مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پدیدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره 978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1 978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2 978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3 978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4 978-622-6962-70-4 ؛ ج.5 978-622-696272-8 : ؛ ج. 6 978-622-696274-2 : ؛ ج. 7 978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10 978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11 978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13 978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14 978-622-6962-90-2: ؛ ج.15 978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17 978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18 978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19 978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

---

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء التراث العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب الامامة. ج.52. تاریخ الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب السوم. ج.103.فهرست المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 88: کتاب نماز - 9

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة کتاب الصلاة /ادامه کتاب «نماز»

تتمة أبواب سائر الصلوات الواجبة و آدابها و ما یتبعها من المستحبات و النوافل و الفضائل

باب 2 أدعیة عید الفطر و زوائد آداب صلاته و خطبها

روایات

«1»

الْإِقْبَالُ ⁽¹⁾، رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی قُرَّةَ فِی کِتَابِهِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی عَمْرٍو مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ نَصْرٍ السُّکَّرِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا بَکْرٍ أَحْمَدَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْبَغْدَادِیَّ رَحِمَهُ اللَّهُ أَنْ یُخْرِجَ إِلَیَّ دُعَاءَ شَهْرِ رَمَضَانَ الَّذِی کَانَ عَمُّهُ الشَّیْخُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَعِیدٍ الْعَمْرِیُّ- رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ وَ أَرْضَاهُ یَدْعُو بِهِ فَأَخْرَجَ إِلَیَّ دَفْتَراً مُجَلَّداً بِأَحْمَرَ فِیهِ أَدْعِیَةُ شَهْرِ رَمَضَانَ مِنْ جُمْلَتِهَا :

الدُّعَاءُ بَعْدَ صَلَاةِ الْفَجْرِ یَوْمَ الْفِطْرِ:

اللَّهُمَّ إِنِّی تَوَجَّهْتُ إِلَیْکَ بِمُحَمَّدٍ أَمَامِی وَ عَلِیٍّ وَ جَعْفَرٍ مِنْ خَلْفِی وَ عَنْ یَمِینِی وَ أَئِمَّتِی عَنْ یَسَارِی ⁽²⁾أَسْتَتِرُ بِهِمْ مِنْ عَذَابِکَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ زُلْفَی- لَا أَجِدُ أَحَداً أَقْرَبَ إِلَیْکَ مِنْهُمْ فَهُمْ أَئِمَّتِی فَآمِنْ بِهِمْ خَوْفِی مِنْ عِقَابِکَ وَ سَخَطِکَ وَ أَدْخِلْنِی بِرَحْمَتِکَ فِی عِبَادِکَ الصَّالِحِینَ أَصْبَحْتُ بِاللَّهِ مُؤْمِناً مُخْلِصاً عَلَی دِینِ مُحَمَّدٍ وَ سُنَّتِهِ وَ عَلَی دِینِ عَلِیٍّ وَ

ادامه باب های نمازهای واجب و آداب آن و آنچه از مستحبات و نافله ها و فضیلت ها در پی آن می آید

باب دوم: دعاهای عید فطر و آداب بیشتری در باره نماز عید فطر و خطبه نماز عید فطر

روایات

روایت 1

اقبال: أبی عمرو محمد بن محمد بن نصر السکری رضی الله عنه گوید: از احمد بن محمد بن عثمان بغدادی رحمه الله خواستم که دعای ماه رمضان را که عمویش شیخ ابوجعفر محمد بن عثمان بن سعید عمری رضی الله عنه بدان دعا می کرد، برای من بیرون آورَد، پس دفتری با جلد قرمز برای من بیرون آورد که در آن دعاهای ماه رمضان بود که از جمله آن این دعا بود:

دعای پس از نماز صبح در روز عید فطر:

«پروردگارا من به تو روی می کنم با محمد که در روبه رویم است و با علی و جعفر از پشت سرم و از سمت راستم و با امامانم از سمت چپ خود و با آنان خود را از عذابت می پوشانم و هر چه بیشتر به تو نزدیک می شوم(معنی زلفی در توضیحات می آید)، زیرا کسی را نمی یابم که از آنان به تو نزدیک تر باشند، آنان امامان من هستند، پس به واسطه آنان ترس مرا از مجازات و خشمت ایمنی ببخش و با رحمت خود مرا در زمره بندگان نیکوکارت داخل کن، من بر اساس دین و آیین محمد و دین و آیین علی و بر اساس دین و آیین اوصیاء به خدا ایمان آوردم، به باطن و ظاهر آنان ایمان آوردم و به آنچه محمد و علی و اوصیاء بدان روی کردند، رو می کنم و بدان اشتیاق دارم و هیچ جنبش و تغییر و نیرویی نیست مگر به خواست خدا، و هیچ عزت و نیرومندی و چیرگی ای جز برای خداوند قهار عزیز جبار نیست .

بر خداوند توکل کردم و هر کس بر خدا توکل کند او برای وی بس است. خدا کارش را به انجام می رساند.

سُنَّتِهِ وَ عَلَی دِینِ الْأَوْصِیَاءِ وَ سُنَّتِهِمْ آمَنْتُ بِسِرِّهِمْ وَ عَلَانِیَتِهِمْ وَ أَرْغَبُ إِلَی اللَّهِ فِیمَا رَغِبَ فِیهِ مُحَمَّدٌ وَ عَلِیٌّ- وَ الْأَوْصِیَاءُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ لَا عِزَّةَ وَ لَا مَنَعَةَ وَ لَا سُلْطَانَ إِلَّا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ الْعَزِیزِ الْجَبَّارِ- تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ- وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أُرِیدُکَ فَأَرِدْنِی وَ أَطْلُبُ مَا عِنْدَکَ فَیَسِّرْهُ لِی وَ اقْضِ لِی حَوَائِجِی فَإِنَّکَ قُلْتَ فِی کِتَابِکَ وَ قَوْلُکَ الْحَقُّ- شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنَّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدی وَ الْفُرْقانِ فَعَظَّمْتَ حُرْمَةَ شَهْرِ رَمَضَانَ بِمَا أَنْزَلْتَ فِیهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَ خَصَصْتَهُ وَ عَظَّمْتَهِ بِتَصْیِیرِکَ فِیهِ لَیْلَةَ الْقَدْرِ فَقُلْتَ لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ- تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ- سَلامٌ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ .

اللَّهُمَّ وَ هَذِهِ أَیَّامُ شَهْرِ رَمَضَانَ قَدِ انْقَضَتْ وَ لَیَالِیهِ قَدْ تَصَرَّمَتْ وَ قَدْ صِرْتُ مِنْهُ یَا إِلَهِی إِلَی مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّی وَ أَحْصَی لِعَدَدِهِ مِنْ عَدَدِی فَأَسْأَلُکَ یَا إِلَهِی بِمَا سَأَلَکَ بِهِ عِبَادُکَ الصَّالِحُونَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَتَقَبَّلَ مِنِّی مَا تَقَرَّبْتُ بِهِ إِلَیْکَ وَ تَتَفَضَّلَ عَلَیَّ بِتَضْعِیفِ عَمَلِی وَ قَبُولِ تَقَرُّبِی وَ قُرُبَاتِی وَ اسْتِجَابَةِ دُعَائِی وَ هَبْ لِی مِنْکَ عِتْقَ رَقَبَتِی مِنَ النَّارِ وَ مُنَّ عَلَیَّ بِالْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ وَ الْأَمْنَ یَوْمَ الْخَوْفِ مِنْ کُلِّ فَزَعٍ وَ مِنْ کُلِّ هَوْلٍ أَعْدَدْتَهُ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ .

أَعُوذُ بِحُرْمَةِ وَجْهِکَ الْکَرِیمِ وَ حُرْمَةِ نَبِیِّکَ وَ حُرْمَةِ الصَّالِحِینَ أَنْ یَنْصَرِمَ هَذَا الْیَوْمُ وَ لَکَ قِبَلِی تَبِعَةٌ تُرِیدُ أَنْ تُؤَاخِذَنِی بِهَا أَوْ ذَنْبٌ تُرِیدُ أَنْ تُقَایِسَنِی بِهِ وَ تُشْقِیَنِی وَ تَفْضَحَنِی بِهِ أَوْ خَطِیئَةٌ تُرِیدُ أَنْ تُقَایِسَنِی بِهَا وَ تَقْتَصَّهَا مِنِّی لَمْ تَغْفِرْهَا لِی وَ أَسْأَلُکَ بِحُرْمَةِ وَجْهِکَ الْکَرِیمِ الْفَعَّالِ لِمَا یُرِیدُ الَّذِی یَقُولُ لِلشَّیْ ءِ کُنْ فَیَکُونُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ.

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِلَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ إِنْ کُنْتَ رَضِیتَ عَنِّی فِی هَذَا الشَّهْرِ أَنْ تَزِیدَنِی فِیمَا بَقِیَ مِنْ عُمُرِی رِضًا وَ إِنْ کُنْتَ لَمْ تَرْضَ عَنِّی فِی هَذَا الشَّهْرِ فَمِنَ الْآنَ

پروردگارا من تو را می خواهم پس تو نیز مرا بخواه، و آنچه نزد توست را می خواهم پس بدست آوردن آن را برایم میسر بگردان و نیازهایم را برآورده کن چرا که در کتاب خویش فرموده ای و فرموده تو حق است: «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِیَ أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًی لِّلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَی وَالْفُرْقَانِ» ⁽¹⁾{ماه رمضان [همان ماه] است که در آن، قرآن فرو فرستاده شده است، [کتابی] که مردم را راهبر، و [متضمّن] دلایل آشکار هدایت، و [میزان] تشخیص حق از باطل است} پس با نزول قرآن در این ماه، حرمت ماه رمضان را بزرگ داشتی و آن را ویژه گرداندی و با قرار دادن شب قدر در این ماه آن را بزرگ داشتی و فرمودی: «لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ * تَنَزَّلُ الْمَلَائِکَةُ وَالرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن کُلِّ أَمْرٍ * سَلَامٌ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ» ⁽²⁾{شبِ قدر از هزار ماه ارجمندتر است. در آن [شب] فرشتگان، با روح، به فرمان پروردگارشان، برای هر کاری [که مقرّر شده است] فرود آیند. [آن شب] تا دَمِ صُبح، صلح و سلام است.}

پروردگارا این روزهای ماه رمضان است که سپری شد و شب های آن به پایان رسید و ای خدای من در این ماه به گونه ای شدم که تو از من نسبت بدان آگاه تری و تو از شمارش کارهایی که در ماه رمضان انجام دادم از من تواناتری، پس ای پروردگارم با آنچه بندگان نیکوکارت از تو می خواهند، از تو می خواهم بر محمد و آل محمد و اهل بیت محمد درود و سلام بفرستی و آنچه را که بدان به تو تقرب بردم را بپذیری و با چند برابر کردن عملم و قبولِ تقرّب بردنم و قبول قربانی ام و اجابت کردن دعایم، بر من فضل و منّت بنهی و از جانب خود، رهائیم را از آتش دوزخ به من ببخشایی و با راه یافتن به بهشت بر من منّت بگذاری و در روز ترسناک مرا از هر ترس و وحشتی ایمن بگردانی و مرا از هر هول و وحشتی که برای روز رستاخیز آماده کرده ای در امان نگه داری .

به حرمت ذات بزرگوارت و حرمت پیامبرت و حرمت انسان های نیکوکار پناه می برم از اینکه این روز سپری شود درحالی که تو را بر گردن من مسوولیتی باشد که مرا به خاطر آن مواخذه کنی، یا گناهی باشد که مرا به خاطر آن به تحمل درد و رنج گرفتار سازی یا مرا به جهت آن نگون بخت و رسوا کنی، یا خطایی که مرا به خاطر آن به تحمل درد و رنج گرفتار سازی و از من انتقام بگیری و آن را برایم نیامرزی، به حرمت ذات بزرگوارت از تو می خواهم، ذاتی که هر آنچه بخواهد انجام می دهد و به هر چیزی بگوید: باش بلافاصله به وجود می آید، و هیچ معبود حقی جز او نیست.

خداوندا به حق «لا إله إلا أنت»{هیچ معبودی جز تو نیست}، از تو می خواهم اگر در این ماه از من خشنود گشته ای، در باقیمانده عمرم رضایت و خشنودی خود را بر من بیفزایی و اگر در این ماه از من راضی نشدی، از هم اکنون از من

فَارْضَ عَنِّی السَّاعَةَ السَّاعَةَ السَّاعَةَ وَ اجْعَلْنِی فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَ فِی هَذَا الْمَجْلِسِ مِنْ عُتَقَائِکَ مِنَ النَّارِ وَ طُلَقَائِکَ مِنْ جَهَنَّمَ وَ سُعَدَاءِ خَلْقِکَ بِمَغْفِرَتِکَ وَ رَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحُرْمَةِ وَجْهِکَ الْکَرِیمِ أَنْ تَجْعَلَ شَهْرَیْ هَذَا خَیْرَ شَهْرِ رَمَضَانَ عَبَدْتُکَ فِیهِ وَ صُمْتُهُ لَکَ وَ تَقَرَّبْتُ بِهِ إِلَیْکَ مُنْذُ أَسْکَنْتَنِی الْأَرْضَ أَعْظَمَهُ أَجْراً وَ أَتَمَّهُ نِعْمَةً وَ أَعَمَّهُ عَافِیَةً وَ أَوْسَعَهُ رِزْقاً وَ أَفْضَلَهُ عِتْقاً مِنَ النَّارِ وَ أَوْجَبَهُ رَحْمَةً وَ أَعْظَمَهُ مَغْفِرَةً وَ أَکْمَلَهُ رِضْوَاناً وَ أَقْرَبَهُ إِلَی مَا تُحِبُّ وَ تَرْضَی اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْهُ آخِرَ شَهْرِ رَمَضَانٍ صُمْتُهُ لَکَ وَ ارْزُقْنِی الْعَوْدَ ثُمَّ الْعَوْدَ حَتَّی تَرْضَی وَ بَعْدَ الرِّضَا وَ حَتَّی تُخْرِجَنِی مِنَ الدُّنْیَا سَالِماً وَ أَنْتَ عَنِّی رَاضٍ وَ أَنَا لَکَ مَرْضِیٌّ .

اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِیمَا تَقْضِی وَ تُقَدِّرُ مِنَ الْأَمْرِ الْمَحْتُومِ الَّذِی لَا یُرَدُّ وَ لَا یُبَدَّلُ أَنْ تَکْتُبَنِی مِنْ حُجَّاجِ بَیْتِکَ الْحَرَامِ فِی هَذَا الْعَامِ وَ فِی کُلِّ عَامٍ الْمَبْرُورِ حَجُّهُمُ الْمَشْکُورِ سَعْیُهُمُ الْمَغْفُورِ ذُنُوبُهُمُ الْمُتَقَبِّلِ عَنْهُمْ مَنَاسِکُهُمُ الْمُعَافَیْنَ عَلَی أَسْفَارِهِمُ الْمُقْبِلِینَ عَلَی نُسُکِهِمُ الْمَحْفُوظِینَ فِی أَنْفُسِهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ وَ ذَرَارِیِّهِمْ وَ کُلِّ مَا أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَیْهِمْ.

اللَّهُمَّ اقْبَلْنِی مِنْ مَجْلِسِی هَذَا فِی شَهْرِی هَذَا فِی یَوْمِی هَذَا فِی سَاعَتِی هَذِهِ مُفْلِحاً مُنْجِحاً مُسْتَجَاباً لِی مَغْفُوراً ذَنْبِی مُعَافًی مِنَ النَّارِ وَ مُعْتَقاً مِنْهَا عِتْقاً لَا رِقَّ بَعْدَهُ أَبَداً وَ لَا رَهْبَةً یَا رَبَّ الْأَرْبَابِ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ أَنْ تَجْعَلَ فِیمَا شِئْتَ وَ أَرَدْتَ وَ قَضَیْتَ وَ قَدَّرْتَ وَ حَتَمْتَ وَ أَنْفَذْتَ أَنْ تُطِیلَ عُمُرِی وَ تُنْسِئَ فِی أَجَلِی وَ أَنْ تُقَوِّیَ ضَعْفِی وَ أَنْ تُغْنِیَ فَقْرِی وَ أَنْ تَجْبُرَ فَاقَتِی وَ أَنْ تَرْحَمَ مَسْکَنَتِی وَ أَنْ تُعِزَّ ذُلِّی وَ أَنْ تَرْفَعَ ضَعَتِی وَ أَنْ تُغْنِیَ عَائِلَتِی وَ أَنْ تُؤْنِسَ وَحْشَتِی وَ أَنْ تُکْثِرَ قِلَّتِی وَ أَنْ تُدِرَّ رِزْقِی فِی عَافِیَةٍ وَ یُسْرٍ وَ خَفْضٍ وَ أَنْ تَکْفِیَنِی مَا أَهَمَّنِی مِنْ أَمْرِ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی وَ لَا تَکِلَنِی إِلَی نَفْسِی فَأَعْجِزَ عَنْهَا وَ لَا إِلَی النَّاسِ فَیَرْفُضُونِی وَ أَنْ تُعَافِیَنِی فِی دِینِی وَ بَدَنِی وَ جَسَدِی وَ

خشنود باشی، در همین ساعت در همین ساعت در همین ساعت. و مرا در این ساعت و در این مجلس از آزادشدگانت از آتش و آزادشدگانت از دوزخ قرار دهی و مرا از کسانی که با مغفرت و رحمتت سعادتمند گشتند، قرار دهی ای مهربان ترین مهربانان.

خداوندا به حرمت ذات بزرگوارت از تو می خواهم این ماه را بهترین ماه رمضانی قرار دهی که در آن به عبادت تو پرداختم و و برای تو روزه گرفتم و به واسطه آن به تو تقرب جستم از زمانی که مرا در زمین سکونت دادی، پاداش آن را بزرگ تر، نعمت آن را کامل تر، سلامتی آن را عام تر و روزی آن را برایم گسترده تر قرار بده و آزادشدن از آتش این ماه را برتر، رحمت آن را واجب تر، و مغفرت آن را بزرگ تر و رضایت مندی آن را کامل تر قرار بده و آن را نزدیک تر کن به آنچه دوست می داری و از آن خشنود می گردی، خداوندا این ماه را آخرین ماه رمضانی قرار نده که برایت روزه گرفته ام و روزه دوباره و دوباره آن را نصیب من بگردان تا اینکه خشنود گردی و به بالاتر از خشنودی و رضایت مندی (تو دست یابم) و مرا سالم از دنیا بیرون ببری درحالی که از من راضی هستی و من رضایت تو را بدست آورده باشم .

خداوندا در اموری حتمی ای که حکم می کنی و مقدر می نمایی از آن حکمی که بازگشت ندارد و و قابل تغییر نیست، به گونه ای قرار بده که مرا در این سال و در هر سال از جمله حاجیان خانه محترم خود ثبت کنی، همآنان که حجشان مقبول، سعیشان مورد تقدیر و گناهانشان آمرزیده و مناسکشان مقبول، سفرهایشان سلامت و عباداتشان انجام شده و جان و مال و فرزندان و هر آنچه بدان ها نعمت بخشیدی، محفوظ است.

خداوندا در این مجلس و در این ماه و در این روز و در این ساعتم مرا رستگار و پیروز گردان و دعایم را اجابت کن و گناهم را بیامرز و مرا از آتش معاف دار و مرا از آن آزاد کن به گونه ای که هرگز پس از آن هیچ بردگیِ (آتش) و هیچ ترس و وحشتی نباشد ای پروردگار پروردگاران.

خداوندا از تو می خواهم در آنچه خواسته ای و اراده فرموده ای و حکم کردی و مقدر و حتمی نمودی و دستور اجرا فرمودی، که عمرم را طولانی بگردانی و أجلم را به تاخیر بیندازی و ضعفم را قوی بگردانی و فقرم را بی نیاز کنی و تنگدستی ام را جبران نمایی و به تهیدستی ام رحم کنی و ذلتم را به عزت تبدیل کنی و فرومایگی ام را بالا ببری و بینواییم را بی نیاز کنی و هراسم را آرامش دهی و اندکم را فزونی بخشی و روزی ام را در عافیت و آسانی و فراخی بر من سرازیر کنی و کارهای مهم دنیا و قیامت مرا کفایت فرما و مرا به خویشتن وامگذار که از آنان ناتوان می شوم و کار مرا بر عهده مردم نگذار که مرا ترک می کنند و مرا در دین و بدن و جسم

رُوحِی وَ وُلْدِی وَ أَهْلِی وَ أَهْلِ مَوَدَّتِی وَ إِخْوَانِی وَ جِیرَانِی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ الْأَحْیَاءِ مِنْهُمْ وَ الْأَمْوَاتِ وَ أَنْ تَمُنَّ عَلَیَّ بِالْأَمْنِ وَ الْإِیمَانِ مَا أَبْقَیْتَنِی فَإِنَّکَ وَلِیِّی وَ مَوْلَایَ وَ ثِقَتِی وَ رَجَائِی وَ مَعْدِنُ مَسْأَلَتِی وَ مَوْضِعُ شَکْوَایَ وَ مُنْتَهَی رَغْبَتِی فَلَا تُخَیِّبْنِی فِی رَجَائِی یَا سَیِّدِی وَ مَوْلَایَ وَ لَا تُبْطِلْ طَمَعِی وَ رَجَائِی فَقَدْ تَوَجَّهْتُ إِلَیْکَ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ قَدَّمْتُهُمْ إِلَیْکَ أَمَامِی وَ أَمَامَ حَاجَتِی وَ طَلِبَتِی وَ تَضَرُّعِی وَ مَسْأَلَتِی فَاجْعَلْنِی بِهِمْ وَجِیهاً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ فَإِنَّکَ مَنَنْتَ عَلَیَّ بِمَعْرِفَتِهِمْ فَاخْتِمْ لِی بِهِمُ السَّعَادَةَ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ .

زِیَادَةٌ فِیهِ ⁽¹⁾:

مَنَنْتَ عَلَیَّ بِهِمْ فَاخْتِمْ لِی بِالسَّعَادَةِ وَ السَّلَامَةِ وَ الْأَمْنِ وَ الْإِیمَانِ وَ الْمَغْفِرَةِ وَ الرِّضْوَانِ وَ السَّعَادَةِ وَ الْحِفْظِ یَا اللَّهُ أَنْتَ لِکُلِّ حَاجَةٍ لَنَا فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ عَافِنَا وَ لَا تُسَلِّطْ عَلَیْنَا أَحَداً مِنْ خَلْقِکَ لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَ اکْفِنَا کُلَّ أَمْرٍ مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ کَأَفْضَلِ مَا صَلَّیْتَ وَ بَارَکْتَ وَ تَرَحَّمْتَ وَ تَحَنَّنْتَ عَلَی إِبْرَاهِیمَ وَ آلِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ⁽²⁾.

بیان

زلفی مصدر بمعنی القرب مفعول مطلق من غیر لفظ الفعل فهو حسبه أی کافیه بالغ أمره أی یبلغ ما یرید فلا یفوته مراد و قرئ بالإضافة و بغیرها اللهم إنی أریدک بالعبادة و السؤال فأردنی بالقبول و الثواب و الإجابة أن تقایسنی به أی تجزینی بمقداره و أصل القیاس تقدیر الشی ء علی مثاله و تشقینی علی بناء الإفعال أی تجعلنی محروما عن الخیر و الثواب بسببه و الشقاوة ضد السعادة.

و قال الجوهری أقص الأمیر فلانا من فلان إذا اقتص له منه فجرحه مثل

و روح و فرزند و خانواده و خویشاوند، دوستان و همسایگان، زن و مرد مومن و مسلمانم چه زنده و مرده، عافیت ببخشای و تا زمانی که زنده هستم با امنیت و ایمان بر من منت بگذار چرا که تو سرپرست و مولا و مورد اعتماد و امید و جایگاه خواسته و شکایت من، و پایان اشتیاق و رغبت من هستی، پس در امیدم مرا نامید مکن ای سید و سرورم، و طمع و امیدم را باطل مکن چرا که من با محمد و آل محمد به سوی تو روی کردم و آنان را در برابر خود و نیاز و خواسته و نیایش و درخواستم مقدّم کردم پس به سبب آنان مرا در دنیا و آخرت گران قدر و عالی مقام و از مقربین درگاهت قرار بده زیرا تو با شناخت آنان بر من منت نهادی پس خوشبختی را برایم به واسطه آنان به پایان رسان چرا که تو بر انجام هر چیزی توانا هستی».

زیادتی در دعا⁽³⁾:

«به سبب آنان بر من منت نهادی، پس ای خدا! هر نیازی از ما را با خوشبختی و سلامتی و امنیت و ایمان و مغفرت و خشنودی و سعادت و محافظت به پایان برسان، و بر محمد و آل محمد درود بفرست و ما را عافیت ده و کسانی از آفریده هایت را که تاب آنان را نداریم بر ما مسلط مگردان و همه امور دنیا و آخرت ما را کفایت فرما ای صاحب جلال و بزرگی، بر محمد و آل محمد درود بفرست درودی همچون بهترین و برترین صلوات و برکت و رحمت و ترحمی که بر ابراهیم و آل ابراهیم فرستادی که به راستی تو شایسته همه ستایش ها و ثناها هستی و بزرگواری مخصوص توست.» ⁽⁴⁾

توضیح

«زلفی» مصدری است که به معنای قرب و نزدیکی بوده و مفعول مطلق از غیر لفظ فعل آن می باشد. «فهو حسبه» یعنی خداوند برای او بسنده می کند. «بالغ امره» یعنی به آنچه می خواهد می رسد پس هیچ خواسته ای از دست او نمی رود که نتواند آن را انجام دهد. و به صورت مضاف و مضاف الیه و غیر آن قرائت شده است. «اللهم انی أریدک» یعنی با عبادت و درخواست کردن تو را می خواهم. «فأردنی» یعنی با قبول کردن و پاداش دادن و اجابت کردن مرا بخواه. «أن تقاسینی» یعنی مرا به اندازه آن جزا دهی. و اصل قیاس بر این است که چیزی را بر مثل و مانند آن تقدیر بگیری. و «تشقینی» بر صیغه باب افعال است یعنی مرا به سبب آن از خیر و ثواب محروم گردانی، و شقاوت، متضاد سعادت است .

جوهری گوید: اقصّ الامیر فلانا من فلان یعنی: حاکم انتقام فلانی را از فلانی گرفت زمانی که انتقام او را از وی بگیرد، پس او را به مانند

جرحه أو قتله قودا و تقاص القوم إذا قاص کل واحد منهم صاحبه فی حساب أو غیره انتهی.

بحرمة وجهک أی ذات و ابتله أی اقطعه و البتل القطع و صدقة بتلة أی منقطعة عن المال لا رجوع فیها و أن تقوی ضعفی الإسناد فیه و فیما بعده مجازی و المعنی تقوینی فی حال ضعفی.

و أن تغنی عائلتی لم أر فیما عندنا من کتب اللغة العائلة مصدرا کما یقتضیه سیاق سائر الفقرات قال الفیروزآبادی عال یعیل عیلا و عیلة و عیولا و معیلا افتقر فهو عائل و الجمع عالة و عیل و عیلی و الاسم العیلة انتهی و لعله کان فی الأصل عیلتی أو المعنی تغنی الجماعة العائلة المنسوبة إلی من أقاربی و أصحابی و هذه الفقرة لیست فی المصباح و غیره.

و أن تکثر قلتی أی قلة مالی و أولادی و أصحابی و أعوانی و الخفض الدعة و الراحة و الرفض الترک.

أقول

أورد الشیخ و الکفعمی و غیرهما⁽¹⁾هذا الدعاء بعد صلاة العید بأدنی تغییر فاخترت ما فی الإقبال لکونه مسندا.

و قال ابن البراج رحمه الله فی المهذب فإذا کان یوم العید بعد صلاة الفجر فإنه یستحب للإنسان أن یدعو بهذا الدعاء فیقول ثم ذکر الدعاء موافقا لما فی المصباح و غیره فمن أراده فلیرجع إلیها.

«2»

الْإِقْبَالُ، قَالَ رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْغُسْلُ یَوْمَ الْفِطْرِ سُنَّةٌ.

ذِکْرُ مَا یُقَالُ عِنْدَ الْغُسْلِ رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی قُرَّةَ بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی عَنْبَسَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: صَلَاةُ الْعِیدِ یَوْمَ الْفِطْرِ أَنْ تَغْتَسِلَ مِنْ نَهَرٍ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ نَهَرٌ فَلِ أَنْتَ بِنَفْسِکَ اسْتِقَاءَ الْمَاءِ بِتَخَشُّعٍ وَ لْیَکُنْ غُسْلُکَ تَحْتَ الظِّلَالِ أَوْ تَحْتَ حَائِطٍ وَ تَسَتَّرْ بِجُهْدِکَ فَإِذَا هَمَمْتَ بِذَلِکَ فَقُلِ- اللَّهُمَّ إِیمَاناً بِکَ وَ تَصْدِیقاً بِکِتَابِکَ وَ

زخم آن شخص زخمی کرد یا برای قصاص او را کُشت و تقاصّ القوم: زمانی که قوم از یکدیگر قصاص کردند و هر یک از آن ها در حساب رسی یا غیر آن از رفیقش قصاص گرفت. پایان نقل قول.

«بحرمه وجهک» یعنی به حرمت ذات تو. «ابتله» یعنی آن را قطع کرد و «بتل» یعنی قطع کردن. و «صدقة بتل» یعنی از صدقه ای که از مال قطع گردد و بدان بازنگردد. و «أن تقوی ضعفی» اسناد در این عبارت و ما بعد آن مجازی است و معنی آن بدین صورت است که در حال ضعف مرا قوی بگردان.

«و أن تغنی عائلتی» در کتاب های لغتی که در نزد ما است واژه «عائله» را به معنای مصدر ندیده ام به صورتی که سیاق و بافت دیگر عبارات و جملات اقتضا می کند. فیروزآبادی گوید: عال یعیل عیلا و عیله و عیولا و معیله یعنی: فقیر شد پس او عائل است و جمع آن عاله و عیّل و عیلی است و اسم آن عیله می باشد. پایان نقل قول. و چه بسا اصل این کلمه «عیلتی» بوده یا معنی این باشد که جماعت بینوای منتسب به من از نزدیکان و دوستانم را غنی گردان. و این عبارت در کتاب «مصباح» و دیگر کتاب ها نیامده است.

«و أن تکثر قلتی» یعنی کمی مال و فرزندان و دوستان و یارانم، و «خفض» به معنای رفاه، آسایش است و «الرفض» به معنای ترک کردن است.

می گویم

شیخ و کفعمی و دیگران ⁽²⁾این دعا را پس از نماز عید با کمترین تغییر ذکر کرده اند، پس مطلب کتاب «اقبال» را انتخاب کردم زیرا حدیث، مسند (سند دار) می باشد.

و ابن براج رحمه الله در «مهذب» گوید: هرگاه روز عید پس از نماز صبح فرار برسد، برای انسان مستحب است که با این دعا به درگاه خداوند دعا کند و بگوید، و دعا را موافق با دعایی که در مصباح و دیگر کتاب ها آمده، ذکر کرد. پس هر کس می خواهد بدان مراجعه کند.

روایت 2

اقبال: عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: غسل کردن در روز فطر سنت است.

آنچه در هنگام غسل گفته می شود،

ابوعنبسه از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: برای نماز عید در روز فطر از آب رودخانه غسل می کنی اگر رودخانه نباشد روی بگردان و با فروتنی، خودت از آب بردار و باید غسل کردن تو زیر سایه یا زیر دیوار باشد و در حد تلاش و امکان خود را بپوشانی. پس چون بدین کارها پرداختی بگو: {خداوندا با ایمان به تو و تصدیق کتاب تو

اتِّبَاعَ سُنَّةِ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ثُمَّ سَمِّ وَ اغْتَسِلْ فَإِذَا فَرَغْتَ مِنَ الْغُسْلِ فَقُلِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ کَفَّارَةً لِذُنُوبِی وَ طَهِّرْ دِینِی اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنِّی الدَّنَسَ.

ثُمَّ ادْعُ عِنْدَ التَّهَیُّؤِ لِلْخُرُوجِ إِلَی صَلَاةِ الْعِیدِ فَقُلْ مَا رَوَیْنَاهُ بِإِسْنَادِنَا إِلَی هَارُونَ بْنِ مُوسَی التَّلَّعُکْبَرِیِّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: ادْعُ فِی الْجُمُعَةِ وَ الْعِیدَیْنِ إِذَا تَهَیَّأْتَ لِلْخُرُوجِ:

اللَّهُمَّ مَنْ تَهَیَّأَ فِی هَذَا الْیَوْمِ أَوْ تَعَبَّأَ أَوْ أَعَدَّ وَ اسْتَعَدَّ لِوِفَادَةٍ إِلَی مَخْلُوقٍ رَجَاءَ رَفْدِهِ وَ جَائِزَتِهِ وَ نَوَافِلِهِ فَإِلَیْکَ یَا سَیِّدِی کَانَتْ وِفَادَتِی وَ تَهْیِئَتِی وَ إِعْدَادِی وَ اسْتِعْدَادِی رَجَاءَ رِفْدِکَ وَ جَوَائِزِکَ وَ نَوَافِلِکَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ خِیَرَتِکَ مِنْ خَلْقِکَ وَ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ وَصِیِّ رَسُولِکَ وَ صَلِّ یَا رَبِّ عَلَی أَئِمَّةِ الْمُؤْمِنِینَ- الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ عَلِیٍّ وَ مُحَمَّدٍ وَ تُسَمِّیهِمْ إِلَی آخِرِهِمْ حَتَّی تَنْتَهِیَ إِلَی صَاحِبِ الزَّمَانِ علیه السلام وَ قُلِ .

اللَّهُمَّ افْتَحْ لَهُ فَتْحاً یَسِیراً وَ انْصُرْهُ نَصْراً عَزِیزاً اللَّهُمَّ أَظْهِرْ بِهِ دِینَکَ وَ سُنَّةَ رَسُولِکَ حَتَّی لَا یَسْتَخْفِیَ بِشَیْ ءٍ مِنَ الْحَقِّ مَخَافَةَ أَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ اللَّهُمَّ إِنَّا نَرْغَبُ إِلَیْکَ فِی دَوْلَةٍ کَرِیمَةٍ تُعِزُّ بِهَا الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ وَ تُذِلُّ بِهَا النِّفَاقَ وَ أَهْلَهُ وَ تَجْعَلُنَا فِیهَا مِنَ الدُّعَاةِ إِلَی طَاعَتِکَ وَ الْقَادَةِ إِلَی سَبِیلِکَ وَ تَرْزُقُنَا بِهَا کَرَامَةَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ اللَّهُمَّ مَا أَنْکَرْنَا مِنْ حَقٍّ فَعَرِّفْنَاهُ وَ مَا قَصُرْنَا عَنْهُ فَبَلِّغْنَاهُ .

وَ تَدْعُو اللَّهَ لَهُ وَ عَلَی عَدُوِّهِ وَ تَسْأَلُ حَاجَتَکَ وَ یَکُونُ آخِرُ کَلَامِکَ اللَّهُمَّ اسْتَجِبْ لَنَا اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِمَّنْ یُذَکَّرُ فَیَذْکُرُ.

ثُمَّ قُلْ مَا رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: ادْعُ فِی الْعِیدَیْنِ وَ الْجُمُعَةِ إِذَا تَهَیَّأْتَ لِلْخُرُوجِ بِهَذَا الدُّعَاءِ وَ قُلِ اللَّهُمَّ مَنْ تَهَیَّأَ فِی هَذَا الْیَوْمِ إِلَی آخِرِ مَا سَبَقَ فِی أَدْعِیَةِ الْجُمُعَةِ⁽¹⁾.

و پیروی از سنت پیامبرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم غسل می کنم.} سپس بسم الله بگو و غسل بنما و چون از کار غسل فارغ شدی بگو: {بارالها این غسل را به عنوان کفاره گناهانم قرار بده و دین مرا پاک بگردان و خداوندا چرک و آلودگی را از من بزدای.}

سپس در هنگام آماده شدن برای بیرون رفتن جهت نماز عید دعا کن و آنچه ما از ابوحمزه ثمالی از امام باقر علیه السلام روایت می کنیم را بگو. ایشان فرمود: در روز جمعه و در دو عید (فطر و قربان) هرگاه برای بیرون رفتن آماده شدی این دعا را بخوان: خداوند هر کسی در این روز مهیّا و مجهّز، آماده و توشه برگرفته تا به امید صله، بهره، عطیه، بخشش و جایزه ای نزد مخلوقی برود، پروردگارا! مهیّا شدن و مجهّز بودن، آمادگی و توشه برگرفتنم به امید بهره، نیکی، عطیّه و جایزه توست، پروردگارا بر محمد که بنده و فرستاده و برگزیده تو از میان مخلوقاتت می باشد، درود بفرست و بر علی که امیرمومنان و جانشین فرستاده ات است درود بفرست و ای خدای من بر امامان مومنان حسن و حسین و علی و محمد - و تا آخرین نفر نام آنان را ذکر می کنی تا به امام زمان علیه السلام می رسی - درود بفرست و بگو:

«خداوندا بر امام زمان گشایش آسان و پیروزی سربلندانه مقرر گردان و به وسیله او دینت و سنت پیامبرت را پیروز بگردان تا از روی ترس از یکی از مخلوقات، اندکی از حق، خوار و سبک شمرده نشود، خداوندا مشتاقانه مسألت داریم که دولتی با شکوه برانگیزی که اسلام و اسلامیان را عزت بخشی و نفاق و منافقین را به خاک ذلت کشی و ما را از منادیان به سوی طاعتت و رهبران به سوی راهت قرار دهی و کرامت دنیا و آخرت نصیب ما فرمائی. بار خدایا هر حقی که بر عهده ما نهادی و ما آن را نشناختیم، شناخت آن را به ما عطا فرما و اگر از فهم حقی قاصر ماندیم به ما بیاموز (برسان).»

و از خداوند برای امام دعا می کنی و دشمنانش را نفرین می کنی و حاجتت را درخواست می کنی و آخرین سخنت این باشد: «اللهم استجب لنا اللهم اجعلنا ممن یذکر فیذکر»پروردگارا دعای ما را اجابت فرما و ما را از جمله کسانی قرار بده که ذکر می کند و از او ذکر می شود.

سپس آنچه که ما از ابوحمزه ثمالی از امام باقر علیه السلام روایت می کنیم بگو، ایشان فرمود: در دو عید هرگاه برای بیرون رفتن آماده شدی این دعا را بخوان: «خداوندا خداوند هر کسی در این روز مهیّا شود - تا پایان آنچه در دعای روز جمعه ذکر شد. ⁽²⁾

بیان

إیمانا بک أی أغتسل لإیمانی بک أو أومن إیمانا و الأول أظهر و یقال عبأت المتاع و عبأته إذا هیأته و الاستعداد للأمر أیضا التهیؤ له أی من هیأ أسباب السفر و استعد له و یقال وفد فلان علی الأمیر أی ورد رسولا أو أتاه لفائدة و الاسم الوفادة بالکسر و قال الجوهری النافلة عطیة التطوع من حیث لا یجب.

«3»

الْإِقْبَالُ، رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ هَارُونَ بْنِ مُوسَی التَّلَّعُکْبَرِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ إِلَی جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: کُنْتُ بِالْمَدِینَةِ وَ قَدْ وَلَاهَا مَرْوَانُ بْنُ الْحَکَمِ مِنْ قِبَلِ یَزِیدَ بْنِ مُعَاوِیَةَ وَ کَانَ شَهْرَ رَمَضَانَ فَلَمَّا کَانَ فِی آخِرِ لَیْلَةٍ مِنْهُ أَمَرَ مُنَادِیَهُ أَنْ یُنَادِیَ فِی النَّاسِ بِالْخُرُوجِ إِلَی الْبَقِیعِ لِصَلَاةِ الْعِیدِ فَغَدَوْتُ مِنْ مَنْزِلِی أُرِیدُ إِلَی سَیِّدِی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام غَلَساً فَمَا مَرَرْتُ بِسِکَّةٍ مِنْ سِکَکِ الْمَدِینَةِ إِلَّا لَقِیتُ أَهْلَهَا خَارِجِینَ إِلَی الْبَقِیعِ فَیَقُولُونَ إِلَی أَیْنَ تُرِیدُ یَا جَابِرُ فَأَقُولُ إِلَی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّی أَتَیْتُ الْمَسْجِدَ فَدَخَلْتُهُ فَمَا وَجَدْتُ فِیهِ إِلَّا سَیِّدِی عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَائِماً یُصَلِّی صَلَاةَ الْفَجْرِ وَحْدَهُ فَوَقَفْتُ وَ صَلَّیْتُ بِصَلَاتِهِ فَلَمَّا أَنْ فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ سَجَدَ سَجْدَةَ الشُّکْرِ ثُمَّ إِنَّهُ جَلَسَ یَدْعُو وَ جَعَلْتُ أُؤَمِّنُ عَلَی دُعَائِهِ فَمَا أَتَی إِلَی آخِرِ دُعَائِهِ حَتَّی بَزَغَتِ الشَّمْسُ فَوَثَبَ قَائِماً عَلَی قَدَمَیْهِ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ وَ تُجَاهَ قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ إِنَّهُ رَفَعَ یَدَیْهِ حَتَّی صَارَتَا بِإِزَاءِ وَجْهِهِ وَ قَالَ :

إِلَهِی وَ سَیِّدِی أَنْتَ فَطَرْتَنِی وَ ابْتَدَأْتَ خَلْقِی- لَا لِحَاجَةٍ مِنْکَ إِلَیَّ بَلْ تَفَضُّلًا مِنْکَ عَلَیَّ وَ قَدَّرْتَ لِی أَجَلًا وَ رِزْقاً لَا أَتَعَدَّاهُمَا وَ لَا یَنْقُصُنِی أَحَدٌ مِنْهُمَا شَیْئاً وَ کَنَفْتَنِی مِنْکَ بِأَنْوَاعِ النِّعَمِ وَ الْکِفَایَةِ طِفْلًا وَ نَاشِئاً مِنْ غَیْرِ عَمَلٍ عَمِلْتُهُ فَعَلِمْتَهُ مِنِّی فَجَازَیْتَنِی عَلَیْهِ بَلْ کَانَ ذَلِکَ مِنْکَ تَطَوُّلًا عَلَیَّ وَ امْتِنَاناً فَلَمَّا بَلَغْتَ بِی أَجَلَ الْکِتَابِ مِنْ عِلْمِکَ وَ وَفَّقْتَنِی لِمَعْرِفَةِ وَحْدَانِیَّتِکَ وَ الْإِقْرَارِ بِرُبُوبِیَّتِکَ فَوَحَّدْتُکَ مُخْلِصاً لَمْ أَدْعُ لَکَ شَرِیکاً فِی مُلْکِکَ وَ لَا مُعِیناً عَلَی قُدْرَتِکَ وَ لَمْ أَنْسُبْ إِلَیْکَ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً.

