة.

و من القسم الثانی الاعراب و الاکراد الذین بیوتهم معهم لم یختاروا لتعیشهم موطنا بعد، فلا یتفاوت لهم بلد من بلد آخر. بل کل بلد موطن لهم، و کل منزل أناخوا فیه رحالهم کان منزلهم، فمقصدهم معهم لا ینفک عنهم، الا الذین لهم طول السنة سفرتان فقط سفرة الی القر و سفرة الی الصر، یتمون فی القر و الصر و یقصرون ما بینهما.

و من القسم الثانی التاجر الذی یطوف و تجارته معه لم یختر سوقا معینا لتجارته، بل یدور من سوق الی سوق و من قریة الی اخری فمقصده معه لا یزول عنه، و ان کان مجموع أسواقه یبلغ حدّ المسافة، الا إذا کان بین سوق و سوق مسافة کاملة یقصر فیها و اذا بلغ منزله أعنی سوق تجارته أتم.

و من القسم الثانی الراعی الذی یرعی مواشیه یطلب منابع الشیح و مواضع القطر کلما رأی نبتا حصل فی مقصده و أقام حتّی یستوفیه، فهو قاصد لنفس السفر لیس له مقصد ما وراءها یطلبه و یجد فی طلبه، یتم صلواته، الا إذا ابتلی بمفازة لا نبت فیها و طول المسافة یبلغ المسافة الشرعیة، یقصر طی سفره هذا حتّی یجوز المفازة و یبلغ منبتا آخر یرعی فیه.

و من القسم الثانی الجمال و الملاح و البرید و المکاری و أمثالهم، حیث کان نفس السفر و طی المسافة مقصدا لهم لیس لهم بعد تمام المسافة مقصد: و بعد ما بلغ المسافرون مقصدهم و اشتغلوا بما أهمهم، فرغ هؤلاء من مقصدهم و ما أهمهم، فهم طول المسافة فی تجارتهم و کسبهم بل و منازلهم، کأنهم استوطنوا المسالک و اختاروها سوقا لهم یدورون من سوق الی سوق و کل سوق فیه مقصدهم و تجارتهم، الا إذا جد بهم السیر خوفا من لص أو طوفان أو سبع أو سیل فحینئذ یشملهم الآیة الکریمة،« إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ» علی ما عرفت من ظاهر معناها، فیقصرون حین جدهم بین المنزلین لئلا یجتمع علیهم سبحتان.

و من القسم الثانی المالکون للضیاع و العقار أو البساتین أو النخلات یطوفون بینها لاصلاحها و مرمة معاشهم، فإذا کان بین نخلة و نخلة أو بستان و آخر، أو ضیعة و اخری مسافة شرعیة کان مقصدهم فی السفر و الضرب فی الأرض ما وراء المسافة فیقصرون، و إذا کانت متقاربة لیس بینها مسافة شرعیة، کان مقصدهم دون المسافة و خرجوا عن الآیة الکریمة و أتموا، و ان بلغت مجموع ذهابهم ذلک حدّ المسافة الشرعیة، فانهم کلما حصلوا فی واحد من تلک الضیاع و العقار أو النخلات کانوا فی منزلهم و مقصدهم، و لا حول و لا قوة الا باللّه العلی العظیم.

امام صادق علیه السلام فرمود: پنج تن در سفر باشند یا در حضر، کامل ادا می کنند: چهارپادار، اجاره دهنده چهارپا، پستچی، چوپان و دریانورد، زیرا آن پیشه آنهاست.⁽⁴⁾

و نیز از الخصال: امام باقر علیه السلام فرمود: واجب است که چهار تن، در سفر باشند یا در حضر، به صورت کامل ادا کنند: چهارپادار، کرایه دهنده چهارپا، پستچی و چوپان، زیرا آن پیشه آنهاست.

صدوق گوید: «اشتقان» پستچی است.⁽⁵⁾

تفصیل و تبیین

بدان که مشهور بین اصحاب، وجوب ادای کامل بر مسافری است که سفرش بیشتر از حضر و اقامت اوست. و این تعبیر در لسان فقهاء شایع است، و در اخبار این لفظ وارد نشده است، بلکه در آنها فقط وجوب ادای کامل بر جماعت مخصوصی که کار و پیشه آنان سفر است وارد شده است و لذا

أول جماعة کلامهم بهذا المعنی و الظاهر قصر الحکم علی الجماعة المذکورین فی تلک الأخبار و ظاهر ابن أبی عقیل القول بوجوب التقصیر علی کل مسافر و الأول أقوی لما مضی من الأخبار و غیرها.

و الکری فسره أکثر اللغویین بالمکاری و یحتمل تخصیص الکری بالجمال

جمعی کلام آنان را به این معنی تأویل نموده اند، و ظاهر، منحصر بودن حکم بر جماعت مذکور در آن اخبار است و ظاهر ابن ابوعقیل، قائل شدن به وجوب قصر کردن بر هر مسافر است؛ و رأی اول به دلیل آنچه که از اخبار و غیر آن گذشت قوی تر است.

و اکثر لغویان «کری» را به «مکاری» تفسیر نموده اند و مختص بودن کری به شتربان

و المکاری بغیره أو تعمیم المکاری و تفسیر الکری بمن یکری نفسه للسفر کالبرید قال فی الذکری المراد بالکری فی الروایة المکتری و قال بعض أهل اللغة قد یقال الکری علی المکاری و الحمل علی المغایرة أولی بالروایة لتکثر الفائدة و لأصالة عدم الترادف انتهی.

و لعل مراده بالمکتری من یکری نفسه و قیل الذی یأخذ الکری من المکاری

و مکاری به غیر او، یا تعمیم دادن مکاری، و تفسیر کری به کسی که خود را برای سفر کرایه می دهد، مانند پستچی، محتمل است. در الذکری گوید: مقصود از کری در این روایت، اجاره دهنده است و برخی از اهل لغت گویند، گاه کری بر مکاری گفته می شود، و حمل کردن بر مغایر بودن، برای افزون شدن فایده و اصل بودن عدم ترادف، با روایت مناسب تر است، پایان.

و شاید مقصود او از «مکتری» کسی است که خودش را اجاره می دهد. و گفته شده: کسی که کرایه را از چهارپادار

أو من صاحب المتاع و یکون دائما مع المکاری ملازما له.

و الأشتقان سمعنا من مشایخنا أنه معرب دشتبان أی أمین البیادر یذهب من بیدر إلی بیدر و لا یقیم مکانا واحدا و فسره الصدوق بالبرید قال فی المنتهی الأشتقان هو أمین البیدر ذکره أهل اللغة و قیل البرید.

و قال فی النهایة فی الحدیث إنی لا أحبس البرد قال الزمخشری البرد یعنی ساکنا جمع برید و هو الرسول و البرید کلمة فارسیة یراد بها فی الأصل البغل و أصلها بریدة دم أی محذوف الذنب لأن بغال البرید کانت محذوفة الأذناب کالعلامة لها فأعربت و خففت ثم سمی الرسول الذی یرکبه بریدا و المسافة التی بین السکتین بریدا.

و السکة موضع کان یسکنه الفیوج المرتبون من بیت أو قبة أو رباط و کان یرتب فی کل سکة بغال و کان بعد ما بین السکتین فرسخا و قیل أربعة و منه الحدیث لا تقصر الصلاة فی أقل من أربعة برد و هی ستة عشر فرسخا و الفرسخ ثلاثة أمیال و المیل أربعة آلاف ذراع انتهی.

و یستفاد من تعلیل روایة ابن أبی عمیر⁽¹⁾أن کل من کان السفر عمله و صنعته یجب علیه الإتمام وَ فِی رِوَایَةِ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ⁽²⁾قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَلَّاحِینَ وَ الْأَعْرَابِ هَلْ عَلَیْهِمْ تَقْصِیرٌ قَالَ لَا بُیُوتُهُمْ مَعَهُمْ. فیستفاد منها أن کل من شأنه أن یتحرک مع بیته و رحله فعلیه التمام.

فالظاهر أن المرجع فی هذا الباب إلی صدق اسم المکاری و الملاح و أمثالهم عرفا و کذا صدق کون السفر عمله کاف فی وجوب الإتمام و بهذا قطع العلامة و الشهید لکنه قال فی الذکری و ذلک إنما یحصل بالسفرة الثالثة التی لم یتخلل قبلها إقامة تلک العشرة أی العشرة المنویة فی غیر بلده و مطلقا فی بلده و اعتبر ذلک

یا از صاحب کالا می گیرد و دائماً به همراه چهارپادار و ملازم اوست.

و «اشتقان»، از مشایخمان شنیدیم که آن معرب دشتبان یعنی امین زمین های خرمن کوبی است که از زمینی به زمین دیگر می رود و در یک مکان ساکن نمی شود؛ و صدوق آن را به پست تفسیر نموده است. در المنتهی گوید: اشتقان همان امین زمین خرمن کوبی است، اهل لغت این را ذکر کرده اند و گفته شده، پستچی است.

در النهایه در حدیثی گوید، من برد را حبس نمی کنم. زمخشری گوید: برد در حالت ساکن، جمع برید است که به معنی پیام رسان است و برید کلمه ای فارسی است که در اصل، استر از آن قصد شده است و اصل آن بریده دم است، زیرا استران پست به عنوان علامتی برای آنان، بریده دم بودند. پس این واژه معرب شد و تخفیف یافت، سپس پیام رسانی که بر آن سوار می شد و مسافتی که بین دو منزل بود، برید نامیده شد. و «سکّه» محلی است از قبیل خانه، قبه، کاروانسرا، که پیام رسانان آماده در آن ساکن می شدند و در هر سکّه ای استرانی مهیا می شد، و فاصله بین دو سکّه یک فرسخ بود و گفته شده چهار فرسخ. و از آن حدیث است که نماز در کمتر از چهار برید که همان شانزده فرسخ است قصر نمی شود و یک فرسخ سه میل، و یک میل چهار هزار ذراع است، پایان.

و از تعلیل روایت ابن ابوعمیر⁽³⁾

استفاده می شود که هرکسی که سفر کار و پیشه او باشد، تمام خواندن بر او واجب است، و در روایت اسحاق بن عمار⁽⁴⁾گوید: از او درباره ملاحین و بادیه نشینان سئوال کردم که آیا قصر کردن بر آنان واجب است؟ فرمود: خیر، خانه هایشان همراه آنان است. پس از آن استفاده می شود که هر کسی که موقعیتش این باشد که به همراه خانه و اثاثیه اش حرکت کند، پس بر او واجب است که تمام بخواند.

پس ظاهر این است که مرجع در این باب، صدق اسم مکاری، ملاّح و امثال آن در عرف است. و همچنین صدق اینکه سفر کار او باشد، برای وجوب اتمام بر او کافی است. و علامه و شهید به آن رأی قطعی داده اند، اما در الذکری گوید: و آن فقط با سفر سومی که قبل از آن، با اقامت آن ده روز، یعنی ده روزی که در غیر شهر خود نیت اقامت کند و مطلقا با اقامت در شهر خود مختل نشود، محقق می شود،

جماعة من الأصحاب و اعتبر ابن إدریس فی غیر صاحب الصنعة ثلاث دفعات و قال إن صاحب الصنعة من المکارین و الملاحین یجب علیهم الإتمام بنفس خروجهم إلی السفر لأن صنعتهم تقوم مقام من لا صنعة له ممن سفره أکثر من حضره و استقرب فی المختلف الإتمام فی الثانیة إذا لم یقیموا بعد الأولی مطلقا و لیس لهذه التعلیلات مستند یصح التعویل علیه غیر ادعاء دلالة العرف علیه.

و إذ قد عرفت أن الحکم فی الأخبار لیس معلقا علی الکثرة بل علی مثل المکاری و الجمال و من اتخذ السفر عمله أو من کان بیته معه وجب أن تراعی هذه الأسماء عرفا فلو فرض عدم صدق الاسم بمرات کثیرة لم یتعلق حکم الإتمام.

ثم اعلم أن أکثر الأصحاب قطعوا بأنه یشترط فی إتمام هؤلاء أن لا یقیموا فی بلدهم عشرة أیام وَ احْتَجُّوا بِمَا رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْمُکَارِی إِنْ لَمْ یَسْتَقِرَّ فِی مَنْزِلِهِ إِلَّا خَمْسَةَ أَیَّامٍ وَ أَقَلَّ قَصَّرَ فِی سَفَرِهِ بِالنَّهَارِ وَ أَتَمَّ بِاللَّیْلِ وَ عَلَیْهِ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ إِنْ کَانَ لَهُ مُقَامٌ فِی الْبَلَدِ الَّذِی یَذْهَبُ إِلَیْهِ عَشَرَةَ أَیَّامٍ وَ أَکْثَرَ قَصَّرَ فِی سَفَرِهِ وَ أَفْطَرَ.

و هذه الروایة فی سندها جهالة⁽²⁾و ما تضمن من الاکتفاء فی التقصیر نهارا بأقل من خمسة أیام متروک بین الأصحاب و مقتضاها إقامة العشرة فی البلد الذی یذهب إلیه و هو غیر ما اعتبروه من الإقامة فی بلدهم و مع ذلک فالحکم فیه مختص بالمکاری و لذا احتمل المحقق فی المعتبر اختصاص الحکم بالمکاری و نقل فی الشرائع قولا بذلک هو مجهول القائل.

و عبارة الحدیث تحتمل احتمالا آخر و هو أن یکون المراد إن کان له إرادة المقام فی البلد الذی یذهب إلیه قصر فی سفره إلی ذلک البلد بل هو أظهر⁽³⁾

و ذلک بعد حمل المقام فی الروایة علی المقام لمقصد خاصّ أو رفع حاجة تخصه، و لذلک یقیم أکثر من خمسة أیّام کالمقام عشرة لزیارة، فیقصر فی سفره ذلک، لانه کأحد المسافرین، و أمّا إذا لم یستقر فی المنزل و المقصد الا ثلاثة أیّام یرید بذلک راحة جماله و رفع التعب عنها و اشتراء علوفتها، فالظاهر أنّه قصد المسافة تجارة، فیتم صلاته و یصوم شهر رمضان، و هکذا نقول فیما سیأتی من الروایات.

و جمعی از اصحاب آن را معتبر دانسته اند. و ابن ادریس در غیر صاحب پیشه، سه مرتبه را معتبر دانسته است و گوید: بر پیشه وران نظیر چهارپاداران و ملاحین، با صرف خروج آنان برای سفر، ادای کامل واجب است، زیرا پیشه آنان مانند کسی است که سفرش بیشتر از اقامتش است و جز آن، پیشه ای برای او نیست. و علامه در المختلف، اتمام در حالت دوم را محتمل دانسته است، اگر بعد از دفعه نخست، مطلقاً اقامت نکنند. و این تعلیلات استنادی ندارد که اعتماد کردن به آن صحیح باشد، جز ادعای دلالت عرف بر آن .

و چون دانستنی که حکم در اخبار منوط به کثرت نیست بلکه بر نظیر مکاری و شتربان و هر کسی که سفر را به عنوان پیشه خود اتخاذ کند یا کسی که منزل او با او همراه است منوط است، واجب است که این اسماء عرفاً رعایت شود، پس اگر عدم صدق اسم بر دفعات بسیار فرض گردد، حکم اتمام تعلق نمی گیرد.

پس بدان که اغلب اصحاب قاطعانه بر این هستند که در ادای کامل این افراد، شرط است که ده روز در شهر خود اقامت نکنند و آنچه که شیخ از عبدالله بن سنان⁽⁴⁾از امام صادق علیه السلام روایت کرده است را به عنوان حجت اقامه کرده اند که فرمود: مکاری اگر در منزلش فقط پنج روز یا کمتر مستقر شود، در سفرش در طول روز قصر می کند و در شب کامل ادا می کند و روزه ماه رمضان بر او لازم است. اگر در شهری که به آن می رود ده روز و بیشتر اقامت کند، در سفرش قصر می کند و روزه را افطار می کند.

و در سند این روایت ابهامی⁽⁵⁾

است و آنچه که درباره اکتفا به قصر کردن در روز، به کمتر از پنج روز دربردارد، بین اصحاب متروک است، و اقتضای آن اقامت ده روزه در شهری است که به آن می رود، و این غیر از چیزی است که درباره اقامت در شهرشان معتبر دانسته اند. و با وجود این، پس حکم درباره آن مختص مکاری است و لذا محقق در المعتبر، اختصاص حکم به مکاری را محتمل دانسته است و در شرایع، قولی در خصوص آن را نقل نموده است که قائل آن مجهول است.

و عبارت حدیث احتمال دیگری را در بر دارد و آن اینکه مقصود این باشد که او اگر قصد اقامت در شهری که به آن می رود را دارد، در سفرش به آن شهر قصر می کند و حتی این بهتر است و

خلاف مقصودهم و هذه الروایة أوردها الصدوق بطریق صحیح عن ابن سنان ⁽¹⁾و متنه مغایر لما أورده الشیخ فإنه قال المکاری إذا لم یستقر فی منزله إلا خمسة أیام أو أقل قصر فی سفره بالنهار و أتم صلاة اللیل و علیه صوم شهر رمضان فإن کان له مقام فی البلد الذی یذهب إلیه عشرة أیام أو أکثر و ینصرف إلی منزله و یکون له مقام عشرة أیام أو أکثر قصر فی سفره و أفطر.

و الظاهر أن فی روایة الشیخ سقطت هذه الفقرة و مقتضی هذه الروایة اعتبار إقامة العشرة فی المنزل الذی یذهب إلیه أیضا و القول به غیر معروف بین الأصحاب إلا أن العمل بمقتضی هذه الروایة الصحیحة غیر بعید.

و استوجه ذلک بعض أفاضل المتأخرین و لم یعتن بمخالفة المشهور وَ مُرْسَلَةُ یُونُسَ ⁽²⁾أَیْضاً تَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ حَیْثُ قَالَ علیه السلام: أَیُّمَا مُکَارٍ أَقَامَ فِی مَنْزِلِهِ أَوْ فِی الْبَلَدِ الَّذِی یَدْخُلُهُ أَکْثَرَ مِنْ عَشَرَةِ أَیَّامٍ فَعَلَیْهِ التَّقْصِیرُ. لکنها تدل علی الاکتفاء بأحدهما و یمکن حمل الخبر الأول علیه و المسألة محل إشکال و قل مکار لا یقیم فی بلده

بر خلاف مقصود آنان است. و صدوق این روایت را از طریقی صحیح از ابن سنان⁽³⁾

وارد کرده است و متن او با آنچه که شیخ آورده است مغایر است؛ زیرا او گوید: مکاری زمانی که در منزلش فقط پنج روز یا کمتر مستقر نباشد، در سفرش در روز قصر می کند و در شب کامل ادا می کند، و روزه ماه رمضان بر او واجب است؛ پس اگر در شهری که به آن می رود، ده روز یا بیشتر اقامت داشته باشد و به منزلش برگردد و ده روز یا بیشتر در آنجا بماند، در سفرش قصر می کند و روزه را افطار می کند.

و ظاهر این است که در روایت شیخ این بخش افتاده است و اقتضای این روایت، معتبر بودن اقامت ده روزه در منزلی نیز که به آن می رود، می باشد؛ و رأی دادن به آن بین اصحاب غیر معروف است، جز اینکه عمل کردن به اقتضای این روایت صحیح، بعید نیست.

برخی افاضل متأخر آن را موجه دانسته اند و به مخالفت با رأی مشهور اعتنا نکرده اند. و مرسله یونس نیز بر آن دلالت دارد، از آنجا که امام علیه السلام فرمود: هر مکاری ای که در منزل خود یا در شهری که در آن وارد می شود بیش از ده روز اقامت کند، قصر کردن بر او واجب است. اما آن بر اکتفا کردن به یکی از آن دو دلالت دارد. و حمل کردن خبر اول بر آن ممکن است، و این مسئله محل اشکال است و کم است که مکاری در شهر خود یا در شهری که به آن می رود، ده روز اقامت نکند.

أو فی البلد الذی یذهب إلیه عشرة أیام.

و قال فی المدارک ظاهر الأصحاب الاتفاق علی أن إقامة العشرة أیام فی البلدة قاطعة لکثرة السفر و موجبة للقصر و الظاهر أنه محل للاحتیاط و ألحق الفاضلان و من تأخر عنهما بإقامة العشرة فی البلد العشرة المنویة فی غیر بلده و هو حسن بحمل العشرة فی روایة یونس علی المنویة للإجماع المنقول علی عدم تأثیر غیر المنویة و ألحق الشهید العشرة الحاصلة بعد التردد ثلاثین و فی التردد ثلاثین خلاف و الأقرب عدم الإلحاق کما اختاره الشهیدان.

و متی وجب القصر علی کثیر السفر بإقامة العشرة ثم سافر مرة ثانیة بدون إقامة فالأظهر وجوب الإتمام علیه مع بقاء الاسم کما صرح به ابن إدریس و غیره و اعتبر فی الذکری المرة الثالثة و هو ضعیف.

و أما إقامة الخمسة فذهب الشیخ و ابن البراج و ابن حمزة إلی أنه یتم صلاة اللیل خاصة للروایة المتقدمة و المشهور أنه لا تأثیر لذلک أصلا و أجیب عن الروایة بأنها متروکة الظاهر فإنها تتضمن المساواة بین الخمسة و الأقل منها و الأقل یصدق علی یوم و بعض یوم و لا قائل به مع أنها معارضة بقوله فی صحیحة معاویة بن وهب ⁽¹⁾هما واحد إذا قصرت أفطرت و إذا أفطرت قصرت.

و مال بعض أفاضل المتأخرین إلی العمل به و أول الخبر بأن المراد إثبات الحکم المذکور لمن أقام خمسة أحیانا و أقل منه أحیانا أو بأن المراد بالأقل ما قارب الخمسة و ظاهر الصدوق العمل به و عدم الاشتهار بین المتأخرین غیر ضائر.

و ربما یحمل الخبر علی التقیة لأن الشافعی و جماعة کثیرة من العامة ذهبوا إلی الاکتفاء للإتمام بإقامة أربعة أیام سوی یوم القدوم و الخروج و ذهب جماعة منهم إلی احتساب الیومین و فیه تأمل و المسألة مشکلة و لعل الاحتیاط

و در المدارک گوید: ظاهر اصحاب، توافق بر این است که اقامت ده روزه در شهر قطع کننده، کثرت سفر و واجب کننده قصر است. و ظاهر این است که آن محل احتیاط است. و فاضلان و متأخرین پس از آن دو به اقامت ده روزه در شهر، قصد اقامت ده روزه در غیر شهر خود را ملحق ساخته اند و آن با حمل کردن ده روز در روایت یونس بر [اقامت] نیت شده، خوب است، به دلیل اجماع منقول بر عدم تأثیر اقامت بدون نیت. و شهید ده روز حاصل شده بعد از تردید را به سی [روز] ملحق ساخته است و در تردید سی روز اختلافی است و محتمل تر عدم الحاق است، چنانکه شهیدین آن را اختیار کرده اند.

و هر گاه بر فرد کثیر السفر با اقامت ده روزه قصر واجب شود، سپس بار دوم بدون اقامت سفر کند، پس اظهر در صورت بقای اسمِ[کثیر السفر]، وجوب اتمام بر اوست، چنانکه ابن ادریس و دیگران به آن تصریح کرده اند و در الذکری بار سوم را معتبر دانسته است و آن ضعیف است .

و اما اقامت پنج روزه، شیخ، ابن براج و ابن حمزه بر این هستند که او فقط نمازهای شب را کامل ادا می کند - به دلیل روایت پیشین - و مشهور این است که آن اصلاً تأثیری ندارد. و به روایت اینگونه پاسخ داده شده است که ظاهر آن متروک است، پس آن متضمن مساوات بین پنج روز و کمتر از آن است، و کمتر بر یک روز و نصف روز صدق می کند و کسی قائل به آن نیست، علاوه بر این که این مخالف سخن او در صحیحه معاویه بن وهب است که گفته است: آن دو یکی است، هر گاه قصر نمودی روزه را باز می کنی و هر گاه روزه را باز کردی قصر می کنی.

و برخی از افاضل متأخرین به عمل کردن به آن تمایل یافته اند، و خبر را اینگونه تأویل کرده اند که مقصود اثبات حکم مذکور برای کسی است که گاه پنج روز و گاه کمتر از آن اقامت می کند، یا اینکه مقصود از کمتر، چیزی است که نزدیک پنج است، و ظاهر صدوق عمل کردن به آن است، و عدم اشتهار بین متأخرین ضرری ندارد.

و چه بسا این خبر بر تقیه حمل شود، زیرا شافعی و جمع بسیاری از عامه به اکتفا کردن برای اتمام به اقامت چهار روزه، غیر از روز ورود و روز خروج معتقد هستند و جمعی از آنان به احتساب این دو روز معتقد هستند و در آن تأملی است و مسئله مشکل است، و شاید احتیاط

فی الجمع.

«7»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:⁽¹⁾فِی الرَّجُلِ یَخْرُجُ مُسَافِراً قَالَ یُقَصِّرُ إِذَا خَرَجَ مِنَ الْبُیُوتِ ⁽²⁾.

وَ مِنْهُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ حَمَّادٍ⁽³⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْمُسَافِرُ یُقَصِّرُ حَتَّی یَدْخُلَ الْمِصْرَ⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: إِذَا سُمِعَ الْأَذَانُ أَتَمَّ الْمُسَافِرُ⁽⁵⁾.

«8»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَیْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ قَالَ: سَمِعْتُ بَعْضَ الزُّرَارِیِّینَ یَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ بِالْبَصْرَةِ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ وَ لَهُ بِالْکُوفَةِ دَارٌ وَ عِیَالٌ فَیَخْرُجُ وَ یَمُرُّ بِالْکُوفَةِ یُرِیدُ مَکَّةَ لِیَتَجَهَّزَ مِنْهَا وَ لَیْسَ مِنْ رَأْیِهِ أَنْ یُقِیمَ أَکْثَرَ مِنْ یَوْمٍ أَوْ یَوْمَیْنِ قَالَ یُقِیمُ فِی جَانِبِ الْکُوفَةِ وَ یُقَصِّرُ حَتَّی یَفْرُغَ مِنْ جَهَازِهِ وَ إِنْ هُوَ دَخَلَ مَنْزِلَهُ فَلْیُتِمَّ الصَّلَاةَ⁽⁶⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ بِالْبَصْرَةِ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ وَ لَهُ بِهَا دَارٌ وَ أَهْلٌ وَ مَنْزِلٌ وَ یَمُرُّ بِهَا وَ إِنَّمَا هُوَ یَخْتَلِفُ لَا یُرِیدُ الْمُقَامَ وَ لَا یَدْرِی مَا یَتَجَهَّزُ یَوْماً أَوْ یَوْمَیْنِ قَالَ یُقِیمُ فِی جَانِبِهَا وَ یُقَصِّرُ قَالَ قُلْتُ لَهُ فَإِنْ دَخَلَ أَهْلَهُ قَالَ عَلَیْهِ التَّمَامُ ⁽⁷⁾.

جمع کردن باشد.

روایت 7

محاسن: امام صادق علیه السلام⁽⁸⁾

درباره مردی که برای سفر خارج می شود فرمود: زمانی که از خانه ها خارج شد، قصر می کند.⁽⁹⁾

و نیز محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: مسافر زمانی که وارد شهر شود، قصر می کند.⁽¹⁰⁾

و نیز محاسن: امام علیه السلام فرمود: مسافر زمانی که اذان را بشنود، نماز را تمام می خواند.⁽¹¹⁾

روایت 8

قرب الإسناد: علی بن رئاب گوید: شنیدم شخصی از خاندان زراره از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کرد که از اهالی کوفه است و در بصره است و در کوفه دارای خانه و خانواده است، پس خارج می شود درحالی که قصد مکه را دارد. بر کوفه گذر می کند تا در آن وسایل لازم را فراهم کند و در نظر ندارد که بیش از یک یا دو روز اقامت کند. فرمود: در گوشه ای از کوفه اقامت کند و تا زمانی که از تهیه لوازم فارغ شود قصر کند؛ و اگر وارد منزلش شود، پس باید نماز را کامل ادا کند.⁽¹²⁾

و نیز از قرب الإسناد: عبدالله بن بکیر گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که در بصره است و خود از اهالی کوفه است و در آن دارای خانه و خانواده و منزل است و بر آن گذر می کند و فقط رفت و آمد می کند و قصد اقامت ندارد. و نمی داند آماده شدنش یک روز است یا دو روز؟ فرمود: در گوشه ای از آن اقامت کند و قصر کند. ادامه داد: به او عرض کردم: پس اگر بر خانواده خویش وارد شود؟ فرمود: ادای کامل بر او واجب است.⁽¹³⁾

وَ مِنْهُ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَزَّازِ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ وَهْبٍ الْقُرَشِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ: أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ إِذَا خَرَجَ مُسَافِراً لَمْ یُقَصِّرْ مِنَ الصَّلَاةِ حَتَّی یَخْرُجَ مِنِ احْتِلَامِ الْبُیُوتِ وَ إِذَا رَجَعَ لَا یُتِمُّ الصَّلَاةَ حَتَّی یَدْخُلَ احْتِلَامَ الْبُیُوتِ ⁽¹⁾.

تبیین

اعلم أن الأصحاب اختلفوا فی أنه هل یعتبر فی قصر المسافر حد یصل إلیه ذهابا و عودا أم لا فقال الشیخ علی بن بابویه إذا خرجت من منزلک فقصر حتی تعود إلیه و ذهب المرتضی و الشیخ فی الخلاف و العلامة و جماعة من المتأخرین إلی اشتراط خفاء الجدران و الأذان و ذهب الأکثر إلی أن المعتبر أحد الأمرین المذکورین و نسبه الشهید الثانی إلی أکثر القدماء و قال ابن إدریس الاعتماد عندی علی الأذان المتوسط و الصدوق فی المقنع اعتبر خفاء الحیطان و القائلون بالجمع جمعوا بین الأخبار بذلک و القائلون بالتخییر جمعوا بینها بالحمل علی أن کلا منهما کاف لذلک و هو أصوب.

ثم المشهور اتحاد حکم الذهاب و العود و ذهب المرتضی و ابن الجنید إلی أنه یجب علیه التقصیر فی العود حتی یبلغ منزله ⁽²⁾

و هکذا إذا کان له دار أو ضیعة أو نخلة یمر علیها فی سفره، انما یکون الدخول فیها قاطعا لحکم السفر، اذا کان احدی هذه التی ذکرناها مقصدا له، و أمّا إذا لم یکن من قصده الدخول الی تلک الدار أو الضیعة أو النخلة، بل کان قصده السیر الی ما وراءها و انما وصل إلیها لاتحاد الطریق، فله أن ینزل خارج الدار و الضیعة و یقصر صلاته.

و نیز از قرب الإسناد: امام صادق علیه السلام از پدرش روایت کرد که علی علیه السلام زمانی که به عنوان مسافر خارج می شد، نماز را قصر نمی کرد تا اینکه از محدوده خانه ها خارج شود؛ و زمانی که برگردد، نماز را کامل ادا نمی کند تا اینکه به محدوده خانه ها وارد شود.⁽³⁾

تبیین

بدان که اصحاب در این باره دچار اختلاف هستند که آیا در قصر برای مسافر، حدی که در رفت و برگشت به آن می رسد، معتبر است یا خیر؟ پس شیخ علی بن بابویه گوید: زمانی که از منزلت خارج شدی قصر کن تا اینکه به آن بازگردی. و مرتضی، شیخ در الخلاف، علامه و جمعی از متأخرین، به شرط پنهان شدن دیوار و اذان معتقد هستند. و اغلب بر این هستند که امر معتبر یکی از دو امر مذکور است و شهید ثانی آن را به اغلب قدماء منسوب کرده است. و ابن ادریس گوید: در نظر من، اعتماد بر اذان متوسط[در قوت صوت] است. و صدوق در المقنع، پنهان شدن دیوارها را معتبر دانسته است؛ و افراد قائل به جمع، به وسیله آن اخبار را با هم جمع کرده اند، و افراد قائل به تخییر، با حمل کردن بر اینکه هر یک از آن دو برای آن کافی است، آنها را جمع بسته اند و این صحیح تر است.

مشهور، یکی بودن حکم رفت و برگشت است و مرتضی و ابن جنید بر این هستند که در بازگشت، قصر کردن بر او واجب است تا اینکه به منزلش برسد.

و اعلم أن الظاهر من أخبار التواری تواری المسافر عن البیوت أی أهلها لا تواری البیوت عنه و هو أقرب إلی خفاء الأذان و لا یبعد العمل به و حینئذ هل یکفی التواری بالحائل بحیث لا تضر الرؤیة بعده أم لا وجهان و لعل العمل باعتبار الأذان أضبط و أولی و أما خفاء الجدران فإن اعتبر خفاء شبحها فلا تحصل فی فراسخ و لذا اعتبروا خفاء صورتها و عدم تمیز خصوصیاتها لتقارب العلامة الأخری.

و ذکر الشهیدان أن البلد لو کان فی علو مفرط أو وهدة اعتبر فیها الاستواء تقدیرا و یحتمل الاکتفاء بالتواری فی المنخفضة کیف کان لإطلاق الخبر.

و قالوا لا عبرة بأعلام البلد کالمنارة و القلاع و لا عبرة بسماع الأذان المفرط فی العلو کما أنه لا عبرة بخفاء الأذان المفرط فی الانخفاض فتکون الروایة مبنیة علی الغالب.

و قالوا المراد جدران آخر البلد الصغیر و القریة و إلا فالمحلة و کذا أذان مسجد البلد و المحلة و یحتمل البیت و نهایة البلد و ظاهر بعض الروایات خفاء جمیع بیوت البلد و أذانه و یحتمل البیوت المتقاربة من بیته و کذا أذانها.

وَ یَدُلُّ عَلَی مَذْهَبِ الْمُرْتَضَی وَ ابْنِ الْجُنَیْدِ فِی الْعَوْدِ صَحِیحَةُ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا یَزَالُ الْمُسَافِرُ مُقَصِّراً حَتَّی یَدْخُلَ بَیْتَهُ. وَ فِی مُوَثَّقَةِ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ:⁽²⁾حَتَّی یَدْخُلَ أَهْلَهُ. و حملوهما علی أن المراد الوصول إلی موضع یسمع فیه الأذان و یشاهد الجدران و هو بعید جدا.

و یمکن القول بالتخییر بعد الوصول إلی سماع الأذان بین القصر و الإتمام جمعا بین الأخبار کما اختاره بعض المحققین من المتأخرین و ربما یحمل أخبار عدم اشتراط حد الترخص فی الذهاب و العود علی التقیة إذ عامة فقهائهم علی عدم

و بدان که امر ظاهر اخبار مربوط به پنهان شدن، پنهان شدن مسافر از خانه ها یعنی اهالی آن است، نه پنهان شدن خانه ها از او، و این به پنهان شدن اذان نزدیک تر است. و عمل کردن به آن بعید نیست. و در این هنگام، آیا پنهان شدن با حائل کفایت می کند، طوری که رؤیت پس از آن ضرری [به حکم قصر] نداشته باشد، یا خیر؟ دو وجه وجود دارد شاید عمل کردن به اعتبار اذان، دقیق تر و اولی است. اما پنهان شدن دیوارها، پس اگر پنهان شدن شکل مبهم آن معتبر باشد، پس در چند فرسخ حاصل نمی شود، و لذا [تنها] پنهان شدن تصویر آن و عدم مشخص بودن خصوصیات آن را به دلیل نزدیکی با علامت دیگر[عدم سماع صوت اذان] معتبر دانسته اند.

و شهیدین ذکر کرده اند که اگر شهر در ارتفاع بلند یا دره ای عمیق باشد، درباره آن همسطح بودن فرضی را معتبر می دانند. و اکتفا کردن به پنهان شدن در زمین پست، هر چه که باشد، به دلیل اطلاق خبر محتمل است.

و گویند، نشانه های شهر از قبیل مناره و قلعه ها اعتباری ندارد و شنیدن اذان در بلندی بسیار در خور اعتنا نیست، چنانکه پنهان شدن اذان در گودی بسیار نیز ملاک نیست، پس این روایت مبنی بر غالب می باشد.

و گویند: مقصود از دیوارهای آخر شهر کوچک و روستا است و در غیر این صورت محله است، و چنین است اذان مسجد شهر و محله، و خانه و آخر شهر نیز محتمل است؛ و ظاهر برخی روایات، پنهان شدن همه خانه های شهر و اذان آن است، و خانه های نزدیک به خانه وی و همچنین اذان آن محتمل است .

صحیحه عیص بن قاسم⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام، دلالت دارد بر مذهب مرتضی و ابن جنید درباره برگشت، که فرمود: مسافر پیوسته قصرکننده است تا اینکه وارد خانه اش شود. و در موثقه اسحاق بن عمار⁽⁴⁾

آمده است، تا اینکه بر خانواده اش وارد شود، و آن دو را بر این حمل کرده اند که مقصود رسیدن به مکانی است که در آن صدای اذان را بشنود و دیوارها را مشاهده نماید، این بسیار بعید است.

و می توان جهت جمع کردن بین اخبار بعد از رسیدن به محل شنیدن اذان، به مخیر بودن بین قصر و اتمام قائل بود، چنانکه برخی محققین متأخر آن را برگزیده اند، و چه بسا اخبار عدم شرط بودن حد ترخص در رفت و برگشت، بر تقیه حمل گردد، از آنجا که فقهای عامه به عدم

اشتراط ذلک.

و أقول یمکن حمل الأخبار الأخر أیضا علی التقیة لأن فقهاءهم الأربعة یشترطون الخروج من سور البلد و إن کان داخل السور مزارع أو مواضع خربة و ذهب بعضهم إلی أنه إذا کان خارج السور دور و مقابر فلا بد من مجاوزتها و لا یشترط عندهم مجاوزة المزارع و البساتین المتصلة بالبلد إلا إذا کانت فیها دور و قصور یسکن فیها.

و أما الأخبار التی قدمناها فالخبر الأول من المحاسن ظاهره الخروج من البیوت و لا یوافق شیئا من مذاهب الأصحاب إلا بالتکلف و هو بما ذکرنا من أقوال العامة أنسب و کذا الثانی.

و أما الثالث فیوافق القول باعتبار الأذان و هو یشمل ظاهر الذهاب و العود معا و الخبر الرابع من قرب الإسناد یدل آخره علی أن المعتبر فی العود دخول المنزل و أوله علی أنه لا یتوسط البلد إن حمل الجانب علی الداخل أو لا یدخل البلد إن حمل علی الخارج فیمکن حمل هذا الجزء علی التقیة و یمکن حمل المنزل علی البلد مجازا.

أو یکون محمولا علی أنه لما کانت الکوفة من البلاد الوسیعة تعتبر فیها المحلة فإذا لم یدخل البلد یکون غالبا بینه و بین محلته حد الترخص فیحمل علی ما إذا لم تکن محلته فی آخر البلد من تلک الجهة و یمکن حمل الجزء الأول علی الاستحباب و کذا الکلام فی الخبر الخامس لکن الأهل فیه أوسع من المنزل و أقبل للتأویل.

و بالجملة یشکل الاستدلال بالخبرین علی شی ء من المذاهب و الخبر الأخیر لعل فیه تصحیفا و لا أعرف لاحتلام البیوت معنا مناسبا فی المقام إلا أن یکون کنایة عن غیبة شبحها فإنها بمنزلة الخیال و المنام أو یکون بالجیم بمعنی القطع و البیوت تحتمل بیوت البلد و المحلة و بالجملة ظاهره عدم الاکتفاء بالخروج من المنزل

شرط بودن آن معتقد هستند.

مؤلف

حمل اخبار دیگر نیز بر تقیه ممکن است، زیرا چهار فقیه آنان خروج از حصارهای شهر را شرط کرده اند هر چند که داخل حصارها مزارع یا اماکن مخروبه باشد، و برخی از آنان بر این هستند که اگر خارج حصارها خانه ها و مقابری باشند، پس ناگزیر به گذشتن از آنها هستند، و نزد آنان گذشتن از مزارع و باغهای متصل به شهر شرط نیست، مگر زمانی که در آنها خانه ها و قصرهایی باشد که در آن سکونت می کنند.

و اما اخباری که پیش از این ذکر کردیم: خبر اول از محاسن، ظاهر آن خروج از خانه است و با هیچ یک از مذاهب اصحاب موافق نیست مگر با تکلف و دشواری، و با آنچه که درباره اقوال عامه ذکر کردیم مناسب تر است و خبر دوم نیز چنین است.

و اما خبر سوم، با قول به اعتبار اذان موافق است و آن شامل ظاهر رفت و برگشت با هم است. و آخر خبر چهارم از قرب الإسناد بر این دلالت دارد که امر معتبر در برگشت، داخل شدن در منزل است و اول آن بر این دلالت دارد که اگر گوشه بر داخل حمل شود، در وسط شهر قرار نگیرد، یا اینکه اگر گوشه بر خارج حمل گردد، وارد شهر نشود، و حمل کردن این جزء بر تقیه و حمل کردن منزل بر شهر، مجازًا ممکن است .

یا اینکه حمل بر این شود که چون کوفه از بلاد وسیع بوده، محله در آن مورد اعتبار است، و زمانی که وارد شهر نشود، غالباً بین او و محله اش حد ترخص می باشد؛ پس بر حالتی حمل می گردد که محله اش از آن جهت در آخر شهر نباشد، و حمل کردن جزء اول بر استحباب نیز ممکن است. و سخن در مورد خبر پنجم نیز چنین است، اما خانواده در آن وسیع تر از منزل است و قابلیت بیشتری برای تأویل دارد.

و در کل، استدلال کردن به دو خبر، برای یکی از اقوال مشکل است و در خبر آخر شاید غلطی رخ داده باشد. و برای محدوده خانه ها، معنای مناسبی در اینجا نمی شناسم، مگر اینکه کنایه ای از پنهان شدن شکل مبهم آنها باشد، که آن به منزله خیال و رؤیایی باشد؛ یا اینکه اجتلام به معنای طی کردن باشد. و منظور از خانه ها، محتمل است خانه های شهر و محله باشد و در کل، ظاهر آن عدم اکتفا به خروج از منزل

و الدخول فیه و أما تعیین ما یعتبر فیه علی أحد المذاهب فلا یستفاد منه.

«9»

کِتَابُ الْمَسَائِلِ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُکَارِینَ الَّذِینَ یَخْتَلِفُونَ إِلَی النِّیلِ هَلْ عَلَیْهِمْ تَمَامُ الصَّلَاةِ قَالَ إِذَا کَانَ مُخْتَلَفَهُمْ فَلْیَصُومُوا وَ لْیُتِمُّوا الصَّلَاةَ إِلَّا أَنْ یَجِدَّ بِهِمُ السَّیْرُ فَلْیُفْطِرُوا وَ لْیُقَصِّرُوا⁽¹⁾.

بیان

قال فی القاموس النیل بالکسر نهر مصر و قریة بالکوفة و آخر بیزد و بلد بین بغداد و واسط انتهی.

قوله علیه السلام إذا کان مختلفهم أی یختلفون اختلافهم المعهود بالکراء أو من غیر جد.

و اعلم أن هذا و صحیحة محمد بن مسلم ⁽²⁾و صحیحة الفضل بن عبد الملک ⁽³⁾تدل علی أن المکاری و الجمال إذا جد بهما السیر یقصران و ظاهر الجد فی السیر زیادته عن القدر المعتاد فی أسفارهما غالبا و الحکمة فیه واضحة فیمکن تخصیص الأخبار السابقة بهذه الأخبار أو القول بالتخییر فی صورة الجد فی السیر و لعل الأول أقوی.

و اختلف کلام الأصحاب فی تنزیل هاتین الروایتین فقال الشیخ فی التهذیب الوجه فی هذین الخبرین ما ذکره محمد بن یعقوب الکلینی رحمه الله ⁽⁴⁾قال هذا محمول علی من یجعل المنزلین منزلا فیقصر فی الطریق خاصة و یتم فی المنزل.

وَ اسْتَدَلَّ بِمَا رَوَاهُ عَنْ عِمْرَانَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا⁽⁵⁾یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْجَمَّالُ وَ الْمُکَارِی إِذَا جَدَّ بِهِمَا السَّیْرُ فَلْیُقَصِّرَا بَیْنَ الْمَنْزِلَیْنِ وَ لْیُتِمَّا فِی الْمَنْزِلِ. و هذه الروایة مع عدم قوة سندها غیر دالة علی ما ذکره لجواز

و ورود در آن است، و اما تعیین کردن آنچه که بر اساس یکی از مذاهب در این مورد معتبر است، از آن استفاده نمی شود.

روایت 9

کتاب المسائل: علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر علیه السلام روایت کرد: از او درباره چهارپادارانی که به نیل رفت و آمد می کنند سئوال کردم که ادای کامل نماز بر آنان واجب است؟ فرمود: اگر محل رفت و آمدشان باشد، پس باید روزه بگیرند و نماز را کامل ادا کنند، مگر اینکه حرکت بر آنان دشوار شود؛ پس باید روزه را باز کنند و قصر نمایند.⁽⁶⁾

توضیح

در القاموس گوید: نیل با کسره، رودی در مصر و روستایی در کوفه و روستایی در یزد است و شهری بین بغداد و واسط است، پایان.

این سخن امام علیه السلام «زمانی که محل رفت و آمدشان باشد»، یعنی زمانی که به صورت معمول، با اجرت یا بدون دشواری، رفت و آمد می کنند.

و بدان که این خبر و صحیحه محمد بن مسلم⁽⁷⁾

و صحیحه فضل بن عبدالملک⁽⁸⁾

بر این دلالت دارد که مکاری و شتربان، زمانی که حرکت بر آنان دشوار شود، قصر می کنند و ظاهر دشواری در حرکت، افزایش آن از اندازه معمول در اغلب سفرهای آن دو می باشد، و حکمت آن واضح است؛ پس اختصاص دادن اخبار سابق به این اخبار یا قائل شدن به تخییر در صورت دشواری در حرکت ممکن است و شاید مورد اول قوی تر باشد.

و کلام اصحاب درباره تنزیل این دو روایت مختلف است. شیخ در التهذیب گوید: وجه در این دو خبر چیزی است که محمد بن یعقوب کلینی⁽⁹⁾

ذکر کرد که گوید: این خبر بر کسی حمل می شود که دو منزل را یک منزل قرار می دهد، پس در راه قصر می کند و در منزل کامل ادا می کند.

و به آنچه که عمران اشعری از یکی از اصحاب⁽¹⁰⁾

ما در حدیثی منسوب به امام صادق علیه السلام روایت کرده، استدلال کرده است که فرمود: شتربان و چهارپادار، زمانی که حرکت بر آنها دشوار شود، پس باید بین دو منزل قصر کنند و در منزل، کامل ادا کنند؛ و این روایت علی رغم عدم قوت سندش، بر آنچه که وی ذکر کرده است دلالت ندارد، به دلیل احتمال

أن یکون المراد بالمنزلین المنزل الذی یبتدئ منه سفره و الذی ینتهی إلیه.

و قال فی المختلف الأقرب عندی حمل الحدیثین علی أنهما إذا أقاما عشرة أیام قصرا و حملهما فی الذکری علی ما إذا أنشأ المکاری و الجمال سفرا غیر صنعتهما قال و یکون المراد بجد السیر أن یکون مسیرهما مسیرا متصلا کالحج و الأسفار التی لا یصدق علیها صنعته.

و احتمل أیضا أن یکون المراد أن المکارین یتمون ما داموا یترددون فی أقل من المسافة أو فی مسافة غیر مقصودة فإذا قصدوا مسافة قصروا قال و لکن هذا لا یختص المکاری و الجمال به بل کل مسافر قیل و لعل ذلک مستند ابن أبی عقیل حیث عمم وجوب القصر.

و حملهما الشهید الثانی علی ما إذا قصد المکاری و الجمال المسافة قبل تحقق الکثرة و ربما یحمل و یتم فی المنزل علی أن المعنی یتم إذا سافر منزلا منزلا و لا یخفی بعد هذه الوجوه و الأظهر ما ذکرنا أولا نعم یمکن تخصیص جد السیر بما ذکره الکلینی لأنه من أرباب النصوص مع أنه غیر بعید عن الإطلاق العرفی.

«10»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یَتَصَیَّدُ الْیَوْمَ وَ الْیَوْمَیْنِ وَ الثَّلَاثَةَ أَ یُقَصِّرُ الصَّلَاةَ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ یُشَیِّعَ الرَّجُلُ أَخَاهُ فِی الدِّینِ وَ إِنَّ الْمُتَصَیِّدَ لَهْواً بَاطِلٌ لَا یُقَصِّرُ الصَّلَاةَ فِیهِ ⁽¹⁾.

وَ قَالَ یُقَصِّرُ الصَّلَاةَ إِذَا شَیَّعَ أَخَاهُ ⁽²⁾.

بیان

فی التهذیب ⁽³⁾و الکافی ⁽⁴⁾و إن التصید مسیر باطل

اینکه مقصود از دو منزل، منزلی که سفرش را از آن شروع می کند و منزلی که به آن ختم می کند، باشد.

و در المختلف گوید: محتمل تر نزد من، حمل کردن این دو حدیث بر این است که آن دو، زمانی که ده روز اقامت کنند قصر می کنند. و در الذکری آن را بر زمانی که مکاری و شتربان سفری غیر از پیشه خود داشته باشند حمل کرده است. - گوید: - و مقصود از دشواری حرکت این است که آن دو مسیر پیوسته باشد، مانند حج و سفرهایی که پیشه او بر آن صدق نمی کند.

و همچنین محتمل است که مقصود این باشد که مکاری ها تا زمانی که در کمتر از این مسافت یا در مسافتی قصد نشده تردد می کنند، کامل ادا می کنند، پس زمانی که مسافتی را قصد کردند، قصر می کنند. - گوید: - اما این مختص مکاری و شتربان نیست بلکه شامل هر مسافری است. گفته شده: و شاید آن محل استناد ابن ابوعقیل باشد که وجوب قصر را تعمیم داده است .

و شهید ثانی آن دو را بر زمانی که مکاری و شتربان قبل از تحقق عنوان کثیر السفر مسافتی را قصد کنند، حمل کرده است. و چه بسا عبارت «و در منزل کامل ادا می کند» بر این حمل شود که معنی این است که زمانی که منزل به منزل سفر کند، کامل ادا می کند، و بعید بودن این وجوه پوشیده نیست، و بهتر چیزی است که در ابتدا ذکر کردیم، و حتی اختصاص دادن دشواری حرکت به آنچه که کلینی ذکر کرده است ممکن است، زیرا او از صاحبان نصوص است؛ علاوه بر اینکه از اطلاق عرف نیز بعید نیست.

روایت 10

محاسن: عبدالله بن بکیر گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که یک روز، دو روز و سه روز به قصد شکار بیرون می رود، آیا نماز را قصر کند؟ فرمود: نه، مگر اینکه مرد برادر دینی خود را همراهی کند، و براستی فردی که برای سرگرمی به شکار می رود، [در سفر] باطلی است که نماز را در آن قصر نمی کند.⁽⁵⁾

و گوید: زمانی که برادرش را همراهی کند، نماز را قصر می کند.⁽⁶⁾

توضیح

در التهذیب⁽⁷⁾

و الکافی⁽⁸⁾:

و براستی به قصد شکار بیرون رفتن، مسیری باطل است.

و اعلم أنه لا خلاف بین الأصحاب فی أن جواز السفر شرط فی جواز التقصیر سواء کان السفر واجبا کحجة الإسلام أو مندوبا کزیارة النبی صلی الله علیه و آله و الأئمة علیهم السلام أو مباحا کأسفار التجارات و لو کان معصیة لم یقصر کاتباع الجائر و صید اللهو و السفر لضرر المسلمین و الفساد فی الأرض و قد حکی اتفاق الأصحاب علی ذلک جماعة منهم الفاضلان و تدل علیه أخبار کثیرة.

و یدل التعلیل الوارد فی هذا الخبر و غیره من الأخبار علی عموم الحکم بالنسبة إلی کل سفر حرام ⁽¹⁾سواء کانت غایته معصیة کقاصد قطع الطریق أو قتل مسلم أو کان نفس سفره معصیة کالفأر من الزحف و تارک الجمعة بعد وجوبها و السالک طریقا یغلب علی الظن الهلاک فیه و إن کان لغایة حسنة کالحج و الزیارات و کذا إطلاقات کلام الأصحاب یقتضی التعمیم.

و لا خلاف ظاهرا فی أنه إذا رجع المسافر العاصی عن نیة المعصیة فی أثناء السفر یقصر إن کان الباقی مسافة و لو قصد المعصیة فی أثناء السفر المباح انقطع ترخصه و لو عاد إلی الطاعة قصر و هل یعتبر حینئذ کون الباقی مسافة قیل نعم کما حکم به فی القواعد لبطلان المسافة الأولی بقصد المعصیة و قیل لا و هو ظاهر المنتهی و المعتبر و المقطوع به فی الذکری وَ هُوَ قَوِیٌّ لِمَا رَوَاهُ الشَّیْخُ ⁽²⁾عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعَسْکَرِ قَالَ: خَرَجَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام أَنَّ صَاحِبَ الصَّیْدِ یُقَصِّرُ مَا دَامَ عَلَی الْجَادَّةِ فَإِذَا عَدَلَ أَتَمَّ فَإِذَا رَجَعَ إِلَیْهَا قَصَّرَ.

ثم إن هذا کله فی صید اللهو و لا خلاف فی أن الصائد لقوته و قوت عیاله یقصر و أما الصائد للتجارة فقد اختلف الأصحاب فیه فذهب المرتضی رحمه الله و جماعة منهم الفاضلان إلی أنه یقصر فی الصلاة و الصوم و ذهب الشیخ فی النهایة

و بدان که میان اصحاب هیچ اختلافی در این نیست که جایز بودن سفر، در جایز بودن قصر شرط است، چه سفر واجب باشد مانند حج، یا مستحب باشد مانند زیارت نبی اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام، یا مباح باشد مانند سفرهای تجاری. و اگر معصیت باشد قصر نمی کند، مانند پیروی از ستمگر، شکار برای سرگرمی، سفر به ضرر مسلمانان، و فساد در زمین. و جمعی از جمله فاضلان، توافق اصحاب بر آن را نقل کرده اند و اخبار بسیاری بر آن دلالت دارد .

و تعلیل وارد در این خبر و سایر اخبار، بر عمومیت حکم نسبت به هر سفر حرامی دلالت دارد، چه هدف آن معصیت باشد مانند قصدکننده راهزنی یا کشتن مسلمان، یا اینکه خود سفر معصیت باشد، مانند فرار کننده از میدان لشکر، تارک نماز جمعه بعد از وجوب آن و طی کننده راهی که هلاکت در آن بر ظن غلبه دارد، هر چند که هدف از آن نیکو باشد مانند حج و زیارات، و همچنین اطلاقات کلام اصحاب نیز تعمیم را اقتضا می کند.

و ظاهراً اختلافی در این نیست که زمانی که مسافر معصیت کار در اثنای سفر از نیت معصیت برگردد، اگر مسافت باقی مانده مسافت مذکور باشد، قصر می کند، و اگر در خلال سفر مباح قصد معصیت کرد، رخصت او[در قصر نماز] منقطع می گردد. و اگر به طاعت بازگشت، قصر می کند؛ و آیا در این هنگام، مسافت شرعی بودن فاصله باقی مانده معتبر است؟ گفته شده: بله، چنانکه در القواعد، به همین دلیل، به بطلان مسافت نخست با قصد معصیت، حکم داده است. و گفته شد: خیر، و این ظاهر المنتهی و المعتبر است، و در الذکری به آن رأی قطعی داده است. و این به سبب آنچه که شیخ از یکی از اهل عسکر روایت کرده است، قوی است⁽³⁾

که گوید: از امام هادی علیه السلام صادر شده است که صاحب شکار تا زمانی که بر جاده است قصر می کند و زمانی که عدول کرد کامل ادا می کند و زمانی که به آن بازگشت، قصر می کند.

پس همه این امور در صید به قصد سرگرمی است، و اختلافی در این نیست که کسی که برای قوت خود و قوت خانواده اش صید می کند، قصر می کند. و اما کسی که برای تجارت صید می کند، اصحاب درباره آن دچار اختلاف هستند. مرتضی و جمعی از جمله فاضلان بر این هستند که وی در نماز و روزه قصر می کند، و شیخ در النهایه

و المبسوط و جماعة إلی أنه یتم صلاته دون صومه کما یدل علیه ما سیأتی فی فقه الرضا علیه السلام.

و قال ابن إدریس إن کان الصید للتجارة دون الحاجة للقوت روی أصحابنا بأجمعهم أنه یتم الصلاة و یفطر الصوم و کل سفر أوجب التقصیر فی الصلاة أوجب التقصیر فی الصوم و کل سفر أوجب التقصیر فی الصوم أوجب التقصیر فی الصلاة إلا هذه المسألة فحسب للإجماع علیها انتهی و هو غریب و مع ذلک فلعل الأول أقوی و الأحوط الجمع فی الصلاة.

«11»

الْمُقْنِعُ،: رُوِیَ لَیْسَ عَلَی صَاحِبِ الصَّیْدِ تَقْصِیرٌ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ فَإِذَا جَازَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ فَعَلَیْهِ التَّقْصِیرُ⁽¹⁾.

بیان

هذا الخبر رواه الشیخ بسند⁽²⁾فیه إرسال عن أبی بصیر عن أبی عبد الله علیه السلام و قال فالوجه فی هذا الخبر من کان صیده لقوته و قوت عیاله فأما من کان صیده للهو فلا یجوز له التقصیر انتهی و رواه الصدوق فی الفقیه ⁽³⁾بطریق حسن أو موثق عن أبی بصیر ثم قال یعنی الصید للفضول.

أقول

ما ذکره الشیخ أصوب و لعله محمول علی أن الغالب فی صاحب الصید أنه لا یبلغ مسافة القصر قبل ثلاثة أیام فإنه یتأنی فی الحرکة و یذهب یمینا و شمالا لا لطلب الصید فلذا حکم بأنه لا یقصر قبلها.

وَ یُؤَیِّدُهُ مَا رَوَاهُ الشَّیْخُ ⁽⁴⁾فِی الصَّحِیحِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یَتَصَیَّدُ فَقَالَ إِنْ کَانَ یَدُورُ حَوْلَهُ فَلَا یُقَصِّرُ وَ إِنْ کَانَ تَجَاوَزَ الْوَقْتَ

و المبسوط به همراه جمعی بر این هستند که او نمازش را کامل ادا می کند نه روزه را، چنانکه آنچه که به زودی از فقه الرضا خواهد آمد، بر آن دلالت می کند.

و ابن ادریس گوید: اگر شکار برای تجارت و غیر از نیاز برای قوت باشد، همه اصحاب ما روایت کرده اند که نماز را کامل ادا می کند و روزه را افطار می کند، و هر سفری که قصر کردن نماز را واجب سازد، قصر کردن روزه را نیز واجب می سازد و هر سفری که قصر کردن روزه را واجب سازد، قصر کردن در نماز را واجب می سازد، غیر از این مسأله به دلیل اجماع بر آن، پایان. و این کلامی عجیب است و علاوه بر این، شاید مورد اول قوی تر باشد و احوط، جمع کردن در نماز است.

روایت 11

المقنع: روایت شده است: بر شکارچی قصر کردن تا سه روز لازم نیست، اگر از سه روز گذشت، پس صیر بر او لازم است.⁽⁵⁾

توضیح

این خبر را شیخ با سندی⁽⁶⁾

که در آن ارسال است، از ابوبصیر از امام صادق علیه السلام روایت کرده و گوید: وجه در این خبر کسی است که صیدش برای قوت خود و خانواده اش باشد، اما کسی که صیدش برای سرگرمی باشد، قصر کردن بر او جایز نیست، پایان. و صدوق آن را در الفقیه⁽⁷⁾

به طریق حسن یا موثق از ابوبصیر روایت کرده، سپس گوید: یعنی شکار برای کنجکاوی.

مؤلف

آنچه که شیخ ذکر کرده است صحیح تر است. و شاید آن حمل بر این باشد که غالباً در شکار اینگونه است که قبل از سه روز، به مسافت قصر نمی رسد، زیرا او به آرامی حرکت می کند و به چپ و راست می رود و نه در طلب شکار، لذا بر این حکم شده است که او قبل از آن قصر نکند.

و آنچه که شیخ⁽⁸⁾در صحیحی از امام صادق علیه السلام روایت کرد، مؤید آن است که گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که به قصد شکار بیرون می رود. پس فرمود: اگر دور خود می چرخد، پس قصر نکند، و اگر از آن وقت فراتر رفته باشد،

فَلْیُقَصِّرْ وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَیْضاً فِی الصَّحِیحِ ⁽¹⁾عَنْ عِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْهُ علیه السلام فإن الظاهر أن المراد بتجاوز الوقت بلوغ حد التقصیر و المراد به أیضا غیر صید اللهو و حمله علی صید اللهو و حمل الوقت علی وقت الصید بعید جدا.

و أما ما ذکره الصدوق فی الحدیث الأول فلعله حمله علی أن الغالب أنه لا یشتغل بالصید أکثر من ثلاثة أیام فعبر عن ترک الصید بتجاوز الثلاثة أو مراده بالفضول فضول الرزق للتجارة.

و قال العلامة فی المختلف قال ابن الجنید و المتصید شیئا إذا کان دائرا حول المدینة غیر متجاوز حد التقصیر لم یقصر یومین فإن تجاوز الحد و استمر به دورانه ثلاثة أیام قصر بعدها و لم یعتبر علماؤنا ذلک بل أوجبوا القصر مع قصد المسافة و الإباحة لنا أنه مسافر فوجب علیه التقصیر احتج بروایة أبی بصیر و الجواب أنه مرسل و لا یعول علیه انتهی.

أقول

لعل کلام ابن الجنید أیضا مؤول بما وجهنا به الخبر و الخبر فی الفقیه غیر مرسل بل سنده معتبر و إن لم یکن صحیحا علی مصطلح القوم.

«12»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یَخْرُجُ إِلَی الضَّیْعَةِ فَیُقِیمُ الْیَوْمَ وَ الْیَوْمَیْنِ وَ الثَّلَاثَةَ یُتِمُّ أَوْ یُقَصِّرُ قَالَ یُتِمُّ فِیهَا⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یُرِیدُ السَّفَرَ إِلَی ضِیَاعِهِ فِی کَمْ یُقَصِّرُ قَالَ [فِی] ثَلَاثَةٍ⁽³⁾.

بیان

لعل الثلاثة محمول علی ما إذا لم یبلغ حد مسافة التقصیر قبلها فإن من یخرج إلی ضیعته للتنزه یسیر متأنیا و متدرجا و یمکن حمله علی التقیة

پس باید قصر کند.