توضیح

«ایمانا بک» یعنی به خاطر ایمانم به تو غسل می کنم یا به یقین ایمان می آورم و توجیه اول آشکارتر است. و هرگاه کالا را آماده کردی گفته می شود: عبأت المتاع و عبأته، ، و استعداد برای کار نیز به معنای آمادگی برای کار است. یعنی از «هیأ اسباب السفر و استعدّ له» گرفته شده است، یعنی مقدمات سفر را مهیا و خود را برای آن آماده کرد. و گفته می شود: وفد فلان علی الامیر یعنی به عنوان فرستاده و نماینده بر حاکم وارد شد یا برای فائده ای به نزد او آمد، و اسم این فعل «وِفاده»با کسره است، و جوهری گوید: نافله، بخشش مستحبی و داوطلبانه است به گونه ای که واجب نباشد.

روایت 3

اقبال: جابر بن یزید جعفی از جابر بن عبدلله انصاری روایت می کند که گوید: من در مدینه بودم در زمانی که مروان بن حکم از جانب یزید بن معاویه بر آنجا حکم می راند و در آن هنگام ماه رمضان بود. زمانی که آخرین شب ماه فرا رسید، به منادی خود دستور داد مردم را فرا بخواند تا برای نماز عید به سمت بقیع بیرون بروند. پس من صبحگاه از منزلم خارج شدم و می خواستم در تاریکی آخر شب به نزد سرورم علی بن حسین علیه السلام بروم. و از هر راهی از راه های مدینه که می گذشتم، اهالی آنجا را ملاقات می کردم می گفتند: ای جابر کجا می خواهی بروی؟ من نیز می گفتم: به مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می روم. تا اینکه به مسجد رسیدم، پس وارد آنجا شدم و کسی را جز سرورم علی بن حسین علیه السلام را در آنجا ندیدم، در حالی که ایستاده بود و به تنهایی نماز صبح را می گزارد. پس من نیز ایستادم و با نماز او نماز خواندم. زمانی که نمازش را تمام کرد سجده شکر برد سپس نشست و به دعاگویی پرداخت و من نیز به دعاهای او آمین می گفتم. به محض اینکه آخرین دعایش به پایان رسید خورشید برآمد. پس ایشان سریعا با پای پیاده رو به قبله و به سمت قبر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ایستاد، سپس دستانش را بلند کرده به گونه ای که در مقابل صورتش بود و فرمود:

«ای پروردگارم و ای سرورم! تو مرا آفریدی و خلقت مرا آغاز نمودی، هیچ نیازی به من نداشتی بلکه از روی فضل و منت نهادن بر من، مرا آفریدی، و اجل و روزیی ای برایم تعیین نمودی که از آن ها تعدی نمی کنم و هیچ کسی نمی تواند چیزی از آن ها را از من بکاهد. تو با انواع نعمت ها و بی نیازی در کودکی و نوجوانی مرا در کنف و محافظت خود قرار دادی بدون آنکه عملی انجام داده باشم تا آن را برای من به حساب آوری و به سبب آن پاداشم دهی، بلکه این محافظت از جانب تو به خاطر فضل و کرم و منتی بود که بر من نهادی. پس چون زمان و أجل کتاب علم تو فرا رسید و به من توفیق شناخت وحدانیتت و اقرار به ربوبیتت را دادی، من مخلصانه به یکتایی تو ایمان آوردم و در ملک و پادشاهیت کسی را به عنوان شریک و در قدرت کسی را به عنوان یاری رساننده تو فرا نخواندم و هیچ همسر و فرزندی را به تو نسبت ندادم.

فَلَمَّا بَلَغْتَ بِی تَنَاهِیَ الرَّحْمَةِ مِنْکَ عَلَیَّ مَنَنْتَ بِمَنْ هَدَیْتَنِی بِهِ مِنَ الضَّلَالَةِ وَ اسْتَنْقَذْتَنِی بِهِ مِنَ الْهَلَکَةِ وَ اسْتَخْلَصْتَنِی بِهِ مِنَ الْحَیْرَةِ وَ فَکَکْتَنِی بِهِ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ هُوَ حَبِیبُکَ وَ نَبِیُّکَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله أَزْلَفُ خَلْقِکَ عِنْدَکَ وَ أَکْرَمُهُمْ مَنْزِلَةً لَدَیْکَ فَشَهِدْتُ مَعَهُ بِالْوَحْدَانِیَّةِ وَ أَقْرَرْتُ لَکَ بِالرُّبُوبِیَّةِ وَ لَهُ بِالرِّسَالَةِ وَ أَوْجَبْتَ لَهُ عَلَیَّ الطَّاعَةَ فَأَطَعْتُهُ کَمَا أَمَرْتَ وَ صَدَّقْتُهُ فِیمَا حَتَمْتَ وَ خَصَصْتَهُ بِالْکِتَابِ الْمُنْزَلِ عَلَیْهِ وَ السَّبْعِ الْمَثَانِی الموحات [الْمُوحَاةِ] إِلَیْهِ وَ سَمَّیْتَهُ الْقُرْآنَ وَ أَکْنَیْتَهُ الْفُرْقَانَ الْعَظِیمَ فَقُلْتَ جَلَّ اسْمُکَ- وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ وَ قُلْتَ جَلَّ قَوْلُکَ لَهُ حِینَ اخْتَصَصْتَهُ بِمَا سَمَّیْتَهُ مِنَ الْأَسْمَاءِ- طه ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی وَ قُلْتَ عَزَّ قَوْلُکَ یس وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ وَ قُلْتَ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُکَ صلی الله علیه و آله وَ الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ وَ قُلْتَ عَظُمَتْ آلَاؤُکَ ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ .

فَخَصَصْتَهُ أَنْ جَعَلْتَهُ قَسَمَکَ حِینَ أَسْمَیْتَهُ وَ قَرَنْتَ الْقُرْآنَ مَعَهُ فَمَا فِی کِتَابِکَ مِنْ شَاهِدِ قَسَمٍ وَ الْقُرْآنُ مُرْدَفٌ بِهِ إِلَّا وَ هُوَ اسْمُهُ وَ ذَلِکَ شَرَفٌ شَرَّفْتَهُ بِهِ وَ فَضْلٌ بَعَثْتَهُ إِلَیْهِ تَعْجِزُ الْأَلْسُنُ وَ الْأَفْهَامُ عَنْ عِلْمِ وَصْفِ مُرَادِکَ بِهِ وَ تَکِلُّ عَنْ عِلْمِ ثَنَائِکَ عَلَیْهِ فَقُلْتَ عَزَّ جَلَالُکَ فِی تَأْکِیدِ الْکِتَابِ وَ قَبُولِ مَا جَاءَ فِیهِ- هذا کِتابُنا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِ وَ قُلْتَ عَزَّیْتَ وَ جَلَّیْتَ [عَزَزْتَ وَ جَلَلْتَ] ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ ءٍ وَ قُلْتَ تَبَارَکْتَ وَ تَعَالَیْتَ فِی عَامَّةِ ابْتِدَائِهِ- الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْحَکِیمِ- الر کِتابٌ أُحْکِمَتْ آیاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ- الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْمُبِینِ- المر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ- الر کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ- الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ وَ الم ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ .

وَ فِی أَمْثَالِهَا مِنَ السُّوَرِ وَ الطَّوَاسِینِ وَ الْحَوَامِیمِ فِی کُلِّ ذَلِکَ ثَنَّیْتَ بِالْکِتَابِ مَعَ الْقَسَمِ الَّذِی هُوَ اسْمُ مَنِ اخْتَصَصْتَهُ لِوَحْیِکَ وَ اسْتَوْدَعْتَهُ سِرَّ غَیْبِکَ فَأَوْضَحَ لَنَا مِنْهُ شُرُوطَ فَرَائِضِکَ وَ أَبَانَ لَنَا عَنْ وَاضِحِ سُنَّتِکَ وَ أَفْصَحَ لَنَا عَنِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ أَنَارَ لَنَا مُدْلَهِمَّاتِ الظَّلَامِ وَ جَنَّبَنَا رُکُوبَ الْآثَامِ وَ أَلْزَمَنَا الطَّاعَةَ وَ وَعَدَنَا مِنْ بَعْدِهَا الشَّفَاعَةَ فَکُنْتُ مِمَّنْ أَطَاعَ أَمْرَهُ وَ أَجَابَ دَعْوَتَهُ وَ اسْتَمْسَکَ بِحَبْلِهِ فَأَقَمْتُ الصَّلَاةَ وَ آتَیْتُ الزَّکَاةَ وَ الْتَزَمْتُ الصِّیَامَ الَّذِی جَعَلْتَهُ حَقّاً فَقُلْتَ جَلَّ اسْمُکَ- کُتِبَ عَلَیْکُمُ

پس هنگامی که مُنتهای رحمتت بر من رسید منت نهادی به وسیله کسی که مرا به واسطه او از گمراهی هدایت کردی، و به واسطه او مرا از هلاکت نجات دادی و از سرگردانی خلاص نمودی و از جهل و نادانی رهاییم بخشیدی، و آن شخص دوستدار و پیامبرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم است، او نزدیکترین مخلوقاتت به توست و والاترین جایگاه را نزد تو دارد، پس با او به وحدانیتت گواهی دادم و به ربوبیت تو و رسالت او اقرار کردم و اطاعت و فرمانبرداری وی را بر خود واجب دانستم، پس همان طور که دستور فرمودی از او اطاعت کردم و در آنچه حتمی گرداندی، او را تصدیق نمودم. او را با کتابی که بر وی نازل فرمودی و با سبع المثانی که بر وی وحی شد، ویژه گرداندی و آن کتاب را قرآن نامیدی و این کتاب را با کنیه «فرقان بزرگ» نام نهادی پس ای کسی که اسمت بزرگ شد فرمودی: «وَلَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ» ⁽¹⁾{و به راستی، به تو سبع المثانی [سوره فاتحه] و قرآن بزرگ را عطا کردیم.} و فرمودی و فرمایشت درباره آن بزرگ بود آن هنگام که آن را با نام گذاری اسمی از أسماء مختص گرداندی وفرمودی: «طه مَا أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَی» ⁽²⁾{ قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج افتی} و ای خدایی که کلامت بزرگ شد فرمودی: «یس * وَالْقُرْآنِ الْحَکِیمِ» ⁽³⁾{ یس سوگند به قرآن حکمت آموز} و ای خدایی که نام هایت مقدس شد فرمودی: «ص وَالْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ» ⁽⁴⁾{صاد. سوگند به قرآن پراندرز} و ای خدایی که نعمت هایت بزرگ شد فرمودی: «ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِیدِ» ⁽⁵⁾{قاف، سوگند به قرآن باشکوه.}

و او (پیامبر) را به این امر ویژه گرداندی که او را قسم خود قرار دادی آنگاه که نامش را ذکر کردی و قرآن را با نامش قرین کردی. پس هر شاهد قسمی که در کتابت آوردی و قرآن را مرادف آن کردی، آن اسم اوست و آن شرافتی است که او را بدان مشرف گرداندی و فضیلتی است که به سوی او فرستادی به گونه ای که زبان ها و فهم ها از علم به توصیفی که مقصود تو بوده، عاجزند و از علم به حمد و ثنای تو برای آن ناتوان است و در تایید کتابت و قبول آنچه در آن آمده است، ای خدایی که بزرگیت گرامی است فرمودی: «هذا کِتابُنا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِ» ⁽⁶⁾{این است کتابِ ما که علیه شما به حق سخن می گوید} و فرمودی، عزیز و گرامی شدی: «ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ ءٍ» {ما هیچ چیزی را در کتاب [لوح محفوظ] فروگذار نکرده ایم} و ای مبارک شده و بزرگ شده در عموم ابتدای سوره های قرآن فرمودی،: «الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْحَکِیمِ، الر کِتابٌ أُحْکِمَتْ آیاتُهُ ثم فصلت الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْمُبِینِ، المر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ، الر کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ، الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ وَ الم ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ».

و در آیات دیگری از سوره ها و طس ها و و حم ها، در همه این ها همراه با قَسَمی که اسم کسی بوده که او را به وحی خود اخصاص دادی، و اسرار غیبی ات را نزدش نهاده ای، این کتاب را ثنا نمودی و او در این کتاب شرایط فریضه هایت را برای ما توضیح داد و سنت های آشکارات را برای ما تبیین نمود و حلال و حرام را برای ما بیان کرد و تاریکی های سخت را برای ما روشن و نورانی کرد و ما را از ارتکاب گناهان دور گرداند و اطاعت و فرمانبرداری را بر ما واجب گردانید و پس از فرمانبرداریمان به ما وعده شفاعت داد. و من از جمله کسانی بودم که امر او را اطاعت کرده و دعوت او را اجابت نموده و به ریسمان او چنگ زدم، پس نماز به پا داشتم و زکات پرداخت کردم و روزه را که حق قرار دادی بر خود لازم کردم و ای خدایی که نامت بزرگ شد فرمودی: «کُتِبَ عَلَیْکُمُ

الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ثُمَّ إِنَّکَ أَبَنْتَهُ فَقُلْتَ عَزَّیْتَ وَ جَلَّیْتَ- شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ وَ قُلْتَ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ .

وَ رَغَّبْتَ فِی الْحَجِّ بَعْدَ إِذْ فَرَضْتَهُ إِلَی بَیْتِکَ الَّذِی حَرَّمْتَهُ فَقُلْتَ جَلَّ اسْمُکَ- وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ قُلْتَ عَزَّیْتَ وَ جَلَّیْتَ- وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ- لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعامِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ أَنْ تَجْعَلَنِی مِنَ الَّذِینَ یَسْتَطِیعُونَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مِنَ الرِّجَالِ الَّذِینَ یَأْتُونَهُ لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ لِیُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلَی مَا هَدَاهُمْ وَ أَعِنِّی اللَّهُمَّ عَلَی جِهَادِ عَدُوِّکَ فِی سَبِیلِکَ مَعَ وَلِیِّکَ-⁽¹⁾کَمَا قُلْتَ جَلَّ قَوْلُکَ- إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ قُلْتَ جَلَّتْ أَسْمَاؤُکَ- وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصَّابِرِینَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ .

اللَّهُمَّ فَأَرِنِی ذَلِکَ السَّبِیلَ حَتَّی أُقَاتِلَ فِیهِ بِنَفْسِی وَ مَالِی طَلَبَ رِضَاکَ فَأَکُونَ مِنَ الْفَائِزِینَ إِلَهِی أَیْنَ الْمَفَرُّ عَنْکَ فَلَا یَسَعُنِی بَعْدَ ذَلِکَ إِلَّا حِلْمُکَ فَکُنْ بِی رَءُوفاً رَحِیماً وَ اقْبَلْنِی وَ تَقَبَّلْ مِنِّی وَ أَعْظِمْ لِی فِیهِ بَرَکَةَ الْمَغْفِرَةِ وَ مَثُوبَةِ الْأَجْرِ وَ أَرِنِی صِحَّةَ التَّصْدِیقِ بِمَا سَأَلْتُ وَ إِنْ أَنْتَ عَمَّرْتَنِی إِلَی عَامٍ مِثْلِهِ وَ لَمْ تَجْعَلْهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنِّی فَأَعِنِّی بِالتَّوْفِیقِ عَلَی بُلُوغِ رِضَاکَ وَ أَشْرِکْنِی یَا إِلَهِی فِی هَذَا الْیَوْمِ فِی جَمِیعِ دُعَاءِ مَنْ أَجَبْتَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ أَشْرِکْهُمْ فِی دُعَائِی إِذَا أَجَبْتَنِی فِی مَقَامِی هَذَا بَیْنَ یَدَیْکَ فَإِنِّی رَاغِبٌ إِلَیْکَ لِی وَ لَهُمْ وَ عَائِذٌ بِکَ لِی وَ لَهُمْ فَاسْتَجِبْ لِی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ ⁽²⁾.

اختیار ابن الباقی، و جنة الأمان، عن جابر: مثله ⁽³⁾.

الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ» ⁽⁴⁾{روزه بر شما مقرر شده است، همان گونه که بر کسانی که پیش از شما [بودند] مقرر شده بود} سپس آن را تبیین نمودی و ای خدایی که عزیز و گرامی شدی فرمودی: «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِیَ أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ» ⁽⁵⁾{ ماه رمضان [همان ماه] است که در آن، قرآن فرو فرستاده شده است} و فرمودی: «فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ» ⁽⁶⁾{ پس هر کس از شما این ماه را درک کند باید آن را روزه بدارد.} و به حج خانه خود که آن را حرمت نهادی اشتیاق پیدا کردم پس از آنکه آن را واجب کردی، پس ای خدایی که نامت بزرگ شد فرمودی: «وَلِلّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً» ⁽⁷⁾{ و برای خدا، حج آن خانه، بر عهده مردم است [البته بر] کسی که بتواند به سوی آن راه یابد} و ای خدایی که عزیز و گرامی شدی فرمودی: «وَأَذِّن فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجَالًا وَعَلَی کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ * لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَّعْلُومَاتٍ عَلَی مَا رَزَقَهُم مِّن بَهِیمَةِ الْأَنْعَامِ» ⁽⁸⁾{و در میان مردم برای [ادای] حج بانگ برآور تا [زائران] پیاده و [سوار] بر هر شتر لاغری- که از هر راه دوری می آیند- به سوی تو روی آورند، تا شاهد منافع خویش باشند، و نام خدا را در روزهای معلومی بر دامهای زبان بسته ای که روزی آنان کرده است ببرند.} خداوندا از تو می خواهم مرا از کسانی قرار دهی که بتوانند به سوی حج راه یابند و از مردانی قرار دهی که به سوی آن می روند تا شاهد منافع خویش باشند و به پاس آنچه خداوند آنان را به سوی آن هدایت کرد، او را بزرگ بدارند. ای پروردگارا مرا برای جهاد در راهت برای مقابله با دشمنت به همراه ولی خود⁽⁹⁾یاری برسان همانطور که ای خدایی که کلامت بزرگ شد فرمودی: «إِنَّ اللّهَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الجَنَّةَ یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ» ⁽¹⁰⁾{ در حقیقت، خدا از مؤمنان، جان و مالشان را به [بهای] اینکه بهشت برای آنان باشد، خریده است همان کسانی که در راه خدا می جنگند.} و ای خدایی که نامهایت بزرگ شد فرمودی: «وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِینَ مِنکُمْ وَالصَّابِرِینَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَکُمْ» ⁽¹¹⁾{و البتّه شما را می آزماییم تا مجاهدان و شکیبایانِ شما را باز شناسانیم، و گزارشهای [مربوط به] شما را رسیدگی کنیم.} خداوندا پس آن راه را بر من بنما تا در آن راه با جان و مالم در طلب خشنودی تو بجنگم و از جمله رستگاران باشم، پروردگارا راه گریز از تو کجاست، و پس از این جز بردباری تو چیزی در وسع و توان من نیست، پس نسبت به من رؤوف و مهربان باش و به سوی من بیا و از من قبول کن، و برای من در آن برکتِ آمرزش گناهان و پاداش نیکو را بزرگ بدار و درستی تصدیق کردن آنچه که از من خواستی را نشانم بده و اگر تا سال دیگر به من عمر دادی و آن را آخرین عهد من قرار ندادی، مرا به توفیق رسیدن به رضایت مندیت یاری ده. و ای پرودگار من، در این روز مرا در همه دعای زنان و مردان مؤمنی که اجابت نمودی، شریک گردان و هرگاه در این جایگاهی که در مقابل تو هستم دعایم را اجابت کردی، آنان را در دعایم شریک کن چرا که من برای خودم و برای آن ها به سوی تو اشتیاق دارم و برای خودم و برای آن ها به تو پناه می برم، پس دعایم را اجابت کن ای مهربان ترین مهربانان. ⁽¹²⁾

اختیار ابن الباقی و جنه الامان: از جابر همین حدیث روایت شده است. ⁽¹³⁾

بیان

الطفل یکون واحدا و جمعا کما قال تعالی أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلی عَوْراتِ النِّساءِ⁽¹⁾و الناشی الغلام إذا شب و ارتفع عن حد الصبا و قرب من الإدراک فلما بلغت بی أجل الکتاب أی من إیجادی أو إیصالی حد المعرفة و کلمة من فی قوله من علمک تعلیلیة و یحتمل التبعیض أیضا أی مما تعلم من مصالحی و أحوالی و نسبه ینسبه بالضم و ینسبه بالکسر ذکر نسبه و الجوهری لم یذکر الکسر و أسمیته أی الکتاب.

ثم إن هذا الدعاء یدل علی أن جمیع فواتح السور من أسماء النبی صلی الله علیه و آله قال الکفعمی قلت اختلف فی الحروف المفتتح بها السور علی أقوال:

الأول أنها من المتشابهات التی لا یعلم تأویلها إلا الله و هو المروی عن الأئمة علیهم السلام.

الثانی أنها من أسماء السور و مفاتحها.

الثالث أن المراد بها أسماء الله تعالی لأن علیا علیه السلام: کان یقول فی دعائه یا کهیعص و یا حم عسق، و لعله أراد یا منزلهما.

الرابع أن المراد بها الدلالة علی أسمائه تعالی فمعنی الم أنا الله أعلم و المر أنا الله أعلم و أری و المص أنا الله أعلم و أفصل و الکاف فی کهیعص من کاف و الهاء من هاد و الیاء من حکیم کذا و العین من علیم و الصاد من صادق و قیل الکاف کربلاء و الهاء هلاک العترة و الیاء یزید العین عطش الحسین و الصاد صبره و قیل الألف یدل علی اسم الله و اللام علی اسم جبرئیل و المیم علی اسم محمد صلی الله علیه و آله أی القرآن منزل من الله بلسان جبرئیل علی محمد صلی الله علیه و آله و قیل الألف مفتاح اسم الله و اللام مفتاح اسم اللطیف و المیم مفتاح اسم محمد صلی الله علیه و آله.

و قال أهل الإشارة الألف من أنا و اللام من لی و المیم من منی فأشار بالألف إلی أنه الکل و باللام إلی أن له الکل و بالمیم إلی أن منه الکل و قیل الألف

توضیح

«طفل» هم مفرد و هم جمع است همان طور که خداوند فرموده است: «أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاء» ⁽²⁾{یا کودکانی که بر عورت های زنان وقوف حاصل نکرده اند.} و «ناشی» پسری است که جوان شود و از مرز کودکی بگذرد و به ادراک و تعقل نزدیک شود. «فلما بلغت بی اجل الکتاب» یعنی به وجود آوردن من و رساندن من به مرز شناخت. و «من» در «من علمک» برای تعلیل است و نیز ممکن است «من» بعضیه باشد یعنی از آنچه که از منافع و احوال من می دانی. و «نسبه ینسُبه» با ضمه و «ینسِبه» با کسره یعنی نسبت او را ذکر کرد. و جوهری حالت کسره آن را ذکر نکرده است و «أسمیته» یعنی کتاب را نامیدی .

همچنین این دعا دلالت بر این دارد که همه کلمات آغازین سوره ها از نام های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است. کفعمی گفته است: گویم در حروفی که سوره ها با آن آغاز شده اند بر چند دیدگاه اختلاف نظر وجود دارد:

اول: این حروف از متشابه هایی است که جز خداوند کسی تاویل آن را نمی داند و این قول از امامان علیهم السلام روایت شده است.

دوم: این حروف از نام های سوره ها و آغازین آن هاست.

سوم: مقصود از این حروف نام های خداوند متعال است زیرا حضرت علی علیه السلام در دعایش می فرمود: ای کهیعص و ای حمعسق، و شاید مقصود ایشان: ای نازل کننده این دو حرف، باشد.

چهارم: مقصود از این حروف، دلالت بر نام های خداوند متعال باشد. پس معنی «الم» «أنا الله اعلم» یعنی من خداوند می دانم. و معنی «المر» «أنا الله اعلم و «المر» یعنی من خداوند می دانم و درک می کنم. و معنی «المص» «أنا الله اعلم و أفصل» یعنی من خداوند می دانم و تفصیل می دهم. و کاف در «کهیعص» از کفایت دهنده و هاء از هدایت گر و یاء از حکیم و عین از علیم و صاد از صادق می باشد. و گفته شده کاف، کربلاء و هاء، هلاک شدن عترت و یاء، یزید و عین، عطش حسین و صاد، صبر حسین است. و گفته شده: الف بر اسم خداوند، و لام بر اسم جبرئیل و میم بر اسم محمد صلی الله علیه و آله و سلم دلالت می کند یعنی قرآن از جانب خداوند با زبان جبرئیل بر محمد صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده است، و گفته شده: الف کلید اسم خداوند و لام کلید اسم لطیف و میم کلید اسم محمد می باشد.

و اهل اشارت گفته اند: الف از «أنا» و لام از «لی» و میم از «منی» گرفته شده و با الف به این اشاره دارد که خداوند کُلّ است و با لام به این اشاره دارد که همه چیز از آنِ خداوند است و با میم به این اشاره دارد که همه چیز از جانب اوست. و گفته شده: الف

من الآلاء و اللام من اللطیف و المیم من المجید أقسم سبحانه من آلائه و لطفه و مجده و قیل الألف من أقصی الحلق و هو مبدأ المخارج و اللام من طرف اللسان و هو وسطها و المیم من الشفة و هو آخرها جمع سبحانه بینها فی الم إیماء إلی أن العبد ینبغی أن یکون أول کلامه و وسطه و آخره فی ذکره تعالی.

و ذکر الثعلبی فی تفسیره عن علی علیه السلام فی قوله تعالی الم إن فی الألف ستة صفات من صفاته تعالی الأول الابتداء فإنه تعالی ابتداء جمیع الخلق و الألف ابتداء الحروف الثانی الاستواء فإنه تعالی عادل غیر جائر و الألف مستوفی ذاته الثالث الانفراد فإنه تعالی فرد و الألف فرد الرابع اتصال الخلق بالله و الله تعالی لا یتصل بهم و کذلک الألف لا یتصل بالحروف و هی المتصلة به الخامس أنه تعالی مباین لجمیع خلقه بصفاته و الألف مباین لجمیع الحروف السادس أنه تعالی سبب ألفة الخلق و کذلک الألف سبب ألفة الحروف.

و عن علی علیه السلام: أن لکل کتاب صفوة و صفوة القرآن حروف التهجی و عن الشعبی أن لله تعالی فی کل کتاب سرا و سره فی القرآن حروف الهجاء المذکورة.

قلت و هذه الحروف إذا جمعتها و حذفت المتکرر کانت علی صراط حق نمسکه و هی أربعة عشر حرفا نصف حروف المعجم و هی قد اشتملت علی أنصاف أجناس الحروف و بیان ذلک أن فیها من المهموسة نصفها و من المجهورة نصفها و من الشدیدة نصفها و من الرخوة نصفها و من المطبقة نصفها و من المنفتحة نصفها و من المستعلیة نصفها و من المنخفضة نصفها و من حروف القلقلة نصفها.

و أما کهیعص فقد مر تفسیرها و قیل إن معناها کاف لعباده هاد لهم یده فوق أیدیهم عالم بهم صادق بوعده.

و أما طسم و طس قیل فیهما ما مر فی الم و قیل إنه سبحانه أقسم بطوله و

از آلاء (نعمت ها) و لام از لطیف و میم از مجید گرفته شده و خداوندِ پاک و منزه از نعمت ها و لطف و بزرگیش سوگند یاد کرده است. و گفته شده: الف از «أقصی الحلق» (دورترین قسمت حلق) و آن مبدأ مخارج حروف است و لام از «طرف اللسان» (گوشه زبان) و آن میانه مخارج است و میم از «شفه» (لب) و آن انتهای مخارج است. خداوند سبحان در «الم» به صورت اشاره بین این سه مورد جمع کرده است تا اینکه برای بنده شایسته باشد که آغاز و میانه و پایان نقل قولش با ذکر خداوند متعال باشد.

ثعلبی در تفسیر خود از علی علیه السلام در باره این سخن خداوند «الم» ذکر کرده است که در «الف» شش صفت از صفت های خداوند متعال وجود دارد، صفت اول ابتداء است زیرا خداوند متعال آغازگر همه مخلوقات است و «الف» حرف آغازین حروف است، صفت دوم استواء است، خداوند متعال عادل غیر ظالم است و الف ذات متعال را به صورت کامل در بردارد، صفت سوم انفراد است، خداوند متعال فرد است و الف نیز فرد است، صفت چهارم اتصال مخلوقات به خداوند و عدم اتصال خداوند متعال به مخلوقات است و همچنین الف نیز به حروف متصل نمی شود و حروف به آن متصل می شوند، صفت پنجم این است که خداوند به خاطر صفاتش با همه مخلوقاتش متفاوت است و الف نیز با همه حروف متفاوت است، صفت ششم این است که خداوند متعال سبب الفت مخلوقات است و الف نیز سبب الفت حروف است.

از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: هر کتابی بهترین و خالص ترینی دارد و بهترین و خالص ترین قرآن حروف هجاء است

و از شعبی روایت شده که گفته است: همانا خداوند متعال در هر کتابی رازی نهاده است و راز او در قرآن حروف هجاء مذکور است.

گفتم: اگر این حروف را جمع کنی و حروف تکراری آن را حذف نمایی بدین صورت خواهد شد: «علی صراط حق نمسکه» (علی راه حق است بدان چنگ می زنیم) که چهارده حرف و نصف حروف الفباء است، و نصف انواع حروف را شامل می شود، بدین صورت که نصفِ حروف بی صدا و نصفِ حروف صدادار و نصف حروف شدید و نصف حروف نرم و نصف حروف مطبقه و نصف حروف منفتحه و نصف حروف مستعلیه و نصف حروف منخفضه و نصف حروف قلقله است .

و اما تفسیر کهیعص بیان شد و گفته شده: معنای آن بدین صورت است که خداوند برای بندگان کافی است، هدایت گر آنان می باشد و قدرت او بالای قدرت آنان است، بر آنان علم و آگاهی دارد و وعده اش راست و صادق است.

و اما در طسم و طس آنچه که در «الم» بیان شد در این دو حرف نیز وجود دارد و گفته شده: خداوند پاک و منزه به منت و

سنائه و ملکه و عن النبی صلی الله علیه و آله: الطاء طور سینا و السین الإسکندریة و المیم مکة.

و قیل الطاء شجرة طوبی و السین سدرة المنتهی و المیم محمد المصطفی و أما ن فقیل هو الحوت الذی تحت الأرض و قیل هو الدواب و قیل هو نهر فی الجنة قال الله تعالی له کن مدادا فجمد و کان أشد بیاضا من اللبن و أحلی من الشهد فقال للقلم اکتب فکتب القلم ما کان و ما هو کائن إلی یوم القیامة روی ذلک عن الباقر علیه السلام.

ثم قال ⁽¹⁾هذا الکلام یدل علی أن ن و ق و ص و یس و طه من أسماء النبی صلی الله علیه و آله فأما ق و ص فلم أر فی التفاسیر ما یدل علی ذلک و أما یس فذکر الطبرسی فی تفسیره أن معناه یا إنسان عن أکثر المفسرین و قیل یا رجل و قیل یا محمد و قیل معناه یا سید الأولین و الآخرین و عن الصادق علیه السلام هو اسم النبی صلی الله علیه و آله و أما طه فهو یا رجل بلغة عکة قال الشاعر :

إن السفاهة طه من خلائقکم *** لا بارک الله فی القوم الملاعین

قال الحسن هو جواب للمشرکین حین قالوا إنه شقی فقال سبحانه یا رجل ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی لکن لتسعد به و لتنال الکرامة فی الدارین قیل و کان یصلی اللیل کله ⁽²⁾

فما أخرجه السیوطی فی دره عن ابن مردویه عن علیّ علیه السلام أنّه قال: لما نزل علی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله« یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلِیلًا» قام اللیل کله حتّی تورمت قدماه فجعل یرفع رجلا و یضع رجلا فنزل علیه« طه ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی» فمما یسقط و یتهافت صدره بذیله، فان آیة المزّمّل تأمره بنوم اللیل و القیام من نصفه أو آخره، فکیف خالف و قام اللیل کله، و کیف یصحّ الصلاة مع القیام علی رجل واحدة، و القیام کذلک موجب لفوات القرار و سبب للتحریک الدائم بالنسبة الی القائم بالرجل السالمة، کیف و بالرجل المتورمة مع أن القیام علی رجل واحدة- اذا کانتا متورمتین- أصعب و أوجع.

و هکذا ما قالوه فی تعلیق الحبل بالصدر، باطل مموه. فان القیام کذلک ینافی الاستقلال و بعد غلبة النوم و النعاس تبطل الصلاة رأسا و انما تناسب العباد المتصنعین من المتصوفة.

فما روی من ذلک و أشباهها کلها آراء الصحابة و التابعین علی ما نقله السیوطی فی دره، و کلها خلاف الحق، و خلاف ظاهر الآیة الکریمة، بل الحق أن السورة الکریمة بتمامها نزلت تسلیة من اللّه عزّ و جلّ و تطییبا منه لقلب رسوله الکریم حیث قام فیهم بأعباء الدعوة سنین، و قاسی أنواع الشدائد و المحن فی ذلک و لم یؤمن به مع ذلک الا قلیل من قلیل. حتی أن قریشا عیرته بأنّه شقی مفلوک منذ نزل علیه القرآن بزعمه موهون عند ربّه حیث أنزل علیه ما قد شقی به و ذل و هان فی قومه بعد ما کان عزیزا من دون أن یوفق و یأتی بخیر و من هو انه و شقائه علی ربّه أنّه کلما آذیناه و عیرناه و أذللناه لا یعترینا ربّه بسوء و کلما قلنا: فأتنا بما تعدنا ان کنت من الصادقین، لا یجترئ علی ربّه أن یسأل ذلک، و لعله سأله فلم یجبه.

فأنزل علیه عزّ و جلّ سورة طه جملا و فی صدرها هذه التسلیة و التطیب بأنّه: طه ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی إِلَّا تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشی، یعنی أنک لا تشقی بالقرآن و دعوته بل تسعد و تعلو دعوتک علی کل دعوة، و انما قل المؤمنون بک و التابعون لدعوتک، لان القرآن تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشی، و من یتذکر و یخشی من المجتمع قلیل من قلیل و إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ باللّه و هم الاقلون عددا.

ثمّ قص علیه قصة موسی بطولها و خصوصا ما قاساه من الشدائد و المحن قبل البعثة و بعدها و ذکره بأنّه أیضا لم ینجح دعوته الا بعد سنین متطاولة و مقاساة المحن الکثیرة الوافرة من فرعونه و ملائه، بل و من قومه بنی إسرائیل قبل انجائهم و بعده من التضارب فی الآراء ثمّ من فتنة السامری و عجله.

ثمّ ذکره صلی الله علیه و آله بقصة آدم و خروجه من الجنة حیث وعد للانس و الجن علی نفسه بتمتعهم فی الحیاة الدنیا اختبارا حیث قال: اهْبِطا مِنْها جَمِیعاً بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ فَلا یَضِلُّ وَ لا یَشْقی* وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً» الآیات 123 و 124 من السورة.

ثمّ انزل علیه بعد هذه التقدمة و التوطئة، أن اللّه عزّ و جلّ انما لا یعتریهم بسوء و لا ینزل بهم العذاب حسب استعجالهم و لا یأتیهم بالآیات طبقا لاقتراحهم، لما سبق منه الوعد بتمتعهم حتی حین، وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ وَ أَجَلٌ مُسَمًّی قدر لهم لَکانَ لِزاماً فَاصْبِرْ عَلی ما یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِها وَ مِنْ آناءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّکَ تَرْضی.

و یعلق صدره بحبل لا یغلبه النوم فأمره سبحانه بالتخفیف علی

نور و پادشاهی اش سوگند یاد کرده است. و از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده که طاء، طور سینا و سین، اسکندریه و میم، مکه است. و گفته شده که طاء درخت طوبی و سین، سدره المنتهی و میم، محمد مصطفی است. و در مورد «ن» گفته شده که برجی از برج های آسمان است که در زیرِ زمین واقع شده است و گفته شده جنبده ای است و گفته شده که رودخانه ای در بهشت است که خداوند به آن گفت: جوهر باش، پس خشک شد و آب این رودخانه از شیر سفیدتر و از عسل شیرین تر بود، پس خداوند به قلم امر کرد: بنویس، و قلم آنچه را بوده و آنچه را تا روز قیامت به وجود می آید نوشت. این فرموده از امام باقر علیه السلام روایت شده است.

سپس فرمود: ⁽³⁾این کلام دلالت بر این دارد که ن و ق و ص و یس و طه از نام های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است. اما چیزی در تفاسیر در مورد ق و ص ندیده ام که بر این مطلب دلالت کند و اما در مورد یس، طبرسی در تفسیر خود ذکر کرده است که به معنی: ای انسان است و از بسیاری از مفسران این معنی ذکر شده است، و گفته شده: ای مرد (شخص)، و گفته شده: ای محمد و گفته شده به معنای: ای سرور پیشینیان و پسینیان است، و از امام صادق علیه السلام روایت شده که آن اسم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است. و اما طه در زبان (لهجه) عکه به معنای: ای مرد (شخص) است. شاعر سروده است:

ای مرد، بی خردی از طبیعت و سرشت شماست

خداوند در قوم ملعون و نفرین شده برکت نیندازد .

امام حسن علیه السلام فرمود: این حرف جواب مشرکان است زمانی که گفتند: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رنج دیده و نگون بخت است. پس خداوند سبحان فرمود: ای مرد «ما أنزلنا علیک القرآن لتشقی»ما قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج بیفتی و نگون بخت شوی، بلکه برای اینکه سعادتمند گردی و در دنیا و آخرت به کرامت دست یابی، گفته شده: پیامبر تمام شب را نماز می خواند⁽⁴⁾

اما آنچه سیوطی از ابن مردویه از حضرت علی علیه السلام روایت کرده که وقتی این آیه بر پیامبر نازل شد که «یا أیها المزمل قم اللیل إلا قلیلا» پیامبر تمام شب را بیدار می ماند و عبادت می کرد تا جایی که پاهایش ورم کرد و یک پایش را از زمین بلند کرده و پای دیگر را بر زمین می نهاد و خداوند آیه دوم سوره طه «طه ما أنزلنا علیک القرآن لتشقی» قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج بیفتی.را نازل فرمود، این حدیث مردود است زیرا آیه سوره مزّمل ایشان را به خواب شب و قیام نصف یا قسمتی از آن دستور می دهد. پس چگونه امکان دارد پیامبر از دستور خداوند مخالفت کرده و کل شب را بیدار بماند و به عبادت بپردازد و چگونه نماز با با نهادن یک پا بر زمین صحیح است و نماز گزاردن این چنینی سبب از بین رفتن آرامش و به حرکت درآمدن پای نمازگزار در نماز می شود. و نماز خواندن با پای ورم پیدا کرده بسیار سخت تر و دردناک تر است.

همچین آنچه درباره بستن طناب به سینه گفته شده باطل و جعلی است زیرا برپایی نماز در این حالت با استقلال فرد منافات دارد و پس از غلبه خواب و چرت نماز یکسره باطل می شود و این عمل با عبادت متصوفه تناسب دارد.

پس آنچه در این باره روایت شده و نظایر آن همه اش بنا بر آنچه سیوطی در کتابش نقل کرده آراء صحابه و تابعین است و همه اش خلاف حق و خلاف ظاهر آیه کریمه است. بلکه حقیقت این است که همه سوره کریمه برای دلداری پیامبر از جانب خداوند است چرا که پیامبر سال های زیادی بار دعوت را بر دوش کشید و انواع سختی ها و مصیبت ها را در این راه متحمل شد و علی رغم این جز اندکی به او ایمان نیاوردند تا جایی که قریش بر او عیب می گرفتند که از زمانی که - به گمانش - قرآن بر او نازل شده، رنج دیده و مفلوک شده است و پس از آنکه در میان قومش گرامی بوده چیزی بر او نازل شد که او را در خوار و زبون ساخته است و چه کسی است که هر بار او را آزار می دادیم و بر او عیب می گرفتیم پروردگارش آسیبی به ما نمی رساند و هر بار می گفتیم: اگر راست می گویی آنچه به ما وعده می دهی بر ما بیاور. جرأت نمی کرد که از پروردگارش این درخواست را کند و شاید درخواست کرده و خواسته اش اجابت نشده است.

پس خداوند کل سوره طه را بر ایشان نازل فرمود که در آغاز سوره این دلداری است که: طه. قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج افتی، جز اینکه برای هر که می ترسد، پندی باشد. یعنی با قرآن و دعوت آن به رنج نمی افتی بلکه سعادتمند گردی و دعوت تو بر هر دعوتی بالا رود و به راستی که کسانی که به تو ایمان می آورند و از تو پیروی می کنند بسیار اندک اند زیرا قرآن پندی است برای کسی که می ترسد و کسانی که پند می گیرند و می ترسند اندکی از جامعه هستند و از بندگان خدا تنها عالمان به خدا از او می ترسند و آنان در شمارش بسیار اندک اند.

سپس داستان حضرت موسی را برایش به طور کامل بیان کرد و مخصوصا سختی ها و مصیبت های پیش از بعثت و پس از آن را بازگو نمود و به ایشان یادآوری نمود که دعوت موسی علیه السلام نیز موفق نشد و به بار ننشست مگر پس از گذشت سال های دراز و پس از تحمل انواع سختی ها و مصیبت ها از جانب فرعون و یارانش و از قوم خود بنی اسرائیل و سپس اختلاف آراء و فتنه سامری و گوساله اش را باز گو نمود.

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را به داستان آدم یادآوری می کند و اینکه او را از بهشت بیرون کرد و برای جن و انس با خود عهد بست که آنان را از زندگی دنیا بهره مند می سازد تا وسیله آزمایش آنان گردد: فرمود: «اهبطا منها جمیعا بعضکم لبعض عدو فإما یأتینکم منی هدی فمن اتبع هدای فلا یضل و لا یشقی* و من أعرض عن ذکری فإن له معیشة ضنکا» «همگی از آن [مقام] فرود آیید، در حالی که بعضی از شما دشمن بعضی دیگر است، پس اگر برای شما از جانب من رهنمودی رسد، هر کس از هدایتم پیروی کند نه گمراه می شود و نه تیره بخت. و هر کس از یاد من دل بگرداند، در حقیقت، زندگیِ تنگ [و سختی] خواهد داشت.»

سپس بعد از بیان این مقدمه بر ایشان نازل فرمود که همانا خداوند عزّ و جلّ بدی و آسیبی بر آنان وارد نمی کند و بر حسب عجله داشتن آن ها بر آنان عذاب فرو نمی فرستد و بر طبق پیشنهاد آنها آیات را نازل نمی کند زیرا پیش تر به آنان وعده داد که تا زمان مشخصی آنان را از دنیا بهره مند می کند. و «و لو لا کلمة سبقت من ربک و أجل مسمی قدر لهم لکان لزاما فاصبر علی ما یقولون و سبح بحمد ربک قبل طلوع الشمس و قبل غروبها و من آناء اللیل فسبح و أطراف النهار لعلک ترضی.»و اگر سخنی از پروردگارت پیشی نگرفته و موعدی معین مقرر نشده بود، قطعاً [عذاب آنها] لازم می آمد. پس بر آنچه می گویند شکیبا باش، و پیش از بر آمدن آفتاب و قبل از فرو شدن آن، با ستایش پروردگارت [او را] تسبیح گوی، و برخی از ساعات شب و حوالی روز را به نیایش پرداز، باشد که خشنود گردی.»

و طنابی را به سینه اش آویخته بود تا خواب بر او غلبه نکند، از این جهت خداوند سبحان به او امر فرمود بر

نفسه و أنه ما أنزل علیه القرآن لیتعب کل هذا التعب.

و قرئ شاذا بفتح الطاء و سکون الهاء و معناه طاء الأرض بقدمیک جمیعا فعن الصادق علیه السلام: کان یعتمد علی إحدی رجلیه فی الصلاة لیزید تعبه فیها فأنزل الله

خود سبک بگیرد زیرا قرآن را بر ایشان نازل نکرده تا به این اندازه خود را خسته کند.

و در قرائت شاذ و نادر با فتحه طاء و سکون هاء خوانده شده به این معنی است که زمین را با هر دو پایت بکوبی. از امام صادق علیه السلام نقل شده که ایشان در نماز بر یکی از دو پایش تکیه می داد تا خستگی اش بیشتر شود پس خداوند

تعالی علیه ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی.

و أما ص فروی عن الصادق علیه السلام أنه اسم من أسمائه تعالی أقسم به و قیل هو اسم للسورة و قیل اسم من أسماء القرآن و قیل إن محمدا صلی الله علیه و آله قد صدق و أما ق فهو اسم للسورة أو اسم من أسمائه تعالی أو اسم للجبل المحیط بالأرض ملخص من تفسیر الطبرسی و البیضاوی و الکشاف و الثعلبی و علی بن إبراهیم انتهی.

و قلت عزیت و جلیت کذا فی أکثر النسخ بالتشدید و لا وجه له و یحتمل أن یکون بالتخفیف بقلب الثانیة یاء من قبیل أملیت و أمللت و فی بعض

این آیه را بر ایشان نازل کرد: «مَا أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَی» ⁽¹⁾{ قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج افتی.}

و اما در باره حرف ص از امام صادق علیه السلام روایت شده که آن یکی از نام های خداوند متعال است که بدان سوگند یاد کرده است و گفته شده اسم سوره است و گفته شده نامی از نام های قرآن است و گفته شده به معنی این است که: به حقیقت محمد صلی الله علیه و آله و سلم راست گفته است، و اما حرف ق اسم سوره یا یکی از نام های خداوند متعال، یا نام کوهی است که زمین را احاطه کرده است. این مطلب خلاصه ای از تفسیر طبری و بیضاوی و کشاف و ثعلبی و علی بن ابراهیم بود. پایان نقل قول.

و گفتم: «عزّیت و جلّیت» بدین صورت در بیشتر نسخه ها ذکر شده است، و هیچ توجیهی برای آن نیست، و احتمال دارد با تخفیف باشد و حرف دوم ( زاء مکرر و لام مکرر ) به یاء قلب شده باشد همانند املیت و امللت، و در برخی از

النسخ عززت و جللت و هو أظهر إِنَّ اللَّهَ اشْتَری ⁽¹⁾قیل حقیقة الاشتراء لا یجوز علیه لأن المشتری إنما یشتری ما لا یملک و هو تعالی مالک الأشیاء کلها لکنه مثل قوله سبحانه مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً⁽²⁾فی أنه تعالی ذکر لفظ الشراء و القرض تلطفا لتأکید الجزاء⁽³⁾

فالمعاملة تشریعیة عرفیة، و ان کان رأس المال مملوکا للمشتری تکوینا.

فکما قد یکاتب الرجل عبده المملوک الذی لا یملک لنفسه شیئا، بأنه ان أدی إلیه کذا و کذا فهو حر، أو یضار به بأنّه ان أدی إلیه کل یوم ثلاث دراهم فلا علیه بعد ذلک ان استراح و لم یعمل عمله، یصح عرفا أن یعامل المولی الحقیقی مع عباده تکلیفا و اختبارا و یجعل لهم سبقا ترغیبا فی الطاعة.

و کما لا یجوز للمولی أن یرجع فی عقد کتابته و مضاربته و یتعلق بأن العبد و ما فی یده کان لمولاه، و لو تحامل علی عبده و استنقذ ما فی یدیه من دون أن یحرره بعد أداء مال الکتابة أو ألجأه الی العمل بعد توفیته کل یوم ثلاث دراهم کان ذلک مذموما عقلا، فهکذا بالنسبة إلی اللّه عزّ و جلّ و عباده المملوکین.

و بهذا البیان یندفع ما قالته المتکلمون من أن الجزاء بالتفضل لا بالاستحقاق، فان الاستحقاق انما کان بعد التعامل و بسببه، لا بنفس العمل.

فلو کان اللّه عزّ و جلّ أمر عباده بالتکالیف و لم یعین لکل عمل من أعمال الخیر المأمور بها جزاء، ثمّ تعبد الناس و أطاعوه فی أوامره لم یکن لهم جزاء استحقاقا، و کان ما أعطاهم عزّ و جلّ تفضلا و إحسانا و أمّا بعد تعیین الجزاء جعلا و الترغیب فی الطاعة معاملة، فکل عامل یستحق جزاء عمله بهذا التعامل و ان کان بحسب التکوین تفضلا و إحسانا فی تفضل و احسان.

و لما کان سبحانه ضمن الثواب علی نفسه

نسخه ها به صورت عزّزت و جلّلت ذکر شده است و این وجه آشکارتر است. «ان الله اشتری» گفته شده حقیقت اشتراء (خریدن) برای خداوند جایز نیست زیرا در حقیقت، خریدار، چیزی را که مالک نیست، خریداری می کند اما خداوند متعال مالک و صاحب همه چیزهاست اما به مانند این کلام خداوند است که می فرماید: «مَّن ذَا سینه اش آویخته بود تا خواب بر او غلبه نکند، از این جهت خداوند سبحان به او امر فرمود بر خود سبک بگیرد زیرا قرآن را بر ایشان نازل نکرده تا به این اندازه خود را خسته کند.

و در قرائت شاذ و نادر با فتحه طاء و سکون هاء خوانده شده به این معنی است که زمین را با هر دو پایت بکوبی. از امام صادق علیه السلام نقل شده که ایشان در نماز بر یکی از دو پایش تکیه می داد تا خستگی اش بیشتر شود پس خداوند این آیه را بر ایشان نازل کرد: «مَا أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَی» ⁽⁴⁾{ قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج افتی.}

و اما در باره حرف ص از امام صادق علیه السلام روایت شده که آن یکی از نام های خداوند متعال است که بدان سوگند یاد کرده است و گفته شده اسم سوره است و گفته شده نامی از نام های قرآن است و گفته شده به معنی این است که: به حقیقت محمد صلی الله علیه و آله و سلم راست گفته است، و اما حرف ق اسم سوره یا یکی از نام های خداوند متعال، یا نام کوهی است که زمین را احاطه کرده است. این مطلب خلاصه ای از تفسیر طبری و بیضاوی و کشاف و ثعلبی و علی بن ابراهیم بود. پایان نقل قول.

و گفتم: «عزّیت و جلّیت» بدین صورت در بیشتر نسخه ها ذکر شده است، و هیچ توجیهی برای آن نیست، و احتمال دارد با تخفیف باشد و حرف دوم ( زاء مکرر و لام مکرر ) به یاء قلب شده باشد همانند املیت و امللت، و در برخی از نسخه ها به صورت عزّزت و جلّلت ذکر شده است و این وجه آشکارتر است. «ان الله اشتری» گفته شده حقیقت اشتراء (خریدن) برای خداوند جایز نیست زیرا در حقیقت، خریدار، چیزی را که مالک نیست، خریداری می کند اما خداوند متعال مالک و صاحب همه چیزهاست اما به مانند این کلام خداوند است که می فرماید: «مَّن ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضًا حَسَنًا» ⁽⁵⁾{ کیست آن کس که به [بندگانِ] خدا وام نیکویی دهد} خداوند لفظ خریدن و قرض دادن را از روی لطف برای تاکید پاداش ذکر کرده است. ⁽⁶⁾

پس معامله تشریعی و عرفی است هرچند که سرمایه به صورت تکوینی از آنِ خریدار است.

پس همانطور که شخصی برده مملوک خود را که چیزی را در مالکیت خود ندارد، بازخرید می کند که اگر فلان کار و فلان کار را برایش انجام دهد، آزاد می شود یا اینکه با او معامله می کند اگر هر روز سه درهم به وی بدهد پس از آن اگر استراحت کند و کارش را انجام ندهد باکی بر او نیست، بر همین منوال از لحاظ عرفی صحیح است که مولا و سرپرست حقیقی از روی تکلیف و آزمایش با بندگانش معامله کند و در راستای تشویق آنان به طاعت و بندگی برایشان مسابقه بگذارد.

و همانطور که برای صاحب برده جایز نیست که در بازخرید و معامله اش بازگردد و برده نیز خود و آنچه در اختیار دارد برای صاحبش باشد و اگر او بر برده اش تکلیف شاقّ واگذارد و هر آنچه در اختیار دارد از او بگیرد و وی را پس از پرداخت مال بازخرید آزاد نکند و پس از آنکه هر روز به او سه درهم بدهد او را به کار کردن وادار سازد، این از لحاظ عقلی ناپسند است، در رابطه با خداوند عزّ و جلّ و بندگانش نیز بر همین منوال است.

با این توضیح گفته متکلمان دفع می شود که می گویند: جزا و پاداش به جهت فضل است نه شایستگی زیرا استحقاق و شایستگی پس از معامله و به سبب آن است نه به خاطر خود عمل.

پس اگر خداوند عزّ و جلّ بندگانش را به تکالیفی امر کرده است و برای هر عملی از اعمال خیر جزایی را تعیین ننموده است سپس مردم او را عبادت کرده و از دستوراتش فرمان بردند، از جهت استحقاق و شایستگی پاداش برای آن ها نیست و آنچه خداوند به آنان بخشیده است از روی فضل و احسان بوده است. و اما پس از تبیین جزا و پاداش، تشویق به عبادت، معامله قرار داده شده پس هر کسی که کاری انجام می دهد با این معامله شایسته پاداش کارش می گردد هر چند بر اساس تکوین فضل و احسان باشد.

و از آنجایی که خداوند پاداش را بر خود تضمین کرده است، از آن با لفظ

عبر عن ذلک بالاشتراء و جعل الثواب ثمنا و الطاعات مثمنا علی ضرب من المجاز و أخبر أنه اشتری من المؤمنین أنفسهم یبذلونها فی الجهاد فی سبیله و أموالهم ینفقونها فی مرضاته علی أن یکون فی مقابل ذلک الجنة.

و اللام فی لَنَبْلُوَنَّکُمْ ⁽¹⁾للقسم أی نعاملکم معاملة المختبر بما نکلفکم من الأمور الشاقة حتی یتمیز المجاهدون من جملتکم و الصابرون علی الجهاد و قیل معناه حتی یعلم أولیاؤنا المجاهدین منکم و أضافه إلی نفسه تعظیما لهم و تشریفا کما قال إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ ⁽²⁾أی یؤذون أولیاء الله.

وَ نَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ أی نختبر أسرارکم و البلاء علی ثلاثة أوجه نعمة و اختبار و مکروه و أصل البلاء المحنة و الله تعالی یمتحن العبد بنعمه لیمتحن شکره و یمتحنه بما یکرهه لیمتحن صبره.

«4»

الْإِقْبَالُ، وَ الْبَلَدُ الْأَمِینُ، وَ الْجُنَّةُ، [جُنَّةُ الْأَمَانِ] قَالَ قَالَ: اسْتَفْتِحْ خُرُوجَکَ بِهَذَا الدُّعَاءِ إِلَی أَنْ تَدْخُلَ مَعَ الْإِمَامِ فِی الصَّلَاةِ فَإِنْ فَاتَکَ مِنْهُ شَیْ ءٌ فَاقْضِهِ بَعْدَ الصَّلَاةِ.

اللَّهُمَّ إِلَیْکَ وَجَّهْتُ وَجْهِی وَ إِلَیْکَ فَوَّضْتُ أَمْرِی وَ عَلَیْکَ تَوَکَّلْتُ اللَّهُ أَکْبَرُ کَمَا هَدَانَا اللَّهُ أَکْبَرُ إِلَهُنَا وَ مَوْلَانَا اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا أَوْلَانَا وَ حُسْنِ مَا أَبْلَانَا اللَّهُ أَکْبَرُ وَلِیُّنَا الَّذِی اجْتَبَانَا اللَّهُ أَکْبَرُ رَبُّنَا الَّذِی بَرَأَنَا اللَّهُ أَکْبَرُ الَّذِی أَنْشَأَنَا اللَّهُ أَکْبَرُ الَّذِی بِقُدْرَتِهِ هَدَانَا اللَّهُ أَکْبَرُ الَّذِی خَلَقَنَا فَسَوَّانَا اللَّهُ أَکْبَرُ الَّذِی بِدِینِهِ حَبَانَا اللَّهُ أَکْبَرُ الَّذِی مِنْ فِتْنَتِهِ عَافَانَا اللَّهُ أَکْبَرُ الَّذِی بِالْإِسْلَامِ اصْطَفَانَا اللَّهُ أَکْبَرُ الَّذِی فَضَّلَنَا بِالْإِسْلَامِ عَلَی مَنْ سِوَانَا .

اللَّهُ أَکْبَرُ وَ أَکْبَرُ سُلْطَاناً اللَّهُ أَکْبَرُ وَ أَعْلَی بُرْهَاناً اللَّهُ أَکْبَرُ وَ أَجَلُّ سُبْحَاناً

خریدن بیان فرموده و به صورت مجازی پاداش را قیمت، و طاعات و عبادت ها را قیمت گذاری شده قرار داده است و خبر داده که او از مومنان جان هایشان را که برای جهاد در راه خد فدا می کنند، و مالشان را که برای رضای خدا انفاق می کنند خریده است تا در ازای آن بهشت برایشان باشد.

و لام در «لنبلونکم» برای قسم است یعنی با کارهای سخت و طاقت فرسایی که بر عهده شما نهادیم، مانند کسی که آزمایش می کند، با شما رفتار می کنیم تا مجاهدان شما و کسانی که بر جهاد شکیبا هستند، مشخص گردند. و گفته شده معنی آن بدین صورت است که: تا از میان شما دوستداران مجاهدمان شناخته شوند . و خداوند به جهت بزرگداشت و مفتخر گردانیدن آنان، فعل را به خود اضافه کرده(نسبت داده) همانطور که فرموده است: «إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ» ⁽³⁾{ کسانی که خدا و پیامبر او را آزار می رسانند.} یعنی اولیای خدا را اذیت می کنند.

«نبلو اخبارکم» یعنی اسرار شما را آزمایش کنیم و بلاء (آزمایش) سه گونه است: نعمت، امتحان و مکروه(چیز ناپسند)، و اصل کلمه بلاء به معنای محنت (بلا و مصیبتی که بر انسان وارد آید و او را در آزمایش قرار دهد) و خداوند متعال با نعمتی بنده را امتحان می کند تا شکرگذاری او را آزمایش کند و با چیزی که ناپسندش می داند او را امتحان می کند تا صبر و شکیبایی اش را آزمایش کند.

روایت 4

اقبال و بلد امین و جنه: گوید: گوید: بیرون رفتنت را با این دعا آغاز کن تا اینکه با امام جماعت وارد نماز شوی، و اگر مقداری از این دعا از دستت رفت (نخواندی) پس از نماز آن را ادا کن:

«بارالها به سوی تو رو کردم و کارم را به تو واگذار کردم و بر تو توکل نمودم، خداوند بزرگ است همانطور که ما را هدایت فرمود، خداوند بزرگ است، پروردگار و سرور ماست، خداوند بزرگ است برای آنکه به ما نیکی کرد و به شیوه نیکو ما را آزمود، خداوند بزرگ است، سرپرستی است که ما را برگزید، خداوند بزرگ است پروردگاری است که ما را از نیستی به وجود آورد، بزرگ است خداوندی که ما را آفرید، بزرگ است خداوندی که با قدرت خویش ما را هدایت فرمود، بزرگ است خداوندی که ما را خلق کرد و اندام ما را هماهنگی بخشید، بزرگ است خداوندی که با دینش ما را حمایت کرد، بزرگ است خداوندی که از فتنه هایش ما را محفوظ داشت، بزرگ است خداوندی که با اسلام آوردن، ما را برگزید، بزرگ است خداوندی که با اسلام ما را بر دیگران برتری بخشید.

خداوند بزرگ است و از نظر قدرت از همه بزرگ تر، خداوند بزرگ است و در دلیل و برهان از همه بالاتر، خداوند بزرگ است و در پاکی و منزهی والاتر،

اللَّهُ أَکْبَرُ وَ أَقْدَمُ إِحْسَاناً اللَّهُ أَکْبَرُ وَ أَعَزُّ أَرْکَاناً اللَّهُ أَکْبَرُ وَ أَعْلَی مَکَاناً اللَّهُ أَکْبَرُ وَ أَسْنَی شَأْناً اللَّهُ أَکْبَرُ نَاصِرُ مَنِ اسْتَنْصَرَ اللَّهُ أَکْبَرُ ذُو الْمَغْفِرَةِ لِمَنِ اسْتَغْفَرَ اللَّهُ أَکْبَرُ الَّذِی خَلَقَ وَ صَوَّرَ اللَّهُ أَکْبَرُ أَمَاتَ وَ أَقْبَرَ اللَّهُ أَکْبَرُ الَّذِی إِذَا شَاءَ أَنْشَرَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ أَعْلَی وَ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ أَقْدَسُ مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ أَطْهَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ رَبُّ الْخَلْقِ وَ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ اللَّهُ أَکْبَرُ کَمَا یُحِبُّ رَبُّنَا أَنْ یُکَبَّرَ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ نَبِیِّکَ وَ صَفِیِّکَ وَ نَجِیبِکَ وَ أَمِینِکَ وَ حَبِیبِکَ وَ صَفْوَتِکَ مِنْ خَلْقِکَ وَ خَلِیلِکَ وَ خَاصَّتِکَ وَ خِیَرَتِکَ مِنْ بَرِیَّتِکَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ الَّذِی هَدَیْتَنَا بِهِ مِنَ الضَّلَالَةِ وَ عَلَّمْتَنَا بِهِ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ بَصَّرْتَنَا بِهِ مِنَ الْعَمَی وَ أَقَمْتَنَا بِهِ عَلَی الْمَحَجَّةِ الْعُظْمَی وَ سَبِیلِ التَّقْوَی وَ کَمَا أَرْشَدْتَنَا وَ أَخْرَجْتَنَا بِهِ مِنَ الْغَمَرَاتِ إِلَی جَمِیعِ الْخَیْرَاتِ وَ أَنْقَذْتَنَا بِهِ مِنْ شَفَا جُرُفِ الْهَلَکَاتِ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ أَفْضَلَ وَ أَکْمَلَ وَ أَشْرَفَ وَ أَکْبَرَ وَ أَطْهَرَ وَ أَطْیَبَ وَ أَتَمَّ وَ أَعَمَّ وَ أَزْکَی وَ أَنْمَی وَ أَحْسَنَ وَ أَجْمَلَ مَا صَلَّیْتَ عَلَی أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِینَ اللَّهُمَّ شَرِّفْ بُنْیَانَهُ وَ عَظِّمْ بُرْهَانَهُ وَ أَعْلِ مَکَانَهُ وَ کَرِّمْ فِی الْقِیَامَةِ مَقَامَهُ وَ عَظِّمْ عَلَی رُءُوسِ الْخَلَائِقِ حَالَهُ .

اللَّهُمَّ اجْعَلْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَقْرَبَ الْخَلْقِ مِنْکَ مَنْزِلَةً وَ أَعْلَاهُمْ مِنْکَ مَکَاناً وَ أَفْسَحَهُمْ لَدَیْکَ مَنْزِلَةً وَ مَجْلِساً وَ أَعْظَمَهُمْ عِنْدَکَ شَرَفاً وَ أَرْفَعَهُمْ مَنْزِلًا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ الْأَئِمَّةِ الْمُهْتَدِینَ وَ الْحُجَجِ عَلَی خَلْقِکَ وَ الْأَدِلَّاءِ عَلَی سَبِیلِکَ وَ الْبَابِ الَّذِی مِنْهُ تُؤْتَی وَ التَّرَاجِمَةِ لِوَحْیِکَ کَمَا سَنُّوا سُنَّتَکَ النَّاطِقِینَ بِحِکْمَتِکَ وَ الشُّهَدَاءِ عَلَی خَلْقِکَ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی وَلِیِّکَ الْمُنْتَظِرِ أَمْرَکَ الْمُنْتَظَرِ لِفَرَجِ أَوْلِیَائِکَ اللَّهُمَّ اشْعَبْ بِهِ الصَّدْعَ وَ ارْتُقْ بِهِ الْفَتْقَ وَ أَمِتْ بِهِ الْجَوْرَ وَ أَظْهِرْ بِهِ الْعَدْلَ وَ زَیِّنْ بِطُولِ بَقَائِهِ الْأَرْضَ وَ أَیِّدْهُ بِنَصْرِکَ وَ انْصُرْهُ بِالرُّعْبِ وَ قَوِّ نَاصِرَهُمْ وَ اخْذُلْ خَاذِلَهُمْ وَ دَمْدِمْ عَلَی مَنْ نَصَبَ لَهُمْ وَ دَمِّرْ عَلَی مَنْ غَشَّهُمْ وَ اقْصِمْ بِهِمْ رُءُوسَ الضَّلَالَةِ وَ

خداوند بزرگ است و احسان و نیکی او دیرینه تر است، خداوند بزرگ است و نیرو و قدرتش غالب و برتر است، خداوند بزرگ است و جایگاه او بالاتر، خداوند بزرگ است و شأن و منزلتش آشکارتر است، خداوند بزرگ است و هر کس از او یاری بجوید، یاریش می دهد، خداوند بزرگ است و کسی که از او آمرزش بخواهد او را می آمرزد، بزرگ است خداوندی که آفرید و صورت گری کرد، بزرگ است خداوندی که می میراند و دفن می کند، بزرگ است خداوندی که هرگاه بخواهد مردگان را زنده می کند، خداوند بزرگ است و از همه بالاتر و بزرگ تر، خداوند بزرگ است و از هر چیزی پاک تر و مقدس تر است، خداوند بزرگ است و پروردگار مخلوقات و خشکی و دریا است، خداوند بزرگ است به آن صورتی که پرودگارمان دوست دارد بزرگ داشته شود.

خداوندا بر حضرت محمد که بنده و فرستاده و پیامبر و خالص و نیکونژاد و امین و محبوب و برگزیده شده از میان مخلوقات و دوست و اختصاص داده شده و انتخاب شده تو از میان آفریده هایت می باشد، درود بفرست. پرودگارا بر محمد درود بفرست کسی که بنده و فرستاده ای از جانب توست که ما را به وسیله او از گمراهی به سوی هدایت و از جهل و نادانی به علم و دانش و از نابینایی به بصیرت و بینایی بردی و به واسطه او ما را بر راه بزرگ و راه پرهیزگاری گذاشتی همانطور که به واسطه او ما را راهنمایی فرمودی و از سختی ها و گرفتاری ها به همه خوبی ها بیرون بردی و از لبه پرتگاه هلاکت ها نجات دادی.

خداوندا بر محمد و آل محمد درود بفرست آن هم برترین و کامل ترین و بزرگترین و پاک و منزه ترین و کامل ترین و عام ترین و پاک ترین و والاترین و بهترین و زیباترین درودی که بر هریک از جهانیان فرستادی، خداوندا اساس و بنیان کار او را بلند مرتبه و برهان نبوتش را بزرگ بگردان و جایگاهش را بلند قرار بده و مقامش را در روز قیامت کرامت ده و در حضور همه مخلوقات حال و وضعیت او را بزرگ بگردان.

خداوندا منزلت محمد و آل محمد را در روز قیامت از همه مخلوقات به خود نزدیک تر، و جایگاه آنان را بالاتر و منزلت و مجلسشان را فراخ تر و شرافتشان را در نزد خود بزرگ تر و منزلتشان را والاتر قرار بده. خداوندا بر محمد و امامان هدایت گر درود بفرست کسانی که حجت های تو بر مردم و راهنمایی کنندگان به راهت و دروازه ای هستند که از راه آن به خدا نزدیک می شوند و مترجمان وحی تو اند، همانطور که آئین تو را با بیان حکمت هایت وضع کردند و گواهان بر مخلوقاتت هستند.

خداوندا بر ولی امر خود که در انتظار او هستند و در انتظار فرج اولیای تو می باشند، درود بفرست، خداوندا شکاف ها را با او گردآور، و شکاف ها را به وسیله او ببند و ظلم و ستم را با او بمیران و از طریق او عدالت را آشکار بنما و با طولانی کردن ماندن او زمین را زینت ببخشای و با نصرت خود او را نیرومند بگردان و با افکندن ترس (در دل دشمنانش) او را یاری کن و یاری کنندگان او را قوی بگردان و خوارکنندگان آنان را خوار بگردان و هر کس که با آنان دشمنی می کند نابود کن و هر کس که به آنان فریب بزند نابود کن و کسانی که سردمدار گمراهی

شَارِعَةَ الْبِدَعِ وَ مُمِیتَةَ السُّنَّةِ وَ الْمُتَعَزِّزِینَ بِالْبَاطِلِ وَ أَعِزَّ بِهِمُ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَذِلَّ بِهِمُ الْکَافِرِینَ وَ الْمُنَافِقِینَ وَ جَمِیعَ الْمُلْحِدِینَ وَ الْمُخَالِفِینَ فِی مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبِهَا یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی جَمِیعِ الْمُرْسَلِینَ وَ النَّبِیِّینَ الَّذِینَ بَلَّغُوا عَنْکَ الْهُدَی وَ اعْتَقَدُوا لَکَ الْمَوَاثِیقَ بِالطَّاعَةِ وَ دَعَوُا الْعِبَادَ إِلَیْکَ بِالنَّصِیحَةِ وَ صَبَرُوا عَلَی مَا لَقُوا مِنَ الْأَذَی وَ التَّکْذِیبِ فِی جَنْبِکَ اللَّهُمَّ وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَیْهِمْ وَ عَلَی ذَرَارِیِّهِمْ وَ أَهْلِ بُیُوتَاتِهِمْ وَ أَزْوَاجِهِمْ الطَّاهِرَاتِ وَ جَمِیعِ أَشْیَاعِهِمْ وَ أَتْبَاعِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ الْأَحْیَاءِ مِنْهُمْ وَ الْأَمْوَاتِ وَ السَّلَامُ عَلَیْهِمْ جَمِیعاً فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَ فِی هَذَا الْیَوْمِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ .

اللَّهُمَّ اخْصُصْ أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ الْمُبَارَکِینَ السَّامِعِینَ الْمُطِیعِینَ لَکَ الَّذِینَ أَذْهَبْتَ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرْتَهُمْ تَطْهِیراً بِأَفْضَلِ صَلَوَاتِکَ وَ نَوَامِی بَرَکَاتِکَ وَ السَّلَامُ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ ⁽¹⁾.

الْمُتَهَجِّدُ،: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ لَیْسَ فِیهِ فَإِنْ فَاتَکَ إِلَی آخِرِهِ ⁽²⁾.

بیان

علی ما أولانا أی أکبره لما أنعم علینا و فی الإقبال و أقدم إحسانا الله أکبر و أعز غفرانا الله أکبر و أسنی و سقطت سائر الفقرات من البین و فی المتهجد اللهم صل علی محمد عبدک و رسولک و نبیک و صفیک و حبیبک و نجیک و أمینک و نجیبک و صفوتک من خلقک و خلیلک و خاصتک و خالصتک و خیرتک من خلقک إلی قوله أحد من العالمین اللهم شرف فی القیامة مقامه و عظم علی رءوس الخلائق حاله إلی قوله اللهم صل علی محمد و آل محمد أئمة الهدی الحجج علی خلقک إلی قوله لوحیک المستنین بسنتک إلی قوله علی خلقک اللهم اشعب بهم الصدع و بعد ذلک سائر الضمائر علی الجمع و کذا فی سائر الکتب غیر الإقبال.

و بنیان گذاران بدعت و از بین برندگان سنت و تقویت کنندگان باطل هستند را به واسطه آنان درهم بشکن و به وسیله آنان مومنان را عزیز و کافران و منافقان و همه ملحدان و مخالفان را در مشرق و مغرب زمین ذلیل بگردان ای مهربان ترین مهربانان.

پروردگارا پس بر همه فرستادگان و پیامبران درود بفرست پیامبرانی که برنامه هدایت تو را ابلاغ کردند و با اطاعت و فرمانبرداری عهد و پیمان های تو را تصدیق کردند (نگاه داشتند) و با پند و اندرز بندگان را به سوی تو فرا خواندند و بر آزار و تکذیب هایی که در نزدیکی و فرمانبردای تو با آن مواجه شدند، صبر نمودند، خداوندا بر محمد و بر آنان و فرزندان و اهل بیت و همسران پاک شان و همه پیروانشان از مردان و زنان مومن و مردان و زنان مسلمان و زندگان و مرده های آنان درود بفرست و در این ساعت و در این روز درود و سلام و رحمت و برکت را بر آنان بفرست.

خداوندا اهل بیت پیامبرمان محمد را به عنوان انسان های مبارکی ویژه بگردان که شنوندگان و فرمانبردان تو باشند، کسانی که ناپاکی و آلودگی را از آنان زدودی و با برترین درودها و والاترین برکاتت آنان را به معنای واقعی پاک و مطهر گرداندی و درود و سلام و رحمت و برکات بر او (پیامبر) و بر آنان باد. ⁽³⁾

متهجد: مثل این حدیث را روایت کرده اما عبارت «فإن فاتک» تا پایان جمله در آن ذکر نشده است. ⁽⁴⁾

توضیح

«علی ما اولانا» یعنی او را به خاطر نعمت هایی که بر ما ارزانی داشت، بزرگ می دارم، و در اقبال اینگونه آمده است: «أقدم إحساناً الله اکبر و أعزّ غفراناً، الله اکبر و أسنی» و دیگر عبارات از میانه حذف گردیده است، و در متهجد اینگونه آمده است: «خداوندا بر حضرت محمد که بنده و فرستاده و پیامبر و برگزیده و محبوب و ناجی و امین و نیکونژاد و برگزیده شده از میان مخلوقات و دوست و اختصاص داده شده و خالص و انتخاب شده تو از میان آفریده هایت می باشد، درود بفرست. تا این فرموده: بر هریک از جهانیان فرستادی، مقامش را در روز قیامت کرامت ده و در حضور همه مخلوقات حال و وضعیت او را بزرگ بگردان. تا این فرموده: خداوندا بر محمد و امامان هدایتگر درود بفرست کسانی که حجت های تو بر مردم تا این فرموده: مترجمان وحی تو و وضع کنندگان آئین و سنت های تو هستند. تا این فرموده: خداوندا شکاف ها را با او گردآور، و پس از این عبارت سایر ضمیر ها به صیغه جمع آمده است و به این صورت در کتاب های دیگر غیر از «اقبال الاعمال» نیز آمده است.

و قال الجوهری الشعب الصدع فی الشی ء و إصلاحه أیضا و شعبت الشی ء فرقته و شعبته جمعته و هو من الأضداد و قال الصدع الشق و قال الرتق ضد الفتق و قد رتقت الفتق فارتتق أی التأم و قال دمدمت الشی ء إذا ألزقته بالأرض و طحطحته و دمدم الله علیهم أی أهلکهم و قال الدمار الهلاک یقال دمره تدمیرا و دمر علیه بمعنی انتهی و قصمه یقصمه بالکسر کسره و فی المتهجد و غیره و افضض و الفض الکسر بالتفرقة و انفض القوم تفرقوا.

و قال الکفعمی شارعة البدع أی سالکی طریق البدع أو الذین یشرعونها أی یجعلونا شریعة تتبع و یسلک طریقها و شرعت فی کذا خضت و المتعززین المتغلبین.

قوله علیه السلام و اعتقدوا لک المواثیق بالطاعة یقال اعتقدت کذا أی عقدت علیه القلب و الضمیر و اعتقد مالا و ضیعة اقتناها أی أیقنوا بأن جمیع مواثیقک بطاعة العباد لک حق أو جمعوا جمیع مواثیقک و عملوا بها و جعلوا أخذ مواثیق طاعتک علی العباد مالا و ضیعة لهم و لم یتوجهوا إلی غیره و لا یبعد أن یکون اعتقدوا مبالغة فی عقدوا أی أحکموا مواثیق طاعتک علی العباد و ألزموا علیهم الحجة فی ذلک فی جنبک أی فی قربک و طاعتک.

«5»

الْمُتَهَجِّدُ، وَ الْبَلَدُ الْأَمِینُ، وَ الْجُنَّةُ، [جُنَّةُ الْأَمَانِ]: فَإِذَا تَوَجَّهْتَ إِلَی الْمُصَلَّی فَادْعُ بِهَذَا الدُّعَاءِ:

اللَّهُمَّ مَنْ تَهَیَّأَ وَ تَعَبَّأَ وَ أَعَدَّ وَ اسْتَعَدَّ لِوِفَادَةٍ إِلَی مَخْلُوقٍ رَجَاءَ رِفْدِهِ وَ طَلَبَ جَوَائِزِهِ وَ فَوَاضِلِهِ وَ نَوَافِلِهِ فَإِلَیْکَ یَا سَیِّدِی وِفَادَتِی وَ تَهْیِئَتِی وَ تَعْبِئَتِی وَ إِعْدَادِی وَ اسْتِعْدَادِی وَ رَجَاءَ رِفْدِکَ وَ جَوَائِزِکَ وَ نَوَافِلِکَ فَلَا تُخَیِّبِ الْیَوْمَ رَجَائِی یَا مَوْلَایَ یَا مَنْ لَا یَخِیبُ عَلَیْهِ سَائِلٌ وَ لَا یَنْقُصُهُ نَائِلُ إِنِّی لَمْ آتِکَ الْیَوْمَ بِعَمَلٍ صَالِحٍ قَدَّمْتُهُ وَ لَا شَفَاعَةِ مَخْلُوقٍ رَجَوْتُهُ وَ لَکِنْ أَتَیْتُکَ مُقِرّاً بِالظُّلْمِ وَ الْإِسَاءَةِ عَلَی نَفْسِی وَ لَا حُجَّةَ لِی وَ لَا عُذْرَ فَأَسْأَلُکَ یَا رَبِّ أَنْ تُعْطِیَنِی مَسْأَلَتِی وَ تَقْلِبَنِی بِرَغْبَتِی وَ لَا تَرُدَّنِی مَجْبُوهاً وَ لَا خَائِباً

جوهری گوید: «شعب» شکافتن و شکستن چیزی و نیز اصلاح ودرست کردن آن است و «شعبت الشیء» یعنی آن را متفرق کردم و «شعبته» یعنی آن را جمع کردم و این واژه از جمله واژه های اضداد (دارای دو معنی متضاد به هم) است و گوید: «صدع» همان شکافتن است، و گوید: «رتق» متضاد «فتق» است و «رتقت الفتق و ارتتق» یعنی شکافی را بستم و بسته شد، و گوید: «دمدمت الشیء» زمانی که چیزی را با خاک زمین یکسان کنی و «طحطحته» و «دمدم الله علیهم» یعنی آنان را نابود کرد، و گوید: «الدمار» همان هلاک کردن است، گویند: «دمّره تدمیرا» یعنی او را به کلی نابود و ویران کرد و «دمر علیه» یعنی کارش را به پایان رساند، و «قصمه یقصِمه» با کسره یعنی آن را شکست، و در متهجد و دیگر کتاب ها «افضض» آمده است، و «الفض» به معنای شکستن با جدا کردن است و «انفض القوم» یعنی مردم متفرق شدند.

و کفعمی گوید: «شارعه البدع» یعنی کسانی که مسیر بدعت را می پیمایند یا کسانی که آن را به عنوان شریعت و آئینی قرار می دهند که از آن پیروی می شود و راه آن پیموده می شود، و «شرعت فی کذا» یعنی در آن کار فرو رفتم، و «المتعززین» چیره شدگان و پیروزمندان اند.

و اما در باره این فرموده امام: «و اعتقدوا لک المواثیق بالطاعه»، گویند: «اعتقدت کذا» یعنی دل و نهان را بر آن بست، و «اعتقد مالا و ضیعه» مالی کم ارزش را گرد آورد و برای خود نگه داشت. یعنی یقین پیدا کردند که همه عهد و پیمان ها برای اطاعت بندگان از تو، حق است، یا همه عهد و پیمان هایت را گردآوردند و بدان عمل نمودند و گرفتن عهد و پیمان های اطاعت تو بر بندگان را مالی کم ارزش برای آنها قرار دادند و به چیز دیگری روی نکردند و بعید نیست که «اعتقدوا» مبالغه «عقدوا» باشد یعنی عهد و پیمان های اطاعت تو بر بندگان را محکم، و حجت و برهان را در آن بر آن ها لازم کردند. «فی جنبک» در قرب ونزدیکی و در فرمانبرداری تو.

روایت 5

متهجد و بلد امین و جنه الامان: پس هنگامی که به سوی مصلی (محل اقامه نمازعید) رهسپار شدی، این دعا را بخوان:

«خداوندا هر کسی مهیّا و مجهّز، آماده است و توشه برگرفته تا به امید صله، بهره، عطیه، بخشش و جایزه ای نزد مخلوقی برود، پروردگارا! مهیّا شدن و مجهّز بودن، آمادگی و توشه برگرفتنم به امید بهره، نیکی، عطیّه و جایزه توست، پس محرومم منما ای مولای من، ای کسی که هیچ حاجتمندی را از درگاهت ناامید نکردی، و بخشش تو با بخشیدن به مردمان هیچ کاهشی نیافته، چرا که من با عمل شایسته ای که پیش از این انجام داده ام، و یا با شفاعت مخلوقی که امید به آن بسته ام نزد تو نیامده ام، بلکه با اعتراف به بدی ها و ستم هایی

که بر خود کرده ام نزد تو آمدم. من عذر و بهانه ای برای خود ندارم. پس از تو می خواهم خواهشم را بدهی و با آرزوی رواشده بازگردانی، و سیلی خورده و ناامید و ناکام از درگاهت نرانی.