و صدوق نیز آن را در صحیحی⁽⁴⁾از عیص بن قاسم از امام علیه السلام روایت کرد. پس ظاهر این است که مقصود از گذشتن از وقت، رسیدن به حد قصر است و مقصود از آن نیز غیر از صید برای خوشگذرانی است و حمل کردن آن بر صید برای خوشگذرانی، حمل کردن وقت بر وقت صید، بسیار بعید است.

و اما در خصوص آنچه که صدوق در حدیث اول ذکر کرده است، شاید آن را بر این حمل کرده است که غالب این است که بیشتر از سه روز به صید مشغول نمی شود، پس، از ترک صید به گذشتن از سه روز تعبیر کرده است؛ یا مقصودش از «فضول»، زیادی روزی برای تجارت است و نه کنجکاوی.

و علامه در المختلف گوید: ابن جنید گوید: شکارچی زمانی که بدون گذر از حد قصر، در اطراف شهر در گردش باشد، در دو روز قصر نمی کند، و اگر از حد بگذرد و سه روز به گردش ادامه دهد، بعد از آن قصر می کند، و علمای ما آن را قصرنمی دانند، بلکه قصر را در صورت قصد مسافت و مباح بودن واجب دانسته اند. برای ما او مسافر است، پس قصر کردن بر او واجب است و روایت ابوبصیر را به عنوان حجت آورده است؛ و جواب این است که آن مرسل است و بر آن تکیه نمی شود، پایان.

مؤلف

شاید کلام ابن جنید نیز به آنچه که ما خبر را به وسیله آن را موجه دانستیم تأویل شده باشد، و خبر در الفقیه غیر مرسل است، بلکه سندش معتبر است، هر چند که بر اساس اصطلاح قوم، روایت صحیح نیست.

روایت 12

قرب الإسناد: بزنطی گوید: از امام رضا علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که به قصد املاک خارج می شود، پس یک روز و دو روز و سه روز اقامت می کند، کامل ادا کند یا قصر نماید؟ فرمود: در آن کامل ادا کند.⁽⁵⁾

و نیز از قرب الإسناد: بزنطی گوید: از امام ارضا علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که قصد سفر به ضیاع - زمین زراعی اش - را دارد، در چند روز قصر کند؟ فرمود: سه.⁽⁶⁾

توضیح

شاید این سه، محمول بر زمانی باشد که قبل از آن به حد مسافت قصر نرسیده است، پس کسی که برای گردش به سمت املاکش خارج می شود، با تأنی و آرامی حرکت می کند؛ و حمل آن بر تقیه نیز ممکن است،

فإنه قریب من مذهب أبی حنیفة و أصحابه و یمکن حمله علی إقامة ثلاثة فی الضیعة فإنه ذهب جماعة من العامة إلی أنه إن نوی الإقامة ثلاثة أیام قصر و إن زاد علیها أتم.

ثم اعلم أن المشهور بین المتأخرین أن المسافر إذا دخل بلدا و قریة له فی أحدهما منزل استوطنه ستة أشهر یتم و إن کان عازما علی السفر قبل انقضاء العشرة و الأکثر لم یفرقوا فی الملک بین المنزل و غیره حتی صرحوا بالاکتفاء فی ذلک بالشجرة الواحدة و بعضهم اعتبر المنزل خاصة.

و قال الشیخ فی النهایة و من خرج إلی ضیعة له و کان له فیها موضع ینزله و یستوطنه وجب علیه التمام فإن لم یکن له فیها مسکن یجب علیه التقصیر و ظاهره اعتبار المنزل و عدم اعتبار ستة أشهر بل الاستیطان و قریب منه عبارة ابن البراج فی الکامل.

و قال أبو الصلاح و إن دخل مصرا له فیه وطن و نزل فیه فعلیه التمام و لو صلاة واحدة و الظاهر منه المنزل الذی یستوطنه سواء کان ملکا له أم لا و قال ابن البراج أیضا من مر فی طریقه علی مال له أو ضیعة یملکها أو کان له فی طریقه أهل أو من جری مجراهم و نزل علیهم و لم ینو المقام عندهم عشرة أیام کان علیه التقصیر و هو نفی للقول المشهور مطلقا کما حکی عنه.

و قال فی المبسوط و إذا سافر فمر فی طریقه بضیعة له أو علی مال له أو کانت له أصهار أو زوجة فنزل علیهم و لم ینو المقام عشرة أیام قصر و قد روی أن علیه التمام و قد بینا الجمع بینهما و هو أن ما روی أنه إذا کان منزله أو ضیعته مما قد استوطنه بستة أشهر فصاعدا تمم و إن لم یکن استوطن ذلک قصر انتهی.

و أجری ابن الجنید منزل الزوجة و الأب و الابن و الأخ مع کونهم لا یزعجونه مجری منزله و بالجملة فالأقوال فی هذه المسألة مختلفة و کذا الروایات فی ذلک فی غایة الاختلاف.

زیرا این به مذهب ابوحنیفه و اصحاب او نزدیک است. و حمل آن بر اقامت سه روزه در املاکش نیز ممکن است که جمعی از عامه بر این هستند که اگر او اقامت سه روزه را قصد کند قصر می کند، و اگر بیش از آن بود، پس کامل ادا می کند.

بدان که مشهور بین متأخرین این است که مسافر زمانی که وارد شهر و روستایی شود که در یکی از آن ها منزلی دارد که شش ماه آن را به عنوان وطن برمی گزیند، کامل ادا می کند. هر چند قبل از پایان ده روز عزم سفر داشته باشد؛ و اغلب درباره ملک، بین منزل و غیر منزل تفاوتی قائل نشده اند، حتی در خصوص آن به اکتفا کردن به یک درخت تصریح کرده اند و برخی از آنان فقط منزل را معتبر دانسته اند.

و شیخ در النهایه گوید: و هر که به سوی ملک خود خارج شود، و در آن محلی برای او باشد که در آن ساکن شود و اقامت کند، ادای کامل بر او واجب است. پس اگر در آن مسکنی نداشته باشد، قصر کردن بر او واجب است و ظاهر آن، اعتبار منزل و عدم اعتبار شش ماه بلکه وطن گزیدن است و عبارت ابن براج در الکامل به آن نزدیک است.

و ابوصلاح گوید: و اگر وارد شهری شود که در آن منزلی دارد و در آن داخل شود، ادای کامل بر او واجب است هر چند که یک نماز باشد، و ظاهر از آن، منزلی است که در آن ساکن شود، چه ملک او باشد یا خیر، و ابن براج نیز گوید: هر که در مسیر خود بر املاکی بگذرد که از آن اوست یا بر ملکی بگذرد که مالک آن است یا اینکه در مسیرش خویشاوند یا کسی که همانند خویشاوند است را داشت و بر آنان وارد شود و نیت ده روز اقامت نزد آنان را نداشت، قصر کردن بر او لازم است و این نفی مطلق قول مشهور است، چنانکه از او حکایت شده است.

و در المسبوط گوید: و زمانی که سفر کرد و در مسیرش بر ملک یا اموالی که از آن اوست گذر کرد، یا در آنجا اقوام یا همسری داشت و بر آنان وارد شد و نیت اقامت ده روزه نداشت، قصر کند. و روایت است که ادای کامل بر او لازم است و جمع میان آن دو را بیان نمودیم، و آن اینکه، آنچه که در این باره روایت کرد که زمانی که منزلش یا ملکشش از مواردی است که آن را برای شش ماه به بالا به عنوان وطن گرفته است، کامل ادا کند، و اگر آن را وطن نگرفته، پس قصر کند، پایان.

و ابن جنید منزل زن، پدر، پسر و برادر را در صورتی که او را مزاحم ندانند، به منزله منزل او قرار داده است. و در مجموع، اقوال درباره این مسأله مختلف است، همچنین روایات درباره آن نیز در غایت اختلاف است.

فَمِنْهَا صَحِیحَةُ ابْنِ بَزِیعٍ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُقَصِّرُ فِی ضَیْعَتِهِ فَقَالَ لَا بَأْسَ مَا لَمْ یَنْوِ مُقَامَ عَشَرَةِ أَیَّامٍ إِلَّا أَنْ یَکُونَ لَهُ فِیهَا مَنْزِلٌ یَسْتَوْطِنُهُ فَقُلْتُ مَا الِاسْتِیطَانُ فَقَالَ أَنْ یَکُونَ لَهُ مَنْزِلٌ یُقِیمُ فِیهِ سِتَّةَ أَشْهُرٍ.

وَ مِنْهَا مُوَثَّقَةُ عَمَّارٍ⁽²⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی الرَّجُلِ یَخْرُجُ فِی سَفَرٍ فَیَمُرُّ بِقَرْیَةٍ لَهُ أَوْ دَارٍ فَیَنْزِلُ فِیهَا قَالَ یُتِمُّ الصَّلَاةَ وَ لَوْ لَمْ یَکُنْ لَهُ إِلَّا نَخْلَةٌ وَاحِدَةٌ فَلَا یُقَصِّرُ وَ لْیَصُمْ إِذَا حَضَرَهُ الصَّوْمُ وَ هُوَ فِیهَا.

و مستند المشهور هذان الخبران استدلوا بالثانی علی مطلق الملک و بالأول علی استیطان ستة أشهر و یرد علی الأول أنه مع عدم قوة سنده معارض بأخبار کثیرة دالة علی أن المعتبر فی الإتمام أن یکون له منزل یستوطنه لا مطلق الملک و علی الثانی أن ظاهر الخبر اعتبار إقامة ستة أشهر فی کل سنة.

وَ بِهَذَا صَرَّحَ الصَّدُوقُ فِی الْفَقِیهِ ⁽³⁾حَیْثُ قَالَ بَعْدَ إِیرَادِ صَحِیحَةِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ سَافَرَ مِنْ أَرْضٍ إِلَی أَرْضٍ وَ إِنَّمَا نَزَلَ قُرَاهُ وَ ضَیْعَتَهُ قَالَ إِذَا نَزَلْتَ قُرَاکَ وَ ضَیْعَتَکَ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِذَا کُنْتَ فِی غَیْرِ أَرْضِکَ فَقَصِّرْ.

یعنی بذلک إذا أراد المقام فی قراه و أرضه عشرة أیام و من لم یرد المقام بها عشرة أیام قصر إلا أن یکون له بها منزل یکون فیه فی السنة ستة أشهر فإن کان کذلک أتم متی دخلها و تصدیق ذلک ما رواه محمد بن إسماعیل بن بزیع و أورد الخبر الأول.

و صحیحة ابن الفضل المتقدمة تدل علی الإتمام فی مطلق الملک و الضیعة و صحیحة البزنطی التی أخرجناها من قرب الإسناد أیضا تدل علی ذلک.

و از جمله آنها، صحیحه ابن بزیع⁽⁴⁾

از موسی بن جعفر علیه السلام که گوید: از او درباره مردی سئوال کردم که آیا در ملکش قصر می کند؟ فرمود: ایرادی ندارد تا زمانی که اقامت ده روزه را نیت نکرده است، مگر اینکه در آنجا منزلی برای او باشد که در آن ساکن شود. پس به او عرض کردم، استیطان چیست؟ فرمود: اینکه برای او منزلی باشد که در آن شش ماه اقامت کند.

و از جمله آنها موثقه عمار⁽⁵⁾

از امام صادق علیه السلام است که درباره مردی که برای سفری خارج می شود و بر روستایی گذر می کند که در آن برای او منزلی است و در فرود می آید؟ فرمود: نماز را کامل ادا کند هر چند که فقط یک نخل داشته باشد، در غیر این صورت قصر می کند و زمانی که روزه فرا می رسد، درحالی که او در آن است، باید روزه بگیرد.

و مستند قول مشهور، این دو خبر است که به خبر دوم بر مطلق ملک و به خبر اول بر سکونت شش ماهه استدلال کرده اند، و به مورد اول اینگونه پاسخ داده می شود که علاوه بر عدم قوت سندش، با اخبار بسیاری تعارض دارد که دلالت بر این دارند که امر معتبر در ادای کامل این است که برای او منزلی باشد که در آن اقامت کند و نه مطلق ملک. و به مورد دوم اینگونه پاسخ داده می شود که ظاهر خبر، اعتبار اقامت شش ماهه در هر سال است.

و صدوق در الفقیه⁽⁶⁾به آن تصریح کرده است، آنجا که بعد از آوردن صحیحه اسماعیل بن فضل که گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که از سرزمینی به سرزمینی دیگر سفر کرد، و فقط در املاک و دارایی خویش ساکن شد، پاسخ گفت: زمانی که در املاک و دارایی خود ساکن شدی، نماز را کامل ادا کن و زمانی که در غیر زمین خود بودی، پس قصر کن.

مقصود او از آن زمانی است که قصد کند در املاک یا زمین خود ده روز اقامت کند، و کسی که قصد اقامت ده روزه در آن را نداشته باشد، قصر می کند مگر اینکه در آنجا منزلی داشته باشد که در شش ماه سال در آن باشد؛ اگر چنین باشد، هر گاه در آنجا داخل شود کامل ادا کند. و تأیید آن، چیزی است که محمد بن اسماعیل بن بزیع روایت کرده است و خبر اول را ذکر کرده است. و صحیحه پیشین ابن فضل بر ادای کامل در مطلق ملک و دارایی دلالت می کند، و صحیحه بزنطی که از قرب الإسناد ذکر کردیم نیز بر آن دلالت می کند.

وَ مِنَ الْأَخْبَارِ مَا یَدُلُّ عَلَی مُطْلَقِ الِاسْتِیطَانِ کَصَحِیحَةِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ ⁽¹⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام الرَّجُلُ یَتَّخِذُ الْمَنْزِلَ فَیَمُرُّ بِهِ أَ یُتِمُّ أَوْ یُقَصِّرُ قَالَ کُلُّ مَنْزِلٍ لَا تَسْتَوْطِنُهُ فَلَیْسَ لَکَ بِمَنْزِلٍ وَ لَیْسَ لَکَ أَنْ تُتِمَّ فِیهِ.

وَ صَحِیحَةُ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍ ⁽²⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ یَمُرُّ بِبَعْضِ الْأَمْصَارِ وَ لَهُ بِالْمِصْرِ دَارٌ وَ لَیْسَ الْمِصْرُ وَطَنَهُ أَ یُتِمُّ صَلَاتَهُ أَمْ یُقَصِّرُ قَالَ یُقَصِّرُ الصَّلَاةَ وَ الضِّیَاعُ مِثْلُ ذَلِکَ إِذَا مَرَّ بِهَا.

و الذی یقتضی الجمع بین الأخبار القول بأن الوصول إلی بلد أو قریة أو ضیعة له فیها منزل یستوطنه بحیث یصدق الاستیطان عرفا أو ولد و نشأ بها بحیث یصدق عرفا أنه وطنه و بلده کاف فی الإتمام و أخبار الضیعة و الملک المطلق محمولة علی ذلک أو علی التقیة لأنه قول جماعة من العامة.

قال فی شرح السنة ذهب ابن عباس إلی أن المسافر إذا قدم علی أهل أو ماشیته أتم الصلاة و به قال أحمد و هو أحد قولی الشافعی إن المسافر إذا دخل بلدا له به أهل و إن کان مجتازا انقطعت رخصة السفر فی حقه انتهی.

و الأحوط فیما إذا وصل بلدة أو قریة أو ضیعة استوطنها ستة أشهر أن یحتاط بالجمع بین الصلاتین رعایة للمشهور.

ثم إن جماعة من القائلین بالملک کالشهیدین اعتبروا سبق الملک علی الاستیطان و بقاء الملک و اشترط جماعة فی الستة أن یکون مقیما فیها و أن یکون إتمام الصلاة علیه فیها للإقامة فلا یکفی مطلق الإقامة کما لو أقام ثلاثین ثم أتم من غیر نیة الإقامة و لا التمام بسبب کثرة السفر أو المعصیة أو شرف البقعة نعم لا یضر مجامعتها لها.

و المشهور أنه لا یشترط التوالی و لا السکنی فی ملکه بل یکفی الاستیطان فی البلد أو القریة و لا یبعد أن یکفی فی ذلک عدم الخروج علی حد الخفاء و لا

و برخی از اخبار بر مطلق وطن گرفتن دلالت دارند، نظیر صحیحه علی بن یقطین⁽³⁾که گوید: به موسی بن جعفر علیه السلام عرض کردم: مرد منزلی می گیرد، پس بر آن گذر می کند، آیا کامل ادا کند یا قصر نماید؟ فرمود: هر منزلی که آن را به عنوان وطن نگیری، پس برای تو منزل نیست و بر تو نیست که در آن کامل ادا نمایی.

و صحیحه حسین بن علی⁽⁴⁾

که گوید: از موسی بن جعفر علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که بر یکی از شهرها گذر می کند و در آن شهر برای او خانه ای است و آن شهر وطن او نیست، آیا نمازش را کامل ادا کند یا قصر نماید؟ فرمود: نماز را قصر کند، و املاک مانند آن است، زمانی که بر آنها گذر کند.

و آنچه جمع کردن بین اخبار اقتضا می کند، قائل شدن به این است که رسیدن به شهر، روستا یا ملکی که در آن منزلی دارد که در آن سکونت کند، بطوری که وطن گرفتن عرفاً بر آن صدق کند؛ یا اینکه در آن زاده شده و رشد کرده است، به گونه ای که عرفاً بر او صدق کند که آن وطن او و شهر اوست، در ادای کامل کافی است. و اخبار دارایی و ملک مطلق بر آن، بر تقیه حمل می شود، زیرا آن قول جمعی از عامه است .

در شرح السنه گوید: ابن عباس بر این است که مسافر زمانی که نزد خویشاوندان یا گله چهارپایان خود آمد، نماز را کامل ادا می کند، و احمد آن را گفته است. و این یکی از دو قول شافعی است که زمانی که مسافر وارد شهری شود که در آن خویشاوندانی دارد، هر چند که طی کننده مسافت باشد، رخصت سفر در مورد او منقطع می گردد. پایان.

و در صورتی که به شهر، روستا یا ملکی برسد که شش ماه در آن سکونت کند، احوط این است که به جهت مراعات رأی مشهور، با جمع کردن بین دو نماز - قصر و تمام - احتیاط کند.

جمعی از افراد قائل به ملک مانند شهیدین، سابق بودن ملک بر سکونت و بقای ملک را معتبر دانسته اند و جمعی در شش ماه شرط کرده اند که در آن مقیم باشد و ادای کامل نماز در آن به دلیل اقامت بر او لازم باش،د پس مطلق اقامت کفایت نمی کند، مانند اینکه سی روز اقامت کند و سپس بدون نیت اقامت و تمام خواندن، به دلیل کثرت سفر یا معصیت یا شرف بقعه، کامل ادا نماید. بله جمع شدن این اسباب با آن سبب اصلی(اقامت)، ضرری ندارد.

و مشهور این است که نه توالی و نه سکونت در ملک شرط نیست، بلکه منزل گرفتن در شهر یا روستا کفایت می کند، و بعید نیست که در آن، عدم خروج از حد پنهان شدن دیوار شهر

یکفی استیطان الوقوف العامة کالمدارس و ذهب جماعة إلی الاکتفاء بالخاص و اشترط الشهید ملک الرقبة فلا تجزی الإجارة و فیه تأمل و ألحق العلامة و من تأخر عنه بالملک اتخاذ البلد دار مقام علی الدوام و لا بأس به.

و هل یشترط استیطان الستة أشهر قال فی الذکری الأقرب ذلک و هو غیر بعید و الأصل ما ذکرنا من شهادة العرف بأنها وطنه أو مسکنه لیدخل تحت الأخبار الواردة فی ذلک و أما ما شک فی دخوله فیها فالاحتیاط فیه سبیل النجاة.

«13»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَ رَأَیْتَ مَنْ قَدِمَ بَلَدَهُ مَتَی یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یَکُونَ مُقَصِّراً وَ مَتَی یَنْبَغِی أَنْ یُتِمَّ قَالَ إِذَا دَخَلْتَ أَرْضاً فَأَیْقَنْتَ أَنَّ لَکَ فِیهَا مُقَامَ عَشَرَةِ أَیَّامٍ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ فَإِنْ لَمْ تَدْرِ مَا مُقَامُکَ بِهَا تَقُولُ غَداً أَخْرُجُ وَ بَعْدَ غَدٍ فَقَصِّرْ مَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ أَنْ یَمْضِیَ شَهْرٌ فَإِذَا تَمَّ شَهْرٌ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَخْرُجَ مِنْ سَاعَتِکَ فَأَتِمَ ⁽¹⁾

بل و یدلّ علی ذلک بوجه أجمع قوله تعالی:« وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً» أی کان یواعده کل لیلة أنّه إذا تمّ میقاته و اعتکافه بالصوم و الصلاة أنزل علیک التوراة، و هو علیه السلام ینتظر فی کل ثلاثة أیّام نزول التوراة لما کان بحسبانه أن اعتکافه بالصوم و الصلاة انما یتم فی ثلاث، علی ما أمرهم اللّه عزّ و جلّ بالصیام ثلاثة أیام- أیام العشر: العاشر و الحادی عشر و الثانی عشر من کل شهر کما مرّ فی ج 83 ص 91.

لکنه علیه السلام لما کان مسافرا و لم یقصد الإقامة عشرا، کان میقاته و اعتکافه غیر تامّة حتی مضی ثلاثون تمام الشهر، و انقطع حکم السفر و صار اعتکافه و میقاته فی العشرة بعدها تاما واقعا فی محله و نزل علیه التوراة فیها حکم اللّه عزّ و جلّ.

و هذا معنی قوله عزّ و جلّ:« وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً»، وفقا لقوله عزّ و جلّ:« وَ إِذْ واعَدْنا مُوسی أَرْبَعِینَ لَیْلَةً» أی کنا نواعده أربعین لیلة: کل لیلة نقول: إذا تمّ الاعتکاف و المیقات نزل علیک التوراة، و لم یتم الا بعد الأربعین: لم یتم فی ثلاث لان أقل الإقامة عشرة، و لم یتم فی العشرات الأول لکونه مسافرا.

وإنما لم یوح إلیه بأن اعتکافه لا یتم الا بعشرة عن قصد إقامة، لیفتتن طول ذلک قومه قال عز وجل: (وما أعجلک عن قومک یا موسی؟ قال: هم أولاء علی أثری وعجلت إلیک رب لترضی، قال: فانا قد فتنا قومک من بعدک وأصلهم السامری).

و ذلک لان اللّه عزّ و جلّ واعدهم جمیعا جانب الطور الایمن، لکن موسی علیه السلام استبطأهم لمسیرهم بالاثقال و الاطفال و خلف فیهم أخاه هارون و تعجل الی المیقات بنفسه، لیتم میقاته و اعتکافه مدی سیرهم الی الطور، فیتوافق نزوله من الطور مع وصول قومه، فقد کان بخلده علیه السلام رقی قومه و هدایتهم الی أرض القدس بنفسه، و اللّه عزّ و جلّ بالرصد من افتتانهم بعد ایمانهم« أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ».

و صدای اذان کافی باشد، و وطن گرفتن موقوفات عام مانند مدارس کافی نیست و جمعی بر اکتفا کردن به موقوفات خاص معتقد هستند و شهید ملک شخصی را شرط کرده است و اجاره کردن کفایت نمی کند، و در آن جای تأمل است؛ و علامه و متأخرین بعد از او، در نظرگرفتن شهر به عنوان محل اقامت دائم را به ملک ملحق ساخته اند، و ایرادی در آن نیست.

و آیا اقامت شش ماهه شرط است؟ در الذکری گوید: محتمل تر آن است. و این بعید نیست و اصل چیزی است که درباره شهادت عرف بر اینکه آن وطن او یا شهر اوست ذکر کردیم، تا در شمولیت اخبار وارده در این مورد داخل گردد. و اما آنچه که در داخل شدن آن در این اخبار مورد شک است، احتیاط کردن در مورد آن، راه نجات است .

روایت 13

السرائر: به نقل از کتاب حریز بن عبدالله گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: به نظر شما، کسی که وارد شهری می شود، چه زمانی شایسته است که قصرکننده باشد و چه زمانی شایسته است که کامل ادا نماید؟ فرمود: زمانی که وارد شهری شدی و یقین داشتی که در آن اقامت ده روزه داری، پس نماز را کامل ادا کن. اگر ندانستی که اقامتت در آن چند روزه است و می گویی فردا خارج می شوم و پس فردا، تا اینکه یک ماه بگذرد، قصر کن، و زمانی که ماه کامل شد نماز را کامل ادا کن، و هر چند که قصد داشتی در همان ساعت خارج شوی، کامل ادا کن.⁽²⁾

بیان

لا خلاف بین الأصحاب فی أنه إذا نوی المقصر فی بلد عشرة أیام أتم و یدل علیه هذا الخبر و أخبار کثیرة و المشهور عدم الإتمام بنیة الإقامة دون العشرة بل قال فی المنتهی إنه قول علمائنا أجمع.

و نقل فی المختلف عن ابن الجنید رحمه الله أنه اکتفی فی وجوب الإتمام بنیة خمسة أیام وَ لَعَلَّ مُسْتَنَدَهَ مَا رَوَاهُ الشَّیْخُ فِی الْحَسَنِ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی أَیُّوبَ قَالَ: سَأَلَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الْمُسَافِرِ إِنْ حَدَّثَ نَفْسَهُ بِإِقَامَةِ عَشَرَةِ أَیَّامٍ قَالَ

توضیح

در این باره میان اصحاب اختلافی نیست که زمانی که قصرکننده در شهری قصد ده روز کند، کامل ادا می کند، و این خبر و اخبار بسیاری بر آن دلالت دارد و مشهور، عدم ادای کامل با نیت اقامت کمتر از ده روزه است، حتی در المنتهی گوید: آن نظر همه علمای ماست.

و در المختلف از ابن جنید نقل کرده است که او در وجوب ادای کامل، به نیت پنج روز اکتفاء نموده است. و شاید مستند او روایتی است که شیخ در الحسن⁽²⁾

از ابو ایوب روایت کرده است که گوید: محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام درباره مسافری سئوال کرد که عزم اقامت ده روزه داشته باشد؟ فرمود:

فَلْیُتِمَّ الصَّلَاةَ فَإِنْ لَمْ یَدْرِ مَا یُقِیمُ یَوْماً أَوْ أَکْثَرَ فَلْیَعُدَّ ثَلَاثِینَ یَوْماً ثُمَّ لْیُتِمَّ وَ إِنْ أَقَامَ یَوْماً أَوْ صَلَاةً وَاحِدَةً .

فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ بَلَغَنِی أَنَّکَ قُلْتَ خَمْساً قَالَ قَدْ قُلْتُ ذَلِکَ قَالَ أَبُو أَیُّوبَ فَقُلْتُ أَنَا جُعِلْتُ فِدَاکَ یَکُونُ أَقَلَّ مِنْ خَمْسَةِ أَیَّامٍ قَالَ لَا.

و أجیب عنه بأنه غیر دال علی نیة إقامة الخمسة صریحا لاحتمال عود الإشارة إلی الکلام السابق و هو الإتمام مع العشرة و لا یخلو من بعد و أوله الشیخ بوجهین:

أحدهما: أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَی مَا إِذَا کَانَ بِمَکَّةَ أَوِ الْمَدِینَةِ لِلْحَسَنِ کَالصَّحِیحِ ⁽¹⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُسَافِرِ یَقْدَمُ الْأَرْضَ فَقَالَ إِنْ حَدَّثَتْهُ نَفْسُهُ أَنْ یُقِیمَ عَشْراً فَلْیُتِمَّ وَ إِنْ قَالَ الْیَوْمَ أَخْرُجُ أَوْ غَداً أَخْرُجُ وَ لَا یَدْرِی فَلْیُقَصِّرْ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ شَهْرٍ فَإِنْ مَضَی شَهْرٌ فَلْیُتِمَّ وَ لَا یُتِمَّ فِی أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةٍ إِلَّا بِمَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ وَ إِنْ أَقَامَ بِمَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ خَمْساً فَلْیُتِمَّ.

و ثانیهما استحباب الإتمام لنأوی المقام خمسة أیام و لا یخلو من وجه و المناقشة بأن القصر عند الشیخ عزیمة فکیف یصیر رخصة ضعیف لأنه سد لباب القول بالتخییر بین الإتمام و القصر مطلقا مع ثبوت ذلک فی مواضع لا یمکن إنکارها.

و الأظهر عندی حمله علی التقیة لأن الشافعی و جماعة منهم قائلون بإقامة الأربعة و لا یحسبون یوم الدخول و یوم الرحیل فیتحصل خمسة ملفقة و سیاق الخبر أیضا یدل علیها کما لا یخفی علی الخبیر.

و هل یشترط فی العشرة التوالی بحیث لا یخرج بینها إلی محل الترخص أم لا فیه وجهان و قطع بالاشتراط الشهید فی البیان ⁽²⁾

ینص علی ذلک صحیحة زرارة عن أبی جعفر علیه السلام قال: من قدم قبل الترویة بعشرة أیّام وجب علیه اتمام الصلاة، و هو بمنزلة أهل مکّة، فإذا خرج الی منی وجب علیه التقصیر، فإذا زار البیت أتم الصلاة، و علیه اتمام الصلاة إذا رجع الی منی حتّی ینفر.

فموضع النصّ هو قوله علیه السلام:« و هو بمنزلة أهل مکّة» و ذلک لان حکم الاتمام و الإقامة، یثبت بقصد الإقامة، لا بعد الإقامة عشرة، و انما شرط علیه السلام القدوم الی مکّة بعشرة أیّام قبل الترویة لیتحقّق منه قصد الإقامة و هو واضح.

و قوله علیه السلام بعد ذلک« فاذا خرج الی منی وجب علیه التقصیر، فإذا زار البیت أتم الصلاة شرح لهذه القاعدة من حیث شقه الثانی أعنی إنشاء سفر جدید، فانهم إذا خرجوا الی منی عازما لعرفات، فعلیهم التقصیر لخروجه عن حدّ الترخص، و إذا جاءوا لزیارة البیت و دخلوا رحالهم( علی ما ستعرف الوجه فی ذلک درایة و روایة) انقطع حکم السفر و کان علی جمیعهم الاتمام أما أهل مکّة فانها وطنهم و اما قاصد الإقامة لاتحاد حکمه مع المتوطنین.

و قوله علیه السلام:« و علیه اتمام الصلاة إذا رجع الی منی حتّی ینفر» شرح لهذه القاعدة من حیث شقه الأول أعنی الخروج الی ما دون المسافة و أنّه لا یضر بقصد الإقامة، فانهم بعد ما رجعوا الی منی لرمی الجمرات، کانوا خارجین من مکّة الی ما دون المسافة و کان علیهم الاتمام، فان أنشئوا السیر الی بلادهم من منی حین النفر، قصروا سواء مروا فی سیرهم ذلک الی مکّة أو لم یمروا بها و إذا رجعوا الی مکّة ثمّ خرجوا منها الی بلادهم قصروا منها، و هو واضح، و سیجی ء تمام الکلام فی هذا الحدیث فی الباب الآتی تحت الرقم 10 إنشاء اللّه تعالی.

و من فروع هذه القاعدة( اتّحاد حکم المقیمین بالحکم الوضعی مع المتواطنین) الإقامة بعد ثلاثین مترددا، فانها بمنزلة الإقامة الدائمیة، کقصد العشرة من دون اختلاف فاذا عرض له حاجة الی سفر لکنه لم یرتفع بعد حاجته عن محل اقامته تلک و لم یحصل علی مراده من قصد البلدة هذه، فأبقی رحله فی البلدة و أنشأ سفرا الی بریدین ثمّ رجع الی محل اقامته تلک قصر ایابا و ذهابا و أتم فی محل الإقامة کسائر المقیمین.

ینص علی ذلک ما رواه الشیخ بإسناده عن صفوان عن إسحاق بن عمّار قال: سألت أبا الحسن علیه السلام عن أهل مکّة إذا زاروا، علیهم اتمام الصلاة؟ قال: المقیم بمکّة الی شهر بمنزلتهم.

باید نماز را کامل ادا نماید. اگر نمی دانست مدت اقامتش یک روز است یا بیشتر، پس باید سی روز را بشمارد و پس از آن باید کامل ادا نماید، هر چند که تنها یک روز یا یک نماز اقامت داشته باشد. محمد بن مسلم به او گفت: به من رسیده است که شما فرموده ای، پنج روز؟ فرمود: آن را گفته ام. ابو ایوب گفت: من گفتم: فدایت گردم! می تواند کمتر از پنج روز باشد؟ فرمود: خیر.

و اینگونه به آن پاسخ داده شده است که آن صریحاً بر نیت اقامت پنج روزه دلالت ندارد. به دلیل احتمال بازگشت اشاره به کلام سابق که ادای کامل در صورت ده روز است، و خالی از بعد نیست و شیخ آن را به دو وجه تأویل نموده است .

یکی از آن دو این است: آن حمل بر زمانی شود که در مکه یا مدینه باشد، به دلیل خبر حسن شبیه به صحیح⁽³⁾

از محمد بن مسلم که گوید: از او درباره مسافری سئوال کردم که وارد سرزمینی می شود. فرمود: اگر تصمیم داشت که ده روز اقامت کند، پس باید کامل ادا نماید و اگر گفت که امروز خارج می شوم یا فردا، و ندانست، پس در مدت زمان کمتر از یک ماه، باید قصر کند و اگر یک ماه گذشت، پس باید کامل ادا کند؛ و در کمتر از ده روز، کامل ادا نمی کند مگر در مکه و مدینه، و اگر در مکه و مدینه پنج روز اقامت داشت، باید کامل ادا نماید.

و وجه دوم، مستحب بودن ادای کامل برای فردی است که قصد اقامت پنج روزه دارد، و خالی از وجه - صحت - نیست، و مناقشه کردن به این صورت که قصر کردن در نظر شیخ عزیمت است پس چگونه تبدیل به رخصت می شود ضعیف است زیرا مانعی می شود برای قول به مخیر بودن بین ادای کامل و قصر به صورت مطلق، با وجود ثبوت آن در مواضعی که انکار آن ممکن نیست.

و بهتر نزد من، حمل کردن آن بر تقیه است زیرا شافعی و جمعی از آنان به اقامت چهار روزه قائل هستند و روز ورود و روز خروج را به حساب نمی آورند، پس پنج روز به هم وصل شده حاصل می شود، و سیاق خبر نیز بر آن دلالت دارد، چنانکه بر فرد آگاه پوشیده نیست.

و آیا در ده روز، توالی - پشت سر هم بودن - شرط است، بطوری که در بین آن ده روز از محل ترخص خارج نشود یا خیر؟ درباره آن دو وجه است: و شهید در البیان و شهید ثانی در بخشی از کتبش، به شرط بودن آن رأی قطعی داده اند

و قال فی بعض فوائده بعد أن صرح باعتبار ذلک :

و ما یوجد فی بعض القیود من أن الخروج إلی خارج الحدود مع العود إلی

و شهید ثانی در یکی از فوائدش، بعد از تصریح به مورد اعتبار بودن آن گوید: و آنچه که در برخی از قیود درباره این مطلب یافت می شود که خروج به خارج از حدود، با بازگشت به

موضع الإقامة کیوم أو لیلة لا یؤثر فی نیة الإقامة و إن لم ینو إقامة عشرة مستأنفة لا حقیقة له و لم نقف علیه مستندا إلی أحد من المعتبرین الذین یعتبر فتواهم فیجب الحکم بإطراحه حتی لو کان ذلک فی نیته من أول الإقامة لکان باقیا علی القصر لعدم الجزم بإقامة العشرة فإن الخروج إلی ما یوجب الخفاء یقطعها و نیته فی ابتدائه یبطلها انتهی.

و قیل المعتبر صدق إقامة العشرة فی البلد عرفا و الظاهر أن عدم التوالی فی أکثر الأحیان یقدح فی صدق المعنی المذکور عرفا و لا یقدح فیه أحیانا کما إذا خرج یوما أو بعض یوم إلی بعض البساتین و المزارع المقاربة فی البلد و إن کان فی حد الخفاء و لا بأس به و المسألة مشکلة و هی من مواقع الاحتیاط.

و الظاهر أن بعض الیوم لا یحسب بیوم کامل بل یلفق فلو نوی المقام عند الزوال کان منتهاه زوال الیوم الحادی عشر.

و هل یشترط عشر غیر یومی الدخول و الخروج فلا یکفی التلفیق فیه وجهان و استشکل العلامة فی النهایة و التذکرة احتسابهما من العددین حیث إنهما من نهایة

محل اقامت مانند یک روز یا یک شب، در نیت اقامت تأثیر نمی گذارد، اگرچه اقامت ده روز جدیدی را نیت نکند، حقیقت ندارد و مستندی از افراد معتبری که فتوایشان مورد اعتبار است، بر آن نیافتیم؛ پس حکم دادن به رد آن واجب است حتی اگر آن از ابتدای اقامت در نیتش باشد، به دلیل عدم جزم به اقامت ده روزه بر قصر باقی می ماند. پس خروج به سوی آنچه که موجب پنهان شدن دیوار شهر و صدای اذان می شود، آن را قطع می کند و نیت او در ابتدای آن، آن را باطل می سازد، پایان.

و گفته شده: امر مورد اعتبار، صدق عرفی اقامت ده روزه در شهر است و ظاهر این است که عدم توالی در اکثر اوقات، صدق کردن معنای مذکور از لحاظ عرف را رد می کند، و گاه نیز آن را رد نمی کند، مانند زمانی که یک روز یا قسمتی از روز را به سوی باغ ها و مزارع نزدیک شهر خارج شود، هر چند که در حد پنهان شدن باشد، و ایرادی بر آن نیست و این مسئله مشکل است و از مواضع احتیاط است.

و ظاهر این است که بخشی از روز، روز کامل به حساب نمی آید بلکه به هم وصل می گردد، پس اگر به هنگام زوال قصد اقامت کند، پایان آن، زوال روز یازدهم می باشد.

و آیا غیر از روز ورود و روز خروج، ده روز شرط است و تلفیق کفایت نمی کند؟ درباره آن دو وجه وجود دارد، و علامه در النهایه و التذکره بر احتساب آن دو اشکال گرفته است. از آنجا که آن دو از نهایت

السفر و بدایته لاشتغاله فی الأول بأسباب الإقامة و فی الأخیر بالسفر و من صدق الإقامة فی الیومین و احتمل التلفیق و لعل التلفیق أظهر.

و لا فرق فی وجوب الإتمام بنیة الإقامة بین أن یکون ذلک فی بلد أو قریة لعموم بعض الأخبار کما فی صحیحة زرارة إذا دخلت أرضا فأیقنت أن لک بها مقاما و الظاهر أنه لا خلاف فیه.

و لو عزم علی إقامة طویلة فی رستاق ینتقل فیه من قریة إلی قریة و لم یعزم علی إقامة العشرة فی واحدة منها لم یبطل حکم سفره لأنه لم ینو الإقامة فی بلد بعینه فکان کالمنتقل فی سفره من منزل إلی منزل قاله العلامة فی المنتهی و غیره.

و لو قصد الإقامة فی بلد ثم خرج بقصد المسافة إلی حد خفاء الأذان ثم رجع إلی محل الإقامة لغرض مع بقاء نیة السفر فالظاهر بقاؤه علی حکم التقصیر بخلاف ما لو کان الرجوع إلی بلده و لو رجع عن نیة السفر أتم فی الموضعین کما ذکره الأصحاب.

و لو صلی بتقصیر ثم نوی الإقامة فی أثنائها یتم و نقل فی التذکرة الاتفاق علیه.

و هذا کله یتعلق بالحکم الأول من الخبر و أما الحکم الثانی و هو أن من تردد فی الإقامة یقصر إلی شهر ثم یتم فلا أعلم فیه خلافا بین الأصحاب و نقل بعض المتأخرین علیه الإجماع و تدل علیه أخبار لکن بعضها بلفظ الشهر و بعضها بلفظ الثلاثین یوما.

فهل یجوز الاکتفاء بالشهر الهلالی إذا حصل التردد فی أوله یحتمل ذلک لصدق الشهر علیه و هو مقتضی إطلاق کلام أکثر الأصحاب و حینئذ فالثلاثین محمول علی الغالب من عدم کون مبدإ التردد مبدأ الشهر.

و اعتبر فی التذکرة الثلاثین و لم یعتبر الشهر الهلالی و له وجه ⁽¹⁾و الأحوط

سفر و ابتدای آن است، به دلیل اشتغال او در مورد اول به اسباب اقامت و در روز آخر به سفر، و وجه دوم اینکه، اقامت بر این دو روز صدق می کند و تلفیق محتمل است و شاید تلفیق بهتر باشد.

در وجوب ادای کامل با نیت اقامت، فرق ندارد که آن در شهر باشد یا در روستا، به دلیل عموم برخی اخبار، چنانکه در صحیحه زراره آمده است، «زمانی که وارد سرزمینی شدی و یقین داشتی که در آن اقامت می کنی». و ظاهر این است که در آن اختلافی نیست.

و اگر بر اقامت طولانی در منطقه ای تصمیم داشت، به طوری که در آن از دهکده ای به دهکده دیگری منتقل شود و بر اقامت ده روزه در یکی از آنها تصمیم نداشته باشد، حکم سفر او از بین نمی رود، زیرا او اقامت در محل معینی را نیت نکرده است، پس مانند کسی است که در سفرش از منزلی به منزلی منتقل می شود. و علامه در المنتهی و دیگران آن را گفته اند.

و اگر اقامت در شهری را قصد کرد، سپس به قصد مسافت شرعی برای منظوری از شهر خارج شد و به حدی که صدای اذان نمی رسد، رسید و با قصد باقی بودن نیت سفر به محل اقامت بازگشت، ظاهر، باقی ماندن او بر حکم قصر است، برخلاف زمانی که رجوع به شهرش باشد، و اگر از نیت سفر بازگردد، در هر دو جا، چنانکه اصحاب ذکرکرده اند، کامل ادا می کند.

و اگر با قصر نماز خواند، سپس در اثنای آن نیت اقامت کرد، کامل ادا می کند، و در تذکره، توافق برآن را نقل کرده است.

و همه این امور به حکم اول از خبر مربوط است، و اما حکم دوم یعنی اینکه کسی که در اقامت تردید دارد، تا یک ماه قصر می کند سپس کامل ادا می کند، درباره آن بین اصحاب اختلافی سراغ ندارم، و برخی از متاخرین اجماع را برآن نقل کرده اند و اخبار برآن دلالت دارد؛ اما برخی ازآنها با لفظ ماه است و برخی دیگر با لفظ سی روز.

پس آیا اکتفا کردن به ماه هلالی اگر تردید در ماندن در اول ماه باشد، به دلیل صدق ماه برآن جایز است؟ این امر محتمل است و اقتضای اطلاق کلام اکثر اصحاب این است. و دراین هنگام، به دلیل اینکه مبدأ تردید مبدأ ماه نیست، لفظ سی روز بر موارد غالبی حمل می شود که شروع تردید در ماندن همزمان با اول ماه نیست.

و در تذکره سی روز را معتبر دانسته است و ماه هلالی را معتبر ندانسته است و آن دارای وجهی است. و احوط

فی یوم الثلاثین الجمع.

«14»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام: إِنْ نَوَیْتَ الْمُقَامَ عَشَرَةَ أَیَّامٍ وَ صَلَّیْتَ صَلَاةً وَاحِدَةً بِتَمَامٍ ثُمَّ بَدَا لَکَ فِی الْمُقَامِ وَ أَرَدْتَ الْخُرُوجَ فَأَتِمَّ وَ إِنْ بَدَا لَکَ فِی الْمُقَامِ بَعْدَ مَا نَوَیْتَ الْمُقَامَ عَشَرَةَ أَیَّامٍ وَ تَمَمْتَ الصَّلَاةَ وَ الصَّوْمَ ⁽¹⁾.

بیان

إن فی قوله و إن بدا لک وصلیة و لا خلاف ظاهرا بین الأصحاب فی أنه لو نوی قاصد الإقامة عشرا السفر قبل أن یصلی صلاة بتمام یرجع إلی التقصیر و لو صلی صلاة بتمام یتم إلی أن یخرج إلی المسافة⁽²⁾و ظاهر الأصحاب أنه لا یشترط فی الرجوع إلی القصر فی صورة العدول عن نیة الإقامة من غیر صلاة کون الباقی مسافة و قواه الشهید الثانی رحمه الله و احتمل الاشتراط و إطلاق هذه الروایة و غیرها یؤید المشهور.

ثم إنهم اختلفوا فی أنه هل یلحق بالصلاة الفریضة الصوم الواجب فیثبت حکم الإقامة بالشروع فیه مطلقا أو إذا زالت الشمس قبل الرجوع عن نیة الإقامة أم لا فیه أوجه و الثالث أشهر و أقوی و إن کان ظاهر عبارة الفقه کون إتمام الصوم فی حکم إتمام الصلاة إن حملنا الواو فی قوله و الصوم بمعنی أو و یمکن أن یکون ذکر الصوم استطرادا و لا دخل له فی الحکم.

ثم الظاهر أن المعتبر إتمام الصلاة الفریضة فقط کما صرح به فی صحیحة أبی ولاد⁽³⁾فإلحاق نافلة لا یؤتی بها فی السفر بالفریضة کما فعله العلامة فی

در روزسی ام، جمع کردن است.

روایت 14

فقه الرضا: امام علیه السلام فرمود: اگر اقامت ده روزه را قصد کردی و یک نماز را به صورت کامل ادا کردی، سپس در اقامت، تصمیمت عوض شد و قصد خروج داشتی، کامل ادا کن؛ هرچند بعد از اینکه اقامت ده روزه را قصد کردی و نماز و روزه را کامل ادا نمودی، قصدت عوض شود.⁽⁴⁾

توضیح

«إن» دراین سخن امام علیه السلام «إن بدا لک» وصلیّة است و ظاهراً بین اصحاب اختلافی دراین نیست که اگر قصد کننده اقامت ده روزه، قبل از اینکه نمازی را کامل ادا نماید، سفری را نیت کند، به قصر باز می گردد. و اگر نمازی را به صورت کامل ادا نماید، تا زمان خروج به سوی مسافت، نمازش را کامل به جای می آورد. و ظاهر اصحاب این است که در رجوع به قصر، در صورت عدول از نیت اقامت بدون نماز، شرط نیست که مسافت مانده، مسافت شرعی باشد و شهید ثانی آن را قوی دانسته است و شرط بودن آن را محتمل دانسته است و اطلاق این روایت و سایر روایات، مؤید قول مشهور است.

بدان که آنها در این باره دچار اختلاف هستند که آیا روزه واجب نیز به نماز فریضه الحاق می شود و حکم اقامت، مطلقاً با شروع، درباره آن اثبات می شود، یا زمانی که قبل از رجوع از نیت اقامت، ظهر شود؟ درباره آن چند وجه است، و مورد سوم مشهورتر و قوی تر است، هرچند که ظاهر عبارت فقه الرضا این است که اتمام روزه در حکم اتمام نماز است، اگر واو را در این سخن او «و الصوم» بر معنی أو حمل نماییم و ممکن است که ذکر روزه، استطراد - از شاخه ای به شاخه دیگر پریدن - باشد و ارتباطی به حکم نداشته باشد.

پس ظاهر این است که امر مورد اعتبار،، فقط ادای کامل نماز فریضه باشد چنانکه در صحیحه ابو ولّاد⁽⁵⁾به آن تصریح شده است؛ پس الحاق نافله ای که در سفر به جای آورده نمی شود به فریضه، چنانکه علامه در

النهایة و قواه الشهید الثانی رحمه الله لا وجه له و الظاهر أن الحکم معلق علی فعل الفریضة فلا یکفی دخول وقتها و لا فوت وقت الصلاة مع ترکها سواء کان الترک عمدا أو سهوا و قطع العلامة فی التذکرة بکون الترک کالصلاة نظرا إلی استقرارها فی الذمة تماما و استشکله فی النهایة و کذا الشهید فی الذکری.

و لو کان الترک لعذر مسقط للقضاء کالجنون و الحیض فهو کمن لم یصل قولا واحدا و هل یشترط کون التمام بنیة الإقامة فلا یکفی التمام سهوا قبل الإقامة فیه وجهان و ظاهر الخبر الاشتراط.

و لو نوی الإقامة ثم صلی تماما لشرف البقعة ذاهلا عن نیة الإقامة ثم رجع عن الإقامة فالظاهر الکفایة لعموم الروایة و لو نوی الإقامة فی أثناء الصلاة المقصورة فأتمها ففی الاجتزاء بها وجهان و لعل الاجتزاء أقوی.

ثم ظاهر الروایة إتمام الصلاة فلو شرع فی الصلاة بنیة الإقامة ثم رجع عن الإقامة فی أثنائها لم یکف و إن کان بعد الرکوع فی الثالثة و هو ظاهر المنتهی و تردد فی المعتبر و فصل فی التذکرة و المختلف بمجاوزة محل القصر و عدمه.

«15»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام: فَإِنْ فَاتَتْکَ الصَّلَاةُ فِی السَّفَرِ فَذَکَرْتَهَا فِی الْحَضَرِ فَاقْضِ صَلَاةَ السَّفَرِ رَکْعَتَیْنِ کَمَا فَاتَتْکَ وَ إِنْ فَاتَتْکَ فِی الْحَضَرِ فَذَکَرْتَهَا فِی السَّفَرِ فَاقْضِهَا أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ صَلَاةَ الْحَضَرِ کَمَا فَاتَتْکَ وَ إِنْ خَرَجْتَ مِنْ مَنْزِلِکَ وَ قَدْ دَخَلَ عَلَیْکَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ لَمْ تُصَلِّ حَتَّی خَرَجْتَ فَعَلَیْکَ التَّقْصِیرُ وَ إِنْ دَخَلَ عَلَیْکَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ أَنْتَ فِی السَّفَرِ وَ لَمْ تُصَلِّ حَتَّی تَدْخُلَ أَهْلَکَ فَعَلَیْکَ التَّمَامُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ قَدْ فَاتَکَ الْوَقْتُ فَتُصَلِّیَ مَا فَاتَکَ مِنْ صَلَاةِ الْحَضَرِ فِی السَّفَرِ وَ صَلَاةِ السَّفَرِ فِی الْحَضَرِ⁽¹⁾.

بیان

لا ریب فی أن الاعتبار فی القضاء بحال الفوات لا بحال الفعل فما فات قصرا یقضی قصرا و إن قضاه فی الحضر و کذا العکس و لو حصل الفوات فی أماکن التخییر

النهایه انجام داده است و شهید ثانی آن را تقویت نموده است، هیچ وجهی ندارد و ظاهر این است که این حکم مربوط به انجام فریضه است؛ پس نه فرا رسیدن وقت آن کفایت می کند و نه گذشتن وقت آن، در صورتی که آن را نخواند، چه ترک عمدی باشد یا سهوی. و علامه در تذکره، با توجه به قرار گرفتن تمام نماز بر ذمه او، نظر قطعی داده است که ترک مانند نماز است و در النهایه آن را مشکل دانسته و همچنین شهید درذکری .

و اگر ترک به دلیلی که ساقط کننده قضا است مانند جنون و حیض باشد، او براساس قولی واحد، مانند کسی است که نماز نخوانده است؛ و آیا شرط است که ادای کامل به نیت اقامت باشد، و ادای کامل از روی سهو، قبل از اقامت کفایت نمی کند؟ درباره آن دو وجه وجود دارد و ظاهر خبر، شرط بودن آن است.

و اگر نیت اقامت داشت سپس به دلیل شرافت مکان، درحالی که نیت اقامت را فراموش کرده است نماز را کامل ادا نمود، به دلیل عموم روایت، ظاهر، کفایت آن است. و اگر در اثنای نماز قصر،، نیت اقامت نمود، پس آن را به صورت کامل ادا نماید و درباره اکتفا به آن دو وجه وجود دارد، و شاید اکتفا قوی تر باشد.

پس ظاهر روایت، ادای کامل نماز است. پس اگر با نیت اقامت نماز را شروع نمود و سپس در اثنای نماز از اقامت رجوع نمود، کفایت نمی کند، هرچند که پس از رکوع رکعت سوم باشد؛ و این ظاهر المنتهی است، و در المعتبر تردید نموده است و در تذکره و المختلف، بین گذشتن از محل قصر و عدم آن تفصیل داده است.

روایت 15

فقه الرضا: امام علیه السلام فرمود: اگر در سفر نمازی از تو فوت شد و آن را در حضر به یادآوردی، پس نماز سفر را در دو رکعت، چنانکه از تو فوت شده است، قضا کن. و اگر در حضر نمازی از تو فوت شد و آن را در سفر به یاد آوردی، پس آن را در چهار رکعت نماز حضر قضا کن، چنانکه از تو فوت شده است. و اگر از منزلت خارج شدی درحالی که وقت نمازی بر تو داخل شده است و آن را تا خروجت نخوانده ای، پس قصر بر تو واجب است؛ و اگر وقت نماز فرا رسید درحالی که تو در سفر هستی و آن را نخوانده ای تا اینکه بر خانواده خود وارد شوی، پس ادای کامل بر تو لازم است، مگر اینکه وقت آن فوت شده باشد، پس آنچه که از نماز حضر فوت شده است را در سفر می خوانی و آنچه که از نماز سفر فوت شده است را در حضر می خوانی.⁽²⁾

توضیح

شکی در این نیست که اعتبار در قضا، وضعیت فوت نماز است نه وضعیت ادا، و آنچه که در حالت قصر فوت شده است را به صورت قصر قضا می کند، هرچند که آن را در حضر قضا کند، و عکس آن چنین است. و اگر فوت نماز در مواضع تخییر

ففی ثبوت التخییر فی القضاء أو تحتم القصر وجهان أحوطهما الثانی.

و لو سافر بعد دخول الوقت قبل أن یصلی فالأصحاب فیه علی أقوال شتی ذهب ابن أبی عقیل و الصدوق فی المقنع و العلامة إلی أنه یجب علیه الإتمام و ذهب المفید إلی أنه یجب علیه التقصیر و اختاره ابن إدریس و نقله عن المرتضی فی المصباح و هو اختیار علی بن بابویه و المحقق و جماعة.

و ذهب الشیخ فی الخلاف إلی التخییر و استحباب الإتمام و ذهب رحمه الله فی النهایة و کتابی الأخبار إلی أنه یتم إن بقی من الوقت مقدار ما یصلی فیه علی التمام فإن تضیق الوقت قصر و به قال فی موضع من المبسوط و به قال ابن البراج و هو اختیار الصدوق فی الفقیه.

و کذا الخلاف فیما إذا دخل محل التمام بعد دخول الوقت فذهب المفید و علی بن بابویه و ابن إدریس و الفاضلان إلی أنه یتم و هو المشهور بین المتأخرین و نقل عن ابن الجنید و الشیخ القول بالتخییر و ذهب الشیخ فی النهایة و کتابی الأخبار إلی أنه یتم مع السعة و یقصر مع الضیق و حکی الشهیدان أن فی المسألة قولا بالتقصیر مطلقا.

و منشأ هذا الاختلاف اختلاف الأخبار⁽¹⁾

فمن توجه الی ذلک حقّ التوجه و رجع الی روایات الباب لم یجد فیها اختلافا الا ما یتراءی من بعضها و سیأتی بیانها و حملها علی وجوه قریبة أقرب ممّا حملوها علیه عادة و حینئذ یتظافر أخبار الباب مع ما سبق فی باب تقدیم الفائتة علی الحاضرة و باب أوقات الصلوات، و یثبت الأوقات الخمسة بالتواتر القطعی، و للّه الحمد.

رخ داده باشد، درباره ثبوت تخییر در قضا یا حتمی بودن قصر، دو وجه وجود دارد و احوط آن، وجه دوم است.

اگر بعد از فرا رسیدن وقت، قبل از اینکه نماز بخواند سفر کند، اصحاب درباره آن دارای اقوال مختلفی هستند. ابن ابوعقیل، صدوق در المقنع، و علامه بر این هستند که ادای کامل بر او واجب است، و عقیده مفید بر این است که قصر کردن بر او واجب است و ابن ادریس آن را اختیار کرده است، و آن را از مرتضی در المصباح نقل کرده است و آن اختیار علی بن بابویه، محقق و جماعتی دیگر است.

و شیخ در الخلاف بر مخیر بودن و مستحب بودن ادای کامل معتقد است، و او در النهایة و دو کتاب اخبار بر این است که اگر از وقت به اندازه ای باقی باشد که درآن به صورت کامل ادا نماید، کامل می خواند، و اگر وقت تنگ بود، قصر می کند. و در جایی از المبسوط آن را گفته است، و ابن براج به آن قائل بوده است و آن اختیار صدوق در الفقیه است.

و همچنین درباره حالتی که بعد از فرا رسیدن وقت به محل ادای کامل وارد گردد، اختلاف است. مفید، علی بن بابویه، ابن ادریس و فاضلان بر این هستند که وی به صورت کامل ادا می نماید، و این بین متأخرین مشهور است و قول به مخیر بودن، از ابن جنید و شیخ نقل شده است. و شیخ درالنهایه و دو کتاب اخبار بر این است که در صورت وسعت وقت، کامل ادا می کند، و درصورت تنگی قصر می کند، و شهیدین نقل کرده اند که درباره این مسأله، قولی بر قصر مطلق وجود دارد.

و منشأ این اختلاف، اختلاف اخبار است. در صحیحه اسماعیل بن جابر گوید:

قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَدْخُلُ عَلَیَّ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ أَنَا فِی السَّفَرِ فَلَا أُصَلِّی حَتَّی أَدْخُلَ أَهْلِی فَقَالَ صَلِّ وَ أَتِمَّ الصَّلَاةَ قُلْتُ فَدَخَلَ عَلَیَّ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ أَنَا فِی أَهْلِی أُرِیدُ السَّفَرَ فَلَا أُصَلِّی حَتَّی أَخْرُجَ فَقَالَ صَلِّ وَ قَصِّرْ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَقَدْ خَالَفْتَ وَ اللَّهِ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

وفی صحیحة محمد بن مسلم ⁽¹⁾وَ فِی صَحِیحَةِ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ ⁽²⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یَدْخُلُ مِنْ سَفَرِهِ وَ قَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ هُوَ فِی الطَّرِیقِ فَقَالَ یُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ وَ إِنْ خَرَجَ إِلَی سَفَرِهِ وَ قَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَلْیُصَلِّ أَرْبَعاً.

وَ فِی مُوَثَّقَةِ عَمَّارٍ⁽³⁾

و اما ذیل الخبر فلیحمل علی أنّه خرج بعد ما حضرت الأولی و حینما غاب و تواری عن البیوت و أراد الصلاة فات وقتها المسنون و حضر وقت الثانیة.

به امام صادق علیه السلام عرض کردم، وقت نماز بر من وارد می شود، درحالی که من در سفر هستم، پس نماز نمی خوانم تا اینکه بر خانواده خویش وارد می شوم. پس فرمود: بخوان و نماز را کامل ادا کن. عرض کردم: پس وقت نماز بر من داخل شده است درحالی که من نزد خانواده خود هستم و قصد سفر دارم، پس نماز نمی خوانم تا اینکه خارج می شوم. فرمود: بخوان و قصر کن، که اگر چنین نکنی، با خدا و رسول خدا صلّی الله علیه و آله مخالفت کرده ای .

و محمد بن مسلم⁽⁴⁾

در صحیحه ای گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سؤال کردم که درحالی که در راه است، وقت نماز فرا رسیده است و او به منزلش وارد می شود. فرمود: دو رکعت می خواند، و اگر به سوی سفری خارج شود درحالی که وقت نماز فرا رسیده است، باید چهار رکعت بخواند.

و در موثقه ای، عمار⁽⁵⁾

از امام صادق علیه السلام گوید: دربار مردی سؤال شد که وقت زوال خورشید در منزل خود است، سپس برای سفرخارج می شود؟ فرمود: نوافل زوال را شروع می کند، پس آن را می خواند، سپس ظهر را با قصر در دو رکعت می خواند، زیرا او قبل از اینکه زمان [فضیلت] نماز ظهر[بعد از نوافل] فرا رسد، از منزلش خارج شده است. و سؤال شد:

بَعْدَ مَا حَضَرَتِ الْأُولَی قَالَ یُصَلِّی الْأُولَی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ ثُمَّ یُصَلِّی بَعْدُ النَّوَافِلَ ثَمَانَ رَکَعَاتٍ لِأَنَّهُ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ بَعْدَ مَا حَضَرَتِ الْأُولَی.

وَ عَنْ بَشِیرٍ النَّبَّالِ ⁽¹⁾قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام حَتَّی أَتَیْنَا الشَّجَرَةَ فَقَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا نَبَّالُ فَقُلْتُ لَبَّیْکَ قَالَ إِنَّهُ لَمْ یَجِبْ عَلَی أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ هَذَا الْعَسْکَرِ أَنْ یُصَلِّیَ أَرْبَعاً غَیْرِی وَ غَیْرَکَ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ قَبْلَ أَنْ نَخْرُجَ.

و ربما یحمل صحیحة محمد بن مسلم علی أن المراد أن الرکعتین یؤتی بهما فی السفر و الأربع فی الحضر بأن یکون المراد بقوله یدخل من سفره إرادة الدخول أو الإشراف علیه و کان فی الإیراد بصیغة المضارع إعانة علی هذا المعنی و کذا قوله خرج یحمل علی أحد الوجهین و کذا خبر بشیر یحمل علی أنه علیه السلام صلی قبل أن یخرج أو علی أن المراد وجب علینا التمام و بعد السفر انقلب الحکم و إن کانا بعیدین مع أن سنده غیر نقی علی المشهور.

و القائل بالتخییر جمع به بین الروایات وَ یُؤَیِّدُهُ فِی الرُّجُوعِ صَحِیحَةُ مَنْصُورِ ⁽²⁾

و هذا الاحتمال أقوی من غیره لاعتضاده بالاخبار المتکثرة المرویة فی هذا الباب و غیره کما عرفت و لقوله علیه السلام« فسار حتّی یدخل أهله» حیث أتی بصیغة المضارع، کأنّه یقول:« فسار و أسرع حتّی یدخل أهله» أی یدخل أهله و وقت السنة باق و لذلک قال علیه السلام، و الاتمام أحبّ الی.

پس اگر بعد از فرا رسیدن زمان نماز ظهر خارج شود؟ فرمود: ظهر را چهار رکعت می خواند سپس بعدا هشت رکعت نافله می خواند؛ زیرا او بعد از اینکه زمان نماز ظهر فرا رسید از منزلش خارج شده است.

و بشیر نبال⁽³⁾

گوید: به همراه امام صادق علیه السلام خارج شدم تا اینکه به شجره رسیدیم، پس امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای نبال! عرض کردم: گوش به فرمانم. فرمود: بر هیچ یک از این جمع غیر از من و تو، واجب نیست که چهار رکعت بخوانند، به این سبب که قبل از اینکه خارج شویم، وقت نماز فرا رسیده بود.