یَا عَظِیمُ یَا عَظِیمُ یَا عَظِیمُ أَرْجُوکَ لِلْعَظِیمِ أَسْأَلُکَ یَا عَظِیمُ أَنْ تَغْفِرَ لِیَ الْعَظِیمَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ارْزُقْنِی خَیْرَ هَذَا الْیَوْمِ الَّذِی شَرَّفْتَهُ وَ عَظَّمْتَهُ وَ تَغْسِلُنِی فِیهِ مِنْ جَمِیعِ ذُنُوبِی وَ خَطَایَایَ وَ زِدْنِی مِنْ فَضْلِکَ إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ ⁽¹⁾.

بیان

قال الجوهری جبهته صککت جبهته و جبهته بالمکروه إذا استقبلته به.

«6»

الْإِقْبَالُ، رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فَإِذَا قُمْتَ لِلصَّلَاةِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ فَکَبِّرْ وَ قُلِ:

اللَّهُمَّ إِنِّی عَبْدُکَ وَ ابْنُ عَبْدَیْکَ هَارِبٌ مِنْکَ إِلَیْکَ أَتَیْتُکَ وَافِداً إِلَیْکَ تَائِباً مِنْ ذُنُوبِی إِلَیْکَ زَائِراً لَکَ وَ حَقُّ الزَّائِرِ عَلَی الْمَزُورِ التُّحْفَةُ فَاجْعَلْ تُحْفَتِی مِنْکَ وَ تُحْفَتَکَ لِی رِضَاکَ وَ الْجَنَّةَ اللَّهُمَّ إِنَّکَ عَظَّمْتَ حُرْمَةَ شَهْرِ رَمَضَانَ ثُمَّ أَنْزَلْتَ فِیهِ الْقُرْآنَ أَیْ رَبِّ وَ جَعَلْتَ فِیهِ لَیْلَةً خَیْراً مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ ثُمَّ مَنَنْتَ عَلَیَّ بِصِیَامِهِ وَ قِیَامِهِ فِیمَا مَنَنْتَ عَلَیَّ فَتَمِّمْ عَلَیَّ مَنَّکَ وَ رَحْمَتَکَ .

أَیْ رَبِّ إِنَّ لَکَ فِیهِ عُتَقَاءَ فَإِنْ کُنْتُ مِمَّنْ أَعْتَقْتَنِی فِیهِ فَتَمِّمْ عَلَیَّ وَ لَا تَرُدَّنِی فِی ذَنْبٍ مَا أَبْقَیْتَنِی وَ إِنْ لَمْ تَکُنْ فَعَلْتَ یَا رَبِّ لِضَعْفِ عَمَلٍ أَوْ لِعِظَمِ ذَنْبٍ فَبِکَرَمِکَ وَ فَضْلِکَ وَ رَحَمَاتِکَ وَ کِتَابِکَ الَّذِی أَنْزَلْتَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ- لَیْلَةَ الْقَدْرِ وَ مَا أَنْزَلْتَ فِیهَا وَ حُرْمَةَ مَنْ عَظَّمْتَ فِیهَا وَ بِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ عَلَیْهِمَا سَلَامُکَ وَ صَلَوَاتُکَ وَ بِکَ یَا اللَّهُ أَتَوَجَّهُ إِلَیْکَ وَ بِمُحَمَّدٍ وَ مَنْ بَعْدَهُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ أَتَوَجَّهُ بِکُمْ إِلَی اللَّهِ یَا اللَّهُ أَعْتِقْنِی فِیمَنْ أَعْتَقْتَ السَّاعَةَ بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ⁽²⁾.

«7»

الْإِقْبَالُ، وَ زَوَائِدُ الْفَوَائِدِ،: الدُّعَاءُ بَعْدَ صَلَاةِ الْعِیدِ- اللَّهُمَّ إِنِّی سَأَلْتُکَ أَنْ تَرْزُقَنِی صِیَامَ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ أَنْ تُحْسِنَ مَعُونَتِی عَلَیْهِ وَ أَنْ تُبْلِغَنِی اسْتِتْمَامَهُ وَ فِطْرَهُ وَ أَنْ تَمُنَّ عَلَیَّ فِی ذَلِکَ بِعِبَادَتِکَ وَ حُسْنِ مَعُونَتِکَ وَ تَسْهِیلِ أَسْبَابِ تَوْفِیقِکَ فَأَجَبْتَنِی

ای بزرگ. ای بزرگ. ای بزرگ. من با امید بسیار و آرزوی بزرگ به درگاهت آمدم، ای بزرگ از تو می خواهم که گناه بزرگ مرا ببخشائی که معبودی جز تو وجود ندارد.

خداوندا بر محمد و آل محمد درود بفرست و خیر و خوبی این روزی که والا و بزرگ داشتی و مرا از همه گناهان و اشتباهاتم می شویی، به من ارزانی فرما و از فضل و بخشش خود بر من بیفزای چراکه تو بخشنده واقعی هستی.» ⁽³⁾

توضیح

جوهری گفت: «صککت جبهته بالمکروه» یعنی وقتی پیشانی به سمت آن برود.

روایت 6

اقبال: با اسناد خودمان از امام صادق علیه السلام روایت می کنیم که فرمود: هرگاه برای نماز (عید) روبه قبله برخاستی، تکبیر بگو و این دعا را بخوان:

«خداوندا من بنده تو و فرزند بندگان تو هستم و از تو به سوی تو گریخته ام، با توبه از گناهانم به نزد تو آمدم و تو را زیارت می کنم و حق زائر بر گردن زیارت شده، هدیه است پس هدیه مرا از جانب خودت قرار بده و هدیه تو برای من کسب خشنودی و بهشت توست، خداوندا تو حرمت ماه رمضان را بزرگ داشتی سپس در این ماه قرآن را نازل فرمودی ای پروردگارم و شبی را در آن قرار دادی که عبادتش از هزار ماه بهتر است سپس با روزه گرفتنم و عبادت شبانه ام در این ماه در آنچه بر من منت می نهادی، بر من منت گذاشتی، پس فضل و منت و رحمتت را بر من تمام کن .

ای پروردگارم برای تو در این ماه آزادشدگانی (از آتش) است، پس اگر من از جمله کسانی باشم که در این ماه آزاد می کنی، نعمتت را بر من کامل گردان و تا زمانی که مرا زنده نگه می داری در هیچ گناهی مرا از درگاهت مران، و ای پروردگارم اگر به خاطر ضعف عملی یا بزرگی گناهی این کار را نکردی، با کرم و فضل و رحمتت و به حرمت کتابی که در ماه رمضان در شب قدر نازل فرمودی و آنچه در این ماه فرو فرستادی و به حرمت کسانی که در این ماه بزرگ داشتی و به حرمت محمد و علی که درود و سلام تو بر آنان باد، و با تو ای الله به سوی تو روی می کنم و با محمد و امامان بعد از او که درود خدا بر او و آنان باد، با شما به سوی خداوند رو می کنم، خدایا مرا از جمله آزاد شدگانی قرار ده که در این هم اکنون به واسطه محمد صلی الله علیه و آله و سلم آزاد کردی.» ⁽⁴⁾

روایت 7

اقبال و زوائد الفوائد: دعای پس از نماز عید:

«پروردگارا از تو خواستم که روزه ماه رمضان را به من ارزانی فرمائی و به نیکویی مرا بر انجام آن یاری دهی و مرا به پایان و عید فطر آن برسانی و در آن با عبادتت و یاری رساندن نیکویت و آسان نمودن اسباب توفیقت، بر من منت بنهی. پس دعای مرا اجابت نمودی

وَ أَحْسَنْتَ مَعُونَتِی عَلَیْهِ وَ فَعَلْتَ ذَلِکَ بِی وَ عَرَّفْتَنِی حُسْنَ صَنِیعِکَ وَ کَرِیمَ إِجَابَتِکَ فَلَکَ الْحَمْدُ عَلَی مَا رَزَقْتَنِی مِنْ ذَلِکَ وَ عَلَی مَا أَعْطَیْتَنِی مِنْهُ .

اللَّهُمَّ وَ هَذَا یَوْمٌ عَظَّمْتَ قَدْرَهُ وَ کَرَّمْتَ حَالَهُ وَ شَرَّفْتَ حُرْمَتَهُ وَ جَعَلْتَهُ عِیداً لِلْمُسْلِمِینَ وَ أَمَرْتَ عِبَادَکَ أَنْ یَبْرُزُوا لَکَ فِیهِ لِتُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَ ثَوَابَ مَا قَدَّمَتْ وَ لِتَفَضَّلَ عَلَی أَهْلِ النَّقْصِ فِی الْعِبَادَةِ وَ التَّقْصِیرِ فِی الِاجْتِهَادِ فِی أَدَاءِ الْفَرِیضَةِ بِمَا لَا یَمْلِکُهُ غَیْرُکَ وَ لَا یَقْدِرُ عَلَیْهِ سِوَاکَ .

اللَّهُمَّ وَ قَدْ وَافَاکَ فِی هَذَا الْیَوْمِ فِی هَذَا الْمَقَامِ مَنْ عَمِلَ لَکَ عَمَلًا قَلَّ ذَلِکَ الْعَمَلُ أَوْ کَثُرَ کُلُّهُمْ یَطْلُبُ أَجْرَ مَا عَمِلَ وَ یَسْأَلُ الزِّیَادَةَ مِنْ فَضْلِکَ فِی ثَوَابِ صَوْمِهِ لَکَ وَ عِبَادَتِهِ إِیَّاکَ عَلَی حَسَبِ مَا قُلْتَ- یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ اللَّهُمَّ وَ أَنَا عَبْدُکَ الْعَارِفُ بِمَا أَلْزَمْتَنِی وَ الْمُقِرُّ بِمَا أَمَرْتَنِی الْمُعْتَرِفُ بِنَقْصِ عَمَلِی وَ التَّقْصِیرِ فِی اجْتِهَادِی وَ الْمُخِلُّ بِفَرْضِکَ عَلَیَّ وَ التَّارِکُ لِمَا ضَمِنْتُ لَکَ عَلَی نَفْسِی اللَّهُمَّ وَ قَدْ صُمْتُ فَشُبْتُ صَوْمِی لَکَ فِی أَحْوَالِ الْخَطَاءِ وَ الْعَمْدِ وَ النِّسْیَانِ وَ الذِّکْرِ وَ الْحِفْظِ بِأَشْیَاءَ نَطَقَ بِهَا لِسَانِی أَوْ رَأَتْهَا عَیْنِی وَ هَوَتْهَا نَفْسِی وَ مَالَ إِلَیْهَا هَوَایَ وَ أَحَبَّهَا قَلْبِی أَوِ اشْتَهَتْهَا رُوحِی أَوْ بَسَطْتُ إِلَیْهَا یَدِی أَوْ سَعَیْتُ إِلَیْهَا بِرِجْلِی مِنْ حَلَالِکَ الْمُبَاحِ بِأَمْرِکَ إِلَی حَرَامِکَ الْمَحْظُورِ بِنَهْیِکَ .

اللَّهُمَّ وَ کُلُّ مَا کَانَ مِنِّی مُحْصًی عَلَیَّ غَیْرَ مُخِلٍّ بِقَلِیلٍ وَ لَا کَثِیرٍ وَ لَا صَغِیرٍ وَ لَا کَبِیرٍ اللَّهُمَّ وَ قَدْ بَرَزْتُ إِلَیْکَ وَ خَلَوْتُ بِکَ لِأَعْتَرِفَ لَکَ بِنَقْصِ عَمَلِی وَ تَقْصِیرِی فِیمَا یَلْزَمُنِی وَ أَسْأَلُکَ الْعَوْدَ عَلَیَّ بِالْمَغْفِرَةِ وَ الْعَائِدَةِ الْحَسَنَةِ عَلَیَّ بِأَحْسَنِ رَجَائِی وَ أَفْضَلِ أَمَلِی وَ أَکْمَلِ طَمَعِی فِی رِضْوَانِکَ .

اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اغْفِرْ لِی کُلَّ نَقْصٍ وَ کُلَّ تَقْصِیرٍ وَ إِسَاءَةٍ وَ کُلَّ تَفْرِیطٍ وَ کُلَّ جَهْلٍ وَ کُلَّ عَمْدٍ وَ کُلَّ خَطَاءٍ دَخَلَ عَلَیَّ فِی شَهْرِی هَذَا وَ فِی صَوْمِی لَهُ وَ فِی فَرْضِکَ عَلَیَّ وَ هَبْهُ لِی وَ تَصَدَّقْ بِهِ عَلَیَّ وَ تَجَاوَزْ لِی عَنْهُ یَا غَایَةَ کُلِّ رَغْبَةٍ وَ یَا مُنْتَهَی کُلِّ مَسْأَلَةٍ وَ اقْبَلْنِی مِنْ وَجْهِی هَذَا وَ قَدْ عَظَّمْتَ فِیهِ جَائِزَتِی وَ

و مرا به خوبی بر انجام آن یاری دادی و این کار را برای من به انجام رساندی و با کار نیکویت و اجابت کردن بزگوارانه ات آشنایم کردی. پس سپاس و ستایش به خاطر آنچه به من روزی دادی و بر من ارزانی فرمودی، فقط برای توست.

خداوندا این روزی است که تو ارزش آن را بزرگ داشتی و احوال آن را کرامت بخشیدی و حرمتش را والا گرداندی و آن را عید مسلمانان قرار دادی و به بندگانت امر فرمودی که در این روز خود را به تو بنمایانند تا هر شخصی آنچه را انجام داده و ثواب آنچه که پیش فرستاده، به طور کامل دریافت کند، و بر کسانی که در عبادت دچار نقص شدند و در تلاش در انجام فریضه الهی کوتاهی کردند، فضل و منت بنهی، فضلی که جز تو کسی اختیار آن را ندارد و جز تو کسی از انجام آن بر نمی آید.

خداوندا در این روز و در این مقام هر کس که کاری برای تو انجام داده چه اندک و چه بسیار، به نزدت آمده اند و همه آنان پاداش کاری را که انجام داده اند، می خواهند در پاداش روزه شان و عبادتشان برای تو، خواهان فضل و بزرگواری بیشتر اند، بر اساس آنچه فرمودی: «یَسْأَلُهُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ»⁽¹⁾{ هر که در آسمانها و زمین است از او درخواست می کند. هر زمان، او در کاری است.} خداوندا من بنده ات هستم که به آنچه بر من لازم گردانیدی، آگاهم و به آنچه بر من امر فرمودی، اقرار و به نقصان عملم و کوتاهی در تلاش و کوششم (در عبادات) اعتراف دارم و به اینکه کارهایی را که بر من فرض نمودی، وانهادم و آنچه برای من بر خود ضمانت کردی، ترک کردم. پروردگارا من روزه گرفتم و روزه ام را با حالت های اشتباه و (گناه) عمدی و فراموشی و یادآوری و حفظ چیزهایی آمیختم که زبانم آن را بیان کرد یا چشمانم دید و نفسم شیفته آن شد و هوی و هوسم به سویش گرایش پیدا کرد و قلبم آن را دوست داشت یا روحم با رغبت آن را خواست یا دستانم به سویش باز شد یا با پاهایم به سویش رفتم، از امور حلالی - که امر به مباح بودن آن کردی - به سوی حرامی که با نهی کردنت آن را ممنوع کردی.

خداوندا هر آنچه مربوط به من بود، برایم به شمارش درآمد و کم یا بسیار، خرد یا کلان آن وانهاده نشد، پروردگارا خودم را بر تو نمایان کردم و با تو خلوت کردم تا نقصان عمل و کوتاهی در آنچه بر من لازم بود را پیش تو اعتراف کنم و با بهترین امید و برترین آرزو و کامل ترین چشم داشت به خشنودیت، از تو می خواهم همواره (دوباره) مرا بیامرزی و مهربانی و سود نیکو برایم ثبت نمایی.

خداوندا پس بر محمد و آل محمد درود بفرست و هر نقصی و کوتاهی و سبک شماری و هر تفریط و هر نادانی و هر (گناه) عمدی و هر اشتباهی را که در این ماه و در این روزه ام و در فریضه واجب شده ات بر من وارد شد، ببخشای و آن را به من اعطا نما و آن را بر من صدقه کن و برای من از آن درگذر، ای هدف هر میل و اشتیاق و ای نهایت هر خواسته. و مرا از این حالت و وضعیت برگردان درحالی که جزای مرا بزرگ گردانیدی

أَجْزَلْتَ فِیهِ عَطِیَّتِی وَ کَرَّمْتَ فِیهِ حِبَائِی وَ تَفَضَّلْتَ عَلَیَّ بِأَفْضَلَ مِنْ رَغْبَتِی وَ أَعْظَمَ مِنْ مَسْأَلَتِی.

یَا إِلَهِی یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ الَّذِی لَیْسَ کَمِثْلِکَ شَیْ ءٌ وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اغْفِرْ لِی ذُنُوبِی الْعَمْدَ مِنْهَا وَ الْخَطَاءَ فِی هَذَا الْیَوْمِ وَ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ یَا رَبَّ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ وَلِیَّهُ افْعَلْ ذَلِکَ بِی وَ تُبْ بِمَنِّکَ وَ فَضْلِکَ وَ رَأْفَتِکَ وَ رَحْمَتِکَ عَلَیَّ تَوْبَةً نَصُوحاً لَا أَشْقَی بَعْدَهَا أَبَداً .

یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ لَکَ الْأَمْثَالُ الْعُلْیَا وَ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الشَّکِّ بَعْدَ الْیَقِینِ وَ الْکُفْرِ بَعْدَ الْإِیمَانِ یَا إِلَهِی اغْفِرْ لِی یَا إِلَهِی تَفَضَّلْ عَلَیَّ یَا إِلَهِی تُبْ عَلَیَّ یَا إِلَهِی ارْحَمْنِی یَا إِلَهِی ارْحَمْ فَقْرِی یَا إِلَهِی ارْحَمْ ذُلِّی یَا إِلَهِی ارْحَمْ مَسْکَنَتِی یَا إِلَهِی ارْحَمْ عَبْرَتِی یَا إِلَهِی لَا تُخَیِّبْنِی وَ أَنَا أَدْعُوکَ وَ لَا تُعَذِّبْنِی وَ أَنَا أَرْجُوکَ وَ أَنَا أَسْتَغْفِرُکَ .

اللَّهُمَّ إِنَّکَ قُلْتَ لِنَبِیِّکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ- وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ أَسْتَغْفِرُکَ یَا رَبِّ وَ أَتُوبُ إِلَیْکَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْ جَمِیعِ ذُنُوبِی کُلِّهَا مَا تَعَمَّدْتُ مِنْهَا وَ مَا أَخْطَأْتُ وَ مَا حَفِظْتُ وَ مَا نَسِیتُ .

اللَّهُمَّ إِنَّکَ قُلْتَ لِنَبِیِّکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ- وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَ لْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَدْعُوکَ کَمَا أَمَرْتَنِی فَاسْتَجِبْ لِی کَمَا وَعَدْتَنِی إِنَّکَ لا تُخْلِفُ الْمِیعادَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الْأَوْصِیَاءِ الْمَرْضِیِّینَ بِأَفْضَلِ صَلَوَاتِکَ وَ بَارِکْ عَلَیْهِمْ بِأَفْضَلِ بَرَکَاتِکَ وَ أَدْخِلْنِی فِی کُلِّ خَیْرٍ أَدْخَلْتَهُمْ فِیهِ وَ أَخْرِجْنِی مِنْ کُلِّ سُوءٍ أَخْرَجْتَهُمْ مِنْهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَعْتِقْ رَقَبَتِی مِنَ النَّارِ عِتْقاً بَتْلًا لَا رِقَّ بَعْدَهُ أَبَداً وَ لَا حَرَقَ بِالنَّارِ وَ لَا ذُلَّ وَ لَا وَحْشَةَ وَ لَا رُعْبَ وَ لَا رَوْعَةَ وَ لَا فَزِعَةَ وَ لَا رَهْبَةَ بِالنَّارِ وَ مُنَّ عَلَیَّ بِالْجَنَّةِ بِأَفْضَلِ حُظُوظِ أَهْلِهَا وَ أَشْرَفِ کَرَامَاتِهِمْ وَ أَجْزَلِ عَطَایَاکَ لَهُمْ وَ أَفْضَلِ جَوَائِزِکَ إِیَّاهُمْ وَ خَیْرِ حِبَائِکَ لَهُمْ.

و عطایم را فزونی دهی و بخششم را کرامت بخشی و با فضل برتر از میل و اشتیاقم و بزرگ تر از خواسته ام، بر من فضل و منت بنهی.

ای معبود من ای الله ای الله ای الله ای الله ای خداوندی که چیزی مانند تو نیست، و بر محمد و آل محمد درود بفرست و گناهان خواسته و ناخواسته مرا بیامرز، در این روز و در این ساعت ای پروردگار و ای سرپرست هر چیزی، این خواسته مرا انجام ده و با منت و فضل و رأفت و رحمت و با توبه نصوح از تقصیرات من گذشت بنما و توبه مرا بپذیر به گونه ای که هرگز بعد از آن گمراه و نگون بخت نشوم.

ای الله ای الله ای الله ای الله ای الله ای الله ای الله تو دارای صفت های والا و نام های نیکو هستی، از شک و تردید پس از یقین، و از کفر پس از ایمان به تو پناه می برم، ای معبودم مرا بیامرز، ای معبودم بر من فضل و منت بنه، پروردگارا توبه مرا بپذیر و از من گذشت کن، ای معبودم بر من رحم کن، ای معبودم بر بینواییم رحم کن، ای معبودم بر خواریم ترحم فرما، ای معبودم بر تهیدستیم رحم فرما، ای معبودم درحالتی که به درگاه تو دعا می کنم مرا ناامید مساز و در حالتی که به تو امید دارم و آمرزش گناهان را از تو طلب می کنم، مرا عذاب نده.

خداوندا به پیامبرت که درود و سلام بر او و خاندانش باد، فرمودی «وَمَا کَانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَأَنتَ فِیهِمْ وَمَا کَانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ» ⁽¹⁾

{و [لی] تا تو در میان آنان هستی، خدا بر آن نیست که ایشان را عذاب کند، و تا آنان طلب آمرزش می کنند، خدا عذاب کننده ایشان نخواهد بود.} پروردگارا از تو آمرزش می طلبم و به درگاهت توبه می کنم از خداوند طلب آمرزش دارم و از خداوند طلب آمرزش همه گناهانم را دارم گناهانی که به صورت تعمدی و گناهانی که ناخواسته و از روی اشتباه مرتکب شدم و گناهانی که به یاد داشتم و گناهانی که فراموش کردم.

پروردگارا به پیامبرت که درود و سلام بر او خاندانش باد فرمودی: «وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُواْ لِی وَلْیُؤْمِنُواْ بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ» ⁽²⁾{و هر گاه بندگان من، از تو در باره من بپرسند، [بگو] من نزدیکم، و دعای دعاکننده را- به هنگامی که مرا بخواند- اجابت می کنم، پس [آنان] باید فرمان مرا گردن نهند و به من ایمان آورند، باشد که راه یابند.} پروردگارا همانطور که امر فرمودی تو را فراخواندم پس بنا به وعده ای که به من دادی دعایم را اجابت کن، زیرا تو خلف وعده نمی کنی، پروردگارا با برترین درودهایت بر محمد و آل محمد، اوصیایی که از آنان راضی شدی، درود و سلام بفرست و با بهترین برکات هایت آنان را برکت ده و مرا در هر خیری که آنان را وارد کردی، وارد کن و از هر بدی ای که آنان را در دنیا و آخرت از آن بیرون آوری، مرا بیرون آور ای مهربان ترین مهربانان.

پروردگارا بر محمد و آل محمد درود بفرست و با قطعیت تمام مرا از آتش دوزخ رهایی بخش، رهایی ای که هرگز هیچ اسارت و سوختن با آتش و خواری و وحشت و هراس و ترس و فزع و دلهره از آتش پس از آن نباشد. و با برترین بهره ها و والاترین کرامات و فراوان ترین عطایا و برترین جایزه ها و بهترین هدایای اهل بهشت بر من فضل و منت بنما.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اقْلِبْنِی مِنْ مَجْلِسِی هَذَا وَ مِنْ مَخْرَجِی هَذَا وَ لَمْ تُبْقِ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِکَ ذَنْباً إِلَّا غَفَرْتَهُ وَ لَا خَطِیئَةً إِلَّا مَحَوْتَهَا وَ لَا عَثْرَةً إِلَّا أَقَلْتَهَا وَ لَا فَاضِحَةً إِلَّا صَفَحْتَ عَنْهَا وَ لَا جَرِیرَةً إِلَّا خَلَصْتَ مِنْهَا وَ لَا سَیِّئَةً إِلَّا وَهَبْتَهَا لِی وَ لَا کُرْبَةً إِلَّا وَ قَدْ خَلَّصْتَنِی مِنْهَا وَ لَا دَیْناً إِلَّا قَضَیْتَهُ وَ لَا عَائِلَةً إِلَّا أَغْنَیْتَهَا وَ لَا فَاقَةً إِلَّا سَدَدْتَهَا وَ لَا عُرْیاً إِلَّا کَسَوْتَهُ وَ لَا مَرَضاً إِلَّا شَفَیْتَهُ وَ لَا سُقْماً إِلَّا دَاوَیْتَهُ وَ لَا هَمّاً إِلَّا فَرَّجْتَهُ وَ لَا غَمّاً إِلَّا أَذْهَبْتَهُ وَ لَا خَوْفاً إِلَّا آمَنْتَهُ وَ لَا عُسْراً إِلَّا یَسَّرْتَهُ وَ لَا ضَعْفاً إِلَّا قَوَّیْتَهُ وَ لَا حَاجَةً مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ إِلَّا قَضَیْتَهَا عَلَی أَفْضَلِ الْأَمَلِ وَ أَحْسَنِ الرَّجَاءِ وَ أَکْمَلِ الطَّمَعِ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ .

اللَّهُمَّ إِنَّکَ أَمَرْتَنِی بِالدُّعَاءِ وَ دَلَلْتَنِی عَلَیْهِ فَسَأَلْتُکَ وَ وَعَدْتَنِی الْإِجَابَةَ فَتَنَجَّزْتَ بِوَعْدِکَ وَ أَنْتَ الصَّادِقُ الْقَوْلِ الْوَفِیُّ الْعَهْدِ اللَّهُمَّ وَ قَدْ قُلْتَ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ وَ قُلْتَ وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحِیماً وَ قُلْتَ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کانُوا یُوعَدُونَ اللَّهُمَّ وَ أَنَا أَدْعُوکَ کَمَا أَمَرْتَنِی مُتَنَجِّزاً لِوَعْدِکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَعْطِنِی کُلَّ مَا وَعَدْتَنِی وَ کُلَّ أُمْنِیَّتِی وَ کُلَّ سُوءٍ لِی وَ کُلَّ هَمِّی وَ کُلَّ نَهْمَتِی وَ کُلَّ هَوَایَ وَ کُلَّ مَحَبَّتِی وَ اجْعَلْ ذَلِکَ کُلَّهُ سَائِحاً فِی حَلَالِکَ ثَابِتاً فِی طَاعَتِکَ مُتَرَدِّداً فِی مَرْضَاتِکَ مُتَصَرِّفاً فِیمَا دَعَوْتَ إِلَیْهِ غَیْرَ مَصْرُوفٍ مِنْهُ قَلِیلًا وَ لَا کَثِیراً فِی شَیْ ءٍ مِنْ مَعَاصِیکَ وَ لَا فِی مُخَالَفَةٍ لِأَمْرِکَ إِلَهَ الْحَقِّ رَبَّ الْعَالَمِینَ .

اللَّهُمَّ وَ کَمَا وَفَّقْتَنِی لِدُعَائِکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ وَفِّقْ لِی إِجَابَتَکَ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ.

اللَّهُمَّ مَنْ تَهَیَّأَ أَوْ تَعَبَّأَ أَوْ أَعَدَّ أَوِ اسْتَعَدَّ لِوِفَادَةٍ إِلَی مَخْلُوقٍ رَجَاءَ رِفْدِهِ وَ جَوَائِزِهِ وَ نَوَافِلِهِ وَ فَرَائِضِهِ وَ عَطَایَاهُ فَإِلَیْکَ یَا سَیِّدِی کَانَتْ تَهْیِئَتِی وَ تَعْبِئَتِی وَ إِعْدَادِی وَ اسْتِعْدَادِی رَجَاءَ رِفْدِکَ وَ جَوَائِزِکَ وَ فَوَاضِلِکَ وَ نَوَافِلِکَ وَ عَطَایَاکَ وَ قَدْ غَدَوْتُ إِلَی عِیدٍ مِنْ أَعْیَادِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ لَمْ آتِکَ الْیَوْمَ بِعَمَلٍ صَالِحٍ أَثِقُ بِهِ قَدَّمْتُهُ وَ لَا تَوَجَّهْتُ بِمَخْلُوقٍ رَجَوْتُهُ وَ لَکِنِّی أَتَیْتُکَ خَاضِعاً مُقِرّاً بِذُنُوبِی وَ إِسَاءَتِی إِلَی نَفْسِی وَ لَا حُجَّةَ

پروردگارا بر محمد و آل محمد درود بفرست و مرا از این مجلس و مخرجم برگردان و هیچ گناهی را بین من و یکی از مخلوقاتت باقی مگذار مگر اینکه آن را آمرزیده باشی و نه اشتباهی مگر اینکه محو کرده، و نه لغزشی مگر اینکه آن را کم کرده، و نه رسوایی ای مگر اینکه آن را بخشیده، و نه جنایتی مگر اینکه از آن خلاص شده، و نه گناهی مگر اینکه بر من بخشیده، و نه غم و اندوهی مگر اینکه مرا از آن رهایی داده، و نه قرضی مگر اینکه قضا کرده، و نه خانواده ای مگر اینکه آن را بی نیاز کرده، و نه فقری مگر اینکه آن را رفع نموده، و نه برهنگی ای مگر اینکه آن را پوشانده، و نه بیماری ای مگر اینکه آن را شفا داده، و نه مریضی ای مگر اینکه مداوا کرده، و نه اندوهی مگر اینکه برطرف نموده، و نه ناراحتی و غمی مگر اینکه زدوده، و نه ترسی مگر اینکه امنیت داده، و نه سختی مگر اینکه آسان نموده، و نه ضعفی مگر اینکه قوی کرده، و نه نیازی از نیازهای دنیا و قیامت مگر اینکه با برترین امید و نیکوترین آرزو و کامل ترین چشم داشت برطرف کرده باشی، چراکه تو بر انجام هر چیزی توانایی.

پروردگارا تو مرا به دعا کردن امر فرمودی و مرا بدان راهنمایی کردی، پس من از تو درخواست کردم، و به من وعده اجابت دعا دادی پس من خواستار برآورده شدن وعده ات شدم و تو راست گفتار و وفا کننده به عهد هستی، پروردگارا و فرمودی: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» ⁽¹⁾{ مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم} و فرمودی: «وَاسْأَلُواْ اللّهَ مِن فَضْلِهِ إِنَّ اللّهَ کَانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمًا» ⁽²⁾{ و از فضل خدا درخواست کنید، که خدا به هر چیزی داناست.} و فرمودی: «وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کَانُوا یُوعَدُونَ» ⁽³⁾{ وعده راستی که بدانان وعده داده می شده است.} پروردگارا همانطور که مرا امر فرمودی تو را فرا می خواندم و درحالی که خواستار برآورده شدن وعده ات هستم، پس بر محمد و آل محمد درود بفرست و هر آنچه به من وعده دادی به من ببخشای و هر آرزو و بدی مرا و هر غم و غصه ام و هر بلندپروازی و هر خواسته ام و هر محبتم را به من اعطا کن و همه آن را در حلال خود، جاری و در طاعت خود، ثابت و در رضای خود، پیاپی و در آنچه بدان دعوت کردی دگرگون، قرار بده و اندک یا بسیاری از آن را در ارتکاب گناهان و مخالفت با اوامر خود صرف مگردان، ای معبود حق و ای پروردگار جهانیان .

پروردگارا همانطور که مرا به دعایت موفق گرداندی، پس بر محمد و آل محمد درود بفرست و توفیق اجابت کردنت را به من اعطا فرما همانا تو بر انجام هر کاری توانا هستی.

پروردگارا هر کسی مهیّا و مجهّز، آماده و توشه برگرفته تا به امید صله، بهره، عطیه، بخشش و جایزه ای نزد مخلوقی برود، پروردگارا! مهیّا شدن و مجهّز بودن، آمادگی و توشه برگرفتنم به امید بهره، نیکی، عطیّه و جایزه توست، و صبح هنگام برای عیدی از اعیاد امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم بیرون رفتم و من از روی اعتماد داشتنم به کردار شایسته ای که آن را پیش فرستاده و به شفاعت و میانجی گری مخلوق و آفریده ای که به او امید داشته باشم، به سوی تو نیامده ام، بلکه به درگاه تو آمده ام درحالی که به گناه و بد کردن به خود اعتراف دارم، و من عذر و

لِی وَ لَا عُذْرَ لِی أَتَیْتُکَ أَرْجُو أَعْظَمَ عَفْوِکَ الَّذِی عَفَوْتَ بِهِ عَنِ الْخَاطِئِینَ وَ أَنْتَ الَّذِی غَفَرْتَ لَهُمْ عَظِیمَ جُرْمِهِمْ وَ لَمْ یَمْنَعْکَ طُولُ عُکُوفِهِمْ عَلَی عَظِیمِ جُرْمِهِمْ أَنْ عُدْتَ عَلَیْهِمْ بِالرَّحْمَةِ .

فَیَا مَنْ رَحْمَتُهُ وَاسِعَةٌ وَ فَضْلُهُ عَظِیمٌ یَا عَظِیمُ یَا عَظِیمُ یَا عَظِیمُ یَا کَرِیمُ یَا کَرِیمُ یَا کَرِیمُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عُدْ عَلَیَّ بِرَحْمَتِکَ وَ امْنُنْ عَلَیَّ بِعَفْوِکَ وَ عَافِیَتِکَ وَ تَعَطَّفْ عَلَیَّ بِفَضْلِکَ وَ أَوْسِعْ عَلَیَّ رِزْقَکَ .

یَا رَبِّ إِنَّهُ لَیْسَ یَرُدُّ غَضَبَکَ إِلَّا حِلْمُکَ وَ لَا یَرُدُّ سَخَطَکَ إِلَّا عَفْوُکَ وَ لَا یُجِیرُ مِنْ عِقَابِکَ إِلَّا رَحْمَتُکَ وَ لَا یُنْجِینِی مِنْکَ إِلَّا التَّضَرُّعُ إِلَیْکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ هَبْ لِی یَا إِلَهِی فَرَجاً بِالْقُدْرَةِ الَّتِی بِهَا تُحْیِی أَمْوَاتَ الْعِبَادِ وَ بِهَا تَنْشُرُ مَیْتَ الْبِلَادِ وَ لَا تُهْلِکْنِی یَا إِلَهِی غَمّاً حَتَّی تَسْتَجِیبَ لِی وَ تُعَرِّفَنِی الْإِجَابَةَ فِی دُعَائِی وَ أَذِقْنِی طَعْمَ الْعَافِیَةِ إِلَی مُنْتَهَی أَجَلِی وَ لَا تُشْمِتْ بِی عَدُوِّی وَ لَا تُسَلِّطْهُ عَلَیَّ وَ لَا تُمْکِنْهُ مِنْ عُنُقِی .

یَا رَبِّ إِنْ رَفَعْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَضَعُنِی وَ إِنْ وَضَعْتَنِی فَمَنِ الَّذِی یَرْفَعُنِی وَ مَنْ ذَا الَّذِی یَرْحَمُنِی إِنْ عَذَّبْتَنِی وَ مَنْ ذَا الَّذِی یُعَذِّبُنِی إِنْ رَحِمْتَنِی وَ مَنْ ذَا الَّذِی یُکْرِمُنِی إِنْ أَهَنْتَنِی وَ مَنْ ذَا الَّذِی یُهِینُنِی إِنْ أَکْرَمْتَنِی وَ إِنْ أَهْلَکْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَعْرِضُ لَکَ فِی عَبْدِکَ أَوْ یَسْأَلُکَ عَنْ أَمْرِهِ وَ قَدْ عَلِمْتُ یَا إِلَهِی أَنَّهُ لَیْسَ فِی حُکْمِکَ جَوْرٌ وَ لَا فِی عُقُوبَتِکَ عَجَلَةٌ وَ إِنَّمَا یَعْجَلُ مَنْ یَخَافُ الْفَوْتَ وَ إِنَّمَا یَحْتَاجُ إِلَی الظُّلْمِ الضَّعِیفُ وَ قَدْ تَعَالَیْتَ عَنْ ذَلِکَ سَیِّدِی عُلُوّاً کَبِیراً .

اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لَا تَجْعَلْنِی لِلْبَلَاءِ غَرَضاً وَ لَا لِنَقِمَتِکَ نَصَباً وَ مَهِّلْنِی وَ نَفِّسْنِی وَ أَقِلْ عَثْرَتِی وَ ارْحَمْ تَضَرُّعِی وَ لَا تُتْبِعْنِی بِبَلَاءٍ عَلَی أَثَرِ بَلَاءٍ فَقَدْ تَرَی ضَعْفِی وَ قِلَّةَ حِیلَتِی وَ تَضَرُّعِی إِلَیْکَ أَعُوذُ بِکَ الْیَوْمَ مِنْ غَضَبِکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِذْنِی وَ أَسْتَجِیرُ بِکَ مِنْ سَخَطِکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَجِرْنِی وَ أَسْتَرْحِمُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ارْحَمْنِی وَ أَسْتَهْدِیکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اهْدِنِی وَ أَسْتَنْصِرُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ انْصُرْنِی وَ أَسْتَکْفِیکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ

بهانه ای برای سیه کاری خود ندارم، به درگاه تو آمده ام درحالی که آن عفو و گذشت بزرگت را امیدوارم که به سبب آن از گناهکاران گذشتی، و طول و بسیاری ایستادگی آن ها بر گناه بزرگ تو را از این باز نداشته که برایشان رحمت و آمرزش احسان نمائی.

پس ای کسی که رحمت و مهربانی او فراخ، و عفو و گذشتش بزرگ و بسیار است، ای بزرگوار ای بزرگوار ای بزرگوار ای بخشنده ای بخشنده ای بخشنده، بر محمد و آل محمد درود فرست، و به رحمت و مهربانیت بر من احسان فرما، و با آمرزشت بر من منت بنه، و با فضل و نیکی ات بر من مهربان باش، و و روزی ات را بر فزونی ده.

ای پروردگارم، غضب تو را جز بردباری تو فرو نمی نشاند و خشم تو را جز عفو تو باز نمی گرداند و در برابر عقاب تو جز رحمتت پناهگاهی نیست. و مرا جز تضرع به درگاه تو و زاری در برابر تو هیچ چیز از عذابت نمی رهاند. پس بر محمد و آل محمد درود بفرست و ای خدای من، بدان قدرت که تو داری و مردگان را بدان حیات می بخشی و بلاد مرده را زنده می کنی، در کار من گشایشی پدید آور. ای خدای من، مرا به اندوه هلاک مکن تا دعایم را اجابت کنی و آگاهم سازی که دعایم را اجابت کرده ای، و تا زنده ام طعم عافیت را به من بچشان و مرا دشمن شاد مگردان و خصم مرا بر گردن من سوار مکن و بر من مسلطش منمای.

بار خدایا، اگر تو مرا بر فرازی، چه کسی را یاراست که به پستی ام آورد و اگر به پستی ام آوری، چه کسی را توان بر افراختن من باشد. اگر گرامیم داری، چه کسی خوارم تواند ساخت و اگر خوارم داری، چه کسی گرامیم تواند داشت. اگر عذابم کنی چه کسی بر من رحمت آورد و اگر هلاکم کنی، چه کسی به دفاع از بنده ات در برابر تو یارای ایستادنش باشد، یا تو را از کار او پرسش کند. دانسته ام که در حُکمت، ستم روا نداری و در انتقامت، شتاب نکنی. زیرا کسی در کاری شتاب کند که می ترسد از کَفَش برود و کسی ستم کند که ضعیف و ناتوان باشد. و تو ای خدای من، بس برتر از این هایی، برتری ای بس عظیم.

بار خدایا، بر محمد و آل محمد درود بفرست و مرا هدف تیر بلا مگردان و آماج خشم و سخط خود مساز. مهلتم ده و از اندوهم برهان و از لغزش ها و خطاهایم در گذر و به بلایی پس از بلای دیگر مبتلا مکن، که تو خود ناتوانی و بیچارگی مرا و تضرع و زاری مرا به درگاه خود، می بینی. بار خدایا، امروز از خشم تو به تو پناه می جویم، پس بر محمد و خاندانش درود بفرست و مرا پناه ده. امروز از سخط تو به حمایت تو رو می آورم، پس بر محمد و خاندانش درود بفرست و مرا پناه ده.از تو خواهم که بر من رحمت آوری، پس بر محمد و خاندانش درود بفرست و بر من رحمت آور. از تو خواهم که راهنمای من باشی، پس بر محمد و خاندانش درود بفرست و مرا راه نمای. از تو خواهم که یاور من باشی، پس بر محمد و خاندانش درود بفرست و مرا یاری کن. از تو خواهم که بر من رحمت آوری، پس بر محمد و خاندانش درود بفرست و بر من رحمت آور. از تو خواهم که مرا کفایت کنی، پس بر محمد

وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اکْفِنِی وَ أَسْتَرْزِقُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَغْنِنِی وَ أَسْتَعْصِمُکَ فِیمَا بَقِیَ مِنْ عُمُرِی فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اعْصِمْنِی وَ أَسْتَغْفِرُکَ لِمَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِی فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اغْفِرْ لِی فَإِنِّی لَنْ أَعُودَ لِشَیْ ءٍ کَرِهْتَهُ إِنْ شِئْتَ ذَلِکَ یَا رَبِّ .

یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اسْتَجِبْ لِی جَمِیعَ مَا سَأَلْتُکَ وَ طَلَبْتُهُ مِنْکَ وَ رَغِبْتُ فِیهِ إِلَیْکَ وَ قَدِّرْهُ وَ أَرِدْهُ وَ اقْضِهِ وَ أَمْضِهِ وَ خِرْ لِی فِیمَا تَقْضِی مِنْهُ وَ تَفَضَّلْ عَلَیَّ بِهِ وَ أَسْعِدْنِی بِمَا تُعْطِینِی مِنْهُ وَ زِدْنِی مِنْ فَضْلِکَ وَ سَعَةِ مَا عِنْدَکَ فَإِنَّکَ وَاسِعٌ کَرِیمٌ وَ صِلْ ذَلِکَ کُلَّهُ بِخَیْرِ الْآخِرَةِ وَ نَعِیمِهَا یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ إِلَهَ الْحَقِّ رَبَّ الْعَالَمِینَ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ افْتَحْ لَهُمْ فَتْحاً یَسِیراً وَ اجْعَلْ لَهُمْ مِنْ لَدُنْکَ سُلْطَاناً نَصِیراً اللَّهُمَّ انْصُرْ بِهِ دِینَکَ وَ سُنَّةَ نَبِیِّکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ حَتَّی لَا یَسْتَخْفِیَ بِشَیْ ءٍ مِنَ الْحَقِّ مَخَافَةَ أَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ .

اللَّهُمَّ إِنَّا نَرْغَبُ إِلَیْکَ فِی دَوْلَةٍ کَرِیمَةٍ تُعِزُّ بِهَا الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ وَ تُذِلُّ بِهَا النِّفَاقَ وَ أَهْلَهُ وَ تَجْعَلُنَا فِیهَا مِنَ الدُّعَاةِ إِلَی طَاعَتِکَ وَ الْقَادَةِ إِلَی سَبِیلِکَ وَ تَرْزُقُنَا بِهَا کَرَامَةَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ .

اللَّهُمَّ مَا أَنْکَرْنَا مِنَ الْحَقِّ فَعَرِّفْنَاهُ وَ مَا قَصُرْنَا عَنْهُ فَبَلِّغْنَاهُ اللَّهُمَّ وَ اسْتَجِبْ لَنَا وَ اجْعَلْنَا مِمَّنْ یَتَذَکَّرُ فَتَنْفَعُهُ الذِّکْرَی اللَّهُمَّ وَ قَدْ غَدَوْتُ إِلَی عِیدٍ مِنْ أَعْیَادِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ لَمْ أَثِقْ بِغَیْرِکَ وَ لَمْ آتِکَ بِعَمَلٍ صَالِحٍ أَثِقُ بِهِ وَ لَا تَوَجَّهْتُ بِمَخْلُوقٍ رَجَوْتُهُ اللَّهُمَّ بَارِکْ لَنَا فِی عِیدِنَا هَذَا کَمَا هَدَیْتَنَا لَهُ وَ رَزَقْتَنَا وَ أَعِنَّا عَلَیْهِ اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنَّا مَا أُدِّیَتْ عَنَّا فِیهِ مِنْ حَقٍّ وَ مَا قُضِیَتْ عَنَّا فِیهِ مِنْ فَرِیضَةٍ وَ مَا اتَّبَعْنَا فِیهِ مِنْ سُنَّةٍ وَ مَا تَنَفَّلْنَا فِیهِ مِنْ نَافِلَةٍ وَ مَا أَذِنْتَ لَنَا فِیهِ مِنْ تَطَوُّعٍ وَ مَا تَقَرَّبْنَا إِلَیْکَ مِنْ نُسُکٍ وَ مَا اسْتَعْمَلْنَا فِیهِ مِنَ الطَّاعَةِ وَ مَا رَزَقْتَنَا فِیهِ مِنَ الْعَافِیَةِ وَ الْعِبَادَةِ اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنَّا ذَلِکَ کُلَّهُ زَاکِیاً کَافِیاً یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

اللَّهُمَ لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا وَ لَا تُذِلَّنَا بَعْدَ إِذْ أَعْزَزْتَنَا وَ لَا تُضِلَّنَا بَعْدَ إِذْ وَفَّقْتَنَا وَ لَا تُهِنَّا بَعْدَ إِذْ أَکْرَمْتَنَا وَ لَا تُفْقِرْنَا بَعْدَ إِذْ أَغْنَیْتَنَا وَ لَا تَمْنَعْنَا بَعْدَ إِذْ

و خاندانش درود بفرست و مرا کفایت کن. از تو خواهم که مرا روزی دهی، پس بر محمد و خاندانش درود بفرست و مرا روزی ده. و از تو خواهم که در باقیمانده عمرم مرا از عذاب خود در امان داری، پس بر محمد و خاندانش درود بفرست و مرا امان ده. از تو خواهم که گناهان گذشته مرا بیامرزی، پس بر محمد و خاندانش درود بفرست و مرا بیامرز. پس بر محمد و خاندانش درود بفرست و مرا از گناه مصون دار، که اگر مشیّت تو باشد، هرگز به کاری که تو نپسندی باز نگردم.

ای خدای مهربان، ای خدای بخشنده، ای صاحب جلالت و بزرگواری، بر محمد و خاندان او درود بفرست و همه آنچه را از تو خواسته ام و از تو طلبیده ام و برای آن روی به تو آورده ام اجابت کن. آن را برای من بخواه و مقدّر کن و حکم کن و روا دار. و خیر مرا قرار ده در آنچه از خواسته هایم بر می آوری و مرا در آن برکت ده و بدان بر من تفضل نمای و در آنچه مرا عطا می کنی نیکبختم گردان و برای من در فضل و احسان خود بیفزای، که تو توانگر و بخشاینده ای، و آن را به خیر و نعمت آخرتم بپیوند، ای معبود حق و ای مهربان ترین مهربانان پروردگار عالمیان.

خداوندا بر محمد و آل محمد درود بفرست و آنان را گشایش آسان مقرر گردان واز نزد خود برای ایشان سلطانی یاور قرار ده خدایا به وسیله او دینت و سنت پیامبرت را یاری بفرما تا از روی ترس از یکی از مخلوقات، اندکی از حق خوار و سبک شمرده نشود، خداوندا مشتاقانه مسألت داریم که دولتی با شکوه برانگیزی که اسلام و اسلامیان را عزت بخشی و نفاق و منافقین را به خاک ذلت کشی و ما را از منادیان به سوی طاعتت و رهبران به سوی راهت

قرار دهی و کرامت دنیا و آخرت نصیب ما فرمائی.

بار خدایا هر حقی که بر عهده ما نهادی و ما آن را نشناختیم، شناخت آن را به ما عطا فرما و اگر از فهم حقی قاصر ماندیم به ما بیاموز. خداوندا دعایمان را اجابت فرما و ما را از کسانی قرار بده که پند می پذیرد و اندرز سودش می دهد. و خداوندا صبح هنگام برای عیدی از اعیاد امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم بیرون رفتم و به احدی غیر از تو اعتماد نکردم و از روی اعتماد داشتنم به کردار شایسته ای که آن را پیش فرستاده و به شفاعت و میانجیگری مخلوق و آفریده ای که به او امید داشته باشم، بسوی تو نیامده ام. خداوندا در این عید بر ما برکت بینداز همانطور که ما را هدایت دادی و به ما روزی ارزانی فرمودی و ما را بر آن یاری برسان، خداوندا در این عید حقوقی از ما را که ادا، و فریضه ای که انجام شده، و سنتی را که پیروی نمودیم، و نماز نافله ای که برپا داشتیم، و مستحبی که توفیق انجامش را به ما دادی، و قربانی که برای نزدیکی به تو انجام دادیم و طاعت و عبادتی که در این عید به انجام رساندیم، و سلامتی و عبادتی که بر ما ارزانی داشتی از ما بپذیر، خداوندا همه این ها را به صورتی پاک و کافی از ما بپذیر ای مهربان ترین مهربانان.

خداوندا دل های ما را پس از آنکه هدایت فرمودی، منحرف مساز و پس از آنکه ما را عزیز و گرامی داشتی، خوار و ذلیل نگردان، و پس از آنکه ما را توفیق دادی گمراه نکن، و پس از آنکه بی نیازمان کردی تهیدست مگردان، و پس از اعطا کردنت به ما، ما را منع نکن و پس

أَعْطَیْتَنَا وَ لَا تَحْرِمْنَا بَعْدَ إِذْ رَزَقْتَنَا وَ لَا تُغَیِّرْ شَیْئاً مِنْ نِعَمِکَ عَلَیْنَا وَ لَا إِحْسَانِکَ إِلَیْنَا لِشَیْ ءٍ کَانَ مِنَّا وَ لَا لِمَا هُوَ کَائِنٌ فَإِنَّ فِی کَرَمِکَ وَ عَفْوِکَ وَ فَضْلِکَ سَعَةً لِمَغْفِرَتِکَ ذُنُوبَنَا بِرَحْمَتِکَ فَأَعْتِقْ رِقَابَنَا مِنَ النَّارِ بِلَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ .

یَا لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ أَسْأَلُکَ بِوَجْهِکَ الْکَرِیمِ إِنْ کُنْتَ رَضِیتَ عَنِّی فِی هَذَا الشَّهْرِ أَنْ تَزْدَادَ عَنِّی رِضًا لَا سَخَطَ بَعْدَهُ أَبَداً عَلَیَّ وَ إِنْ کُنْتَ لَمْ تَرْضَ عَنِّی وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ ذَلِکَ فَمِنَ الْآنَ فَارْضَ عَنِّی رِضًا لَا سَخَطَ بَعْدَهُ أَبَداً عَلَیَّ وَ ارْحَمْنِی رَحْمَةً لَا تُعَذِّبْنِی بَعْدَهَا أَبَداً وَ أَسْعِدْنِی سَعَادَةً لَا أَشْقَی بَعْدَهَا أَبَداً وَ أَغْنِنِی غِنًی لَا فَقْرَ بَعْدَهُ أَبَداً وَ اجْعَلْ أَفْضَلَ جَائِزَتِکَ لِی الْیَوْمَ فَکَاکَ رَقَبَتِی مِنَ النَّارِ وَ أَعْطِنِی مِنَ الْجَنَّةِ مَا أَنْتَ أَهْلُهُ وَ إِنْ کُنْتَ بَلَّغْتَنَا بِهِ لَیْلَةَ الْقَدْرِ وَ إِلَّا فَأَخِّرْ آجَالَنَا إِلَی قَابِلٍ حَتَّی تُبَلِّغَنَاهُ فِی یُسْرٍ مِنْکَ وَ عَافِیَةٍ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ لَا تَجْعَلْهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنَّا لِشَهْرِ رَمَضَانَ وَ أَعْطِ جَمِیعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ مَا سَأَلْتُکَ لِنَفْسِی بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.

ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ- حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی خَیْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تَسْلِیماً .

اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَرَی وَ لَا تُرَی وَ أَنْتَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَی فَالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوَی تَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفَی فَلَکَ الْحَمْدُ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ وَ لَکَ الْحَمْدُ فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ وَ لَکَ الْحَمْدُ فِی النُّورِ وَ لَکَ الْحَمْدُ فِی الظِّلِّ وَ الْحَرُورِ وَ لَکَ الْحَمْدُ فِی الْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ وَ لَکَ الْحَمْدُ فِی الْأَزْمَانِ وَ الْأَحْوَالِ وَ لَکَ الْحَمْدُ فِی قَفْرِ أَرْضِکَ وَ لَکَ الْحَمْدُ عَلَی کُلِّ حَالٍ إِلَهِی صَلَّیْنَا خَمْسَنَا وَ حَصَّنَّا فُرُوجَنَا وَ صُمْنَا شَهْرَنَا وَ أَطَعْنَاکَ رَبَّنَا وَ أَدَّیْنَا زَکَاةَ رُءُوسِنَا طَیِّبَةً بِهَا نُفُوسُنَا وَ خَرَجْنَا إِلَیْکَ لِأَخْذِ جَوَائِزِنَا فَصَلِّ اللَّهُمَّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لَا تُخَیِّبْنَا وَ امْنُنْ عَلَیْنَا بِالتَّوْبَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ وَ لَا تَرُدَّنَا عَلَی عَقِبِنَا وَ لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا وَ لَا تَجْعَلْهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنَّا وَ ارْزُقْنَا صِیَامَهُ وَ قِیَامَهُ أَبَداً مَا أَبْقَیْتَنَا وَ امْنُنْ عَلَیْنَا بِالْجَنَّةِ وَ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ وَ زَوِّجْنَا مِنَ الْحُورِ الْعِینِ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ- إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی خِیَرَتِهِ

از روزی دادنت به ما، محروممان نگردان، و چیزی از نعمت هایت را بر ما تغییر مده و احسان و نیکویی ات را به خاطر کاری که از ما سر زده یا قرار است سر بزند، بر ما تغییر مده چرا که در کرم و بخشش و فضل تو، فراخی است که گناهانمان را با رحمت خود ببخشایی، پس به حق (لا اله الا انت) اینکه معبودی جز ذات مقدس تو وجود ندارد، ما را از آتش آزاد کن.

ای معبودی که هیچ معبود حقی جز تو نیست، با توسل به ذات بزرگوارت از تو مسئلت دارم که اگر در این ماه از من راضی شدی، بر من بیفزایی رضایتی که هرگز هیچ خشم و غضبی بر من پس از آن نباشد، و اگر از من راضی نشدی و من از این نارضایتی به تو پناه می برم، پس از اکنون به بعد به گونه ای از من خشنود باش که هرگز هیچ خشم و غضبی پس از آن نباشد و به من رحم کن رحمی که هرگز پس از آن مرا عذاب ندهی و سعادتی نصیب من گردان که هرگز پس از آن گمراه و نگون بخت نگردم، و بی نیازی ای به من عطا فرما که هرگز هیچ فقری پس از آن نباشد - و امروز برترین پاداشم را آزاد شدنم از آتش دوزخ قرار بده و از بهشت چیزی به من ارزانی بده که تو شایسته آن باشی، و اگر این پاداش را تا شب قدر به ما رساندی(که چه خوب) در غیر این صورت اجل ما را تا رمضان آینده به تاخیر بینداز تا در آسانی و سلامتی، آن پاداش را به ما برسانی ای مهربان ترین مهربانان، و آن را آخرین عهد ما برای ماه رمضان قرار مده و به همه مردان و زنان مؤمن آنچه را که برای خودم از تو درخواست کردم اعطا کن ای مهربان ترین مهربانان .

هر چه خدا بخواهد واقع می شود و هیچ نیرویی جز با مدد خدا وجود ندارد و خدا ما را بس است و نیکو حمایت گری است و درود و سلام خداوند بر بهترینِ مخلوقاتش محمد و خادانش باد.

پروردگارا تو می بینی و دیده نمی شوی و در بالاترین چشم انداز قرار داری، شکافنده دانه و هسته هستی، نهان و پوشیده تر از نهان را می دانی، پس سپاس و ستایش مخصوص توست ای پروردگار جهانیان و حمد و سپاس در اعلا علیین برای توست و حمد و سپاس در نور برای توست و حمد و سپاس در سایه و باد گرم برای توست و حمد و سپاس در بامداد و شامگاه برای توست و حمد و سپاس در همه زمان ها و همه حال ها برای توست و حمد و سپاس در سرزمین بی آب و گیاهت برای توست و در همه حال حمد و سپاس برای توست. پروردگارا نمازهای پنجگانه مان را برپا داشتیم و دامن خود را پاک نگاه داشتیم و ماه رمضانمان را روزه گرفتیم و از پروردگارمان اطاعت کردیم و زکات سرمایه مان را پرداخت نمودیم تا با آن نفس خویش را پاک کرده باشیم، و برای دریافت پاداش و جایزه هایمان به سوی تو بیرون آمدیم، پس بر محمد و آل محمد درود بفرست و ما را ناامید نگردان و با (قبول) توبه و مغفرت خود بر ما منت بگذار و ما را به عقب مران و پس از آنکه هدایت شدیم ما را منحرف مساز و آن را آخرین عهد خود بر ما قرار مده و روزه و نماز شب این ماه را تا ابد و تا زمانی که زنده هستیم به ما ارزانی فرما و حوریان بهشتی را به ازدواج ما درآور، آمین ای پروردگار جهانیان، همانا تو بر انجام هر کاری توانایی

مِنْ خَلْقِهِ- مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ وَ سَلَّمَ تَسْلِیماً⁽¹⁾.

بیان

أو مال إلیها فی بعض النسخ بالواو هنا و قوله أو اشتهتها و هو أظهر و علی نسخة أو فهی إما بمعنی الواو أو محمول علی شدة مراتب المحبة و العزم و ضعفهما من خلالک یحتمل أن تکون من ابتدائیة أی حال کونی فی ذلک السعی مبتدأ من الحلال معرضا عنه منتهیا إلی الحرام أو بیانیة و إلی بمعنی مع لبیان تعمیم ما یتکلم به و یشتهیه و یبسط یده إلیه و یسعی إلیه سواء کان مباحا لغوا لا فائدة فیه أو حراما فإن کلا منهما مخل بکمال الصوت و یؤید الثانی أن فی زوائد الفوائد أو حرامک.

و قوله و کل ما کان إما بالجر عطفا علی حلالک أو أشیاء أو بالرفع بتقدیر الخبر أی هی أیضا کذلک أی کان ینبغی أن یکون صومی مخلوطا بطاعتک بجمیع جوارحی فی جمیع أحوالی فشبته بأشیاء منها محظور بنهیک و منها مباح غیر مخل بقلیل و لا کثیر و لا صغیر و لا کبیر من أوامرک و نواهیک لکنها مخلة بکمال الصوم و قد برزت إلیک فی هذا العید لأن تتدارک ذلک بفضلک.

و قال الجوهری العائدة العطف و المنفعة یقال هذا الشی ء أعود علیک فی کذا أی أنفع و قال الحباء العطاء.

لک الأمثال العلیا إشارة إلی قوله سبحانه لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی ⁽²⁾أی الصفة الأعلی و هو الوجوب الذاتی و الغنی المطلق و النزاهة عن صفات المخلوقین أو الحجة الغالبة أو الأمثال التی مثل بها فی القرآن الحکیم.

و لا روعة و فی بعض النسخ و لا لوعة و لوعة الحب حرقته و رجل هاع لاع أی جبان جزوع و الأول أظهر و قال الفیروزآبادی النهمة الحاجة و بلوغ الهمة و الشهوة و النهم بالتحریک إفراط الشهوة فی الطعام انتهی.

و درود و سلام بی پایان خداوند بر محمد پیامبر و خاندان پاک و مطهرش باد⁽³⁾.»

توضیح

«أو مال الیها» در برخی نسخه ها در اینجا با «واو» آمده است. و فرموده ایشان: «او اشتهتها» که وجه آشکارتر است. بنابر نسخه ای با «واو» ذکر شده، یا به معنی واو است یا حمل بر شدت و ضعف درجات محبت و تصمیم گیری است. «من خلالک» احتمال دارد «من» ابتدائیه باشد یعنی: درحالتی که در این تلاش من از حلال آغاز می کنم و از آن دوری کرده و به حرام منتهی می شوم. یا «من» بیانیه است. و «الی» به معنای «مع» (به همراه) است برای بیان عمومیت بخشی به آنچه از آن سخن می گوید و با رغبت آن را می خواهد و دستانش را به سوی آن دراز می کند و در راستای رسیدن بدان تلاش می کند، و فرقی نمی کند اگر آن چیز، مباح لَغوی باشد که هیچ فایده ای در آن نیست یا حرام باشد. هر دوی آن ها به کمال روزه خلل وارد می کند و دومین آن ها موید این مطلب است که در چیزهای زائد، یا فایده و سود است یا حرام.

و فرموده ایشان: «و کلِّ ما کان» یا با اعراب جر است که معطوف بر «حلالک» یا «أشیاء» است و یا با رفع است با در تقدیر گرفتن خبر یعنی: «هی ایضاً کذلک» یعنی شایسته بود که روزه ام با طاعت تو با همه اعضایم در همه حالات، آمیخته گردد، پس روزه ام را با چیزهایی آمیختم که برخی با نهی تو ممنوع شده و برخی مباح بود و خلل کم و بسیار و خرد و کلان در اوامر و نواهی تو وارد نمی کرد اما به کمال روزه خلل وارد می کرد. «و قد برزت الیک فی هذا العید» تا روزه ام با فضل و منت تو به هم بپیوندد.

و جوهری گفته است: «العائده» مهربانی و منفعت است، گویند: «هذا الشیء اعود علیک فی کذا» یعنی این چیز برایت سودمندتر است و گوید: «حباء» عطا و بخشش است.

«لک الامثال العلیا» به این سخن خداوند اشاره دارد که می فرماید: «لِلَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلّهِ الْمَثَلُ الأَعْلَیَ» ⁽⁴⁾{وصف زشت برای کسانی است که به آخرت ایمان ندارند، و بهترین وصف از آنِ خداست.} یعنی صفت والا، و آن وجوب ذاتی، و بی نیازی مطلق، و منزه بودن از صفات مخلوقات یا حجت غالب و یا مثل هایی است که در قرآن حکیم به عنوان مثال و نمونه آورده شده است.

«و لا روعه» در برخی نسخه ها «لا لوعه» آمده است و «لوعه الحب» سوز و گداز عشق است. و «رجل هاع لاع» یعنی مردی ترسو و بسیار بی تاب و معنی اول آشکارتر است، و فیروزآبادی گفته است: «النهمه» نیاز و رسیدن آرزو، و خواسته است و «النَهَم» با حرکت حروف آن، به معنای زیاده روی اشتها در غذا است. پایان.

سائحا فی حلالک أی جاریا فیه و فی بعض النسخ بالباء الموحدة من السباحة علی المجاز و فی بعضها بالنون من سنح له الرأی أی عرض و الغرض محرکة هدف یرمی فیه و النصب أیضا قریب منه أی ما ینصب لیرمی و إن لم یصرح به فی کتب اللغة قال الفیروزآبادی النصب العلم المنصوب و یحرک و الغایة.

و نفسنی کأن فیه حذفا و إیصالا أی نفس عنی یقال نفس الله عنه کربته أی فرجها و فی بعض النسخ الدعاء و مهلنی و نفسی أی اترکنی مع نفسی کنایة عن رفع البلاء عنها و ما أذنت لنا لعله کنایة عن التوفیق و التقدیر کما یومی إلیه بعض أخبار القضاء و القدر کما مر من العافیة أی عن المعاصی فإنها المناسبة للقبول.

لا تُزِغْ قُلُوبَنا أی لا تملها عن الإیمان أی لا تسلبنی التوفیق بل ثبتنی علی الاهتداء الذی منحتنی به یا لا إله أی یا من لا إله إلا أنت بلغتنا لیلة القدر أی فضلها فالق الحب و النوی أی یشقهما و یخرج منهما النبات و الشجر و قیل المراد به الشقاق الذی فی الحنطة و النواة.

تعلم السر و أخفی أی و أخفی من السر و اختلف فیهما فقیل السر ما حدث به العبد غیره فی خفیة و أخفی منه ما أضمره فی نفسه ما لم یحدث غیره و قیل السر ما أضمره العبد فی نفسه و أخفی منه ما لم یکن أضمره أحد و قیل السر ما تحدث به نفسک و أخفی منه ما ترید أن تحدث به نفسک فی ثانی الحال و قیل السر العمل الذی تستره عن الناس و أخفی منه الوسوسة وَ رُوِیَ عَنِ الْبَاقِرِ وَ الصَّادِقِ علیهما السلام: أَنَّ السِّرَّ مَا أَخْفَیْتَهُ فِی نَفْسِکَ وَ أَخْفَی مَا خَطَرَ بِبَالِکَ ثُمَّ أُنْسِیتَهُ.

أقول

ثم ذکر السیدان دعاء الندبة الذی یدعی به فی الأعیاد الأربعة و سیأتی فی کتاب المزار ترکنا ذکره هنا حذرا من التکرار ثم قالا قدس سرهما فإذا فرغت من الدعاء فتأهب للسجود بین یدی مولاک وَ قُلْ مَا رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا فَرَغْتَ مِنْ دُعَاءِ الْعِیدِ الْمَذْکُورِ ضَعْ خَدَّکَ الْأَیْمَنَ عَلَی الْأَرْضِ وَ قُلْ:

«سائحا فی حلالک» یعنی در حلال تو جاری است و در یکی از نسخه ها با «باء» که یک نقطه دارد از ماده«سباحه» (شنا کردن) به صورت مجازی ذکر شده است. و در یکی از نسخه ها با نون ذکر شده از «سنح له الرای» یعنی نظر و دیدگاه او آشکار شد و «الغَرَض» با حرکت حروف آن، هدفی است که به سوی آن تیراندازی می شود و «النصب» نیز نزدیک به معنای آن است یعنی آنچه نصب می شود تا بدان تیراندازی شود اگر چه در کتاب های لغت صریحا بدان اشاره نشده است. فیروزآبادی گوید: «النصب» پرچم نصب شده است و حروف آن متحرک است و به معنای هدف و غایت است.

و «نفسنی» گویی حذف و ایصال (منصوب به نزع خافض) در آن صورت گرفته یعنی: «نفّس عنی» گویند: «نفّس الله عنه کربته» یعنی خداوند او را از دل گرفتگی و ناراحتی بیرون آورد و خوشحال کرد، و در یکی از نسخه های دعا به این صورت ذکر شده: «و مهّلنی و نفسی» یعنی مرا به حال خودم واگذار، کنایه از برداشتن مصیبت و اندوه از او. «و ما أذنتَ لنا» چه بسا کنایه از توفیق دادن و مقدرکردن باشد همانطور که برخی روایت های قضا و قدر بدان اشاره می کند و پیش تر ذکر آن رفت. «من العافیه» یعنی از گناهان زیرا با قبول کردن مناسب دارد.

«لا تزغ قلوبنا» یعنی دل هایمان را از ایمان خسته نکن یعنی توفیق الهی را از من سلب نکن بلکه مرا در مسیر هدایتی که به من بخشیدی ثابت قدم گردان. «یا لا اله» یعنی ای کسی که هیچ معبود حقی جز تو نیست. «بلغتنا لیله القدر» یعنی فضیلت آن را به ما رساندی. «فالق الحب و النوی» یعنی دانه و هسته را می شکافد و گیاه و درخت را از آن بیرون می آورد و گفته شده مقصود از آن شکافی است که در گندم و هسته ها رخ می دهد.

«تعلم السر و أخفی» یعنی نهان و پوشیده تر از نهان را می دانی و در مورد این دو کلمه اختلاف نظر وجود دارد: گفته شده که «السرّ» آن است که بنده در پنهانی با دیگری سخن گوید و «أخفی» آن است که در نفس خویش پنهان داشته تا زمانی که با کسی سخن نگوید، و گفته شده که «السرّ» آن است که بنده در نفس خویش پنهان داشته و «أخفی» آن است که کسی از او پنهان نکرده باشد، و گفته شده «السرّ» آن است که با خویشتن سخن بگویی و «أخفی» آن است که می خواهی در باره آن درحالت دوم با خود سخن بگویی، و گفته شده «السرّ» کاری است که از مردم می پوشانی و «أخفی» وسوسه است،

و از امام باقر و امام صادق روایت شده که «السرّ» آن است که در نفس خویش پنهان کرده ای و «أخفی» چیزی است که به ذهنت خطور می کند سپس آن را فراموش می کنی.

می گویم

بعد از آن هر دو سیّد دعای ندبه ای که در اعیاد چهارگانه به عنوان دعا خوانده می شود، بیان فرمودند که در کتاب «المزار» می آید، در این بخش برای پرهیز از تکرار آن را نیاوردیم، سپس ایشان که نور به قبرشان ببارد فرمودند: و چون از دعا کردن فارغ شدی برای سجده بردن در مقابل مولایت آماده شو و آنچه با اسناد به امام صادق علیه السلام برایمان روایت شده بخوان، ایشان فرمود: هرگاه از دعای عید مذکور فارغ شدی گونه راستت را بر زمین قرار بده و بگو:

سَیِّدِی سَیِّدِی کَمْ مِنْ عَتِیقٍ لَکَ فَاجْعَلْنِی مِمَّنْ أَعْتَقْتَ سَیِّدِی سَیِّدِی وَ کَمْ مِنْ ذَنْبٍ قَدْ غَفَرْتَ فَاجْعَلْ ذَنْبِی فِیمَا غَفَرْتَ سَیِّدِی سَیِّدِی کَمْ مِنْ حَاجَةٍ قَدْ قَضَیْتَ فَاجْعَلْ حَاجَتِی فِیمَا قَضَیْتَ سَیِّدِی سَیِّدِی وَ کَمْ مِنْ کُرْبَةٍ قَدْ کَشَفْتَ فَاجْعَلْ کُرْبَتِی فِیمَا کَشَفْتَ سَیِّدِی سَیِّدِی وَ کَمْ مِنْ مُسْتَغِیثٍ قَدْ أَغَثْتَ فَاجْعَلْنِی فِیمَنْ أَغَثْتَ سَیِّدِی سَیِّدِی کَمْ مِنْ دَعْوَةٍ قَدْ أَجَبْتَ فَاجْعَلْ دَعْوَتِی فِیمَا أَجَبْتَ .

سَیِّدِی سَیِّدِی وَ ارْحَمْ سُجُودِی فِی السَّاجِدِینَ وَ ارْحَمْ عَبْرَتِی فِی الْمُسْتَعْبِرِینَ وَ ارْحَمْ تَضَرُّعِی فِیمَنْ تَضَرَّعَ مِنَ الْمُتَضَرِّعِینَ سَیِّدِی سَیِّدِی وَ کَمْ مِنْ فَقْرٍ قَدْ أَغْنَیْتَ فَاجْعَلْ فَقْرِی فِیمَا أَغْنَیْتَ سَیِّدِی سَیِّدِی ارْحَمْ دَعْوَتِی فِی الدَّاعِینَ سَیِّدِی وَ إِلَهِی أَسَأْتُ وَ ظَلَمْتُ وَ عَمِلْتُ سُوءاً وَ اعْتَرَفْتُ بِذَنْبِی وَ بِئْسَ مَا عَمِلْتُ فَاغْفِرْ لِی یَا مَوْلَایَ أَیْ کَرِیمُ أَیْ عَزِیزُ أَیْ جَمِیلُ.

فَإِذَا فَرَغْتَ وَ انْصَرَفْتَ رَفَعْتَ یَدَیْکَ ثُمَّ حَمِدْتَ رَبَّکَ ثُمَّ تَقُولُ مَا تَقْدِرُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمْتَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ حَمِدْتَ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ ⁽¹⁾.

«8»

الْمُتَهَجِّدُ، رَوَی أَبُو مِخْنَفٍ عَنْ جُنْدَبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَخْطُبُ یَوْمَ الْفِطْرِ فَیَقُولُ:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ- لَا أُشْرِکُ بِاللَّهِ شَیْئاً وَ لَا أَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ وَلِیّاً وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی الْآخِرَةِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ- یَعْلَمُ ما یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ ما یَخْرُجُ مِنْها وَ ما یَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما یَعْرُجُ فِیها وَ هُوَ الرَّحِیمُ الْغَفُورُ کَذَلِکَ اللَّهُ رَبُّنَا جَلَّ ثَنَاؤُهُ- لَا أَمَدَ لَهُ وَ لَا غَایَةَ لَهُ وَ لَا نِهَایَةَ وَ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ .

اللَّهُمَّ ارْحَمْنَا بِرَحْمَتِکَ وَ أَعْمِمْنَا بِعَافِیَتِکَ وَ أَمْدِدْنَا بِعِصْمَتِکَ وَ لَا تُخْلِنَا مِنْ رَحْمَتِکَ إِنَّکَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ لَا مَقْنُوطاً مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لَا مَخْلُوّاً مِنْ

«سرورم سرورم چه بسیار آزادشدگانی که برای توست، پس مرا از جمله کسانی قرار بده که آزاد کردی، سرورم سرورم و چه بسیار گناهانی که آمرزیدی پس گناه مرا از جمله گناهانی قرارده که آمرزیدی، سرورم سرورم چه بسیار نیازهایی که برآورده کردی پس نیاز مرا از جمله نیازهای برآورد شده قرار بده، سرورم سرورم و چه بسیار غم و اندوه و سختی که برطرف نمودی پس غم و اندوه های مرا نیز برطرف نما، سرورم سرورم و چه بسیار یاری طلبی که یاری کردی پس مرا از جمله کسانی قرار ده که یاری کردی، سرورم سرورم چه بسیار دعاهایی که اجابت کردی پس دعای مرا از جمله دعاهایی قرار ده که اجابت فرمودی.

سرورم سرورم بر سجده من در سجده کنندگان، و بر عبرتم در عبرت گیران و بر نیایش و تضرعم در میان کسانی که نیایش و تضرع کردند، رحم بفرما و چه بسیار فقرهایی که بی نیاز کردی پس فقر مرا از آن دسته قرار ده که بی نیاز کردی، سرورم سرورم بر دعایم در میان دعا کنندگان رحم کن، سرورم و ای معبودم بد کردم، ستم کردم و کار بد انجام دادم و به گناهم اعتراف کردم و چه بد است کارهایی که انجام دادم، پس ای مولایم ای بخشنده ای عزیز ای زیبا مرا ببخشای.»

پس هرگاه از دعا فارغ شدی و بازگشتی، دستانت را بلند کرده سپس پروردگارت را حمد و سپاس می کنی سپس آنچه در توان داری می گویی و بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درود می فرستی و خداوند تبارک و تعالی را حمد و سپاس می گویی و سپاس و ستایش از آن پروردگار جهانیان است.

روایت 8

متهجد: عبدالله ازدی از پدرش نقل می کند که علی علیه السلام در روز عید فطر خطبه می خواند و می فرمود:

ستایش خدایی را که آسمانها و زمین را آفرید، و تاریکی ها و روشنایی را پدید آورد. با این همه کسانی که کفر ورزیده اند، [غیر او را] با پروردگار خود برابر می کنند برای خداوند شریکی قائل نمی شوم و از غیر او سرپرستی اتخاذ نمی کنم و سپاس خدایی را که آنچه در آسمان ها و آنچه در زمین است از آنِ اوست، و در آخرت نیز سپاس از آنِ اوست، و هم اوست سنجیده کارِ آگاه. آنچه در زمین فرو می رود و آنچه از آن بر می آید و آنچه از آسمان فرو می شود و آنچه در آن بالا می رود همه را می داند، و اوست مهربان آمرزنده، بدین صورت خداوند که پروردگار ماست - جل ثنائه - هیچ پایان و سرانجام و انتهایی برای او نیست، خدایی جز او نیست. بازگشت به سوی اوست و سپاس برای خداوندی که آسمان را نگاه می دارد تا مبادا بر زمین فرو افتد، مگر به اذن خودش باشد. در حقیقت، خداوند نسبت به مردم بسیار رئوف و مهربان است.

بار خدایا با رحمت بیکرانت ما را مورد مرحمت خویش قرار ده، و سایه عافیتت را بر ما بگستران و ما را با عصمتت (توان دوری از گناهان) یاری بفرما زیرا که تو آمرزنده و مهربانی. و سپاس و ستایش زیبنده آن خدائی است که از رحمتش هیچ نومیدی، و از

نِعْمَتِهِ وَ لَا مُؤْیَساً مِنْ رَوْحِهِ وَ لَا مُسْتَنْکَفاً عَنْ عِبَادَتِهِ الَّذِی بِکَلِمَتِهِ قَامَتِ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ قَرَّتِ الْأَرَضُونَ السَّبْعُ وَ ثَبَتَتِ الْجِبَالُ الرَّوَاسِی وَ جَرَتِ الرِّیَاحُ اللَّوَاقِحُ وَ سَارَتْ فِی جَوِّ السَّمَاءِ السَّحَابُ وَ قَامَتْ عَلَی حُدُودِهَا الْبِحَارُ فَتَبَارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ إِلَهٌ قَاهِرٌ قَادِرٌ ذَلَّ لَهُ الْمُتَعَزِّزُونَ وَ تَضَاءَلَ لَهُ الْمُتَکَبِّرُونَ وَ دَانَ طَوْعاً وَ کُرْهاً لَهُ الْعَالَمُونَ .

نَحْمَدُهُ بِمَا حَمِدَ بِهِ نَفْسَهُ وَ کَمَا هُوَ أَهْلُهُ وَ نَسْتَعِینُهُ وَ نَسْتَغْفِرُهُ وَ نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ یَعْلَمُ مَا تُخْفِی النُّفُوسُ وَ مَا تُجِنُّ الْبِحَارُ وَ مَا تُوَارِی الْأَسْرَابُ وَ ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ کُلُّ شَیْ ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ لَا تَوَارَی مِنْهُ ظُلْمَةٌ وَ لَا تَغِیبُ عَنْهُ غَائِبَةٌ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا یَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِی ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ وَ یَعْلَمُ مَا یَعْمَلُ الْعَامِلُونَ وَ إِلَی أَیِّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ وَ نَسْتَهْدِی اللَّهَ بِالْهُدَی وَ نَعُوذُ بِهِ مِنَ الضَّلَالِ وَ الرَّدَی .

وَ نَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ نَبِیُّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَی النَّاسِ کَافَّةً وَ أَمِینُهُ عَلَی وَحْیِهِ وَ أَنَّهُ بَلَّغَ رِسَالَةَ رَبِّهِ وَ جَاهَدَ فِی اللَّهِ الْمُدْبِرِینَ عَنْهُ وَ عَبَدَهُ حَتَّی أَتَاهُ الْیَقِینُ صلی الله علیه و آله.

أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّذِی لَا تَبْرَحُ مِنْهُ نِعْمَةٌ وَ لَا تُفْقَدُ لَهُ رَحْمَةٌ وَ لَا یَسْتَغْنِی عَنْهُ الْعِبَادُ وَ لَا تَجْزِی أَنْعُمَهُ الْأَعْمَالُ الَّذِی رَغَّبَ فِی الْآخِرَةِ وَ زَهَّدَ فِی الدُّنْیَا وَ حَذَّرَ الْمَعَاصِیَ وَ تَعَزَّزَ بِالْبَقَاءِ وَ تَفَرَّدَ بِالْعِزِّ وَ الْبَهَاءِ وَ جَعَلَ الْمَوْتَ غَایَةَ الْمَخْلُوقِینَ وَ سَبِیلَ الْمَاضِینَ فَهُوَ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِی الْخَلْقِ کُلِّهِمْ حَتْمٌ فِی رِقَابِهِمْ لَا یُعْجِزُهُ لُحُوقُ الْهَارِبِ وَ لَا یَفُوتُهُ نَاءٍ وَ لَا آئِبٌ یَهْدِمُ کُلَّ لَذَّةٍ وَ یُزِیلُ کُلَّ بَهْجَةٍ وَ یَقْشَعُ کُلَّ نِعْمَةٍ .

عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ الدُّنْیَا دَارٌ رَضِیَ اللَّهُ لِأَهْلِهَا الْفَنَاءَ وَ قَدَّرَ عَلَیْهِمْ بِهَا الْجَلَاءَ فَکُلُّ مَا فِیهَا نَافِدٌ وَ کُلُّ مَنْ یَسْلُکُهَا بَائِدٌ وَ هِیَ مَعَ ذَلِکَ حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ رَائِقَةٌ نَضِرَةٌ قَدْ زُیِّنَتْ لِلطَّالِبِ وَ لَاطَتْ بِقَلْبِ الرَّاغِبِ یُطَیِّبُهَا الطَّامِعُ وَ یَحْتَوِیهَا الْوَجِلُ الْخَائِفُ فَارْتَحِلُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ مِنْهَا بِأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا سِوَی الْبُلْغَةِ وَ کُونُوا فِیهَا کَسَفْرٍ نَزَلُوا مَنْزِلًا فَتَمَتَّعُوا مِنْهُ بِأَدْنَی ظِلٍّ ثُمَّ ارْتَحَلُوا لِشَأْنِهِمْ

نعمتش هیچ بی نصیبی، و از عدل و نصرتش هیچ بی بهره ای، و از عبادتش هیچ خویشتن دار کبرورزی نیست. خداوندی که با کلمه اش آسمان های هفتگانه برپا شده، و زمین همچون بستر آرامش و استقرار یافته، و کوه های راسخ استوار گشته، و بادهای بارورکننده وزیدن گرفته، و ابرها در فضای آسمان روان گشته، و دریاها بر حدود خود پابرجا مانده، پس مبارک است خدواندی که پروردگار جهانیان است، و قاهر و غالب بر آن ها است، که مدّعیان عزّت در پیشگاه او به زانوی تذلّل درآمدند، و متکبّران در برابرش حقیر و ناچیز شدند، و عوالم هستی خواه و ناخواه فرمانش را گردن نهادند.