و شاید صحیحه محمد بن مسلم بر این حمل شود که مقصود این است که دو رکعت در سفر به جای آورده می شود، و چهار رکعت در حضر، به این صورت که مقصود از این سخن او: «یدخل من سفره»، (از سفرش می رسد)، اراده دخول یا نزدیک بودن دخول بر منزل باشد، و گویی آوردن به صیغه مضارع، کمکی است بر این معنا، و همچنین این سخن او «خرج»، بر یکی از دو وجه حمل می شود. و همچنین خبر بشیر بر این حمل می شود که امام علیه السلام قبل از اینکه خارج شود، نماز خوانده است؛ یا بر اینکه مقصود این است که ادای کامل بر ما واجب شده است و بعد از سفر، حکم تغییر کرده است، هرچند که این دو بعید هستند. علاوه بر اینکه بنا بر قول مشهور، سند آن روشن نیست.

و فرد قائل به مخیر بودن با آن، بین این روایات را جمع کرده است و صحیحه منصور

ابْنِ حَازِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِذَا کَانَ فِی سَفَرٍ فَدَخَلَ عَلَیْهِ وَقْتُ الصَّلَاةِ قَبْلَ أَنْ یَدْخُلَ أَهْلَهُ فَسَارَ حَتَّی یَدْخُلَ أَهْلَهُ فَإِنْ شَاءَ قَصَّرَ وَ إِنْ شَاءَ أَتَمَّ وَ الْإِتْمَامُ أَحَبُّ إِلَیَّ. و حمله علی التقصیر قبل الدخول و الإتمام بعده بعید جدا.

و الشیخ جمع بینها بالسعة و الضیق وَ أَیَّدَهُ بِمَا رَوَاهُ فِی الْمُوَثَّقِ ⁽¹⁾عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام: یَقُولُ فِی الرَّجُلِ یَقْدَمُ مِنْ سَفَرِهِ فِی وَقْتِ الصَّلَاةِ فَقَالَ إِنْ کَانَ لَا یَخَافُ الْفَوْتَ فَلْیُتِمَّ وَ إِنْ کَانَ یَخَافُ خُرُوجَ الْوَقْتِ فَلْیُقَصِّرْ.

و روی هذا المضمون بسند⁽²⁾مرسل عن أبی عبد الله علیه السلام أیضا و هما یدلان علی التفصیل فی القدوم و یمکن حملهما علی أنه إن کان لا یخاف فوت الوقت یؤخر حتی یدخل أهله و یتم و إن کان یخاف الفوت إذا دخل أهله یصلی قصرا قبل الدخول.

و أقول

یمکن الجمع بینها بوجهین آخرین :

أحدهما حمل ما دل علی الاعتبار بحال الوجوب علی ما إذا مضی زمان من أول الوقت یمکنه تحصیل الشرائط المفقودة و إتمام الصلاة فیه و ما دل علی الاعتبار بحال الأداء علی ما إذا خرج عن حد الترخص أو دخل فیه و لم یمض هذا المقدار من الزمان کما أشار إلیه العلامة فی المنتهی و الشیخ فی الخلاف قید الحکم بذلک حیث قال إذا خرج إلی السفر و قد دخل الوقت إلا أنه مضی مقدار ما یصلی فیه الفرض أربع رکعات جاز له التقصیر و کذا قال العلامة و أکثر الأصحاب و الفرق أیضا ظاهر

بن حازم⁽³⁾

درباره رجوع، مؤید آن است که گوید: شنیدم که امام صادق علیه السلام می فرمود: زمانی که در سفر باشد، پس قبل از اینکه بر خانواده خود وارد شود، وقت نماز بر او فرا برسد، پس حرکت کند تا اینکه بر خانواده خود وارد شود؛ پس اگر خواست قصر کند و اگر خواست کامل ادا نماید، و ادای کامل نزد من پسندیده تراست. و حمل کردن آن بر قصر قبل از ورود و ادای کامل بعد از آن، بسیار بعید است.

و شیخ با وسعت و تنگی وقت، بین آنها را جمع کرده است و آن را به وسیله آنچه که در موثقی⁽⁴⁾

از اسحاق بن عمار روایت کرده است، تأیید نموده که گوید: شنیدم که موسی بن جعفر علیه السلام درباره مردی که در وقت نماز از سفر می رسد می فرمود: اگر از فوت وقت بیم نداشت، کامل ادا نماید و اگر از فوت وقت بیم داشت، باید قصر نماید.

و این مضمون با سندی⁽⁵⁾

مرسل از امام صادق علیه السلام نیز روایت شده است و آن دو بر تفصیل درخصوص از راه رسیدن دلالت دارند، و می توان آن دو را بر این حمل نمود که اگر از فوت وقت بیم نداشت به تأخیر می اندازد تا اینکه بر خانواده وارد شود و اگر بیم آن را دارد که تا رسیدن به اهلش، وقت از دست رفته باشد، قبل از ورود، قصر می خواند.

مؤلف

جمع کردن بین آن دو، با دو وجه دیگر ممکن است: یکی از آن دو، حمل کردن آنچه که بر اعتبار حالت وجوب دلالت دارد، بر حالتی است که زمانی از اول وقت سپری شده باشد که تحصیل شرایط مفقودِ نماز[مثل وضو و تطهیر لباس و ... ] و ادای کامل نماز در آن ممکن باشد، و حمل کردن آنچه که بر اعتبار حالت ادا دلالت دارد، بر حالتی که از حد ترخص خارج شده یا در آن وارد شده است و این مقدار از زمان سپری نشده باشد. چنانکه علامه در المنتهی به آن اشاره کرده است. و شیخ در الخلاف، حکم را به آن مقید ساخته است، آنجا که گوید: چون برای سفری خارج شد درحالی که وقت فرا رسید، اما به مقداری سپری شد که فرض را در آن چهار رکعت بخواند، قصر کردن برای او جایز است. و علامه و اکثر اصحاب چنین گفته اند. و تفاوت نیز روشن است،

إذ بعد مضی هذا الزمان یستقر الفرض فی ذمته.

و ثانیهما أن یقال إنه إذا خرج بعد دخول وقت الفضیلة یعنی إذا صار الفی ء قدمین أو انقضی مقدار النافلة للمتنفل یتم الصلاة و إذا خرج قبل دخول وقت الفضیلة و إن کان بعد دخول وقت الإجزاء یقصر.

فالمراد بالوقت فی بعض الأخبار الفضیلة و فی بعضها الإجزاء و یشهد لهذا التأویل موثقة عمار لکن لا أعرف قائلا به و کذا الکلام فی العود لاختلاف الأخبار فیه أیضا و المسألة فی غایة الإشکال و إن کان القول بالتخییر لا یخلو من قوة و الاحتیاط فی الجمع.

«16»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام: أَنَّهُ قَالَ فِی رَجُلٍ مُسَافِرٍ نَسِیَ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ فِی السَّفَرِ حَتَّی دَخَلَ أَهْلَهُ قَالَ یُصَلِّی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ ⁽¹⁾

وَ قَالَ لِمَنْ نَسِیَ صَلَاةَ الظُّهْرِ أَوِ الْعَصْرِ وَ هُوَ مُقِیمٌ حَتَّی یَخْرُجَ قَالَ یُصَلِّی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ فِی سَفَرِهِ ⁽²⁾

وَ قَالَ إِذَا دَخَلَ عَلَی الرَّجُلِ وَقْتُ صَلَاةٍ وَ هُوَ مُقِیمٌ ثُمَّ سَافَرَ صَلَّی تِلْکَ الصَّلَاةَ الَّتِی دَخَلَ وَقْتُهَا عَلَیْهِ وَ هُوَ مُقِیمٌ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ فِی سَفَرِهِ ⁽³⁾.

بیان

أقول یمکن أن یکون قوله علیه السلام و إذا دخل علی الرجل بعد قوله لمن نسی صلاة الظهر تعمیما بعد التخصیص أو یکونا حدیثین سمعهما فی مقامین أو یکون الأول للقضاء و الثانی للأداء أو یکون الأخیر محمولا علی العمد کما أن الأول کان للنسیان و قوله أولا فی رجل مسافر یحتمل الأداء و القضاء و الأعم و ظاهر الخبر الإتمام فی الدخول و الخروج معا کما هو مختار العلامة إن لم نحمل أحدهما علی القضاء.

ثم اعلم أنهم اختلفوا فی القضاء أیضا أی إذا دخل وقت الصلاة فی السفر و دخل بلده ثم فاتته الصلاة و کذا العکس هل یعتبر بحال الوجوب أی أول الوقت أو بحال

زیرا بعد از سپری شدن این زمان، فرض بر ذمه او ثابت می شود.

و دوم اینکه گفته شود: او اگر بعد از فرا رسیدن وقت فضیلت یعنی زمانی که سایه به اندازه دو گام شد یا مقدار نافله برای کسی که نافله می خواند به پایان رسید، خارج شود، نماز را کامل ادا می کند، و اگر قبل از دخول وقت فضیلت خارج شود، هرچند که بعد از فرا رسیدن وقت اجزاء باشد، قصر می کند.

پس مقصود از وقت در برخی اخبار، وقت فضیلت، و در برخی دیگر وقت اجزاء است و موثقه عمار بر این تأویل گواهی می دهد، اما کسی که قائل به آن باشد را نمی شناسم، و کلام در خصوص بازگشت نیز به دلیل اختلاف اخبار درباره آن چنین است. و این مسئله در نهایت اشکال است، هرچند که قول به تخییر خالی از قوت نیست و احتیاط در جمع کردن است.

روایت 16

سرائر: به نقل از کتاب جمیل بن دراج، از زراره، از یکی از آن دو امام علیهما السلام که درباره مرد مسافری که ظهر و عصر را در سفر فراموش کرد تا اینکه بر خانواده خویش وارد شد، فرمود: چهار رکعت می خواند.⁽⁴⁾

و به کسی که در حالی که مقیم است نماز ظهر [یا] و عصر را فراموش می کند تا اینکه خارج می شود، فرمود: چهار رکعت در سفر می خواند.⁽⁵⁾

و فرمود: زمانی که وقت نماز بر مرد فرا برسد درحالی که او مقیم است، سپس سفر کند، آن نمازی را که درحالی که او مقیم است وقتش بر او فرا رسیده است، در سفر چهار رکعت می خواند.⁽⁶⁾

بیان

مؤلف:

ممکن است این سخن امام علیه السلام: «و زمانی که بر مرد فرا برسد» بعد از این سخن او: «برای کسی که نماز ظهر را فراموش کرد» به عنوان تعمیم بعد از تخصیص، یا اینکه دو حدیث باشند که آن دو را در دو جایگاه شنیده است، یا اینکه سخن اول برای قضا و سخن دوم برای ادا باشد، یا اینکه سخن آخر بر عمد حمل شود، چنانکه سخن اول برای نسیان باشد. و این سخن او: در حدیث اول «درباره مرد مسافر» ادا، قضا و اعم را محتمل است. و ظاهر خبر، ادای کامل هم در ورود و هم در خروج است، چنانکه آن نظر برگزیده علامه است اگر یکی از آن دو را بر قضا حمل نکنیم.

بدان که نظر آنها درباره قضا نیز مختلف است، یعنی زمانی که وقت نماز در سفر فرا برسد و وارد شهرش شود و آن نماز از او فوت باشد، و عکس آن چنین است. آیا حالت وجوب یعنی اول وقت معتبر است، یا حالت

الفوات أی آخره فذهب المرتضی و ابن الجنید إلی أنه یقضی بحسب حالها فی أول وقتها و آخرون إلی أنه یقضی بحسب حالها فی آخر وقتها.

وَ یَدُلُّ عَلَی الْأَوَّلِ مَا رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ هُوَ فِی السَّفَرِ فَأَخَّرَ الصَّلَاةَ حَتَّی قَدِمَ فَنَسِیَ حِینَ قَدِمَ إِلَی أَهْلِهِ أَنْ یُصَلِّیَهَا حَتَّی ذَهَبَ وَقْتُهَا قَالَ یُصَلِّیهَا رَکْعَتَیْنِ صَلَاةَ الْمُسَافِرِ لِأَنَّ الْوَقْتَ دَخَلَ وَ هُوَ مُسَافِرٌ کَانَ یَنْبَغِی أَنْ یُصَلِّیَهَا عِنْدَ ذَلِکَ ⁽¹⁾.

و موسی بن بکر و إن لم یذکر له توثیق و ذکر الشیخ أنه واقفی لکن واقفیته لم یذکره إلا الشیخ و روایة ابن أبی عمیر و صفوان و أجلاء الأصحاب عنه مما یدل علی جلالته فالخبر لا یقصر عن الصحیح أو الموثق.

و أجاب فی المعتبر عنه باحتمال أن یکون دخل مع ضیق الوقت عن أداء الصلاة أربعا فیقضی علی وقت إمکان الأداء و المسألة فی غایة الإشکال و الجمع أیضا فیه طریق الاحتیاط.

«17»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ حَرِیزٍ قَالَ قَالَ زُرَارَةُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ: قُلْنَا لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام مَا تَقُولُ فِی الصَّلَاةِ فِی السَّفَرِ کَیْفَ هِیَ وَ کَمْ هِیَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ فَصَارَ التَّقْصِیرُ فِی السَّفَرِ وَاجِباً کَوُجُوبِ التَّمَامِ فِی الْحَضَرِ قَالا قُلْنَا إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ وَ لَمْ یَقُلْ افْعَلُوا فَکَیْفَ أَوْجَبَ ذَلِکَ کَمَا أَوْجَبَ التَّمَامَ فِی الْحَضَرِ قَالَ أَ وَ لَیْسَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ- فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما أَ لَا تَرَی أَنَّ الطَّوَافَ بِهِمَا وَاجِبٌ مَفْرُوضٌ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ذَکَرَهُ فِی کِتَابِهِ وَ صَنَعَهُ نَبِیُّهُ وَ کَذَلِکَ التَّقْصِیرُ فِی السَّفَرِ شَیْ ءٌ صَنَعَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ ذَکَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ .

قَالا قُلْنَا فَمَنْ صَلَّی فِی السَّفَرِ أَرْبَعاً أَ یُعِیدُ أَمْ لَا قَالَ إِنْ کَانَ قَدْ قُرِئَتْ عَلَیْهِ آیَةُ التَّقْصِیرِ وَ فُسِّرَتْ لَهُ فَصَلَّی أَرْبَعاً أَعَادَ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ قُرِئَتْ عَلَیْهِ وَ لَمْ یَعْلَمْهَا فَلَا

فوت یعنی آخر وقت؟ پس مرتضی و ابن جنید بر این هستند که بر اساس حالت نماز در اول وقت آن قضا می کند، و دیگران براین هستند که براساس حالت آن در آخر وقت آن قضا می کند.

و آنچه که شیخ از موسی بن بکر از زراره از امام باقرعلیه السلام روایت کرده، بر حالت اول دلالت دارد که وی درباره مردی که در سفر است و وقت نماز فرا می رسد و او نماز را به تأخیر می اندازد تا اینکه برسد، و زمانی که نزد خانواده خود می رسد فراموش می کند که آن را بخواند تا اینکه وقت آن زایل می شود، فرمود: آن را دو رکعت، [یعنی] نماز مسافر بخواند، زیرا درحالی که او مسافر بوده، وقت آن فرا رسیده است، شایسته بود که آن را در وقتش بخواند.⁽²⁾

و موسی بکر - هرچند که توثیقی برای او ذکر نشده است و شیخ گفته است که او واقفی است، اما واقفی بودن او را فقط شیخ ذکر کرده است - و روایت ابن ابوعمیر و صفوان و بزرگان اصحاب از او، از مواردی است که بر بزرگی او دلالت دارد، پس این خبر، کمتر از صحیح یا موثق نیست.

در المعتبر اینگونه به آن پاسخ داده است که محتمل است که به همراه تنگی وقت برای ادای نماز، در چهار رکعت وارد شده باشد، پس در وقت امکان ادا، قضا می کند. و این مسأله در غایت اشکال است و در اینجا نیز جمع کردن، طریق احتیاط است.

روایت 17

تفسیر العیاشی: زراره و محمد بن مسلم گویند، به امام باقر علیه السلام عرض کردیم: درباره نماز در سفر چه می گویی، آن چگونه است و چند رکعت است؟ فرمود: خداوند می فرماید {و چون در زمین سفر کردید، گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید.} پس قصر کردن در سفر واجب شد مانند وجوب ادای کامل در حضر. گفتند: عرض کردیم، خداوند عزوجل فقط فرمود: «فلیس علیکم»، و نگفته است انجام دهید، پس چگونه آن را چنانکه ادای کامل در حضر را واجب نمود، واجب ساخته است؟ فرمود: آیا خداوند عزوجل درباره صفا و مروه نفرموده است: {گناهی بر شما نیست.} آیا نمی بینی که طواف در آن دو واجب و مفروض است زیرا خداوند عزوجل آن را در کتابش ذکر کرده و پیامبر او صلّی الله علیه و آله آن را انجام داده است، و همچنین قصر کردن در سفر نیز چیزی است که نبی اکرم صلّی الله علیه و آله آن را انجام داده و خداوند عزوجل آن را در کتابش ذکر نموده است.

گویند: عرض کردیم، پس هر که در سفر چهار رکعت خواند، آیا آن را اعاده کند یا خیر؟ فرمود: اگر آیه قصر بر او قرائت شده و تفسیر شده بود و چهار رکعت خواند، اعاده می کند، و اگر بر او قرائت نشده بود و از آن آگاهی نداشت،

إِعَادَةَ عَلَیْهِ وَ الصَّلَاةُ فِی السَّفَرِ کُلُّهَا الْفَرِیضَةُ رَکْعَتَانِ کُلُّ صَلَاةٍ إِلَّا الْمَغْرِبَ فَإِنَّهَا ثَلَاثٌ لَیْسَ فِیهَا تَقْصِیرٌ تَرَکَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ ⁽¹⁾.

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ وَ کَذَلِکَ التَّقْصِیرُ فِی السَّفَرِ ذَکَرَهُ اللَّهُ هَکَذَا فِی کِتَابِهِ وَ قَدْ صَنَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ ⁽²⁾.

بیان

کیف هی أی علی العزیمة أو الرخصة و کم هی أی فی کم یجب القصر أو کم یصیر عدد الرکعات و لم یقل افعلوا قد یستفاد منه أن الأمر للوجوب مطلقا أو أمر القرآن أ و لیس قال الله الاستشهاد بالآیة لبیان أن نفی الجناح لا ینافی الوجوب إذا دل علیه دلیل آخر إذ قد یکون التعبیر علی هذا الوجه لحکمة کما مر و سیأتی.

و صنعه نبیه أی فعله صلی الله علیه و آله یدل علی الوجوب و الجواز مستفاد من الآیة فیدل علی أن التأسی واجب مطلقا و إن لم یعلم أن فعله صلی الله علیه و آله وجه الوجوب إلا أن یقال المراد أنه صنعه علی وجه الوجوب أو واظب علیه أو الصنع کنایة عن إجرائه بین الناس و أمره به.

إن کان قد قرئت لعل ذکر قراءة الآیة علی التمثیل و المراد إن علم وجوب التقصیر فعلیه الإعادة و إلا فلا.

و جملة القول فیه أن تارک التقصیر فی موضع یجب علیه لا یخلو من أن یکون عالما عامدا أو ناسیا أو جاهلا فالعامد العالم لا ریب فی أنه تبطل صلاته و یعیدها فی الوقت و خارجه و أما الناسی فالمشهور بین الأصحاب أنه یعید فی الوقت خاصة و ذهب علی بن بابویه و الشیخ فی المبسوط إلی أنه یعید مطلقا.

و قال الصدوق رحمه الله فی المقنع إن نسیت فصلیت فی السفر أربع رکعات فأعد الصلاة

پس اعاده ای بر او نیست. و کل نمازهای فریضه در سفر دو رکعت است، به جز مغرب که آن سه رکعت است و در آن قصری نیست، و رسول خدا صلّی الله علیه و آله آن را در سفر و حضر سه رکعت اقامه نمود.⁽³⁾

دعائم الاسلام: از امام باقر علیه السلام نظیر آن تا این سخن امام روایت شده است: و قصر در سفر نیز چنین است، خداوند آن را این چنین در کتابش آورده است و رسول خدا صلّی الله علیه و آله آن را انجام داده است.⁽⁴⁾

توضیح

«کیف هی» یعنی از نظر عزیمت و رخصت، «و کم هی» یعنی در چه مقدار[مسافت] قصر واجب است یا تعداد رکعات چقدر می شود. «و نفرموده است انجام دهید». از این عبارت استفاده می شود که امر یا امر قرآن مطلقاً برای وجوب است. «آیا خداوند نفرموده است» استشهاد کردن به آیه برای بیان این است که نفی گناه با وجوب منافات ندارد، زمانی که دلیل دیگری برآن دلالت کند. زیرا تعبیر به این صورت، برای حکمتی است، چنانکه ذکر شد و خواهد آمد.

«و صنعه نبیّه» یعنی آن را انجام داد، بر وجوب دلالت می کند، و جواز از آیه استفاده می شود، پس دلالت بر این دارد که تأسی کردن مطلقاً واجب است، و هر چند نداند که انجام دادن پیامبرصلّی الله علیه و آله بر وجه وجوب است، مگر اینکه گفته شود: مقصود این است که وی آن را بر وجه وجوب انجام داد، یا بر آن مراقبت نمود، یا اینکه انجام دادن کنایه ای است از جاری ساختن آن بین مردم و امرنمودن وی بر آن.

«اگر قرائت شده بود»، شاید ذکر قرائت آیه از باب تمثیل است، و مقصود این است که اگر به وجوب قصر علم داشت، اعاده بر او لازم است و در غیر این صورت خیر.

و خلاصه کلام درخصوص آن این است که ترک کننده قصر در محلی که بر او واجب است، خارج از این نیست که یا عالم متعمد، یا فراموشکار و یا ناآگاه است و متعمد آگاه، شکی در این نیست که نمازش باطل است و آن را در وقت آن یا خارج از آن باید اعاده کند. و اما فرد فراموشکار، مشهور بین اصحاب این است که فقط در وقت اعاده می کند، و علی بن بابویه و شیخ در المبسوط بر این هستند که وی مطلقاً اعاده می کند .

و صدوق در المقنع گوید: اگر فراموش کردی و در سفر چهار رکعت خواندی، اگر در همان روز به یاد آوردی، نماز را اعاده کن،

إن ذکرت فی ذلک الیوم و إن لم تذکر حتی یمضی ذلک الیوم فلا تعد فمراده بالیوم إن کان بیاض النهار فقد وافق المشهور فی الظهرین و أهمل أمر العشاء و إن کان مراده ذلک و اللیلة الماضیة کان مخالفا فی العشاء للمشهور لاقتضائه قضاء العشاء فی النهار و إن کان مراده ذلک و اللیلة المستقبلة خالف المشهور فی الظهرین و فی العشاء أیضا إلا علی القول ببقاء وقتها إلی الصبح.

وَ الْأَوَّلُ أَقْوَی لِصَحِیحَةِ عِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ ⁽¹⁾

فعلی هذا، کما أن الإعادة فی باب نسیان نجاسة الثوب انما هی عقوبة للنسیان- بل و مرغمة للشیطان حیث صار إنساؤه ذلک سببا لتکرار الصلاة رغم أنفه و سببا لانفته، و لا ینسیه بعد ذلک شیئا- لا یستلزم بطلان صلاته التی صلاها کما نص علیه أبو عبد اللّه علیه السلام- و قد سئل عن الرجل یصیب ثوبه الشی ء ینجسه فینسی أن یغسله فیصلی فیه ثمّ یذکر أنّه لم یکن غسله أ یعید الصلاة؟ فقال: لا یعید، قد مضت الصلاة و کتبت له.

فهکذا صلاة ناسی السفر ماضیة مکتوبة له، فان القصر سنة، لا تبطل الصلاة بالاخلال بها سهوا و نسیانا و جهلا علی حدّ سائر السنن من دون استثناء الا أنّه إذا أعاد صلاته، یصیر سببا لطرد الشیطان و ترغیم أنفه، و موجبا لاهتمام الرجل بوظائفه.

و اگر به یاد نیاوردی تا اینکه آن روز سپری شد، اعاده نکن؛ که مقصودش از روز، اگر روشنی روز باشد، با رأی مشهور درباره ظهرین [ظهر و عصر] موافق است و در خصوص عشاء اهمال کرده است. و اگر مقصودش آن(روشنی روز) و شب سپری شده باشد، درباره عشا با رأی مشهور مخالف بوده است زیرا اقتضای آن، قضای عشا در روز است. و اگر مقصودش آن(روشنی روز) و شب آینده باشد، با رأی مشهور درباره ظهرین و نیز عشا مخالف است، مگر بر اساس قول به باقی بودن وقت آن تا صبح.

و مورد اول به دلیل صحیحه عیص بن قاسم⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام قوی تر است که گوید: از او درباره مردی سؤال کردم که درحالی که مسافر است، نماز را کامل ادا نمود. فرمود: اگر وقت دارد، پس باید اعاده کند، و اگر وقت گذشته باشد خیر. و این حکم شامل متعمد و ناآگاه نیز می باشد، اما آن دو به دلیلی جداگانه از آن خارج شده اند، پس حکم در مورد فرد فراموشکار بدون اینکه معارضی داشته باشد، باقی می ماند.

وَ أَمَّا صَحِیحَةُ أَبِی بَصِیرٍ⁽¹⁾قَالَ: سَأَلْتُ عَنْ رَجُلٍ یَنْسَی فَیُصَلِّی فِی السَّفَرِ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ قَالَ إِنْ ذَکَرَ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ فَلْیُعِدْ وَ إِنْ لَمْ یَذْکُرْ حَتَّی یَمْضِیَ الْیَوْمُ فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْهِ فظاهرها أن المراد بالیوم بیاض النهار فتدل أیضا علی المشهور فی الظهرین و حکم العشاء غیر مستفاد منها فإن کان مراد الصدوق ذلک فنعم الوفاق و إلا فلا تدل علی مذهبه و الاستدلال بالاحتمال البعید غیر موجه.

و احتج القائلون بالإعادة مطلقا بأنها زیادة فی الصلاة و خبر العیاشی أیضا لا یخلو من دلالة علیه و کذا عمومات بعض الروایات الأخر لکنها مخصصة بما مر.

و قال الشهید فی الذکری و یتخرج علی القول بأن من زاد خامسة فی الصلاة و کان قد قعد مقدار التشهد تسلم له الصلاة صحة الصلاة هنا لأن التشهد حائل بین ذلک و بین الزیادة.

و استحسنه الشهید الثانی و قال إنه کان ینبغی لمثبت تلک المسألة القول بها هنا و لا یمکن التخلص من ذلک إلا بأحد أمور إما إلغاء ذلک الحکم کما ذهب إلیه أکثر الأصحاب أو القول باختصاصه بالزیادة علی الرابعة کما هو مورد النص فلا یتعدی إلی الثلاثیة و الثنائیة فلا یتحقق المعارضة هنا أو اختصاصه بزیادة رکعة لا غیر کما ورد به النص هناک و لا یتعدی إلی الزائد کما عداه بعض الأصحاب أو القول بأن ذلک فی غیر المسافر جمعا بین الأخبار لکن یبقی فیه سؤال الفرق مع اتحاد المحل انتهی.

و السید فی المدارک ضعف هذه الوجوه و قال و الذی یقتضیه النظر أن النسیان و الزیادة إن حصلا بعد الفراغ من التشهد کانت هذه المسألة جزئیة من جزئیات من زاد فی صلاته رکعة فصاعدا بعد التشهد نسیانا و قد بینا أن الأصح أن ذلک غیر مبطل للصلاة مطلقا لاستحباب التسلیم و إن حصل النسیان قبل ذلک اتجه القول بالإعادة

و اما صحیحه ابو بصیر⁽²⁾،

گوید: درباره مردی سئوال کردم که فراموش می کند و در سفر چهار رکعت می خواند، فرمود: اگر در همان روز به یاد آورد، باید اعاده کند، و اگربه یاد نیاورد تا اینکه روز سپری شود، اعاده ای بر او نیست. پس ظاهرآن این است که مقصود از روز، روشنی روز است، که باز هم بر رأی مشهور درباره ظهرین دلالت می کند و حکم عشاء از آن استفاده نمی شود. پس اگر مقصود صدوق آن باشد، پس وفاق و هماهنگی است، و در غیر این صورت بر مذهب او دلالت نمی کند، و استدلال کردن به احتمال بعید، وجهی ندارد.

و افراد قائل به اعاده مطلق اینگونه استدلال کرده اند که آن زیادتی در نماز است. و خبر عیاشی همچنین عمومات برخی روایات دیگر نیز از دلالت بر آن خالی نیست. اما آن مختص چیزی است که بیان شد .

و شهید در الذکری گوید: از قول به اینکه هر که رکعت پنجم را در نماز بیافزاید، درحالی که به اندازه تشهد نشسته باشد نماز او صحیح است، صحت نماز حاصل می شود، به این دلیل است که تشهد، حائل بین آن و زیادتی است.

و شهید ثانی آن را نیکو شمرده است و گوید: برای اثبات کننده آن مسأله، قائل شدن به آن در اینجا شایسته است، و رهایی از آن امکان پذیر نیست مگر با یکی از این امور: یا لغو کردن آن حکم است، چنانکه اغلب اصحاب برآن هستند، یا قائل شدن به اختصاص آن به زیاد شدن بر رکعت چهارم است، چنانکه نص بر آن وارد شده است؛ پس به رکعت سوم و دوم سرایت نمی کند و در اینجا معارضه ای حاصل نمی شود. یا اختصاص آن به زیادت یک رکعت نه غیر آن، چنانکه نص درباره آن در آنجا وارد شده است. و به زیادتر از یک رکعت سرایت نمی کند، چنانکه برخی اصحاب آن را سرایت داده اند. یا با جمع کردن بین اخبار، قائل شدن به اینکه آن درباره غیر مسافر است؛ اما سؤال تفاوت با وجود یک جا بودن، درباره آن باقی می ماند. پایان سخن.

و سید در المدارک این وجوه را تضعیف نموده است و گوید: آنچه که نظر و توجه اقتضا می کند این است که فراموشی و زیادت اگر بعد از فراغت از تشهد حاصل شوند، این مسأله جزئی از جزئیات کسی می باشد که در نمازش، یک رکعت یا بیشتر را بعد از تشهد از روی نسیان افزوده باشد. و بیان کردیم که صحیح تر این است که آن به دلیل استحباب سلام، مطلقاً برای نماز غیرمبطل است. و اگر فراموشی قبل از آن رخ دهد، قول به اعاده

فی الوقت دون خارجه کما اختاره الأکثر انتهی.

و أقول

قد عرفت أن الحکم السابق علی تقدیر ثبوته مختص بالرابعة فلا إشکال و لا تنافی بل هذا مما یؤید أحد قولی الإبطال مطلقا أو الاختصاص بالرباعیة.

و أما إذا أتم جاهلا بوجوب التقصیر فالمشهور بین الأصحاب أنه لا یعید مطلقا و حکی عن ابن الجنید و أبی الصلاح أنهما أوجبا الإعادة فی الوقت و عن ظاهر ابن أبی عقیل الإعادة مطلقا و الأول أقرب لروایة زرارة و محمد بن مسلم ⁽¹⁾الصحیحة فی سائر الکتب و اختلفوا فی أن الحکم هل هو مختص بالجاهل بوجوب التقصیر من أصله أو ینسحب فی الجاهل ببعض الأحکام و توقف العلامة فی النهایة فیها و ظاهر الروایة الأول.

و لو انعکس الفرض بأن صلی من فرضه التمام قصرا جاهلا فقیل بالبطلان لعدم تحقق الامتثال و قیل بالصحة و هو اختیار صاحب الجامع وَ رَوَی الشَّیْخُ فِی الصَّحِیحِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ ⁽²⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا أَتَیْتَ بَلَداً وَ أَزْمَعْتَ الْمُقَامَ عَشَرَةً فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ فَإِنْ تَرَکَهُ جَاهِلًا فَلَیْسَ عَلَیْهِ الْإِعَادَةُ و هو دال علی الصحة فی بعض صور الإتمام و العمل به متجه و فی التعدی عنه إشکال.

و ألحق بعضهم بالجاهل ناسی الإقامة فحکم بأنه لا إعادة علیه و هو خروج عن النص و سیأتی فی الفقه أن من قصر فی موضع التمام ناسیا یعید مطلقا و لعله محمول علی ما إذا وقع بعد التسلیم المبطل عمدا و سهوا کما عرفت سابقا.

«18»

کِتَابُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّی الْحَضْرَمِیِّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَیْحٍ عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنْ خَرَجَ الرَّجُلُ مُسَافِراً وَ قَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ کَمْ یُصَلِّی قَالَ أَرْبَعاً قَالَ قُلْتُ وَ إِنْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ هُوَ فِی السَّفَرِ

در وقت و نه در خارج از آن، موجه می گردد، چنانکه اغلب آن را برگزیده اند، پایان سخن.

مؤلف

دانستی که حکم سابق با فرض اثبات آن، مختص رکعت چهارم است، پس هیچ اشکال و منافاتی وجود ندارد. بلکه این امر از مواردی است که یکی از دو قول ابطال مطلق یا اختصاص به چهار رکعتی را تأیید می کند.

و اما زمانی که با جهل به وجوب قصر به صورت کامل ادا نماید، مشهور بین اصحاب این است که وی مطلقاً اعاده نمی کند، و از ابن جنید و ابوصلاح نقل شده است که آن دو، اعاده کردن در وقت را واجب دانسته اند، و ظاهر ابن ابوعقیل، اعاده مطلق است. و رأی اول به خاطر روایت صحیحه زراره و محمد بن مسلم⁽³⁾در سایر کتب، نزدیک تر است. و در این باره دچار اختلاف هستند که این حکم آیا مختص جاهل به وجوب قصر در اصل آن است یا درباره فرد جاهل به برخی احکام نیز وارد می گردد؟ و علامه در النهایه درباره آن تردید کرده است. و ظاهر روایت، قول اول است.

و اگر فرض معکوس شود، به این صورت که کسی که واجب بر او ادای کامل است، از روی جهل قصر بخواند، به دلیل عدم تحقق امتثال و اطاعت، به بطلان رأی داده شده است. و به صحت نیز رأی داده شده است و این اختیار صاحب الجامع است. و شیخ در صحیحی از منصور بن حازم⁽⁴⁾

از امام صادق علیه السلام روایت کرد که فرمود: زمانی که به شهر رسیدی و اقامت ده روزه را قصد کردی، پس نماز را کامل ادا کن. پس اگر آن را از روی جهل ترک نمود، اعاده بر او لازم نیست، و این در برخی صورت های ادای کامل، بر صحت دلالت دارد. و عمل کردن به آن موجه است و در سرایت دادن از آن، اشکال است. و برخی از آنان فراموش کننده اقامت را نیز به فرد جاهل ملحق ساخته اند و بر این حکم داده اند که اعاده ای بر او نیست و این خروج از نص است. و در فقه الرضا خواهد آمد که هر که در موضع ادای کامل، از روی نیسان قصر نماید، مطلقاً اعاده می کند. و شاید آن حمل بر زمانی شود که بعد از سلام، امری که عمداً و سهواً مبطل است رخ دهد، چنانکه پیش از این دریافتی.

روایت 18

کتاب محمد بن مثنی الحضرمی: ذریح محاربی گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: اگر مرد به قصد سفر و در حالی که وقت نماز وارد شده است خارج شود، چند رکعت می خواند؟ فرمود: چهار. - ادامه داد: - عرض کردم: و اگر درحالی که او در سفر است، داخل وقت نماز شود؟

قَالَ یُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ قَبْلَ أَنْ یَدْخُلَ أَهْلَهُ وَ إِنْ دَخَلَ الْمِصْرَ فَلْیُصَلِّ أَرْبَعاً.

«19»

کِتَابُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی الْکَاهِلِیِّ، عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی أَتِمَّ الصَّلَاةَ فِی الْحَرَمَیْنِ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ⁽¹⁾.

«20»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ یَرْفَعُهُ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ لِأَیِّ عِلَّةٍ تُصَلَّی الْمَغْرِبُ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ وَ سَائِرُ الصَّلَوَاتِ رَکْعَتَیْنِ قَالَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فُرِضَ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ مَثْنَی مَثْنَی وَ أَضَافَ إِلَیْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ نَقَصَ عَنِ الْمَغْرِبِ رَکْعَةً ثُمَّ وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَکْعَتَیْنِ فِی السَّفَرِ وَ تَرَکَ الْمَغْرِبَ وَ قَالَ إِنِّی أَسْتَحْیِی أَنْ أَنْقُصَ مِنْهَا مَرَّتَیْنِ فَلِذَلِکَ الْعِلَّةِ تُصَلَّی ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ فِی الْحَضَرِ وَ السَّفَرِ⁽²⁾.

أقول

قد مضی بعض الأخبار فی ذلک فی باب علل الصلاة.

«21»

الْعِلَلُ،⁽³⁾وَ الْعُیُونُ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ فِی عِلَلِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام: فَإِنْ قَالَ فَلِمَ وَجَبَتِ الْجُمُعَةُ عَلَی مَنْ یَکُونُ عَلَی ⁽⁴⁾فَرْسَخَیْنِ لَا أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ قِیلَ لِأَنَّ مَا یُقَصَّرُ فِیهِ الصَّلَاةُ بَرِیدَانِ ذَاهِباً أَوْ بَرِیدٌ ذَاهِباً وَ جَائِیاً وَ الْبَرِیدُ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ فَوَجَبَتِ الْجُمُعَةُ عَلَی مَنْ هُوَ عَلَی نِصْفِ الْبَرِیدِ الَّذِی یَجِبُ فِیهِ التَّقْصِیرُ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ یَجِی ءُ فَرْسَخَیْنِ وَ یَذْهَبُ فَرْسَخَیْنِ فَذَلِکَ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ وَ هُوَ نِصْفُ طَرِیقِ الْمُسَافِرِ .

فَإِنْ قَالَ فَلِمَ قُصِّرَتِ الصَّلَاةُ فِی السَّفَرِ قِیلَ لِأَنَّ الصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَةَ أَوَّلًا إِنَّمَا هِیَ عَشْرُ رَکَعَاتٍ وَ السَّبْعُ إِنَّمَا زِیدَتْ فِیهَا بَعْدُ فَخَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُ تِلْکَ الزِّیَادَةَ

فرمود: قبل از اینکه بر خانواده خود وارد شود دو رکعت می خواند و اگر وارد شهر شود، پس باید چهار رکعت بخواند .

روایت 19

کتاب عبدالله بن یحیی کاهلی: سماعة بن مهران گوید: موسی بن جعفر علیه السلام به من فرمود: نماز را در حرمین، مکه و مدینه، کامل ادا کن.

روایت 20

علل: محمد بن مسلم گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: به چه سبب مغرب در سفر و حضر سه رکعت خوانده می شود، و سایر نمازها دو رکعت؟ فرمود: زیرا بر رسول خدا صلی الله علیه و آله، نماز دو دو فرض شد و رسول خدا صلی الله علیه و آله دو رکعت بر آن افزود، سپس از مغرب یک رکعت را کاست، سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله دو رکعت در سفر از نمازها کاست و مغرب را رها نمود، و فرمود: من شرم دارم که دو مرتبه از آن بکاهم، و به این سبب در حضر و سفر سه رکعت خوانده می شود.⁽⁵⁾

مؤلف

برخی از اخبار درباره آن در باب علل نماز بیان شد.

روایت 21

علل⁽⁶⁾

و عیون: امام رضا علیه السلام فرمود: اگر گفت، چرا جمعه بر کسی که در دو فرسخی باشد واجب شد نه بیشتر از آن؟ گفته شود: زیرا آنچه که در آن نماز قصر می شود، دو برید در حالت رفت یا یک برید در حالت رفت و برگشت است و یک برید چهار فرسخ است. پس جمعه بر کسی که در نصف برید که در آن قصر واجب است باشد، واجب شد، و آن این گونه است که دو فرسخ می آید و دو فرسخ می رود، پس آن چهار فرسخ است و نصف راه مسافر است.

پس اگر گفت: پس چرا نماز در سفر قصر شد؟ گفته شود: زیرا نماز فرض در ابتدا فقط همان ده رکعت بود و بعداً هفت رکعت به آن افزوده شد، پس خداوند آن زیادت را

لِمَوْضِعِ سَفَرِهِ وَ تَعَبِهِ وَ نَصَبِهِ وَ اشْتِغَالِهِ بِأَمْرِ نَفْسِهِ وَ ظَعْنِهِ وَ إِقَامَتِهِ لِئَلَّا یَشْتَغِلَ عَمَّا لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مَعِیشَتِهِ رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَی وَ تَعَطُّفاً عَلَیْهِ إِلَّا صَلَاةَ الْمَغْرِبِ فَإِنَّهَا لَمْ تُقَصَّرْ لِأَنَّهَا صَلَاةٌ مُقَصَّرَةٌ فِی الْأَصْلِ .

فَإِنْ قَالَ فَلِمَ وَجَبَ التَّقْصِیرُ فِی ثَمَانِیَةِ فَرَاسِخَ- لَا أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ وَ لَا أَکْثَرَ قِیلَ لِأَنَّ ثَمَانِیَةَ فَرَاسِخَ مَسِیرَةُ یَوْمٍ لِلْعَامَّةِ وَ الْقَوَافِلِ وَ الْأَثْقَالِ فَوَجَبَ التَّقْصِیرُ فِی مَسِیرَةِ یَوْمٍ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ وَجَبَ التَّقْصِیرُ فِی مَسِیرَةِ یَوْمٍ .

قِیلَ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ یَجِبْ فِی مَسِیرَةِ یَوْمٍ لَمَا وَجَبَ فِی مَسِیرَةِ سَنَةٍ وَ ذَلِکَ أَنَّ کُلَّ یَوْمٍ یَکُونُ بَعْدَ هَذَا الْیَوْمِ فَإِنَّمَا هُوَ نَظِیرُ هَذَا الْیَوْمِ فَلَوْ لَمْ یَجِبْ فِی هَذَا الْیَوْمِ لَمَا وَجَبَ فِی نَظِیرِهِ إِذْ کَانَ نَظِیرُهُ مِثْلَهُ لَا فَرْقَ بَیْنَهُمَا .

فَإِنْ قَالَ قَدْ یَخْتَلِفُ السَّیْرُ وَ ذَلِکَ أَنَّ سَیْرَ الْبَقَرِ إِنَّمَا هُوَ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ وَ سَیْرَ الْفَرَسِ عشرین [عِشْرُونَ] فَرْسَخاً فَلِمَ جَعَلْتَ أَنْتَ مَسِیرَةَ یَوْمٍ ثَمَانِیَةَ فَرَاسِخَ قِیلَ لِأَنَّ ثَمَانِیَةَ فَرَاسِخَ هِیَ مَسِیرُ الْجَمَّالِ وَ الْقَوَافِلِ وَ هُوَ السَّیْرُ الَّذِی یَسِیرُهُ الْجَمَّالُونَ وَ الْمُکَارُونَ .

فَإِنْ قَالَ فَلِمَ تُرِکَ تَطَوُّعُ النَّهَارِ وَ لَا یُتْرَکُ تَطَوُّعُ اللَّیْلِ قِیلَ لِأَنَّ کُلَّ صَلَاةٍ لَا تَقْصِیرَ فِیهَا فَلَا تَقْصِیرَ فِی تَطَوُّعِهَا وَ ذَلِکَ أَنَّ الْمَغْرِبَ لَا تَقْصِیرَ فِیهَا فَلَا تَقْصِیرَ فِیمَا بَعْدَهَا مِنَ التَّطَوُّعِ وَ کَذَلِکَ الْغَدَاةُ لَا تَقْصِیرَ فِیمَا قَبْلَهَا مِنَ التَّطَوُّعِ .

فَإِنْ قَالَ فَمَا بَالُ الْعَتَمَةِ مُقَصَّرَةً وَ لَیْسَ تُتْرَکُ رَکْعَتَاهَا قِیلَ إِنَّ تِلْکَ الرَّکْعَتَیْنِ لَیْسَتَا مِنَ الْخَمْسِینَ فَإِنَّمَا هِیَ زِیَادَةٌ فِی الْخَمْسِینَ تَطَوُّعاً وَ لْیُتِمَّ بِهَا بَدَلَ کُلِّ رَکْعَةٍ مِنَ الْفَرِیضَةِ رَکْعَتَیْنِ مِنَ النَّوَافِلِ .

فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جَازَ⁽¹⁾لِلْمُسَافِرِ وَ الْمَرِیضِ أَنْ یُصَلِّیَا صَلَاةَ اللَّیْلِ فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ قِیلَ لِاشْتِغَالِهِ وَ ضَعْفِهِ لِیُحْرِزَ صَلَاتَهُ فَیَسْتَرِیحَ الْمَرِیضُ فِی وَقْتِ رَاحَتِهِ وَ یَشْتَغِلَ الْمُسَافِرُ بِأَشْغَالِهِ وَ ارْتِحَالِهِ وَ سَفَرِهِ ⁽²⁾.

در موضع سفر، خستگی و زحمت و پرداختن وی به کار خود، و سیر و اقامتش از او کاست تا از آنچه که برای معیشتش ضروری است باز نماند - به عنوان رحمتی از جانب خداوند و مهربانی بر او - جز نماز مغرب که قصر نمی شود، زیرا آن در اصل نمازی قصر شده است .

اگر گفت: پس چرا قصر کردن در هشت فرسخ واجب شد، نه در کمتر از آن و نه بیشتر؟ گفته شده: زیرا هشت فرسخ برای عموم، قافله ها و بارها، مسیر یک روزه است، و قصر کردن در مسیر یک روزه واجب است.

اگر گفت: چرا قصر کردن در مسیر یک روزه واجب شد؟ گفته شود: زیرا اگر در مسیر یک روزه واجب نبود، در مسیر یک ساله واجب نمی شد، و آن به این دلیل که هر روزی که بعد از این روز می باشد، نظیر این روز است، پس اگر در این روز واجب نمی شد در نظیر آن واجب نمی شد، زیرا نظیر آن شبیه آن است و فرقی میان آن دو نیست.

اگر گفت: گاه سیر مختلف است و آن به این سبب که سیر گاو فقط چهار فرسخ است و سیر اسب بیست فرسخ است. پس چرا تو مسیر یک روزه را هشت فرسخ قرار دادی؟ گفته شد: زیرا هشت فرسخ مسیر شتر و کاروان هاست و آن حرکتی است که شتربانان و چهارپاداران آن را طی می کنند.

اگر گفت: پس چرا نافله روز رها می شود و نافله شب رها نمی شود؟ گفته شود: زیرا هر نمازی که قصری در آن نیست، در نافله آن نیز قصر نیست، و آن اینکه در مغرب قصری نیست، پس در نافله بعد از آن نیز قصری نیست؛ و همچنین نماز صبح، در نافله ماقبل آن قصری نیست.

اگر گفت: پس چه می شود که عشا قصر شده است و دو رکعت آن رها نمی شود؟ گفته شد: آن دو رکعت جزئی از پنجاه رکعت نیست، پس آن فقط به عنوان نافله، زیادتی در پنجاه است، و باید به جای هر یک رکعت از فریضه، دو رکعت از نوافل به وسیله آن کامل شود.

اگر گفت: پس چرا برای مسافر و مریض جایز است⁽³⁾

که نماز شب را در اول شب بخواند؟ گفته شد: به دلیل مشغولیت او و ضعف او، تا نمازش را به جای آورد و مریض در وقت استراحتش استراحت کند و مسافر به امور عزیمت و سفر خود بپردازد.⁽⁴⁾

بیان

المشهور بین الأصحاب سقوط الوتیرة فی السفر و نقل ابن إدریس علیه الإجماع و قال الشیخ فی النهایة یجوز فعلها و قواه فی الذکری لهذا الخبر و لا یخلو من قوة إذ الظاهر من الأخبار سقوط نوافل الصلوات المقصورة و کون الوتیرة نافلة للعشاء غیر معلوم بل الظاهر أنها تقدیم للوتر و بدل عنها فکما أن قبلها نافلة المغرب و لا یشملها قولهم لیس قبلها نافلة فکذا بعدها.

«22»

الْعُیُونُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ: فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ التَّقْصِیرُ فِی ثَمَانِیَةِ فَرَاسِخَ وَ مَا زَادَ وَ إِذَا قَصَّرْتَ أَفْطَرْتَ ⁽¹⁾.

«23»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یُشَیِّعُ إِلَی الْقَادِسِیَّةِ أَ یُقَصِّرُ قَالَ کَمْ هِیَ قَالَ قُلْتُ الَّتِی رَأَیْتَ قَالَ نَعَمْ یُقَصِّرُ⁽²⁾.

بیان

قال فی المغرب القادسیة موضع بینه و بین الکوفة خمسة عشر میلا انتهی و یدل علی وجوب القصر فی أربعة فراسخ لعدم القول بالفصل.

«24»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَهْدَی إِلَیَّ وَ إِلَی أُمَّتِی هَدِیَّةً لَمْ یُهْدِهَا إِلَی أَحَدٍ مِنَ الْأُمَمِ کَرَامَةً مِنَ اللَّهِ لَنَا قَالُوا وَ مَا ذَاکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْإِفْطَارُ فِی السَّفَرِ وَ التَّقْصِیرُ فِی الصَّلَاةِ فَمَنْ لَمْ یَفْعَلْ ذَلِکَ فَقَدْ رَدَّ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ هَدِیَّتَهُ ⁽³⁾.

العلل، عن أبیه عن سعد بن عبد الله عن إبراهیم بن هاشم عن النوفلی: مثله ⁽⁴⁾دعائم الإسلام، مرسلا: مثله ⁽⁵⁾.

توضیح

مشهور بین اصحاب، ساقط شدن وتیره در سفر است. و ابن ادریس اجماع بر آن را نقل کرده است. و شیخ در النهایه گوید، به جای آوردن آن جایز است؛ و در الذکری به دلیل این خبر، آن را تقویت کرده است و خالی از قوت نیست، از آنجا که امر ظاهر از اخبار؛ ساقط شدن نوافل نمازهای قصر شده است و نافله بودن وتیره برای عشاء غیرمعلوم است. بلکه ظاهر این است که آن تقدیمی برای وتر و بدلی از آن است، چنانکه قبل از آن نافله مغرب است. و این سخن آنان که قبل از آن و همچنین بعد از آن نافله ای نیست، آن را شامل نمی شود.

روایت 22

عیون: در آنچه که امام رضا علیه السلام برای مأمون نگاشت: قصر در هشت فرسخ و بیشتر است و زمانی که قصر کردی، روزه را افطار می کنی.⁽⁶⁾

روایت 23

قرب الإسناد: ابن بکیر گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که به سوی قادسیه می رود، آیا قصر می کند؟ فرمود: آن چند است؟ ادامه داد: آنچه که دیده بودم را عرض کردم، فرمود: بله قصر می کند.⁽⁷⁾

توضیح

در المغرب گوید: قادسیه محلی است که میان آن و کوفه پانزده میل فاصله است، پایان. و به دلیل عدم قول به فصل، بر وجوب قصر در چهار فرسخ دلالت دارد.

روایت 24

الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند تبارک و تعالی، به عنوان بخششی از جانب خداوند بر ما، به من و امت من هدیه ای اهدا نمود که به هیچ یک از امت ها اهدا ننموده است. گفتند: ای رسول خدا! آن چیست؟ فرمود: افطار کردن روزه در سفر و قصر کردن در نماز، پس هر که چنین نکند، هدیه خداوند را به او بازگردانده است.⁽⁸⁾

العلل: مشابه آن آمده است.⁽⁹⁾

دعائم الاسلام: مشابه آن به صورت مرسل آمده است.⁽¹⁰⁾

«25»

الْخِصَالُ،⁽¹⁾وَ الْمَجَالِسُ، لِلصَّدُوقِ بِسَنَدٍ تَکَرَّرَ ذِکْرُهُ: فِی خَبَرِ نَفَرٍ مِنَ الْیَهُودِ جَاءُوا إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ أَعْطَانِی اللَّهُ الرُّخْصَةَ لِأُمَّتِی عِنْدَ الْأَمْرَاضِ وَ السَّفَرِ⁽²⁾.

«26»

الْخِصَالُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْهَیْثَمِ وَ خَمْسَةٍ أُخْرَی مِنْ مَشَایِخِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِیبٍ عَنْ تَمِیمِ بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِی مُعَاوِیَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: التَّقْصِیرُ فِی ثَمَانِیَةِ فَرَاسِخَ وَ هُوَ بَرِیدَانِ وَ إِذَا قَصَّرْتَ أَفْطَرْتَ وَ مَنْ لَمْ یُقَصِّرْ فِی السَّفَرِ لَمْ تُجْزِ صَلَاتُهُ لِأَنَّهُ قَدْ زَادَ فِی فَرْضِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ ⁽³⁾.

«27»

الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمِ ذِکْرُهَا فِی صَدْرِ الْکِتَابِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: قَالَ سُئِلَ أَبِی عَنِ الصَّلَاةِ فِی السَّفَرِ فَذَکَرَ أَنَّ أَبَاهُ علیه السلام کَانَ یُقَصِّرُ الصَّلَاةَ فِی السَّفَرِ⁽⁴⁾.

صحیفة الرضا، بإسناده عنه علیه السلام: مثله ⁽⁵⁾.

«28»

الْعُیُونُ، عَنْ تَمِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِی الضَّحَّاکِ قَالَ: کَانَ الرِّضَا علیه السلام فِی طَرِیقِ خُرَاسَانَ یُصَلِّی فَرَائِضَهُ رَکْعَتَیْنِ رَکْعَتَیْنِ إِلَّا الْمَغْرِبَ فَإِنَّهُ کَانَ یُصَلِّیهَا ثَلَاثاً وَ لَا یَدَعُ نَافِلَتَهَا وَ لَا یَدَعُ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ الشَّفْعَ وَ الْوَتْرَ وَ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ وَ کَانَ لَا یُصَلِّی مِنْ نَوَافِلِ النَّهَارِ فِی السَّفَرِ شَیْئاً وَ کَانَ یَقُولُ بَعْدَ کُلِّ صَلَاةٍ یُقَصِّرُهَا سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ ثَلَاثِینَ مَرَّةً وَ یَقُولُ هَذَا لِتَمَامِ الصَّلَاةِ وَ مَا رَأَیْتُهُ

روایت 25

الخصال⁽⁶⁾

و المجالس صدوق: در خبر گروهی از یهودیان که نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند، فرمود: خداوند به هنگام بیماری ها و سفر، رخصت را به امت من ارزانی داشته است.⁽⁷⁾

روایت 26

الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: قصر در هشت فرسخ است، و آن دو برید است. و زمانی که قصر کردی، روزه را باز می کنی، و هر که در سفر قصر نکند نمازش مجزی نیست، زیرا او بر فرض خداوند عزوجل افزوده است.⁽⁸⁾

روایت 27

عیون: امام صادق علیه السلام فرمود: از پدرم درباره نماز در سفر سئوال شد، پس فرمود که پدرش علیه السلام، در سفر نماز را قصر می نمود.⁽⁹⁾

صحیفه الرضا: با همین اسناد نظیر آن از امام علیه السلام روایت شده است.⁽¹⁰⁾

روایت 28

عیون: رجاء بن ابوضحّاک گوید: امام رضا علیه السلام در راه خراسان فرائضش را دو رکعت دو رکعت می خواند، جز مغرب که آن را سه رکعت می خواند و نافله آن را رها نمی کرد و نماز شب، شفع و وتر را رها نمی کرد و نه دو رکعت فجر را، چه در سفر و چه در حضر؛ و در سفر چیزی از نوافل روز را نمی خواند، و پس از هر نمازی که قصر می نمود، سی مرتبه می فرمود: «سبحان الله، و الحمد لله، و لا إله إلا الله و الله اکبر» و می فرمود: این برای کامل ساختن نماز است و او را ندیدم

صَلَّی الضُّحَی فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ⁽¹⁾.

وَ کَانَ لَا یَصُومُ فِی السَّفَرِ شَیْئاً وَ کَانَ إِذَا أَقَامَ بِبَلْدَةٍ عَشَرَةَ أَیَّامٍ صَائِماً لَا یُفْطِرُ فَإِذَا جَنَّ اللَّیْلُ بَدَأَ بِالصَّلَاةِ قَبْلَ الْإِفْطَارِ⁽²⁾.

بیان

التسبیحات الأربع ثلاثین مرة بعد المقصورات فی السفر مما قطع الأصحاب باستحبابه و ورد خبر المروزی بلفظ الوجوب و لم ینسب القول به إلی أحد و قال الصدوق فی المقنع و الفقیه و علی المسافر أن یقول فی دبر کل صلاة یقصرها و لعل ظاهره الوجوب و ظاهر الأخبار اختصاص المقصورة و احتمل العلامة التعمیم و لا وجه له نعم یستحب علی وجه آخر فی دبر کل صلاة سفرا و حضرا کما مر فی التعقیب و هذا استحباب آخر علی الخصوص.

«29»

مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هَارُونَ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَبَّادِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَمِّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْأَعْلَی عَنْ سُوَیْدِ بْنِ غَفَلَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ کُلُّهُمْ قَالَ: إِذَا کُنْتَ مُسَافِراً ثُمَّ مَرَرْتَ بِبَلْدَةٍ تُرِیدُ أَنْ تُقِیمَ بِهَا عَشْراً فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ کُنْتَ إِنَّمَا تُرِیدُ أَنْ تُقِیمَ بِهَا أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةٍ فَقَصِّرْ وَ إِنْ قَدِمْتَ وَ أَنْتَ تَقُولُ أَسِیرُ غَداً أَوْ بَعْدَ غَدٍ حَتَّی تُتِمَّ شَهْراً فَأَکْمِلِ الصَّلَاةَ وَ لَا تُقَصِّرْ فِی أَقَلَّ مِنْ ثَلَاثٍ .

وَ قَالَ سَأَلْتُهُمْ عَنْ صَاحِبِ السَّفِینَةِ أَ یُقَصِّرُ الصَّلَاةَ کُلَّهَا قَالَ نَعَمْ إِذَا کُنْتَ فِی سَفْرٍ مُمْعِنٍ وَ إِنْ سَافَرْتَ فِی رَمَضَانَ فَصُمْ إِنْ شِئْتَ وَ کُلُّهُمْ قَالَ إِذَا صَلَّیْتَ فِی السَّفِینَةِ فَأَوْجِبِ الصَّلَاةَ إِلَی الْقِبْلَةِ فَإِنِ اسْتَدَارَتْ فَاثْبُتْ حَیْثُ أَوْجَبَتْ وَ کُلُّهُمْ صَلَّی الْعَصْرَ وَ الْفِجَاجُ مُسْفِرَةٌ فَإِنَّهَا کَانَتْ صَلَاةَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ کُلُّهُمْ قَنَتَ فِی الْفَجْرِ وَ عُثْمَانُ أَیْضاً قَنَتَ فِی الْفَجْرِ⁽³⁾.

که نه در سفر و نه در حضر، نماز ضحی بخواند.⁽⁴⁾و در سفر هیچ روزه ای نمی گرفت، و زمانی که روز بود و در شهری ده روز اقامت می نمود، روزه را افطار نمی کرد، پس زمانی که شب فرا می رسید، قبل از افطار نماز را شروع می کرد.⁽⁵⁾

توضیح

سی مرتبه تسبیحات چهارگانه بعد از نمازهای قصر شده در سفر، از اموری است که اصحاب به مستحب بودن آن رأی قطعی داده اند، و خبر مروزی با لفظ وجوب آمده است، و قائل بودن به آن به کسی منسوب نیست و صدوق در المقنع و الفقیه گوید: و بر مسافر است که در پایان هر نمازی که قصر می کند، آن را بگوید، و شاید ظاهر او وجوب و ظاهر اخبار اختصاص نماز قصر شده باشد، و علامه تعمیم را محتمل دانسته است و هیچ وجهی ندارد. بله بر اساس وجهی دیگر، در پایان هر نمازی در سفر و حضر مستحب است، چنانکه در تعقیب گذشت و این یک استحباب مخصوص دیگر است.

روایت 29

مجالس ابن شیخ: عبدالله بن عباس گوید: همه آنان فرمودند: زمانی که مسافر بودی و بر شهری گذر کردی که قصد داری ده روز در آن اقامت کنی، پس نماز را کامل ادا کن، و اگر قصد داشتی که کمتر از ده روز در آن اقامت کنی، قصر کن. و اگر وارد شدی درحالی که می گویی فردا حرکت می کنم یا پس فردا، تا یک ماه، نماز را کامل کن و در کمتر از سه، قصر مکن.

و گوید: از آنها درباره صاحب کشتی سئوال کردم که آیا همه نمازها را قصر می کند؟ فرمود: بله، زمانی که در سفری طولانی بودی، و اگر در رمضان سفر کردی، اگر خواستی روزه بگیر. و همه آنان گویند: زمانی که در کشتی نماز می خوانی، پس نماز به سوی قبله را رعایت کن، پس اگر کشتی چرخید، همانگونه که قبله رعایت شده، ثابت بمان. و همه آنان در حالی که هنوز راه ها روشن و آفتابی بود، نماز عصر را خوانده اند که آن نماز رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. و همه آنان در فجر قنوت خواندند و عثمان نیز در فجر قنوت خواند.⁽⁶⁾

بیان

الخبر عامی و إنما أوردناه تبعا للشیخ و فیه أحکام محمولة علی التقیة کما فی قوله لا تقصر فی أقل من ثلاث أی مسیرة ثلاث لیال و هو مذهب جماعة من العامة ففتوی أمیر المؤمنین علیه السلام معهم إن لم یکن مفتری علیه محمول علی التقیة و کذا قوله فصم إن شئت و کذا تخصیص القنوت بالفجر.

قوله ممعن یقال أمعن فی الطلب أی جد و أبعد و المراد السفر الذی یکون بقدر المسافة و المراد بصاحب السفینة راکبها لا الملاح قوله و الفجاج مسفرة أی الطرق منیرة قد أشرقت علیها الشمس ردا علی أبی حنیفة و أمثاله حیث یؤخرون صلاة العصر إلی آخر الوقت.

«30»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ الْجَبَلِیِّ عَنْ صَبَّاحٍ الْحَذَّاءِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ قَوْمٍ خَرَجُوا فِی سَفَرٍ لَهُمْ فَلَمَّا انْتَهَوْا إِلَی الْمَوْضِعِ الَّذِی یَجِبُ عَلَیْهِمْ فِیهِ التَّقْصِیرُ قَصَّرُوا فَلَمَّا أَنْ صَارُوا عَلَی رَأْسِ فَرْسَخَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ أَوْ أَرْبَعَةِ فَرَاسِخَ تَخَلَّفَ عَنْهُمْ رَجُلٌ لَا یَسْتَقِیمُ لَهُمُ السَّفَرُ إِلَّا بِمَجِیئِهِ إِلَیْهِمْ فَأَقَامُوا عَلَی ذَلِکَ أَیَّاماً- لَا یَدْرُونَ هَلْ یَمْضُونَ فِی سَفَرِهِمْ أَوْ یَنْصَرِفُونَ هَلْ یَنْبَغِی لَهُمْ أَنْ یُتِمُّوا الصَّلَاةَ أَوْ یُقِیمُوا عَلَی تَقْصِیرِهِمْ .