او را چنان می ستائیم که او خود، خویشتن را بدان گونه ستوده است. و همان سان که شایسته آن است، و از او یاری و آمرزش و هدایت می طلبیم، و شهادت می دهیم که هیچ معبود حقّی جز خداوند نیست یکتاست و شریکی ندارد. او آنچه را که دل ها در خود پنهان می دارند، و دریاها در اعماق خود مستور می سازند، و حفره های زیرزمینی می پوشانند و آنچه را که رَحِم ها می کاهند و آنچه را می افزایند. می داند و هر چیزی نزد او اندازه ای دارد. و هیچ پرده ظلمتی در برابرش حاجب نمی شود، و هیچ نهانی از او پوشیده نمی ماند، و هیچ برگی از درختی فرو نمی افتد، و دانه ای در تاریکیهای خاک وجود ندارد، مگر اینکه او نسبت به همه آن ها آگاهی دارد، و هیچ تر و خشکی وجود ندارد، مگر اینکه در کتاب مبین علم او نوشته و مضبوط است. و او می داند که عمل کنندگان، چه کاری انجام خواهند و به کدام فرجام بازخواهند گشت. و ما از خدا می طلبیم که به راه راستمان هدایت فرماید، و از گمراهی و هلاکت به او پناه می بریم.

و شهادت می دهیم که محمّد بنده و پیامبر و فرستاده اوست بسوی خلقش، و امین اوست بر وحیش، و نیز اینکه او رسالت های پروردگارش را تبلیغ کرد، و در راه خداوند با آنان که از راه او منحرف شده اند، جهاد کرد. و خداوند را عبادت کرد تا آنگاه که لحظه یقین (و پیوستنش به جوار رحمت ربّ العالمین) بر او فرا رسید. درود خدا بر او و خاندانش باد.

ای بندگان خدا، شما را به پروای خداوندی سفارش می کنم، که نعمتی از جانب او زوال نمی پذیرد، و رحمتی از سوی او منقطع نمی شود، و بندگان از او بی نیاز نمی گردند، و اعمال عاملان برای پرداخت بهای نعمت هایش کفایت نمی کند، خدائی که مردم را به آخرت ترغیب فرموده، و به زهد در دنیا فرا خوانده، و از ارتکاب معاصی برحذر داشته، و به بقاء، عزّت یافته، و با عزت و زیبایی تنها شده و مرگ را سرانجام دنیای آفریدگان، و راه گذشتگان قرار داده است. پس مرگ، نقش پیشانی همه مخلوقات و امری حتمی بر گردن آن ها است و از دست یابی به کس که فرار کننده از مرگ است ناتوان نیست. هیچ دور شده و بازآمده ای از دست او نمی رود و هر گونه لذّتی را نابود می کند، و هر نعمتی را از بین می برد.

ای بندگان خدا دنیا سرائی است که خداوند برای اهل آن فنا رقم زده، و کوچ کردن از آن را برایشان مقرّر فرموده است. پس هرچه در آن است نابودشدنی و هر که آن را می پیماید فنا پذیر است. اما با این وجود دنیا برای مردمانش شیرین و خرم و دل چسب و شاداب می نماید، و آن برای خواستارش زینت داده شده و به دل مشتاقش نشسته است. و انسان آزمند آن را خوشایند می داند و شخص خداترس و دل نگران زیستن در این سرا را خوش نمی دارد. پس شما که خدایتان رحمت کند با بهترین توشه ای که در اختیار دارید از این سرای کوچ کنید، و از دنیا جز برای کفاف و رفع نیاز طلب مکنید، و در دنیا همچون مسافرانی باشید که در منزل گاهی وارد شده اند و با کمترین اقامت در سایه بهره می گیرند سپس به دنبال کارشان کوچ می کنند

وَ لَا تَمُدُّوا أَعْیُنَکُمْ فِیهَا إِلَی مَا مُتِّعَ بِهِ الْمُتْرَفُونَ وَ أَضِرُّوا فِیهَا بِأَنْفُسِکُمْ فَإِنَّ ذَلِکَ أَخَفُّ لِلْحِسَابِ وَ أَقْرَبُ مِنَ النَّجَاةِ .

أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا قَدْ تَنَکَّرَتْ وَ أَدْبَرَتْ وَ آذَنَتْ بِوَدَاعٍ أَلَا وَ إِنَّ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ وَ أَشْرَفَتْ وَ نَادَتْ بِاطِّلَاعٍ أَلَا وَ إِنَّ الْمِضْمَارَ الْیَوْمَ وَ غَداً السِّبَاقُ أَلَا وَ إِنَّ السُّبْقَةَ الْجَنَّةُ وَ الْغَایَةَ النَّارُ أَ فَلَا تَائِبٌ مِنْ خَطِیئَتِهِ قَبْلَ هُجُومِ مَنِیَّتِهِ أَ وَ لَا عَامِلٌ لِنَفْسِهِ قَبْلَ یَوْمِ فَقْرِهِ وَ بُؤْسِهِ جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ مِمَّنْ یَخَافُهُ وَ یَرْجُو ثَوَابَهُ .

أَلَا وَ إِنَّ هَذَا الْیَوْمَ یَوْمٌ جَعَلَهُ اللَّهُ عِیداً وَ جَعَلَکُمْ لَهُ أَهْلًا فَاذْکُرُوا اللَّهَ یَذْکُرْکُمْ وَ کَبِّرُوهُ وَ عَظِّمُوهُ وَ سَبِّحُوهُ وَ مَجِّدُوهُ وَ ادْعُوهُ یَسْتَجِبْ لَکُمْ وَ اسْتَغْفِرُوهُ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ تَضَرَّعُوا وَ ابْتَهِلُوا وَ تُوبُوا وَ أَنِیبُوا وَ أَدُّوا فِطْرَتَکُمْ فَإِنَّهَا سُنَّةُ نَبِیِّکُمْ وَ فَرِیضَةٌ وَاجِبَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَلْیُخْرِجْهَا کُلُّ امْرِئٍ مِنْکُمْ عَنْ نَفْسِهِ وَ عَنْ عِیَالِهِ کُلِّهِمْ ذَکَرِهِمْ وَ أُنْثَاهُمْ صَغِیرِهِمْ وَ کَبِیرِهِمْ وَ حُرِّهِمْ وَ مَمْلُوکِهِمْ یُخْرِجُ عَنْ کُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ صَاعاً مِنْ شَعِیرٍ أَوْ صَاعاً مِنْ تَمْرٍ أَوْ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ-⁽¹⁾مِنْ طِیبِ کَسْبِهِ طَیِّبَةً بِذَلِکَ نَفْسُهُ .

عِبَادَ اللَّهِ وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ تَرَاحَمُوا وَ تَعَاطَفُوا وَ أَدُّوا فَرَائِضَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ فِیمَا أَمَرَکُمْ بِهِ مِنْ إِقَامَةِ الصَّلَوَاتِ الْمَکْتُوبَاتِ وَ أَدَاءِ الزَّکَوَاتِ وَ صِیَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حَجِّ الْبَیْتِ الْحَرَامِ وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْإِحْسَانِ إِلَی نِسَائِکُمْ وَ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ فِیمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ وَ أَطِیعُوهُ فِی اجْتِنَابِ قَذْفِ الْمُحْصَنَاتِ وَ إِتْیَانِ الْفَوَاحِشِ وَ شُرْبِ الْخَمْرِ وَ بَخْسِ الْمِکْیَالِ وَ نَقْصِ الْمِیزَانِ وَ شَهَادَةِ الزُّورِ وَ الْفِرَارِ مِنَ الزَّحْفِ عَصَمَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ بِالتَّقْوَی وَ جَعَلَ الْآخِرَةَ خَیْراً لَنَا وَ لَکُمْ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا .

إِنَّ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ وَ أَبْلَغَ الْمَوْعِظَةِ کَلَامُ اللَّهِ تَعَالَی أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ

و به کامرانی کامرانان از نعمتهای این جهان چشم مدوزید، و کار جهان گذران را آسان گیرید، و بدان دل مبندید، و در این جهان با شدّت و دقّت مواظب خود باشید، تا بدام هلاک آن گرفتار نشوید. چرا که این، در محاسبه اعمال سبک تر و برای نجات و رستگاری نزدیک تر است.

هشیار باشید که دنیا ناآشنا شده، و روی برتافته، و سپری گشته و اعلام وداع نموده، و هشیار باشید که آخرت روی آورده، و مشرف شده، و اعلام ورود کرده است. به هوش باشید که امروز وقت آماده شدن، و فردا روز مسابقه است. آگاه باشید که جائزه این مسابقه بهشت است، و پایان تلاش و کوشش تبه کاران آتش دوزخ است. پس آیا توبه کننده ای نیست که پیش از فرا رسیدن روز مرگش از گناه خود توبه کند؟ آیا عاملی نیست که پیش از رسیدن روز سختی و نیازمندی و فقرش عملی برای خود انجام دهد؟ خداوند ما و شما را از کسانی قرار دهد که از او بیم دارند، و به ثوابش امیدوارند .

بدانید امروز روزی است که خدا آن را برای شما عید قرار داده و شما را اهل آن ساخته است، پس خدا را یاد کنید، تا شما را یاد کند، و او را تکبیر بگویید و او را بزرگ بدارید و او را تسبیح کنید و او را بخوانید تا شما را اجابت فرماید، و از او آمرزش بخواهید تا شما را بیامرزد و به درگاه او نیایش و دعا و زاری کنید و به درگاهش توبه کنید و به سوی او بازگردید و زکات فطره خود را بپردازید، زیرا که آن سنّت پیامبرتان، و فریضه واجبی از جانب پروردگارتان است، پس هر کس از شما باید آن را از جانب خود و از جانب همگی عائله اش: مردان و زنان ایشان، و خرد و کلان شان، و آزاد برده ایشان، بابت هر کدام از ایشان صاعی از جو، یا صاعی از خرما، یا نیم صاع از گندم بپردازد و این زکات را از کسب و درآمد پاک خویش بپردازد تا با آن نفس خویش را پاک گرداند.

بندگان خدا در نیکوکاری و پرهیزگاری با یکدیگر همکاری کنید، و به همدیگر رحم کنید و بر یکدیگر مهربان باشید و فریضه های خدا را در مورد آنچه به انجام آن فرمان داده، همچون اقامه نمازهای واجب، و پرداختن زکات ها، و روزه ماه رمضان، و حجّ خانه خدا و امر به معروف، و نهی از منکر، و احسان نسبت به زنان تان، و بردگان تان،را ادا کنید، و در مورد آنچه شما را از آن نهی فرموده پرهیزگار باشید و در اجتناب ازتهمت زدن به زنان با عفت، و ارتکاب فحشاء، و شراب خواری، و کم فروشی و کاستن از وزن، و شهادت باطل، و فرار در برابر حمله دشمن، اطاعت او را کنید. خدا ما و شما را به وسیله تقوی محفوظ بدارد و آخرت ما و شما را از این دنیا بهتر قرار دهد.

بی گمان بهترین سخن و رساترین موعظه، کلام خداوند بلندمرتبه است. اعوذ باللَّه من الشیطان

الرَّجِیمِ- بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ إِلَی آخِرِهَا.

ثُمَّ جَلَسَ وَ قَامَ وَ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ وَ نَسْتَعِینُهُ وَ نَسْتَغْفِرُهُ وَ نَسْتَهْدِیهِ وَ نُؤْمِنُ بِهِ وَ نَتَوَکَّلُ عَلَیْهِ وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَ مِنْ سَیِّئَاتِ أَعْمَالِنَا- مَنْ یَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِداً وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ ذَکَرَ بَاقِیَ الْخُطْبَةِ الْقَصِیرَةِ فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ⁽¹⁾.

توضیح

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أخبر بأنه تعالی حقیق بالحمد و نبه علی أنه المستحق له علی هذه النعم الجسام حمد أو لم یحمد لیکون حجة علی الذین هم بربهم یعدلون و جمع السماوات دون الأرض و هی مثلهن لأن طبقاتها مختلفة بالذات متفاوتة الآثار و الحرکات و قدمها لشرفها و علو مکانها و تقدم وجودها کما قیل.

و جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ أی أنشأهما و الفرق بین خلق و جعل الذی له مفعول واحد أن خلق فیه معنی التقدیر و جعل فیه معنی التضمین و لذلک عبر عن إحداث النور و الظلمة بالجعل تنبیها علی أنهما لا یقومان بأنفسهما کما زعمت الثنویة و جمع الظلمات لکثرة أسبابها و الأجرام الحاملة لها أو لأن المراد بالظلمة الضلال و بالنور الهدی و الهدی واحد و الضلال کثیر و تقدیمها لتقدیم الأعدام علی الملکات.

و قیل من زعم أن الظلمة عرض یضاد النور احتج بهذه الآیة و لم یعلم أن عدم الملکة کالعمی لیس صرف العدم حتی لا یتعلق به الجعل.

ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ عطف علی قوله الْحَمْدُ لِلَّهِ علی معنی أن الله حقیق بالحمد علی ما خلقه نعمة علی العباد ثم الذین کفروا به یعدلون فیکفرون نعمته و یکون بربهم تنبیها علی أنه خلق هذه الأشیاء أسبابا لتکونهم و

الرجیم بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم قل هو اللَّه احد- تا آخر سوره توحید را قرائت فرمود.

آنگاه اندکی نشست سپس برخاست و فرمود: «سپاس برای خداوند است، او را سپاس می گوییم و از او یاری می جوییم و از او آمرزش و هدایت می طلبیم و به او ایمان می آوریم و بر او توکل می کنیم و از بدی های خود و کارهای زشت خویش به او پناه می بریم. خدا هر که را راهنمایی کند او راه یافته است، و هر که را بی راه گذارد، هرگز برای او یاری راهبر نخواهی یافت. و گواهی می دهم که معبودی جز خدای یکتا نیست و محمد بنده و فرستاده او است»، و ادامه خطبه کوتاه روز جمعه را ایراد فرمود.

توضیح

«الحمد لله الذی خلق السموات و الارض» خبر داده که خداوند متعال شایسته سپاس است و ما را هشیار کرده که خداوند به خاطر این نعمت های بزرگ شایسته حمد و سپاس است، چه حمد و سپاس شود و چه اینکه او را سپاس و ستایش نگویند، تا حجتی باشد برای کسانی که با پرودگار خویش دیگری را برابر می دارند و آسمان ها را جمع آورده نه زمین را ، و زمین نیز مانند آسمان ها است زیرا طبقات زمین ذاتا مختلف و آثار و حرکات آن نیز متفاوت است و خداوند به جهت بزرگی و بلندی جایگاه آسمان ها، آن را بر زمین مقدم کرده است و همانطور که گفته شده به وجود آمدن آسمان ها نیز بر زمین مقدم شده است.

«و جعل الظلمات و النور» یعنی تاریکی و نور را آفرید و تفاوت میان «خلق» و «جعل» که یک مفعول دارد در این می باشد که در «خلق» معنای تقدیر و در «جعل» معنای تضمین نهفته است و از این جهت آفرینش نور و تاریکی را با «جعل» بیان نموده تا به این مطلب اشاره کند که این دو خود به خود پابرجا نیستند همانطور که بت پرستان گمان کرده اند. و صیغه جمع «ظلمات» از جهت فزونی اسباب و جِرم های حمل کننده آن می باشد. یا اینکه مقصود از ظلمت، گمراهی و مقصود از نور، هدایت گری است و گمراهی بیشتر است و مقدم آمدن تاریکی و نور از جهت تقدیم عدم ها بر ملکه است.

و گفته شده کسی که گمان دارد تاریکی، عرض است و با نور در تضاد است، این آیه را دلیل و برهان خود قرار داده است، درحالی که نمی داند که عدمِ ملکه مانند نابینایی، عدمِ محض نیست تا «جعل» (قرار دادن) بدان تعلق نگیرد.

«ثم الذین کفروا بربهم یعدلون» معطوف بر این فرموده است: «الحمد لله» با این معنی که خداوند به خاطر آنچه به عنوان نعمت بر بندگان آفریده است، سزاوار حمد و ستایش است سپس کسانی که به او کفر ورزیدن، دیگری را با پروردگار خویش برابر می دانند، پس نعمت های او را ناسپاسی کردند، و «بربهم» هشداری است بر اینکه خداوند همه این چیزها را آفرید تا اسبابی برای به وجود آمدن و

تعیشهم فمن حقه أن یحمد علیها و لا یکفر أو علی قوله خلق علی معنی أنه خلق ما لا یقدر علیه أحد سواه ثم هم یعدلون به ما لا یقدر علی شی ء منه.

و معنی ثم استبعاد عدولهم بعد هذا البیان و الباء علی الأول متعلقة بکفروا و صلة یعدلون محذوفة أی یعدلون عنه لیقع الإنکار علی نفس الفعل و علی الثانی متعلقة بیعدلون و المعنی أن الکفار یعدلون بربهم الأوثان أی یسوونها به.

ثم استأنف علیه السلام الکلام تبریا عن المشرکین و إظهارا لتوحید رب العالمین بقوله لا تشرک بالله شیئا فکأن سائلا یسأل فکیف تقولون أنتم فأجاب بأنا لا ندعی لا فی الخلق و التربیة و لا فی استحقاق العبادة و لا فی الاستعانة و لا نتخذ من دونه ولیا أی ناصرا و محبا أو متولیا لأمورنا.

و الحمد لله الذی لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ خلقا و نعمة فله الحمد فی الدنیا لکمال قدرته و علی تمام نعمته و لَهُ الْحَمْدُ فِی الْآخِرَةِ لأن ما فی الآخرة أیضا کذلک و تقدیم الصلة للاختصاص فإن النعم الدنیویة قد تکون بواسطة من یستحق الحمد لأجلها و لا کذلک نعم الآخرة و هو الحکیم الذی أحکم أمور الدارین الخبیر ببواطن الأشیاء.

یَعْلَمُ ما یَلِجُ فِی الْأَرْضِ کالغیث ینفذ فی موضع و ینبع فی موضع آخر و کالکنوز و الدفائن و الأموات و الحبات وَ ما یَخْرُجُ مِنْها کالحیوان فی النشأتین و النبات و الفلذات و میاه العیون وَ ما یَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ کالملائکة و الکتب و المقادیر و الأرزاق و الأنداء و الصواعق وَ ما یَعْرُجُ فِیها کالملائکة و أعمال العباد و الأبخرة و الأدخنة و هو الرحیم الغفور للمفرطین فی شکر نعمته مع کثرتها أی فی الآخرة مع ما له من سوابق هذه النعم الفائتة للحصر.

و لما اقتبس تلک الآیات من الکتاب الحکیم أکدها و أظهر الإیمان و الإذعان بها بقوله کذلک الله ربنا جل ثناؤه عن أن یمکننا القیام به کما هو حقه و لا أمد له أزلا و لا غایة له أبدا و لا نهایة لنعمه و ألطافه و کمالاته و لا إله أی معبود أو خالق إلا هو و إلیه المصیر فی الآخرة.

گذراندن زندگی آنان شود پس شایسته و سزاوار خداوند است که به خاطر آن حمد و ستایش شود و نعمت هایش ناسپاسی نشود، یا بر اساس این فرموده: «خلق» بدین معنی که خداوند چیزهایی را آفرید که کسی جز او توان آفرینش آن را ندارد سپس کافران دیگرانی را که توان آفرینش چیزی از آفریده های خداوند را ندارند، با او برابر می دانند.

و معنی «ثمّ» این است که برابر دانستن آنان پس از این تبیین و توضیح، بعید دانسته شود. و بر اساس توجیه اول «باء» در «بربهم» متعلق به «کفروا» و صله «یعدلون» محذوف است یعنی «یعدلون عنه» تا انکار بر خود فعل واقع شود و بر اساس توجیه دوم متعلق «باء» فعل «یعدلون» است و معنی بدین گونه می باشد که کافران بت ها را با خداوند برابر می دانستند یعنی مساوی می شمردند.

سپس امام علیه السلام کلامش را با اعلام بیزاری از مشرکان و آشکار کردن توحید پروردگار جهانیان از سر گرفته است و می فرماید: «لا نشرک بالله شیئاً» گویی پرسش گری می پرسد: پس شما چگونه در این باره سخن می گویید؟ و ایشان جواب داده که ما در آفرینش و پرورش و در شایستگی برای عبادت و در مددجویی، معبودی را ادعا نمی کنیم و «لا نتخذ من دونه ولیا» یعنی غیر از خداوند یاور و دوستدار و ولیّ امری اتخاذ نمی کنیم.

«الحمد لله الذی له ما فی السماوات و ما فی الارض» یعنی همه مخلوقات و نعمت ها در آسمان ها و زمین از آن اوست. «فله الحمد فی الدنیا» در دنیا حمد مخصوص اوست به سبب قدرت کامل و نعمت تامّ او، «و له الحمد فی الآخره» و در آخرت هم حمد مخصوص اوست زیرا هر آنچه در آخرت است بر همین منوال می باشد و از آن خداوند است و تقدیم صله به جهت اختصاص دادن بوده زیرا گاهی نعمت های دنیایی به واسطه کسی است که به خاطر آن، سزاوار سپاس گذاری می شود اما نعمت های اخروی بدین گونه نیست، «و هو الحکیم» او حکیم است خداوندی که امور سرای دنیا و آخرت را محکم و استوار گردانیده است. «الخبیر» یعنی خداوند خبیر به باطن اشیاء است .

«یعلم ما یلج فی الارض»آنچه در زمین فرو می رود مانند باران که در مکانی نفود می کند و در مکانی دیگر سرچشمه می گیرد و مانند گنج ها و دفینه ها و مردگان و دانه ها. «و ما یخرج منها» وآنچه از آن خارج می گردد مانند زنده ها در هر دو سرای دنیا و آخرت و گیاه و گنجینه ها و آب چشمه ها. «وما ینزل من السماء»و آنچه از آسمان فرو می آید مانند فرشتگان و کتاب های آسمانی و قضا و قدرها و روزی ها و قطرات باران و صاعقه ها . «و ما یعرج فیها» و آنچه در آن بالا می رود مانند فرشتگان و اعمال بندگان و بخار آب ها و دودها. «و هو الرحیم الغفور» یعنی رحیم و بخشنده است نسبت به کسانی که در سپاس گویی نعمت هایش با وجود فراوانی آن کوتاهی می کنند یعنی نعمت های آخرت به اضافه نعمت های گذشته که در شمار نمی گنجد.

و چون این آیه ها را از کتاب حکمت آمیز خداوند اقتباس کرده است، آن را تایید نموده و ایمان و اعترافش را بدان آشکار کرده است با این فرموده: «کذلک ربّنا جل ثنائه» سپاس و ستایش او ولاتر از آن است که ما بتوانیم آنگونه که سزاوار اوست به جا آوریم و از ازل و ابد هیچ پایان و سرانجامی برای او نیست و جایگزینی برای نعمت ها و الطاف و کمالات خداوندیش وجود ندارد «و لا اله» یعنی هیچ معبود و آفریننده ای نیست «الا هو و الیه المصیر» جز او و بازگشت همه در آخرت به سوی اوست.

أن تقع أی من أن تقع أو کراهة أن تقع بأن خلقها علی صورة متداعیة إلی الاستمساک إلا بإذنه أی بمشیته و ذلک فی القیامة لرءوف رحیم حیث هیأ لهم أسباب الاستدلال و فتح علیهم أبواب المنافع و دفع عنهم أنواع المضار.

ثم إنه علیه السلام لما عدد أصول نعمه الجسام و حمده علی ما خص عباده به من الإنعام شرع فی السؤال فابتدأ بأهم المطالب و هو الرحمة و المغفرة و العصمة عن الخطایا و أن لا یخلینا فی حال من أحوالنا فی الدنیا و الآخرة من رحمته.

و فی الفقیه و أعممنا بمغفرتک إنک أنت العلی الکبیر أی اغفر لنا جمیعا أو جمیع خطایانا أو الأعم و أمددنا علی بناء الإفعال أو بضم الدال علی المجرد أی قونا و أیدنا قال الجوهری أمدت الجیش بمدد قال أبو زید مددنا القوم أی صرنا مددا لهم و أمددناهم بغیرنا وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاکِهَةٍ و المادة الزیادة المتصلة.

ثم استأنف علیه السلام الحمد علی وجه آخر لیصیر سببا لمزید معرفتهم به سبحانه و بنعمه فتؤثر فیهم مواعظه فقال و الحمد لله لا مقنوطا من رحمته لا مقنوطا حال عن الجلالة و من رحمته قائم مقام الفاعل لقوله مقنوطا کممرور به أی أحمده حال کونه لسعة رحمته و وفور نعمته بحیث لا ینبغی أن یقنط من رحمته أحد و کذا سائر الفقرات.

و الروح الرحمة قال تعالی نقلا عن یعقوب وَ لا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْکافِرُونَ ⁽¹⁾و قوله و لا مستنکفا فی بعض النسخ بفتح الکاف علی سیاق سائر الفقرات و فی أکثرها بکسر الکاف فالمعنی أنه سبحانه مع غایة علوه و رفعته و استغنائه لم یستنکف عن أن یعبده العباد و یدعوه لصغیر حوائجهم و کبیرها و سمی دعاءه عبادة و ترکه استکبارا.

«أن تقع» یعنی از اینکه فرو افتد یا از جهت کراهت از اینکه فرو افتد، به اینکه خلقت او به صورتی بوده که نیازمند نگاه داشتن، باشد. «الا بإذنه» یعنی با خواست خداوند و آن در روز رستاخیز است. «لرؤف رحیم» همانا او مهربان است به این صورت که اسباب سخن استوار گفتن را برایشان آماده و درهای منفعت ها را بر آن ها گشوده و انواع زیان ها را از آنان دفع نموده است.

سپس امام علیه السلام آنسان که ریشه های نعمت های مهم و بزرگ را برشمرد و خداوند را برای نعمت هایی که به بندگانش اختصاص داده است، حمد و سپاس گفت، شروع به درخواست از خداوند نمود، پس با مهم ترین خواسته شروع کرد و آن رحمت و مغفرت و دوری از گناهان و اشتباهات است و اینکه در دنیا و آخرت در هیچ یک از احوال ما را از رحمتش محروم نسازد.

و در کتاب «الفقیه» این گونه آمده است: «و اعممنا بمغفرتک انک انت العلی الکبیر» یعنی همگی ما یا همه گناهان ما را بیامرز ویا هر دو. «و امددنا» بر صیغه باب افعال، یا با ضمه دال بر صیغه مجرد، یعنی ما را قوی و توانمند بگردان. جوهری گوید: «امددنا الجیش بمدد» یعنی سپاه را با کمکی یاری نمودم. ابوزید گوید: «مددنا القوم» یعنی یار و مدد آن قوم شدیم. و «امددناهم بغیرنا» یعنی با دیگران آنان را یاری رساندیم و «امددناهم بفاکهه» یعنی با میوه آنان را مدد و تقویت کردیم. و «الماده» زیادتی که است که از ترکیب چیزی حاصل می شود.

سپس امام علیه السلام حمد و سپاس خداوند را به صورت دیگری از سر می گیرد تا سببی شود که شناخت آنان نسبت به خداوند سبحان و نعمت های او بیشتر گردد تا پند و اندرزهایش بر آنان تاثیر بگذارد. پس فرمود: «و الحمد لله لا مقنوطا من رحمته» سپاس برای خداوندی که از رحمتش هیچ نومیدی نیست، «لا مقنوطا» حال (نحوی) برای خداوند است و «من رحمته» در جای فاعل برای «مقنوطا» نشسته، مانند «ممرور به». یعنی او را سپاس می گویم درحالتی که رحمت او فراخ و نعمتش فراوان است به نحوی که شایسته نیست احدی از رحمتش نومید گردد و توضیح سایر عبارات (جملات) پس از آن نیز همین گونه است.

و «الروح» رحمت است، خداوند متعال به نقل از حضرت یعقوب علیه السلام فرموده است: «وَلاَ تَیْأَسُواْ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لاَ یَیْأَسُ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکَافِرُونَ» ⁽²⁾{ و از رحمت خدا نومید مباشید، زیرا جز گروه کافران کسی از رحمت خدا نومید نمی شود.} و فرموده ایشان: «و لا مستنکفاً» در برخی نسخه ها با فتحه کاف بر منوال جملات و عبارات دیگر و در بیشتر نسخه ها با کسره کاف ذکر شده که معنی آن بدین گونه است که خداوند سبحان با وجود نهایت بلندی و رفعت جایگاه و بی نیازی اش، از روی تکبر، خودداری نمی کند از اینکه بندگان، او را عبادت کنند و او را برای نیازهای کوچک و بزرگشان فرا بخوانند بلکه دعا کردن به درگاهش و فراخواندنش را عبادت، و ترک آن را بزرگ بینی و تکبر نامیده است.

وَ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ⁽¹⁾هَکَذَا: الْحَمْدُ لِلَّهِ غَیْرَ مَقْنُوطٍ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لَا مَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ وَ لَا مَأْیُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ وَ لَا مُسْتَنْکِفٍ عَنْ عِبَادَتِهِ الَّذِی لَا تَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَةٌ وَ لَا تُفْقَدُ لَهُ نِعْمَةٌ وَ فِی الْفَقِیهِ هَکَذَا: وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا مَقْنُوطٌ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لَا مَخْلُوٌّ مِنْ نِعْمَتِهِ وَ لَا مُؤْیَسٌ مِنْ رَوْحِهِ وَ لَا مُسْتَنْکِفٌ عَنْ عِبَادَتِهِ فیمکن أن یقرأ مقنوط و نظائره بالرفع فتکون مع الظرف بتقدیر الجملة أی لا یقنط من رحمته أو یکون صدر الصلة ضمیرا محذوفا و یمکن أن یقرأ الجمیع بالنصب و یکون المفعول فی المقنوط و المخلو بمعنی الفاعل کما قیل فی حِجاباً مَسْتُوراً أی لا قانط من رحمته و لا خالی من نعمته فالمستنکف یکون علی بناء الفاعل مع أن قنط أتی متعدیا قال الفیروزآبادی القنط المنع.

الذی بکلمته أی بقوله کن أو بقدرته و إرادته مجازا أو باسمه الأعظم کما مر و سیأتی و قرت الأرضون السبع کونها سبعا⁽²⁾

و علی هذا تکون السماء الدنیا هی المریخ، و هی التی قد زینت سماؤها بزینة الکواکب و هی النجیمات التی تبلغ عددها مآت ألوف کلها تدور حول الشمس فی منطقة عرضها مائة ملیون میل، تری فی لیلة المریخ کأبدع ما یمکن أن یری، مع ما یری من لمعان سائر الثوابت و السیارات و تقابل مسیرها عند الرائی فسبحان اللّه البدیع الباری .

و الظاهر من قاعدة بود أن تلک النجیمات کانت سیارة اصطدم بغیرها، أو انفطرت من داخلها و انشقت و اذنت لربها و حقت، فعل اللّه ذلک بها قبیل مبعث نبیّنا صلی الله علیه و آله لتکون نجیماتها شهابا و رصدا للشیاطین لا یسمعون الی الملاء الأعلی من مریخ قال عزّ و جلّ: « إِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِزِینَةٍ الْکَواکِبِ وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ مارِدٍ لا یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلی وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جانِبٍ دُحُوراً وَ لَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ» و قال عزّ من قائل:« وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیحَ وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّیاطِینِ وَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعِیرِ».

و قال عزّ من قائل- حاکیا عن الجن-« وَ أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدِیداً وَ شُهُباً، وَ أَنَّا کُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ یَسْتَمِعِ الْآنَ یَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً وَ أَنَّا لا نَدْرِی أَ شَرٌّ أُرِیدَ بِمَنْ فِی الْأَرْضِ أَمْ أَرادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً»، فصرح بأن تلک الشهب الراصدة للنافذین فی السماء الدنیا انما وجدت عند مبعث نبیّنا صلی الله علیه و آله .

و أمّا الأرض، فکما عرفت فی ج 81 ص 165 أن المراد بها( خاک) بالفارسیة فلم یرد لفظها فی کتاب اللّه العزیز علی کثرة مواردها الا مفردة، سواء ذکرت فی قبال السموات أو ذکرت بنفسها فقط و هذه الآیات بکثرتها تدلّ صریحا علی أن کرتنا الارضیة مفردة فی منظومتنا من حیث التراب الذی علاها و هی التی تمتاز و تتزین بالعشب و الحیاة.

و أمّا الآیة الکریمة فی سورة الطلاق: 12« اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ» فالظاهر بل الصریح منها أن اللّه عزّ و جلّ انما خلق سبع سماوات شدادا و خلق من الأرض مثل السموات فی اشتدادها و صلابتها و هی الجبال الراسیة فیها لئلا تمید الأرض بمن علیها، کما قال عزّ و جلّ:« وَ جَعَلْنا فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِهِمْ» .

ینص علی ذلک الآیات التی تبحث عن الخلق و منها قوله عزّ و جلّ( فصلت: 12)« قُلْ أَ إِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً ذلِکَ رَبُّ الْعالَمِینَ* وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَکَ فِیها وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها فِی أَرْبَعَةِ أَیَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِینَ* ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ* فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِی یَوْمَیْنِ وَ أَوْحی فِی کُلِّ سَماءٍ أَمْرَها وَ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیحَ وَ حِفْظاً ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ» .

و مثلها الآیات فی سورة المؤمنون 84:« قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیها إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ* سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ* قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ* سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ».

إما باعتبار الأقالیم أو

و در نهج البلاغه این گونه آمده است: {ستایش خداوندی را سزاست که کسی از رحمت او مایوس نگردد، و از نعمتهای فراوان او بیرون نتوان رفت، خداوندی که از آمرزش او هیچ گنه کاری ناامید نگردد، و از پرستش او نباید سرپیچی کرد، خدایی که رحمتش قطع نمی گردد و نعمتهای او پایان نمی پذیرد.} و در کتاب الفقیه بدین گونه نقل شده است: { سپاس و ستایش زیبنده آن خدائی است که از رحمتش هیچ نومیدی، و از نعمتش بی نصیبی، و از عدل و نصرتش بی بهره ای، و از عبادتش خویشتن دار کبرورزی نیست.} پس امکان دارد که «مقنوط» و نظایر آن با رفع قرائت شود و و به همراه ظرف به تقدیر جمله برود یعنی «لایقنط من رحمته» یا صدر صله ضمیر محذوف باشد و ممکن است همه عبارات به صورت منصوب قرائت شود و مفعول در «مقنوط» و «مخلوّ» به معنای فاعل باشد همانطور که در «حجابا مستورا» گفته شده است، یعنی «لا قانط من رحمته و لا خالی من نعمه»، پس «مستنکف» به صیغه اسم فاعل است با این توضیح که «قنط» به صورت فعل متعدی آمده است، فیروزآبادی گوید: «قنط» به معنای منع کردن است.

«الذی بکلمته» یعنی با این سخنش: «کُن» (موجود شو) یا با قدرت و اراده اش به صورت مجازی، یا با اسم اعظمش همانطور که بیان شد و بیان خواهد شد. «و قرّت الارضون السبع» یعنی زمین را هفت قرار داد، یا به اعتبار اقلیم ها

أن لها طبقات بینها فرج تسکن فیها الجن و غیرهم أو المراد بالأرض غیر السماء فباعتبار کرة النار و طبقتی کرة الهواء و کرة الماء و ثلاث طبقات الأرض المرکبة

ترجمه نشده

یا اینکه زمین طبقاتی دارد که بین این طبقات شکاف هایی است که جنیان و دیگر موجودات در آن سکونت دارند. یا مقصود از زمین، چیزی غیر از آسمان است، پس به اعتبار کُره آتش و دو طبقه: کره هوا و کره آب و سه طبقه زمین: طبقه ترکیبی،

و الطینیة و الخالصة تصیر سبعا و له وجوه أخری أو أن محدب الأرض مع محدب السماوات الست إلی السادسة کل منها أرض لسماء فوقها و مستقر لجماعة من المخلوقات من الإنس و سائر الحیوانات و الملائکة کما ورد فی بعض الأخبار و قد مر تحقیقه مفصلا فی کتاب السماء و العالم.

و فی الفقیه و استقرت الأرض المهاد و قال الفیروزآبادی المهاد ککتاب الفراش و أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً⁽¹⁾أی بساطا ممکنا للسلوک فیه و الرواسی الثوابت الرواسخ و اللواقح أی الحوامل شبه الریح التی جاءت بخیر من إنشاء سحاب ماطر بالحامل کما شبه ما لا یکون کذلک بالعقیم أو ملقحات للشجر و السحاب و نظیره الطوائح بمعنی المطیحات فی قوله و مختبط مما تطیح الطوائح.

و قامت علی حدودها الضمیر راجع إلی البحار أی قامت البحار علی حدودها التی عینها الله لها لم تتجاوز عنها و یمکن إرجاعه إلی الأرض بقرینة المقام و یحتمل إرجاعه إلی السحاب أیضا إیذانا بأنها تنبعث منها ذل له المتعززون أی الذین صاروا بین الخلق أعزاء أو الذین یتکلفون العزة و لیسوا متصفین بها فإنها مخصوصة به سبحانه.

و تضاءل أی تصاغر و الضئیل النحیف الجسم الحقیر و دان أی ذل و أطاع و جنه و أجنه بمعنی ستره و الأسراب جمع السرب بالتحریک و هو جحر الوحشی و الحفیر تحت الأرض وَ ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ أی تنقض من المدة أو عدد الولد أو أعضائه أو دم الحیض و النفاس و الاستحاضة وَ ما تَزْدادُ علی جمیع الوجوه و غاض و ازداد جاءا لازمین و متعدیین.

طبقه گِلی و طبقه خالص که جمعاً هفت طبقه می شود و وجوه دیگری در تفسیر آن است. یا اینکه زمین محدب شکل نسبت به آسمان های شش گانه محدبی شکل تا ششمین آسمان، هر یک از آن ها برای آسمان بالایی اش، زمین به شمار می رود، و محل استقراری برای مخلوقاتی از جن و دیگر موجودات زنده و فرشتگان است، همانطور که در برخی احادیث آمده است و در کتاب «السماء و العالم» به صورت مفصل بیان شد.

و در کتاب الفقیه این عبارت ذکر شده است: «و استقرت الارض المهاد» فیروزآبادی گوید: «مهاد» بر وزن «کتاب» است و به معنای فرش است. «أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا» ⁽²⁾{آیا زمین را گهواره ای نگردانیدیم؟} یعنی بساطی که امکان راه پیمودن در آن باشد، و «الرواسی» کوه های ثابت و استوار و محکم است و «اللواقح» یعنی بادهای حامل و باردار، بادی را که با ایجاد ابرهای باران زا خیر و برکت می آورد را به حامله و باردار تشبیه کرده است همانطور که بادهایی را که اینچنین نباشد به عقیم تشبیه کرده است یا ملقحات (ثمردار و باردار) برای درخت و ابر و مانند آن طوایح است به معنای مطیحات(چیزهایی که پرتاب می شوند) ، در این سخن: «و مختبط مما تطیح الطوائح» یعنی: کم خردی که پرتاب کننده ها او را پرتاب کرده اند.

«و قامت علی حدودها» ضمیر (هاء) به «البحار» برمی گردد یعنی دریاها بر حدودی که خداوند تعیین کرده پابرجا مانده و از آن تجاوز نمی کنند و ممکن است ضمیر را به «الارض» بر گردانیم به قرینه مقام و بافت جملات، و احتمال دارد ارجاع ضمیر به «السحاب» نیز باشد تا بر این مطلب آگاهی دهد که دریاها از ابرها نشأت می گیرد. «ذل له المتعززون» یعنی کسانی که در میان مخلوقات عزیز و گرامی هستند. یا کسانی که عزت و بزرگی را با تکلف و تصنع به خود نسبت می دهند درحالی که متصف بدان نیستند در برابر او خاضع هستند زیرا عزت و سربلندی مخصوص پروردگار پاک و منزه است.

«و تضاءل» یعنی خوار و زبون شد و «الضئیل» لاغر و جسم حقیر است. و «دان» یعنی خوار و زبون شد و فرمانبرداری کرد و «جنّه أجنّه» یعنی او را پوشانید، و «الاسراب» جمع سرَب با راء متحرک است که به معنای سوراخ جانوران وحشی و حفره های زیرزمینی است. و «ما تغیض الارحام» یعنی از مدت زمان آن، یا تعداد فرزند یا اعضایش یا خون حیض یا نفاس یا استحاضه می کاهد. و «ما تزداد» یعنی بر همه این وجوه می افزاید. و «غاض» و «ازداد» هم به صورت لازم و هم متعدی ذکر شده اند.

وَ کُلُّ شَیْ ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ أی بقدر لا یتجاوزه و لا ینقص عنه أو بتقدیر و قضاء وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا یَعْلَمُها مبالغة فی إحاطة علمه تعالی بالجزئیات وَ لا حَبَّةٍ فِی ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا یابِسٍ کلها معطوفات علی ورقة و قوله إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ بدل من الاستثناء الأول بدل الکل علی أن الکتاب المبین علم الله أو بدل الاشتمال أرید به اللوح أو القرآن و قرئت بالرفع بالعطف علی محل ورقة أو للابتداء و الخبر إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ .

و فی الفقیه و ما تسقط ورقة من شجرة و لا حبة فی ظلمة إلا یعلمها لا إله إلا هو و لا رطب إلخ.

و أی مجری یجرون فی الآخرة و الدنیا و مجراهم الجسمانی و العقلانی و إلی أی منقلب ینقلبون فی الآخرة أو الأعم و نستهدی الله بالهدی أی طلبنا الهدایة أیضا بهدایته تعالی أو حال کوننا متلبسین بالهدایة فنطلب مزیدها المدبرین عنه و فی الفقیه الحائدین عنه أی المائلین عن دینه.

حتی أتاه الیقین أی الموت فإنه متیقن کافة کل حی مخلوق إشارة إلی قوله تعالی وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ ⁽¹⁾.

الذی لا تبرح منه نعمة أی لا تزول و لا تفقد علی بناء المجهول أی لا تعدم و فی بعض النسخ لا تنفد علی المعلوم من النفاد و هو الفناء و الانتهاء و کذا فی الفقیه لا تبرح عنه رحمة و لا نفقد له نعمة و عدم البراح و الفقدان و النفاد مطرد علی تقدیر قابلیة المحل لاقتضاء ذاته سبحانه الرحمة و الإنعام و عدم الشرط لا ینافی الاقتضاء.

الذی رغب فی الآخرة فی الفقیه فی التقوی و تعزز بالبقاء أی صار عزیزا غالبا بوجوب الوجود و امتناع طریان العدم علیه و تفرد بالعز أی الغلبة علی من سواه و البهاء أی الحسن و الصفات الکمالیة الذاتیة و فی الفقیه مکان تلک الفقرة و ذلل خلقه بالموت و الفناء.

و «کل شیء عنده بمقدار» یعنی به اندازه ای که از آن تجاوز نمی شود و چیزی از آن کم نمی شود یا بدین معنی که همه چیز نزد او با تقدیر و قضای مشخصی است. و «ما تسقط من ورقه الا یعلمها» این عبارت مبالغه در احاطه علم خداوند متعال به جزئیات است. «و لا حبه فی ظلمات الارض و لا یابس» همه این کلمات معطوف بر «ورقه» است. و این فرموده: «الا فی کتاب مبین» بدل از از استثنای اول «الا یعلمها» است، یا بدل کل بدین گونه که کتاب مبین، علم خداوند است یا بدل اشتمال که مقصود از آن لوح محفوظ یا قرآن می باشد، و با اعراب رفع قرائت شده با عطف بر محل «ورقه» یا بنابر مبتدا و خبر بودنِ(الا فی کتاب مبین).

و در فقیه بدین صورت ذکر شده است: و هیچ برگی از درختی فرو نمی افتد، و دانه ای در تاریکیهای خاک وجود ندارد، مگر اینکه او نسبت به همه آن ها آگاهی دارد، و هیچ تر و خشکی وجود ندارد، تا آخر حدیث.

«و أی مجری یجرون» یعنی در آخرت و دنیا در چه مسیری گام بر می دارند و مسیرشان هم جسمانی و هم عقلانی است. «و الی أی منقلب ینقلبون» یعنی در آخرت به کدام فرجام بازخواهند گشت یا عام است(دنیا و آخرت). «و نستهدی الله بالهدی» یعنی ما با هدایت خداوند متعال درخواست هدایت می کنیم یا درحالتی که ما هدایت الهی را بر تن کرده ایم، هدایت بیشتری از خداوند خواستاریم. «المدبرین عنه» و در فقیه به صورت «الحائدین عنه» ذکر شده که به معنای روی گردانان از دین خداوند است.

«حتی أتاه الیقین» یعنی مرگ، چرا که مرگ همه آفریدگان زنده را به یقین می رساند، با اشاره به این سخن خداوند: «وَاعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ» ⁽²⁾{ و پروردگارت را پرستش کن تا اینکه مرگ تو فرا رسد}.

«الذی لا تبرح منه نعمه» یعنی نعمتی از او زائل نمی شود، «و لا تُفقَد» با صیغه مجهول یعنی معدوم نمی گردد . در برخی نسخه ها «لا تنفد علی المعلوم» ذکر شده که از «النفاد» به معنای نابودی و پایان پذیری است، و همچنین در الفقیه «لا تبرح عنه رحمه و لا تفقد له نعمه» آمده است. و عدم زوال و فقدان و نابودی، مطرّد(تبعیت شده) بر مقدر داشتن قابلیت محل است زیرا ذات خداوند سبحان، رحمت و نعمت بخشی را اقتضا می کند و نبود شرط با اقتضای آن منافات ندارد.

«الذی رغّب فی الآخره» در فقیه «فی التقوی» ذکر شده است و «تعزّز بالبقاء» یعنی خداوند به وجوب وجود، و امتناع وارد شدن عدم و نیستی بر او عزیز و چیره شده است. «تفّرد بالعزّ» یعنی بر غیرش غلبه می کند. و «البهاء» یعنی نیکویی و صفات کمال ذاتی، و در الفقیه به جای این عبارت آمده است: «و ذلّل خلقه بالموت و الفناء» یعنی به وسیله مرگ و هلاک مخلوقات را زبون ساخته است.

و سبیل الماضین و فی الفقیه العالمین و معقود بنواصی الباقین لا یعجزه إباق الهاربین و عند حلوله یأسر أهل الهوی یهدم إلخ و العقد بالنواصی کنایة عن الحتم و اللزوم مع الإشعار بالتذلل و عدم الامتناع کما أن الأخذ بالناصیة کنایة عنه قال تعالی ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِیَتِها .

لا یعجزه لحوق الهارب أی لا یصعب و یمتنع علیه لحوقه و علی ما فی الفقیه لا یعجزه الإباق من اللحوق و الإدراک و لا یفوته ناء أی بعید و لا آئب أی راجع و یمکن أن یکون المراد بالنائی العاصی و بالآئب التائب المطیع أو البعید عن وطنه و الراجع إلیه أو المراد بالآئب الغائب المختفی من آبت الشمس إذا غابت و الأوب أیضا سرعة تقلیب الیدین و الرجلین فی السیر و التأویب أن یسیر النهار أجمع و ینزل اللیل و أبت إلی بنی فلان أتیتهم لیلا و بعض هذه المعانی أیضا لا یخلو من مناسبة لکن بتکلف.

و البهجة الحسن و السرور و قشعت الریح السحاب أی کشفته فانقشع و تقشع .

و فی الفقیه و یزیل کل نعمة و یقطع کل بهجة و الدنیا دار کتب الله لها الفناء و لأهلها منها الجلاء فأکثرهم ینوی بقاءها و یعظم بناءها و هی حلوة و فی النهج و الدنیا دار منی لها الفناء و لأهلها منها الجلاء و منی أی قدر و الجلاء الخروج من البلد و النافد الفانی و البائد الهالک و الحلاوة و الخضرة و النضارة إشارة إلی الجهات التی تمیل إلیها القاصرون الغافلون عن العواقب و فی بعض النسخ غضرة مکان خضرة من الغضارة و هی طیب العیش.

و راقنی الشی ء أعجبنی و النضرة و هی الحسن و الرونق قد زینت للطالب و فی الفقیه و النهج قد عجلت أی قدمت له لحقارتها علی العادة فی تقدیم الیسیر للطالب فإن کان قصیر الهمة رضی به و قعد عن طلب المخزون و إلا لم یلتفت إلیه و طلب ما هو خیر له و أبقی کما قال سبحانه مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها

«و سبیل الماضین» و در الفقیه اینگونه آمده است: و مرگ راه جهان و جهانیان، و نقش پیشانی بازماندگان است. و به هنگام فرا رسیدنش هوی پرستان را به بند اسارت می کشد. تا آخر جمله. و «العقد بالنواصی» کنایه از حتمیت و لازم بودن است همراه با آگاهی دادن به زبونی و عدم امتناع، همانطور که «الاخذ بالناصیه» (گرفتن پیشانی) کنایه از این سخن خداوند است: «مَّا مِن دَآبَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِنَاصِیَتِهَا» ⁽¹⁾{ هیچ جنبنده ای نیست مگر اینکه او مهار هستی اش را در دست دارد.}

«لا یعجزه لحوق الهارب» یعنی رسیدن به فرار کننده از مرگ، بر او سخت و ممتنع نیست و طبق آنچه در فقیه آمده گریز فراریان از مرگ آن را از دستیابی و رسیدن به ایشان ناتوان و درمانده نمی سازد. «و لا یفوته تاء» یعنی دور شده، «و لا آئب» یعنی بازآمده، و ممکن است مقصود از دور شده، عصیان گر و مقصود از بازآمده، توبه کننده و فرمانبردار باشد یا دور شده از وطنش و بازآمده از وطن باشد، یا مقصود از «آئب» (بازآمده) شخص غایب پنهان شده باشد از «آبت الشمس» زمانی که خورشید پنهان شود،گرفته شده و «أوب» همچنین سرعت برگرداندن دست ها و پاها در هنگام حرکت است، و «تأویب» این است که کل روز را حرکت کند و در شب نزول کند و «أبتُ الی بنی فلان» شب هنگام نزد آنان رفتم، و برخی از این معانی نیز بی مناسبت نیست اما از روی تکلف است .

و «البهجه» نیکویی و شادابی است و «قشعت الریح السحاب فانقشع و تقشّع» یعنی باد ابرها را پراکنده کرد پس پراکنده شد.

و در فقیه اینگونه آمده است: و هر نعمتی را به زوال می سپارد، و رشته هر نیکویی و شادمانی را می گسلد. و دنیا سرائی است که خدا فنا را برایش رقم زده، و کوچ کردن از آن را برای اهل آن مقرّر فرموده است. و دنیا در کام اهلش شیرین است. و در نهج البلاغه اینگونه آمده است: دنیا سرای آرزوهایی است که زود نابود می شود و کوچ کردن برای اهل آن حتمی است. «منی» یعنی مقدر شده، و «جلاء» کوچ کردن از وطن است، و «النافد» فناپذیر و «البائد» هلاک شدنی و حلاوت و سرزندگی و شادابی به جهاتی اشاره دارد که انسان های قاصری که از عواقب غافل اند، بدان متمایل هستند، و در برخی نسخه ها به جای «خضره» «غضره» آمده است که از «غضاره» گرفته شده که آن فراخی و نیکویی زندگی است.

و «راقنی الشیء» یعنی مرا به شگفتنی واداشت، و «النضره» نیکویی و رونق است. «قد زینت للطالب» و در فقیه و نهج البلاغه «قد عجلت» آمده است یعنی به جهت حقارت و بی ارزشی معمولی دنیا در تقدیم کردن چیزهای آسان به طالبش، برای او آماده شده است، پس اگر خواهنده کوتاه همت باشد بدان راضی می شود و از طلب گنجینه ها باز می ماند وگر نه بدان اهتمامی نمی ورزید و آنچه را که بهتر و ماندگارتر بود، طلب می کرد. همانطور که خداوند سبحان می فرماید: «مَن کَانَ یُرِیدُ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا وَزِینَتَهَا

نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ⁽¹⁾و قال تعالی فَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ ⁽²⁾.

و لاطت بقلب الراغب قال الجوهری لاط الشی ء بقلبی یلوط و یلیط و إنی لأجد له فی قلبی لوطا و لیطا یعنی الحب اللازق بالقلب انتهی و فی الفقیه و النهج و التبست بقلب الناظر و الالتباس الاختلاط و الاشتباه و التباس الدنیا بالقلب خلطة المحاسن بالمساوی لافتتانه بحسن منظرها و الغفلة عن عاقبتها أو اشتباهها بحیث یتوهمها باقیة لذیذة و لا یعلم فناءها و مرارتها.

و استطاب الشی ء وجده طیبا و أطابه و طیبه جعله طیبا و النسخ هنا مختلفة و أجودها یستطیبها و فی بعض النسخ یطبیها بتقدیم الباء الموحدة علی الیاء من قولهم طباه یطبوه و یطبیه إذا دعاه و الظاهر أنه أیضا تصحیف و فی الفقیه بعد ذلک و یضنی ذو الثروة الضعیف أی تصیر رؤیة حال صاحب الثروة و کثرة المال سببا لحزن الضعیف الفاقد له و مرض قلبه و من قولهم ضنی کرضی أی مرض مرضا مخامرا کلما ظن برؤه نکس و أضناه المرض و المضاناة المعاناة و یحتمل أن یکون کنایة عن تحقیر ذی الثروة له و علی التقدیرین لا یخلو من تکلف و لعله لذلک أسقطها الشیخ.

و یجتویها الوجل الخائف فی بعض نسخ الکتاب و الفقیه بالجیم من قولهم اجتواه أی کرهه و فی بعضها بالحاء المهملة من قولهم احتواه و احتوی علیه أی جمعه و أحرزه أی یجمعها و یحوزها الخائف الوجل من عذاب الله لشدة الداعی إلیها فکیف الغافل الآمن المغتر و الأول أظهر.

فارتحلوا منها رحمکم الله بأحسن ما بحضرتکم من الزاد الارتحال السفر و الانتقال و الباء للمصاحبة و الحضرة الحضور و قرب الرجل

نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِیهَا وَهُمْ فِیهَا لاَ یُبْخَسُونَ * أُوْلَئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الآخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ» ⁽³⁾{ کسانی که زندگی دنیا و زیور آن را بخواهند [جزای] کارهایشان را در آنجا به طور کامل به آنان می دهیم، و به آنان در آنجا کم داده نخواهد شد. اینان کسانی هستند که در آخرت جز آتش برایشان نخواهد بود.} و خداوند متعال فرموده است: «فَمِنَ النَّاسِ مَن یَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا وَمَا لَهُ فِی الآخِرَةِ مِنْ خَلاَقٍ» ⁽⁴⁾{ از مردم کسی است که می گوید: «پروردگارا، به ما، در همین دنیا عطا کن» و حال آنکه برای او در آخرت نصیبی نیست.} و «لاطت بقلب» یعنی راغب جوهری گوید: «لاط الشیء بقلبی یلوط و یلیط و إنّی لأجد له فی قلبی لوطا و لیطا» محبت چسبیده ونشسته به قلب است. پایان نقل قول. و در فقیه و نهج البلاغه و «التبست بقلب الناظر» ذکر شده، و «الالتباس» درآمیختگی و شبیه شدن است و التباس دنیا با قلب، یعنی قلب، نیکی ها را با عیب ها و نقص ها درآمیخت به سبب فریفته شدن به زیبایی منظر عیب ها و غفلت از عاقبت آن. یا شبیه دانستن آن به گونه ای که آن را همچون ماندگاری لذت بخش می انگارد و فناپذیری و تلخی آن را درک نمی کند.

و «استطاب الشیء» یعنی آن چیز را نیکو یافت و «اطابه و طیّبه» یعنی آن را نیکو قرار داد و این کلمه در نسخه ها به چند شکل متفاوت آمده است و بهترین آن «یستطیبها» (آن را نیکو می داند) و در برخی نسخه ها «یطبیها» با تقدیم باء موحده بر یاء است که برگرفته از سخنشان «طباه یطبوه و یطبیه» است هرگاه آن را فرا بخواند، و آشکار است که این وجه اشتباه در نقل روایت است. و در فقیه پس از آن «و یضنی ذو الثروه الضعیف» ذکر شده، یعنی دیدن وضعیت ثروتمند و فزونی مال، سبب اندوه و بیماری قلب شخص ضعیف که مال و ثروت ندارد، می شود، از این سخن عرب «ضَنِی»است مانند «رَضِی» یعنی به بیماری خطرناکی دچار شد به نحوی که هر بار گمان بهبودی اش می رود شکست می خورد. و «أضناه المرض» که «مضاناه» به معنای رنج کشیدن است. و احتمال دارد کنایه از سبک شمردن صاحب ثروت در نظر او باشد و بر اساس هر دو تقدیر، خالی از تکلف نیست و شاید شیخ از این جهت آن را از قلم انداخته است.

و «یحتویها الوجل الخائف» در برخی نسخه های کتاب و در فقیه با جیم ذکر شده از سخنشان «اجتواه» یعنی آن را نپسندید، و در برخی نسخه ها با حاه مهمله آمده از این کلام عرب «احتواه و احتوی علیه»گرفته شده، یعنی آن را جمع کرد و «أحرزه» یعنی شخص ترسان و دل نگران از عذاب خداوند آن را جمع و برای خود فراهم می کند به خاطر شدت نیاز بدان. پس چطور است وضعیت شخص غافلِ در امانِ فریب خورده؟ و وجه اول آشکارتر است .

«فارتحوا منها - رحمکم الله - بأحسن ما بحضرتکم من الزاد»، ارتحال، مسافرت و نقل مکان کردن است و باء در «بأحسن» باء مصاحبه (همراهی) است و «الحضره» یعنی در حضور و نزدیکی شخص و حیات

و فناؤه أی أحسن ما هو موجود عندکم و حاضر لدیکم من الزاد و هو التقوی قال الله تعالی وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوی ⁽¹⁾و الزاد طعام یتخذ للسفر و یحتمل أن یکون المراد هنا ما ینتفع به فی الدنیا من أسبابها و بالأحسن ما یمکن أن یکون وسیلة لتحصیل الآخرة و لعله أنسب بما بعده.

وَ فِی الْفَقِیهِ: بِأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ الْقَلِیلِ وَ لَا تَسْأَلُوا مِنْهَا فَوْقَ الْکَفَافِ وَ ارْضَوْا مِنْهَا بِالْیَسِیرِ وَ لَا تَمُدُّنَّ أَعْیُنَکُمْ مِنْهَا إِلَی مَا مُتِّعَ الْمُتْرَفُونَ بِهِ وَ اسْتَهِینُوا بِهَا وَ لَا تُوَطِّنُوهَا وَ أَضِرُّوا بِأَنْفُسِکُمْ فِیهَا وَ إِیَّاکُمْ وَ التَّنَعُّمَ وَ التَّلَهِّیَ وَ الْفَاکِهَاتِ وَ فِی بَعْضِ النُّسَخِ وَ الْفُکَاهَاتِ فَإِنَّ فِی ذَلِکَ غَفْلَةً وَ اغْتِرَاراً أَلَا إِنَّ الدُّنْیَا.

وَ فِی النَّهْجِ: وَ لَا تَسْأَلُوا فِیهَا فَوْقَ الْکَفَافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ الْبَلَاغِ و الکفاف بالفتح ما کف عن الناس و أغنی و البلاغ ما یتبلغ به و یتوصل إلی المطلوب.

و لا تمدوا أعینکم أی لا تنظروا نظر رغبة أو لا تطمحوا بأنفسکم طموح راغب إلی ما متع به المترفون أی أنعم علی الذین أترفتهم و أطغتهم النعم من الأموال و الأولاد و غیر ذلک من زهرات الدنیا فإنها فی معرض الزوال و الفناء مع ما یتبعها من الحساب و الجزاء قال الفیروزآبادی المترف کمکرم المتروک یصنع ما یشاء لا یمنع و المتنعم لا یمنع من تنعمه و استهینوا بها أی عدوها هینا حقیرا و لا تستعظموها و لا توطنوها أی لا تعدوها وطنا بل منزلا و معبرا تنتقلون منها إلی دار القرار و المراد به النهی عما هو لازم التوطن من سکون القلب إلیها و السعی فی عمارتها و ترک الاستعداد للخروج عنها.

و أضروا فیها بأنفسکم بتحمل مشقة الطاعات و ترک المشتهیات و اللذات و الاکتفاء بالقلیل من الحلال فی المأکل و الملبس و غیرهما و التنعم التلذذ بالنعم و لعل المراد هنا شدة الاعتناء بها و کثرة السعی فی تحصیلها أو یحمل علی ما إذا

خانه اوست، یعنی بهترین توشه ای که در نزد شما حاضر و موجود است و آن تقوی است. خداوند فرموده است: «وَتَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَی» ⁽²⁾{ و برای خود توشه برگیرید که در حقیقت، بهترین توشه، پرهیزگاری است.} و «زاد» غذایی است که مسافر برای خود بر می گیرد، و احتمال دارد مقصود در اینجا چیزی است که او در دنیا از اسباب دنیا بهره می گیرد و به بهترین صورتی که ممکن است وسیله ای برای بدست آوردن آخرت باشد و چه بسا با عبارات بعدی مناسب بیشتری داشته باشد.

و در فقیه اینگونه آمده است: با بهترین ره توشه ای که در اختیار دارید از این سرای کوچ کنید، و از دنیا بیش از اندکی برای رفع نیاز طلب نکنید، و از نعمت های آن چیزی بیش از کفاف نخواهید، و به اندکی از آن راضی شوید، و به کامرانی کامرانان از نعمت های این جهان چشم ندوزید، و کار جهان گذران را آسان گیرید، و بدان دل نبندید، و در این جهان با شدّت و دقّت مواظب خود باشید، تا به دام هلاک آن گرفتار نشوید. و زنهار که از کامرانی و سرگرمی و مطایبات احتراز نکنید، که آن موجب غفلت و غرور است. آری دنیا ... ».

و در نهج البلاغه اینگونه آمده: و بیش از کفاف و نیاز خود از آن نخواهید و بیشتر از آنچه نیاز دارید طلب نکنید. «الکفاف» با فتحه کاف،آن است که مردم از آن روی می گردانند و از آن بی نیاز می شوند و «البلاغ» آنچه که بدان بسنده می شود و آن را وسیله رسیدن به خواسته قرار می دهند.

«و لا تمدّوا اعینکم» یعنی نگاه مشتاقانه به آن نیندازید یا چشم داشت مشتاقانه نداشته باشید. «الی ما متع به المترفون» یعنی بر کسانی که کامرانشان کردی نعمت دادی و سیلی از نعمت های فراوان از جمله مال و فرزند و غیراین ها از زیبایی ها و شادابی های دنیا بر آنان بخشیدی، این نعمت ها در معرض زوال و نابودی است همراه با آنچه از حساب و جزا در آخرت به دنبال آن می آید. فیروزآبادی گوید: «المترف» بر وزن «مکرم» کسی است که هر کاری بخواهد می کند و کسی مانع او نمی شود، و «المتنعم» کسی است که از فراخی و نعمت های زندگی منع نشود. «و استهینوا بها» یعنی دنیا را سبک و کوچک بشمارید و آن را بزرگ ندارید. «و لا توطنوها» یعنی آن را وطن و سرای خود به شمار نیاورید بلکه منزلگاه و محل عبوری قرار دهید که از آن به سرای پایدار (آخرت) منتقل می شوید و مقصود از آن نهی از آنچه لازمه وطن شمردن دنیا، یعنی دلگرمی یافتن بدان، و تلاش در آباد کردنش و ترک آمادگی برای خروج از آن، می باشد.

«و أضرّوا فیها أنفسکم» یعنی با تحمل سختیِ طاعات و ترکِ تمایلات و لذت ها و بسنده نمودن به حلال اندک از خوراک و پوشاک و غیر آن. و «التنعم» لذت بردن از نعمت ها است، و شاید مقصود در اینجا توجه بیش از اندازه و کوشش فراوان برای دست یابی بدان است یا حمل بر این شود که هرگاه چیزی

حصلت من حرام أو شبهة و یحتمل الأعم علی الکراهة لکن ینافیه کثیر من الأخبار و قد مر الکلام فیه فی کتاب مکارم الأخلاق.

و التلهی الاشتغال بما یلهی و یغفل عن الآخرة و تحصیلها و الفاکهات أی السعی فی تحصیل أنواع الفواکه و الاعتناء بها أو المفاکهة و الممازحة و الفکاهات أظهر قال الجوهری الفکاهة بالضم المزاح و بالفتح مصدر فکه الرجل بالکسر فهو فکه إذا کان طیب النفس مزاحا و الفکه أیضا الأشر البطر ألا و إن الدنیا قد تنکرت أی تغیرت عن حال تسرک إلی حال تکرهها و النکرة ضد المعرفة و التنکر إما إظهار عدم المعرفة أو تغیره إلی حال لا تعرفه فشبه علیه السلام الدنیا بشخص أقبل علیک و وعدک بمواعید من الإعانة و الموافقة و الإحسان ثم تغیر کأنه لا یعرفک و أدبر عنک و أعلمک بأنه یفارقک و لا تنتفع منه بشی ء و إدبارها کنایة عن سرعة تصرمها و تطرق النقص و الفناء إلی متاعها من صحة و شباب و جاه و مال و ذلک علة لإقبال الآخرة التی تتلوها.

و الإیذان الإعلام و الوداع بالفتح الاسم من التودیع و هو تخلیف المسافر الناس خافضین و هم یودعونه تفاؤلا بالدعة التی تصیر إلیها إذا رجع و الاطلاع الإشراف من مکان عال و المقبل إلی الانحدار أحری بالوصول و قیل إسناد الإشراف إلی رب الآخرة و عبر بها للتعظیم کما یکنی عن الفاضل بمجلسه و حضرته و لا یخفی بعده.

و فی النهج: أما بعد فإن الدنیا قد أدبرت و آذنت بوداع و إن الآخرة قد أقبلت و أشرفت باطلاع و فی الفقیه: ألا إن الدنیا قد تنکرت و أدبرت و احلولت و فی بعض النسخ و احلوت و آذنت بوداع ألا و إن الآخرة قد رحلت فأقبلت و أشرفت و آذنت باطلاع یقال حلا الشی ء و احلولی إذا صار حلوا و احلوت بإثبات الواو خلاف القیاس و کأنه تصحیف قد رحلت أی متوجهة إلیک.

ألا و إن المضمار الیوم و غدا السباق ألا و إن السبقة الجنة و الغایة النار

از حرام یا شبهه ناک کسب شود. و احتمال دارد کراهت داشتن را هم فراگیرد اما بسیاری از احادیث با این توجیه منافات دارد و سخن در این باره در کتاب مکارم الاخلاق بیان شد.

و «التلهی» مشغول شدن به چیزی است که مایه سرگرمی شود و از آخرت و دست یابی بدان شخص را غافل کند. و «الفاکهات» یعنی تلاش برای بدست آوردن انواع میوه ها و اهمیت دادن بدان یا مقصود شوخی و مزاح است و «فکاهات» آشکارتر است. جوهری گوید: فکاهه با ضمه فاء به معنای مزاح و شوخی است و با فتحه فاء مصدر «فَکِه الرجلُ فهو فَکِه» با کسره هاء است زمانی که از نظر شوخی خوش اخلاق باشد، و «الفکه» همچنین به شخص بی خیال خودپسندی گویند که در اثر فروانی نعمت گمراه شده و آن را در غیر راه مناسب صرف کند. «الا و ان الدنیا قد تنکّرت» یعنی از حالتی که مایه شادمانی تو بود به حالتی که از آن کراهیت داری، تغییر پیدا کرده است، و نکره متضاد معرفه است و «التنکر» یا اظهار عدم شناخت، یا تغییرش به حالتی است که قابل شناسایی نباشد. پس امام علیه السلام دنیا را به شخصی تشبیه نموده که به سوی تو روی آورده و با وعده های کمک و موافقت و خوبی به تو، وعده داده سپس تغییر کرده گویی تو را نمی شناسد و به تو پشت کرده است و تو را خبر داده که از تو جدا می شود و از او سودی به دست نمی آوری و پشت کردن دنیا کنایه از سرعت جدا شدن و راه یافتن نقص و نابودی به کالایش از جمله سلامتی و جوانی و قدرت و ثروت است و همین دلیلی است برای روی آوردن آخرت که پس از آن می آید.

و «الایذان» به معنای اعلام کردن و خبر دادن است و «الوداع» با فتحه واو، اسم برای کلمه «تودیع» است و آن زمانی است که مسافر مردم را پشت سر می گذارد درحالی که آنان به دنبال او می روند و بدرقه اش می کنند به امید آسایش و رفاهی که در هنگام بازگشت بدان می رسد. و «الاطلاع» نظارت کردن از مکانی بلند است و کسی که به سمت پایین می آید برای رسیدن سزاوارتر است و گفته شده اسناد اشراف (نظارت) به پروردگار آخرت و تعبیر به آن برای بزرگ داشت است همانطور که برای شخص فاضل، محل نشستن و حضور او کنایه آورده می شود، که بعیدبودن آن پوشیده نیست.

و در نهج البلاغه بدین صورت ذکر شده: پس (از حمد و ستایش الهی)، همانا دنیا روی گردانیده و وداع خویش را اعلام داشته است و آخرت به ما روی آورده و پیشروان لشگرش نمایان شده است. و در فقیه بدین صورت ذکر شده: بدانید که دنیا ناآشنا شده و چهره ای زشت به خود گرفته و روی برتافته و سپری گشته و شیرین شده و اعلام وداع نموده و هشیار باشید که آخرت زین بر مرکب نهاده و روی آورده و مشرف شده و اعلام ورود ناگهانی کرده است. گفته می شود: «حلأ الشیء و احلولی» زمانی که شیرین شود و «احلوت» با ثبوت واو خلاف قیاس است و گویی تصحیف و اشتباه بیان از «قد رحلت» است یعنی به سوی تو روی کرده است.

«الا و أن المضمار الیوم و غداَ السباق الا و ان السبقه الجنه و الغایه النار»

و فی الفقیه و السباق غدا و فی النهج ألا و إن الیوم المضمار و غدا السباق و السبقة الجنة و الغایة النار.

أقول

قال السید الرضی رحمه الله بعد إیراد هذه الفقرات و قلیل من سائر الفقرات لو کان کلام یأخذ بالأعناق إلی الزهد فی الدنیا و یضطر إلی عمل الآخرة لکان هذا الکلام و کفی به قاطعا لعلائق الآمال و قادحا زناد الاتعاظ و الانزجار.

و من أعجبه قوله ألا و إن الیوم المضمار و غدا السباق و السبقة الجنة و الغایة النار فإن فیه مع فخامة اللفظ و عظم قدر المعنی و صادق التمثیل و واقع التشبیه سرا عجیبا و معنی لطیفا و هو قوله علیه السلام و السبقة الجنة و الغایة النار فخالف بین اللفظین لاختلاف المعنیین و لم یقل السبقة النار کما قال و السبقة الجنة لأن الاستباق إنما یکون إلی أمر محبوب و غرض مطلوب و هذه صفة الجنة و لیس هذا المعنی موجودا فی النار نعوذ بالله منها.

فلم یجز أن یقول و السبقة النار بل قال و الغایة النار لأن الغایة قد ینتهی إلیها من لا یسره الانتهاء إلیها و من یسره ذلک فصلح أن یعبر بها عن الأمرین معا فهی فی هذا الموضع کالمصیر و المال قال الله تعالی قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النَّارِ⁽¹⁾و لا یجوز فی هذا الموضع أن یقال فإن سبقتکم إلی النار فتأمل ذلک فباطنه عجیب و غوره بعید و کذلک أکثر کلامه علیه السلام.

و فی بعض النسخ و قد جاء فی روایة أخری و السبقة الجنة بضم السین و السبقة عندهم اسم لما یجعل للسابق إذا سبق من مال أو عرض و المعنیان متقاربان لأن ذلک لا یکون جزاء علی فعل الأمر المذموم و إنما یکون جزاء علی فعل الأمر المحمود انتهی کلامه رفع الله مقامه.

و أقول المضمار مدة تضمیر الفرس و موضعه أیضا و قد یطلق علی میدان

و در فقیه «السباق غذاً» ذکر شده و در نهج البلاغه اینگونه آمده است: الا و ان الیوم المضمار و غذاَ السباق و السبقه الجنه و الغایه النار».

می گویم

سید رضی رحمه الله بعد از ایراد این فقرات می گوید: اگر سخنی باشد که مردم را به سوی زهد بکشاند و به عمل آخرت وادار سازد همین سخن است که می تواند علاقه انسان را از آرزوها قطع کند، و نور بیداری و تنفّر از اعمال زشت را در قلب ایجاد کند .

و از شگفت آورترین جمله های مزبور این جمله است که فرمود: «الا و انّ الیوم المضمار و غدّا السّباق و السبقة الجنة و الغایة النار» (آگاه باشید امروز روز تمرین و آمادگی، و فردا روز مسابقه است و جایزه ی برندگان بهشت، و سرانجام عقب ماندگی، آتش خواهد بود). زیرا با اینکه در این کلام الفاظ بلند و معانی گران قدر و تمثیل صحیح، و تشبیه واقعی می باشد سرّی عجیب و معنایی لطیف در آن نهفته شده است و آن جمله «و السبقة الجنة و الغایة النار» است امام بین این دو لفظ «السبقة» و «الغایة» بخاطر اختلاف معنا جدائی افکنده است، نگفته «السّبقة النار» چنانکه «السّبقة الجنّة» گفته است، زیرا سبقت جستن در مورد امری دوست داشتنی است و این از صفات بهشت است و این معنا در آتش وجود ندارد که از آن به خدا پناه می بریم.

جائز نبوده که بگوید: «السبقة النار» بلکه فرموده است: الغایة النّار، زیرا مفهوم غایت (پایان) مفهوم وسیعی است که هم برای کسی که از رسیدن به انتها مسرور نمی شود و هم کسی که مسرور می شود به کار می رود پس شایسته است که برای بیان هر دو امر به طور همزمان به کاربرود و آن در این جایگاه مرادف «مصیر» و «مآل» است که به معنی سر انجام می آید چنانکه خداوند می فرماید: «قُلْ تَمَتَّعُواْ فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النَّارِ» ⁽²⁾{ بگو: «برخوردار شوید که قطعاً بازگشت شما به سوی آتش است.»} و در این موضع جایز نیست که گفته شود «فإنّ سبقتکم الی النار». پس در این خطبه دقّت کنید که باطنی شگفت آور و عمقی زیاد دارد و چنین است دیگر سخنان امام علیه السّلام.

و در بعضی نسخه ها در روایت دیگری چنین آمده است: «و السّبقة الجنة» (به ضم سین) السبقه در نظر آنان اسمی است که برای آنچه به برنده تعلق می گیرد هرگاه در مال یا جنس دیگری پیشتاز شود. و معنی هر دو کلمه به هم نزدیک است زیرا پاداش را برابر کار نیک می پردازند نه کار ناپسند. سخن او به پایان رسید خداوند جایگاهش را والا گرداند .

می گویم: «المضمار» مدت زمان پرورش اسب و نیز جای پرورش اسب است و گاهی بر میدان

المسابقة و علی غایة الفرس فی السباق أیضا و تضمیر الفرس هو أن تعلفه حتی یسمن ثم ترده إلی القوت و ذلک فی أربعین یوما و السباق المسابقة و لیس جمعا للسبقة بالضم أی الذی یستبق إلیه کما توهم فإن جمعها أسباق و السبقة بالتحریک الخطر أی المال الذی یوضع بین أهل السباق و غایة کل شی ء منتهاه و لا یعتبر فی مفهومها أن یکون مطلوبا حتی یتکلف لکون النار غایة بأنها غایة عرضیة لمحبة الدنیا و الانهماک فی لذاتها کما یفهم من کلام بعض شراح النهج بل النار غایة لأن المصیر إلیها منتهی فعل السیئات و فی أکثر نسخ النهج السبقة بفتح السین و سکون الباء و فی بعضها بالتحریک و هو أظهر.

و لنرجع إلی بیان حاصل التشبیه و تطبیق المشبه علی المشبه به و لم یتعرض له أحد و یخطر بالبال فیه وجوه :

الأول أن یکون المراد بالمضمار زمان تضمیر الفرس فمدة عمر الدنیا مدة تضمیر النفس و تقویتها بالعلم و العمل و الإخلاص و العقائد الحسنة للاستباق فی میدان القیامة و شبه القیامة بمیدان السباق و النار بالغایة التی توضع فی منتهی المیدان و الجنة بالعوض الذی یأخذه السابق فکل من کان أخف و أقل وزرا و نفسه أقوی بالعلم و العمل یکون قطعه لعرصة القیامة أسرع و وصوله إلی النار التی لا بد من وصول کل أحد یومئذ إلیها لقوله سبحانه وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلَّا وارِدُها⁽¹⁾أسبق کان عوضه من الجنة أکثر و علی هذا یکون تشبیها تاما منطبقا علی سائر الآیات و الأخبار الواردة فی ذلک.

الثانی: أن یکون المراد بالمضمار مکان التضمیر فالدنیا محل تضمیر النفس بالکمالات و سائر أجزاء التشبیه کما مر فی الوجه الأول و علی هذین الوجهین یمکن أن لا تجعل الغایة بمعنی غایة المیدان و لا یکون ذکرها داخلا فی التشبیه فالمعنی أنهم یتسابقون فی القیامة فمن سبق یعطی الجنة و من لم یسبق یحرم الجنة

مسابقه (اسب دوانی) اطلاق می شود و نیز بر خط پایانی مسابقه اسب دوانی اطلاق می شود و «تضمیر الفرس» این است که به اسب علوفه بدهی تا فربه شود سپس او را از غذا منع کنی و این کار در چهل روز انجام می شود و «السباق» به معنای مسابقه است و این کلمه بنا به گمان برخی، جمع «السبقه» با ضمه سین به معنای چیزی که برای آن مسابقه می پردازند (جایزه تعیین می کنند) نیست، بلکه جمع آن اسباق است. و «السبقه» با باء متحرک به معنای «خطر»است یعنی مالی که میان مسابقه دهندگان (به عنوان شرط و رهن) قرار داده می شود. و «غایه» هر چیزی انتها و سرانجام آن است و در مفهوم آن شرط نیست که مطلوب باشد تا اینکه به تکلف بیفتیم ؛ زیرا آتش، غایت است اما غایت عَرَضی برای محبت دنیا و فرو رفتن در لذت های آن است، همانطور که از سخن برخی شارحان نهج البلاغه استنباط می شود، بلکه آتش غایت است زیرا سرنوشتی که بدان ختم می شود پایان و سرانجام انجام گناهان است و در اکثر نسخه های نهج البلاغه «السبقه» با فتحه سین و سکون باء و در برخی از نسخه ها با باء متحرک ذکر شده است که ظاهرتر است.

به توضیح حاصل تشبیه و تطبیق مشبه بر مشبه به بازگردیم که کسی بدان نپرداخته است. در این زمینه چند وجه به ذهن خطور می کند:

اول: مقصود از مضمار زمان پرورش اسب باشد، پس مدت زمان عمر دنیا، مدت پرورش نفس و تقویت آن با علم و عمل و اخلاص و باورهای نیکو برای مسابقه دادن در میدان قیامت است، و قیامت را به میدان مسابقه تشبیه نموده و آتش را به نقطه پایان مسابقه تشبیه کرده که انتهای میدان قرار داده شده و بهشت را به جایزه ای تشبیه کرده که برنده آن را می گیرد. پس هر کسی که سبک تر و سبک بارتر باشد و نفسش با علم و عمل نیرومند شده باشد، عرصه قیامت را سریع تر می پیماید و به آتشی که بنا به این فرموده خداوند هر کسی در آن روز بدان می رسد: «وَإِن مِّنکُمْ إِلَّا وَارِدُهَا» ⁽²⁾

{و هیچ کس از شما نیست مگر [اینکه] در آن وارد می گردد.} پیشگام تر است و پاداش او از بهشت بیشتر خواهد بود. بنابراین تشبیه تامّ خواهد بود که با سایر آیات و اخبار وارده در این باب سازگار است.

دوم: مقصود از مضمار مکان پرورش اسب باشد، پس دنیا محل پرورش و تربیت نفس با کمالات است و دیگر اجزاء تشبیه به همان صورتی است در وجه اول بیان شد. و بر اساس این دو وجه ممکن است غایت به معنای پایان میدان مسابقه نباشد و ذکر آن داخل در تشبیه نگردد، پس معنی بدین صورت است که آنان در قیامت با هم مسابقه می دهند، پس هر کس پیش افتد و برنده شود، بهشت به او داده می شود و هر کس پیش نیفتد از بهشت محروم می گردد

فیکون مصیره إلی النار کما أن المسبوق فی الدنیا یحرم العوض و یقع فی نار الحسرة و الندامة فی عدم تضمیر فرسه و الأول أبلغ و أکمل فی التشبیه.

الثالث أن یکون المراد بالمضمار میدان المسابقة و بالسباق عوض السباق علی حذف المضاف أی یتسابقون فی الدنیا إلی السعادات و الکمالات فالسابق خطره و عوضه الجنة یأخذها فی الآخرة و المسبوق غایته و مصیره النار لعدم استحقاق الجنة و علی هذا یمکن أن یقرأ السباق بالضم و التشدید أی السابقون یحضرون غدا لأخذ سبقهم لکنه مخالف للمضبوط فی النسخ.

الرابع أن یکون المراد بالسبقة ما یسبقون إلیه کما یظهر من کلام السید و إن لم نر فی اللغة بهذا المعنی أی یستبقون فی القیامة إلی الجنة فمن صیر نفسه فی مضمار الدنیا صالحا للوصول إلیها ینتهی إلیها و من لم یکن کذلک فغایة سیره النار لانتهاء قوته عندها و عدم قدرته علی التجاوز عنها.

الخامس أن یکون المراد بالیوم کل زمان سابق من أزمنة عمر الدنیا و بالغد الزمان الذی بعده أی کل عمل تعمله الیوم من خیر تصیر به نفسک أقوی للعمل فی الغد فکل یوم مضمار للمسابقة فی غده و غایة سیر السعداء فی هذا المضمار الجنة و غایة سیر الأشقیاء فی هذا المیدان النار إذ بعد قطع الحیاة ینتهی المضمار فهو إما إلی الجنة أو إلی النار کَمَا قَالَ علیه السلام: لَیْسَ بَیْنَ أَحَدِکُمْ وَ بَیْنَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ إِلَّا الْمَوْتُ. و هذا معنی لطیف و یمکن أن تتنبه به لما هو ألطف من ذلک.

قبل هجوم منیته الهجوم الدخول بغتة و المنیة الموت البؤس الخضوع و شدة الحاجة و فی الفقیه قبل یوم منیته یوم بؤسه و فقره فاذکروا الله بالثناء و الطاعة یذکرکم بالثواب و المغفرة و الرحمة أو یباهی بکم فی الملإ الأعلی و الابتهال التضرع و الإنابة التوبة أو الرجوع إلی الطاعة.