فَقَالَ إِنْ کَانُوا بَلَغُوا مَسِیرَةَ أَرْبَعَةِ فَرَاسِخَ فَلْیُقِیمُوا عَلَی تَقْصِیرِهِمْ أَقَامُوا أَمِ انْصَرَفُوا وَ إِنْ سَارُوا أَقَلَّ مِنْ أَرْبَعَةِ فَرَاسِخَ فَلْیُتِمُّوا الصَّلَاةَ مَا أَقَامُوا فَإِذَا مَضَوْا فَلْیُقَصِّرُوا .

ثُمَّ قَالَ علیه السلام وَ هَلْ تَدْرِی کَیْفَ صَارَتْ هَکَذَا قُلْتُ لَا أَدْرِی قَالَ لِأَنَّ التَّقْصِیرَ فِی بَرِیدَیْنِ وَ لَا یَکُونُ التَّقْصِیرُ فِی أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ فَلَمَّا کَانُوا قَدْ سَارُوا بَرِیداً وَ أَرَادُوا أَنْ یَنْصَرِفُوا بَرِیداً کَانُوا قَدْ سَارُوا سَفَرَ التَّقْصِیرِ وَ إِنْ کَانُوا قَدْ سَارُوا أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ إِلَّا إِتْمَامُ الصَّلَاةِ.

توضیح

این خبر از طریق عامه است و فقط به تبعیت از شیخ آن را ذکر کردیم، در آن احکامی است که بر تقیه حمل می شود، چنانکه در این سخن وی آمده است «در کمتر از سه روز قصر نکن» یعنی مسیر سه شب، و این مذهب جمعی از عامه است. پس فتوای امیرمؤمنان با آنان، اگر بر او دروغ بسته نشده باشد، بر تقیه حمل می شود. و چنین است این سخن «پس روزه بگیر، اگر خواستی» و همچنین تخصیص قنوت به فجر.

و این سخن او: «ممعن»، گفته می شود «أمعن فی الطلب» یعنی کوشید و بسیار جلو رفت، و مقصود سفری است که به اندازه مسافت باشد، و مقصود از صاحب کشتی، فرد سوار بر آن است نه ملاح، این سخن او: «و الفجاج مسفره» یعنی راه های روشن که خورشید بر آن تابیده است، در پاسخ به ابوحنیفه و امثال او که نماز عصر را تا آخر وقت به تأخیر می اندازند.

روایت 30

علل: اسحاق بن عمار گوید: از امام موسی بن جعفر علیه السلام درباره قومی سئوال کردم که برای سفری خارج می شوند و چون به محلی رسیدند که قصر کردن در آن بر آنها واجب است، قصر کردند و هنگامی که به ابتدای دو فرسخ یا سه فرسخ یا چهار فرسخ رسیدند، کسی از آنان عقب ماند که بدون رسیدن او به آنان، سفرشان با مشکل روبرو می شد؛ پس چند روز آنجا اقامت کردند و نمی دانند آیا به سفرشان ادامه می دهند یا منصرف می شوند. آیا برای آنان شایسته است که نمازشان را کامل ادا کنند یا اینکه بر قصر خود باقی بمانند؟

فرمود: اگر به مسیر چهار فرسخی رسیده بودند، پس باید بر قصر خود اقامه کنند، چه اقامت کنند یا منصرف شوند؛ و اگر کمتر از چهار فرسخ حرکت کردند، باید تا زمانی که اقامت دارند نماز را کامل ادا کنند و زمانی که ادامه دادند، باید قصر کنند.

سپس فرمود: آیا می دانی چگونه این چنین شد؟ عرض کردم: نمی دانم. فرمود: زیرا قصر کردن در دو برید است و در کمتر از آن نمی باشد، پس زمانی که یک برید حرکت کردند و قصد کردند که یک برید بازگردند، سفر قصر را انجام داده اند. و اگر کمتر از آن رفته باشند، فقط ادای کامل نماز بر آنان می باشد.

قُلْتُ أَ لَیْسَ قَدْ بَلَغُوا الْمَوْضِعَ الَّذِی لَا یَسْمَعُونَ فِیهِ أَذَانَ مِصْرِهِمُ الَّذِی خَرَجُوا مِنْهُ قَالَ بَلَی إِنَّمَا قَصَّرُوا فِی ذَلِکَ الْمَوْضِعِ لِأَنَّهُمْ لَمْ یَشُکُّوا فِی سَیْرِهِمْ وَ إِنَّ السَّیْرَ سَیَجِدُّ بِهِمْ فِی السَّفَرِ فَلَمَّا جَاءَتِ الْعِلَّةُ فِی مُقَامِهِمْ دُونَ الْبَرِیدِ صَارُوا هَکَذَا⁽¹⁾.

المحاسن، عن أبی سمینة محمد بن علی عن محمد بن أسلم: مثله ⁽²⁾.

بیان

اعلم أن الأصحاب اشترطوا فی القصر استمرار قصد المسافة إلی انتهاء المسافة فلو قصد المسافة و رجع عن عزمه أو تردد قبل بلوغ المسافة أتم و لو توقع رفقه علق سفره علیهم فإن کان التوقع فی محل رؤیة الجدار و سماع الأذان أتم و إن جزم بالسفر دونها و إن کان بعد بلوغ المسافة قصر ما لم ینو المقام عشرة أو یمضی ثلاثون یوما و لو کان بعد الوصول إلی حد الترخص و قبل بلوغ المسافة أتم إلا مع الجزم بالسفر بدونهم و هل یلحق الظن بالعلم هاهنا فیه وجهان و ألحقه الشهید فی الذکری به و کذا لو رجع عن عزم السفر بدون توقع الرفقة فی جمیع ما مر .

و لو صلی قصرا ثم عرض له الرجوع أو التردد فالأظهر أنه لا یعید مطلقا و ذهب الشیخ فی الإستبصار إلی أنه یعید مع بقاء الوقت لخبر المروزی ⁽³⁾و الأجود حمله علی الاستحباب لمعارضته بصحیحة زرارة⁽⁴⁾و هی أقوی.

گفتم: آیا چنین نیست که [باید] به محلی که در آن صدای اذان شهرشان را که از آن خارج شده اند نشنوند، رسیده باشند؟ فرمود: بله، در آن محل قصر کرده اند، زیرا آنان درباره سفرشان دچار تردید نشده بودند، و اینکه حرکت در سفر بر آنان دشوار خواهد شد، پس زمانی که در اقامت آنان در کمتر از یک برید، مشکل پیدا شد، این چنین شدند.⁽⁵⁾

محاسن: مشابه آن روایت شده است.⁽⁶⁾

توضیح

بدان که اصحاب در قصر، استمرار قصد مسافت تا پایان مسافت را شرط کرده اند، پس اگر مسافتی را قصد کرد و از تصمیمش بازگشت یا قبل از رسیدن به آن مسافت تردید نمود، کامل ادا می نماید، و اگر منتظر گروهی بود که سفرش را به آمدن آنان منوط کرده، اگر انتظار در محل رویت دیوار یا استماع اذان باشد، کامل ادا کند اگرچه بدون آنها به سفر تصمیم بگیرد، و اگر بعد از رسیدن به مسافت باشد، تا زمانی که قصد اقامت ده روزه را نکرده است، تا سی روز، قصر می کند. و اگر بعد از رسیدن به حد ترخص و قبل از رسیدن به مسافت باشد، کامل ادا می کند مگر در صورت تصمیم به سفر بدون آنها. و آیا در اینجا ظن به علم ملحق می شود؟ دارای دو وجه است. و شهید در الذکری آن را ملحق ساخته است. و چنین است اگر از تصمیم سفر بدون انتظار آن گروه، در همه مواردی که گذشت، بازگردد.

و اگر قصر بخواند سپس تصمیم به بازگشت بگیرد یا تردید بر او عارض شود، پس ظاهرتر این است که مطلقاً اعاده نکند، و شیخ در الاستبصار بر این است که وی به دلیل خبر مروزی،⁽⁷⁾

و به دلیل تعارض آن با صحیحه زراره،⁽⁸⁾

در صورت باقی بودن وقت، اعاده می کند. و بهتر، حمل کردن آن بر استحباب است و این قوی تر است.

و لو رجع عن التردد الحاصل قبل بلوغ المسافة قصر و فی احتساب ما مضی من المسافة نظر و استقرب الشهید فی البیان الاحتساب.

ثم إن هذا الخبر یدل علی الرجوع عن القصر مع الرجوع عن العزم قبل المسافة لکن یدل علی أن أربعة فراسخ یکفی لذلک کما قطع به الشیخ فی النهایة فی هذه المسألة.

و یدل علی ما مر من أن أربعة فراسخ مع إرادة الذهاب قبل قطع السفر بالإقامة یکفی لوجوب القصر و إنما حکم بالقصر لأنه مع تردده جازم بالسفر فی الجملة لأنه إما أن یجی ء الرفقة فیذهب إلی منتهی المسافة ثمانیة فراسخ أو أکثر أو یرجع قبل قصد الإقامة أربعة فراسخ فتصیر ثمانیة فعلی الوجهین قاطع بالسفر و لا یلزم القطع فی جهة واحدة بخلاف ما إذا ذهب أقل من أربعة فراسخ فإنه علی تقدیر الرجوع لا یصیر سفره ثمانیة فراسخ فلا یکون قاطعا علی المسافة فتفطن.

«31»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خِیَارُکُمُ الَّذِینَ إِذَا سَافَرُوا قَصَّرُوا وَ أَفْطَرُوا⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ صَلَّی فِی سَفَرٍ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ مُتَعَمِّداً فَأَنَا إِلَی اللَّهِ

و اگر از تردید حاصل شده قبل از رسیدن مسافت بازگردد، قصر می کند. و به حساب آوردن مسافت سپری شده، محل نظر و تأمل است. و شهید در البیان به حساب آوردن را محتمل دانسته است .

پس این خبر بر رجوع از قصر در صورت رجوع از تصمیم، قبل از مسافت دلالت دارد. اما بر این دلالت می کند که چهار فرسخ برای آن کفایت می کند. چنانکه شیخ در النهایه درباره این مسأله نظر قطعی داده است. و بر آنچه که در این خصوص گذشت که چهار فرسخ با اراده بازگشت قبل از قطع سفر با اقامت، برای وجوب قصر کفایت می کند، دلالت دارد. و فقط به این دلیل بر قصر حکم داده شده است که او با وجود تردیدش، در مجموع مصمم به سفر است. زیرا یا گروه می رسد، پس تا پایان مسافت، هشت فرسخ یا بیشتر می رود، یا اینکه قبل از قصد اقامت، چهار فرسخ را باز می گردد، پس هشت فرسخ می شود. پس بر اساس هر دو وجه، از سفر مطمئن است و اطمینان از یکی از دو جهت سفر لازم نیست، بر خلاف زمانی که کمتر از چهار فرسخ برود و با فرض رجوع، سفرش هشت فرسخ نمی شود، و طی کننده مسافت نیست؛ پس دریاب.

روایت 31

ثواب الأعمال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: برترین شما کسانی هستند که زمانی که سفر می کنند قصر کنند و روزه را افطار کنند.⁽²⁾

و نیز از ثواب الأعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که در سفر به عمد چهار رکعت بخواند، پس به خداوند

عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ بَرِی ءٌ⁽¹⁾.

المقنع، مرسلا: مثله و مثل الخبر السابق ⁽²⁾.

«32»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا بَالُ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ لَمْ یُقَصِّرْ فِیهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ مَعَ نَافِلَتِهَا قَالَ علیه السلام لِأَنَّ الصَّلَاةَ کَانَتْ رَکْعَتَیْنِ رَکْعَتَیْنِ فَأَضَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ رَکْعَتَیْنِ وَ وَضَعَهَا عَنِ الْمُسَافِرِ وَ أَقَرَّ الْمَغْرِبَ عَلَی وَجْهِهَا فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ وَ لَمْ یُقَصِّرْ فِی رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ أَنْ یَکُونَ تَمَامُ الصَّلَاةِ سَبْعَ عَشْرَةَ رَکْعَةً فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ⁽³⁾.

بیان

لعل المعنی أنه لما قصر فی المفروضات کان ترک المسنونات المتعلقة بالمفروضات أولی بالوضع و الترک و إنما أبقیت رکعة من المغرب مع ست رکعات نوافل المغرب و الفجر لیوافق سبع عشرة رکعة الفریضة المقررة فی الحضر و أما صلاة⁽⁴⁾اللیل و الوتیرة فإنها صلوات برأسها لا تعلق لها بالفرائض.

«33»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: الصَّلَاةُ فِی السَّفَرِ رَکْعَتَانِ بِالنَّهَارِ لَیْسَ قَبْلَهُمَا وَ لَا بَعْدَهُمَا شَیْ ءٌ⁽⁵⁾.

بیان

لیس قبلهما و لا بعدهما أی مما یتعلق بهما فلا ینافی نافلة المغرب و الوتیرة قبل العشاء و بعدها هذا إن أرید بالنهار ما یشمل اللیل و الأظهر أن المراد به هنا ما بین طلوع الشمس إلی غروبها کما صرح به فی القاموس فلا إشکال فیه ⁽⁶⁾.

عزوجل سوگند، من از او برائت می جویم.⁽⁷⁾

المقنع: نظیر روایت فوق و خبر سابق به عنوان مرسل آمده است.⁽⁸⁾

روایت 32

محاسن: علی بن مهزیار گوید: یکی از اصحاب ما به امام صادق علیه السلام گفت: چرا رسول خدا در سفر و حضر، نماز مغرب و نافله آن را قصر نکرد؟ امام علیه السلام فرمود: زیرا نماز دو رکعت دو رکعت بود، پس خدا صلی الله علیه و آله به هر دو رکعت، دو رکعت افزود، و آن دو رکعت را از مسافر برداشت و مغرب را در سفر و حضر بر همان صورت ثابت گذشت. و در دو رکعت فجر قصر نکرد، تا اینکه کل نمازها در سفر و حضر هفده رکعت باشد.⁽⁹⁾

توضیح

شاید معنی این است که از آنجا که در نمازهای واجب قصر کرد، ترک و برداشتن مستحبات، مربوط به واجبات سزاوارتر بود و یک رکعت از مغرب [با شش رکعت نافله مغرب و فجر فقط به این دلیل باقی گذاشته شد که با هفده رکعت فریضه مقرر در حضر موافق گردد، و اما نماز شب و وتیره نمازهای مستقلی هستند که ارتباطی به فرائض ندارند.

روایت 33

محاسن: امام باقر علیه السلام فرمود: نماز در سفر در روز دو رکعت است، نه قبل از آن دو چیزی است و نه بعد از آن دو.⁽¹⁰⁾

توضیح

«نه قبل از آن دو چیزی است و نه بعد از آن دو» یعنی چیزهای مربوط به آن دو، پس با نافله مغرب و وتیره قبل از عشاء و بعد از آن منافاتی ندارد این زمانی است که مقصود از روز چیزی باشد که شامل شب است. و بهتر این است که مقصود از آن در اینجا مابین طلوع آفتاب تا غروب آن باشد، چنانکه در القاموس به آن تصریح کرده است، پس اشکالی در آن نیست.

«34»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ سَافَرَ فَعَلَیْهِ التَّقْصِیرُ وَ الْإِفْطَارُ غَیْرَ الْمَلَّاحِ فَإِنَّهُ فِی بَیْتِهِ وَ هُوَ یَتَرَدَّدُ حَیْثُ شَاءَ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ حَمْزَةَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ لِی ضَیْعَةً دُونَ بَغْدَادَ فَأُقِیمُ فِی تِلْکَ الضَّیْعَةِ أُقَصِّرُ أَمْ أُتِمُّ قَالَ إِنْ لَمْ تَنْوِ الْمُقَامَ عَشْراً فَقَصِّرْ⁽²⁾.

«35»

فِقْهُ الرِّضَا،⁽³⁾قَالَ علیه السلام: اعْلَمْ یَرْحَمُکَ اللَّهُ أَنَّ فَرْضَ السَّفَرِ رَکْعَتَانِ إِلَّا الْغَدَاةَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَرَکَهَا عَلَی حَالِهَا فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ وَ أَضَافَ إِلَی الْمَغْرِبِ رَکْعَةً .

وَ قَدْ یُسْتَحَبُّ أَنْ لَا تُتْرَکَ نَافِلَةُ الْمَغْرِبِ وَ هِیَ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ فِی السَّفَرِ وَ لَا فِی الْحَضَرِ وَ رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ مِنْ جُلُوسٍ وَ ثَمَانُ رَکَعَاتٍ صَلَاةُ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرُ وَ رَکْعَتَا الْفَجْرِ فَإِنْ لَمْ تَقْدِرْ عَلَی صَلَاةِ اللَّیْلِ قَضَیْتَهَا فِی الْوَقْتِ الَّذِی یُمْکِنُکَ مِنْ لَیْلٍ أَوْ نَهَارٍ .

وَ مَنْ سَافَرَ فَالتَّقْصِیرُ عَلَیْهِ وَاجِبٌ إِذَا کَانَ سَفَرُهُ ثَمَانِیَةَ فَرَاسِخَ أَوْ بَرِیدَیْنِ وَ هُوَ أَرْبَعَةٌ وَ عِشْرُونَ مِیلًا فَإِنْ کَانَ سَفَرُکَ بَرِیداً وَاحِداً وَ أَرَدْتَ أَنْ تَرْجِعَ مِنْ یَوْمِکَ قَصَّرْتَ لِأَنَّهُ ذَهَابُکَ وَ مَجِیئُکَ بَرِیدَانِ .

وَ إِنْ عَزَمْتَ عَلَی الْمُقَامِ وَ کَانَ مُدَّةُ سَفَرِکَ بَرِیداً وَاحِداً ثُمَّ تَجَدَّدَ لَکَ فِیهِ الرُّجُوعُ مِنْ یَوْمِکَ وَ أَقَمْتَ فَلَا تُقَصِّرْ وَ إِنْ کَانَ أَکْثَرَ مِنْ بَرِیدٍ فَالتَّقْصِیرُ وَاجِبٌ إِذَا غَابَ عَنْکَ أَذَانُ مِصْرِکَ .

وَ إِنْ کُنْتَ مُسَافِراً فَدَخَلْتَ مَنْزِلَ أَخِیکَ أَتْمَمْتَ الصَّلَاةَ وَ الصَّوْمَ مَا دُمْتَ عِنْدَهُ لِأَنَّ مَنْزِلَ أَخِیکَ مِثْلُ مَنْزِلِکَ وَ إِنْ دَخَلْتَ مَدِینَةً فَعَزَمْتَ عَلَی الْقِیَامِ فِیهَا یَوْماً أَوْ

روایت 34

محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که سفر کرد، پس قصر کردن و باز کردن روزه بر اوست، غیر از ملاح که او در خانه خویش است و به هر جا می خواهد، رفت و آمد دارد.⁽⁴⁾

و نیز از محاسن: موسی بن حمزه بن بزیع گوید: به امام موسی بن جعفر علیه السلام گفتم: فدایت گردم! پایین تر از بغداد ملکی دارم که در آن اقامت می کنم، آیا قصر کنم یا کامل ادا کنم؟ فرمود: اگر اقامت ده روزه را نیت نکردی، پس قصر کن.⁽⁵⁾

روایت 35

فقه الرضا⁽⁶⁾: فرمود: خداوند تو را رحمت کند، بدان که فرض سفر دو رکعت است به جز صبح که رسول خدا در سفر و حضر آن را به حال خود رها کرده است و به مغرب یک رکعت افزوده است. و شاید مستحب است که نافله مغرب ترک نشود، و آن چهار رکعت در سفر است، و نه در حضر، و نیز دو رکعت بعد از عشا در حالت نشسته، و هشت رکعت نماز شب، و وتر و دو رکعت فجر، و اگر بر نماز شب قادر نبودی، در هر وقتی که از شب یا روز که برایت امکان پذیر است، آن را قضا کن.

و هر که سفر کند و سفرش هشت فرسخ یا دو برید باشد - و آن بیست و چهار میل است - پس قصر کردن بر او واجب است. پس اگر سفرت یک برید بود و قصد کردی که در همان روز بازگردی، قصر می کنی زیرا رفت و برگشت تو دو برید است. و اگر تصمیم بر اقامت داشتی و طول سفرت یک برید بود و سپس در همان روز برگشتی و اقامت کردی، پس قصر نکن. و اگر بیشتر از یک برید بود، وقتی که اذان شهرت از تو پنهان شد، پس قصر کردن واجب است.

و اگر مسافر بودی و در منزل برادرت وارد شدی، تا زمانی که نزد او هستی نماز و روزه را کامل ادا می کنی، زیرا منزل برادرت مثل منزل توست. و اگر در شهری داخل شدی و بر اقامت یک یا

یَوْمَیْنِ فَدَافَعَتْکَ الْأَیَّامُ وَ أَنْتَ فِی کُلِّ یَوْمٍ تَقُولُ أَخْرُجُ الْیَوْمَ أَوْ غَداً أَفْطَرْتَ وَ قَصَّرْتَ وَ لَوْ کَانَ ثَلَاثِینَ یَوْماً وَ إِنْ عَزَمْتَ عَلَی الْمُقَامِ بِهَا حِینَ تَدْخُلُ مُدَّةَ عَشَرَةِ أَیَّامٍ أَتْمَمْتَ وَقْتَ دُخُولِکَ .

وَ السَّفَرُ الَّذِی یَجِبُ فِیهِ التَّقْصِیرُ فِی الصَّوْمِ وَ الصَّلَاةِ هُوَ سَفَرٌ فِی الطَّاعَةِ مِثْلُ الْحَجِّ وَ الْغَزْوِ وَ الزِّیَارَةِ وَ قَصْدِ الصَّدِیقِ وَ الْأَخِ وَ حُضُورِ الْمَشَاهِدِ وَ قَصْدِ أَخِیکَ لِقَضَاءِ حَقِّهِ وَ الْخُرُوجِ إِلَی ضَیْعَتِکَ أَوْ مَالٍ تَخَافُ تَلَفَهُ أَوْ مَتْجَرٍ لَا بُدَّ مِنْهُ فَإِذَا سَافَرْتَ فِی هَذِهِ الْوُجُوهِ وَجَبَ عَلَیْکَ التَّقْصِیرُ وَ إِنْ کَانَ غَیْرُ هَذِهِ الْوُجُوهِ وَجَبَ عَلَیْکَ الْإِتْمَامُ .

وَ إِذَا بَلَغْتَ مَوْضِعَ قَصْدِکَ مِنَ الْحَجِّ وَ الزِّیَارَةِ وَ الْمَشَاهِدِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ مِمَّا قَدْ بَیَّنْتُهُ لَکَ فَقَدْ سَقَطَ عَنْکَ السَّفَرُ وَ وَجَبَ عَلَیْکَ الْإِتْمَامُ .

وَ قَدْ أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ فِی أَرْبَعِ مَوَاضِعَ لَا یَجِبُ أَنْ تُقَصِّرَ إِذَا قَصَدْتَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةَ وَ مَسْجِدَ الْکُوفَةِ وَ الْحِیرَةِ .

وَ سَائِرَ الْأَسْفَارِ الَّتِی لَیْسَتْ بِطَاعَةٍ مِثْلَ طَلَبِ الصَّیْدِ وَ النُّزْهَةِ وَ مُعَاوَنَةِ الظَّالِمِ وَ کَذَلِکَ الْمَلَّاحُ وَ الْفَلَّاحُ وَ الْمُکَارِی فَلَا تَقْصِیرَ فِی الصَّلَاةِ وَ لَا فِی الصَّوْمِ .

وَ إِنْ سَافَرْتَ إِلَی مَوْضِعٍ مِقْدَارَ أَرْبَعِ فَرَاسِخَ وَ لَمْ تُرِدِ الرُّجُوعَ مِنْ یَوْمِکَ فَأَنْتَ بِالْخِیَارِ فَإِنْ شِئْتَ تَمَمْتَ وَ إِنْ شِئْتَ قَصَّرْتَ وَ إِنْ کَانَ سَفَرُکَ دُونَ أَرْبَعِ فَرَاسِخَ فَالتَّمَامُ عَلَیْکَ وَاجِبٌ .

فَإِذَا دَخَلْتَ بَلَداً وَ نَوَیْتَ الْمُقَامَ بِهَا عَشَرَةَ أَیَّامٍ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ الصَّوْمَ وَ إِنْ نَوَیْتَ أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةِ أَیَّامٍ فَعَلَیْکَ التَّقْصِیرُ وَ إِنْ لَمْ تَدْرِ مَا مُقَامُکَ بِهَا تَقُولُ أَخْرُجُ الْیَوْمَ وَ غَداً فَعَلَیْکَ أَنْ تُقَصِّرَ إِلَی أَنْ یَمْضِیَ ثَلَاثُونَ یَوْماً ثُمَّ تُتِمَّ بَعْدَ ذَلِکَ وَ لَوْ صَلَاةً وَاحِدَةً وَ مَتَی وَجَبَ عَلَیْکَ التَّقْصِیرُ فِی الصَّلَاةِ أَوِ التَّمَامُ لَزِمَکَ فِی الصَّوْمِ مِثْلُهُ وَ إِنْ دَخَلْتَ قَرْیَةً وَ لَکَ بِهَا حِصَّةٌ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ خَرَجْتَ مِنْ مَنْزِلِکَ فَقَصِّرْ إِلَی أَنْ تَعُودَ إِلَیْهِ.

دو روزه در آن تصمیم گرفتی، و روزها تو را مشغول کردند و تو هر روز می گویی امروز خارج می شوم یا فردا، روزه را باز می کنی و نماز را قصر می کنی، هر چند که سی روز بگذرد، و اگر به هنگام ورود، بر اقامت به مدت ده روز تصمیم گرفتی، پس [از همان] وقت ورودت کامل ادا می کنی.

و سفری که قصر کردن روزه و نماز در آن واجب است، سفر در طاعت است مانند: حج، جهاد در راه خدا، زیارت، دیدار دوست، برادر، و حضور در اماکن زیارتی، دیدار برادرت برای ادای حق او، خروج به سمت ملکت یا مالی که از تلف شدن آن بیم داری، یا معامله ای که از آن ناگزیر هستی. پس زمانی که برای این امور سفر کردی، قصر کردن بر تو واجب است. و اگر غیر از این امور باشد، پس ادای کامل بر تو واجب است.

و زمانی که به محل مورد قصدت از قبیل حج، زیارت مراقد و سایر اموری که برایت بیان کردم رسیدی، سفر از تو ساقط می شود و ادای کامل بر تو واجب است.

و از امام موسی بن جعفر علیه السلام برایم روایت شد که وی فرمود: در چهار موضع واجب نیست که قصر کنی: زمانی که مقصدت مکه، مدینه، مسجد کوفه و حیره باشد .

و سایر سفرهایی که طاعت نیست مانند قصد شکار و تفریح، یاری رساندن به ظالم و همچنین ملاح، فلاح، چهارپادار، نه در نماز آنها قصری است و نه در روزه.

و اگر به محلی با مسافت چهار فرسخ سفر کردی و قصد برگشت در همان روز را نداشتی، تو مخیر هستی، اگر خواستی کامل ادا می کنی و اگر خواستی قصر می کنی؛ و اگر سفرت کمتر از چهار فرسخ بود، پس ادای کامل بر تو واجب است.

پس زمانی که وارد شهری شدی و قصد اقامت ده روزه در آن را داشتی، پس نماز و روزه را کامل ادا کن، و اگر کمتر از ده روز را قصد کردی، پس قصر کردن بر تو لازم است؛ و اگر مدت اقامتت در آن را ندانستی درحالی که می گویی امروز حرکت می کنم یا فردا، بر تو است که قصر کنی تا اینکه سی روز سپری شود، سپس بعد از آن کامل ادا می کنی، هر چند که یک نماز باشد؛ و هرگاه قصر کردن در نماز یا ادای کامل بر تو واجب شد، در روزه نیز نظیر آن بر تو لازم می شود. و اگر در روستایی وارد شدی و در آن سهمی داری، نماز را کامل ادا کن. و اگر از منزلت خارج شدی قصر کن تا اینکه به آن بازگردی.

وَ اعْلَمْ أَنَّ الْمُتَمِّمَ فِی السَّفَرِ کَالْمُقَصِّرِ فِی الْحَضَرِ وَ لَا یَحِلُّ التَّمَامُ فِی السَّفَرِ إِلَّا لِمَنْ کَانَ سَفَرُهُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَعْصِیَةً أَوْ سَفَراً إِلَی صَیْدٍ وَ مَنْ خَرَجَ إِلَی صَیْدٍ فَعَلَیْهِ التَّمَامُ إِذَا کَانَ صَیْدُهُ بَطَراً وَ شَرَهاً وَ إِذَا کَانَ صَیْدُهُ لِلتِّجَارَةِ فَعَلَیْهِ التَّمَامُ فِی الصَّلَاةِ وَ التَّقْصِیرُ فِی الصَّوْمِ وَ إِذَا کَانَ صَیْدُهُ اضْطِرَاراً لِیَعُودَ بِهِ عَلَی عِیَالِهِ فَعَلَیْهِ التَّقْصِیرُ فِی الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ .

وَ لَوْ أَنَّ مُسَافِراً مِمَّنْ یَجِبُ عَلَیْهِ مَالٌ مِنْ طَرِیقِهِ إِلَی الصَّیْدِ لَوَجَبَ عَلَیْهِ التَّمَامُ لِطَلَبِ الصَّیْدِ فَإِنْ رَجَعَ بِصَیْدِهِ إِلَی الطَّرِیقِ فَعَلَیْهِ فِی رُجُوعِهِ التَّقْصِیرُ .

وَ إِنْ کُنْتَ صَلَّیْتَ فِی السَّفَرِ صَلَاةً تَامَّةً فَذَکَرْتَهَا وَ أَنْتَ فِی وَقْتِهَا فَعَلَیْکَ الْإِعَادَةُ وَ إِنْ ذَکَرْتَهَا بَعْدَ خُرُوجِ الْوَقْتِ فَلَا شَیْ ءَ عَلَیْکَ وَ إِنْ أَتْمَمْتَهَا بِجَهَالَةٍ فَلَیْسَ عَلَیْکَ فِیمَا مَضَی شَیْ ءٌ وَ لَا إِعَادَةَ عَلَیْکَ إِلَّا أَنْ تَکُونَ قَدْ سَمِعْتَ بِالْحَدِیثِ .

وَ إِنْ قَصَّرْتَ فِی قَرْیَتِکَ نَاسِیاً ثُمَّ ذَکَرْتَ وَ أَنْتَ فِی وَقْتِهَا أَوْ فِی غَیْرِ وَقْتِهَا فَعَلَیْکَ قَضَاءُ مَا فَاتَکَ مِنْهَا وَ رُوِیَ أَنَّ مَنْ صَامَ فِی مَرَضِهِ أَوْ فِی سَفَرِهِ أَوْ أَتَمَّ الصَّلَاةَ فَعَلَیْهِ الْقَضَاءُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ جَاهِلًا فِیهِ فَلَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ ءٌ⁽¹⁾.

توضیح

یدل علی ما هو المشهور من رجوع الیوم فی أربعة فراسخ و لعله مستند الصدوق و بمجرد هذا الخبر یشکل تخصیص الأخبار الکثیرة المعتبرة قوله و إن کان أکثر من برید أی بریدان و أکثر قوله علیه السلام فدخلت منزل أخیک موافق لمذهب ابن الجنید و جماعة من العامة و لعله محمول علی التقیة قوله هو سفر فی الطاعة یمکن حمل الطاعة علی عدم المعصیة فیشمل المباح و المکروه کما هو المشهور.

قوله علیه السلام سقط عنک السفر أی مع قصد الإقامة و ظاهره الإتمام فی جمیع المشاهد کما قیل و سیأتی ذکره و النزهة أی النزهة فی الصید أو بسائر المحرمات

و بدان که تمام خواننده در سفر، مانند قصرکننده در حضر است، و تمام خواندن در سفر مجاز نیست مگر برای کسی که سفرش معصیت خداوند عزوجل باشد یا سفر برای شکار باشد؛ و هر که برای شکار خارج شد، پس ادای کامل بر او لازم است، اگر شکار او از روی خوشگذرانی و لذت جویی باشد؛ و اگر شکارش برای تجارت باشد، ادای کامل نماز و قصر در روزه بر او لازم است. و اگر شکارش از روی ناچاری باشد تا با آن به خانواده اش احسانی کرده باشد، قصر کردن در نماز و روزه بر او واجب است.

و اگر مسافر از کسانی باشد که قصر بر او واجب است، و از مسیرش بسوی شکار برای طلب شکار منحرف شود، ادای کامل بر او واجب می شود، و اگر از شکارش به مسیر بازگردد، پس در برگشت، قصر کردن بر او واجب است. و اگر در سفر نماز کاملی خواندی و درحالی که در وقت آن هستی آن را به یاد آوردی، اعاده کردن بر تو لازم است، و اگر آن را بعد از خروج وقت به یاد آوردی چیزی بر تو نیست. و اگر از روی جهل آن را کامل ادا کردی و وقت سپری شده است، چیزی بر تو نیست، و اعاده ای بر تو نیست، مگر اینکه حدیث را شنیده باشی.

و اگر در قریه خود از روی نسیان قصر کردی سپس در وقت آن یا در غیر وقت آن به یادآوردی، پس قضای آنچه که از تو فوت شده است بر تو لازم است. و روایت شده است که هر که در بیماری یا در سفر روزه گرفت یا نماز را در سفر کامل ادا کرد، قضا بر او لازم است مگر اینکه درباره آن جهل داشته باشد، پس چیزی بر او نیست.⁽²⁾

توضیح

بر آنچه که در خصوص بازگشت در همان روز در چهار فرسخی مشهور است دلالت دارد، و شاید مستند صدوق آن باشد، تخصیص زدن اخبار معتبر بسیار به صرف این خبر مشکل است. این سخن او: «و اگر بیشتر از یک برید باشد» یعنی دو برید و بیشتر. این سخن امام «پس در منزل برادرت وارد شدی» با مذهب ابن جنید و جمعی از عامه موافق است، و شاید بر تقیه حمل می شود. طاعت در این سخن او «آن سفر در طاعت است» ممکن است که بر عدم معصیت حمل شود که مباح و مکروه را شامل می شود، چنانکه مشهور است.

این سخن امام علیه السلام: «سفر از تو ساقط شده است»، یعنی در صورت قصد اقامت. و ظاهر آن ادای کامل در همه مراقد است، چنانکه گفته شد. و ذکر آن به زودی خواهد آمد «و تفریح» یعنی تفریح در شکار یا با سایر محرّمات

و ظاهره عدم القصر فی التنزهات المباحة أیضا و لم یقل به ظاهرا أحد و إن کان یومئ إلیه بعض الأخبار و الفلاح غیر مذکور فی غیره و هو محمول علی فلاح یکون غالبا فی السیر کما مر فی التاجر و الأمیر.

قوله علیه السلام و لک بها حصة أی من الملک و حمل علی الاستیطان کما مر قوله فی قریتک أی فی وطنک الذی یجب علیک فیه إتمام الصلاة و قوله إلا أن یکون جاهلا بظاهره یشمل السفر و المرض و الأول هو المشهور بین الأصحاب و لم أر قائلا فی المرض بذلک.

«36»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ-⁽¹⁾قَالَ الْبَاغِی طَالِبُ الصَّیْدِ وَ الْعَادِی السَّارِقُ لَیْسَ لَهُمَا أَنْ یُقَصِّرَا مِنَ الصَّلَاةِ وَ لَیْسَ لَهُمَا إِذَا اضْطُرَّا إِلَی الْمَیْتَةِ أَنْ یَأْکُلَاهَا وَ لَا یَحِلُّ لَهُمَا مَا یَحِلُّ لِلنَّاسِ إِذَا اضْطُرُّوا⁽²⁾.

«37»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: جَاءَتِ الْخَضَارِمَةُ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّا لَا نَزَالُ نَنْفُرُ أَبَداً فَکَیْفَ نَصْنَعُ بِالصَّلَاةِ فَقَالَ سَبِّحُوا ثَلَاثَ تَسْبِیحَاتٍ رُکُوعاً وَ ثَلَاثَ تَسْبِیحَاتٍ سُجُوداً⁽³⁾.

بیان

أی لا تقصروا فی کیفیة الصلاة أیضا کما لا تقصرون فی الکمیة و یمکن أن یکون تجویزا للتخفیف فالمراد بالتسبیحات الصغریات.

«38»

کِتَابُ صِفِّینَ، لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: خَرَجَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ هُوَ یُرِیدُ صِفِّینَ حَتَّی إِذَا قَطَعَ النَّهْرَ أَمَرَ مُنَادِیَهُ فَنَادَی بِالصَّلَاةِ قَالَ فَتَقَدَّمَ فَصَلَّی رَکْعَتَیْنِ حَتَّی إِذَا قَضَی الصَّلَاةَ أَقْبَلَ عَلَیْنَا

و ظاهر آن، عدم قصر در تفریحات مباح نیز می باشد، و ظاهراً کسی قائل به آن نبوده است. هر چند که برخی از اخبار به آن اشاره می کند و «فلاح» در غیر آن ذکر نشده است. و آن بر فلاحی محمول است که غالباً در حرکت است، چنانکه درباره تاجر و امیر گذشت.

این سخن امام علیه السلام: «و در آن سهمی داری» یعنی سهمی از ملک، و بر منزل گرفتن نیز حمل شده است چنانکه گذشت. این سخن او: «در روستایت» یعنی در وطنت که ادای کامل نماز در آن بر تو واجب است. و این سخن او «مگر اینکه جاهل باشد» به ظاهر شامل سفر و بیماری است، و مورد اول بین اصحاب مشهور است و کسی را ندیده ام که درباره بیماری قائل به آن باشد.

روایت 36

العیاشی: امام صادق علیه السلام درباره این سخن او «فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بَاغٍ وَلاَ عَادٍ»، {کسی که [برای حفظ جان خود به خوردن آنها] ناچار شود در صورتی که ستمگر و متجاوز نباشد.}⁽⁴⁾فرمود: باغی (ستمگر)، طلب کننده شکار، و متجاوز، دزد است؛ بر آنان نیست که در نماز قصر کنند؛ بر آنان نیست که زمانی که مجبور به خوردن میته شدند آن را بخورند؛ آنچه که برای مردم به هنگام اضطرار مجاز است، برای آن دو مجاز نیست.⁽⁵⁾

روایت 37

نوادر راوندی: علی علیه السلام فرمود: خضارمه نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند، پس گفتند: ای رسول خدا! ما دائماً در کوچ هستیم، پس با نماز چه کنیم؟ پس فرمود: سه تسبیح در حال رکوع و سه تسبیح در حال سجود بگویید.⁽⁶⁾

توضیح

یعنی در کیفیت نماز نیز قصر نکنید چنانکه در کمیت آن قصر نمی کنید، و ممکن است که تجویزی باشد برای تخفیف، پس مقصود از تسبیحات، تسبیحات کوچک(فقط سبحان الله) است.

روایت 38

کتاب صفین: زید بن علی از پدرانش علیهم السلام، فرمود: علی علیه السلام به قصد صفین خارج شد و زمانی که نهر را طی کرد، به منادی اش امر نمود که به نماز ندا دهد. - ادامه داد: - پس جلو ایستاد و دو رکعت خواند تا اینکه نماز تمام شد. به ما رو کرد

فَقَالَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَلَا مَنْ کَانَ مُشَیِّعاً أَوْ مُقِیماً فَلْیُتِمَّ فَإِنَّا قَوْمٌ عَلَی سَفَرٍ وَ مَنْ صَحِبَنَا فَلَا یَصُمِ الْمَفْرُوضَ وَ الصَّلَاةُ رَکْعَتَانِ.

«39»

کِتَابُ زَیْدٍ النَّرْسِیِّ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلَهُ بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ طَلَبِ الصَّیْدِ وَ قَالَ لَهُ إِنِّی رَجُلٌ أَلْهُو بِطَلَبِ الصَّیْدِ وَ ضَرْبِ الصَّوَالِجِ وَ أَلْهُو بِلَعِبِ الشِّطْرَنْجِ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَمَّا الصَّیْدُ فَإِنَّهُ مُبْتَغًی بَاطِلٌ وَ إِنَّمَا أَحَلَّ اللَّهُ الصَّیْدَ لِمَنِ اضْطُرَّ إِلَی الصَّیْدِ فَلَیْسَ الْمُضْطَرُّ إِلَی طَلَبِهِ سَعْیُهُ فِیهِ بَاطِلًا وَ یَجِبُ عَلَیْهِ التَّقْصِیرُ فِی الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ جَمِیعاً إِذَا کَانَ مُضْطَرّاً إِلَی أَکْلِهِ وَ إِنْ کَانَ مِمَّنْ یَطْلُبُهُ لِلتِّجَارَةِ وَ لَیْسَتْ لَهُ حِرْفَةٌ إِلَّا مِنْ طَلَبِ الصَّیْدِ فَإِنَّ سَعْیَهُ حَقٌّ وَ عَلَیْهِ التَّمَامُ فِی الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ لِأَنَّ ذَلِکَ تِجَارَتُهُ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ صَاحِبِ الدَّوْرِ الَّذِی یَدُورُ الْأَسْوَاقَ فِی طَلَبِ التِّجَارَةِ أَوْ کَالْمُکَارِی وَ الْمَلَّاحِ .

وَ مَنْ طَلَبَهُ لَاهِیاً وَ أَشِراً وَ بَطِراً فَإِنَّ سَعْیَهُ ذَلِکَ سَعْیٌ بَاطِلٌ وَ سَفَرٌ بَاطِلٌ وَ عَلَیْهِ التَّمَامُ فِی الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَفِی شُغُلٍ عَنْ ذَلِکَ شَغَلَهُ طَلَبُ الْآخِرَةِ عَنِ الْمَلَاهِی الْحَدِیثَ.

بیان

ما دل علیه الخبر من أن الصائد للتجارة یتم الصلاة و الصوم معا لم أر قائلا به لکن ظاهر الخبر أن الحکم مختص بصائد یکون دائما فی السیر و الحرکة للصید فیکون بمنزلة التاجر الذی یدور فی تجارته فلا یبعد من مذاهب الأصحاب و ظواهر النصوص القول به و قد مر فی الخبر تعلیل الحکم بأنه عملهم فیشمل التعلیل هذا أیضا.

و أما الصائد الذی یذهب أحیانا إلی الصید للتجارة فلیس هذا حکمه و یمکن حمله أیضا علی ما إذا لم یبلغ المسافة و لم یقصدها أولا کما هو الشائع فی الصید و الغالب فیه و الأول أظهر من الخبر.

«40»

کِتَابُ الْغَایَاتِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خِیَارُ أُمَّتِیَ الَّذِینَ إِذَا سَافَرُوا قَصَّرُوا وَ أَفْطَرُوا.

و فرمود: ای مردم! آگاه باشید که کسی که بدرقه کننده ما باشد یا مقیم باشد، باید کامل ادا نماید. ما قومی در سفر هستیم، و هر که با ما همراه است، پس روزه واجب را نمی گیرد و نماز دو رکعت است.

روایت 39

کتاب زید نرسی: نقل می کند: یکی از اصحاب ما از امام صادق علیه السلام درباره به دنبال شکار رفتن سئوال کرد و گفت: من مردی هستم که با

شکار و بازی و چوگان و شطرنج سرگرم می شوم. - ادامه داد: - پس امام صادق علیه السلام فرمود: اما شکار، اشتیاقی باطل است و خداوند شکار را فقط برای کسی که نیازمند به شکار باشد حلال کرده است، پس کسی که نیازمند به آن باشد، سعی اش در آن باطل نیست، و قصر کردن، هم در نماز و هم در روزه بر او واجب است، تا زمانی که نیازمند به خوردن آن باشد. و اگر از کسانی باشد که برای تجارت در پی آن است و حرفه دیگری جز شکار ندارد، پس تلاش او حق است و ادای کامل نماز و روزه بر او لازم است، زیرا آن تجارت اوست. پس او به منزله فرد در حرکتی است که به دنبال تجارت در بازارها می چرخد، یا مانند چهارپا دار و کشتیبان است.

و هر که برای سرگرمی، نشاط و خوشگذرانی، به دنبال آن باشد، تلاش او تلاشی باطل و سفر او سفری باطل است، و ادای کامل نماز و روزه بر اوست، و براستی مؤمن از آن گریزان است و طلب آخرت او را از سرگرمی ها باز داشته است ... ادامه حدیث.

توضیح

آنچه که خبر در خصوص اینکه شکارچی برای تجارت، هم نماز و هم روزه را به صورت کامل ادا می کند بر آن دلالت دارد، قائلی را برای آن ندیده ام. اما ظاهر خبر این است که این حکم مختص به شکارچی ای است که دائماً در سیر و حرکت برای شکار باشد. پس به منزله تاجری می باشد که در تجارتش جابجا می شود، و این از مذاهب اصحاب دور نیست و ظاهر نصوص این را می گوید. و در خبر، تعلیل این حکم گذشت که آن کار آنها است، پس این تعلیل، این مورد را نیز شامل می شود.

و این حکم برای شکارچی ای که احیاناً برای تجارت به شکار می رود نیست. و حمل کردن آن بر زمانی که به مسافت نرسد و از ابتدا نیز آن را قصد نکرده باشد نیز ممکن است، چنانکه در شکار شایع است و غالباً اینگونه است. و مورد اول از خبر، ظهور بیشتری دارد.

روایت 40

کتاب الغایات: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: برترین های امت من کسانی هستند که زمانی که سفر می کنند قصر می کنند و روزه را افطار می کنند.

«41»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَصَّرَ الصَّلَاةَ فِی السَّفَرِ وَ أَفْطَرَ فَقَدْ قَبِلَ تَخْفِیفَ اللَّهِ وَ کَمَلَتْ صَلَاتُهُ ⁽¹⁾.

وَ عَنْهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهَی أَنْ تَتِمَّ الصَّلَاةُ فِی السَّفَرِ⁽²⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ قَالَ: أَنَا بَرِی ءٌ مِمَّنْ یُصَلِّی فِی السَّفَرِ أَرْبَعاً⁽³⁾.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ صَلَّی أَرْبَعاً فِی السَّفَرِ أَعَادَ إِلَّا أَنْ یَکُونَ لَمْ تُقْرَأِ الْآیَةُ عَلَیْهِ وَ لَمْ یَعْلَمْهَا فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْهِ یَعْنِی بِالْآیَةِ آیَةَ الْقَصْرِ⁽⁴⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْفَرْضُ عَلَی الْمُسَافِرِ مِنَ الصَّلَاةِ رَکْعَتَانِ فِی کُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا الْمَغْرِبَ فَإِنَّهَا غَیْرُ مَقْصُورَةٍ⁽⁵⁾.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ أَنَّهُ قَالَ: لَیْسَ فِی السَّفَرِ فِی النَّهَارِ صَلَاةٌ إِلَّا الْفَرِیضَةُ وَ لَکَ فِیهِ أَنْ تُصَلِّیَ إِنْ شِئْتَ مِنْ أَوَّلِ اللَّیْلِ إِلَی آخِرِهِ وَ لَا تَدَعْ أَنْ تَقْضِیَ نَافِلَةَ النَّهَارِ فِی اللَّیْلِ ⁽⁶⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِذَا خَرَجَ الْمُسَافِرُ إِلَی سَفَرٍ یُقَصَّرُ فِی مِثْلِهِ الصَّلَاةُ قَصَّرَ وَ أَفْطَرَ إِذَا خَرَجَ مِنْ مِصْرِهِ أَوْ قَرْیَتِهِ ⁽⁷⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: تُقَصَّرُ الصَّلَاةُ فِی بَرِیدَیْنِ ذَاهِباً وَ رَاجِعاً یَعْنِی إِذَا کَانَ خَارِجاً إِلَی سَفَرٍ مَسِیرَةَ بَرِیدٍ وَ هُوَ یُرِیدُ الرُّجُوعَ قَصَّرَ وَ إِنْ کَانَ یُرِیدُ الْإِقَامَةَ لَمْ یُقَصِّرْ حَتَّی تَکُونَ الْمَسَافَةُ بَرِیدَیْنِ ⁽⁸⁾.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: تِسْعَةٌ لَا یُقَصِّرُونَ الصَّلَاةَ الْأَمِیرُ یَدُورُ فِی إِمَارَتِهِ وَ الْجَابِی یَدُورُ فِی جِبَایَتِهِ وَ صَاحِبُ الصَّیْدِ وَ الْمُحَارِبُ یَعْنِی قَاطِعَ الطَّرِیقِ وَ الْبَاغِی عَلَی الْمُسْلِمِینَ وَ السَّارِقُ وَ أَمْثَالُهُمْ وَ التَّاجِرُ یَدُورُ فِی تِجَارَتِهِ وَ الْبَدَوِیُّ یَدُورُ فِی طَلَبِ الْقَطْرِ وَ الزَّرَّاعُ فَکُلُّ هَؤُلَاءِ الْمُرَادُ فِیهِمْ إِذَا

روایت 41

دعائم الاسلام: از علی علیه السلام روایت است که وی فرمود: هر که نماز در سفر را قصر کند و روزه را باز کند، پس تخفیف خداوند را پذیرفته است و نماز کاملی انجام داده است.⁽⁹⁾

و از او صلوات الله علیه روایت است که رسول خدا صلی الله علیه و آله نهی فرمود که نماز در سفر کامل ادا شود.⁽¹⁰⁾

و از جعفر بن محمد روایت است که فرمود: من از کسی که در سفر چهار رکعت بخواند بیزارم.⁽¹¹⁾

و از ابوجعفر امام باقر علیه السلام روایت است که وی فرمود: هر که در سفر چهار رکعت خواند، اعاده کند، مگر اینکه آیه برای او قرائت نشده باشد و از آن آگاهی نداشته باشد، پس اعاده ای بر او نیست. مقصودش از آیه، آیه قصر است.⁽¹²⁾

و از جعفر بن محمد علیه السلام روایت است که وی فرمود: بر مسافر، دو رکعت از هر نماز واجب است، جز مغرب که آن قصر نشده است.⁽¹³⁾

و از ابوجعفر محمد بن علی علیه السلام روایت است که وی فرمود: در سفر در طول روز، جز فریضه نمازی نیست، و (در سفر) برای تو جایز است که اگر خواستی، از اول شب تا آخر آن نماز بخوانی، و حتی می توانی نافله روز را در شب قضا کنی.⁽¹⁴⁾

و از او روایت است که فرمود: زمانی که مسافر برای سفری خارج شد که در مانند آن قصر می شود، زمانی که از شهر یا روستای خود خارج شد، نماز را قصر می کند و روزه را باز می کند.⁽¹⁵⁾

و از او روایت است که فرمود: نماز را در دو برید رفت و برگشت قصر می کنی، یعنی زمانی که برای سفری یک برید خارج شود و قصد رجوع دارد، قصر می کند، و اگر قصد اقامت دارد قصر نمی کند، مگر اینکه مسافت دو برید باشد.⁽¹⁶⁾

و از علی علیه السلام روایت است: شنیدم که رسول خدا می فرمود: نه تن نماز را قصر نمی کنند: امیری که در امارتش به هر جا سر می زند، مأمور جمع آوری مالیات که در جمع آوری آن حرکت می کند، شکارچی، راهزن، تجاوزگر بر مسلمانان، دزد و امثال آنان، تاجری که در تجارتش جا به جا می شود، بادیه نشینی که در طلب باران حرکت می کند و چارپا دار پس در همه اصناف، چیزی که می خواهند

کَانُوا یَدُورُونَ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَی مَوْضِعٍ- لَا یَجِدُّونَ فِی السَّفَرِ⁽¹⁾.

وَ کَذَلِکَ رَوَیْنَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ فِی الْمُکَارِی وَ الْمَلَّاحِ وَ هُوَ النُّوتِیُّ لَا یُقَصِّرَانِ لِأَنَّ ذَلِکَ دَأْبُهُمَا وَ کَذَلِکَ الْمُسَافِرُ إِلَی أَرَضِینَ لَهُ بَعْضُهَا قَرِیبٌ مِنْ بَعْضٍ فَیَکُونُ یَوْماً هَاهُنَا وَ یَوْماً هَاهُنَا فَقَالَ علیه السلام فِی هَذَا أَیْضاً إِنَّهُ لَا یُقَصِّرُ وَ کَذَلِکَ قَالَ فِی الْمُسَافِرِ یَنْزِلُ فِی بَعْضِ أَسْفَارِهِ عَلَی أَهْلِهِ لَا یُقَصِّرُ⁽²⁾.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا أَنَّهُمَا قَالا: إِذَا نَزَلَ الْمُسَافِرُ مَکَاناً یَنْوِی فِیهِ مُقَامَ عَشَرَةِ أَیَّامٍ صَامَ وَ أَتَمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ نَوَی مُقَامَ أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ قَصَّرَ وَ أَفْطَرَ وَ هُوَ فِی حَالِ الْمُسَافِرِ وَ إِنْ لَمْ یَنْوِ شَیْئاً وَ قَالَ الْیَوْمَ أَخْرُجُ وَ غَداً أَخْرُجُ قَصَّرَ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ شَهْرٍ ثُمَّ أَتَمَ ⁽³⁾

وَ قَالَ لَا یَنْبَغِی لِلْمُسَافِرِ أَنْ یُصَلِّیَ بِمُقِیمٍ وَ لَا یَأْتَمَّ بِهِ فَإِنْ فَعَلَ فَأَمَّ الْمُقِیمِینَ سَلَّمَ مِنْ رَکْعَتَیْنِ وَ أَتَمُّوا هُمْ وَ إِنِ ائْتَمَّ بِمُقِیمٍ انْصَرَفَ مِنْ رَکْعَتَیْنِ ⁽⁴⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ نَسِیَ صَلَاةً فِی السَّفَرِ فَذَکَرَهَا فِی الْحَضَرِ قَضَی صَلَاةَ مُسَافِرٍ وَ إِنْ نَسِیَ صَلَاةً فِی الْحَضَرِ فَذَکَرَهَا فِی السَّفَرِ قَضَاهَا صَلَاةَ مُقِیمٍ ⁽⁵⁾.

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَنْ عَلِیٍّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام: أَنَّهُمْ رَخَّصُوا لِلْمُسَافِرِ أَنْ یُصَلِّیَ النَّافِلَةَ عَلَی دَابَّتِهِ أَوْ بَعِیرِهِ حَیْثُمَا تَوَجَّهَ لِلْقِبْلَةِ أَوْ لِغَیْرِ الْقِبْلَةِ وَ تَکُونُ صَلَاتُهُ إِیمَاءً وَ یَجْعَلُ السُّجُودَ أَخْفَضَ مِنَ الرُّکُوعِ فَإِذَا کَانَتِ الْفَرِیضَةُ لَمْ یُصَلِّ إِلَّا عَلَی الْأَرْضِ مُتَوَجِّهاً إِلَی الْقِبْلَةِ وَ الْعَامَّةُ أَیْضاً عَلَی هَذَا⁽⁶⁾

وَ قَالُوا فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ⁽⁷⁾فِی هَذَا نَزَلَ أَیْ فِی صَلَاةِ النَّافِلَةِ عَلَی الدَّابَّةِ حَیْثُمَا تَوَجَّهَتْ ⁽⁸⁾.

زمانی است که از مکانی به مکانی در حرکت باشند و در سفر جدّیت ندارند(قصد اصلیشان شغلشان است نه مسافرت کردن).⁽⁹⁾

و همچنین از جعفر بن محمد بر ما روایت شده است که درباره چهارپادار و ملاح یعنی ملوان فرمود: آن دو قصر نمی کنند زیرا آن شیوه زندگی آنهاست. و همچنین در باره مسافری که به سرزمین هایی که یکی از آن به دیگری نزدیک است و یک روز اینجا و روز دیگر آنجاست، می رود، فرمود: در این مورد نیز او قصر نمی کند. و همچنین درباره مسافری که در بخشی از سفرهایش نزد خانواده خود ساکن می شود، فرمود: قصر نمی کند.⁽¹⁰⁾

و از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت است که آن دو فرمودند: زمانی که مسافری در مکانی فرود آمد که نیت اقامت ده روزه در آن را می کند، روزه بگیرد و نماز را کامل ادا کند، و اگر برای اقامت کمتر از آن نیت کند، قصر می کند و روزه را باز می کند، زیرا مسافر است. و اگر چیزی را نیت نکند و بگوید: امروز خارج می شوم و فردا خارج می شوم، تا یک ماه را قصر می کند و سپس کامل ادا می کند.⁽¹¹⁾

و فرمود: برای مسافر شایسته نیست که بر مقیم امام شود و به او اقتدا نمی کند و اگر انجام داد و بر افراد مقیم امام شد، در دو رکعت سلام می دهد و آنان کامل ادا می کنند، و اگر بر مقیم اقتدا کرد، بعد از دو رکعت خارج می شود.⁽¹²⁾

و از جعفر بن محمد علیه السلام روایت است که وی فرمود: هر که در سفر نمازی را فراموش کرد و آن را در حضر به یاد آورد، نماز مسافر را قضا کند، و اگر در حضر نمازی را فراموش کرد، پس آن را در سفر به یاد بیاورد، آن را به عنوان نماز مقیم قضا می کند.⁽¹³⁾

و از رسول خدا صلی الله علیه و آله، علی، محمد بن علی بن الحسین و جعفر بن محمد علیهم السلام روایت است که آنان به مسافر اجازه داده اند که نافله را بر روی چهارپا یا شتر خود، هر جایی که به قبله رو کرد یا به غیر قبله، به جای آورد، و نمازش با اشاره باشد، و برای سجده بیشتر از رکوع خم می شود. پس زمانی که فریضه باشد، آن را نمی خواند مگر بر روی زمین و رو به سوی قبله، و عامه نیز بر این هستند.⁽¹⁴⁾

و درباره این سخن خداوند عزوجل «فَأَیْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ»،⁽¹⁵⁾

{پس به هر سو رو کنید آنجا روی [به] خداست} فرمودند: که در این باره نازل شد، یعنی درباره نماز نافله بر روی چهارپا، به هر جهتی که آن رو کرد.⁽¹⁶⁾

وَ رُوِّینَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ صَلَّی فِی السَّفِینَةِ وَ هِیَ تَدُورُ فَلْیَتَوَجَّهْ إِلَی الْقِبْلَةِ فَإِنْ دَارَتْ بِهِ دَارَ إِلَی الْقِبْلَةِ بِوَجْهِهِ وَ إِنْ لَمْ یَسْتَطِعْ أَنْ یُصَلِّیَ قَائِماً صَلَّی جَالِساً وَ یَسْجُدُ إِنْ شَاءَ عَلَی الزِّفْتِ ⁽¹⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ نَهَی عَنِ الصَّلَاةِ عَلَی جَادَّةِ الطَّرِیقِ ⁽²⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ فِی الْغَرِیقِ وَ حائض [خَائِضِ] الْمَاءِ یُصَلِّیَانِ إِیمَاءً وَ کَذَلِکَ الْعُرْیَانُ إِذَا لَمْ یَجِدْ ثَوْباً یُصَلِّی فِیهِ صَلَّی جَالِساً وَ یُومِئُ إِیمَاءً⁽³⁾.

بیان

و لا تدع أن تقضی یدل علی استحباب قضاء نوافل النهار باللیل و هو خلاف المشهور وَ قَدْ وَرَدَ فِی عِدَّةِ رِوَایَاتٍ کَصَحِیحَةِ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ⁽⁴⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَقْضِی صَلَاةَ النَّهَارِ بِاللَّیْلِ فِی السَّفَرِ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَهُ إِسْمَاعِیلُ بْنُ جَابِرٍ أَقْضِی صَلَاةَ النَّهَارِ بِاللَّیْلِ فِی السَّفَرِ فَقَالَ لَا فَقَالَ إِنَّکَ قُلْتَ نَعَمْ فَقَالَ إِنَّ ذَلِکَ یُطِیقُ وَ أَنْتَ لَا تُطِیقُ.

و فی حسنة سدیر⁽⁵⁾کان أبی یقضی فی السفر نوافل النهار باللیل و لا یتم صلاة فریضة و یعارضها روایات دالة علی المنع و الشیخ حمل الروایات الأولة تارة علی الجواز و أخری علی من سافر بعد دخول الوقت و الأظهر عندی حملها علی التقیة کما یومئ إلیه الأخبار.

و النوتی بالضم الملاح قال فی النهایة النوتی الملاح الذی یدیر السفینة فی البحر و قد نات ینوت نوتا إذا تمایل فی النعاس کأن النوتی یمیل السفینة من جانب إلی جانب.

«42»

الْهِدَایَةُ،: الْحَدُّ الَّذِی یُوجِبُ التَّقْصِیرَ عَلَی الْمُسَافِرِ أَنْ یَکُونَ سَفَرُهُ ثَمَانِیَةَ فَرَاسِخَ فَإِذَا کَانَ سَفَرُهُ أَرْبَعَةَ فَرَاسِخَ وَ لَمْ یُرِدِ الرُّجُوعَ مِنْ یَوْمِهِ فَهُوَ بِالْخِیَارِ فَإِنْ شَاءَ أَتَمَّ وَ إِنْ شَاءَ قَصَّرَ وَ إِنْ أَرَادَ الرُّجُوعَ مِنْ یَوْمِهِ فَالتَّقْصِیرُ عَلَیْهِ وَاجِبٌ وَ الْمُتِمُّ فِی السَّفَرِ کَالْمُقَصِّرِ فِی الْحَضَرِ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَنْ صَلَّی فِی السَّفَرِ أَرْبَعاً مُتَعَمِّداً فَأَنَا إِلَی

و از جعفر بن محمد علیه السلام بر ما روایت شده است که وی فرمود: هر که در کشتی نماز بخواند، درحالی که آن می چرخد، پس باید به قبله رو کند، پس اگر چرخید رویش را به سمت قبله بچرخد، و اگر نتوانست در حالت ایستاده بخواند، نشسته نماز بخواند، و اگر خواست، بر روی قیر سجده کند.⁽⁶⁾

و از او روایت است که وی از نماز در وسط راه نهی فرمود.⁽⁷⁾

و از او روایت است که درباره شخص در حال غرق و غوطه ور در آب فرمود: آن دو به اشاره نماز می خوانند و همچنین عریان، زمانی که لباسی نیابد که در آن نماز بخواند، نشسته نماز می خواند و - برای رکوع و سجود - اشاره می کند.

توضیح

«و رها نکن که قضا کنی» بر مستحب بودن قضای نوافل روز در شب دلالت دارد و این برخلاف قول مشهور است. و در چند روایت مانند صحیحه معاویة بن عمار آمده است⁽⁸⁾که گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: [می توانم] در سفر، نماز روز را در شب قضا کنم؟ پس فرمود: بله، اسماعیل بن جابر به او گفت: در سفر، نماز روز را در شب قضا کنم؟ فرمود: خیر، پس گفت: شما فرمودی، بله. پس فرمود: او تحمل می کند و تو تحمل نمی کنی.

و در حسنه سدیر⁽⁹⁾

آمده است پدرم در سفر، نوافل روز را در شب قضا می کرد، و نماز فریضه را کامل ادا نمی کرد. و روایات دال بر منع، با آن تعارض دارد. و شیخ روایات نخست را گاه بر جواز و گاه بر کسی که بعد از فرا رسیدن وقت سفر کند حمل کرده است. و بهتر در نظر من، حمل کردن آن بر تقیه است، چنانکه اخبار به آن اشاره دارد.

«والنوتی» ملّاح است. در النهایه گوید: النوتی ملّاحی است که کشتی را در دریا رهبری می کند. و «نات ینوت نوتاً» زمانی که است در خواب متمایل می شود. گویا ملاح کشتی را از سمتی به سمت دیگر مایل می کند.

روایت 42

الهدایه: حدی که قصر کردن بر مسافر را واجب می سازد این است که سفرش هشت فرسخ باشد، پس زمانی که سفرش چهار فرسخ باشد و قصد بازگشت در همان روز را نداشته باشد، پس او مختار است؛ پس اگر خواست کامل ادا می کند و اگر خواست قصر می کند، و اگر قصد بازگشت در همان روز را داشته باشد، پس قصر کردن بر او واجب است، و متمم در سفر، مانند قصرکننده در حضر است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر که در سفر به عمد چهار رکعت بخواند، پس من از او به

اللَّهِ مِنْهُ بَرِی ءٌ⁽¹⁾.

وَ لَا یَحِلُّ التَّمَامُ فِی السَّفَرِ إِلَّا لِمَنْ کَانَ سَفَرُهُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَعْصِیَةً أَوْ سَفَراً إِلَی صَیْدٍ یَکُونُ بَطَراً أَوْ أَشَراً فَأَمَّا الَّذِی یَجِبُ عَلَیْهِ الْإِتْمَامُ فِی الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ فِی السَّفَرِ فَالْمُکَارِی وَ الْکَرِیُّ وَ الْبَرِیدُ وَ الرَّاعِی وَ الْمَلَّاحُ لِأَنَّهُ عَمَلُهُمْ وَ صَاحِبُ الصَّیْدِ إِنْ کَانَ صَیْدُهُ مَا یَقُوتُ بِهِ عِیَالَهُ فَعَلَیْهِ التَّقْصِیرُ فِی الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ ⁽²⁾.

«43»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ مُوسَی الْمَرْوَزِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَرْبَعٌ یُفْسِدْنَ الْقَلْبَ وَ یُنْبِتْنَ النِّفَاقَ فِی الْقَلْبِ کَمَا یُنْبِتُ الْمَاءُ الشَّجَرَ اللَّهْوُ وَ الْبَذَاءُ وَ إِتْیَانُ بَابِ السُّلْطَانِ وَ طَلَبُ الصَّیْدِ⁽³⁾.

بیان

الظاهر أن المراد بالصید صید اللهو و ظاهر الأخبار تحریمه کما هو ظاهر أکثر الأصحاب و یحتمل کونه مکروها و لکونه لغوا لا فائدة فیه لا یوجب قصر الصلاة و الصوم و الأول أظهر.

خداوند برائت می جویم.⁽⁴⁾

و ادای کامل در سفر مجاز نیست مگر برای کسی که سفرش معصیت خدا باشد یا سفر برای شکاری باشد که برای خوشگذرانی و تفریح است. و اما کسی که ادای کامل نماز و روزه در سفر بر او واجب است: چهارپادار، کرایه دهنده، پستچی، چوپان و ملوان است؛ زیرا آن پیشه ی آنان است و شکارچی اگر صیدش چیزی باشد که خانواده اش به وسیله آن گذران می کنند، قصر در نماز و روزه بر او واجب است.⁽⁵⁾

روایت 43

الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چهار چیز قلب را فاسد می کند و نفاق را در قلب می رویاند، چنانکه آب درخت را می رویاند: لهو، هرزگی، آمدن بر در سلطان، دنبال شکار رفتن.⁽⁶⁾

توضیح

ظاهر این است که مقصود از شکار، شکار برای سرگرمی است. و ظاهر اخبار حرام بودن آن است، چنانکه ظاهر اکثر اصحاب این است. و مکروه بودن آن محتمل است، چون لغو و بیهوده است و فایده ای در آن نیست و موجب قصر نماز و روزه نمی شود و رأی اول بهتر است.

باب 2 مواضع التخییر

اشارة

باب 2 مواضع التخییر⁽¹⁾

فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِیتاءِ الزَّکاةِ یَخافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ لِیَجْزِیَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ .

و ظاهر قوله عزّ و جلّ:« وَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ» أن فی الآیة الکریمة مبتدئا من قوله عزّ و جلّ:« نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» الی آخر الآیة الکریمة کلمات ضربت أمثالا لهدایة الناس أولها« نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» و هو النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و بعده« مَثَلُ نُورِهِ» و لیس الا علیا علیه الصلاة و السلام، ثمّ العترة الطاهرة الزکیة واحدا بعد واحد: أنوار الهدایة و الشجرة الطیبة التی أصلها ثابت و فرعها فی السماء، الی أن یبلغ« لِنُورِهِ» و هو المهدی الذی یختم اللّه به أنوار هدایته و یظهره علی الدین کله و لو کره المشرکون.

ثمّ قال عزّ و جلّ:« فِی بُیُوتٍ» أی هم فی بیوت« أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ» أی یرفع سمکها کما أذن لبیته أن یرفع: فرفع إبراهیم و إسماعیل علیهما الصلاة و السلام قواعد بیته بحیث علا علی کل بیت، و لذلک لم یجز لغیرهم أن یرفع سمک بیته عن ثمانیة أذرع و قد کان ارتفاع بیت اللّه عزّ و جلّ فی عهد النبیّ محمد صلی الله علیه و آله ثمانی عشرة أذرع، فجاز أن یرفع بیوت العترة الطاهرة أیضا ثمانی عشرة أذرع الا قلیلا.

ثمّ قال عزّ من قائل:« وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ» أی یذکر فی تلک البیوت اسم اللّه عزّ و جلّ کما یذکر اسمه فی بیته بیت اللّه الحرام.

ثمّ بین هذا الذکر بقوله:« یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ» و المراد بالتسبیح هو السبحة صلوات النوافل کما هو المعهود فی لفظ القرآن الکریم إذا نسبه الی الناس، و أما الغدو و الآصال، فقد عرفت فی باب أوقات الصلوات و باب الجهر و الاخفات أن الغدو وقت الزوال یتغدی فیه الناس، و الآصال وقت العصر حتّی یغترب الشمس، فینطبق علی صلاة الظهر و العصر، و یشیر الی أن نافلتهما مرغوب فیه فی هذه البیوت مطلقا- حتی فی الاسفار- فیعلم بذلک أن الرکعات المسنونة الداخلة فی الفرائض أیضا مرغوب فیها عند هذه البیوت الکریمة بطریق أولی.

و قوله عزّ و جلّ:« رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ» الخ کأنّه إشارة الی أن المسافر و ان کان سفره للتجارة و البیع یبتغی بذلک فضل اللّه، لا یکون رغبته ذلک لیلهیه عن هذه التجارة المعنویة و هو ذکر اللّه عزّ و جلّ فی هذه البیوت الشریفة و المشاهد الکریمة یصلی نوافله فی تلک البیوت بأجمعها فانها« مَساجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِیراً» و یقیم صلاته حق اقامتها و یؤتی زکاته و صدقاته المندوبة و المفروضة( و کأنّه یجوز حمل الزکاة الی تلک البیوت و تقسیمها بین مستحقیها)« یَخافُونَ» أی یتقون بأفعالهم ذلک« یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ» لکونها نافعة لیوم المعاد، و لیجزیهم اللّه أحسن ما عملوا و یزیدهم من فضله و اللّه یرزق من یشاء بغیر حساب.

و أمّا ما سیجی ء« فی الروایات من انحصار تلک المواضع بالاربعة: مکّة و المدینة و الکوفة و الحائر، فلان الروایات الواردة فی ذلک عن الصادقین علیهما السلام، و البیوت المذکورة فی الآیة الکریمة لم یتحقّق فی زمانهما الا هذه الأربعة، و لا حول و لا قوة الا باللّه العلی العظیم.

الأخبار

«1»

کَامِلُ الزِّیَارَةِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَیُّوبَ بْنَ نُوحٍ عَنْ تَقْصِیرِ الصَّلَوَاتِ فِی هَذِهِ الْمَشَاهِدِ- مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ وَ الْکُوفَةِ وَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ الْأَرْبَعَةِ وَ

باب دوم: مواضع مخیر بودن بین قصر و تمام

اشاره

باب دوم: مواضع مخیر بودن بین قصر و تمام

روایات

روایت 1

کامل الزیاره: سعد بن عبدالله گوید: از ایوب بن نوح درباره قصر در نماز در زیارت گاه های چهارگانه: مکه، مدینه، کوفه، قبر امام حسین علیه السلام

الَّذِی رُوِیَ فِیهَا فَقَالَ أَنَا أُقَصِّرُ وَ کَانَ صَفْوَانُ یُقَصِّرُ وَ ابْنُ أَبِی عُمَیْرٍ وَ جَمِیعُ

و آنچه که درباره آن روایت شده است، سئوال کردم. پس گفت: من قصر می کنم و صفوان قصر می کرد، ابن ابوعمیر و همه

أَصْحَابِنَا یُقَصِّرُونَ ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَتِّیلٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ الْآدَمِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِی شِبْلٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَزُورُ قَبْرَ الْحُسَیْنِ قَالَ زُرِ الطَّیِّبَ وَ أَتِمَّ الصَّلَاةَ عِنْدَهُ قُلْتُ أُتِمُّ الصَّلَاةَ عِنْدَهُ قَالَ أَتِمَّ قُلْتُ بَعْضُ أَصْحَابِنَا یَرْوِی التَّقْصِیرَ قَالَ إِنَّمَا یَفْعَلُ ذَلِکَ الضَّعَفَةُ⁽²⁾.

و منه عن الکلینی ⁽³⁾عن جماعة مشایخه عن سهل بإسناده: مثله.

وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَسْکَرِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا یُقَالُ لَهُ حُسَیْنٌ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَتِمُّ الصَّلَاةُ فِی ثَلَاثَةِ مَوَاطِنَ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله وَ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ علیه السلام ⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ أَخِیهِ وَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ الْقُمِّیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ خَادِمِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَتِمُّ الصَّلَاةُ فِی أَرْبَعَةِ مَوَاطِنَ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله وَ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ وَ حَرَمِ الْحُسَیْنِ علیه السلام ⁽⁵⁾.

اصحاب ما قصر می کردند.⁽⁶⁾

و نیز از کامل الزیارة: ابوشبل گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: قبر حسین علیه السلام را زیارت کنم؟ فرمود: نیکو زیارت کن و نماز را نزد او کامل ادا کن؟ عرض کردم: نماز را نزدش کامل ادا کنم؟ فرمود: کامل ادا کن. عرض کردم: برخی اصحاب ما قصر کردن را روایت کرده اند. فرمود: فقط افراد ضعیف آن را انجام می دهند.⁽⁷⁾

و نیز کامل الزیاره: از کلینی از جمعی از مشایخش از سهل با اسنادش، نظیر فوق روایت شده است.⁽⁸⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: نماز در سه جا کامل ادا می شود: در مسجد الحرام، و مسجد رسول صلی الله علیه و آله، و کنار قبر حسین علیه السلام.⁽⁹⁾

و نیز از کامل الزیاره: امام صادق علیه السلام فرمود: نماز در چهار مکان کامل ادا می شود: در مسجد الحرام، مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله، مسجد کوفه، و حرم حسین علیه السلام.⁽¹⁰⁾

المتهجد، عن إسماعیل بن جابر: مثله ⁽¹⁾.

«2»

الْکَامِلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مِنَ الْأَمْرِ الْمَذْخُورِ إِتْمَامُ الصَّلَاةِ فِی أَرْبَعَةِ مَوَاطِنَ- بِمَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ وَ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ وَ الحیر [الْحِیرَةِ]⁽²⁾.

قَالَ ابْنُ قُولَوَیْهِ وَ زَادَهُ الْحُسَیْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَقِیبَ هَذَا الْحَدِیثِ فِی هَذَا الْبَابِ بِمَا أَخْبَرَهُ بِهِ حَیْدَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ نُعَیْمٍ السَّمَرْقَنْدِیُّ بِإِجَازَتِهِ بِخَطِّهِ اجْتِیَازَهُ عَلَیْنَا لِلْحَجِّ عَنْ أَبِی النَّضْرِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ وَ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ وَ أَبِی عَلِیِّ بْنِ رَاشِدٍ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مِنْ مَخْزُونِ عِلْمِ اللَّهِ الْإِتْمَامُ فِی أَرْبَعَةِ مَوَاطِنَ حَرَمِ اللَّهِ وَ حَرَمِ رَسُولِهِ وَ حَرَمِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ حَرَمِ الْحُسَیْنِ علیهم السلام ⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامِ بْنِ سُهَیْلٍ عَنِ الْفَزَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْدَانَ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ زِیَادٍ الْقَنْدِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام: أُحِبُّ لَکَ مَا أُحِبُّ لِنَفْسِی أَتِمَّ الصَّلَاةَ فِی الْحَرَمَیْنِ وَ بِالْکُوفَةِ وَ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ ⁽⁴⁾.

الْمُتَهَجِّدُ، عَنْ زِیَادٍ الْقَنْدِیِّ: مِثْلَهُ ⁽⁵⁾وَ فِیهِ بَعْدَ قَوْلِهِ مَا أُحِبُّ لِنَفْسِی وَ أَکْرَهُ لَکَ مَا أَکْرَهُ لِنَفْسِی.

«3»

الْکَامِلُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ الْقَزْوِینِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْأَسَدِیِ

المتهجد: نظیر آن از اسماعیل بن جابر روایت است.⁽⁶⁾

روایت 2

الکامل: امام صادق علیه السلام فرمود: از امر محفوظ - در علم خدا - ادای کامل نماز در چهار مکان است: مکه، مدینه، مسجد کوفه و حائر حسینی.⁽⁷⁾

حماد بن عیسی از امام صادق علیه السلام روایت کرد که وی فرمود: از ذخیره علم خداوند، ادای کامل در چهار جایگاه است: حرم خداوند، حرم رسول او، حرم امیرمؤمنان و حرم حسین علیه السلام.⁽⁸⁾

ابوالحسن موسی علیه السلام فرمود: آنچه را که برای خود دوست می دارم برای تو دوست می دارم، نماز را در حرمین و در کوفه و کنار قبر حسین کامل ادا کن.⁽⁹⁾

المتهجد: از زیاد قندی نظیر آن روایت شده است⁽¹⁰⁾

و در آن بعد از این سخن امام علیه السلام: «آنچه که برای خود دوست می دارم»، و آنچه را که برای خود نمی پسندم برای تو نیز نمی پسندم آمده است.

روایت 3

الکامل:

عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الرَّبِیعِ الصَّحَّافِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَرْزُوقٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْحَرَمَیْنِ وَ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ أَتِمَّ الصَّلَاةَ فِیهَا⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ الْکُلَیْنِیِ ⁽²⁾وَ جَمَاعَةِ مَشَایِخِهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: تَتِمُّ الصَّلَاةُ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ مَسْجِدِ الرَّسُولِ وَ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ وَ حَرَمِ الْحُسَیْنِ علیه السلام ⁽³⁾.

الْمُتَهَجِّدُ، عَنْ حُذَیْفَةَ: مِثْلَهُ ثُمَّ قَالَ وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ فِی حَرَمِ اللَّهِ وَ حَرَمِ رَسُولِهِ وَ حَرَمِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ حَرَمِ الْحُسَیْنِ ⁽⁴⁾.

«4»

الْکَامِلُ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ فَائِدٍ الْخَیَّاطِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْمَاضِی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْحَرَمَیْنِ فَقَالَ أَتِمَّ وَ لَوْ مَرَرْتَ بِهِ مَارّاً⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی زَاهِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ الزَّیَّاتِ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ عِمْرَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام أُقَصِّرُ فِی مَسْجِدِ الْحَرَامِ أَوْ أُتِمُّ قَالَ إِنْ قَصَّرْتَ فَلَکَ وَ إِنْ أَتْمَمْتَ فَهُوَ خَیْرٌ وَ زِیَادَةٌ فِی الْخَیْرِ خَیْرٌ⁽⁶⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: سَأَلْتُ الْعَبْدَ الصَّالِحَ عَنْ زِیَارَةِ قَبْرِ الْحُسَیْنِ علیه السلام فَقَالَ مَا أُحِبُّ لَکَ تَرْکَهُ قُلْتُ مَا تَرَی

عمرو بن مرزوق گوید: از موسی بن جعفر علیه السلام درباره نماز در حرمین و کنار قبر حسین علیه السلام سئوال کردم، فرمود: نماز را در آنها کامل ادا کن.⁽⁷⁾

و نیز از الکامل: حذیفه بن منصور از کسی که از امام صادق علیه السلام شنیده است روایت کرد که وی می فرمود: نماز در مسجد الحرام، مسجد رسول، مسجد کوفه و حرم حسین علیه السلام کامل ادا می شود.⁽⁸⁾

المتهجد: از حذیفه مشابه آن روایت است، سپس گوید: و در خبری دیگر در حرم خدا، حرم رسول او صلی الله علیه و آله، حرم امیرمؤمنان، و حرم امام حسین علیهما السلام.⁽⁹⁾

روایت 4

الکامل: فائد خیاط از ابوالحسن ماضی علیه السلام روایت کرد و گوید: از او درباره نماز در حرمین سئوال کردم، پس فرمود: کامل ادا کن، هر چند که گذری از آن عبور کردی.⁽¹⁰⁾

و نیز از الکامل: عمران گوید: به موسی بن جعفر علیه السلام عرض کردم: در مسجدالحرام قصر کنم یا کامل ادا کنم؟ فرمود: اگر قصر کردی برایت جایز است، و اگر کامل ادا کنی، آن برای تو بهتر است، و زیادت در خیر، خیر است.⁽¹¹⁾

و نیز از الکامل: علی بن ابوحمزه گوید: از عبد صالح علیه السلام درباره زیارت قبر حسین علیه السلام سئوال کردم، پس گفت: ترک آن را برایت دوست نمی دارم، عرض کردم: درباره

فِی الصَّلَاةِ عِنْدَهُ وَ أَنَا مُقَصِّرٌ قَالَ صَلِّ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مَا شِئْتَ تَطَوُّعاً وَ فِی مَسْجِدِ الرَّسُولِ مَا شِئْتَ تَطَوُّعاً وَ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ فَإِنِّی أُحِبُّ ذَلِکَ .

قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ بِالنَّهَارِ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ وَ مَشْهَدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله تَطَوُّعاً وَ فِی مَسْجِدِ الْکُوفَةِ فَقَالَ نَعَمْ مَا قَدَرْتَ عَلَیْهِ ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ نَهِیکٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّطَوُّعِ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ بِمَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ وَ أَنَا مُقَصِّرٌ قَالَ تَطَوَّعْ عِنْدَهُ وَ أَنْتَ مُقَصِّرٌ مَا شِئْتَ وَ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ فِی مَسْجِدِ الرَّسُولِ وَ فِی مَشَاهِدِ النَّبِیِّ فَإِنَّهُ خَیْرٌ⁽²⁾.

و منه عن علی بن الحسین عن علی بن إبراهیم عن ابن أبی عمیر و إبراهیم بن عبد الحمید جمیعا عن أبی الحسن علیه السلام: مثله ⁽³⁾و منه عن أبیه عن سعد عن الخشاب عن جعفر بن محمد بن حکیم الخثعمی عن إبراهیم بن عبد الحمید عن أبی الحسن علیه السلام: مثله ⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّطَوُّعِ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ وَ مَشَاهِدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ الْحَرَمَیْنِ وَ التَّطَوُّعِ فِیهِنَّ بِالصَّلَاةِ وَ نَحْنُ مُقَصِّرُونَ قَالَ نَعَمْ تَطَوَّعْ مَا قَدَرْتَ عَلَیْهِ فَهُوَ خَیْرٌ⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ أَتَنَفَّلُ فِی الْحَرَمَیْنِ وَ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ وَ أَنَا أُقَصِّرُ قَالَ نَعَمْ مَا قَدَرْتَ عَلَیْهِ ⁽⁶⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ

نماز در کنار آن چه نظری داری، درحالی که من قصر می کنم؟ فرمود: در مسجدالحرام هر چه خواستی نافله بخوان، و در مسجد الرسول هر چه خواستی نافله بخوان و [همچنین] کنار قبر حسین - علیه السلام - که من آن را دوست دارم.

در ادامه گوید: و از او درباره نماز نافله در روز کنار قبر حسین و حرم پیامبر صلی الله علیه و آله و در مسجد کوفه سئوال کردم، پاسخ گفت: بله، هر چه که بر آن قادر بودی.⁽⁷⁾

و نیز از الکامل: ابن ابوعمیر گوید: از موسی بن جعفر علیه السلام درباره نافله کنار قبر حسین علیه السلام، و در مکه و مدینه سئوال کردم، درحالی که من قصر می کنم. فرمود: اگر قصر می کنی، هر چه خواستی نزد آن، و در مسجدالحرام و در مسجدالرسول و در حرم پیامبر صلی الله علیه و آله، نماز مستحبی بخوان. که آن خیر است.⁽⁸⁾

و نیز از الکامل: با سندی دیگر از موسی بن جعفر علیه السلام نظیر حدیث فوق روایت شده است.⁽⁹⁾

و نیز از الکامل: با سندی دیگر از موسی بن جعفر علیه السلام، مشابه آن، روایت است.⁽¹⁰⁾

و نیز از الکامل: اسحاق بن عمار گوید: از موسی بن جعفر علیه السلام درباره نافله نزد قبر حسین علیه السلام و حرم پیامبر صلی الله علیه و آله و حرمین، و درباره نافله در آنها - درحالی که ما قصر می کنیم - سئوال کردم؟ فرمود: هر چه که قادر بودی نافله بخوان که آن بهتر است.⁽¹¹⁾

و نیز از الکامل: اسحاق بن عمار گوید: به موسی بن جعفر علیه السلام عرض کردم: فدایت گردم! درحالی که قصر می کنم، در حرمین و نزد قبر حسین بن علی علیه السلام نافله می خوانم؟ فرمود: بله، هر چه که قادر بودی نافله بخوان.⁽¹²⁾

ابْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّطَوُّعِ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ وَ مَشَاهِدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ الْحَرَمَیْنِ فِی الصَّلَاةِ وَ نَحْنُ مُقَصِّرٌ قَالَ نَعَمْ تَطَوَّعْ مَا قَدَرْتَ عَلَیْهِ ⁽¹⁾.

«5»

الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَکَّةُ وَ الْمَدِینَةُ کَسَائِرِ الْبُلْدَانِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ رَوَی عَنْکَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا أَنَّکَ قُلْتَ لَهُمْ أَتِمُّوا بِالْمَدِینَةِ لِخَمْسٍ فَقَالَ إِنَّ أَصْحَابَکُمْ هَؤُلَاءِ کَانُوا یَقْدَمُونَ فَیَخْرُجُونَ مِنَ الْمَسْجِدِ عِنْدَ الصَّلَاةِ فَکَرِهْتُ ذَلِکَ لَهُمْ فَلِهَذَا قُلْتُهُ ⁽²⁾.

«6»

الْکَامِلُ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی وَصْفِ زِیَارَةِ الْحُسَیْنِ علیه السلام إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ اجْعَلِ الْقَبْرَ بَیْنَ یَدَیْکَ وَ صَلِّ مَا بَدَا لَکَ وَ کُلَّمَا دَخَلْتَ الْحَائِرَ فَسَلِّمْ ثُمَّ امْشِ حَتَّی تَضَعَ یَدَیْکَ وَ خَدَّیْکَ جَمِیعاً عَلَی الْقَبْرِ فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَخْرُجَ فَاصْنَعْ مِثْلَ ذَلِکَ وَ لَا تُقَصِّرْ عِنْدَهُ مِنَ الصَّلَاةِ مَا أَقَمْتَ الْحَدِیثَ ⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ الْکِسَائِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْحَائِرِ قَالَ لَیْسَ الصَّلَاةُ إِلَّا الْفَرْضَ بِالتَّقْصِیرِ وَ لَا یُصَلَّی النَّوَافِلُ ⁽⁴⁾.

«7»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام عَنْ إِتْمَامِ الصَّلَاةِ فِی الْحَرَمَیْنِ- مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ قَالَ

و نیز از الکامل: علی بن ابو حمزه بطائنی گوید: از ابو ابراهیم(موسی بن جعفر) علیه السلام درباره نافله در نماز کنار قبر حسین علیه السلام، حرم پیامبر صلّی الله علیه و آله و حرمین، در حالی که قصر می کنیم سؤال کردم؟ فرمود: بله، هرچه توانستی نافله بخوان.⁽⁵⁾

روایت 5

العلل: معاویة بن وهب گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مکه و مدینه مانند سایر شهرهاست؟ فرمود: بله، عرض کردم: برخی از اصحاب ما از شما روایت کردند که به آنان گفته ای: در مدینه برای پنج روز کامل، ادا کنید؟! فرمود: این اصحاب شما می آمدند و به هنگام نماز از مسجد خارج می شدند، پس آن را برای آنان ناپسند دانستم و به این دلیل آن را گفتم.⁽⁶⁾

روایت 6

الکامل: سعدان بن مسلم از برخی اصحاب ما، از امام صادق علیه السلام درباره توصیف زیارت حسین علیه السلام تا اینجا روایت کرد که فرمود: سپس قبر را مقابلت قرار بده و هر چه به نظرت آمد نماز بخوان. و هر گاه وارد حائر شدی، پس سلام کن. سپس راه برو و دست و گونه هایت را بر روی قبر قرار بده، و زمانی که خواستی خارج شوی، مانند آن انجام بده، و در این صورت، تا زمانی که اقامت داری، نمازی را قصر نکن ... ادامه حدیث.⁽⁷⁾

و نیز از الکامل: عمار بن موسی گوید: از امام صادق علیه السلام درباره نماز در حائر سئوال کردم: فرمود: نمازی نیست مگر واجب با قصر، و نوافل خوانده نمی شود.⁽⁸⁾

روایت 7

قرب الإسناد: عثمان بن عیسی گوید: از ابوالحسن موسی علیه السلام درباره ادای کامل نماز در حرمین مکه و مدینه سئوال کردم، فرمود:

أَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ لَوْ صَلَاةً وَاحِدَةً⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ صَالِحِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخَثْعَمِیِّ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام أَسْأَلُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْمَسْجِدَیْنِ أُقَصِّرُ أَوْ أُتِمُّ فَکَتَبَ إِلَیَّ أَیَّ ذَلِکَ فَعَلْتَ فَلَا بَأْسَ .

قَالَ وَ کَتَبْتُ إِلَیْهِ أَسْأَلُهُ عَنْ خَصِیٍّ لِی فِی سِنِّ رَجُلٍ مُدْرِکٍ یَحِلُّ لِلْمَرْأَةِ أَنْ یَرَاهَا وَ تَکْشِفَ بَیْنَ یَدَیْهِ قَالَ فَلَمْ یُجِبْنِی فِیهَا .

قَالَ فَسَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام عَنْهَا مُشَافَهَةً فَأَجَابَنِی بِمِثْلِ مَا أَجَابَنِی أَبُوهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِی الصَّلَاةِ قَصِّرْ⁽²⁾.

«8»

الْعُیُونُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ نُعَیْمِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ الصَّلَاةِ بِمَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ تَقْصِیرٌ أَوْ تَمَامٌ فَقَالَ قَصِّرْ مَا لَمْ تَعْزِمْ عَلَی مُقَامِ عَشَرَةٍ⁽³⁾.

«9»

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ وَ أَبِی عَلِیِّ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مِنْ مَخْزُونِ عِلْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْإِتْمَامُ فِی أَرْبَعَةِ مَوَاطِنَ- حَرَمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ حَرَمِ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله وَ حَرَمِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ حَرَمِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام.

قال الصدوق رحمه الله یعنی أن ینوی الإنسان فی حرمهم علیهم السلام مقام عشرة أیام و یتم و لا ینوی مقام دون عشرة أیام فیقصر و لیس له ما یقوله غیر أهل الاستبصار بشی ء أنه یتم فی هذه المواضع علی کل حال ⁽⁴⁾.

نماز را کامل ادا کن، هر چند که یک نماز باشد.⁽⁵⁾

و نیز از قرب الإسناد: صالح بن عبدالله خثعمی گوید: برای ابوالحسن موسی علیه السلام درحالی که درباره نماز در مسجدین از او سئوال کردم نوشتم، آیا قصر کنم یا کامل ادا نمایم؟ پس برایم نوشت: هر کدام از آن ها را انجام بدهی ایرادی ندارد .

-و گوید: - از ابوالحسن رضا علیه السلام به صورت شفاهی در همان مورد سئوال کردم. پس نظیر جوابی که پدرش به من داده بود را در پاسخم گفت، با این تفاوت که او فرمود: در نماز قصر کن.⁽⁶⁾

روایت 8

العیون: محمد بن اسماعیل بن بزیع گوید: از امام رضا علیه السلام درباره نماز در مکه و مدینه سئوال کردم که قصر است یا تمام و کامل؟ فرمود: تا زمانی که بر اقامت ده روزه تصمیم نداری، قصر کن.⁽⁷⁾

روایت 9

الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: از مخزون علم خداوند عزوجل، ادای کامل در چهار جایگاه است: حرم خداوند عزوجل، حرم رسول او صلی الله علیه و آله، حرم امیر مؤمنان و حرم حسین (علیهما السلام).

صدوق گوید مقصودش این است که انسان در آن حرم ها اقامت ده روزه را نیت می کند و کامل ادا می نماید، و اقامت ده روزه را نیت نمی کند پس قصر می کند، و آنچه که غیر اهل بصیرت در این باره می گویند که در این جایگاه ها در هر حالتی کامل ادا می شود، معتبر نیست.⁽⁸⁾

«10»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَدِمَ مَکَّةَ قَبْلَ التَّرْوِیَةِ بِأَیَّامٍ کَیْفَ یُصَلِّی إِذَا کَانَ وَحْدَهُ أَوْ مَعَ إِمَامٍ فَیُتِمُّ أَوْ یُقَصِّرُ قَالَ یُقَصِّرُ إِلَّا أَنْ یُقِیمَ عَشَرَةَ أَیَّامٍ قَبْلَ التَّرْوِیَةِ⁽¹⁾.

قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ کَیْفَ یُصَلِّی بِأَصْحَابِهِ بِمِنًی أَ یُقَصِّرُ أَمْ یُتِمُّ قَالَ إِنْ کَانَ مِنْ أَهْلِ مَکَّةَ أَتَمَّ وَ إِنْ کَانَ مُسَافِراً قَصَّرَ عَلَی کُلِّ حَالٍ مَعَ الْإِمَامِ أَوْ غَیْرِهِ ⁽²⁾.

تنقیح و توضیح

اعلم أن الأصحاب اختلفوا فی حکم الصلاة فی المواطن الأربعة حرم الله و حرم رسوله و مسجد الکوفة و حائر الحسین علیه السلام فذهب الأکثر إلی أن المسافر مخیر بین الإتمام و القصر و إن الإتمام أفضل و قال الصدوق یقصر ما لم ینو المقام عشرة و الأفضل أن ینوی المقام بها لیوقع صلاته تماما کما مر.

و قال السید المرتضی لا یقصر فی مکة و مسجد النبی صلی الله علیه و آله و مشاهد الأئمة القائمین مقامه صلی الله علیه و آله و هذه العبارة تفید منع التقصیر و عموم الحکم فی مشاهد الأئمة و نحوه قال ابن الجنید و الأول أظهر لما مر من الأخبار الکثیرة الدالة علی الإتمام جمعا بینها و بین ما ورد فی التقصیر و التخییر.

روایت 10

قرب الإسناد: علی بن جعفر، از برادرش علیه السلام روایت کرد: از او درباره مردی سئوال کردم که چند روز قبل از ترویه به مکه می آید، زمانی که تنها باشد یا همراه امام، چگونه نماز بخواند؟ کامل ادا کند یا قصر نماید؟ فرمود: قصر کند مگر اینکه ده روز قبل از ترویه اقامت نماید.⁽³⁾

ادامه داد: و از او درباره مردی سئوال کردم که در منی چگونه بر یارانش امام شود، آیا قصر کند یا کامل ادا نماید؟ فرمود: اگر از اهالی مکه باشد کامل ادا کند، و اگر مسافر باشد، در هر حالتی قصر کند، با امام باشد یا غیر او.⁽⁴⁾

تنقیح و توضیح

بدان که اصحاب درباره حکم نماز در جایگاه های چهارگانه: حرم خدا، حرم رسول او صلی الله علیه و آله، مسجد کوفه و حائر حسین علیه السلام دچار اختلاف هستند. پس اغلب بر این هستند که مسافر بین ادای کامل و قصر مخیر است، و ادای کامل بهتر است. و صدوق گوید: تا زمانی که اقامت ده روزه را نیت نکرده است قصر می کند و بهتر این است که اقامت در آن را نیت کند تا نمازش را چنان که گذشت کامل ادا نماید.

و سید مرتضی گوید: در مکه، مسجدالنبی صلی الله علیه و آله و مرقد ائمه ای که قائم مقام نبی هستند، قصر نمی کند. و این عبارت افاده منع قصر و عمومیت حکم درباره مرقد ائمه می کند، و ابن جنید نظیر آن را گفته است. و رأی اول بهتر است به دلیل آنچه که از اخبار بسیار دال بر ادای کامل گذشت، به جهت جمع کردن بین آنها و آنچه که در خصوص قصر و مخیر بودن وارد شده است.

وَ یَدُلُّ عَلَیْهِ صَحِیحَةُ⁽¹⁾عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی علیه السلام الرِّوَایَةُ قَدِ اخْتَلَفَتْ عَنْ آبَائِکَ فِی الْإِتْمَامِ وَ التَّقْصِیرِ لِلصَّلَاةِ فِی الْحَرَمَیْنِ-⁽²⁾وَ مِنْهَا أَنْ یَأْمُرَ بِأَنْ یُتِمَّ الصَّلَاةَ وَ لَوْ صَلَاةً وَاحِدَةً وَ مِنْهَا أَنْ یَأْمُرَ أَنْ یُقَصِّرَ الصَّلَاةَ مَا لَمْ یَنْوِ مُقَامَ عَشَرَةِ أَیَّامٍ وَ لَمْ أَزَلْ عَلَی الْإِتْمَامِ فِیهِمَا إِلَی أَنْ صَدَرْنَا مِنْ حَجِّنَا فِی عَامِنَا هَذَا فَإِنَّ فُقَهَاءَ أَصْحَابِنَا أَشَارُوا عَلَیَّ بِالتَّقْصِیرِ إِذَا کُنْتُ لَا أَنْوِی مُقَامَ عَشَرَةٍ فَقَدْ ضِقْتُ بِذَلِکَ حَتَّی أَعْرِفَ رَأْیَکَ .

فَکَتَبَ بِخَطِّهِ قَدْ عَلِمْتَ یَرْحَمُکَ اللَّهُ فَضْلَ الصَّلَاةِ فِی الْحَرَمَیْنِ عَلَی غَیْرِهِمَا فَأَنَا أُحِبُّ لَکَ إِذَا دَخَلْتَهُمَا أَلَّا تُقَصِّرَ وَ تُکْثِرَ فِیهِمَا مِنَ الصَّلَاةِ فَقُلْتُ لَهُ بَعْدَ ذَلِکَ بِسَنَتَیْنِ مُشَافَهَةً إِنِّی کَتَبْتُ إِلَیْکَ بِکَذَا فَأَجَبْتَ بِکَذَا فَقَالَ نَعَمْ فَقُلْتُ أَیَّ شَیْ ءٍ تَعْنِی بِالْحَرَمَیْنِ فَقَالَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةَ وَ مِنًی إِذَا تَوَجَّهْتَ مِنْ مِنًی فَقَصِّرِ الصَّلَاةَ فَإِذَا انْصَرَفْتَ مِنْ عَرَفَاتٍ إِلَی مِنًی وَ زُرْتَ الْبَیْتَ وَ رَجَعْتَ إِلَی مِنًی فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ تِلْکَ الثَّلَاثَةَ الْأَیَّامِ وَ قَالَ بِإِصْبَعِهِ ثَلَاثاً.

و أما حدیث أیوب بن نوح فلا ینافی التخییر فإنهم اختاروا هذا الفرد و أما حدیث أبی شبل و قوله إنما یفعل ذلک الضعفة فیحتمل أن یکون المراد به الضعفة فی الدین الجاهلین بالأحکام أو من له ضعف لا یمکنه الإتمام أو یشق علیه فیختار الأسهل و إن کان مرجوحا و الوجه الأخیر یؤید ما اخترنا و هو أظهر و الأول لا ینافیه إذ یمکن أن یکون الضعف فی الدین باعتبار اختیار المرجوح و الأخبار المشتملة علی الأمر بالإتمام محمولة علی الاستحباب و خبر عمران صریح فیما ذکرنا.

و أما حدیث معاویة بن وهب و إن کان فیه إیماء إلی أن الأمر بالإتمام محمول علی التقیة لَکِنْ یُعَارِضُهُ مَا رَوَاهُ الشَّیْخُ بِسَنَدٍ لَا یَقْصُرُ عَنِ الصَّحِیحِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ

و صحیحه⁽³⁾علی بن مهزیار بر آن دلالت دارد که گوید: برای امام جواد علیه السلام نوشتم: روایت از اجدادت درباره ادای کامل و قصر کردن نماز در حرمین⁽⁴⁾مختلف است و برخی از آنها بر این امر می کند که نماز کامل ادا شود، هر چند یک نماز باشد؛ و برخی از آنها بر این امر می کند که تا زمانی که اقامت ده روزه را قصد نکرده است، نماز را قصر کند. در آن دو [حرم] پیوسته بر ادای کامل بودم تا اینکه امسال از حجمان خارج شدیم، پس فقهای اصحابمان، زمانی که اقامت ده روزه را نیت نکرده باشم، قصر کردن را به من توصیه کردند؛ که به سبب آن رنجیده شدم، تا نظر شما را بدانم .

پس با خط خویش نگاشت: خداوند تو را مورد رحمت خویش قرار دهد. فضیلت و برتری نماز در حرمین بر غیر آن را دانسته ای، پس من برای تو دوست دارم که زمانی که وارد آن دو شدی قصر نکنی و در آن دو نماز بسیار بخوان. دو سال بعد بطور شفاهی به ایشان گفتم: من برای شما چنین نوشتم و چنین به من پاسخ دادید. پس فرمود: بله. عرض کردم مقصودت از حرمین چیست؟ فرمود: مکه، مدینه و منی. زمانی که از منی روی آوردی پس نماز را قصر کن، و زمانی که از عرفات به سوی منی رهسپار شدی و بیت را زیارت کردی و به منی رجعت کردی، پس نماز را کامل ادا کن، در آن سه روز. و با انگشتش سه را نشان داد.

و اما حدیث ایوب بن نوح، با مخیر بودن منافاتی ندارد. زیرا آنها این قسم را اختیار کرده اند. و اما حدیث ابوشبل و این سخن او: «فقط افراد ضعیف آن را انجام می دهند» محتمل است که مقصود از آن، افراد ضعیف در دین یا افراد ناآگاه به احکام باشد؛ یا کسی باشد که دارای ضعفی باشد که ادای کامل برای او امکان پذیر نباشد؛ یا اینکه برای او مشقت آور باشد، پس آسان تر را اختیار می کند هر چند که مرجوح باشد. و وجه آخر، آنچه که ما اختیار کردیم را تأیید می کند و آن بهتر است، و رأی اول با آن منافات ندارد، زیرا ممکن است که ضعف در دین به اعتبار اختیار کردن مرجوح باشد، و اخبار مشتمل بر امر کردن بر ادای کامل، بر استحباب حمل می شود و خبر عمران درباره آنچه که ذکر کردیم صریح است.

و اما حدیث معاویة بن وهب، هر چند که در آن اشاره ای است به اینکه امر کردن به ادای کامل، بر تقیه حمل می شود، اما آنچه که شیخ با سندی که کمتر از صحیح نیست از عبدالرحمن

ابْنِ الْحَجَّاجِ ⁽¹⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام إِنَّ هِشَاماً رَوَی عَنْکَ أَنَّکَ أَمَرْتَهُ بِالتَّمَامِ فِی الْحَرَمَیْنِ وَ ذَلِکَ مِنْ أَجْلِ النَّاسِ قَالَ لَا کُنْتُ أَنَا وَ مَنْ مَضَی مِنْ آبَائِی إِذَا وَرَدْنَا مَکَّةَ أَتْمَمْنَا الصَّلَاةَ وَ اسْتَتَرْنَا مِنَ النَّاسِ فإن ظاهره أن ما ورد من الأمر بالتقصیر محمول علی التقیة کما ذکره الفاضل التستری قدس الله سره.

وَ رَوَی الشَّیْخُ خَبَرَ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبِ ⁽²⁾بِسَنَدٍ صَحِیحٍ هَکَذَا قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ التَّقْصِیرِ فِی الْحَرَمَیْنِ وَ التَّمَامِ قَالَ لَا تُتِمَّ حَتَّی تُجْمِعَ عَلَی مُقَامِ عَشَرَةِ أَیَّامٍ فَقُلْتُ إِنَّ أَصْحَابَنَا رَوَوْا عَنْکَ أَنَّکَ أَمَرْتَهُمْ بِالتَّمَامِ فَقَالَ إِنَّ أَصْحَابَکَ کَانُوا یَدْخُلُونَ الْمَسْجِدَ فَیُصَلُّونَ وَ یَأْخُذُونَ نِعَالَهُمْ وَ یَخْرُجُونَ وَ النَّاسُ یَسْتَقْبِلُونَهُمْ یَدْخُلُونَ الْمَسْجِدَ لِلصَّلَاةِ فَأَمَرْتُهُمْ بِالتَّمَامِ.

ثم قال فالوجه فی هذا الخبر أنه لا یجب التمام إلا علی من أجمع علی مقام عشرة أیام و متی لم یجمع علی ذلک کان مخیرا بین الإتمام و التقصیر و یکون قوله لمن کان یخرج عند الصلاة من المسجد و لا یصلی مع الناس أمرا علی الوجوب و لا یجوز ترکه لمن هذا سبیله لأن فیه رفعا للتقیة و إغراء للنفس و تشنیعا علی المذهب.

و أما خبر العلل فیمکن حمله علی أن المراد أنهما کسائر البلدان فی جواز القصر بالمعنی الأعم و أما الخمس المذکور فیه فلیس المراد به خصوص الخمس بل الأصحاب سألوه عن الخمس فأجابهم بذلک.

و أما حدیث عبد الرحمن فیحتاج إلی شرح و بیان قوله و ذلک من أجل الناس یمکن أن یقرأ بتشدید اللام أی کان هشام من أجل الناس و أعظمهم و هو لا یکذب علیک أو لیس ممن تتقی منهم أو بالتخفیف و هو أظهر أی کان یقول هشام إن الأمر بالإتمام للتقیة من المخالفین.

أو یکون استفهاما أی هل أمرته بذلک للتقیة فقال علیه السلام لا لیس ذلک

ابن حجاج⁽³⁾

روایت کرد، با آن تعارض دارد که گوید: به موسی بن جعفر علیه السلام عرض کردم: هشام از شما روایت کرد که او را به ادای کامل در حرمین امر کرده ای، و آن به خاطر مردم است. فرمود: خیر، من و پدرانم زمانی که وارد مکه می شدیم نماز را کامل ادا می کردیم و از مردم پنهان می کردیم. پس ظاهر آن این است که آنچه که در خصوص امر به قصر کردن وارد شده است، بر تقیه حمل می شود، چنانکه فاضل شوشتری - قدّس الله سره - آن را ذکر کرده است.

و شیخ خبر معاویة بن وهب⁽⁴⁾

را با سندی صحیح چنین روایت کرده که گوید: از امام صادق علیه السلام درباره قصر در حرمین و ادای کامل سئوال کردم. فرمود: کامل ادا نکن تا اینکه بر اقامت ده روزه مصمم شوی. پس عرض کردم: اصحاب ما از شما روایت کرده اند که آنها را بر ادای کامل امر کرده ای. فرمود: اصحاب تو وارد مسجد می شدند و نماز می خواندند و کفشهای خود را می گرفتند و خارج می شدند درحالی که مردم در حال ورود به مسجد برای نماز، با آنان رو به رو می شدند، پس آنها را به ادای کامل امر کردم.

سپس ادامه داد: پس وجه در این خبر این است که ادای کامل واجب نیست مگر بر کسی که بر اقامت ده روز مصمم باشد. و هرگاه بر آن مصمم نباشد، بین ادای کامل و قصر مخیر است. و این سخن او «برای کسی که به هنگام نماز از مسجد خارج می شد و همراه مردم نماز نمی خواند» امر به وجه وجوب می باشد. و ترک کردن آن برای کسی که شیوه اش این است، جایز نیست. زیرا در آن رعایت نکردن تقیه، و گمراهی نفسانی و سرزنش بر مذهب است.

و اما خبر العلل، حمل آن بر اینکه مقصود این است که آن دو مانند سایر شهرها در جواز قصر به معنای اعم است، ممکن می باشد. و اما پنج مذکور در آن، مقصود از آن خصوص پنج نیست، بلکه اصحاب از او درباره پنج سئوال کردند، پس او با آن به آنها پاسخ گفت.

و اما حدیث عبدالرحمن، به شرح و توضیح نیاز دارد. این سخن او «و آن به خاطر مردم است» ممکن است اجل با تشدید لام قرائت شود، یعنی هشام از بزرگ ترین و عالی مقام ترین مردم بود، و او به تو دروغ نمی گوید؛ یا از کسانی نیست که از آنها تقلید می کنی. یا اینکه با تخفیف باشد و این بهتر است، یعنی هشام می گفت: امر به ادای کامل برای تقیه در مقابل مخالفان است .

یا اینکه استفهام باشد، یعنی آیا او را به دلیل تقیه به آن امر نمودی؟ پس امام علیه السلام فرمود: خیر آن

للتقیة بل أنا و آبائی کنا إذا وردنا مکة أتممنا الصلاة مع استتارنا عن الناس أیضا لا أن الاستتار کان لأجل الإتمام بل الإتمام أوفق لما ذهب إلیه أکثرهم من التخییر فی السفر مطلقا مع أفضلیة الإتمام.

و یمکن أن یکون الاستتار لئلا یحتجوا علی الشیعة بفعلهم علیهم السلام أو لئلا یصیر سببا لرسوخهم فی الباطل أو لئلا یصیر سببا لمزید تشنیعهم علی الأئمة لأن الفرق بین المواضع کان أغرب عندهم من الحکم بالتقصیر مطلقا لأن هذا القول موجود بینهم و لعله لأحد هذه الوجوه قالوا إنه من الأمر المذخور مع أنه یحتمل أن یکون المراد أنه حجب عنهم هذا العلم هکذا حقق المقام و لا تصغ إلی ما ذهب إلیه بعض الأوهام.

و أما خبر الساباطی و الخثعمی و ابن بزیع فمع ضعف أسانیدها قابلة للتأویل و تأویل الصدوق رحمه الله مع بعده لا یجری فی کثیر منها و اشتهار الحکم بین القدماء و المتأخرین مما یؤید العمل به.

و ینبغی التنبیه لأمور :

الأول المستفاد من الأخبار الکثیرة جواز الإتمام فی مکة و المدینة و إن وقعت الصلاة خارج المسجد و هو المشهور بین الأصحاب و خص ابن إدریس الحکم بالمسجدین أخذا بالمتیقن المجمع علیه و من رأینا کلامه إنما صرح بالخلاف بین البلدین و ظاهر بعض الأخبار شمول الحکم لمجموع الحرمین و هما أعم من البلدین.

و الأصحاب استدلوا علی البلدین بتلک الأخبار و ربما یومئ کلام بعضهم إلی کون المراد بالبلدین مجموع الحرمین و قال فی البیان و فی المعتبر الحرمان کمسجدیهما بخلاف الکوفة مع أن عبارة المعتبر کعبارات سائر الأصحاب.

و قال الشیخ فی النهایة و یستحب الإتمام فی أربعة مواطن فی السفر بمکة و المدینة و مسجد الکوفة و الحائر علی ساکنه السلام و قد رویت روایة بلفظة أخری

برای تقیه نیست، بلکه من و پدرانم زمانی که وارد مکه می شدیم، در صورت پنهان بودنمان از مردم نیز نماز را کامل ادا می کردیم، نه اینکه استتار به دلیل ادای کامل باشد بلکه ادای کامل با آنچه که اغلب آنها در خصوص مخیر بودن مطلق در سفر با ترجیح ادای کامل به آن معتقد هستند، موافق تر است.

و ممکن است که استتار به این سبب باشد که با عمل ائمه علیه السلام بر شیعه اعتراض نکنند، یا اینکه عاملی برای فرو رفتن آنها(مخالفین) در باطل نگردد، یا اینکه عاملی برای افترای بیشتر آنها بر ائمه نگردد. زیرا تفاوت میان مکان ها[در تقصیر و تمام] نزد آنها از حکم به تقصیر مطلق، غریب تر است، زیرا این قول میان آنها موجود است، و شاید به دلیل یکی از این وجوه گفته اند که آن از امر پنهان است، علاوه بر اینکه محتمل است که مقصود این باشد که این علم از آنان پوشیده است.

تحقیق این روایت اینگونه است و به آنچه که برخی اوهام بر آن هستند گوش نسپار.

و اما خبر ساباطی، خثعمی و ابن بزیع، پس با ضعف اسناد آنها قابل تأویل هستند و تأویل صدوق با بعید بودنش در بسیاری از آنها اجرا نمی گردد. و شهرت حکم بین قدماء و متأخرین از مواردی است که عمل به آن را تأیید می کند.

توجه کردن به چند نکته شایسته است:

اول: آنچه که از اخبار بسیار استفاده می شود، جواز تمام خواندن در مکه و مدینه است، هر چند که نماز خارج از مسجد به جای آورده شود و این رأی مشهور بین اصحاب است. و ابن ادریس این حکم را با تمسک به قدر متقین مورد اتفاق، به مسجدین اختصاص داده است. و به نظر ما، کلام او به اختلاف بین دو شهر تصریح کرده است، و ظاهر برخی اخبار، شمولیت این حکم بر مجموع حرمین است و حرمین اعم از دو شهر می باشد.

و اصحاب برای دو شهر به آن اخبار استدلال کرده اند. و شاید کلام برخی از آنان به این اشاره دارد که مقصود از دو شهر، مجموع حرمین است. در البیان و المعتبر گفته: حرمین مانند دو مسجد آن است، بر خلاف کوفه، علاوه بر اینکه عبارت المعتبر مانند عبارت سایر اصحاب است.

و شیخ در النهایه گوید: و ادای کامل در چهار جایگاه در سفر مستحب است: در مکه، مدینه، مسجد کوفه و حائر که بر ساکن آن درود باد. و روایتی با عبارتی دیگر

و هو أن یتم الصلاة فی حرم الله و فی حرم رسوله و فی حرم أمیر المؤمنین علیه السلام و فی حرم الحسین علیه السلام فعلی هذه الروایة جاز الإتمام خارج المسجد بالکوفة و علی الروایة الأولی لم یجز إلا فی نفس المسجد انتهی.

و کأنهم حملوا الحرم علی البلد أو أطلقوا البلد علی الحرم مجازا و الأول أظهر و ظاهر عبارة الشیخ فی التهذیب عموم الحرمین حیث قال و یستحب إتمام الصلاة فی الحرمین فإن فیه فضلا کثیرا ثم قال و من حصل بعرفات فلا یجوز له الإتمام علی حال و قد ورد فی بعض الروایات الإتمام فی خصوص منی و نقل فی الدروس عن ابن الجنید أنه قال روی عن أبی جعفر علیه السلام الإتمام فی الثلاثة الأیام بمنی للحاج و أری ذلک إذا نوی مقام خمسة أیام أولها أیام منی قال الشهید و هو شاذ.

أقول

لعله أشار بهذه الروایة إلی صحیحة علی بن مهزیار المتقدمة و ظاهرها أن خصوص منی داخل فی الحکم و لعله لکونها من توابع مکة و یمکن أن یکون لدخلوها فی الحرم و یکون المعتبر مطلق الحرم فالمراد بمکة و المدینة حرمهما بحذف المضاف أو تسمیة للکل باسم الجزء الأشرف.

فإن قیل فالمشعر أیضا من الحرم قلنا یمکن أن یکون عدم ذکر المشعر لأن ما یقع فیه ثلاث صلاة یقصر فی واحدة منهن و هذه یدخل وقتها قبل دخول الحرم فلذا لا یتمها اعتبارا بحال الوجوب کما مر کذا خطر بالبال فی توجیه الخبر لکن الظاهر من الخبر عدم العموم و بالجملة الحکم فی غیر البلدین مشکل و لعل الأظهر فیها القصر لاحتمال کون المراد بالحرمین البلدین فَقَدْ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام ⁽¹⁾أَنَّهُ قَالَ: مَکَّةُ حَرَمُ اللَّهِ وَ حَرَمُ رَسُولِهِ وَ حَرَمُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ الْمَدِینَةُ حَرَمُ اللَّهِ وَ حَرَمُ رَسُولِهِ وَ حَرَمُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ الْکُوفَةُ حَرَمُ اللَّهِ وَ حَرَمُ رَسُولِهِ وَ حَرَمُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام. و الظاهر شمول الحکم لمجموع البلدین

روایت شده است و آن اینکه نماز را در حرم خدا، در حرم رسول خدا صلی الله علیه و آله، در حرم امیرمؤمنان علیه السلام و در حرم حسین علیه السلام کامل ادا کند. پس بر اساس این روایت، ادای کامل در خارج از مسجد در کوفه جایز است و بر اساس روایت نخست جایز نیست مگر در خود مسجد، پایان سخن.

و گویی آنها حرم را بر بلد حمل کرده اند. یا اینکه مجازاً بلد را بر حرم اطلاق کرده اند و نظر اول اظهر است. و ظاهر عبارت شیخ در التهذیب، عموم حرمین است، آنجا که گوید: و ادای کامل نماز در حرمین مستحب است و در آن فضل بسیاری است. سپس گوید: و هر که به عرفات برسد، ادای کامل در هیچ حالتی برای او جایز نیست. و در برخی روایات، ادای کامل در مورد منی وارد شده است. و در الدروس از ابن جنید نقل کرده است که گوید: ادای کامل نماز در سه روز در منی برای حاجی، از امام باقر علیه السلام روایت شده است. و آن را به زمانی مربوط می دانم که اقامت پنج روزه را نیت کند که اول آن ایام منی باشد. شهید آن را گفته است و آن نادر است.

مؤلف

شاید با این روایت به صحیحه پیشین علی بن مهزیار اشاره کرده است و ظاهر آن این است که خصوص منی در حکم داخل است. و شاید آن به این دلیل باشد که آن از توابع مکه است و ممکن است که به دلیل داخل بودن آن در حرم باشد. و امر مورد اعتبار، مطلق حرم است، پس مقصود از مکه و مدینه، حرم آن دو است با حذف مضاف، یا از جهت نامیدن محل به اسم جزء اشرفش.

پس اگر گفته شود: مشعر نیز از حرم است، می گوییم ممکن است که عدم ذکر مشعر به این دلیل باشد که آنچه که در آن واقع می شود سه نماز است که در یکی از آنها قصر می شود که وقت آن نیز قبل از ورود در حرم فرا می رسد، و با لحاظ کردن حالت وجوب، آن را کامل ادا نمی کند، چنانکه گذشت و در توجیه خبر، چنین به ذهن خطور کرد، اما ظاهر خبر، عدم عموم است. و در کل، حکم در غیر بلدین مشکل است. و شاید به دلیل اینکه مقصود از حرمین، دو شهر باشد، بهتر در آن قصر است. و از امام صادق علیه السلام⁽²⁾

روایت شده است که وی فرمود: مکه حرم خدا و حرم رسول او و حرم علی بن ابی طالب است، و مدینه حرم خدا و حرم رسول او و حرم علی بن ابی طالب است و کوفه حرم خدا و حرم رسول خدا و حرم علی بن ابی طالب علیهما السلام است. و ظاهر، شامل شدن حکم بر مجموع حرمین،

و عدم اختصاصه بالمسجدین و التخصیص فی بعض الأخبار بالمسجدین لشرافتهما و لشیوع وقوع الصلاة فیهما .

و أما التفصیل الوارد فی خبر علی بن جعفر⁽¹⁾فی الصلاة بمنی بأنه إن کان من أهل مکة أتم و إلا فلا فالحکم فی غیر أهل مکة یدل علی شمول حکم التخییر لمجموع الحرم و أما حکم أهل مکة فیمکن أن یکون للتقیة کما یظهر من الأخبار أن المخالفین لم یکونوا یعدون الذهاب إلی عرفات سفرا أو یکون مبنیا علی القول باشتراط رجوع الیوم و حمله علی من لم یذهب إلی عرفات بعید و الأظهر عندی حمله علی الأیام التی یکون بمنی بعد الرجوع عن مکة فإنه لما رجع إلی مکة للزیارة انقطع سفره و بعد العود لا یقصد مسافة لأنه لا یتعدی عن منی فیتم بخلاف غیر أهل مکة فإنه مسافر ذهابا و عودا فتفطن.

الثانی ذکر الشیخ أنه إذا ثبت الحکم فی الحرمین من غیر اختصاص بالمسجد یکون الحکم کذلک فی الکوفة لعدم القائل بالفصل و خص الحکم بن إدریس بالمسجد أخذا بالمتیقن و الروایات ورد بعضها بلفظ حرم أمیر المؤمنین علیه السلام و حرم الحسین علیه السلام و بعضها بالکوفة و فی الأول إجمال و قد مر أن الکوفة حرم علی بن أبی طالب علیه السلام.

و الظاهر أن النجف علی ساکنه السلام غیر داخل فی الکوفة⁽²⁾

فحرم النبیّ محمد صلی الله علیه و آله ما بین لابتی المدینة من الحرّات أو ما بین جبل عیر الی جبل ثور، لا یعضد شجرها و لا یختلی خلاها و لا یهاج صیدها، و أمّا حرم سائر الأئمّة علیهم السلام فالاشبه أن یکون بریدا فی برید اثنی عشر میلا هکذا و هکذا ففی التهذیب عن ابن قولویه قال: حدّثنی حکیم بن داود عن سلمة بن الخطّاب عن إبراهیم بن محمّد بن علیّ بن المعلی عن إسحاق بن داود عن أبی عبد اللّه علیه السلام فی حدیث ذکره( ج 6 ص 44 ط نجف) قال: علیک بالعراق: الکوفة فان البرکة منها علی اثنی عشر میلا هکذا و هکذا، الحدیث.

و أمّا سائر أحکام الحرم، فعندی أن الأئمّة الطاهرین انما لم یصرحوا بذلک تقیة، و الأحوط رعایة جمیع أحکامه، علی ما ورد أن علیّا علیه السلام حرم من الکوفة ما حرم إبراهیم من مکّة و ما حرم محمد صلی الله علیه و آله من المدینة، راجع أمالی الشیخ ج 2 ص 284.

و عدم اختصاص آن به مسجدین است. و تخصیص در برخی اخبار به مسجدین، به دلیل شرافت آن دو و شایع بودن ادای نماز در آن دو می باشد.

و اما تفصیل وارده در خبر علی بن جعفر درباره نماز در منی مبنی بر اینکه اگر از اهالی مکه باشد کامل ادا می کند و در غیر این صورت خیر: حکم درباره غیر اهالی مکه بر شمولیت حکم مخیر بودن بر مجموع حرم دلالت می کند. و اما حکم اهالی مکه: پس ممکن است برای تقیه باشد چنانکه از اخبار روشن است که مخالفان رفتن به عرفات را سفر به حساب نمی آوردند؛ یا اینکه مبنی بر قائل بودن به شرط رجوع در همان روز باشد. و حمل کردن آن بر کسی که به عرفات نرفته است بعید است. و بهتر در نظر، من حمل کردن آن بر روزهایی است که بعد از بازگشت از مکه در منی باشد، چرا که زمانی که برای زیارت به مکه بازگشت، سفرش قطع می گردد و بعد از بازگشت مسافتی را قصد نمی کند. زیرا او از منی فراتر نمی رود. پس تمام می خواند، بر خلاف اهالی مکه. پس او در رفت و برگشت مسافر است، پس دریاب.

دوم: شیخ ذکر کرده است که زمانی که حکم بدون اختصاص به مسجد درباره حرمین اثبات شود، حکم درباره کوفه نیز چنین می شود به دلیل عدم وجود فردی که قائل به فصل (جدایی) باشد. و ابن ادریس این حکم را با تمسک به قدر متیقّن به مسجد اختصاص داده است. و برخی از روایات لفظ حرم امیرمؤمنان علیه السلام و حرم حسین علیه السلام و برخی از آنها لفظ کوفه را آورده است و در تعبیر اول اجمالی وجود دارد. و بیان شد که کوفه حرم علی بن ابی طالب علیه السلام است .

و ظاهر این است که نجف - که بر ساکن آن درود باد- در کوفه داخل نیست و شیخ در

المبسوط عدی الحکم إلیه أیضا حیث قال و یستحب الإتمام فی أربعة مواطن فی السفر بمکة و المدینة و مسجد الکوفة و الحائر علی ساکنه السلام و قد روی الإتمام فی حرم الله و حرم الرسول و حرم أمیر المؤمنین و حرم الحسین علیهم السلام فعلی هذه الروایة یجوز الإتمام خارج مسجد الکوفة و بالنجف انتهی.

و کأنه نظر إلی أن حرم أمیر المؤمنین علیه السلام ما صار محترما بسببه و احترام الغری به علیه السلام أکثر من غیره و لا یخلو من وجه و یومئ إلیه بعض الأخبار و الأحوط فی غیر المسجد اختیار القصر.

و قال المحقق فی المعتبر ینبغی تنزیل حرم أمیر المؤمنین علیه السلام علی مسجد الکوفة خاصة أخذا بالمتیقن و أما الحائر فظاهر أکثر الأصحاب اختصاص الحکم به.

و حکی فی الذکری عن الشیخ نجیب الدین یحیی بن سعید أنه حکم فی کتاب له فی السفر بالتخییر فی البلدان الأربعة حتی الحائر المقدس لورود الحدیث بحرم الحسین علیه السلام و قدر بخمسة فراسخ و بأربعة و بفرسخ قال و الکل حرم و إن تفاوتت فی الفضیلة و هو غیر بعید لِمَا رَوَاهُ الشَّیْخُ ⁽¹⁾وَ الْکُلَیْنِیُ ⁽²⁾بِسَنَدٍ فِیهِ

المسبوط حکم را به آن نیز سرایت داده است، آنجا که گوید: ادای کامل در چهار موضع در سفر مستحب است: در مکه، مدینه، مسجد کوفه و حائر که بر ساکن آن درود باد. و ادای کامل در حرم خدا، حرم رسول، حرم امیرمؤمنان و حرم حسین علیه السلام روایت شده است. پس بر اساس این روایت، ادای کامل در خارج از مسجد کوفه و در نجف جایز است. پایان سخن.

گویی او به این نظر داشته است که حرم امیرمؤمنان علیه السلام به سبب آن محترم نگردیده است و احترام نجف به خاطر آن حضرت علیه السلام، بیش از غیر آن است. و خالی از وجه نیست و برخی اخبار به آن اشاره دارد و احوط در غیر مسجد، اختیار کردن قصر است.

و محقق در المعتبر گوید: باید حرم امیر مؤمنان علیه السلام را به مسجد کوفه اختصاص داد، به خاطر اخذ به قدر متیقن؛ و اما در خصوص حائر، ظاهر اغلب اصحاب، اختصاص دادن حکم به آن است.

و در الذکری از شیخ نجیب الدین یحیی بن سعید نقل کرد که وی در کتابی از او، به دلیل وارد شدن حدیث درباره حرم حسین علیه السلام، در سفر، به مخیر بودن در شهرهای چهارگانه حتی حائر مقدس حکم داده است. و پنج فرسخ، چهار فرسخ، و یک فرسخ تخمین زده شده است. - گوید: - و همه آن حرم است، هر چند که در فضیلت متفاوت است. و آن به دلیل آنچه که شیخ⁽³⁾و کلینی⁽⁴⁾

با سندی که در آن

ضَعْفٌ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا أَتَیْتَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَاغْتَسِلْ عَلَی شَاطِئِ الْفُرَاتِ وَ الْبَسْ ثِیَابَکَ الطَّاهِرَةَ ثُمَّ امْشِ حَافِیاً فَإِنَّکَ فِی حَرَمٍ مِنْ حَرَمِ اللَّهِ وَ حَرَمِ رَسُولِهِ الْخَبَرَ.

وَ بِسَنَدٍ مُرْسَلٍ ⁽¹⁾عَنْهُ علیه السلام قَالَ: حَرَمُ الْحُسَیْنِ علیه السلام فَرْسَخٌ فِی فَرْسَخٍ مِنْ أَرْبَعِ جَوَانِبِ الْقَبْرِ. وَ بِسَنَدٍ ضَعِیفٍ آخَرَ⁽²⁾عَنْهُ علیه السلام قَالَ: حَرِیمُ قَبْرِ الْحُسَیْنِ علیه السلام خَمْسَةُ⁽³⁾فَرَاسِخَ مِنْ أَرْبَعَةِ جَوَانِبِهِ. و الأحوط إیقاع الصلاة فی الحائر و إذا أوقعها فی غیره فیختار القصر.

و أما حد الحائر فقال ابن إدریس المراد به ما دار سور المشهد و المسجد علیه دون ما دار سور البلد علیه لأن ذلک هو الحائر حقیقة لأن الحائر فی لسان العرب الموضع المطمئن الذی یحار فیه الماء و قد ذکر ذلک شیخنا المفید فی الإرشاد لما ذکر من قتل مع الحسین من أهله و الحائر یحیط بهم إلا العباس رحمة الله علیه فإنه قتل علی المسناة و احتج علیه بالاحتیاط لأنه المجمع علیه و ذکر الشهیدان فی هذا الموضع حار الماء لما أمر المتوکل بإطلاقه علی قبر الحسین علیه السلام لیعفیه فکان لا یبلغه انتهی.

و أقول

ذهب بعضهم إلی أن الحائر مجموع الصحن المقدس و بعضهم إلی أنه القبة السامیة و بعضهم إلی أنه الروضة المقدسة و ما أحاط به من العمارات القدیمة من الرواق و المقتل و الخزانة و غیرها و الأظهر عندی أنه مجموع الصحن القدیم لا ما تجدد منه فی الدولة العلیة الصفویة شید الله أرکانهم.

و الذی ظهر لی من القرائن و سمعت من مشایخ تلک البلاد الشریفة أنه لم یتغیر الصحن من جهة القبلة و لا من الیمین و لا من الشمال بل إنما زید من خلاف جهة القبلة و کل ما انخفض من الصحن و ما دخل فیه من العمارات فهو الصحن القدیم

ضعفی است از امام صادق علیه السلام روایت کرده اند، بعید نیست، که گوید: زمانی که نزد امام حسین علیه السلام آمدی، بر ساحل فرات غسل کن و لباس پاکیزه ات را بر تن کن. سپس پابرهنه گام بردار که تو در حرمی از حرم های خدا و حرم رسول او هستی ... ادامه خبر .

و با سندی مرسل⁽⁴⁾

از امام علیه السلام، گوید: حرم حسین علیه السلام یک فرسخ در یک فرسخ از چهار جهت قبر است. و با سند ضعیف دیگری⁽⁵⁾

از امام علیه السلام گوید: حریم قبر حسین علیه السلام پنج فرسخ⁽⁶⁾از چهار جهت آن است و احوط، به جای آوردن نماز در حائر است و زمانی که آن را در غیر آن به جای آورد، پس قصر را اختیار کند.

و اما حد حائر، ابن ادریس گوید: مقصود از آن چیزی است که حصار مرقد و مسجد آن را در بر می گیرد، نه آنچه که حصار شهر آن را در بر گرفته است، زیرا در حقیقت، آن حائر است. به این دلیل که در زبان عرب، حائر محل مطمئنی است که آب در آن پیچ می خورد و جمع می شود و شیخ ما مفید در الارشاد، آنجا که اسامی شهدای از اهل بیت امام حسین علیه السلام را ذکر کرده است، آورده: و حائر آنها را احاطه کرده، جز عباس - رحمه الله علیه - که در محل آب بند شهید شده. و به دلیل احتیاط احتجاج کرده است، زیرا که این مقدار مورد اجماع است. و شهیدین ذکر کرده اند که هنگامی که متوکل به جاری کردن آب بر قبر امام حسین علیه السلام دستور داد تا آن را محو و ویران کند، در اینجا آب چرخید و جمع شد و به قبر نرسید، پایان سخن.

مؤلف

برخی از آنها بر این هستند که حائر مجموع صحن مقدس است، و برخی از آنها بر این هستند که آن، زیر گنبدی است که روی قبر قرار گرفته است. و برخی دیگر از آنان بر این هستند که آن، حرم مقدس و هر آنچه که آن را احاطه کرده است از قبیل عمارت های قدیمی چون رواق، قتلگاه، خزانه و غیر آن است. و اظهر در نظر این است که آن، مجموع صحن قدیم است، نه آنچه که در دولت صفوی - شیّد الله ارکانهم - تجدید شد.

و آنچه که از قرائن برایم روشن شد و از مشایخ آن بلاد شریف شنیدم این است که صحن نه از جهت قبله، نه از راست و نه از چپ تغییر نکرده است بلکه فقط در جهت خلاف قبله افزوده شده است و هر آنچه که پایین تر از صحن است و ساختمان هایی که در آن داخل است، همان صحن قدیم است

و ما ارتفع منه فهو خارج عنه و لعلهم إنما ترکوه کذلک لیمتاز القدیم عن الجدید و التعلیل المنقول عن ابن إدریس رحمه الله منطبق علی هذا و فی شموله لحجرات الصحن من الجهات الثلاثة إشکال.

وَ یَدُلُّ عَلَی أَنَّ سَعَةَ الْحَائِرِ أَکْثَرُ مِنَ الرَّوْضَةِ الْمُقَدَّسَةِ وَ الْعِمَارَاتِ الْمُتَّصِلَةِ بِهَا مِنَ الْجِهَاتِ الثَّلَاثَةِ مَا رَوَاهُ ابْنُ قُولَوَیْهِ ⁽¹⁾بِسَنَدٍ حَسَنٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ الْحَیْرَ وَ فِی بَعْضِ النُّسَخِ الْحَائِرَ فَقُلْ وَ ذَکَرَ الدُّعَاءَ ثُمَّ تَمْشِی قَلِیلًا وَ تُکَبِّرُ سَبْعَ تَکْبِیرَاتٍ ثُمَّ تَقُومُ بِحِیَالِ الْقَبْرِ وَ تَقُولُ إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ تَمْشِی قَلِیلًا وَ تَقُولُ إِلَی قَوْلِهِ وَ تَرْفَعُ یَدَیْکَ وَ تَضَعُهُمَا عَلَی الْقَبْرِ.

وَ عَنْ ثُوَیْرِ بْنِ أَبِی فَاخِتَةَ⁽²⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی وَصْفِ زِیَارَتِهِ حَتَّی تَصِیرَ إِلَی بَابِ الْحَائِرِ أَوِ الْحَیْرِ ثُمَّ قُلْ إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ اخْطُ عَشْرَ خُطًا ثُمَّ قِفْ فَکَبِّرْ ثَلَاثِینَ تَکْبِیرَةً ثُمَّ امْشِ حَتَّی تَأْتِیَهُ مِنْ قِبَلِ وَجْهِهِ.

وَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِ ⁽³⁾بِسَنَدٍ مُعْتَبَرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی وَصْفِ زِیَارَةِ الْحُسَیْنِ علیه السلام ثُمَّ ادْخُلِ الْحَیْرَ أَوِ الْحَائِرَ وَ قُلْ إِلَی قَوْلِهِ ثُمَّ امْشِ قَلِیلًا وَ قُلْ إِلَی قَوْلِهِ ثُمَّ امْشِ وَ قَصِّرْ خُطَاکَ حَتَّی تَسْتَقْبِلَ الْقَبْرَ ثُمَّ تَدْنُو قَلِیلًا مِنَ الْقَبْرِ وَ تَقُولُ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ.

فهذه الأخبار و غیرها مما سیأتی فی کتاب المزار⁽⁴⁾إن شاء الله تعالی تدل علی نوع سعة فی الحائر.

الثالث الظاهر أن الحکم بالتخییر للمسافر إنما وقع فی الصلاة خاصة⁽⁵⁾

و هر آنچه که بلندتر از آن است، خارج از آن است؛ و شاید آنها فقط به این دلیل آن را چنین رها کرده اند تا قدیم از جدید شناخته شود. و تحلیل منقول از ابن ادریس با این منطبق است و در شامل شدن آن بر حجره های صحن از جهات سه گانه، اشکالی است.

آنچه که ابن قولویه⁽⁶⁾

با سندی حسن از حسن بن عطیه از امام صادق علیه السلام روایت کرده، بر این دلالت دارد که وسعت حائر بیشتر از روضه مقدس و عمارت های متصل به آن از جهات سه گانه می باشد. او گوید: زمانی که وارد حیر (و در برخی نسخه ها حائر) شدی، بگو: ... و دعا را ذکر کرد، سپس اندکی راه برو درحالی که هفت بار تکبیر می گویی. سپس در برابر قبر می ایستی و می گویی ... تا این سخن او: «و دستانت را بالا می بری و بر قبر می گذاری».

و از ثویر بن ابوفاخته⁽⁷⁾

از امام صادق علیه السلام در وصف زیارت او آمده است: تا اینکه به سوی در حائر یا حیر می روی، سپس بگو ... تا آنجا که گفت: سپس ده گام بردار، سپس بایست و سی مرتبه تکبیر بگوی، سپس راه برو تا اینکه از سمت روبروی او بر او وارد شوی.

و از ابوحمزه ثمالی⁽⁸⁾

با سندی معتبر از امام صادق علیه السلام در وصف زیارت حسین علیه السلام آمده است: سپس بر حیر یا حائر وارد شده و بگو ... تا این سخن او: سپس اندکی راه برو و بگو ... تا این سخن او: سپس راه برو و گام هایت را کوتاه کن تا اینکه با قبر رو به رو شوی. سپس اندکی به قبر نزدیک می شوی و می گویی ... تا پایان خبر.

این اخبار و غیر آن که ان شاءالله در کتاب مزار⁽⁹⁾

خواهد آمد، بر نوعی وسعت در حائر دلالت دارد .

سوم: ظاهر این است که حکم بر مخیر بودن مسافر،

فی النصوص و فتاوی الأصحاب و أما الصوم فلا یشرع فی هذه الأماکن للأدلة علی وجوب الإفطار علی المسافر من غیر معارض و قد یقال إن مفهوم صحیحة معاویة بن وهب ⁽¹⁾حیث قال فیها إذا قصرت أفطرت یقتضی جواز الصوم مضافا إلی موثقة عثمان بن عیسی:⁽²⁾قال سألت أبا الحسن علیه السلام عن إتمام الصلاة و الصیام فی الحرمین قال أتمهما و لو صلاة واحدة.

و الجواب عن الأول أنه یمکن أن یکون المراد به القصر علی الحتم کما هو الغالب فیه مع أن فی عمومه للقوم کلاما و علی تقدیر ثبوته یشکل تخصیص الآیة و الأخبار الکثیرة به مع خلو سائر الأخبار الواردة فی التخییر عن ذکر الصوم.

و أما موثقة عثمان ففی النسخ التی عندنا أتمها و هو یدل علی نفی الصوم و یؤیده قوله و لو صلاة واحدة و إنها قد مرت بروایة الحمیری ⁽³⁾و لم یکن فیها ذکر الصوم أصلا مع أنه لا یعلم قائل به أیضا.

الرابع صرح المحقق فی المعتبر بأنه لا یعتبر فی الصلاة الواقعة فی هذه الأماکن التعرض لنیة القصر أو الإتمام و أنه لا یتعین أحدهما بالنسبة إلیه فیجوز لمن نوی الإتمام القصر و لمن نوی التقصیر الإتمام و هو حسن.

الخامس الأظهر جواز فعل النافلة الساقطة فی السفر فی هذه الأماکن کما صرح فی الذکری للتحریص و الترغیب علی کثرة الصلاة فیها و لما مر من الأخبار و الظاهر عدم الفرق بین اختیاره القصر أو الإتمام.

السادس الأظهر جواز الإتمام فی هذه الأماکن و إن کانت الذمة مشغولة بواجب و نقل العلامة عن والده المنع و هو ضعیف.

در نصوص و فتاوی اصحاب، فقط به طور خاص درباره نماز وارد شده است، اما روزه در این اماکن مشروع نیست، به دلیل ادله بدون هیچ مخالفی که بر وجوب افطار بر مسافر دلالت دارد. و شاید گفته شود که مفهوم صحیحه معاویة بن وهب⁽⁴⁾

آنجا که در آن گوید، «زمانی که قصر کردی، روزه را باز می کنی» جواز روزه را اقتضا می کند، علاوه بر موثقه عثمان بن عیسی⁽⁵⁾

که گوید: از امام موسی بن جعفر علیه السلام درباره ادای کامل نماز و روزه در حرمین سئوال کردم. فرمود: آن دو را کامل ادا کن، هر چند که یک نماز باشد.

و پاسخ به مورد اول این است که ممکن است مقصود از آن، قصر حتمی باشد چنانکه در غالب موارد قصر، چنین است، علاوه بر اینکه درباره عموم آن، قوم سخنی دارند، و با فرض اثبات آن، تخصیص زدن آیه و اخبار بسیار به آن، با وجود خالی بودن سایر اخبار وارده درباره مخیر بودن از ذکر روزه، دشوار است.

اما موثقه عثمان، در نسخه هایی که در دست ماست «آن را کامل ادا کن» آمده است، و این بر نفی روزه دلالت می کند و این سخن او: «هر چند که یک نماز باشد» مؤید آن است. و آن در روایت حمیری⁽⁶⁾

گذشت و ذکر روزه اصلاً در آن نیامده است، علاوه بر اینکه فردی قائل به آن نیز شناخته نشده است.

چهارم: محقق در المعتبر بر این تصریح کرده است که در نماز واقع در این اماکن، نیت قصر کردن یا ادای کامل معتبر نیست. و یکی از آن دو، نسبت به نماز متعیّن نیست. پس قصر کردن برای کسی که ادای کامل را نیت کند جایز است و ادای کامل برای کسی که قصر را نیت کرده است جایز است،، و این نیکو است.

پنجم: اظهر جایز بودن ادای نافله ساقط شده در سفر، در این اماکن است چنانکه در الذکری تصریح کرده است، به جهت تشویق و ترغیب به کثرت نماز در آنها، و به دلیل آنچه که از اخبار گذشت. و ظاهر، عدم تفاوت میان اختیار کردن قصر یا ادای کامل توسط او می باشد.

ششم: اظهر جایز بودن ادای کامل در این اماکن است هر چند که ذمه مشمول واجبی باشد، و علامه از پدرش، منع از آن را نقل کرده است که آن ضعیف است.

السابع الظاهر بقاء التخییر فی قضاء ما فاتته فی هذه الأمکنة و إن لم یقض فیها لعموم من فاتته فریضة فلیقضها کما فاتته و یحتمل تعیین القصر⁽¹⁾و هو أحوط کما مر و الظاهر عدم التخییر فی القضاء فیها إذا فاتته فی غیرها.

الثامن لو ضاق الوقت إلا عن أربع فقیل بوجوب القصر فیهما لتقع الصلاتان فی الوقت و قیل بجواز الإتمام فی العصر لعموم من أدرک رکعة و قیل بجواز الإتیان بالعصر تماما فی الوقت و قضاء الظهر و الأول أحوط بل أظهر.

التاسع ألحق ابن الجنید و المرتضی بهذه الأماکن جمیع مشاهد الأئمة علیهم السلام کما عرفت قال فی الذکری و لم نقف لهما علی مأخذ فی ذلک و القیاس عندنا باطل.

أقول

قد مر فی فقه الرضا علیه السلام إیماء إلیه و لا یمکن التعویل علیه فی ذلک.

العاشر: رَوَی الشَّیْخُ رِوَایَةَ ابْنِ بَزِیعٍ الْمَنْقُولَ عَنِ الْعُیُونِ ⁽²⁾بِسَنَدٍ صَحِیحٍ ثُمَّ رَوَی بِسَنَدٍ ضَعِیفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ⁽³⁾

قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام فَقُلْتُ إِنَّ أَصْحَابَنَا اخْتَلَفُوا فِی الْحَرَمَیْنِ فَبَعْضُهُمْ یُقَصِّرُ وَ بَعْضُهُمْ یُتِمُّ وَ أَنَا مِمَّنْ یُتِمُّ عَلَی رِوَایَةٍ قَدْ رَوَاهَا أَصْحَابُنَا فِی التَّمَامِ وَ ذَکَرْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُنْدَبٍ أَنَّهُ کَانَ یُتِمُّ فَقَالَ رَحِمَ اللَّهُ ابْنَ جُنْدَبٍ ثُمَّ قَالَ لَا یَکُونُ الْإِتْمَامُ إِلَّا أَنْ تُجْمِعَ عَلَی إِقَامَةِ عَشَرَةِ أَیَّامٍ وَ صَلِّ النَّوَافِلَ مَا شِئْتَ قَالَ ابْنُ حَدِیدٍ وَ کَانَ مَحَبَّتِی أَنْ یَأْمُرَنِی بِالْإِتْمَامِ. ثم أولهما بوجهین أحدهما أنه علیه السلام نفی الإتمام علی سبیل الحتم و الوجوب کما مر.

ثم قال و یحتمل هذان الخبران وجها آخر و هو المعتمد عندی و هو أن من حصل بالحرمین ینبغی له أن یعزم علی مقام عشرة أیام و یتم الصلاة فیهما و إن کان

هفتم: ظاهر، باقی ماندن تخییر درباره قضای آنچه که در این اماکن از او فوت شده است می باشد، هرچند که در آن قضا نکند، به دلیل عموم کسی که فریضه ای از او فوت شده است و باید آن را چنانکه از او فوت شده است قضا کند؛ و متعین بودن قصر⁽⁴⁾نیز محتمل است و این چنانکه گذشت احوط است. و ظاهر، عدم مخیر بودن در قضا در آنهاست، زمانی که در غیر آنها از او فوت شده باشد.

هشتم: اگر وقت تنگ باشد، جز برای چهار رکعت، به وجوب قصر در آن دو رأی داده شده است تا دو نماز در وقت واقع شود، به دلیل عموم کسی که یک رکعت را درک کرده است و به جواز ادای کامل عصر رأی داده شده است. و به جواز به جای آوردن کامل عصر در وقت و قضای ظهر رأی داده شده است و رأی اول احوط بلکه اظهر است.

نهم: ابن جنید و مرتضی، همه مراقد ائمه علیهم السلام را به این اماکن ملحق ساخته اند، چنانکه دانستی. در الذکری گوید: و درباره آن، به منبعی برای آن دو دست نیافته ایم و نزد ما قیاس باطل است.

مؤلف

در فقه الرضا علیه السلام اشاره ای به آن گذشت و در این مورد، تکیه کردن به آن امکان پذیر نیست.

دهم: شیخ روایت ابن بزیع که از العیون⁽⁵⁾منقول است را با سندی صحیح روایت کرده است، سپس با سندی ضعیف از علی بن حدید⁽⁶⁾روایت کرد که گوید: از امام رضا علیه السلام سئوال کردم و گفتم: اصحاب ما درباره حرمین دچار اختلاف هستند، برخی از آنها قصر می کنند و برخی دیگر کامل ادا می کنند و من از جمله کسانی هستم که بر اساس روایتی که اصحابمان در خصوص ادای کامل روایت کرده اند، کامل ادا می کنند، و عبدالله بن جندب را ذکر کردم که کامل ادا می کرد. پس فرمود: خداوند ابن جندب را رحمت کند. سپس فرمود: ادای کامل نیست مگر اینکه بر اقامت ده روزه مصمم باشی. و نوافل را هر چه خواستی بخوان. ابن حدید گفت، دوست داشتم که مرا بر ادای کامل امر کند. سپس آن دو را به دو وجه تأویل نمود، یکی اینکه امام علیه السلام ادای کامل بر وجه حتم و وجوب را چنانکه گذشت، نفی نمود.

سپس گوید: و این دو خبر، وجه دیگری را محتمل است و آن مورد اعتماد من است و آن اینکه هر که به حرمین رسید، شایسته است که بر اقامت ده روزه تصمیم بگیرد و در آن دو نماز را کامل ادا کند، هر چند

یعلم أنه لا یقیم أو یکون فی عزمه الخروج من الغد و یکون هذا مما یختص به هذان الموضعان و یتمیزان به عن سائر البلاد لأن سائر المواضع متی عزم الإنسان فیها علی المقام عشرة أیام وجب علیه الإتمام و متی کان دون ذلک وجب علیه التقصیر.

وَ الَّذِی یَکْشِفُ عَنْ هَذَا الْمَعْنَی مَا رَوَاهُ ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْحُضَیْنِیِّ قَالَ: اسْتَأْمَرْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فِی الْإِتْمَامِ وَ التَّقْصِیرِ قَالَ إِذَا دَخَلْتَ الْحَرَمَیْنِ فَانْوِ عَشَرَةَ أَیَّامٍ وَ أَتِمَّ الصَّلَاةَ فَقُلْتُ لَهُ إِنِّی أَقْدَمُ مَکَّةَ قَبْلَ التَّرْوِیَةِ بِیَوْمٍ أَوْ یَوْمَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ قَالَ انْوِ مُقَامَ عَشَرَةِ أَیَّامٍ وَ أَتِمَّ الصَّلَاةَ.

و أقول

هذا غریب إذ ظاهر کلامه قدس سره أنه یعزم علی إقامة العشرة و إن علم الخروج قبل ذلک و لا یخفی أن هذا العلم ینافی ذلک العزم إلا أن یقال أراد بالعزم محض الإخطار بالبال و لا یخفی ما فیه.

و أما الخبر فیمکن أن یکون المراد به العزم علی العشرة متفرقا قبل الخروج إلی عرفات و بعده ⁽²⁾و یکون هذا من خصائص هذا الموضع أو العزم علی الإقامة فی مکة و نواحیها إلی عرفات ⁽³⁾

وجه الحدیث أن أبا جعفر علیه السلام کان یحب الحضینی( و هو الذی قال أبو جعفر علیه السلام فی حقه: رحمه اللّه انه کان من خصیص شیعتی) فأراد أن یوفقه لاتمام الصلاة فی الحرمین، لکنه أمره اولا بالاقامة عشرة حتّی لا یتردد فی ذلک کما تردد سائر الاصحاب، و لما قال انی أقدم مکّة قبل الترویة بیوم أو یومین، قال علیه السلام لا بأس بذلک انو عشرة و أتم الصلاة، فأشار بقوله ذلک أن اتمام الصلاة فیهما مرغوب فیه، مطلقا أقمت بها عشرة أو لم تقم، و ذلک لان المسلم عندهم و المعهود من فقه الشیعة أن قصد الإقامة الصوریة لا یوجب اتمام الصلاة.

بداند که او اقامت نمی کند حتی قصد او، خارج شدن در فردای آن روز باشد. و این از اموری است که این دو مکان مختص آن است و از سایر شهرها به آن تمایز یافته اند، زیرا در سایر اماکن، زمانی که انسان بر اقامت ده روزه در آن تصمیم گرفت، ادای کامل بر او واجب است و هر گاه کمتر از آن بود، قصر کردن بر او واجب است.

و آنچه که این معنی را آشکار می سازد، چیزی است که از محمد بن ابراهیم حضینی روایت کرده⁽⁴⁾

که گوید: از امام باقر علیه السلام درباره ادای کامل و قصر کسب تکلیف کردم. فرمود: هر گاه وارد حرمین شدی، ده روز را نیت کن و نماز را کامل ادا کن. به او عرض کردم: من یک، دو یا سه روز قبل از ترویه وارد مکه می شوم. فرمود: اقامت ده روزه را قصد کن و نماز را کامل ادا کن.

مؤلف

این عجیب است؛ زیرا ظاهر کلام او - قدّس سره - این است که وی بر اقامت ده روزه تصمیم دارد، هر چند که به خارج شدن قبل از آن علم دارد. و پوشیده نیست که این علم با آن تصمیم منافات ندارد. مگر اینکه گفته شود: مقصودش از تصمیم، صرف خطور به ذهن است و ایرادی در آن است که پوشیده نیست .

و اما این خبر، ممکن است که مقصود از آن، تصمیم بر ده روز به صورت پراکنده، قبل از خروج به سوی عرفات و بعد از آن باشد، و این از ویژگی های این مکان می باشد؛ یا اینکه مقصود، تصمیم بر اقامت در مکه و نواحی آن تا عرفات باشد. و ممکن است که این از ویژگی ها نباشد، هر چند که چنانکه بیش از این دریافتی، بر خلاف قول مشهور باشد. و حمل کردن کلام شیخ بر یکی از این دو معنی ممکن است، هر چند که بعید باشد.

فائدة غریبة

قال فی الذکری قال الشیخ فرض السفر لا یسمی قصرا لأن فرض المسافر مخالف لفرض الحاضر و یشکل بقوله تعالی فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ و بعض الأصحاب سماها بذلک قیل و هو نزاع لفظی.

أقول

لعل الشیخ إنما منع من التسمیة بذلک لئلا یتوهم المخالفون أن الصلاة المقصورة ناقصة فی الفضل أو منع من التسمیة به مع قصد هذا المعنی.

فایده ای غریب

در الذکری گوید: شیخ گوید: فرض(نماز واجب) سفر قصر نامیده نمی شود، زیرا فرض مسافر با فرض حاضر متفاوت است و با این سخن خداوند متعال بر آن ایراد وارد می کند: «فلیس علیکم جناح ان تقصروا من الصلوة»، {پس اشکالی بر شما نیست که از نماز قصر کنید.} و برخی اصحاب آن را به وسیله آن نامگذاری کرده اند. گفته شده است: و آن نزاعی لفظی است.

مؤلف

شاید شیخ فقط از نامگذاری به آن منع کرده است، تا مخالفان گمان نکنند که نماز قصر شده در فضیلت ناقص است. یا اینکه با قصد این معنی، از نامگذاری با آن منع کرده است.

باب 3 صلاة الخوف و أقسامها و أحکامها

الآیات

البقرة: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَما عَلَّمَکُمْ ما لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ ⁽¹⁾

النساء: وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکافِرِینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْری لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً واحِدَةً وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضی أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً- فَإِذا قَضَیْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْکُرُوا اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً⁽²⁾

تفسیر

فَإِنْ خِفْتُمْ أی عدوا أو سبعا أو غرقا و نحوها فلم تتمکنوا أن تحافظوا علیها و توفوا حقها فتأتوا بها تامة الأفعال و الشروط فَرِجالًا جمع راجل مثل تجار

باب سوم: نماز خوف و اقسام و احکام آن

آیات

{پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز کنید] و چون ایمن شدید خدا را یاد کنید که آنچه نمی دانستید به شما آموخت.}

{و چون در زمین سفر کردید، اگر بیم داشتید که آنان که کفر ورزیده اند به شما آزار برسانند گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید چرا که کافران پیوسته برای شما دشمنی آشکارند. و هر گاه در میان ایشان بودی و برایشان نماز برپا داشتی، پس باید گروهی از آنان با تو [به نماز] ایستند و باید جنگ افزارهای خود را برگیرند و چون به سجده رفتند [و نماز را تمام کردند] باید پشت سر شما قرار گیرند و گروه دیگری که نماز نکرده اند، باید بیایند و با تو نماز گزارند و البته جانب احتیاط را فرو نگذارند و جنگ افزارهای خود را برگیرند [زیرا] کافران آرزو می کنند که شما از جنگ افزارها و ساز و برگ خود غافل شوید تا ناگهان بر شما یورش برند. و اگر از باران در زحمتید یا بیمارید، گناهی بر شما نیست که جنگ افزارهای خود را بر زمین نهید ولی مواظب خود باشید. بی گمان خدا برای کافران عذاب خفت آوری آماده کرده است.

و چون نماز را به جای آوردید، خدا را [در همه حال] ایستاده و نشسته و بر پهلوآرمیده یاد کنید، پس چون آسوده خاطر شدید، نماز را [به طور کامل] به پا دارید زیرا نماز بر مؤمنان در اوقات معین مقرر شده است.}

تفسیر

«فَإِنْ خِفْتُم» یعنی از دشمن، حیوان درنده، غرق شدن و امثال آن، و نتوانستید که بر آن مراقبت نمایید و حق آن را کامل به جای آورید و آن را با اعمال و شرایط کامل ادا نماید، «فرجالاً» جمع راجل است مانند تجار،

و صحاب و قیام و هو الکائن علی رجله واقفا کان أو ماشیا أی فصلوا حالکونکم رجالا و قیل مشاة أَوْ رُکْباناً جمع راکب کالفرسان و کل شی ء علا شیئا فقد رکبه أی أو علی ظهور دوابکم أی تراعون فیها دفع ما تخافون فلا ترتکبون ما به تخافون بل تأتون بها علی حسب أحوالکم بما لا تخافون به واقفین أو ماشین أو راکبین إلی القبلة أو غیرها بالقیام و الرکوع و السجود أو بالإیماء أو بالنیة و التکبیر و التشهد و التسلیم.

و یروی: أن علیا علیه السلام صلی لیلة الهریر خمس صلوات بالإیماء و قیل بالتکبیر. و أن النبی صلی الله علیه و آله صلی لیلة الأحزاب إیماء. و بالجملة فیها إشارة إلی صلاة الخوف إجمالا.

فَإِذا أَمِنْتُمْ بزوال خوفکم فَاذْکُرُوا اللَّهَ أی فصلوا کَما عَلَّمَکُمْ ما لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ من صلاة الأمن و قیل اذکروا الله بالثناء علیه و الحمد له شکرا علی الأمن و الخلاص من الخوف و العدو کما أحسن إلیکم و علمکم ما لم تکونوا تعلمون من الشرائع و کیف تصلون فی حال الأمن و حال الخوف أو شکرا یوازی نعمه و تعلیمه.

فَإِنْ خِفْتُمْ یدل علی أن الخوف موجب للقصر فی الجملة و قد سبق تفسیره فی باب القصر فی السفر و احتج الأصحاب بهذه الآیة علی وجوب القصر للخوف بأنه لیس المراد بالضرب سفر القصر و إلا لم یکن فی التقیید بالخوف فائدة و أجیب بأن حمل الضرب فی الأرض علی غیر سفر القصر عدول عن الظاهر مع أنه غیر نافع لأن مجرد الخوف کاف فی القصر علی قولهم من غیر توقف علی الضرب فی الأرض و قد مر الوجه فی التقیید بالخوف.

ثم إنه لا خلاف بین الأصحاب فی وجوب التقصیر فی صلاة الخوف فی السفر و إنما اختلفوا فی وجوب تقصیرها إذا وقعت فی الحضر فذهب الأکثر منهم المرتضی و الشیخ فی الخلاف و الأبناء الأربعة إلی وجوب التقصیر سفرا و حضرا جماعة و

صحاب و قیام، و او کسی است که بر روی پای خویش است، ایستاده باشد یا در حال حرکت، یعنی پس نماز بخوانید درحالی که پیاده هستید؛ و مشاة - پیاده - نیز گفته شده است «أو رکباناً» جمع رکب است مانند فرسان، و هر چیزی که بر روی چیزی است، پس بر آن سوار شده است یعنی یا بر پشت چهارپایانتان؛ یعنی در آن مراقب دفع کردن چیزی هستید که از آن بیم دارید، پس آنچه را که از آن بیم دارید انجام نمی دهید. بلکه آن را بر اساس شرایط خود، به وسیله آنچه که بیم ندارید، در حالت ایستاده یا پیاده یا سواره، به سوی قبله یا غیر قبله، با قیام، رکوع و سجود، یا با اشاره، یا با نیت، تکبیر، تشهد و تسلیم به جای می آورید.

و روایت است که علی علیه السلام در شب هریر، پنج نماز را با اشاره خواند و گفته شده با تکبیر، و نبی صلی الله علیه و آله در شب احزاب با اشاره نماز خواند؛ و در کل، در آن اشاره ای اجمالی است به نماز خوف .

«فَإِذا أَمِنْتُمْ»، با از بین رفتن بیمتان «فَاذْکُرُوا اللَّهَ» یعنی نماز بخوانید «کَما عَلَّمَکُمْ ما لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُون» یعنی نماز ایمن، و گفته شده: خدا را با ثنا و حمد او در شکرگزاری بر امنیت و رهایی از بیم و دشمن، یاد کنید. که به شما نیکی کرد و آنچه که از شرایع نمی دانستید، و اینکه در حالت امنیت و بیم چگونه نماز بخوانید را به شما آموخت؟ یا شکری که با نعمت ها و تعلیم او هم طراز است را به جای آورید.

«فَإِنْ خِفْتُم» بر این دلالت می کند که ترس در مجموع موجب قصر است و تفسیر آن در باب قصر در سفر گذشت. و اصحاب برای وجوب قصر بخاطر خوف به این آیه استدلال کرده اند، به این صورت که مقصود از «الضرب» سفر قصر نیست، که در غیر این صورت، در مقید کردن به خوف فایده ای نبود. و اینگونه به آن پاسخ داده شده است که حمل کردن «الضرب فی الأرض» بر غیر سفر قصر، عدول از ظاهر است، علاوه بر اینکه آن مفید نیست، زیرا بر اساس سخن آنها، صرف بیم و خوف برای قصر کافی است، بدون منوط بودن به «الضرب فی الأرض». و وجه مقید کردن به خوف گذشت.

پس در وجوب قصر در نماز خوف در سفر، بین اصحاب هیچ اختلافی نیست، و فقط در وجوب قصر کردن آن زمانی که در حضر ادا شود، دچار اختلاف هستند، و اغلب از جمله مرتضی و شیخ در الخلاف و الابناء الأربعه، بر وجوب قصر کردن در سفر و حضر جماعت

فرادی و قال الشیخ فی المبسوط إنما یقصر فی الحضر بشرط الجماعة و نسبه الشهید إلی ظاهر جماعة من الأصحاب و حکی الشیخ و المحقق قولا بأنها إنما تقصر فی السفر خاصة و المشهور لعله أقوی لصحیحة زرارة⁽¹⁾.

ثم المشهور أن هذا التقصیر کتقصیر المسافر برد الرباعیة إلی الرکعتین و إبقاء الثلاثیة و الثنائیة علی حالهما و یدل علیه الأخبار المستفیضة المتضمنة لکیفیة صلاة الخوف و قیل ترد الرکعتان إلی رکعة کما مر أنه ذهب إلیه ابن الجنید من علمائنا و کثیر من العامة و یدل علیه بعض الأخبار و لعلها محمولة علی التقیة أو علی أن کل طائفة إنما تصلی مع الإمام رکعة.

وَ إِذا کُنْتَ یا محمد فِیهِمْ یعنی فی أصحابک الضاربین فی الأرض الخائفین عدوهم أو الأعم فیشمل الحضر کما ذکره الأکثر فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ بحدودها و رکوعها و سجودها أو بأن تؤمهم فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ ⁽²⁾

فاذا لم یهجم الکفّار علی المسلمین صلوا رکعتین لعدم الخوف بالفعل، کما عرفت فی صدر الباب السابق، و إذا هجموا بعد ما شرعت الطائفة الأولی بالصلاة أتموها رکعة واحدة امامهم و مأمومهم لکون الخوف فعلیا، فیشملهم الآیة الأولی قبلها:« و لا جناح علیکم أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ» الآیة. و قد مر شرح ذلک و سیأتی إنشاء اللّه.

وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ أی الطائفة المصلیة لظاهر السیاق فیأخذون من السلاح ما لا یمنع واجبا فی الصلاة کالسیف و الخنجر و السکین و نحوها إلا مع الضرورة

و فرادی، معتقد هستند. و شیخ در المبسوط گوید: در حضر فقط به شرط جماعت قصر می شود؛ و شهید آن را به ظاهر جمعی از اصحاب نسبت داده است و شیخ و محقق قولی را نقل کرده اند مبنی بر اینکه بخصوص در سفر، قصر می شود و رأی مشهور به دلیل صحیحه زراره⁽³⁾شاید قوی تر باشد.

پس مشهور این است که این قصر کردن مانند قصر کردن مسافر، با برگرداندن چهار رکعتی به دو رکعت و باقی گذاشتن سه رکعتی و دو رکعتی بر حال خود است. و اخبار فراوانی که دربردارنده چگونگی نماز خوف است بر آن دلالت دارد. و گفته شده، دو رکعت به یک رکعت برگردانده می شود، چنانکه گذشت، که از علمای ما، ابن جنید و بسیاری از عامه بر آن هستند و برخی اخبار بر آن دلالت می کند و شاید آنها بر تقیه یا بر اینکه هر گروهی فقط یک رکعت به همراه امام می خواند، حمل می شود.

«وَ إِذا کُنْتَ» و هرگاه بودی ای محمد «فیهم» یعنی در میان اصحابت که در زمین سفر می کنند و از دشمنشان بیمناک هستند؛ یا اعم از آن که شامل حضر نیز می شود، چنانکه اغلب آن را ذکر کرده اند «فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاة» با احکام، رکوع، و سجود آن، یا اینکه بر آنان امام شدی، «فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَک» در نمازت. و باید سایر آنان در مقابل دشمن باشند. و آنچه که لازم است که گروه غیر نمازگزار انجام دهد را به دلیل دلالت کلام بر آن ذکر نکرده است.

«وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُم» بر اساس ظاهر سیاق، یعنی گروه نمازگزار. پس سلاح هایی که از واجبی در نماز ممانعت نمی کند نظیر شمشیر، خنجر، چاقو و امثال آن را می گیرند، مگر در صورت ضرورت؛ پس امر،

فمطلقا وجوبا لظاهر الأمر و لتعلیق نفی الجناح فیما سیأتی بشرط الأذی فتثبت مع عدمه و هو المشهور بین الأصحاب و قال ابن الجنید یستحب و تردد فی المعتبر و النافع و حمله ابن الجنید علی الإرشاد و فیه عدول عن الظاهر بناء علی کون الأمر للوجوب من غیر دلیل.

و هل یختص الوجوب بالمصلین فیه قولان و روی ابن عباس أن المأمور بأخذ السلاح هم المقاتلة و هو خلاف الظاهر بل الظاهر إما التعمیم أو التخصیص بالمصلین کما قلنا أولا بناء علی أن أخذ السلاح للفرقة الأولی أمر معلوم لا یحتاج إلی البیان.

و علی القول بوجوب أخذ السلاح علی المصلین لا تبطل الصلاة بترکه علی المشهور لکون النهی متعلقا بأمر خارج عن حقیقة الصلاة و النجاسة الکائنة علی السلاح غیر مانع من أخذه علی المشهور و قیل لا یجوز أخذه حینئذ إلا مع الضرورة و لعل الأول أقرب عملا بإطلاق النص مع کون النجاسة فیه غیر نادر و ثبوت العفو عن نجاسة ما لا یتم الصلاة فیه منفردا و انتفاء الدلیل علی طهارة المحمول و لو تعدت نجاسته إلی الثوب وجب تطهیره إلا مع الضرورة.

فَإِذا سَجَدُوا⁽¹⁾

فمبنی الآیة علی أن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله یصلی بفرقة منهم رکعة برکوعها و سجودها: سجدتین و یقعد ذاکرا للّه عزّ و جلّ و تقوم الفرقة المصلیة لاتمام صلاتهم( لعدم الخوف بهم من العدو موقتا بعد تلک الحیلة) و یصلون رکعة واحدة منفردین، فإذا سجدوا، أی أتموا الصلاة بالسجدة الثانیة فکنی عن تمام الصلاة بالسجدة، لانها آخر أجزاء الصلاة بالفرض علی ما عرفت مرارا.

و ما یقال ان هذه الصلاة بالکیفیة المعهودة انما تقام إذا کانت القبلة فی خلاف جهة العدو، حتی یکون الطائفة الراصدة خلف المصلین تواجه الاعداء، و استأنسوا علی ذلک أو استدلوا علیه بقوله عزّ و جلّ هذا« فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرائِکُمْ»، ثمّ حملوا الآیة الکریمة علی صلاة ذات الرقاع حیث کانت العدو فی خلاف جهة القبلة لذلک، فلیس بشی ء.

و ذلک لان ظاهر الآیة الکریمة أنّها نزلت قبل هذه الوقائع تبین لهم وظیفتهم فی السفر و عند موارد الخوف و إمکان رفع الخطر موقتا بالتعبیة کذلک، و لذلک عمم و قال: « وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ» الآیة.

فحیثما ابتلی المسلمون بالسفر و مخافة العدو: أن یهجموا علیهم، و کان النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أو من یقوم مقامه فی جمع شمل المسلمین فیهم و بامکانه أن یفرق المسلمین فرقتین: فرقة تصلی و فرقة ترصدهم وجب اقامة الصلاة کذلک، و لا یشترط فی اقامتها غیر هذه الشروط المذکورة.

علی أنک قد عرفت فی صدر الباب السابق عند البحث عن الآیة الکریمة ان صلاة السفر فی مقابلة العدو و الخوف من فتنتهم انما تقام علی هذه الکیفیة لیرتفع بهذه التعبیة و الرصد خوف فتنتهم بالفعل و موقتا، و هذا انما یکون إذا صادفوا العدو، و قاموا فی وجههم لا یدرون مآل الامر أنهم یحاربون أولا، کما کان الامر فی صلوات الرسول صلی الله علیه و آله غزوة ذات الرقاع و عسفان و بطن نخل.

و أمّا إذا نشبت الحرب بینهم أو عزم الامر علی ذلک بمواجهة القتال فصار خوف الهجوم منهم بالفعل کانت الصلاة صلاة مطاردة بالتکبیر و التسبیح و التهلیل کما وقع فی بعض أیام غزوة الخندق، امتثالا لقوله تعالی:« فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً» فالقیام فی وجه العدو انما یجب فی هذه الصلاة لا غیرها.

و یؤید ذلک أن الأئمّة الاطهار علیهم صلوات اللّه الرحمن انما تعرضوا لصلاة الخوف بوجه واحد طبقا لحکم الآیة الکریمة، و لا یکون ذلک الا لعموم حکم الآیة لجمیع موارد الخوف و اطلاقها بالنسبة الی موقف الاعداء و کونهم فی جهة القبلة أو خلافها.

بل و عندی أن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله انما صلی بهذه الکیفیة فقط، و سائر ما ورد من طرق الجمهور، و قد ناهض الی ستة عشر وجها، فکلها آراء الصحابة و التابعین توهموها علی الآیة الکریمة فاختار کل ما وجدها أنسب بظاهر الآیة، و سیأتی تمام الکلام فیها عند تعرض المؤلّف العلامة لبعضها إنشاء اللّه تعالی.

مطلقا و وجوباً است به دلیل ظاهر امر و به دلیل منوط بودن نفی جناح[گناه] در آنچه که خواهد آمد به شرط آزار. پس در صورت عدم آزار، اثبات می شود و این رأی مشهور میان اصحاب است. ابن جنید گوید: مستحب است و در المعتبر و النافع تردید کرده است و ابن جنید آن را بر ارشاد حمل کرده است و در آن، بدون دلیل، عدول از ظاهر است بنابراین که امر برای وجوب می باشد. و آیا وجوب مختص نمازگزاران است؟ درباره آن دو قول وجود دارد. و ابن عباس روایت کرده که افراد امر شده به گرفتن سلاح، قوای جنگی هستند و این بر خلاف ظاهر است، بلکه ظاهر یا عام است، یا اختصاص دادن به نمازگزاران، چنانکه در ابتدا گفتیم. بر این اساس که گرفتن سلاح برای گروه نخست، امر معلومی است که نیاز به بیان ندارد.

و بر اساس قول به وجوب گرفتن سلاح بر نمازگزاران، بر اساس قول مشهور، نماز با ترک آن باطل نمی شود، به این دلیل که نهی به امری خارج از حقیقت نماز تعلق گرفته است. و نجاست موجود بر روی سلاح، بر اساس قول مشهور مانع از گرفتن آن نیست و گفته شده، در این حالت گرفتن آن جایز نیست مگر در صورت ضرورت و شاید قول اول اقرب باشد، به خاطر عمل به اطلاق نص ضمن اینکه بودن نجاست در آن غیر نادر است و به دلیل اثبات بخشودگی از نجاست آنچه نماز در آن جداگانه انجام نمی پذیرد و به دلیل نبودن دلیل، بر طهارت محمول؛ و اگر نجاست به لباس سرایت کند، تطهیر آن واجب است مگر در صورت ضرورت.

«فَإِذا سَجَدُوا»⁽³⁾

یعنی گروه نخست نمازگزار «فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرائِکُم»

أی فلیصیروا بعد فراغهم من سجودهم مصافین للعدو و اختلف هنا :

فعندنا أن الطائفة الأولی إذا رفعت رأسها من السجود و فرغت من الرکعة یصلون رکعة أخری و یتشهدون و یسلمون و الإمام قائم فی الثانیة و ینصرفون إلی

یعنی بعد از فراغتشان از سجده، باید در صف برابر دشمن باشند. و در اینجا اختلاف نظر است.

در نظر ما اینگونه است که گروه نخست، زمانی که سر از سجده بلند کردند و از یک رکعت فارغ شدند، یک رکعت دیگر می خوانند و تشهد می خوانند و سلام می دهند، درحالی که امام در رکعت دوم ایستاده است و به سوی

مواقف أصحابهم و یأتی الآخرون فیستفتحون الصلاة و یصلی بهم الإمام الرکعة الثانیة و یطیل تشهده حتی یقوموا فیصلوا بقیة صلاتهم ثم یسلم بهم الإمام أو یسلم الإمام و تقوم الثانیة فیتمون صلاتهم کما وردت الروایات بهما و هو مذهب الشافعی أیضا.

و قیل إن الطائفة الأولی إذا فرغت من رکعة یسلمون و یمضون إلی وجه العدو و تأتی الطائفة الأخری فیصلی بهم الرکعة الأخری و هذا مذهب جابر و مجاهد و حذیفة و ابن الجنید و من یری أن صلاة الخوف رکعة واحدة.

و قیل إن الإمام یصلی بکل طائفة رکعتین فیصلی بهم مرتین عن الحسن و هذه صلاة بطن النخل و لا أعلم من أصحابنا أحدا حمل الآیة علیها و إن جوزها الأکثر.

و قیل إنه إذا صلی بالأولی رکعة مضوا إلی وجه العدو و تأتی الأخری فیکبرون و یصلی بهم الرکعة الثانیة و یسلم الإمام خاصة و یعودون إلی وجه العدو

جایگاه های یارانشان برمی گردند و دیگران می آیند و نماز را شروع می کنند و امام رکعت دوم را بر آنها امامت می کند و تشهدش را طولانی می کند تا قیام کنند، پس بقیه نمازشان را می خوانند، سپس امام با آنان سلام می دهد یا اینکه امام سلام می دهد و گروه دوم قیام می کنند، پس نمازشان را به اتمام می رسانند، چنانکه درباره آن دو، روایاتی وارد شده است و آن مذهب شافعی نیز می باشد.

و گفته شده: گروه نخست زمانی که از یک رکعت فارغ شدند سلام می دهند و به سوی دشمن حرکت می کنند و گروه دیگر می آید و امام رکعت دیگر را بر آنان امامت می کند، و این مذهب جابر، مجاهد، حذیفه، ابن جنید و همه کسانی است که معتقدند نماز خوف یک رکعت است.

و گفته شده: امام بر هر گروهی دو رکعت را امامت می کند، پس دو مرتبه بر آنان نماز می خواند؛ و این از حسن است. این نماز «بطن نخل» است و کسی از اصحابمان را نمی شناسم که آیه را بر آن حمل کرده باشد، هر چند که اغلب آن را جایز دانسته اند.

و گفته شده: او زمانی که بر گروه نخست یک رکعت خواند، آنها به سوی دشمن می روند و گروه دیگر می آیند و تکبیر می گویند و او رکعت دوم را بر آنان پیشنماز می شود. و فقط امام سلام می دهد و به سوی دشمن باز می گردند

و تأتی الأولی فیقضون رکعة بغیر قراءة لأنهم لاحقون و یسلمون و یرجعون إلی وجه العدو و تأتی الثانیة و یقضون رکعة بقراءة لأنهم مسبوقون عن ابن مسعود و هو مذهب أبی حنیفة.

فالسجود فی قوله فإذا سجدوا علی ظاهره عند أبی حنیفة و علی قولنا و الشافعی بمعنی الصلاة أو التقدیر و أتموا بقرینة ما بعده و هو و إن کان خلاف ظاهره من وجه إلا أنه أحوط للصلاة و أبلغ فی حراسة العدو و أشد موافقة لظاهر القرآن لأن قوله وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْری لَمْ یُصَلُّوا ظاهره أن الطائفة الأولی قد صلت و قوله فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ مقتضاه أن یصلوا تمام الصلاة فالظاهر أن صلاة کل طائفة قد تمت عند تمام صلاته و أیضا الظاهر أن مراد الآیة بیان صلاة الطائفتین و ذلک یتم علی ما قلناه بأدنی تقدیر أو تجوز بخلافه علی قوله و قول حذیفة و ابن الجنید فی ذلک کقولنا إذ لا بد بعد الرکعة من التشهد و التسلیم نعم التجوز حینئذ أقرب من التجوز علی ما قلناه.

قیل و ربما یمکن حمل الآیة علی ما یعم الوجوه حتی صلاة بطن النخل و هو فی غایة البعد مع مخالفته للروایات و أقوال الأصحاب فیها.

وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ أی الطائفة الثانیة فی صلاتهم و قد جعل الحذر و هو التحرز و التیقظ آلة تستعملها الغازی فجمع بینه و بین الأسلحة فی الأخذ و جعلا مأخوذین مبالغة.

وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أی تمنوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً واحِدَةً أی یحملون علیکم حملة واحدة و فیه تنبیه علی وجه وجوب أخذ السلاح.

قال فی مجمع البیان ⁽¹⁾فی الآیة دلالة علی صدق النبی صلی الله علیه و آله و صحة نبوته

و گروه نخست می آید و یک رکعت را بدون قرائت به جای می آورند، زیرا آنها ملحق شده اند، و سلام می دهند و به سوی دشمن بازمی گردند و گروه دوم می آید و یک رکعت را با قرائت ادا می کنند، زیرا آنها مسبوق هستند(رکعت اول را با امام نخواندند)؛ این از ابن مسعود است و مذهب ابوحنیفه است.

پس سجود در این سخن خداوند «فإذا سجدوا» در نظر ابوحنیفه بر ظاهر آن است، و بر اساس قول ما و شافعی به معنی نماز است، یا با تقدیر گرفتن «و به اتمام برسانید» به قرینه مابعد آن، و این هر چند که از وجهی بر خلاف ظاهر آن است، اما آن برای نماز احوط و در تحت نظر گرفتن دشمن رساتر و با ظاهر قرآن موافق تر است. زیرا این سخن خداوند «وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْری لَمْ یُصَلُّوا»{و گروه دیگری که نماز نخوانده اند، باید بیایند}، ظاهرش این است که گروه نخست نماز خوانده است. و این سخن خداوند «فَلْیُصَلُّوا مَعَک»{و با تو نماز گزارند}، اقتضایش این است که کل نماز را بخوانند. پس ظاهر این است که نماز هر گروهی به هنگام پایان نماز او پایان گرفته است. و همچنین ظاهر این است که مقصود آیه، بیان نماز هر دو گروه است. و این بر اساس قول ما با اندکی تقدیر گرفتن یا مجازگویی، درست درمی آید، به خلاف آن، بنا بر قول وی[که نیاز به تقدیر و مجاز ندارد]؛ و قول حذیفه و ابن جنید درباره آن، مانند قول ماست زیرا بعد از یک رکعت، ناگزیر به تشهد و سلام است، بله، مجازگویی در این هنگام از مجازگویی بر اساس آنچه که ما بیان کردیم نزدیک تر است.

گفته شده: شاید حمل آیه بر آنچه که این وجوه را حتی نماز بطن نخل را در بر می گیرد، ممکن باشد و این علاوه بر مخالفتش با روایات و اقوال اصحاب درباره آن، به غایت بعید است.

«وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ» {البته جانب احتیاط را فرو نگذارند و جنگ افزارهای خود را برگیرند} یعنی گروه دوم در نمازشان، احتیاط را که همان مراقبت و هوشیاری است، وسیله ای قرار داده است که جنگجو به کار می برد و آن و اسلحه را در گرفتن جمع بسته است و به عنوان مبالغه، هر دو اخذ شده اند .

«وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا»{کافران آرزو می کنند} یعنی تمنا می کنند «لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً واحِدَة»{که شما از جنگ افزارها و ساز و برگ خود غافل شوید تا ناگهان بر شما یورش برند} و در آن هشداری است بر وجه وجوب گرفتن سلاح.

در مجمع البیان⁽²⁾

گوید: در آیه دلالتی است بر تصدیق نبی اکرم صلی الله علیه و آله و صحت نبوت او،

و ذلک أنها نزلت و النبی صلی الله علیه و آله بعسفان و المشرکون بضجنان ⁽¹⁾

علی أن المسلم من غزوة الحدیبیة هذه أن رسول اللّه خرج حتّی إذا کان بعسفان لقیه بشر بن سفیان الکعبی فقال: یا رسول اللّه هذه قریش قد سمعت بمسیرک و قد نزلوا بذی طوی( موضع قرب مکّة) و هذا خالد بن الولید فی خیلهم قدموا الی کراع الغمیم( و هو واد أمام عسفان بثمانیة أمیال) فخرج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بالمسلمین عن الطریق و سلکوا بین الشعاب حتی أفضوا الی أرض سهلة عند منقطع الوادی ثمّ سلکوا ذات الیمین فی طریق یخرجهم علی ثنیة المرار مهبط الحدیبیة( علی مرحلة من مکّة) من أسفل مکّة.

فلما رأت خیل قریش قترة الجیش رجعوا راکضین الی قریش، و سلک رسول اللّه ثنیة المرار و خلات الناقة، فأمرهم أن ینزلوا بوادی الحدیبیة، فنزلوا و اطمأنوا بها فلم یلتقوا مع قریش و لا خیلهم حتّی أتاهم رجال خزاعة و قریش و تمّ الصلح بینهم.

وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضی أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ رخص لهم فی وضع الأسلحة إن ثقل علیهم حملها بسبب ما ینالهم من مطر أو مرض و أمرهم مع ذلک بأخذ الحذر بقوله و خذوا حذرکم لئلا یغفلوا فیهجم علیهم العدو.

إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً هذا وعد للمؤمنین بالنصر علی الکفار بعد الأمر بالحزم لتقوی قلوبهم و لیعلموا أن الأمر بالحزن لیس لضعفهم و غلبة عدوهم بل لأن الواجب أن یحافظوا فی الأمور علی مراسم التیقظ و التدبیر

و آن اینکه این آیه در حالی نازل شد که پیامبر صلی الله علیه و آله در عسفان بود و مشرکان در ضجنان بودند و هر دو متوقف شدند. پس نبی صلی الله علیه و آله نماز ظهر را با رکوع و سجود کامل بر یارانش امامت کرد و مشرکان تصمیم گرفتند که بر آنان یورش ببرند و برخی از آنها گفتند: آنها نماز دیگری دارند که از این نماز برایشان محبوب تر است و مقصودشان نماز عصر بود. پس خداوند متعال این آیه را بر او نازل فرمود، و او نماز عصر را به صورت نماز خوف بر آنان امامت کرد و آن علت اسلام آوردن خالد بن ولید بود.

«وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضی أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُم»{و اگر از باران در زحمتید یا بیمارید، گناهی بر شما نیست که جنگ افزارهای خود را بر زمین نهید}، در گذاشتن اسلحه به آنان اجازه داده است اگر به سبب آنچه که از باران یا بیماری به آنان رسید، حمل آن بر آنها سنگین شود. و در این صورت، آنها را با این سخنش «ولی مواظب خود باشید» به احتیاط امر کرده است تا غفلت نکنند، پس دشمن بر آنها هجوم آورد.

«إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً» {بی گمان خدا برای کافران عذاب خفت آوری آماده کرده است} این وعده ای است برای مؤمنان برای یاری علیه کفار، بعد از امر کردن به دوراندیشی، تا دل های آنان قوی گردد و بدانند که امر کردن به دوراندیشی، به دلیل ضعف آنان و غلبه دشمن آنها نیست، بلکه به این دلیل است که واجب است در کارها بر آداب هوشیاری و تدبیر مراقبت نمایند و

فیتوکلوا علی الله.

ثم اعلم أن الأصحاب استدلوا بهذه الآیة علی ما هو المشهور من عموم القصر سفرا و حضرا و جماعة و فرادی و فیه نظر إذ الظاهر أن الضمیر فی قوله سبحانه فِیهِمْ راجع إلی الأصحاب الضاربین فی الأرض الخائفین عدوهم کما ذکره الطبرسی رحمه الله و غیره فلا عموم لها مع أنه لا دلالة فیها علی القصر فرادی.

فَإِذا قَضَیْتُمُ الصَّلاةَ یحتمل وجهین :

الأول أن یکون المعنی إذا فرغتم من صلاة الخوف فلا تدعوا ذکر الله بل کونوا مهللین مکبرین مسبحین داعین بالنصرة و التأیید فی کافة أحوالکم من قیام و قعود و اضطجاع فإن ما أنتم فیه من الخوف و الحرب جدیر بذکر الله و دعائه و اللجأ إلیه.

قال فی مجمع البیان ⁽¹⁾أی ادعوا الله فی هذه الأحوال لعله ینصرکم علی عدوکم و یظفرکم بهم عن ابن عباس و أکثر المفسرین و قیل المراد به التعقیب مطلقا و قیل إشارة إلی ما ورد به الروایات من استحباب التسبیحات الأربع بعد الصلوات المقصورة و قیل المراد به المداومة علی الذکر فی جمیع الأحوال کما فی الحدیث القدسی: یا موسی اذکرنی فإن ذکری علی کل حال حسن.

الثانی أن یکون المراد إذا أردتم قضاء الصلاة و فعلها فی حال الخوف و القتال فصلوها قیاما مسایفین و مقارعین و قعودا جاثین علی الرکب مرامین و علی جنوبکم مثخنین بالجراح.

و قیل المراد حال الخوف مطلقا من غیر اختصاص بحال القتال و قیل إشارة إلی صلاة القادر و العاجز أی إذا أردتم الصلاة فصلوا قِیاماً إن کنتم أصحاء وَ قُعُوداً إن کنتم مرضی لا تقدرون علی القیام وَ عَلی جُنُوبِکُمْ إن لم تقدروا علی القعود روی ذلک عن ابن مسعود و علی هذا التفسیر یستفاد الترتیب أیضا

بر خداوند توکل کنند .

بدان که اصحاب برای آنچه که درباره عموم قصر در سفر و حضر، جماعت و فرادی مشهور است، به این آیه استدلال کرده اند، و در آن نکته ای است؛ زیرا ظاهر این است که ضمیر در این سخن خداوند «فیهم»، به یارانی که در زمین سفر کرده و از دشمنشان بیم دارند باز می گردد، چنانکه طبرسی و دیگران آن را ذکر کرده اند، پس آن هیچ عمومیتی ندارد، علاوه بر اینکه در آن هیچ دلالتی بر قصر در حالت فرادی وجود ندارد. «فَإِذا قَضَیْتُمُ الصَّلاة»{و چون نماز را به جای آوردید} ،محتمل دو وجه است:

اول: اینکه معنی این باشد: زمانی که از نماز خوف فارغ شدید، یاد خدا را رها نکنید، بلکه لا إله إلّا الله، تکبیر، و تسبیح بگویید، طلب کننده یاری و تأیید در همه احوالتان از قیام، قعود و به پهلو خوابیده باشید که خوف و جنگی که شما در آن هستید، شایسته یاد خدا، فراخواندن او و پناه بردن به اوست.

در مجمع البیان⁽²⁾

گوید: یعنی در این احوال خدا را بخوانید، باشد که او شما را بر دشمنان یاری کند و شما را بر آنان پیروز گرداند. این از ابن عباس و اغلب مفسران روایت شده است. و گفته شده: مقصود از آن مطلقاً تعقیب نماز است و گفته شده: اشاره ای است به آنچه که در روایات در خصوص مستحب بودن تسبیحات چهارگانه بعد از نمازهای قصر شده وارد شده است. و گفته شده: مقصود از آن مداومت داشتن بر ذکر در همه احوال است، چنانکه در حدیث قدسی آمده است: ای موسی مرا یاد کن، که یاد من در هر حالی نیکوست.

دوم: اینکه مقصود این باشد: هر گاه انجام نماز و اقامه آن در حالت خوف و نبرد را قصد کردید، پس در حالت «قائما»، شمشیرزنان و نبردکنان، «و قعوداً»، به زانو نشسته و آماده تیراندازی «و علی جنوبکم» ناتوان بر اثر زخم، آن را بخوانید.

و گفته شده: مقصود مطلقاً حالت خوف است، بدون اختصاص داشتن به حالت نبرد. و گفته شده: اشاره ای است به نماز توانا و ناتوان، یعنی هرگاه قصد نماز داشتید آن را بخوانید؛ اگر تندرست بودید در حالت «ایستاده»، اگر بیمار بودید و قادر به ایستادن نبودید «نشسته»، اگر قادر بر نشستن نبودید «و به پهلو آرمیده». این از ابن مسعود روایت شده است. و بر اساس این تفسیر، ترتیب نیز استفاده می شود،

لکن لم نظفر بروایة تدل علی هذا التفسیر فی خصوص هذه الآیة نعم روی ذلک فی تفسیر قوله تعالی الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً⁽¹⁾کذا قیل .

و أقول ذکره علی بن إبراهیم ⁽²⁾بعد إیراد هذه الآیة حیث قال الصحیح یصلی قائما و العلیل یصلی قاعدا فمن لم یقدر فمضطجعا یومئ إیماء و قد مر من تفسیر النعمانی ⁽³⁾مثله فی باب القیام ⁽⁴⁾مرویا عن أمیر المؤمنین علیه السلام و لا یخفی أن عدم اعتبار الخوف یأباه.

قوله فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ فإن ظاهره إذا استقررتم بزوال خوفکم و سکنت قلوبکم فأتموا حدود الصلاة و احفظوا أرکانها و شرائطها إلا أن یحمل الاطمئنان علی أعم من زوال الخوف و البرء من المرض و قیل معناه إذا أقمتم فأتموا الصلاة التی أجیز لکم قصرها و قد یجمع بین الوجهین و قد مر تفسیر الموقوت ⁽⁵⁾.

الأخبار

«1»

الْمُقْنِعُ،: سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْحَرْبِ فَقَالَ یَقُومُ الْإِمَامُ قَائِماً وَ یَجِی ءُ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ یَقُومُونَ خَلْفَهُ وَ طَائِفَةٌ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ فَیُصَلِّی بِهِمُ الْإِمَامُ رَکْعَةً ثُمَّ یَقُومُ وَ یَقُومُونَ مَعَهُ وَ یَثْبُتُ قَائِماً وَ یُصَلُّونَ هُمُ الرَّکْعَةَ الثَّانِیَةَ ثُمَّ یُسَلِّمُ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ ثُمَّ یَنْصَرِفُونَ فَیَقُومُونَ مَکَانَ أَصْحَابِهِمْ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ وَ یَجِی ءُ الْآخَرُونَ فَیَقُومُونَ خَلْفَ الْإِمَامِ فَیُصَلِّی بِهِمُ الرَّکْعَةَ الثَّانِیَةَ ثُمَّ یَجْلِسُ الْإِمَامُ فَیَقُومُونَ وَ یُصَلُّونَ

اما ما روایتی را نیافتیم که در خصوص این آیه بر این تفسیر دلالت کند. بله، آن در تفسیر این سخن خداوند متعال: «الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُودا»{همانان که خدا را ایستاده و نشسته یاد می کنند.}⁽⁶⁾

روایت شده است.

چنین گفته شده است. و من می گویم: علی بن ابراهیم⁽⁷⁾

آن را بعد از ذکر این آیه بیان کرده است، آنجا که گوید: سالم در حالت ایستاده نماز می خواند و بیمار در حالت نشسته می خواند و هر که قادر نبود، در حالت به پهلو آرمیده اشاره می کند. و از تفسیر نعمانی⁽⁸⁾

نیز نظیر آن در باب قیام⁽⁹⁾

به روایت از امیرمؤمنان علیه السلام گذشت و پوشیده نیست که عدم اعتبار خوف، این را منع می کند.

این سخن او: «فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ»{پس چون آسوده خاطر شدید نماز را به پا دارید}، ظاهرش این است که زمانی که با از بین رفتن بیمتان استقرار یافتید و دلهایتان آرام گرفت، احکام نماز را کامل سازید و ارکان و شرایط آن را رعایت کنید، مگر اینکه اطمینان، بر اعم از زایل شدن بیم و بهبودی از بیماری حمل شود. و گفته شده: معنایش این است: اگر اقامت کردید، نمازی که قصر کردن آن بر شما جایز شده است را کامل ادا کنید. و گاه بین این دو وجه جمع می شود و تفسیر «موقوت» بیان شده است.

روایات

روایت 1

المقنع: از امام صادق علیه السلام درباره نماز در نبرد سئوال شد، فرمود: امام به حالت قیام می ایستد و گروهی از یارانش می آیند و پشت سر او می ایستند، درحالی که گروهی در مقابل دشمن هستند. و امام یک رکعت را بر آنان می خواند سپس قیام می کند و آنها همراه او قیام می کنند و او در حالت قیام ثابت می ماند و آنها رکعت دوم را می خوانند، سپس برخی از آنها بر برخی دیگر سلام می دهند سپس برمی گردند و به جای یارانشان در مقابل دشمن می ایستند و دیگران می آیند و پشت سر امام می ایستند و امام رکعت دوم را بر آنها می خواند؛ سپس امام می نشیند و آنها قیام می کنند و

رَکْعَةً أُخْرَی-⁽¹⁾ثُمَّ یُسَلِّمُ عَلَیْهِمْ فَیَنْصَرِفُونَ بِتَسْلِیمَةٍ .

وَ إِذَا کُنْتَ فِی الْمُطَارَدَةِ فَصَلِّ صَلَاتَکَ إِیمَاءً وَ إِنْ کُنْتَ تَسْتَأْنِفُ فَسَبِّحِ اللَّهَ وَ احْمَدْهُ وَ هَلِّلْهُ وَ کَبِّرْهُ یَقُومُ کُلُّ تَحْمِیدَةٍ وَ تَسْبِیحَةٍ وَ تَهْلِیلَةٍ وَ تَکْبِیرَةٍ مَکَانَ رَکْعَةٍ⁽²⁾.

بیان

ما رواه إلی قوله بتسلیمة موافقة لما رواه الشیخ ⁽³⁾فی الحسن کالصحیح عن الحلبی عنه علیه السلام.

و اعلم أن صلاة الخوف أنواع منها صلاة ذات الرقاع و هی الکیفیة الأولی الواردة فی هذا الخبر و سمیت بها لأن القتال کان فی سفح جبل فیه جدد حمر و صفر و سود کالرقاع أو کانت الصحابة حفاة فلفوا علی أرجلهم الجلود و الخرق لشدة الحر أو لرقاع کانت فی ألویتهم و قیل مر بذلک الموضع ثمانیة نفر حفاة فنقبت أرجلهم و تساقطت أظفارهم و کانوا یلفون علیها الخرق و قیل الرقاع اسم شجرة فی موضع الغزو .

و المشهور أن شروط هذه الصلاة أربعة الأول کون العدو فی خلاف جهة القبلة بحیث لا یمکنهم مقابلته و هم یصلون إلا بالانحراف عن القبلة هذا هو المشهور و استوجه فی التذکرة عدم اعتباره و رجحه الشهیدان و الثانی أن یکون الخصم ذا قوة یخاف هجومه علی المسلمین الثالث أن یکون فی المسلمین کثرة یمکنهم الافتراق طائفتین یقاوم کل فرقة منهما العدو حال صلاة الأخری و الرابع عدم احتیاجهم إلی زیادة علی الفرقتین و هذا الشرط فی الثنائیة واضح و أما فی الثلاثیة فهل یجوز تفریقهم ثلاث فرق و تخصیص کل رکعة بفرقة قولان و اختار الشهیدان الجواز.

یک رکعت دیگر می خوانند، سپس بر آنها سلام می دهد و آنها برمی گردند.

و هرگاه با دشمن درگیر بودی، نمازت را با اشاره بخوان، و اگر از سر گرفته بودی، پس خداوند را تسبیح بگوی و او را حمد کن و «لاإله إلّا الله و الله اکبر» بگو، هر تحمید، تسبیح، تحلیل و تکبیری، به جای یک رکعت قرار می گیرد.⁽⁴⁾

توضیح

آنچه که تا این سخن او «با یک سلام» روایت کرده است، با آنچه که شیخ⁽⁵⁾در حدیث حسن

نظیر صحیح ، از حلبی از امام علیه السلام روایت کرده است، موافق است.

و بدان که نماز خوف چند نوع است: از جمله آن نماز «ذات الرقاع» است که همان کیفیت نخست وارد در این خبر است. و به این دلیل به این نام نامیده شده است که نبرد در دامنه کوهی بود که در آن شنزار های قرمز، زرد و سیاهی مانند وصله های لباس بود. یا اینکه صحابه پابرهنه بودند و به دلیل شدت گرما، چرم و پارچه ژنده بر پاهایشان پیچیدند؛ یا به دلیل وصله هایی که در پرچم هایشان بود. و گفته شده: بر آن محل، هشت فرد پابرهنه گذر کردند و پاهایشان شکافته شد و ناخن هایشان افتاد، در حالی که بر آن پارچه می پیچیدند. و گفته شده: «رقاع» اسم درختی در محل نبرد است.

و مشهور این است که شروط این نماز، چهار شرط است: اول: بودن دشمن در جهتی خلاف جهت قبله، طوری که برای آنها ممکن نباشد درحالی که در نماز هستند با او رو به رو شوند، مگر با انحراف از قبله، این همان قول مشهور است. و در التذکره، عدم اعتبار آن را موجه دانسته است و شهیدین آن را ترجیح داده اند. و دوم: دشمن دارای قدرتی باشد که از هجوم او بر مسلمانان خوف داشته باشند. سوم: مسلمانان دارای کثرتی باشند که تقسیم شدن به دو گروه برای آنها امکان پذیر باشد و هر گروه از آن دو در حال نماز گروه دیگر، در مقابل دشمن مقاومت کند. و چهارم: عدم احتیاج آنها به تقسیم شدن به بیش از دو گروه. و این شرط، در نماز دو رکعتی واضح است، اما در نماز سه رکعتی، آیا تقسیم شدن آنها به سه گروه و اختصاص دادن هر رکعت به یک گروه جایز است؟ دو قول وجود دارد و شهیدان جواز را اختیار کرده اند.

ثم اختلفوا فی أنه هل یجب علی الفرقة الأولی نیة الانفراد عند مخالفة الإمام أم لا و الظاهر عدم انفکاک الإنسان فی تلک الحال عن النیة و أما الفرقة الثانیة فظاهر الأکثر بقاء اقتدائهم فی الرکعة الثانیة حکما و إن استقلوا بالقراءة و الأفعال فیحصل لهم ثواب الایتمام و یرجعون إلی الإمام فی السهو و حینئذ لا ینوون الانفراد عند القیام إلی الثانیة و قد صرح به العلامة فی المختلف و صرح ابن حمزة بأن الثانیة تنوی الانفراد فی الثنائیة و هو ظاهر المبسوط و اختاره بعض المتأخرین و الروایات مختلفة فی تسلیم الإمام أولا ثم قیامهم إلی الثانیة أو انتظار الإمام إلی أن یفرغوا من الثانیة فیسلم معهم و الظاهر التخییر بینهما فالظاهر علی الأول انفرادهم و علی الثانی بقاء القدوة.

ثم إن جماعة من الأصحاب ذکروا أن المخالفة فی هذه الصلاة مع سائر الصلوات فی ثلاثة أشیاء انفراد المؤتم و توقع الإمام للمأموم حتی یتم و إمامة القاعد بالقائم و لا یخفی أن الانفراد إنما تحصل به المخالفة علی قول الشیخ حیث منع من ذلک فی سائر الصلوات و إلا فالمشهور الجواز مطلقا إلا أن یقال بوجوب الانفراد هنا فالمخالفة بهذا الاعتبار و أما توقع الإمام المؤتم حتی یتم فإنه غیر لازم هنا کما عرفت و أما إمامة القاعد بالقائم فإنما یتحقق إذا قلنا ببقاء اقتداء الفرقة الثانیة فی الثانیة و قد عرفت الخلاف فیه و تحقیق هذه الأحکام فی تلک الأزمان قلیل الجدوی فلا یهم التعرض لها.

و من أقسام صلاة الخوف صلاة بطن النخل ⁽¹⁾

و بطن نخل موضع بنجد فیها منازل بنی محارب و بنی ثعلبة من غطفان علی مرحلتین من المدینة، صلی بها رسول اللّه فی بطن الوادی و المشرکون من غطفان علی رءوس الجبال بذات الرقاع فسمیت الغزوة بهما.

درباره این مسئله دچار اختلاف هستند که به هنگام جدا شدن از امام، آیا نیت فرادی بر گروه اول واجب است یا خیر؟ و ظاهر، عدم جدا شدن انسان در آن حالت از نیت است. و اما گروه دوم، ظاهر اغلب، باقی ماندن اقتدای آنها در رکعت دوم از جهت حکم است، گرچه در قرائت و افعال مستقل شوند؛ پس ثواب اقتدا برای آنان حاصل می شود. و در سهو به امام مراجعه می کنند. و در این حالت به هنگام قیام برای رکعت دوم، نیت فرادی نمی کنند، و علامه در المختلف به آن تصریح کرده است. و ابن حمزه به این تصریح کرده است که گروه دوم در دو رکعتی انفراد را نیت می کند و این ظاهر المسبوط است و برخی از متأخرین آن را اختیار کرده اند و روایات درباره سلام دادن امام و سپس قیام آنان برای رکعت دوم یا انتظار امام تا فارغ شدن آنها از رکعت دوم، سپس سلام دادن همراه آنان، مختلف است و ظاهر، مخیر بودن بین آن دو است. و ظاهر در صورت اول، انفراد آنها و در صورت دوم، باقی ماندن بر اقتدا می باشد.

جمعی از اصحاب ذکر کرده اند که تفاوت در این نماز با سایر نمازها در سه چیز است: انفراد، اقتداکننده و انتظار امام برای مأموم تا اینکه تمام کند، و امامت نشسته بر ایستاده؛ و پوشیده نیست که تفاوت با فرادی شدن، فقط بر اساس قول شیخ حاصل می شود، از آنجا که در سایر نمازها از آن منع کرده است. و در غیر این صورت، مشهور جواز مطلق است مگر اینکه به وجوب فرادی شدن نماز در اینجا رأی داده شود، پس تفاوت به این اعتبار است. و اما انتظار امام برای اقتداکننده تا اینکه او تمام کند، چنانکه دریافتی، در اینجا غیرضروری است. و اما در خصوص امامت نشسته بر ایستاده، این تنها زمانی محقق می شود که به باقی بودن اقتدای گروه دوم در رکعت دوم قائل باشیم. و اختلاف درباره آن را دریافتی. و پیش آمدن این احکام در این زمان کم فایده است، پس پرداختن به آنها دارای اهمیت نیست. و از اقسام نماز خوف، نماز «بطن النخل» است. و آمده است که نبی اکرم صلی الله علیه و آله آن را بر اصحابش امامت کرد. شیخ گوید: حسن از ابوبکره، اقامه نبی صلی الله علیه و آله و

صفتها أن یصلی الإمام بالفرقة الأولی مجموع الصلاة و الأخری تحرسهم ثم یسلم بهم ثم یمضوا إلی موقف أصحابهم ثم یصلی بالطائفة الأخری نفلا له و فرضا لهم و شرطها کون العدو فی قوة یخاف هجومه و إمکان افتراق المسلمین فرقتین و کونه فی خلاف جهة القبلة.

قال فی الذکری و یتخیر بین هذه الصلاة و بین ذات الرقاع و یرجح هذا إذا کان فی المسلمین قوة ممانعة بحیث لا تبالی الفرقة الحارسة بطول لبث المصلیة و یختار ذات الرقاع إذا کان الأمر بالعکس و لا یخفی أن هذه الروایة ضعیفة عامیة یشکل التعویل علیها و إن کانت مشهورة فیبنی الحکم بالجواز علی أنه هل یجوز إعادة الجامع صلاته أم لا و قد سبق الکلام فیه.

و من أقسام صلاة الخوف صلاة عسفان و قد نقلها الشیخ فی المبسوط بهذه العبارة و متی کان العدو فی جهة القبلة و یکونون فی مستوی الأرض لا یسترهم شی ء و لا یمکنهم أمر یخاف منه و یکون فی المسلمین کثرة لا یلزمهم صلاة الخوف و لا صلاة شدة الخوف و إن صلوا کما صلی النبی صلی الله علیه و آله بعسفان جاز فإنه قام صلی الله علیه و آله مستقبل القبلة و المشرکون أمامه فصف خلف رسول الله صلی الله علیه و آله صف و صف بعد ذلک الصف صف آخر فرکع رسول الله صلی الله علیه و آله و رکعوا جمیعا ثم سجد صلی الله علیه و آله و سجد الصف الذی یلونه ⁽¹⁾و قام الآخرون یحرسونه فلما سجد الأولون السجدتین و قاموا سجد الآخرون الذین کانوا خلفهم ثم تأخر الصف الذین یلونه إلی مقام الآخرین و تقدم الصف الأخیر إلی مقام الصف الأول ثم رکع رسول الله صلی الله علیه و آله و رکعوا جمیعا فی حالة واحدة ثم سجد و سجد الصف الذی یلیه و قام الآخرون یحرسونه فلما جلس رسول الله صلی الله علیه و آله و الصف الذی یلیه سجد الآخرون ثم

شرح آن را اینگونه روایت کرده است که امام مجموع نماز را بر گروه اول می خواند و گروه دیگر از آنها مراقبت می کند. سپس بر آنان سلام می دهد، پس آنها به محل یارانشان می روند. سپس امام به عنوان نافله ای برای خود و فریضه ای برای آنان، بر گروه دیگر امامت می کند و شرط آن این است که دشمن دارای قدرتی باشد که خوف حمله او در بین باشد و نیز امکان تقسیم شدن مسلمانان به دو گروه وجود داشته باشد و دشمن در جهتی خلاف جهت قبله باشد.

در الذکری گوید: بین این نماز و نماز ذات الرقاع تخییری است و زمانی این ترجیح داده می شود که در مسلمانان قدرت مقاومت کننده ای باشد، بطوری که گروه پاسدار به مدت زمان درنگ گروه نمازگزار اهمیت ندهد. و ذات الرقاع زمانی اختیار می شود که مسأله بالعکس باشد. و پوشیده نیست که این روایت ضعیف و از عامه است و اعتماد کردن به آن دشوار است، گرچه مشهور است. پس حکم به جایز بودن مبنی بر این است که آیا اعاده نماز توسط فردی که به جماعت خوانده است جایز است یا خیر؟ و کلام در خصوص آن، پیش از این گذشت.

و از انواع نماز خوف، نماز «عسفان» است و شیخ در المسبوط آن را با این عبارت نقل کرده است: و هر گاه دشمن در جهت قبله باشد، درحالی که آنها در زمین مسطح باشند و چیزی آنها را استتار نکند و چیزی که از آن ترسیده شود نباشد، و مسلمانان دارای کثرتی باشند که نه نماز خوف بر آنها لازم شود و نه نماز شدت خوف، اگر همانطور که پیامبر صلی الله علیه و آله در عسفان نماز خواند، نماز بخوانند، جایز است؛ در آنجا پیامبر صلی الله علیه و آله رو به قبله ایستاد و مشرکان مقابل او بودند. صفی پشت سر رسول خدا و بعد از آن صف، صف دیگری صف کشید، و رسول خدا صلی الله علیه و آله رکوع کرد و همگی رکوع کردند. سپس سجده کرد و صفی که بعد از او بود سجده کرد و دیگران درحالی که نگهبانی می دادند ایستادند، و زمانی که صف اول دو مرتبه سجده کرد و قیام کرد، دیگران که پشت سر آنان بودند سجده کردند. سپس صفی که بعد از او بود به سوی محل صف دیگر به عقب رفتند و صف آخر به جای صف اول به پیش آمد. سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله رکوع کرد و همگی در حالتی واحد رکوع کردند. سپس سجده کرده و صفی که به دنبال او بود سجده کرد و دیگران درحالی که مراقب آنها بودند ایستادند، و زمانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و صفی که به دنبال او بود نشستند، سایرین سجده کردند، سپس

جلسوا جمیعا فسلم بهم جمیعا.

و قال العلامة لها ثلاث شرائط أن یکون العدو فی جهة القبلة و أن یکون فی المسلمین کثرة یمکنهم معها الافتراق فرقتین و أن یکونوا علی قلة جبل أو مستو من الأرض لا یحول بینهم و بین أبصار المسلمین حائل من جبل و غیره لیتوقوا کبسهم و الحمل علیهم و لا یخاف کمین لهم.

و توقف الفاضلان فی العمل بها لأنه لم یثبت نقلها عن طریق أهل البیت علیهم السلام و قال فی الذکری مرة هذه صلاة مشهورة فی النقل کسائر المشهورات و أخری أنها و إن لم تنقل بأسانید صحیحة و ذکرها الشیخ مرسلا لها غیر مسند⁽¹⁾و لا محیل علی سنده فلو لم یصح عنده لم یتعرض حتی ینبه علی ضعفه فلا یقصر فتواه عن روایة ثم لیس فیها مخالفة لأفعال الصلاة غیر التقدم و التأخر و التخلف برکن و کل ذلک غیر قادح فی صحة الصلاة اختیارا فکیف عند الضرورة انتهی.

و اعترض علیه أما أولا ففی تصحیحه الروایة بمجرد نقل الشیخ و أما ثانیا ففی حکمه بعدم قدح التخلف عن رکن فی صحة الصلاة اختیارا.

و أما صلاة شدة الخوف التی أشار إلیها أخیرا فقسمان إحداهما أن یتمکنوا من أفعال الصلاة و لو بالإیماء و لا یتمکنوا من الجماعة علی الوجوه المذکورة فیصلون فرادی کیف ما أمکنهم واقفا أو ماشیا أو راکبا و یرکعون و یسجدون مع الإمکان و إلا فبالإیماء و یستقبلون القبلة مع المکنة و إلا فبحسب الإمکان فی بعض الصلاة علی ما ذکره جماعة من الأصحاب و إلا فبتکبیرة الإحرام و إلا سقط الاستقبال و هذه الأحکام مجمع علیها بین الأصحاب و یدل علیها روایات

همگی نشستند و او بر همه آنها سلام داد.

و علامه گوید: آن دارای سه شرط است: اینکه دشمن در جهت قبله باشد، اینکه مسلمانان دارای کثرتی باشند که تقسیم شدن به دو گروه برای آنان امکان پذیر باشد، و اینکه بر قله کوه یا سطحی از زمین باشند که بین آنها و رؤیت مسلمانان، مانعی نظیر کوه و غیر آن وجود نداشته باشد تا از یورش آنها و حمله بر خود بیمناک نباشند و از کمین آنها خوفی در بین نباشد.

و دو فاضل در عمل کردن به آن تردید دارند زیرا نقل آن از طریق اهل بیت علیهم السلام اثبات نشده است؛ و در الذکری، یک مرتبه گوید این نماز مشهوری است و در نقل مانند سایر مشهورات است، و یک مرتبه دیگر گوید، آن با سندهای صحیحی نقل نشده است و شیخ آن را به صورت مرسلی که دارای سند نیست و هیچ اعتباری به سندش نیست ذکر کرده است. و اگر در نظر وی صحیح نبود به آن نمی پرداخت تا بر ضعف آن آگاه سازد، پس فتوای او کمتر از روایت نیست؛ پس در آن جز تقدم و تأخر و عقب ماندن در رکن، مخالفتی با افعال نماز نیست و همه آنها حتی در صورت اختیار نیز نقض کننده صحت نماز نیست، پس در حالت ضرورت چگونه می تواند باشد، پایان سخن.

و بر آن اعتراض شده است: اولاً درباره صحیح دانستن روایت به صرف نقل شیخ، و ثانیاً، در حکم کردنش بر عدم نقض عقب ماندن از رکن در صحت نماز در حالت اختیار. و اما نماز شدت خوف که اخیراً به آن اشاره کرد، دو نوع است: یکی اینکه قادر به اعمال نماز باشند هر چند به اشاره، و قادر به جماعت به وجوه مذکور نباشند، پس به هر کیفیتی که برایشان ممکن بود، فرادی می خوانند، ایستاده، پیاده، یا سواره، و در صورت امکان رکوع می کنند و سجده می کنند و در غیر این صورت با اشاره. و در صورت امکان به قبله روی می کنند، و در غیر این صورت به حسب امکان در بخشی از نماز، بنا بر آنچه که جمعی از اصحاب ذکر کرده اند. و در غیر این صورت، در تکبیره الاحرام و در غیر این صورت، رو به قبله کردن ساقط می شود. و این احکام در میان اصحاب مورد اجماع است و روایات

کثیرة و الثانیة صلاة من لم یتمکن من الإیماء أیضا حال المسایفة فإنه یسقط عنه ذلک و ینتقل فرضه إلی التسبیح و هذا أیضا مجمع علیه بین الأصحاب.

«2»

تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ،: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً فَهِیَ رُخْصَةٌ بَعْدَ الْعَزِیمَةِ لِلْخَائِفِ أَنْ یُصَلِّیَ رَاکِباً وَ رَاجِلًا .

وَ صَلَاةُ الْخَوْفِ عَلَی ثَلَاثَةِ وُجُوهٍ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی- وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْری لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ فَهَذَا وَجْهٌ .

وَ الْوَجْهُ الثَّانِی مِنْ صَلَاةِ الْخَوْفِ فَهُوَ الَّذِی یَخَافُ اللُّصُوصَ وَ السِّبَاعَ فِی السَّفَرِ فَإِنَّهُ یَتَوَجَّهُ إِلَی الْقِبْلَةِ وَ یَفْتَتِحُ الصَّلَاةَ وَ یَمُرُّ عَلَی وَجْهِهِ الَّذِی هُوَ فِیهِ فَإِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ وَ أَرَادَ أَنْ یَرْکَعَ وَ یَسْجُدَ وَلَّی وَجْهَهُ إِلَی الْقِبْلَةِ إِنْ قَدَرَ عَلَیْهِ وَ إِنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَیْهِ رَکَعَ وَ سَجَدَ حَیْثُمَا تَوَجَّهَ وَ إِنْ کَانَ رَاکِباً یُومِئُ إِیمَاءً بِرَأْسِهِ .

وَ الْوَجْهُ الثَّالِثُ مِنْ صَلَاةِ الْخَوْفِ صَلَاةُ الْمُجَادَلَةِ وَ هِیَ الْمُضَارَبَةُ فِی الْحَرْبِ إِذَا لَمْ یَقْدِرْ أَنْ یَنْزِلَ وَ یُصَلِّیَ یُکَبِّرُ لِکُلِّ رَکْعَةٍ تَکْبِیرَةً وَ صَلَّی وَ هُوَ رَاکِبٌ فَإِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام صَلَّی وَ أَصْحَابَهُ خَمْسَ صَلَوَاتٍ بِصِفِّینَ عَلَی ظَهْرِ الدَّوَابِّ لِکُلِّ رَکْعَةٍ تَکْبِیرَةً وَ صَلَّی وَ هُوَ رَاکِبٌ حَیْثُمَا تَوَجَّهُوا⁽¹⁾.

بیان

ظاهر الروایات الاجتزاء عند تلاحم القتال بالتکبیر لکل رکعة من غیر تکبیرة للإحرام و تشهد و تسلیم وَ فِی صَحِیحَةِ الْفُضَلَاءِ⁽²⁾عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فَإِذَا کَانَتِ الْمُسَایَفَةُ وَ الْمُعَانَقَةُ وَ تَلَاحُمُ الْقِتَالِ فَإِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَیْلَةَ صِفِّینَ وَ هِیَ لَیْلَةُ الْهَرِیرِ لَمْ تَکُنْ صَلَاتُهُمُ الظُّهْرُ وَ الْمَغْرِبُ وَ الْعِشَاءُ عِنْدَ وَقْتِ کُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا بِالتَّکْبِیرِ وَ التَّهْلِیلِ وَ التَّسْبِیحِ وَ التَّحْمِیدِ وَ الدُّعَاءِ فَکَانَتْ تِلْکَ صَلَاتَهُمْ لَمْ یَأْمُرْهُمْ بِإِعَادَةِ الصَّلَاةِ.

بسیاری بر آن دلالت دارد. و دوم نماز کسی است که در حال نبرد بر اشاره نیز قادر نیست، پس آن از او ساقط می شود. و واجب او به تسبیح تبدیل می شود. و این نیز میان اصحاب مورد اجماع است.

روایت 2

تفسیر علی بن ابراهیم: «فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْبانا» {پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز بخوانید].} آن رخصتی بعد از عزیمت است، برای فرد بیمناک که سواره و پیاده نماز بخواند.

و نماز خوف بر سه صورت است: خداوند تبارک و تعالی فرمود: {و هر گاه در میان ایشان بودی و برایشان نماز برپا داشتی، پس باید گروهی از آنان با تو [به نماز] ایستند و باید جنگ افزارهای خود را برگیرند و چون به سجده رفتند [و نماز را تمام کردند] باید پشت سر شما قرار گیرند و گروه دیگری که نماز نخوانده اند باید بیایند و با تو نماز گزارند و البته جانب احتیاط را فرو نگذارند و جنگ افزارهای خود را برگیرند.} و این یک صورت است.

و صورت دوم از نماز خوف آن است که از دزدان و حیوانات درنده در سفر بیمناک باشد، پس او به سوی قبله روی می کند و نماز را شروع می کند و به جهتی که وی در آن است ادامه می دهد و زمانی که از قرائت فارغ شد و خواست رکوع و سجود نماید، اگر توانست رویش را به سوی قبله بگرداند و اگر نتوانست به هر جهتی که روی کرد رکوع و سجده نماید، و اگر سواره بود با سرش اشاره نماید.

و صورت سوم از نماز خوف، نماز مجادله است و آن درگیری در نبرد است، زمانی که قادر نبود که فرود آید و نماز بخواند: برای هر رکعت یک مرتبه تکبیر می گوید و درحالی که سواره است نماز می خواند. امیر مؤمنان علیه السلام و اصحابش در صفین پنج نماز را بر پشت چهارپا خواندند، برای هر رکعتی یک تکبیر، و درحالی که سواره بودند، به هر جهتی که روی کردند، نماز خواندند.⁽³⁾

توضیح

ظاهر روایات اکتفا کردن به یک تکبیر برای هر رکعت غیر از تکبیرة االاحرام و تشهد و سلام به هنگام درگیری در نبرد است. و در صحیحه فضلاء⁽⁴⁾از امام باقر علیه السلام آمده است: هرگاه درگیری، پیوستگی و زد و خورد نبرد بود، [همانطور] که امیر مؤمنان علیه السلام در شب صفین که شب هریر بود، نمازهای ظهر، مغرب و عشایشان، در وقت هر نماز، فقط با تکبیر، تهلیل، تسبیح، تحمید و دعا بود، و آن نماز آنها بود، و آنان را به اعاده نماز امر نفرمود.

وَ فِی صَحِیحَةِ الْحَلَبِیِ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: صَلَاةُ الزَّحْفِ عَلَی الظَّهْرِ إِیمَاءٌ بِرَأْسِکَ وَ تَکْبِیرٌ وَ الْمُسَایَفَةُ تَکْبِیرٌ بِغَیْرِ إِیمَاءٍ وَ الْمُطَارَدَةُ إِیمَاءٌ یُصَلِّی کُلُّ رَجُلٍ عَلَی حِیَالِهِ.

و المشهور بین الأصحاب أنه یقرأ عوض کل رکعة التسبیحات الأربع بعد النیة و تکبیرة الافتتاح و یتشهد و یسلم و إیجاب غیر النیة لا دلیل علیه نعم یظهر من صحیحة الفضلاء التسبیحات الأربع من غیر ترتیب مع إضافة الدعاء و لعل المراد به الاستغفار فالأحوط الجمع بینها و إن احتمل الواو فیها بمعنی أو.

«3»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْحَافِظِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَا کَانَتْ صَلَاةُ الْقَوْمِ یَوْمَ الْهَرِیرِ إِلَّا تَکْبِیراً عِنْدَ مَوَاقِیتِ الصَّلَاةِ⁽²⁾.

«4»

تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ،: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ الْآیَةَ فَإِنَّهَا نَزَلَتْ لَمَّا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی الْحُدَیْبِیَةِ یُرِیدُ مَکَّةَ فَلَمَّا وَقَعَ الْخَبَرُ إِلَی قُرَیْشٍ بَعَثُوا خَالِدَ بْنَ الْوَلِیدِ فِی مِائَتَیْ فَارِسٍ لِیَسْتَقْبِلَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَکَانَ یُعَارِضُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی الْجِبَالِ فَلَمَّا کَانَ فِی بَعْضِ الطَّرِیقِ وَ حَضَرَتْ صَلَاةُ الظُّهْرِ أَذَّنَ بِلَالٌ وَ صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِالنَّاسِ فَقَالَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِیدِ لَوْ کُنَّا حَمَلْنَا عَلَیْهِمْ وَ هُمْ فِی الصَّلَاةِ لَأَصَبْنَاهُمْ فَإِنَّهُمْ لَا یَقْطَعُونَ الصَّلَاةَ وَ لَکِنْ تَجِی ءُ لَهُمُ الْآنَ صَلَاةٌ أُخْرَی هِیَ أَحَبُّ إِلَیْهِمْ مِنْ ضِیَاءِ أَبْصَارِهِمْ فَإِذَا دَخَلُوا فِیهَا حَمَلْنَا عَلَیْهِمْ فَنَزَلَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام بِصَلَاةِ الْخَوْفِ بِهَذِهِ الْآیَةِ- وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ إِلَی قَوْلِهِ مَیْلَةً واحِدَةً .

فَفَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَصْحَابَهُ فِرْقَتَیْنِ فَوَقَفَ بَعْضُهُمْ تُجَاهَ الْعَدُوِّ وَ قَدْ أَخَذُوا

و در صحیحه حلبی⁽³⁾آمده است امام صادق علیه السلام فرمود:نماز «زحف» - که روبرو شدن با دشمن است - بر پشت چهارپا انجام می شود، بدین نحو که با سر خود اشاره می کنی و تکبیر می گوئی، و نماز «مسایفه» - که از هر دو سو شمشیر کشیده شده - تنها تکبیر است بدون اشاره، و نماز «مطارده» - که یک گروه، گروه دیگر را می راند و وادار به عقب نشینی می کند- در همان جائی که هست، به اشاره نماز می کند.

و مشهور بین اصحاب این است که به جای هر رکعت، بعد از نیت و تکبیر افتتاح، تسبیحات چهارگانه را می خواند و تشهد می خواند و سلام می دهد. بر واجب بودن، غیر از نیت دلیلی نیست. بله، از صحیحه فضلاء، تسبیحات چهارگانه بدون ترتیب به علاوه دعا روشن می گردد و شاید مقصود از آن استغفار است، پس احوط جمع کردن آنها است، هر چند که محتمل است «واو» در آن به معنای «أو» باشد.

روایت 3

مجالس صدوق: امام باقر علیه السلام فرمود: نماز افراد در روز هریر، فقط یک تکبیر در اوقات نماز بود.⁽⁴⁾

روایت 4

تفسیر علی بن ابراهیم: درباره این سخن خداوند متعال: «وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَک»{و هر گاه در میان ایشان بودی و برایشان نماز برپا داشتی، پس باید گروهی از آنان با تو [به نماز] ایستند.}، زمانی نازل شد که رسول خدا صلی الله علیه و آله به قصد مکه به سوی حدیبیه خارج شد و زمانی که خبر به قریش رسید، خالد بن ولید را به همراه دویست سوار گسیل داشتند تا با رسول خدا صلی الله علیه و آله مواجه شود و او با رفتن بالای کوه ها، از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرهیز می کرد. و زمانی که در نیمه راه وقت نماز ظهر فرا رسید، بلال اذان گفت و رسول خدا بر مردم نماز خواند. پس خالد بن ولید گفت: اگر درحالی که آنها در نماز بودند بر آنان حمله می کردیم، بر آنها پیروز می شدیم، زیرا آنها نماز را قطع نمی کنند. اما الآن نماز دیگری بر آنها فرا می رسد که از نور دیدگانشان برایشان محبوب تر است، پس چون در آن وارد شدند بر آنها حمله می بریم. پس جبرئیل با این آیه {و هر گاه در میان ایشان بودی و برایشان نماز برپا داشتی، پس باید گروهی از آنان با تو [به نماز] ایستند}تا {میلة واحدة} نماز خوف را فرود آورد.

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله یارانش را به دو گروه تقسیم نمود و گروهی از آنها درحالی که

سِلَاحَهُمْ وَ فِرْقَةٌ صَلَّوْا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَائِماً وَ مَرُّوا فَوَقَفُوا مَوَاقِفَ أَصْحَابِهِمْ وَ جَاءَ أُولَئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُصَلُّوا فَصَلَّی بِهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الرَّکْعَةَ الثَّانِیَةَ وَ هِیَ لَهُمُ الْأُولَی وَ قَعَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَامَ أَصْحَابُهُ فَصَلَّوْا هُمُ الرَّکْعَةَ الثَّانِیَةَ وَ سَلَّمَ عَلَیْهِمْ ⁽¹⁾

لکن الحدیث لا یصحّ، فان أصحاب السیرة کلهم أجمعوا( مستندین بالروایات المعتبرة) علی أن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لم یواجه خالدا فی غزوة الحدیبیة هکذا، و قد مر بعض ذلک فی ص 102 نقلا عن سیرة ابن هشام بتلخیص.

و أزیدک الآن أن الکلینی روی فی کتاب الروضة ج 8 ص 322 عن علیّ بن إبراهیم عن أبیه عن ابن أبی عمیر و غیره عن معاویة بن عمّار عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال: لما خرج رسول اللّه فی غزوة الحدیبیة، خرج فی ذی القعدة، فلما انتهی الی المکان الذی أحرم فیه أحرموا و لبسوا السلاح، فلما بلغه أن المشرکین قد أرسلوا إلیه خالد بن الولید لیرده قال: ابغونی رجلا یأخذ بی علی غیر هذا الطریق فأتی برجل ... فأخذه معه حتّی انتهی الی العقبة فقال: من یصعدها حط اللّه عنه کما حط عن بنی إسرائیل ... فابتدرها خیل الأنصار فلما هبطوا الحدیبیة ... و خرج رسول اللّه فأرسل إلیه المشرکون الحدیث.

نعم غزا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی جمادی سنة خمس بنی لحیان حتّی نزل علی غران و هی منازل بنی لحیان، و غران واد بین أمج و عسفان الی بلد یقال لها سایه، فوجدهم قد حذروا و تمنعوا فی رءوس الجبال.

فلما نزلها رسول اللّه و أخطأه من غرتهم ما أراد قال: لو أنا هبطنا عسفان لرأی أهل مکّة أنا قد جئنا مکّة فخرج فی مائتی راکب من أصحابه حتّی نزل بعسفان ثمّ رجع قافلا و سمی تلک الغزوة بغزوة عسفان أیضا.

فالظاهر من تمنع بنی لحیان الی رءوس الجبال أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله صلی حینذاک بمن معه من المسلمین صلاة الخوف، خوفا من بادرتهم کما صرّح بذلک الطبرسیّ فی إعلام الوری ص 98 قال: ثم کانت غزوة بنی لحیان، و هی الغزوة التی صلی فیها صلاة الخوف بعسفان حین أتاه الخبر من السماء بما هم به المشرکون، و قیل: ان هذه الغزوة کانت بعد غزوة بنی قریظة.

علی أنّه قد ثبت من دون ارتیاب أن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله صلی صلاة الخوف بذات الرقاع ذکره ابن هشام فی السیرة فی حوادث سنة الاربع، و قیل فی الخامسة لقی بها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله جمعا من غطفان و لم یکن بینهما حرب و قد خاف الناس بعضهم بعضا حتّی صلی رسول اللّه صلاة الخوف ثمّ انصرف بالناس، فإذا کان قد صلی قبل الحدیبیة صلاة الخوف، فلا بد و أن تکون الآیة نازلة قبلها، فلا معنی لنزول جبرئیل بصلاة الخوف:« وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ» فی غزوة الحدیبیة آخر سنة ست تارة أخری.

سلاح گرفته بودند، مقابل دشمن ایستادند و گروهی همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالت قیام نماز خواندند و رفتند و به جای یارانشان ایستادند و آنان که نماز نخوانده بودند آمدند و پیامبر رکعت دوم را بر آنان امامت کرد، درحالی که آن برای آنان رکعت اول بود و رسول خدا صلی الله علیه و آله نشست و اصحابش ایستادند، و آنان رکعت دوم را خواندند و بر آنان سلام داد.⁽²⁾

«5»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، وَ کِتَابُ الْمَسَائِلِ، بِسَنَدَیْهِمَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ الْخَوْفِ کَیْفَ هِیَ قَالَ یَقُومُ الْإِمَامُ فَیُصَلِّی بِبَعْضِ أَصْحَابِهِ رَکْعَةً وَ یَقُومُ فِی الثَّانِیَةِ وَ یَقُومُ أَصْحَابُهُ فَیُصَلُّونَ الثَّانِیَةَ وَ یُخَفِّفُونَ وَ یَنْصَرِفُونَ وَ یَأْتِی أَصْحَابُهُمُ الْبَاقُونَ فَیُصَلُّونَ مَعَهُ الثَّانِیَةَ فَإِذَا قَعَدَ فِی التَّشَهُّدِ قَامُوا فَصَلَّوُا الثَّانِیَةَ لِأَنْفُسِهِمْ ثُمَّ یَقْعُدُونَ فَیَتَشَهَّدُونَ مَعَهُ ثُمَّ یُسَلِّمُ وَ یَنْصَرِفُونَ مَعَهُ ⁽¹⁾

وَ سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ فِی الْخَوْفِ کَیْفَ هِیَ قَالَ یَقُومُ الْإِمَامُ بِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فَیُصَلِّی بِهِمْ رَکْعَةً ثُمَّ یَقُومُ فِی الثَّانِیَةِ وَ یَقُومُونَ فَیُصَلُّونَ لِأَنْفُسِهِمْ رَکْعَتَیْنِ وَ یُخَفِّفُونَ وَ یَنْصَرِفُونَ وَ یَأْتِی أَصْحَابُهُ الْبَاقُونَ فَیُصَلُّونَ مَعَهُ الثَّانِیَةَ ثُمَّ یَقُومُ بِهِمْ فِی الثَّالِثَةِ فَیُصَلِّی بِهِمْ فَتَکُونُ لِلْإِمَامِ الثَّالِثَةُ وَ لِلْقَوْمِ الثَّانِیَةُ ثُمَّ یَقْعُدُونَ فَیَتَشَهَّدُ وَ یَتَشَهَّدُونَ مَعَهُ ثُمَّ یَقُومُ أَصْحَابُهُ وَ الْإِمَامُ قَاعِدٌ فَیُصَلُّونَ الثَّالِثَةَ وَ یَتَشَهَّدُونَ مَعَهُ ثُمَّ یُسَلِّمُ وَ یُسَلِّمُونَ ⁽²⁾.

روایت 5

قرب الإسناد و کتاب المسائل: با سندشان از علی بن جعفر از برادرش علیه السلام گوید: از او درباره نماز خوف سئوال کردم که چگونه است؟ فرمود: امام قیام می کند و بر گروهی از یارانش یک رکعت را امامت می کند و در رکعت دوم قیام می کند و یارانش قیام می کنند و رکعت دوم را می خوانند و کوتاه می کنند و برمی گردند و سایر یارانشان می آیند و رکعت دوم را همراه او می خوانند و چون او در تشهد نشست، آنها قیام می کنند و خودشان رکعت دوم را می خوانند، سپس می نشینند و همراه او تشهد می خوانند، سپس سلام می دهد و همراه او برمی گردند.⁽³⁾

و از او درباره نماز مغرب در خوف سئوال کردم که چگونه است؟ فرمود امام به همراه بخشی از یارانش قیام می کند و یک رکعت را بر آنان می خواند، سپس در رکعت دوم می ایستد و آنها قیام می کنند و خودشان دو رکعت می خوانند و کوتاه می کنند و برمی گردند. و سایر یارانش می آیند و همراه او رکعت دوم را می خوانند، سپس او در رکعت سوم بر آنان قیام می کند و بر آنان امامت می کند که آن برای امام رکعت سوم و برای جمع رکعت دوم است. سپس می نشینند، پس او تشهد می خواند و آنها همراه او تشهد می خوانند، سپس یارانش قیام می کنند درحالی که امام نشسته است و رکعت سوم را می خوانند و همراه او تشهد می خوانند، سپس او سلام می دهد و آنها نیز سلام می دهند.⁽⁴⁾

بیان

قوله لأنفسهم ثم یقعدون فی کتاب المسائل ثم قعدوا فتشهدوا معه ثم سلم و انصرف و انصرفوا.

و لا خلاف بین الأصحاب ظاهرا فی أنه یتخیر فی المغرب بین أن یصلی بالأولی رکعة و بالثانیة رکعتین و بالعکس لورود الروایات المعتبرة بهما جمیعا و اختلف فی الأفضلیة فقیل إن الأول أفضل لکونه مرویا عن أمیر المؤمنین علیه السلام فیترجح للتأسی به و لأنه یستلزم فوز الفرقة الثانیة بالقراءة و بالزیادة لیوازی فضیلة تکبیرة الافتتاح و التقدم و لتقارب الفرقتین فی إدراک الأرکان و نسب هذا القول إلی الأکثر و اختاره فی التذکرة و قیل إن الثانی أفضل لئلا یکلف الثانیة زیادة جلوس فی التشهد و هی مبنیة علی التخفیف و الترجیح لا یخلو من إشکال.

«6»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام: إِنْ کُنْتَ فِی حَرْبٍ هِیَ لِلَّهِ رِضًا وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَصَلِّ عَلَی مَا أَمْکَنَکَ عَلَی ظَهْرِ دَابَّتِکَ وَ إِلَّا تُومِئُ إِیمَاءً أَوْ تُکَبِّرُ وَ تُهَلِّلُ ⁽¹⁾.

وَ رُوِیَ: أَنَّهُ فَاتَ النَّاسَ مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام یَوْمَ صِفِّینَ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ فَأَمَرَهُمْ عَلِیٌّ فَکَبَّرُوا وَ هَلَّلُوا وَ سَبَّحُوا ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً-⁽²⁾فَأَمَرَهُمْ عَلِیٌّ علیه السلام فَصَنَعُوا ذَلِکَ رِجَالًا أَوْ رُکْبَاناً .

فَإِنْ کُنْتَ مَعَ الْإِمَامِ ⁽³⁾فَعَلَی الْإِمَامِ أَنْ یُصَلِّیَ بِطَائِفَةٍ رَکْعَةً وَ تَقِفُ الطَّائِفَةُ الْأُخْرَی بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ ثُمَّ یَقُومُ وَ یَخْرُجُونَ فَیُقِیمُونَ مَوْقِفَ أَصْحَابِهِمْ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ وَ تَجِی ءُ طَائِفَةٌ أُخْرَی فَتَقِفُ خَلْفَ الْإِمَامِ وَ یُصَلِّی بِهِمُ الرَّکْعَةَ الثَّانِیَةَ فَیُصَلُّونَهَا وَ یَتَشَهَّدُونَ وَ یُسَلِّمُ الْإِمَامُ وَ یُسَلِّمُونَ بِتَسْلِیمِهِ فَیَکُونُ لِلطَّائِفَةِ الْأُولَی تَکْبِیرَةُ الِافْتِتَاحِ وَ لِلطَّائِفَةِ الْأُخْرَی التَّسْلِیمُ

توضیح

این سخن او «خودشان می خوانند سپس می نشینند» در کتاب المسائل به صورت «سپس می نشینند و همراه او تشهد می خوانند سپس او سلام می دهد و بازمی گردد و آنها بازمی گردند»، آمده است.

و ظاهر بین اصحاب اختلافی در این نیست که او در مغرب بین اینکه بر گروه اول یک رکعت و بر گروه دوم دو رکعت بخواند و بالعکس را انتخاب می کند. به دلیل وارد شدن روایات معتبر در خصوص هر دوی آنها و درباره برتری آنها اختلاف است، و گفته شده مورد اول بهتر است، به دلیل اینکه آن از امیر المؤمنین علیه السلام روایت شده است، پس برای پیروی کردن ارجح است و نیز به این دلیل که مستلزم نایل شدن گروه دوم به قرائت و زیادی است تا با فضیلت تکبیر افتتاح و تقدم برابر گردد و نیز برای نزدیک شدن دو گروه در درک کردن ارکان، و این قول را به اغلب نسبت داده است و در تذکره آن را اختیار کرده است و گفته شده: مورد دوم بهتر است تا گروه دوم را به زیادی نشستن در تشهد درحالی که بنای نماز بر تخفیف است، مکلف نسازد. و ترجیح خالی از اشکال نیست.

روایت 6

فقه الرضا: امام علیه السلام فرمود: اگر در جنگی بودی که برای رضای خدا بود و نماز فرا رسید، پس تا آنجا که برایت امکان داشت بر روی چهارپایت نماز بخوان، و در غیر این صورت، به اشاره نماز می خوانی یا تکبیر و تهلیل می گویی.⁽⁴⁾

و روایت شده است که مردم همراه علی علیه السلام در روز صفین نماز ظهر، مغرب و عشا را از دست دادند، پس علی علیه السلام به آنان امر فرمود، پس تکبیر، تهلیل و تسبیح گفتند، سپس این آیه را قرائت کرد: {پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز کنید].}⁽⁵⁾

و علی علیه السلام به آنان امر نمود، پس آنها پیاده یا سواره چنین کردند.

پس اگر همراه امام بودی، بر امام است که یک رکعت را بر گروهی بخواند درحالی که گروه دیگر در مقابل دشمن می ایستد، سپس او قیام می کند و آنها خارج می شوند و به جای دوستانشان در مقابل دشمن قرار می گیرند و گروه دیگر می آیند و پشت سر امام می ایستند و او رکعت دوم را بر آنها می خواند، و آنها آن را به جای می آورند و تشهد می خوانند و امام سلام می دهد و آنها با سلام او سلام می دهند، پس برای گروه اول تکبیر افتتاح است و برای گروه دیگر سلام.

وَ إِنْ کَانَ صَلَاةُ الْمَغْرِبِ یُصَلِّی بِالطَّائِفَةِ الْأُولَی رَکْعَةً وَ بِالطَّائِفَةِ الثَّانِیَةِ رَکْعَتَیْنِ .

وَ إِذَا تَعَرَّضَ لَکَ سَبُعٌ وَ خِفْتَ أَنْ تَفُوتَ الصَّلَاةَ فَاسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ وَ صَلِّ صَلَاتَکَ بِالْإِیمَاءِ فَإِنْ خَشِیتَ السَّبُعَ یَعْرِضُ لَکَ فَدُرْ مَعَهُ کَیْفَ مَا دَارَ وَ صَلِّ بِالْإِیمَاءِ کَیْفَ مَا یُمْکِنُکَ .

وَ إِذَا کُنْتَ تَمْشِی مُتَفَزِّعَةً مِنْ هَزِیمَةٍ أَوْ مِنْ لِصٍّ أَوْ ذَاعِرٍ أَوْ مَخَافَةً فِی الطَّرِیقِ وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ اسْتَفْتَحْتَ الصَّلَاةَ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ بِالتَّکْبِیرِ ثُمَّ تَمْضِی فِی مَشْیَتِکَ حَیْثُ شِئْتَ وَ إِذَا حَضَرَ الرُّکُوعُ رَکَعْتَ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ إِنْ أَمْکَنَکَ وَ أَنْتَ تَمْشِی وَ کَذَلِکَ السُّجُودُ سَجَدْتَ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ أَوْ حَیْثُ أَمْکَنَکَ ثُمَّ قُمْتَ فَإِذَا حَضَرَ التَّشَهُّدُ جَلَسْتَ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ بِمِقْدَارِ مَا تَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ فَقَدْ تَمَّتْ صَلَاتُکَ .

هَذِهِ مُطْلَقَةٌ لِلْمُضْطَرِّ فِی حَالِ الضَّرُورَةِ وَ إِنْ کُنْتَ فِی الْمُطَارَدَةِ مَعَ الْعَدُوِّ فَصَلِّ صَلَاتَکَ إِیمَاءً وَ إِلَّا فَسَبِّحْ وَ احْمَدْهُ وَ هَلِّلْهُ وَ کَبِّرْهُ تَقُومُ کُلُّ تَسْبِیحَةٍ وَ تَهْلِیلَةٍ وَ تَکْبِیرَةٍ مَکَانَ رَکْعَةٍ عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَ إِنَّمَا جُعِلَ ذَلِکَ لِلْمُضْطَرِّ لِمَنْ لَا یُمْکِنُهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ⁽¹⁾.

«7»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْمُقِیمِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ فَرَضَ عَلَی الْمُسَافِرِ رَکْعَتَیْنِ وَ فَرَضَ عَلَی الْخَائِفِ رَکْعَةً وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ لَا جُنَاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا یَقُولُ مِنَ الرَّکْعَتَیْنِ فَتَصِیرُ رَکْعَةً⁽²⁾.

بیان

هذا یدل علی مذهب ابن الجنید و قد مر أنه یمکن حمله علی التقیة

و اگر نماز مغرب بود، بر گروه اول یک رکعت و بر گروه دوم دو رکعت می خواند.

و هرگاه با حیوان درنده ای رو به رو شدی و بیم داشتی که نماز از تو فوت شود، به قبله روی کن و نمازت را به اشاره بخوان، و اگر از حیوان درحالی که به تو روی کرده است ترسیدی، هر طور که او چرخید، همراه او بچرخ، و هرگونه که برایت امکان پذیر بود، با اشاره نماز بخوان.

و هرگاه هراسان از شکست، دزد، چیزی ترسناک یا از ترس در راهی می رفتی و وقت نماز فرا رسید، رو به قبله نماز را با تکبیر افتتاح کن، سپس هر طور که خواستی به راهت ادامه می دهی و چون به رکوع رسیدی، اگر برایت امکان داشت رو به قبله رکوع می کنی، و چنین است سجده، رو به قبله یا هر جایی که برایت ممکن بود سجده می کنی، سپس قیام می کنی؛ و چون تشهد فرا رسید، به مدت زمان گفتن «أشهد أن لا إله إلّا الله وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمداً عبده و رسوله» رو به قبله می نشینی و چون چنین کنی، نمازت انجام گرفته است.

این برای فرد مجبور در حالت ضرورت، مطلق است. و اگر در تعقیب و گریز با دشمن هستی، نمازت را با اشاره بخوان و در غیر این صورت، تسبیح، تحمید، تهلیل و تکبیر بگوی. هر تسبیح، تهلیل و تکبیری به هنگام ضرورت، جایگزین یک رکعت می شود. و آن فقط برای فرد مجبور، کسی که برایش امکان پذیر نیست که رکوع و سجود را به جای آورد، قرار داده شده است.⁽³⁾

روایت 7

تفسیر العیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند بر فرد مقیم پنج نماز، و بر مسافر دو رکعت، و بر خائف یک رکعت را فرض کرده است. و این سخن خداوند است که {اگر بیم داشتید که آنان که کفر ورزیده اند به شما آزار برسانند، گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید.} می گوید: دو رکعت را قصر می کند که یک رکعت می شود.⁽⁴⁾

توضیح

این بر مذهب ابن جنید دلالت می کند. و بیان شد که حمل کردن آن بر تقیه

أو علی أنه یصلی مع الإمام رکعة.

«8»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: فِی صَلَاةِ الْمَغْرِبِ فِی الْخَوْفِ قَالَ یَجْعَلُ أَصْحَابَهُ طَائِفَتَیْنِ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ وَاحِدَةً وَ الْأُخْرَی خَلْفَهُ فَیُصَلِّی بِهِمْ ثُمَّ یَنْصِبُ قَائِماً وَ یُصَلُّونَ هُمْ تَمَامَ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ یُسَلِّمُ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ ثُمَّ تَأْتِی الطَّائِفَةُ الْأُخْرَی فَیُصَلِّی بِهِمْ رَکْعَتَیْنِ وَ یُصَلُّونَ هُمْ رَکْعَةً فَیَکُونُ لِلْأَوَّلِینَ قِرَاءَةٌ وَ لِلْآخَرِینَ قِرَاءَةٌ⁽¹⁾.

بیان

هذا وجه ترجیح لتخصیص الأولین برکعة لیدرک کل منهما رکعة من الرکعتین اللتین یتعین فیهما القراءة.

«9»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فِی الْخَوْفِ فَرَّقَهُمُ الْإِمَامُ فِرْقَتَیْنِ فِرْقَةً مُقْبِلَةً عَلَی عَدُوِّهِمْ وَ فِرْقَةً خَلْفَهُ کَمَا قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَیُکَبِّرُ بِهِمْ ثُمَّ یُصَلِّی بِهِمْ رَکْعَةً ثُمَّ یَقُومُ بَعْدَ مَا یَرْفَعُ رَأْسَهُ مِنَ السُّجُودِ فَیَتَمَثَّلُ قَائِماً وَ یَقُومُ الَّذِینَ صَلَّوْا خَلْفَهُ رَکْعَةً فَیُصَلِّی کُلُّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ لِنَفْسِهِ رَکْعَةً ثُمَّ یُسَلِّمُ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ ثُمَّ یَذْهَبُونَ إِلَی أَصْحَابِهِمْ فَیَقُومُونَ مَقَامَهُمْ وَ یَجِی ءُ الْآخَرُونَ وَ الْإِمَامُ قَائِمٌ فَیُکَبِّرُونَ وَ یَدْخُلُونَ فِی الصَّلَاةِ خَلْفَهُ فَیُصَلِّی بِهِمْ رَکْعَةً ثُمَّ یُسَلِّمُ فَیَکُونُ لِلْأَوَّلِینَ اسْتِفْتَاحُ الصَّلَاةِ بِالتَّکْبِیرِ وَ لِلْآخَرِینَ التَّسْلِیمُ مَعَ الْإِمَامِ فَإِذَا سَلَّمَ الْإِمَامُ قَامَ کُلُّ إِنْسَانٍ مِنَ الطَّائِفَةِ الْأَخِیرَةِ فَیُصَلِّی لِنَفْسِهِ رَکْعَةً وَاحِدَةً فَتَمَّتْ لِلْإِمَامِ رَکْعَتَانِ وَ لِکُلِّ إِنْسَانٍ مِنَ الْقَوْمِ رَکْعَتَانِ وَاحِدَةٌ فِی جَمَاعَةٍ وَ الْأُخْرَی وُحْدَاناً .

وَ إِذَا کَانَ الْخَوْفُ أَشَدَّ مِنْ ذَلِکَ مِثْلُ الْمُضَارَبَةِ وَ الْمُنَاوَشَةِ وَ الْمُعَانَقَةِ وَ تَلَاحُمِ الْقِتَالِ فَإِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَیْلَةَ صِفِّینَ وَ هِیَ لَیْلَةُ الْهَرِیرِ لَمْ یَکُنْ صَلَّی بِهِمُ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ وَ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ عِنْدَ وَقْتِ کُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا بِالتَّهْلِیلِ وَ التَّسْبِیحِ وَ التَّحْمِیدِ وَ الدُّعَاءِ فَکَانَتْ تِلْکَ صَلَاتَهُمْ لَمْ یَأْمُرْهُمْ بِإِعَادَةِ الصَّلَاةِ

یا بر کسی که همراه امام یک رکعت می خواند، ممکن است.

روایت 8

تفسیر العیاشی: امام صادق علیه السلام درباره نماز مغرب در خوف فرمود: یارانش را دو گروه قرار می دهد، یک گروه را مقابل دشمن و گروه دیگر را پشت سر خود. و بر آنان پیشنماز می شود، سپس می ایستد و آنها کل دو رکعت را می خوانند، سپس بعضی از آنها بر دیگران سلام می دهد. سپس گروه دیگر می آید و او دو رکعت بر آنها می خواند و خود آنها یک رکعت می خوانند، پس برای گروه اول قرائتی می باشد و برای گروه دوم قرائتی.⁽²⁾

توضیح

این وجه ترجیحی است برای اختصاص دادن گروه اول به یک رکعت، تا هر یک از آن دو، یک رکعت از دو رکعت را که قرائت در آن دو متعین است، درک کند.

روایت 9

تفسیر العیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: زمانی که در خوف وقت نماز فرا رسید، امام آنها را به دو گروه تقسیم کند، گروهی رو به دشمن و گروهی پشت سر او، چنانکه خداوند تبارک و تعالی فرمود، و بر آنان تکبیر می گوید؛ سپس یک رکعت بر آنان امامت می کند، پس بعد از اینکه سرش را از سجده بلند کرد قیام می کند و می ایستد و کسانی که پشت سر او نماز خواندند قیام می کنند و هر یک از آنها خودش یک رکعت می خواند، و بعضی از آنها بر بعضی دیگر سلام می دهد. سپس به سوی یارانشان می روند و در جای آنها قرار می گیرند و سایرین می آیند، درحالی که امام ایستاده است و تکبیر می گویند و پشت سر او در نماز وارد می شوند و یک رکعت بر آنها امامت می کند، سپس سلام می دهد. پس برای گروه اول، افتتاح نماز با تکبیر بود و برای سایرین سلام همراه امام. و زمانی که امام سلام داد، هر یک از افراد گروه آخر قیام می کند و خودش یک رکعت می خواند، پس برای امام دو رکعت، و برای هر فرد از جمع، دو رکعت کامل شد که یک رکعت به جماعت و رکعت دیگر فرادی است.

و هرگاه که خوف بیشتر از آن بود، نظیر زد و خورد، کشمکش و درگیری، و تاخت و تاز نبرد، همانطور که امیرمؤمنان علیه السلام در شب صفین که شب هریر بود، ظهر، عصر، مغرب و عشا را به هنگام وقت هر نماز، فقط با تهلیل، تسبیح، تحمید و دعا بر آنان امامت کرد، و آن نماز آنها بود؛ و آنها را به اعاده نماز امر نفرمود.

وَ إِذَا کَانَتِ الْمَغْرِبُ فِی الْخَوْفِ فَرَّقَهُمْ فِرْقَتَیْنِ فَصَلَّی بِفِرْقَةٍ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ جَلَسَ ثُمَّ أَشَارَ إِلَیْهِمْ بِیَدِهِ فَقَامَ کُلُّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ فَصَلَّی رَکْعَةً ثُمَّ سَلَّمُوا وَ قَامُوا مَقَامَ أَصْحَابِهِمْ وَ جَاءَتِ الطَّائِفَةُ الْأُخْرَی فَکَبَّرُوا وَ دَخَلُوا فِی الصَّلَاةِ وَ قَامَ الْإِمَامُ فَصَلَّی بِهِمْ رَکْعَةً ثُمَّ سَلَّمَ ثُمَّ قَامَ کُلُّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ فَصَلَّی رَکْعَةً فَشَفَعَهَا بِالَّتِی صَلَّی مَعَ الْإِمَامِ ثُمَّ قَامَ فَصَلَّی رَکْعَةً لَیْسَ فِیهَا قِرَاءَةٌ فَتَمَّتْ لِلْإِمَامِ ثَلَاثُ رَکَعَاتٍ وَ لِلْأَوَّلِینَ ثَلَاثُ رَکَعَاتٍ رکعتین [رَکْعَتَانِ] فِی جَمَاعَةٍ وَ رَکْعَةٌ وُحْدَاناً وَ لِلْآخَرِینَ ثَلَاثُ رَکَعَاتٍ رَکْعَةٌ جَمَاعَةً وَ رکعتین [رَکْعَتَانِ] وُحْدَاناً فَصَارَ لِلْأَوَّلِینَ افْتِتَاحُ التَّکْبِیرِ وَ افْتِتَاحُ الصَّلَاةِ وَ لِلْآخَرِینَ التَّسْلِیمُ ⁽¹⁾.

بیان

المناوشة فی القتال و ذلک إذا تدانی الفریقان و لیلة الهریر مشهورة سمیت بذلک لکثرة الأصوات فیها.

«10»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ: فَاتَ النَّاسَ مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَوْمَ صِفِّینَ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَأَمَرَهُمْ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَکَبَّرُوا وَ هَلَّلُوا وَ سَبَّحُوا رِجَالًا وَ رُکْبَاناً لِقَوْلِ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً فَأَمَرَهُمْ عَلِیٌّ فَصَنَعُوا ذَلِکَ ⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ صَلَاةُ الْمُوَاقَفَةِ فَقَالَ إِذَا لَمْ تَکُنِ انْتَصَفْتَ مِنْ عَدُوِّکَ صَلَّیْتَ إِیمَاءً رَاجِلًا کُنْتَ أَوْ رُکْبَاناً فَإِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً-⁽³⁾تَقُولُ فِی الرُّکُوعِ لَکَ رَکَعْتُ وَ أَنْتَ رَبِّی وَ فِی السُّجُودِ لَکَ سَجَدْتُ وَ أَنْتَ رَبِّی أَیْنَمَا تَوَجَّهَتْ بِکَ دَابَّتُکَ غَیْرَ أَنَّکَ تَوَجَّهُ حِینَ تُکَبِّرُ أَوَّلَ تَکْبِیرَةٍ⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبَانِ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فَاتَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام

و هرگاه نماز مغرب در خوف بود، آنها را به دو گروه تقسیم کرد و بر گروهی دو رکعت امامت کرد، سپس نشست و با دستش به آنها اشاره کرد، پس هر یک از آنها قیام کرد و یک رکعت خواند، سپس سلام دادند و در جای یارانشان قرار گرفتند و گروه دیگر آمدند و تکبیر گفتند و در نماز وارد شدند و امام برخاست و یک رکعت بر آنان امامت کرد، سپس سلام داد و هر یک از آنها برخاست و یک رکعت خواند و آن را به رکعتی که همراه امام خواند اضافه کرد، سپس قیام کرد و رکعتی که در آن قرائت نیست را خواند، پس برای امام سه رکعت و برای گروه اول سه رکعت پایان گرفت: دو رکعت در جماعت و یک رکعت فرادی. و برای گروه آخر نیز سه رکعت: یک رکعت به صورت جماعت و دو رکعت به صورت فرادی؛ پس برای گروه اول تکبیر افتتاح و شروع نماز بود و برای گروه دیگر سلام و پایان نماز.⁽⁵⁾

توضیح

«مناوشه» در جنگ است و آن زمانی است که دو گروه به یکدیگر نزدیک شوند، و شب هریر مشهور است و به دلیل کثرت اصوات در آن، به این نام خوانده شده است.

روایت 10

تفسیر العیاشی: یکی از آن دو امام علیهما السلام فرمود: مردم به همراه امیرمؤمنان علیه السلام در روز صفین، نماز ظهر، عصر، مغرب و عشای آخر را از دست دادند. پس امیرمؤمنان علی علیه السلام به آنان امر فرمود و در حالت پیاده و سواره تکبیر، تهلیل و تسبیح گفتند، به دلیل این سخن خداوند {پس اگر بیم داشتید پیاده یا سواره [نماز کنید].}⁽⁶⁾

پس علی علیه السلام به آنان امر کرد و آنها چنین کردند.

و نیز از تفسیر العیاشی: زراره گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: نماز «مواقفه» چیست؟ فرمود: اگر بر دشمنت غلبه نیافته بودی، پیاده بودی یا سواره، به اشاره نماز می خوانی، که خداوند می فرماید: {پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز کنید].}⁽⁷⁾، درحالی که در رکوع می گویی: برای تو رکوع کردم و تو پروردگار من هستی. و در سجود در حالی که به هر جهتی که چهارپایت رو کرد رو می کنی، می گویی: برای تو سجده کردم و تو پروردگار من هستی، اما به هنگام گفتن تکبیر نخست، به قبله توجه می کنی.⁽⁸⁾

و نیز از تفسیر العیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علیه السلام

وَ النَّاسَ یَوْماً بِصِفِّینَ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ فَأَمَرَهُمْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنْ یُسَبِّحُوا وَ یُکَبِّرُوا وَ یُهَلِّلُوا قَالَ وَ قَالَ اللَّهُ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً فَأَمَرَهُمْ عَلِیٌّ علیه السلام فَصَنَعُوا ذَلِکَ رُکْبَاناً وَ رِجَالًا⁽¹⁾.

وَ رَوَاهُ الْحَلَبِیُّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فَاتَ النَّاسَ الصَّلَاةُ مَعَ عَلِیٍّ یَوْمَ صِفِّینَ إِلَی آخِرِهِ ⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً کَیْفَ یَفْعَلُ وَ مَا یَقُولُ وَ مَنْ یَخَافُ سَبُعاً وَ لِصّاً کَیْفَ یُصَلِّی قَالَ یُکَبِّرُ وَ یُومِئُ إِیمَاءً بِرَأْسِهِ ⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی صَلَاةِ الزَّحْفِ قَالَ تَکْبِیرٌ وَ تَهْلِیلٌ یَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ یَقُولُ اللَّهُ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً⁽⁴⁾.

«11»

کِتَابُ الْمَسَائِلِ، لِعَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَلْقَاهُ السَّبُعُ وَ قَدْ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَلَا یَسْتَطِیعُ الْمَشْیَ مَخَافَةَ السَّبُعِ وَ إِنْ قَامَ یُصَلِّی خَافَ فِی رُکُوعِهِ أَوْ سُجُودِهِ وَ السَّبُعُ أَمَامَهُ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ فَإِنْ تَوَجَّهَ الرَّجُلُ أَمَامَ الْقِبْلَةِ خَافَ أَنْ یَثِبَ عَلَیْهِ الْأَسَدُ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یَسْتَقْبِلُ الْأَسَدَ وَ یُصَلِّی وَ یُومِئُ إِیمَاءً بِرَأْسِهِ وَ هُوَ قَائِمٌ وَ إِنْ کَانَ الْأَسَدُ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ⁽⁵⁾.

بیان

المشهور بین الأصحاب أن خائف السبع و السیل و الغرق یصلی صلاة الخوف کمیة و کیفیة حتی قال فی المعتبر کل أسباب الخوف یجوز معها القصر و الانتقال إلی الإیماء مع الضیق و الاقتصار علی التسبیح إن خشی مع الإیماء و إن کان الخوف من لص أو سبع أو غرق و علی ذلک فتوی الأصحاب.

و تردد فی ذلک العلامة فی المنتهی و نقل عن بعض علمائنا قولا بأن التقصیر

و مردم در صفین، روزی نماز ظهر، عصر، مغرب و عشا را از دست دادند و امیرالمؤمنین علیه السلام به آنان امر کرد که تسبیح، تکبیر و تهلیل بگویند، - و فرمود: - و خداوند فرمود: {پس اگر بیم داشتید پیاده یا سواره [نماز کنید].} پس علی علیه السلام به آنان امر کردند و آنها سواره و پیاده آن را انجام دادند.⁽⁶⁾

و حلبی آن را از امام صادق علیه السلام روایت کرد که فرمود: مردم به همراه علی در روز صفین، نماز را از دست دادند ... تا پایان سخن آن.⁽⁷⁾

و نیز از تفسیر العیاشی: عبدالرحمن بن ابوعبدالله از امام صادق علیه السلام روایت کرد که گوید: از او درباره این سخن خداوند متعال {پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز کنید].} سئوال کردم که چگونه عمل می کند و چه می گوید؟ و کسی که از درنده و دزدی بیم داشته باشد، چگونه نماز می خواند؟ فرمود: تکبیر می گوید و با سرش اشاره می کند.⁽⁸⁾

و نیز از تفسیر العیاشی: عبدالرحمن از امام صادق علیه السلام درباره نماز زحف (حرکت برای جنگ) روایت کرد که فرمود: تکبیر و تهلیلی است، می گویی الله اکبر. خداوند می فرماید: «فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً» {پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز کنید].}⁽⁹⁾

روایت 11

کتاب المسائل: علی بن جعفر از برادرش موسی علیه السلام گوید: از او درباره مردی سئوال کردم که درحالی که نماز فرا رسیده است با حیوان درنده ای مواجه می شود و از ترس حیوان نمی تواند راه برود، و اگر برای نماز قیام کند، در رکوع یا سجودش می ترسد، و حیوان در مقابل او و در جهتی غیر از قبله است، پس اگر مرد به سوی قبله روی کند، بیم دارد که شیر بر او حمله کند، چگونه عمل نماید؟ فرمود: به شیر روی کند و نماز بخواند و با سرش اشاره نماید، درحالی که ایستاده است، هر چند که شیر بر غیر قبله باشد.⁽¹⁰⁾

توضیح

مشهور بین اصحاب این است که فرد بیمناک از حیوان درنده، سیل و غرق شدن، از نظر کمیت و کیفیت، مانند نماز خوف نماز می خواند. حتی در المعتبر گوید: با همه اسباب خوف، قصر کردن جایز است، و منتقل شدن به اشاره در صورت تنگنا، و اکتفا کردن به تسبیح، اگر در صورت اشاره بترسد، و خوف از دزد، حیوان درنده یا غرق شدن باشد. و فتوای اصحاب بر آن بود.

و علامه در المنتهی در آن تردید کرده است و از برخی علمای ما قولی مبنی بر اینکه قصر کردن

فی عدد الرکعات إنما یکون فی صلاة الخوف من العدو خاصة و لا یظهر من الروایات إلا القصر فی الکیفیة علی بعض الوجوه و المذکور فیها العدو و اللص و السبع فإلحاق غیرها بها یحتاج إلی دلیل.

و قال الشهید الثانی و ألحق بذلک الأسیر فی ید المشرکین إذا خاف من إظهار الصلاة و المدیون المعسر لو عجز عن إقامة البینة بالإعسار و خاف الحبس فهرب و المدافع عن ماله لاشتراک الجمیع فی الخوف انتهی.

و قد یستدل علی التعمیم بأنه تجب الصلاة علی جمیع المکلفین لعموم الأدلة و الصلاة بالإیماء و التکبیر مع العجز صلاة شرعیة فی بعض الأحیان فحیث تعذر الأول ثبت الثانی و إلا یلزم التخصیص فیما دل علی وجوب الصلاة علی کل مکلف.

و المسألة قویة الإشکال و المشهور فی الموتحل و الغریق أنهما یصلیان بالإیماء مع العجز و لکن لا یقصران و ذکر الشهید فی الذکری أنه لو خاف من إتمام الصلاة استیلاء الغرق و رجا عند قصر العدد سلامته و ضاق الوقت فالظاهر أنه یقصر العدد أیضا و استحسنه الشهید الثانی و تنظر فی سقوط القضاء و ربما یقال جواز الترک للعجز لا یوجب جواز القصر من غیر دلیل و الله یعلم.

«12»

کِتَابُ صِفِّینَ، لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: خَطَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی بَعْضِ أَیَّامِ صِفِّینَ وَ حَضَّ أَصْحَابَهُ عَلَی الْقِتَالِ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ الطَّوِیلَ إِلَی قَوْلِهِ فَاقْتَتَلُوا مِنْ حِینَ طَلَعَتِ الشَّمْسُ حَتَّی غَابَ الشَّفَقُ وَ مَا کَانَتْ صَلَاةُ الْقَوْمِ إِلَّا تَکْبِیراً.

وَ مِنْهُ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ سِیَاهٍ عَنْ حَبِیبِ بْنِ أَبِی ثَابِتٍ قَالَ: اقْتَتَلَ النَّاسُ فِی صِفِّینَ مِنْ لَدُنِ اعْتِدَالِ النَّهَارِ إِلَی صَلَاةِ الْمَغْرِبِ مَا کَانَ صَلَاةُ الْقَوْمِ إِلَّا التَّکْبِیرَ عِنْدَ مَوَاقِیتِ الصَّلَاةِ.

وَ مِنْهُ عَنْ نُمَیْرِ بْنِ وَعْلَةَ عَنِ الشَّعْبِیِّ: فِی وَصْفِ بَعْضِ مَوَاقِفِ صِفِّینَ إِلَی أَنْ

در تعداد رکعات، به طور خاص فقط در نماز خوف از دشمن می باشد، و از روایات جز قصر در کیفیت در بعضی صورتها ظاهر نمی شود. و آنچه که در آنها ذکر شده است، دشمن، دزد و حیوان درنده است و الحاق مواردی غیر از این، نیازمند دلیل است.

و شهید ثانی گوید: اسیر در دست مشرکان، زمانی که از آشکار کردن نماز بیم داشته باشد، و نیز فرد بدهکار تهی دستی که از ارائه دلیلی روشن بر تهیدستی اش عاجز باشد واز حبس بترسد و فرار کند، و نیز فرد مدافع از مالش، به دلیل اشتراک همه این موارد در خوف به آن ملحق شده اند، پایان سخن.

و برای تعمیم شاید به این استدلال شود که به دلیل عمومیت ادله، نماز بر همه افراد مکلّف واجب است و نماز با اشاره و تکبیر در صورت عجز و ناتوانی، گاهی اوقات نمازی شرعی است، پس هر جا که اولی دشوار گردد، مورد دوم اثبات می شود. و در غیر این صورت، تخصیص در آنچه که بر وجوب نماز بر هر مکلف دلالت دارد، لازم می گردد.

و در این مسأله اشکال بزرگی است. و قول مشهور درباره در باتلاق افتاده و غریق این است که آن دو در صورت عجز و ناتوانی به اشاره نماز می خوانند، اما قصر نمی کنند. و شهید در الذکری ذکر کرده که وی در صورت ادای کامل، اگر از غلبه غرق شدن بیم داشته باشد و در صورت قصر رکعات به سلامتی اش امید داشته باشد و وقت تنگ باشد، ظاهر این است که در عدد نیز قصر می کند و شهید ثانی آن را نیکو دانسته است و در ساقط شدن قضا نظر نداده است، و شاید گفته شود، جواز ترک به دلیل عجز و ناتوانی، جواز قصر بدون دلیل را موجب نمی شود. و الله یعلم.

روایت 12

کتاب صفین: امام باقر علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علیه السلام در یکی از روزهای صفین نطق نمود و یارانش را بر نبرد ترغیب نمود، ... و حدیث طولانی او به اینجا رسید که: از زمان طلوع آفتاب تا غروب شفق نبرد کنید و نماز آن قوم فقط تکبیر بود.

و نیز از کتاب صفین: حبیب بن ابو ثابت گوید: مردم در صفین از پیش از ظهر تا نماز مغرب جنگیدند و نماز آن قوم فقط تکبیر در اوقات نماز بود.

و نیز از کتاب صفین: نمیر بن وعله از شعبی در وصف یکی از مواقف صفین تا اینجا روایت کرد

قَالَ وَ اقْتَتَلَ النَّاسُ قِتَالًا شَدِیداً بَعْدَ الْمَغْرِبِ فَمَا صَلَّی کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا إِیمَاءً.

وَ مِنْهُ عَنْ رَجُلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُتْبَةَ الْکِنْدِیِّ عَنْ شَیْخٍ مِنْ حَضْرَمَوْتَ: فِی وَصْفِ بَعْضِ مَوَاقِفِ صِفِّینَ قَالَ مَرَّتِ الصَّلَوَاتُ کُلُّهَا وَ لَمْ یُصَلُّوا إِلَّا تَکْبِیراً عِنْدَ مَوَاقِیتِ الصَّلَوَاتِ.

وَ مِنْهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی وَصْفِ لَیْلَةِ الْهَرِیرِ إِلَی قَوْلِهِ وَ کَسَفَتِ الشَّمْسُ وَ ثَارَ الْقَتَامُ وَ ضَلَّتِ الْأَلْوِیَةُ وَ الرَّایَاتُ وَ مَرَّتْ مَوَاقِیتُ أَرْبَعِ صَلَوَاتٍ لَمْ یُسْجَدْ لِلَّهِ فِیهِنَّ إِلَّا تَکْبِیراً.

بیان

القتام بالفتح الغبار و لعل الکسوف أیضا کان لشدة ثوران الغبار.

«13»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَلْقَاهُ السَّبُعُ وَ قَدْ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَلَمْ یَسْتَطِعِ الْمَشْیَ مَخَافَةَ السَّبُعِ قَالَ یَسْتَقْبِلُ الْأَسَدَ وَ یُصَلِّی وَ یُومِئُ بِرَأْسِهِ إِیمَاءً وَ هُوَ قَائِمٌ وَ إِنْ کَانَ الْأَسَدُ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ⁽¹⁾.

«14»

مَجْمَعُ الْبَیَانِ، قَالَ: یُرْوَی أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام صَلَّی لَیْلَةَ الْهَرِیرِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ بِالْإِیمَاءِ وَ قِیلَ بِالتَّکْبِیرِ وَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله صَلَّی یَوْمَ الْأَحْزَابِ إِیمَاءً⁽²⁾.

«15»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ صَلَاةِ الْخَوْفِ وَ صَلَاةِ السَّفَرِ أَ تُقَصَّرَانِ جَمِیعاً قَالَ نَعَمْ وَ صَلَاةُ الْخَوْفِ أَحَقُّ بِالتَّقْصِیرِ مِنْ صَلَاةٍ فِی السَّفَرِ لَیْسَ فِیهَا خَوْفٌ ⁽³⁾.

وَ عَنْهُ عَنْ آبَائِهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صَلَّی صَلَاةَ الْخَوْفِ بِأَصْحَابِهِ فِی غَزْوَةِ

که گوید: ... و مردم بعد از مغرب به سختی نبرد کردند و بسیاری از مردم نماز را نخواندند مگر با اشاره.

و نیز از کتاب صفین: شیخی از حضرموت در توصیف یکی از مواقف صفین گوید: همه نمازها سپری شد و نماز نخواندند مگر یک تکبیر در اوقات نمازها.

و نیز از کتاب صفین: عمرو بن شعر از جابر از امام باقر علیه السلام در وصف لیله الهریر تا این سخنش روایت کرد که: و خورشید تیره شد و غبار برخاست و درفش ها و پرچم ها گم شدند و اوقات چهار نماز سپری شد و در آن برای خدا سجده ای انجام نگرفت مگر به تکبیر.

توضیح

«القتام» غبار و شاید کسوف نیز از شدت بلند شدن گرد و غبار بوده است.

روایت 13

قرب الإسناد: علی بن جعفر از برادرش علیه السلام روایت کرد: از او درباره مردی سئوال کردم که درحالی که نماز فرا رسیده است با حیوان درنده ای مواجه می شود و از ترس حیوان نمی تواند راه برود. فرمود: به شیر روی کند و نماز بخواند و با سرش اشاره نماید، درحالی که ایستاده است، هر چند که شیر در جهتی غیر قبله باشد.⁽⁴⁾

روایت 14

مجمع البیان: گوید: روایت شده است که علی علیه السلام در شب هریر پنج نماز را به اشاره خواند و گفته شده با تکبیر خواند، و نیز روایت است که پیامبر صلی الله علیه و آله روز احزاب به اشاره نماز خواند.⁽⁵⁾

روایت 15

دعائم الاسلام: از جعفر بن محمد علیه السلام روایت است که از او درباره نماز خوف و نماز سفر سؤال شد که آیا هر دو قصر می شوند. فرمود: بله، و نماز خوف نسبت به نماز در سفر که در آن خوفی نیست، به قصر کردن سزاوار تر است.⁽⁶⁾

و نیز از دعائم الاسلام: از امام باقر از پدرانش علیهم السلام روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله در غزوه

ذَاتِ الرِّقَاعِ فَفَرَّقَ أَصْحَابَهُ فِرْقَتَیْنِ أَقَامَ فِرْقَةً بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ وَ فِرْقَةً خَلْفَهُ وَ کَبَّرَ فَکَبَّرُوا وَ قَرَأَ فَأَنْصَتُوا وَ رَکَعَ فَرَکَعُوا وَ سَجَدَ فَسَجَدُوا ثُمَّ اسْتَتَمَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَائِماً وَ صَلَّی الَّذِینَ خَلْفَهُ رَکْعَةً أُخْرَی وَ سَلَّمَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ ثُمَّ خَرَجُوا إِلَی مَقَامِ أَصْحَابِهِمْ فَقَامُوا بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ وَ جَاءَ أَصْحَابُهُمْ فَقَامُوا خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَکَبَّرَ وَ کَبَّرُوا وَ قَرَأَ فَأَنْصَتُوا وَ رَکَعَ فَرَکَعُوا وَ سَجَدَ فَسَجَدُوا وَ جَلَسَ فَتَشَهَّدَ فَجَلَسُوا ثُمَّ سَلَّمَ فَقَامُوا فَصَلَّوْا لِأَنْفُسِهِمْ رَکْعَةً ثُمَّ سَلَّمَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ ⁽¹⁾

أقول: و ممّا یؤکد أن الامام یصلی بالطائفة الأولی رکعة و بالثانیة رکعتین أن الفرض من رکعات المغرب هو الاولتان و الثالثة سنة فی فریضة، و لو صلی بالطائفة الأولی رکعتین لم یبق للطائفة الأخری الا رکعة السنة.

بقی هاهنا شی ء، و هو أن کیفیة صلاة الخوف هذه علی ما ظهر من الآیة الکریمة فی صدر الباب السابق، انما هی تعبیة فی قبال العدو، و حیلة لرفع الخوف من بادرتهم، لا أن ذلک من عزیمة الاحکام، فعلی هذا یجوز الصلاة بهذه الکیفیة إذا کان الخوف من بادرة السبع أو اللصّ أو غیر ذلک من المخاوف التی یتوجه الی المصلین بالقوة لا بالفعل کان ذلک فی السفر و الصلاة رکعتان، أو فی الحضر و الصلاة أربع، و للمسألة فروع أخر غیر مشتبهة.

وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ وَصَفَ صَلَاةَ الْخَوْفِ هَکَذَا وَ قَالَ إِنْ صَلَّی بِهِمْ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ صَلَّی بِالطَّائِفَةِ الْأُولَی رَکْعَةً وَ بِالثَّانِیَةِ رَکْعَتَیْنِ حَتَّی یَجْعَلَ لِکُلِّ فِرْقَةٍ قِرَاءَةً⁽²⁾

أقول : و ممّا یؤکد أن الامام یصلی بالطائفة الأولی رکعة و بالثانیة رکعتین أن الفرض من رکعات المغرب هو الاولتان و الثالثة سنة فی فریضة، و لو صلی بالطائفة الأولی رکعتین لم یبق للطائفة الأخری الا رکعة السنة.

بقی هاهنا شی ء، و هو أن کیفیة صلاة الخوف هذه علی ما ظهر من الآیة الکریمة فی صدر الباب السابق، انما هی تعبیة فی قبال العدو، و حیلة لرفع الخوف من بادرتهم، لا أن ذلک من عزیمة الاحکام، فعلی هذا یجوز الصلاة بهذه الکیفیة إذا کان الخوف من بادرة السبع أو اللصّ أو غیر ذلک من المخاوف التی یتوجه الی المصلین بالقوة لا بالفعل کان ذلک فی السفر و الصلاة رکعتان، أو فی الحضر و الصلاة أربع، و للمسألة فروع أخر غیر مشتبهة.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الصَّلَاةِ فِی شِدَّةِ الْخَوْفِ وَ الْجِلَادِ حَیْثُ لَا یُمْکِنُ الرُّکُوعُ وَ السُّجُودُ فَقَالَ یُومِئُونَ عَلَی دَوَابِّهِمْ وَ وُقُوفاً عَلَی أَقْدَامِهِمْ وَ تَلَا قَوْلَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً فَإِنْ لَمْ یَقْدِرُوا عَلَی الْإِیمَاءِ کَبَّرُوا مَکَانَ کُلِّ رَکْعَةٍ تَکْبِیرَةً⁽³⁾.

ذات الرقاع، نماز خوف را بر اصحابش امامت کرد. پس اصحابش را به دو گروه تقسیم کرد؛ گروهی را مقابل دشمن و گروهی را پشت سر خود قرار داد و تکبیر گفت و آنها تکبیر گفتند، و قرائت کرد و آنها استماع کردند، و رکوع کرد و آنها رکوع کردند، و سجده کرد و آنها سجده کردند؛ سپس رسول خدا در حالت قیام تکمیل کرد و کسانی که پشت سر او بودند، یک رکعت دیگر خواندند و آنها بر یکدیگر سلام دادند، سپس به سوی محل یارانشان خارج شدند و در مقابل دشمن ایستادند، و یارانشان آمدند و پشت سر رسول خدا صلی الله علیه و آله ایستادند، پس او تکبیر گفت و آنها تکبیر گفتند و قرائت کرد و آنها استماع کردند. و رکوع کرد و آنها رکوع کردند و سجده کرد و آنها سجده کردند و نشست و تشهد خواند، پس آنها نشستند؛ سپس سلام داد. پس قیام کردند و خودشان یک رکعت خواندند، سپس آنها بر یکدیگر سلام دادند.⁽⁴⁾

و از امام علیه السلام: او نماز خوف را این چنین توصیف کرد و فرمود: اگر نماز مغرب را بر آنان امامت کرد، یک رکعت را بر گروه اول، و بر گروه دوم دو رکعت را پیشنماز شود تا برای هر گروهی، قرائتی قرار بگیرد.⁽⁵⁾

و از امام باقر علیه السلام روایت است که از او درباره نماز در شدت و خوف و نبرد بطوری که رکوع و سجود ممکن نباشد سئوال شد، فرمود: بر روی چهارپای خود، و درحالی که بر روی پاهای خود ایستاده اند اشاره کنند، و این سخن خداوند را تلاوت کرد: {پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز کنید].} و اگر قادر به اشاره نبودند، به جای هر یک رکعت، یک مرتبه تکبیر بگویند.⁽⁶⁾

بیان

الحدیث الثانی رواه الصدوق فی الفقیه ⁽¹⁾بسند صحیح عن عبد الرحمن بن أبی عبد الله عنه علیه السلام.

و قوله علیه الصلاة و السلام أخیرا فکبر و کبروا لعل تکبیر الإمام محمول علی الاستحباب و لیس تکبیر الافتتاح و هذه الروایة مرویة فی الکافی ⁽²⁾و التهذیب ⁽³⁾و لیس فیهما هکذا و فیهما فقاموا خلف رسول الله صلی الله علیه و آله فصلی بهم رکعة ثم تشهد و سلم علیهم إلی آخر الخبر.

توضیح

حدیث دوم را صدوق در الفقیه⁽⁴⁾

با سندی صحیح از عبدالرحمن ابن ابوعبدالله از امام علیه السلام روایت کرد. و این سخن امام علیه السلام در پایان: او تکبیر گفت و آنها تکبیر گفتند، شاید تکبیر امام بر استحباب حمل شود، و تکبیر افتتاح نباشد. و این روایت در الکافی⁽⁵⁾و التهذیب⁽⁶⁾

روایت شده است و در آن ها این چنین نیست. و در آن دو آمده است: پشت سر رسول خدا صلی الله علیه و آله ایستادند و او بر آنها یک رکعت را امامت کرد، سپس تشهد خواند و بر آنان سلام داد تا پایان خبر.

أبواب فضل یوم الجمعة و فضل لیلتها و صلواتهما و آدابهما و أعمال سائر أیام الأسبوع

باب 1 وجوب صلاة الجمعة و فضلها و شرائطها و آدابها و أحکامها

الآیات

البقرة: حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِینَ ⁽¹⁾

الجمعة: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ- فَإِذا قُضِیَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ- وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْها وَ تَرَکُوکَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ ⁽²⁾

المنافقون: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ

باب های فضیلت روز و شب جمعه و نمازها و آداب آن دو و اعمال سایر روزهای هفته

باب اول: وجوب نماز جمعه و فضیلت، شرایط، آداب و احکام آن

آیات

«حَافِظُواْ عَلَی الصَّلَوَاتِ والصَّلاَةِ الْوُسْطَی وَقُومُواْ لِلّهِ قَانِتِینَ.»⁽³⁾

{بر نمازها و نماز میانه مواظبت کنید و خاضعانه برای خدا به پا خیزید.}

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نُودِی لِلصَّلَاةِ مِن یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَیْعَ ذَلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ * فَإِذَا قُضِیَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ وَاذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیرًا لَّعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ * وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَیْهَا وَتَرَکُوکَ قَائِمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ».⁽⁴⁾

{ای کسانی که ایمان آورده اید، چون برای نماز جمعه ندا داده شد به سوی ذکر خدا بشتابید و داد و ستد را واگذارید، اگر بدانید این برای شما بهتر است. و چون نماز گزارده شد در [روی] زمین پراکنده گردید و فضل خدا را جویا شوید و خدا را بسیار یاد کنید، باشد که شما رستگار گردید .و چون داد و ستد یا سرگرمی ای دیدند، به سوی آن روی آور شدند و تو را در حالی که ایستاده ای ترک کردند. بگو آنچه نزد خداست از سرگرمی و از داد و ستد بهتر است و خدا بهترین روزی دهندگان است.}

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تُلْهِکُمْ أَمْوَالُکُمْ وَلَا أَوْلَادُکُمْ عَن ذِکْرِ

اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ ⁽¹⁾

تفسیر

قد مضت الأخبار فی تفسیر الصلاة الوسطی بصلاة الجمعة و أن المراد بقوله قُومُوا لِلَّهِ قانِتِینَ أی فی الصلاة الوسطی و قال الراوندی رحمه الله فی فقه القرآن قالوا نزلت هذه الآیة یوم الجمعة و رسول الله صلی الله علیه و آله فی سفر فقنت فیها و ترکها علی حالها فی السفر و الحضر.

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ ⁽²⁾

و أمّا فی یوم الجمعة و صلاتها، فقد قال عزّ و جلّ:« إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ» فمع أنّه یخاطب المؤمنین جمیعهم فی صدر الآیة بقوله:« یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» لا یکلفهم بالتأذین و اقامة الجمعة و لا واحدا منهم، بل یأمرهم بأنّه إذا حصل النداء و نودی بالاجتماع للصلاة، فاسعوا الی ذکر اللّه و ذروا البیع، و مفاد الشرطیة أنّه إذا لم یحصل النداء و لم یناد بالاجتماع فلا تکلیف علیکم الا ما کان فی سائر الأیّام غیر الجمعة و الاجتماع، و هو الصلاة أربع رکعات کل فی مسجده.

فمفروض الآیة أن هناک من هو فوق المؤمنین و ولیهم، و هو الذی یأمر المؤذن للنداء بصلاة الجمعة إذا تمکن فی مقامه کما أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لما تمکن فی المدینة صلی صلاة الجمعة فی أول جمعة و ردها علی ما سیجی ء شرحه، و إذا لم یتمکن فی مقامه، کما إذا کان فی سفر أو فی خطر لم یأمر مؤذنه بالنداء للاجتماع کما لم یفعل ذلک رسول اللّه مدة اقامته بمکّة المکرمة و لا فی أسفاره الی الغزوات و غیرها.

فعلی هذا إذا أمر ولی المؤمنین و امامهم بالنداء، وجب علی أهل البلد کلهم حتّی علی من هو قاطن فی حریم البلد بریدا فی برید( علی رأس فرسخین) أن یجیب النداء، فلا یجوز لاحد التخلف عن الاجتماع، و لا أن یجتمعوا فی مساجد متعدّدة و محال مختلفة و الصلاة أربع رکعات علی ما هو وظیفة سائر الایام، کما لا یجوز أن ینعقد جمعتان فی بلدة أبدا.

اللَّهِ وَمَن یَفْعَلْ ذَلِکَ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْخَاسِرُونَ.»⁽³⁾

{ای کسانی که ایمان آورده اید [زنهار] اموال شما و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نگرداند و هر کس چنین کند آنان خود زیانکارانند.}

تفسیر

اخبار درباره تفسیر صلاه وسطی به نماز جمعه گذشت و بیان شد که مقصود از این سخن او: «و خاضعانه برای خدا به پاخیزید»، در نماز وسطی است. و راوندی - رحمه الله علیه - در فقه القرآن گوید: گفتند: این آیه در روز جمعه در حالی که رسول خدا صلّی الله علیه و آله در سفر بود نازل شد، پس در آن قنوت خواند و در سفر و حضر آن را به حال خود باقی گذاشت.

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَة» {ای کسانی که ایمان آورده اید، چون برای نماز جمعه ندا داده شد.} در خصوص نزول

هذه السورة و تلک الآیات فی صلاة الجمعة و أجمع مفسرو الخاصة و العامة علیه بمعنی تواتر ذلک عندهم و الشک فیه کالشک فی نزول آیة الظهار فی الظهار و غیرها من الآیات و السور التی مورد نزولها متواتر معلوم و مدار علماء الخاصة و العامة فی الاستدلال علی أحکام الجمعة علی هذه الآیة.

و خص الخطاب بالمؤمنین تشریفا لهم و تعظیما و لأنهم المنتفعون به و إیذانا بأن مقتضی الإیمان العمل بفرائض الله تعالی و عدم الاستهانة بها و أن تارکها کأنه غیر مؤمن و فسر الأکثر النداء بالأذان.

قال فی مجمع البیان ⁽¹⁾أی إذا أذن لصلاة الجمعة و ذلک إذا جلس الإمام علی المنبر یوم الجمعة و ذلک لأنه لم یکن علی عهد رسول الله صلی الله علیه و آله نداء سواه ⁽²⁾و نحو ذلک قال فی الکشاف و الظاهر أن المراد حضور وقت النداء کما أن فی قوله إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ⁽³⁾المراد إرادة القیام و لما کان النداء شائعا فی ذلک الوقت عبر عنه به و فیه الحث علی الأذان لتأکد استحبابه لهذه الصلاة حتی ذهب بعضهم إلی الوجوب.

این سوره و آن آیات درباره نماز جمعه شکی نیست و مفسران خاصه و عامه بر آن اجماع کرده اند، و آن نزد آنها در حد تواتر است و شک در آن مانند شک در نزول آیه ظهار درباره ظهار و آیات و سوره هایی غیر از آن است که شأن نزول آنها متواتر و معلوم است. و اساس علمای خاصه و عامه در استدلال بر احکام جمعه، این آیه است.

و خطاب را به جهت ارج نهادن و بزرگ داشتن مؤمنان، و به این دلیل که آنها بهره گیرنده از آن هستند، به عنوان اعلامی بر اینکه اقتضای ایمان، عمل به فرائض خداوند متعال و سبک نشمردن آن، و اینکه تارک آن مانند غیرمؤمن است، به آنها اختصاص داده است. و اغلب ندا را به اذان تفسیر کرده اند.

در مجمع البیان⁽⁴⁾گوید: یعنی چون برای نماز جمعه اذان داده شد. و آن زمانی است که امام در روز جمعه بر منبر می نشیند، و آن به این دلیل است که در عهد رسول خدا صلّی الله علیه و آله ندائی جز آن نبوده است. و در کشاف نظیر آن را گفته است. و ظاهر این است که مقصود، فرا رسیدن وقت ندا است، چنانکه در این سخن خداوند «إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ»،⁽⁵⁾

{چون به نماز برخیزید.} مقصود قصد قیام است. و از آنجا که ندا در آن زمان شایع بوده است، به وسیله این، از آن تعبیر کرده است و در آن ترغیبی است به اذان، برای تأکید مستحب بودن آن برای این نماز، حتی برخی از آنها بر وجوب معتقد هستند.

و اللام فی قوله لِلصَّلاةِ للأجل و التوقیت و حینئذ یدل علی عدم اعتبار الأذان قبل وقت الصلاة فی ذلک و من بیانیة و مفسرة لإذا أو بمعنی فی أو للتبعیض و الجمعة بضم المیم و السکون لغتان الیوم المعهود و إنما سمی به لاجتماع الناس فیه للصلاة⁽¹⁾

و قد کان الاجتماع فی هذا الیوم معهودا للامة الإسلامیة مسنونا بسنة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله من لدن أن نزل المدینة فصلی فی بنی سالم بن عوف صلاة الظهر رکعتین و قدم لها خطبة فصارت أول جمعة جمعها رسول اللّه فی الإسلام و خطبته فی ذلک الیوم أول خطبة خطبها.

ثمّ انه صلی الله علیه و آله التزمها سنة له یصلی فی کل اسبوع کذلک لیکون ذکری لأول یوم تمکن الإسلام علی عرش الحکومة، و عیدا للمسلمین یجتمعون فیه بالبشارة و الزینة و یذکرون اللّه عزّ و جلّ یشکرونه علی ذلک النعم. الا أن الناس لم یکونوا لیجتمعوا کلهم و لا لیسمونه یوم الجمعة علما( بزعمی) و ربما تفرقوا حین خطبته صلی الله علیه و آله و ابتغوا التجارة و اللهو و ترکوه قائما.

و أمّا بعد نزول الآیة و السورة( و صریح الخطاب فیها یدلّ علی أنّها محکمة من أمّهات الکتاب من دون تشابه) فقد صار مفاد الآیة بجمیع أحکامها و متعلقاتها مفروضة علی الأمة الإسلامیة حتّی تسمیة الیوم بیوم الجمعة، بحیث أنّه لم یجز تسمیته بسائر الأسماء المعروفة عندهم أیّام الجاهلیة.

فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ ⁽²⁾

و لا یذهب علیک أن فرض السعی انما هو علی من سمع النداء و لم یحضر المجتمع بعد، کما هو المصرح به فی لفظ الآیة الکریمة، حیث یأمر بالسعی عند النداء و بعده، لئلا یفوت عنه الخطبة التی یکون فیه ذکر اللّه تعالی و تکون بمنزلة الرکعتین المسنونتین فی سائر الایام، و اما من تهیأ و تعبأ قبل النداء و حضر المجتمع ینتظر صعود الامام للخطبة، فقد استبق الی وظیفته، و لم یتوجه خطاب السعی إلیه، و هو واضح.

و لام در این سخن او «للصلوه» برای مهلت و توقیت است. و در این حالت بر عدم اعتبار اذان قبل از وقت نماز دلالت می کند. و «من» بیانیه و تفسیر کننده اذا است. یا اینکه به معنی «فی» است، یا برای تبعیض است. و «جمعه» با ضمه و سکون میم، دو واژه برای روز شناخته شده است و به جهت اجتماع مردم در آن برای نماز، به این نام نامیده شده است و گفته شده: زیرا خداوند متعال در آن روز از آفرینش اشیاء فارغ شد و مخلوقات در آن روز گردهم جمع شدند. و گفته شده: اولین کسی که آن را به این نام خواند، کعب بن لؤیّی است و به آن العروبه گفته می شد.

«فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ»{به سوی ذکر خدا بشتابید.} ظاهر این است، تعبیر با این عبارت برای تأکید امر و

المبالغة فی الإتیان به و عدم المساهلة فیه کما أنه إذا قال المولی لعبده امض إلی فلان یفهم منه الوجوب و إذا قال اسع و عجل و اهتم کان آکد من الأول و أدل علی الوجوب قال فی مجمع البیان أی فامضوا إلی الصلاة مسرعین غیر متشاغلین عن قتادة و ابن زید و الضحاک و قال الزجاج فامضوا إلی السعی الذی هو الإسراع و قرأ عبد الله بن مسعود فَامْضُوا إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ و روی ذلک عن علی بن أبی طالب علیه السلام و عمر و أبی و ابن عباس و هو المروی عن أبی جعفر و أبی عبد الله علیهما السلام و قال ابن مسعود لو علمت الإسراع لأسرعت حتی یقع ردائی من کتفی و قال الحسن ما هو السعی علی الأقدام و قد نهوا أن یأتوا الصلاة إلا و علیهم السکینة و الوقار و لکن بالقلوب و النیة و الخشوع ⁽¹⁾.

و کل ذلک مما یؤکد الوجوب فإن المراد به شدة العزم و الاهتمام و إخلاص النیة فیه فإنه أقرب المجازات إلی السعی بالأقدام بل هو مجاز شائع یعادل الحقیقة:

قال فی الکشاف قیل المراد بالسعی القصد دون العدو و السعی التصرف فی کل عمل و منه قوله تعالی فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی ⁽²⁾

فاستجاب اللّه دعاءهما فکان یری إبراهیم مناسک البیت فی منامه( علی ما کان یریه اللّه عزّ و جلّ ملکوت السماوات و الأرض) فیمتثل إبراهیم خلیل اللّه نسکه و یتبعه فی ذلک إسماعیل ولده حتّی إذا بلغ معه السعی بین الصفا و المروة قال له إبراهیم: یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری؟ و انما ائتمر معه لان ذبحه قربانا و نسیکة انما یتحقّق بتسلیمه.

فقد کان رؤیة ذبحه إسماعیل تماما لمناسک الحجّ التی کان یراها فی منامه، کما ینص علیه روایات الفریقین، و لا یناسب ذلک الا بأن یکون المراد بالسعی هو السعی بین الصفا و المروة، کما بیناه لک، و من حمل السعی فی الآیة علی غیر ذلک من المعانی غیر المناسبة یبقی علیه توجیه قوله تعالی« معه» فان الکلمة تصیر لغوا لا فائدة فی ذکرها أبدا.

مبالغه در به جای آوردن آن، و عدم سهل انگاری در آن است. چنانکه وقتی اربابی به بنده اش می گوید: به سوی فلانی برو، وجوب از آن فهمیده می شود. و زمانی که بگوید: بشتاب و عجله کن و اهتمام کن، تأکیدش از لفظ اول بیشتر و دلالتش بر وجوب شدیدتر است. در مجمع البیان به نقل از قتاده، ابن زید و ضحاک گوید: یعنی با شتاب و بدون پرداختن به چیزی، به سوی نماز بروید. و زجّاج گوید: به سوی سعی و تلاش بروید که این همان معنای إسراع است و عبدالله بن مسعود «فامضوا إلی ذکر الله» قرائت کرده است. و آن از علی بن ابی طالب، عمر، أبیّ و ابن عباس از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده است. و ابن مسعود گوید: اگر می دانستم که منظور از سعی، شتاب است، قطعاً شتاب می کردم تا اینکه ردایم از شانه ام بیافتد. و حسن گوید: آن، شتاب در گام ها نیست، و نهی شده اند از اینکه به نماز بیایند مگر با آرامش و وقار؛ بلکه شتاب با قلب، نیت و خشوع است.⁽³⁾

و همه این موارد از اموری است که تأکیدکننده وجوب است. زیرا مقصود از آن، شدت عزم و اهتمام و اخلاص نیت در آن است، و آن نزدیک ترین مجازها به شتاب با گام هاست، بلکه مجازی شایع است که با حقیقت برابر است.

در کشاف گوید: گفته شده مقصود از «سعی»، قصد بدون دویدن است، و سعی تصرف در هر عملی است. و از آن، این سخن خداوند متعال است: «فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ»، {و وقتی با او به جایگاه سعی رسید} و «وَأَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَی»،⁽⁴⁾{و اینکه برای انسان جز حاصل تلاش او نیست.}

انتهی، وَ عَلَیْهِ یَنْبَغِی حَمْلُ مَا رَوَاهُ الرَّاوَنْدِیُّ وَ غَیْرُهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: السَّعْیُ قَصُّ الشَّارِبِ وَ نَتْفُ الْإِبْطِ وَ تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ وَ الْغُسْلُ وَ التَّطَیُّبُ لِیَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ لُبْسُ أَفْضَلِ الثِّیَابِ وَ الذِّکْرُ⁽¹⁾فالمعنی اهتموا و عجلوا الفراغ من الآداب و المستحبات لإدراک الجمعة کل ذلک لا ینافی فهم الوجوب من الأمر بل هی مؤکدة له کما لا یخفی علی العارف بقوانین البلاغة.

و قال الراوندی المراد بذکر الله الخطبة التی تتضمن ذکر الله و المواعظ و قیل المراد الصلاة انتهی و إنما جعل الذکر مکان الضمیر إیذانا بأن الصلاة متضمنة

پایان سخن. و حمل کردن آنچه که راوندی و دیگران از امام باقر علیه السلام روایت کردند بر آن شایسته است که فرمود: سعی، کوتاه کردن شارب، زدن [موی] زیر بغل، کوتاه کردن ناخن، غسل و معطر شدن برای روز جمعه است و پوشیدن بهترین لباس و ذکر است. پس معنا این است: برای رسیدن به نماز جمعه، در فارغ شدن از آداب و مستحبات اهتمام بورزید و شتاب کنید، و همه این امور با دریافت وجوب از امر منافات ندارد بلکه تأکیدکننده آن است، چنانکه بر فرد آشنا به قوانین بلاغت پوشیده نیست.

راوندی گوید: مقصود از یاد خدا، خطبه ای است که شامل یاد خدا و موعظه باشد و گفته شده: مقصود نماز است، پایان سخن. و ذکر به دلیل اعلام اینکه نماز دربردارنده

لذکره تعالی و لذا یجب السعی إلیها و إن الصلاة الکاملة هی التی تتضمن ذکر الله و حضور القلب و قیل المراد هما جمیعا و لعله أظهر.

وَ ذَرُوا الْبَیْعَ أی اترکوه و دعوه ذلِکُمْ أی ما أمرتم به من السعی و ترک البیع خَیْرٌ لَکُمْ و أنفع عاقبة إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ الخیر و الشر أو إن کنتم من أهل العلم و التمییز.

فَإِذا قُضِیَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ أی إذا صلیتم الجمعة و فرغتم منها فتفرقوا فی الأرض وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ قیل أی و اطلبوا الرزق فی الشراء و البیع فأطلق لهم ما حرم علیهم بعد قضاء الصلاة من الانتشار و ابتغاء الربح و النفع من فضل الله و رحمته مشیرا إلی أن الطالب ینبغی أن لا یعتمد علی سعیه و کده بل علی فضل الله و رحمته و توفیقه و تیسیره طالبا ذلک من ربه.

قال فی مجمع البیان ⁽¹⁾هذا إباحة و لیس بأمر إیجاب وَ رُوِیَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ قَالَ فِی قَوْلِهِ فَانْتَشِرُوا الْآیَةَ لَیْسَ لِطَلَبِ دُنْیَا وَ لَکِنْ عِیَادَةُ مَرِیضٍ وَ حُضُورُ جَنَازَةٍ وَ زِیَارَةُ أَخٍ فِی اللَّهِ وَ قِیلَ الْمُرَادُ بِهِ طَلَبُ الْعِلْمِ.

وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الصَّلَاةُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ الِانْتِشَارُ یَوْمَ السَّبْتِ ⁽²⁾.

ذکر خداوند متعال است لذا شتاب به سوی آن واجب است و نیز اعلام اینکه نماز کامل آن است که دربردارنده یاد خدا و حضور قلب باشد، در جای ضمیر قرار گرفته است، و گفته شده: مقصود هر دوی آنهاست و شاید این ظاهرتر باشد.

«وَ ذَرُوا الْبَیْعَ»{و داد و ستد را واگذارید} یعنی آن را ترک کنید و رها کنید «این» یعنی آنچه که در خصوص شتاب و ترک داد و ستد به آن امر شدید «خَیْرٌ لَکُم»{برای شما بهتر است} و از نظر فرجام سودمندتر است «إن کنتم تعلمون»{اگر بدانید} خیر و شر را، یا اگر از اهل علم و تشخیص باشید.

«فَإِذا قُضِیَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْض»{و چون نماز گزارده شد، در زمین پراکنده گردید.} یعنی چون نماز جمعه خواندید و از آن فارغ شدید، در زمین متفرق گردید «وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّه»{و فضل خدا را جویا شوید.} گفته شد: یعنی روزی را در خرید و فروش طلب کنید. پس آنچه را که بر آنان به هنگام نماز حرام کرد، از پراکنده شدن، طلب کردن سود و بهره از فضل و رحمت خدا بعد از ادای نماز، برای آنان آزاد کرد، با اشاره به اینکه فرد طلب کننده شایسته است که بر سعی و تلاش خود تکیه نکند بلکه بر فضل، رحمت، توفیق و تسهیل خداوند تکیه کند، درحالی که آن را از پروردگارش خواهان است.

در مجمع البیان⁽³⁾گوید: این اباحه است و امر ایجابی نیست، و از انس از نبی صلّی الله علیه و آله روایت شده است که وی درباره این سخن خداوند {پراکنده شوید} و ادامه آیه فرمود: برای طلب دنیا نیست، بلکه عیادت از بیمار، حضور در تشییع جنازه، زیارت برادری در راه خدا است. و گفته شده مقصود از آن، طلب علم است.

و از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: نماز در روز جمعه است و پراکنده شدن در روز شنبه.

وَ رَوَی عُمَرُ بْنُ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنِّی لَأَرْکَبُ فِی الْحَاجَةِ الَّتِی کَفَاهَا اللَّهُ مَا أَرْکَبُ فِیهَا إِلَّا الْتِمَاسَ أَنْ یَرَانِیَ اللَّهُ أُضْحِی فِی طَلَبِ الْحَلَالِ أَ مَا تَسْمَعُ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- فَإِذا قُضِیَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ أَ رَأَیْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا دَخَلَ بَیْتاً وَ طَیَّنَ عَلَیْهِ بَابَهُ ثُمَّ قَالَ رِزْقِی یَنْزِلُ عَلَیَّ أَ کَانَ یَکُونُ هَذَا أَمَا إِنَّهُ أَحَدُ الثَّلَاثَةِ الَّذِینَ لَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ .

قَالَ قُلْتُ مَنْ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ قَالَ رَجُلٌ یَکُونُ عِنْدَهُ الْمَرْأَةُ فَیَدْعُو عَلَیْهَا فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُ لِأَنَّ عِصْمَتَهَا فِی یَدِهِ لَوْ شَاءَ أَنْ یُخَلِّیَ سَبِیلَهَا وَ الرَّجُلُ یَکُونُ لَهُ الْحَقُّ عَلَی الرَّجُلِ فَلَا یُشْهِدُ عَلَیْهِ فَیَجْحَدُهُ حَقَّهُ فَیَدْعُو عَلَیْهِ فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُ لِأَنَّهُ تَرَکَ مَا أُمِرَ بِهِ وَ الرَّجُلُ یَکُونُ عِنْدَهُ الشَّیْ ءُ فَیَجْلِسُ فِی بَیْتِهِ وَ لَا یَنْتَشِرُ وَ لَا یَطْلُبُ وَ لَا یَلْتَمِسُ حَتَّی یَأْکُلَهُ ثُمَّ یَدْعُو فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُ.

وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً⁽¹⁾قال الطبرسی رحمه الله أی اذکروه علی إحسانه إلیکم و اشکروه علی نعمه و علی ما وفقکم من طاعته و أداء فرضه و قیل المراد بالذکر هنا الفکر کما قال تفکر ساعة خیر من عبادة سنة و قیل معناه اذکروا الله فی تجاراتکم و أسواقکم کَمَا رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنْ ذَکَرَ اللَّهَ فِی السُّوقِ مُخْلِصاً عِنْدَ غَفْلَةِ النَّاسِ وَ شُغُلِهِمْ بِمَا فِیهِ کُتِبَ لَهُ أَلْفُ حَسَنَةٍ وَ یَغْفِرُ اللَّهُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَغْفِرَةً لَمْ یَخْطُرْ عَلَی قَلْبِ بَشَرٍ انتهی ⁽²⁾.

و یحتمل أن یکون المراد به اذکروا الله فی الطلب فراعوا أوامره و نواهیه فلا تطلبوا إلا ما یحل من حیث یحل و الأعم أظهر و الحاصل أنه تعالی وصاهم بأن لا یشغلهم التجارة عن ذکره سبحانه کما قال الله تعالی رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ

و عمر بن یزید از امام صادق علیه السلام روایت کرد که فرمود: من به دنبال حاجتی می روم که خداوند آن را کفایت کرده، در آن وارد نمی شوم مگر برای اینکه خداوند مرا ببیند که در طلب حلال هستم، آیا این سخن خداوند عزوجل را نشنیده ای: {و چون نماز گزارده شد، در [روی] زمین پراکنده گردید و فضل خدا را جویا شوید.} آیا دیده ای که مردی وارد خانه ای شود و در آن را بر خود گل اندود کند و بگوید: روزی من بر من وارد می شود. آیا این چنین می شود؟ آگاه باش که او یکی از سه فردی است که استجابت نمی شوند.

ادامه داد: عرض کردم: این سه تن چه کسانی هستند؟ فرمود: مردی که زنی داشته باشد و او را نفرین کند، او استجابت نمی شود. زیرا اختیار زن در دست مرد است، اگر بخواهد می تواند راه زن را بازگذارد(طلاقش دهد). و مردی که بر مردی حقی دارد، پس بر او شاهد نمی گیرد و او حقش را انکار می کند و او را نفرین می کند، پس استجابت نمی شود. زیرا او آنچه که به آن امر شده است را رها کرده است. و مردی که چیزی دارد و در خانه اش می نشیند و بیرون نمی رود و طلب نمی کند و تقاضا نمی کند تا اینکه آن را بخورد، سپس دعا می کند، پس استجابت نمی شود.

«وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیرا»{و خدا را بسیار یاد کنید.} طبرسی گوید: یعنی او را بر احسان او نسبت به شما یاد کنید و او را به خاطر نعمت هایش و به خاطر آنچه که در خصوص طاعت او و ادای فریضه او به شما توفیق داده است شکر کنید. و گفته شده: مقصود از ذکر در اینجا فکر است. چنانکه فرمود: یک ساعت تفکر برتر از یک سال عبادت است. و گفته شده: معنایش این است: خدا را در تجارت ها و بازارهایتان یاد کنید. چنانکه از نبی صلّی الله علیه و آله روایت است که وی فرمود: هر که خالصانه خدا را در بازار، به هنگام غفلت مردم و اشتغال آنها به آنچه که در آن هستند یاد کند، برای او هزار حسنه نوشته می شود و خداوند در روز قیامت او را مورد مغفرتی قرار می دهد که به قلب هیچ بشری خطور نکرده است، پایان سخن.⁽³⁾

محتمل است که منظور از آن این باشد که خدا را در طلب یاد کنید، و اوامر و نواهی او را رعایت کنید و جز آنچه که حلال است، از جایی که حلال است طلب نکنید. و اعم ظاهرتر است و نتیجه اینکه خداوند متعال به آنان توصیه کرد که تجارت آنها را از یاد خداوند سبحان غافل نسازد، چنانکه خداوند متعال فرمود: «رِجَالٌ لَّا تُلْهِیهِمْ

تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ ⁽¹⁾و یکونوا فی أثناء التجارة مشغولین بذکره مراعین أوامره و نواهیه.

لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ قال الطبرسی رحمه الله أی لتفلحوا و تفوزوا بثواب النعیم علق سبحانه الفلاح بما تقدم ذکره من أعمال الجمعة و غیرها وَ صَحَّ الْحَدِیثُ عَنْ أَبِی ذَرٍّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ اغْتَسَلَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَأَحْسَنَ غُسْلَهُ وَ لَبِسَ صَالِحَ ثِیَابِهِ وَ مَسَّ مِنْ طِیبِ بَیْتِهِ أَوْ دُهْنِهِ ثُمَّ لَمْ یُفَرِّقْ بَیْنَ اثْنَیْنِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْجُمُعَةِ الْأُخْرَی وَ زِیَادَةَ ثَلَاثَةِ أَیَّامِ بَعْدَهَا وَ رَوَی سُلَیْمَانُ التَّمِیمِیُّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کُلِّ جُمُعَةٍ سِتَّ مِائَةِ أَلْفِ عَتِیقٍ مِنَ النَّارِ کُلُّهُمْ قَدِ اسْتَوْجَبَ النَّارَ.

قال ثم أخبر سبحانه عن جماعة قابلوا أکرم الکرم بالأم اللؤم فقال وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً⁽²⁾

و عندی أنّها نزلت فی خطبة العیدین ثمّ ألحقت بالسورة لکونهما فرعا علی صلاة الجمعة و ذلک لان الخطبة فی صلاة العیدین کانت تلقی بعد تمام الصلاة، و لکونها سنة فی غیر فریضة کان الاخذ بها فضیلة و ترکها الی غیر خطیئة، الا أنّه إذا کان ترکها بالاعراض عنها أو ایثار اللهو و التجارة علیها من دون حاجة إلیها کان مذموما غیر جائز، فناسب مقابلة التارکین لهذه السنة بقوله عزّ و جلّ:« قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ، وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ» .

و أمّا إذا جعلنا الآیة ناظرة الی خطبة الجمعة، کما هو المشهور بین المفسرین، فلا مناص من القول بأنها نزلت قبل آیات الجمعة حین لم تکن صلاة الجمعة مفروضة بأحکامها و متعلقاتها من وجوب السعی و تحریم البیع و التعامل بل کان صلاة الجمعة حین نزولها من السنن، لا یجب استماع خطبتها علی حدّ سائر السنن، حتی یناسب مقابلة التارکین لخطبتها بالذم فقط.

فلو قیل بأن هذه الآیة نزلت مع سائر آیات السورة تتمة لها و ملحقة بآیات الجمعة لکان حکمها بعدم تحریم الانتشار و الاشتغال باللهو و التجارة ناسخا لآیة الجمعة و أحکامها قبل العمل بها، و هذا مع أنّه لغو باطل لا یصدر عن الحکیم تعالی، لم یتفوه به أحد من المسلمین.

و أمّا علی القول بأن المراد بقوله عزّ و جلّ« وَ تَرَکُوکَ قائِماً»: قائما فی الصلاة، لا قائما فی الخطبة: فالامر أشکل و أشکل، فان ترک الخطبة و الذهاب الی اللهو و التجارة أهون من ترک الصلاة نفسها أو قطعها و ابطالها، و هو واضح.

و أمّا حکم اللهو و الاستماع له فقد مر بعض الکلام فیه فی ج 79 ص 248، راجعه.

تِجَارَةٌ وَلَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ»،⁽³⁾{مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی آنان را از یاد خدا به خود مشغول نمی دارد.} و در اثنای تجارت به یاد او مشغول باشند و اوامر و نواهی را رعایت کنند.

«لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» {باشد که شما رستگار گردید} طبرسی گوید: یعنی برای اینکه رستگار شوید و به ثواب نعیم دست یابید. خداوند سبحان، فلاح را به آنچه که در اعمال جمعه و جز آن ذکرش گذشت منوط ساخته است. و حدیثی صحیح از ابوذر - رضی الله عنه - گوید: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: هر که در روز جمعه غسل کند و غسلش را نیکو انجام دهد و بهترین لباسش را بر تن کند و از عطر یا روغن خانه اش بر خود بمالد، و بین دو نفر جدایی نیافکند، خداوند او را بین آن جمعه و جمعه دیگر به علاوه سه روز بعد از آن، مورد مغفرت قرار می دهد. و سلیمان تمیمی از نبی صلّی الله علیه و آله روایت کرد که فرمود: در هر جمعه ای برای خداوند عزوجل ششصد هزار رها شده از آتش است که همه آنها سزاوار آتش هستند.

و ادامه داد: سپس خداوند سبحان از جمعی خبر داد که برترین کرامت را با پست ترین پستی معاوضه کردند. و فرمود: «وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً»{و چون داد و ستد یا سرگرمی ای ببینند} یعنی آن را مشاهده کردند. و گفته شده، معنایش این است: زمانی که از فروشی یا خریدی یا لهوی اطلاع یافتند. مجاهد گفته که لهو همان

و هو الطبل عن مجاهد و قیل المزامیر عن جابر انْفَضُّوا إِلَیْها أی تفرقوا عنک خارجین إلیها و قیل مالوا إلیها.

و الضمیر للتجارة و إنما خصت برد الضمیر إلیها لأنها کانت أهم إلیهم و هم بها أسر من الطبل لأن الطبل إنما دلت علی التجارة عن الفراء و قیل عاد الضمیر إلی أحدهما اکتفاء به و کأنه علی حذف و المعنی و إذا رأوا تجارة انفضوا إلیها و إذا رأوا لهوا انفضوا إلیه فحذف إلیه لأن إلیها تدل علیه.

وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: انْصَرَفُوا إِلَیْهَا وَ تَرَکُوکَ قائِماً تَخْطُبُ عَلَی الْمِنْبَرِ قال جابر بن سمرة ما رأیت رسول الله صلی الله علیه و آله خطب إلا و هو قائم فمن حدثک أنه خطب و هو جالس فکذبه.

و سئل ابن مسعود أ کان النبی صلی الله علیه و آله یخطب قائما فقال أ ما تقرأ وَ تَرَکُوکَ

طبل بوده. و گفته شده: جابر گفته، منظور نای است«انْفَضُّوا إِلَیْها»{به سوی آن روی آور می شوند.} یعنی در حال خروج به سوی آن، از اطراف تو متفرق شدند. و گفته شده: به سوی آن تمایل یافتند.

و ضمیر «ها» برای تجارت است. و برگشت ضمیر به آن مختص شده است زیرا آن برای آنان مهم تر بود و آنها به وسیله آن، بیشتر از طبل شاد می شدند. زیرا طبل بر تجارت دلالت داشت، این سخن از فراء است. و گفته شده: به جهت اکتفا به آن، ضمیر به یکی از آن دو برمی گردد و گویی در اینجا حذفی واقع شده است. و معنی این است: زمانی که تجارت را دیدند به سوی آن پراکنده شدند و زمانی که لهو را دیدند به سوی آن پراکنده شدند؛ و الیه محذوف است زیرا إلیها بر آن دلالت می کند.

و از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: به سوی آن رفتند و تو را ایستاده، درحالی که بر روی منبر خطبه می خواندی رها کردند. جابر بن سمره گوید: رسول خدا صلّی الله علیه و آله را ندیدم که خطبه بخواند، مگر درحالی که ایستاده بود. پس هر که برایت گفت که او درحالی که نشسته بود خطبه خواند، او را تکذیب کن.

از ابن مسعود سئوال شد، آای رسول خدا در حالت ایستاده خطبه می خواند؟ پاسخ گفت: آیا نمی خوانی «وَ تَرَکُوکَ