أو نصف صاع کذا فی أکثر النسخ و نسب إلی خطه رحمه الله و فی

و سرنوشت او به سوی آتش دوزخ است، همانطور که شخص مغلوب و پیشی گرفته شده در دنیا نیز به خاطر پرورش ندادن اسب خود (برای مسابقه) از جایزه و پاداش محروم شده و در آتش حسرت و ندامت می افتد و وجه اول در تشبیه، کامل تر و رساتر است.

سوم: مقصود از مضمار میدان مسابقه و مقصود از سباق، جایزه مسابقه باشد که مضاف در این عبارت حذف گردیده است، یعنی در دنیا برای رسیدن به سعادت ها و کمالات مسابقه می دهند. پس پاداش و جایزه شخص پیشی گرفته و برنده، بهشت است که در آخرت به آن دست می یابد، و سرانجام و سرنوشت شخص پیشی گرفته شده(عقب افتاده) آتش است به این خاطر که شایستگی بهشت را ندارد و با این توجیه می توان «السُبّاق» را با ضمه سین و باء مشدد قرائت کرد، یعنی پیشی گرفتگان فردا برای گرفتن جایزه خود حاضر می شوند اما این توجیه با آنچه در نسخه ها درج شده مخالفت دارد.

چهارم: مقصود از «السبقه» چیزی است که برای رسیدن بدان پیشی می گیرند همانطور که از سخن سید آشکار می گردد هرچند که لغت با این معنی ندیده ایم. یعنی در قیامت برای رسیدن به بهشت مسابقه می دهند، پس هر کس در میدان دنیا خود را شایسته رسیدن بدان گرداند، بدان دست می یازد و کسی که اینگونه نباشد، پایان مسیرش آتش است زیرا نیروی او در آن به پایان می رسد و توان این را ندارد که از آن عبور کند .

پنجم: مقصود از امروز، هر زمان گذشته از زمان های عمر دنیا، و مقصود از فردا زمانی باشد که پس از آن می آید، یعنی هر عمل خیری که امروز انجام می دهی با آن، نفست را برای عمل فردا قوی تر می کنی، پس هر روز میدان مسابقه برای فردایش است و پایان مسیر و حرکت سعادت مندان در این میدان، بهشت و پایان مسیر نگون بختان در این میدان، آتش دوزخ است، همانطور که امام علیه السلام فرموده است: «بین شما و بهشت و جهنم چیزی جز مرگ نیست.» و این معنای لطیف وپوشیده ای است که می توانی به معنای پوشیده تر از آن آگاه شوی.

«قبل هجوم منیّته» هجوم به معنای دخول ناگهانی و غافلگیر کننده است و «منیّه» همان مرگ و «البؤس» فروتنی و شدت نیازمندی است، و در فقیه اینگونه ذکر شده: پیش از فرا رسیدن روز مرگش، روز سختی و نیازمندی اش است. «فاذکروا الله» با سپاس و اطاعت خدا را یاد کنید، «یذکرکم» تا شما را با پاداش و مغفرت و رحمت یاد کند، یا در عالم بالا به شما افتخار کند. و «الابتهال» به معنای تضرع است، و «الانابه» توبه کردن و بازگشت به اطاعت است.

«أو نصف صاع» در بیشتر نسخه ها بدین گونه آمده است و به خطّ ایشان - رحمه الله - نسبت داده شده است و در

بعض النسخ کما فی الفقیه صاعا من بر و علی الأول محمول علی التقیة⁽¹⁾لأنه من بدع عثمان کما سیأتی و البخس النقص و الظلم.

ثم جلس فی الفقیه ثم یجلس جلسة کجلسة العجلان أی یقعد متجافیا و لا یجلس متمکنا أو لا یمکث إلا قلیلا.

برخی نسخه ها همانطور که در فقیه ذکر شده «صاعاَ من برّ» آمده است و بر اساس معنای نخست حمل بر تقیه می شود زیرا آن (نصف صاع) از جمله بدعت های عثمان بود که بعدا بیان خواهد شد. و «البخس» کاستن و ظلم کردن است.

«ثمّ جلس» در فقیه اینگونه ذکر شده: «ثم یجلس جلسه کجلسه العجلان» (آنگاه نشت همانند کسی که شتاب دارد) یعنی می نشیند درحالی که در مکان خود آرامش ندارد و با تمکن و آرامش ننشست یا اینکه جز اندک زمانی مکث نکرد .

باب 3 أدعیة عید الأضحی و بعض آداب صلاته و خطبها

روایات

«1»

الْإِقْبَالُ ⁽¹⁾، وَ زَوَائِدُ الْفَوَائِدِ،: الدُّعَاءُ فِی یَوْمِ النَّحْرِ تُبَکِّرُ یَوْمَ النَّحْرِ فَتَغْتَسِلُ وَ تَلْبَسُ أَنْظَفَ ثَوْبٍ لَکَ وَ تَقُولُ عِنْدَ ذَلِکَ:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْتَفْتِحُ الثَّنَاءَ بِحَمْدِکَ وَ نَسْتَدْعِی الصَّوَابَ بِمَنِّکَ فَاسْمَعْ یَا سَمِیعُ فَکَمْ یَا إِلَهِی مِنْ کُرْبَةٍ قَدْ فَرَّجْتَهَا وَ هُمُومٍ قَدْ کَشَفْتَهَا فَلَکَ الْحَمْدُ وَ کَمْ یَا إِلَهِی مِنْ دَعْوَةٍ قَدْ أَجَبْتَهَا فَلَکَ الْحَمْدُ وَ کَمْ یَا إِلَهِی مِنْ بَلِیَّةٍ قَدْ صَرَفْتَهَا فَلَکَ الْحَمْدُ وَ کَمْ یَا إِلَهِی مِنْ رَحْمَةٍ قَدْ نَشَرْتَهَا فَلَکَ الْحَمْدُ وَ کَمْ یَا إِلَهِی مِنْ عَثْرَةٍ قَدْ أَقَلْتَهَا فَلَکَ الْحَمْدُ وَ کَمْ یَا إِلَهِی مِنْ عَبْرَةٍ قَدْ رَحِمْتَهَا فَلَکَ الْحَمْدُ وَ کَمْ یَا إِلَهِی مِنْ نِعْمَةٍ قَدْ أَسْبَغْتَهَا فَلَکَ الْحَمْدُ وَ کَمْ یَا إِلَهِی مِنْ مِحْنَةٍ قَدْ أَزَلْتَهَا فَلَکَ الْحَمْدُ وَ کَمْ یَا إِلَهِی مِنْ حَلْقَةٍ ضَیِّقَةٍ قَدْ فَکَکْتَهَا فَلَکَ الْحَمْدُ .

سُبْحَانَکَ لَمْ تَزَلْ عَالِماً کَامِلًا أَوَّلًا آخِراً بَاطِناً ظَاهِراً مَلِکاً عَظِیماً أَزَلِیّاً قَدِیماً عَزِیزاً حَکِیماً رَءُوفاً رَحِیماً جَوَاداً کَرِیماً وَاسِعاً سَمِیعاً بَصِیراً لَطِیفاً خَبِیراً عَلِیّاً کَبِیراً عَلِیماً قَدِیراً- لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ وَ تَعَالَیْتَ أَسْتَغْفِرُکَ وَ أَتُوبُ إِلَیْکَ وَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَشْهَدُ بِحَقِیقَةِ إِیمَانِی وَ عَقْدِ عَزَائِمِی وَ إِیقَانِی وَ حَقَائِقِ ظُنُونِی

باب سوم : دعاهای عید قربان و برخی آداب نماز و خطبه های آن

روایات

روایت 1

اقبال ⁽²⁾زوائد الفوائد: دعا در روز عید قربان: روز عید قربان زود از خواب برمی خیزی بعد غسل می کنی و پاکیزه ترین لباس هایت را می پوشی و در هنگام پوشیدن این دعا را می خوانی:

«به نام خداوند بخشاینده بخشایشگر

پروردگارا با حمد و سپاس تو، ستایش را آغاز می کنیم و با منّت تو صواب و پاداش را خواستاریم، پس ای بسیار شنونده بشنو، چه بسیار سختی هایی که از من زدودی و چه بسیار غم و اندوه هایی که از من برطرف کردی و چه بسیار ای پروردگارم دعاهایی که اجابت نمودی پس حمد و سپاس مخصوص توست، و چه بسیار بلا و مصیبت هایی که بازگرداندی پس حمد و سپاس مخصوص توست، و چه بسیار ای پروردگارم رحمتی که گستراندی پس حمد و سپاس مخصوص توست، و چه بسیار ای پروردگارم لغزشی که از من برداشتی پس حمد و سپاس برای توست، و چه بسیار ای پروردگارم اشکی که بر آن رحم کردی پس حمد و سپاس برای توست، و چه بسیار ای پروردگارم نعمتی که آن را بر من بسیار بخشیدی پس حمد سپاس برای توست، و چه بسیار ای پروردگارم بلا و مصیبتی که زدودی پس حمد و سپاس برای توست، و چه بسیار ای پرودگارم حلقه های تنگی (تنگنا و سختی) که گشودی پس حمد و سپاس برای توست.

پاک و منزه هستی همواره عالم، کامل، اول، آخر، ظاهر، باطن، پادشاه، بزرگ، ازلی و بی ابتدا ، دیرینه و بی انتها، عزیز، حکیم، مهربان، رحیم، بخشنده، کریم، واسع، شنونده، بینا، لطیف، خبیر، بزرگوار، بزرگ، دانا و توانا هستی هیچ معبود حقی جز تو نیست پاک و منزه هستی و برتر و والا شدی. از تو آمرزش می طلبم و به درگاه تو توبه می کنم و به راستی تو توبه پذیر مهربانی.

پروردگارا من به حقیقت ایمانم گواهی می دهم و گواهی می دهم به تصمیم های راسخ و استوار و به یقین، و گمان های حق،

وَ مَجَارِی سُیُولِ مَدَامِعِی وَ مَسَاغِ مَطْعَمِی وَ لَذَّةِ مَشْرَبِی وَ مَشَامِی وَ لَفْظِی وَ قِیَامِی وَ قُعُودِی وَ مَنَامِی وَ رُکُوعِی وَ سُجُودِی وَ بَشَرِی وَ عَصَبِی وَ قَصَبِی وَ لَحْمِی وَ دَمِی وَ مُخِّی وَ عِظَامِی وَ مَا احْتَوَتْ عَلَیْهِ شَرَاسِیفُ أَضْلَاعِی وَ مَا أَطْبَقَتْ عَلَیْهِ شَفَتَایَ وَ مَا أَقَلَّتِ الْأَرْضُ مِنْ قَدَمِی إِنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَحْدَکَ لَا شَرِیکَ لَکَ إِلَهاً وَاحِداً أَحَداً فَرْداً لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ .

وَ کَیْفَ لَا أَشْهَدُ لَکَ بِذَلِکَ یَا سَیِّدِی وَ مَوْلَایَ وَ أَنْتَ خَلَقْتَنِی بَشَراً سَوِیّاً وَ لَمْ أَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً وَ کُنْتَ یَا مَوْلَایَ عَنْ خَلْقِی غَنِیّاً وَ رَبَّیْتَنِی طِفْلًا صَغِیراً وَ هَدَیْتَنِی لِلْإِسْلَامِ کَبِیراً وَ لَوْ لَا رَحْمَتُکَ إِیَّایَ لَکُنْتُ مِنَ الْهَالِکِینَ نَعَمْ فَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ کَلِمَةُ حَقٍّ مَنْ قَالَهَا سَعِدَ وَ عَزَّ وَ مَنِ اسْتَکْبَرَ عَنْهَا شَقِیَ وَ ذَلَّ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ کَلِمَةٌ خَفِیفَةٌ عَلَی اللِّسَانِ ثَقِیلَةٌ فِی الْمِیزَانِ بِهَا رِضَی الرَّحْمَنِ وَ سَخَطُ الشَّیْطَانِ .

وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ أَضْعَافَ مَا حَمِدَهُ جَمِیعُ خَلْقِهِ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ کَمَا یُحِبُّ رَبُّنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَ یَرْضَی أَنْ یُحْمَدَ وَ کَمَا یَنْبَغِی لِکَرَمِ وَجْهِ رَبِّنَا وَ عِزِّ جَلَالِهِ وَ عِظَمِ رُبُوبِیَّتِهِ وَ مِدَادِ کَلِمَاتِهِ وَ کَمَا هُوَ أَهْلُهُ .

وَ سُبْحَانَ اللَّهِ أَضْعَافَ مَا سَبَّحَهُ جَمِیعُ خَلْقِهِ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ کَمَا یُحِبُّ رَبُّنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَ یَرْضَی أَنْ یُسَبَّحَ وَ کَمَا یَنْبَغِی لِکَرَمِ وَجْهِ رَبِّنَا وَ عِزِّ جَلَالِهِ وَ عِظَمِ رُبُوبِیَّتِهِ وَ مِدَادِ کَلِمَاتِهِ وَ کَمَا هُوَ أَهْلُهُ .

وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ إِلَهاً وَاحِداً أَحَداً فَرْداً صَمَداً لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ أَضْعَافَ مَا هَلَّلَهُ جَمِیعُ خَلْقِهِ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ کَمَا یُحِبُّ رَبُّنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَ یَرْضَی أَنْ یُهَلَّلَ وَ کَمَا یَنْبَغِی لِکَرَمِ وَجْهِ رَبِّنَا وَ عِزِّ جَلَالِهِ وَ عِظَمِ رُبُوبِیَّتِهِ وَ مِدَادِ کَلِمَاتِهِ وَ کَمَا هُوَ أَهْلُهُ .

وَ اللَّهُ أَکْبَرُ أَضْعَافَ مَا کَبَّرَهُ جَمِیعُ خَلْقِهِ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ کَمَا یُحِبُ

و مجراهای سیل اشک هایم، و به آسان شدن و فرو رفتن غذا در گلو و لذت نوشیدنی و بوییدن، و تلفظ کردن، و برخاستن و نشستن و خوابیدن و رکوع و سجودم، و به پوست و عصَب و نای و گوشت و خون و مغز استخوان و استخوانم و آنچه استخوان های نرم دنده ام شامل می شود، و آنچه لبانم بر آن ساکت و خاموش می گردد، و آنچه از گام هایم که بر روی زمین است به راستی که تو خداوندی هستی که هیچ معبود حقی جز تو نیست هیچ شریکی نداری معبود واحد و احد و بی همتایی هستی که همسر و فرزندی اختیار نکرده است نه کس را زاده، نه زاییده از کَس، و او را هیچ همتایی نباشد.

و چگونه به آن گواهی ندهم ای سرورم و ای مولایم حال آنکه مرا به صورت بشری خوش اندام و راست قامت خلق نمودی درحالی که من درخور یاد کرد نبودم و تو ای سرورم از آفرینش من بی نیاز بودی و در زمانی که کودکی خردسال بودم مرا پرورش دادی و مرا در هنگام بزرگ سالی به اسلام رهنمود کردی و اگر رحمت تو نبود من از جمله هلاک شدگان می بودم، بله پس هیچ معبودی جز خداوند یکتا نیست لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ کلمه حقی است که هر کس آن را بگوید سعادت مند و عزیز می شود، و هر کس از گفتن آن تکبر ورزد نگون بخت و زبون خواهد شد و هیچ معبود حقی جز خداوند نیست، یکتا است و هیچ شریکی ندارد، این لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ (تهلیل) بر زبان، کلمه سبک و در ترازوی اعمال سنگین است، خداوند رحمان از گفتن آن خشنود و شیطان از گفتن آن خشمگین است.

و سپاس برای خداوند چندین برابر سپاسی که همه مخلوقاتش از پیشینیان و پسینیان او را حمد و سپاس گفته اند و سپاسی که پروردگار ما خدای یکتا که هیچ معبودی جز او نیست دوست می دارد و راضی است که با آن حمد و سپاس شود. سپاسی که شایسته بخشندگی ذات پروردگار و بزرگی جلالش و عظمت ربوبیتش و کشش کلماتش باشد و سپاسی که خداوند شایسته و برازنده آن باشد .

و منزه است خداوند چندین برابر تسبیح و منزه گویی که همه مخلوقاتش از پیشینیان و پسینیان او را تنزیه و تسبیح گفته اند و تسبیحی که پروردگار ما خدای یکتا که هیچ معبودی جز او نیست دوست می دارد و راضی است که با آن تسبیح و تنزیه شود. تسبیحی که شایسته بخشندگی ذات پروردگار و بزرگی بزرگواریش و عظمت ربوبیتش و کشش کلماتش باشد و تسبیحی که خداوند شایسته و برازنده آن باشد.

هیچ معبودی جز خداوند نیست، یکتاست و شریکی ندارد معبود واحد احد بی همتا و صمدی است که همسر و فرزندی اختیار نکرده است نه کس را زاده، نه زاییده از کَس، و او را هیچ همتایی نباشد. (لا اله اله الله) چندین برابر تسبیحی که همه مخلوقاتش از پیشینیان و پسینیان او را تسبیح گفته اند و تسبیحی که پروردگار ما خدای یکتا که هیچ معبودی جز او نیست دوست می دارد و راضی است که با آن تسبیح شود و شایسته بخشندگی ذات پروردگار و بزرگی بزرگواریش و عظمت ربوبیتش و کشش کلماتش باشد و تسبیحی که خداوند شایسته و برازنده آن باشد.

خداوند بزرگ است (الله اکبر) چندین برابر تکبیری که همه مخلوقاتش از پیشینیان و پسینیان او را تکبیر گفته اند و تکبیری که

رَبُّنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَ یَرْضَی أَنْ یُکَبِّرَ وَ کَمَا یَنْبَغِی بِکَرَمِ وَجْهِ رَبِّنَا وَ عِزِّ جَلَالِهِ وَ عِظَمِ رُبُوبِیَّتِهِ وَ مِدَادِ کَلِمَاتِهِ وَ کَمَا هُوَ أَهْلُهُ .

وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ غَفَّارُ الذُّنُوبِ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ وَ أَسْأَلُهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیَّ أَضْعَافَ مَا اسْتَغْفَرَهُ جَمِیعُ خَلْقِهِ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ کَمَا یُحِبُّ رَبُّنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَ یَرْضَی أَنْ یَسْتَغْفِرَ وَ کَمَا یَنْبَغِی لِکَرَمِ وَجْهِ رَبِّنَا وَ عِزِّ جَلَالِهِ وَ عِظَمِ رُبُوبِیَّتِهِ وَ مِدَادِ کَلِمَاتِهِ وَ کَمَا هُوَ أَهْلُهُ .

اللَّهُمَّ یَا اللَّهُ یَا رَبِّ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا مَلِکُ یَا قُدُّوسُ یَا سَلَامُ یَا مُؤْمِنُ یَا مُهَیْمِنُ یَا جَبَّارُ یَا مُتَکَبِّرُ یَا کَبِیرُ یَا خَالِقُ یَا بَارِئُ یَا مُصَوِّرُ یَا حَکِیمُ یَا خَبِیرُ یَا سَمِیعُ یَا بَصِیرُ یَا عَالِمُ یَا عَلِیمُ یَا جَوَادُ یَا کَرِیمُ یَا حَلِیمُ یَا قَدِیمُ یَا غَنِیُّ یَا عَظِیمُ یَا مُتَعَالِی یَا عَالِی یَا مُحِیطُ یَا رَءُوفُ یَا غَفُورُ یَا وَدُودُ یَا شَکُورُ یَا جَلِیلُ یَا جَمِیلُ یَا حَمِیدُ یَا مَجِیدُ یَا مُبْدِئُ یَا مُعِیدُ یَا فَعَّالًا لِمَا یُرِیدُ .

یَا بَاعِثُ یَا وَارِثُ یَا قَدِیرُ یَا مُقْتَدِرُ یَا صَمَدُ یَا قَاهِرُ یَا تَوَّابُ یَا بَارُّ یَا قَوِیُّ یَا بَدِیعُ یَا وَکِیلُ یَا کَفِیلُ یَا قَرِیبُ یَا مُجِیبُ یَا أَوَّلُ یَا رَازِقُ یَا مُنِیرُ یَا وَلِیُّ یَا هَادِی یَا نَاصِرُ یَا وَاسِعُ یَا مُحْیِی یَا مُمِیتُ یَا قَابِضُ یَا بَاسِطُ یَا قَائِمُ یَا شَهِیدُ یَا رَقِیبُ یَا حَبِیبُ یَا مَالِکُ یَا نُورُ یَا رَفِیعُ یَا مَوْلَی یَا ظَاهِرُ یَا بَاطِنُ یَا أَوَّلُ یَا آخِرُ یَا طَاهِرُ یَا مُطَهِّرُ یَا لَطِیفُ یَا حَفِیُّ یَا خَالِقُ یَا مَلِیکُ یَا فَتَّاحُ یَا عَلَّامُ یَا شَاکِرُ یَا أَحَدُ یَا غَفَّارُ یَا ذَا الطَّوْلِ یَا ذَا الْحَوْلِ یَا مُعِینُ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ .

یَا مُسْتَعَانُ یَا غَالِبُ یَا مُغِیثُ یَا مَحْمُودُ یَا مَعْبُودُ یَا مُحْسِنُ یَا مُجْمِلُ یَا فَرْدُ یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ یَا قَدِیمَ الْإِحْسَانِ أَسْأَلُکَ بِحَقِّ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ وَ بِحَقِّ أَسْمَائِکَ کُلِّهَا مَا عَلِمْتُ مِنْهَا وَ مَا لَمْ أَعْلَمْ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ نَبِیِّکَ وَ رَسُولِکَ وَ خِیَرَتِکَ مِنْ خَلْقِکَ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ الطَّیِّبِینَ الْأَخْیَارِ الطَّاهِرِینَ الْأَبْرَارِ وَ أَنْ تُفَرِّجَ عَنِّی کُلَّ غَمٍّ وَ هَمٍّ وَ کَرْبٍ وَ ضُرٍّ وَ ضِیقٍ أَنَا فِیهِ وَ تُوَسِّعَ عَلَیَّ فِی رِزْقِی أَبَداً مَا أَحْیَیْتَنِی وَ تُبْلِغَنِی أَمَلِی سَرِیعاً عَاجِلًا وَ تَکْبِتَ أَعْدَائِی وَ حُسَّادِی وَ ذَوِی التَّعَزُّزِ عَلَیَّ وَ الظُّلْمِ لِی وَ التَّعَدِّی عَلَیَّ وَ تَنْصُرَنِی عَلَیْهِمْ بِرَحْمَتِکَ وَ تَکْفِیَنِی أَمْرَهُمْ بِعِزَّتِکَ وَ تَجْعَلَنِی الظَّاهِرَ عَلَیْهِمْ بِقُدْرَتِکَ

پروردگار ما خدای یکتا که هیچ معبودی جز او نیست دوست می دارد و راضی است که با آن تکبیر شود و شایسته بخشندگی ذات پروردگار و بزرگی بزرگواریش و عظمت ربوبیتش و کشش کلماتش باشد و تکبیری که خداوند شایسته و برازنده آن باشد.

و آمرزش می طلبم از خداوندی که هیچ معبودی جز او نیست. زنده و برپا دارنده و آمرزنده گناهان است و به درگاه او توبه می کنم و چندین برابر آنچه همه مخلوقاتش از پیشینیان و پسینیان از او آمرزش خواسته اند و پروردگار ما خدای یکتا که هیچ معبودی جز او نیست دوست می دارد و راضی است که از او آمرزش خواسته شود و شایسته بخشندگی ذات پروردگار و بزرگی بزرگواریش و عظمت ربوبیتش و کشش کلماتش باشد و خداوند شایسته و برازنده آن است، از او می خواهم توبه مرا بپذیرد، خداوندا ای الله ای پروردگار ای رحمن ای رحیم ای فرمانروا ای پاک و سلامت ای مؤمن ای نگهبان ای عزیز ای جبار ای متکبر ای بزرگ ای آفریننده ای نوساز ای صورگر ای حکیم ای خبیر ای شنونده ای بینا ای عالم ای دانا ای بخشنده ای کریم ای بردبار ای دیرینه ای بی نیاز ای بزرگ ای متعالی ای والا ای احاطه گر ای آمرزنده ای دوستدار مومنان ای حق شناس ای بزرگوار ای زیبا ای ستوده ای بزرگوار ای آفریننده ای بازگرداننده ای کسی که هرچه را بخواهی انجام می دهی.

ای برانگیزنده ای ارث برنده ای توانا ای بااقتدار ای صمد ای چیره ای توبه پذیر ای نیکی کننده ای نیرومند ای پدیدآورنده ای کارگذار ای عهده دار ای نزدیک ای اجابت کننده، ای اول ای روزی دهنده ای روشنی بخش ای سرپرست ای هدایت گر ای یاور ای واسع ای زنده کننده ای میراننده ای گیرنده (ارواح) ای گستراننده (رحمت) ای پابرجا ای گواه ای ناظر ای دوستدار ای مالک ای نور ای والا ای سرور ای نهان ای آشکار ای اول ای پایان ای پاک ای مطهر ای لطیف ای پنهان ای خالق ای پادشاه ای گشاینده ای بسیار دانا ای حق شناس ای یکتا ای آمرزنده ای منت گذار ای تغییر دهنده ای یاور ای صاحب جلال و کرامت.

ای دستگیر ای سبب ساز ای یاور ای ستوده ای معبود ای احسان کننده ای نیکو بخش ای یکتا ای مهرپیشه ای نعمت بخش ای کسی که احسانت دیرینه است، به حق این نام ها و به حق همه نام هایی که می دانم و نام هایی که نمی دانم از تو می خواهم بر محمد که پیامبر و فرستاده و برگزیده مخلوقاتت است و بر خاندان پاک و برگزیده و مطهر و نیکوکار محمد درود بفرستی و هر گونه غم و اندوه و سختی و زیان و تنگنایی که من در آن قرار گرفته ام را از من برهانی و برطرف نمایی و تا ابد تا زمانی که زنده ام می داری روزی مرا فراخ و گسترده نمایی و خیلی زود مرا به آرزو و خواسته ام برسانی و دشمنان و حسودان و کسانی که بر من قهر و ستم و تجاوز می جویند را نابود بگردانی و مرا با رحمت خویش در برابر آنان یاری برسانی و با عزتت کار آنان را برایم کفایت کنی و با قدرتت و اراده

وَ غَالِبِ مَشِیَّتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ وَ مَلَائِکَتُهُ وَ أَنْبِیَاؤُهُ وَ رُسُلُهُ وَ الصَّالِحُونَ مِنْ عِبَادِهِ عَلَی مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ وَ سَلَّمَ تَسْلِیماً کَثِیراً وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ-⁽¹⁾

وَ تَقُولُ إِذَا خَرَجْتَ مِنْ مَنْزِلَکَ تُرِیدُ الْمُصَلَّی- بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ- الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِ اللَّهُمَّ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا کهیعص یَا نُورَ کُلِّ نُورٍ یَا مُدَبِّرَ الْأُمُورِ یَا اللَّهُ یَا أَوَّلَ الْأَوَّلِینَ وَ یَا آخِرَ الْآخِرِینَ وَ یَا وَلِیَّ الْمُؤْمِنِینَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا جَوَادُ یَا کَرِیمُ یَا سَمِیعُ یَا عَلِیمُ .

اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُزِیلُ النِّعَمَ وَ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُنْزِلُ النِّقَمَ وَ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تَأْخُذُ بِالْکَظْمِ وَ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُحِلُّ السَّقَمَ وَ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تَهْتِکُ الْعِصَمَ وَ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُنْزِلُ الْبَلَاءَ وَ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُورِثُ الشَّقَاءَ وَ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تَرُدُّ الدُّعَاءَ وَ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تَقْطَعُ الرَّجَاءَ وَ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تَکْشِفُ الْغِطَاءَ وَ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُمْسِکُ غَیْثَ السَّمَاءِ وَ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُکَدِّرُ الصَّفَا وَ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی أَتَیْتَهَا تَعَمُّداً أَوْ خَطَأً إِنَّکَ سَمِیعٌ قَرِیبٌ مُجِیبٌ الْحَمْدُ لِلَّهِ کَمَا یَنْبَغِی لِکَرَمِ وَجْهِ رَبِّنَا وَ عِزِّ جَلَالِهِ .

اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ عَالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ إِنِّی أَعْهَدُ إِلَیْکَ فِی هَذِهِ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ أُشْهِدُکَ أَنِّی أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَکَ لَا شَرِیکَ لَکَ لَکَ الْمُلْکُ وَ لَکَ الْحَمْدُ وَ أَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُکَ وَ رَسُولُکَ صلی الله علیه و آله وَ أَشْهَدُ أَنَّ وَعْدَکَ حَقٌّ وَ أَنَّ لِقَاءَکَ حَقٌّ- وَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لا رَیْبَ فِیها وَ أَنَّکَ تَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ وَ أُشْهِدُکَ أَنَّکَ إِنْ تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی تَکِلْنِی إِلَی ضِعَةٍ وَ عَوْرَةٍ وَ ذَنْبٍ وَ خَطِیئَةٍ وَ إِنِّی لَا أَثِقُ إِلَّا بِرَحْمَتِکَ فَاجْعَلْ لِی

غالبت مرا بر آنان پیروز گردانی ای مهربان ترین مهربانان آمین ای پروردگار جهانیان و درود و سلام فراوان و بی پایان خداوند و فرشتگان و پیامبران و فرستاده ها و بندگان صالحش بر محمد خاتم پیامبران و اهل بیت پاک و مطهرش باد و خداوند ما را بس است و نیکو حمایت گری است.«⁽²⁾

و چون از منزلت به قصد مصلی بیرون رفتی، می گویی: «به نام خدا و به خدا توکل می کنم خداوند بزرگ تر است هیچ معبودی جز خدای یکتا نیست و خداوند بزرگ است، خداوند بزرگ است {خداوند بزرگ است} و حمد و سپاس فقط از آن خداست و سپاس برای خداوندی است که ما را بدین امر راهنمایی کرد و اگر او به ما راه ننموده بود، ما راه نمی بردیم و فرستادگان پروردگارمان به حق آمدند. پروردگارا ای الله ای الله ای الله ای کهیعص ای نور و روشنایی همه نورها، ای تدبیر کننده امور، ای الله ای اول پیش از هر چیز و ای باقی پس از فنای همه چیز و ای سرپرست مومنان و ای مهربان ترین مهربانان و ای بخشاینده ای بخشایش گر، ای بخشنده ای کریم، ای شنوا و ای دانا.

گناهانی را که نعمت ها را از بین می برند بر من بیامرز و گناهانی را که فرود آورنده کیفرها است بر من بیامرز و آن گناهانی را که فروخوردن خشم را می گیرد بر من بیامرز و آن گناهانی را که بیماری می آورد بر من بیامرز و آن گناهانی را که پرده های ستّاری را می دَرَد بر من بیامرز و آن گناهانی را که بلا نازل می کند بر من بیامرز و آن گناهانی را که شقاوت را به ارث می برد بر من بیامرز و آن گناهانی را علت ردّ شدن دعا می گردد بر من بیامرز و آن گناهانی را که قطع امید می کند بر من بیامرز و آن گناهانی را که موجب پرده دری می گردند بر من بیامرز و آن گناهانی را که موجب محبوس شدن باران آسمان می شود بر من بیامرز و آن گناهانی را که نرمی و لطافت را مکدّر می کند بر من بیامرز و آن گناهانی را که از روی عمد یا از روی اشتباه مرتکب شدم بر من بیامرز همانا تو شنوای نزدیک و اجابت کننده هستی حمد سپاس برای خداوند است آن گونه که شایسته بخشندگی ذات و بزرگی بزرگواری پروردگارمان باشد .

پرودگارا ای پدید آورنده آسمان ها و زمین و دانا بر نهان و آشکار، ای صاحب جلال و کرامت، من در این زندگی دنیا تو را به یکتاپرستی می شناسم و بر یکتایی تو گواهی می دهم، گواهی می دهم هیچ معبودی جز خداوند نیست، یکتایی و شریکی نداری. ملک و پادشاهی از آنِ توست و حمد و سپاس مخصوص توست و تو بر هر چیزی توانایی. گواهی می دهم که محمد صلی الله علیه و آله و سلم بنده و فرستاده توست و گواهی می دهم که وعده تو حق است و ملاقات با تو (در روز قیامت) حق است و قیامت می آید و هیچ شک و تردید در آن نیست و تو هر آن کس که در قبرها باشند بر می انگیزی و گواهی می دهم که اگر مرا به حال خود واگذاری، در واقع مرا به خواری و شرم و گناه و اشتباه وا می گذاری، و من جز به رحمت تو اطمینان ندارم پس از

عِنْدَکَ عَهْداً تُؤَدِّیهِ إِلَی یَوْمَ أَلْقَاکَ- إِنَّکَ لا تُخْلِفُ الْمِیعادَ وَ اغْفِرْ لِی ذُنُوبِی کُلَّهَا صَغِیرَهَا وَ کَبِیرَهَا إِنَّهُ لَا یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا أَنْتَ وَ تُبْ عَلَیَّ إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ.

وَ تَقُولُ وَ أَنْتَ فِی الطَّرِیقِ- بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ- وَ إِنَّا إِلی رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ بِسْمِ اللَّهِ مَخْرَجِی وَ بِإِذْنِهِ خَرَجْتُ وَ مَرْضَاتَهُ اتَّبَعْتُ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ فَوَّضْتُ أَمْرِی وَ هُوَ حَسْبِی وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ تَوَکَّلْتُ عَلَی الْإِلَهِ الْأَکْبَرِ تَوَکُّلَ مُفَوِّضٍ إِلَیْهِ .

اللَّهُمَّ یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ یَا عَلِیُّ یَا عَظِیمُ یَا أَحَدُ یَا صَمَدُ یَا فَرْدُ یَا رَحِیمُ یَا وَتْرُ یَا سَمِیعُ یَا عَلِیمُ یَا عَالِمُ یَا کَبِیرُ یَا مُتَکَبِّرُ یَا جَلِیلُ یَا جَمِیلُ یَا حَلِیمُ یَا کَرِیمُ یَا قَوِیُّ یَا وَفِیُّ یَا عَزِیزُ یَا مُکَوِّنُ یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ یَا مُؤْمِنُ یَا مُهَیْمِنُ یَا عَزِیزُ یَا جَبَّارُ یَا قَدِیمُ یَا مُتَعَالِی یَا مُعِینُ یَا تَوَّابُ یَا وَهَّابُ یَا بَاعِثُ یَا وَارِثُ یَا حَمِیدُ یَا مَجِیدُ یَا مَعْبُودُ یَا مَوْجُودُ یَا ظَاهِرُ یَا بَاطِنُ یَا طَاهِرُ یَا مُطَهِّرُ یَا مَکْنُونُ یَا مَخْزُونُ یَا أَوَّلُ یَا آخِرُ یَا حَیُّ یَا قَیُّومُ یَا شَامِخُ یَا وَاسِعُ یَا سَلَامُ یَا رَفِیعُ یَا مُرْتَفِعُ یَا نُورُ .

یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ یَا ذَا الْعِزَّةِ وَ السُّلْطَانِ أَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُفَرِّجَ عَنِّی کُلَّ هَمٍّ وَ غَمٍّ وَ کَرْبٍ أَنَا فِیهِ وَ تَقْضِیَ جَمِیعَ حَوَائِجِی وَ تُبْلِغَنِی غَایَةَ أَمَلِی وَ تَکْبِتَ أَعْدَائِی وَ حُسَّادِی وَ تَکْفِیَنِی أَمْرَ کُلِّ مُؤْذٍ لِی سَرِیعاً عَاجِلًا- إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ .

فَإِذَا دَخَلْتَ إِلَی الْمُصَلَّی وَ جَلَسْتَ فِی الْمَوْضِعِ الَّذِی تُصَلِّی فِیهِ تَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ یَا واسع [وَاسِعاً] لَا یُضَیَّقُ وَ یَا حَسَناً عَائِدَتُهُ یَا مُلْبِساً فَضْلَ رَحْمَتِهِ یَا مُهَاباً لِشِدَّةِ سُلْطَانِهِ یَا رَاحِماً بِکُلِّ مَکَانٍ ضَرِیرٍ أَصَابَهُ الضُّرُّ فَخَرَجَ إِلَیْکَ مُسْتَغِیثاً بِکَ هَائِباً لَکَ یَقُولُ رَبِّ عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسِی فَلِمَغْفِرَتِکَ خَرَجْتُ إِلَیْکَ أَسْتَجِیرُ بِکَ فِی خُرُوجِی مِمَّا أَخَافُ وَ أَحْذَرُ وَ بِعِزِّ جَلَالِکَ أَسْتَجِیرُ مِنْ کُلِّ سُوءٍ وَ مَکْرُوهٍ وَ مَحْذُورٍ وَ بِاسْمِکَ الَّذِی تَسَمَّیْتَ بِهِ وَ جَعَلْتَهُ مَعَ قُوَّتِکَ وَ مَعَ قُدْرَتِکَ وَ مَعَ سُلْطَانِکَ وَ صَیَّرْتَهُ فِی قَبْضَتِکَ وَ نَوَّرْتَهُ بِکَلِمَاتِکَ وَ أَلْبَسْتَهُ

جانب خود برای من عهد و پیمانی قرار بده که در روزی که تو را ملاقات می کنم آن را ادا کنی به درستی که تو در وعده ات خلاف نمی نمایی. و همه گناهانم چه کوچک و چه بزرگ را بیامرز چرا که جز تو کسی گناهان را نمی آمرزد و توبه مرا بپذیر زیرا توئی بسیار توبه پذیر مهربان.»

و درحالی که در مسیر رفتن به سوی مصلی (محل اقامه نماز) هستی این دعا را می خوانی: «به نام خدا و با (یاری) خدا، خداوند بزرگ است خداوند بزرگ است، هیچ معبودی جز خدای یکتا نیست و خداوند از هر چیز بزرگ تر است و خداوند بزرگ است و حمد و سپاس مخصوص خداوند است. حمد و سپاس برای خداوندی که این را برای ما رام و مسخر گردانید و گرنه ما را توانایی - رام ساختن - آنها نبود و ما به سوی پروردگارمان بازخواهیم گشت. بیرون رفتنم با نام خداوند است و با اذن او بیرون رفتم و خشنودی و رضایت او را دنبال کردم و بر او توکل نمودم و کار خود را به او وا می گذارم و او برای من کافی است و چه خوب نگاه دارنده ای است. بر خدای بزرگ توکل نمودم توکلی که کار را به او واگذار کردم.

پروردگارا ای الله ای بخشایشگر ای والا ای بزرگ ای یکتا یا بی نیاز ای یکتا ای بخشنده ای بی همتا یا شنوا ای دانا ای عالم ای بزرگ ای متکبر ای گران قدر ای زیبا ای بخشنده ای توانمند ای وفادار ای عزیز ای به وجود آورنده ای مهرپیشه ای نعمت بخش ای مومن ای عزیز ای جبار ای دیرینه ای متعالی ای یاور ای توبه پذیر ای اعطا کننده ای برانگیزنده ای ارث برنده ای ستوده ای بزرگ منش ای عبادت شده، ای به وجود آمده، ای ظاهر ای باطن ای پاک ای مطهر ای مکنون ای مخزون ای اول ای آخر ای زنده ای برپادارنده ای بلند ای واسع ای عالی مقام ای والا ای نور.

ای صاحب جلال و کرامت ای صاحب عزت و قدرت از تو می خواهم بر محمد و آل محمد درود بفرستی و هر گونه غم و اندوه و سختی که من در آن قرار گرفته ام را از برهانی و برطرف نمایی و همه نیازهایم را برآورده سازی و مرا به سرانجام آرزوهایم برسانی و دشمنان و حسودانم را نابود بگردان و خیلی زود مرا در کار آزار دهندگان من کفایت کنی همانا تو بر انجام هر کاری توانایی.»

هنگامی که وارد مصلی شدی و در مکانی که در آن نماز می گذاری نشستی، می گویی: «الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر الله اکبر و لله الحمد، ای واسعی که به تنگ نمی آیی و ای کسی که نعمت دادنش نیکو است و ای کسی که فضیلت رحمتش همه چیز را پوشانیده و ای کسی که به خاطر نهایت قدرتش پر اُبهت گشته و ای کسی که در هر مکانی بر زیان دیده ای که متحمل ضرر و زیان شده رحم نمودی پس با طلب یاری و با ترس و هراس به سوی تو روی آورده و می گوید: پروردگارم کار بد کردم و بر خود ستم نمودم پس با آمرزشت به سوی تو آمدم و برای آمرزش تو بیرون آمدم و در بیرون آمدنم از آنچه ترس و هراس دارم به تو پناه می برم و از هر بدی و زشتی و ممنوعی به بزرگی شکوه و جلال تو پناه می برم و با نامی به تو پناه می برم که خود را بدان نام نهادی و آن را با نیرو و اقتدار و قدرتت قرار دادی و آن را در اختیار خود گرفتی و با کلماتت نورانی اش کردی و وقار و متانت را بر آن پوشاندی.

وَقَارَهَا مِنْکَ-⁽¹⁾

یَا اللَّهُ أَطْلُبُ إِلَیْکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَمْحُوَ عَنِّی کُلَّ کَبِیرَةٍ أَتَیْتُهَا وَ کُلَّ خَطِیئَةٍ ارْتَکَبْتُهَا وَ کُلَّ سَیِّئَةٍ اکْتَسَبْتُهَا وَ کُلَّ سُوءٍ وَ مَکْرُوهٍ وَ مَخُوفٍ وَ مَحْذُورٍ أَرْهَبُ وَ کُلَّ ضِیقٍ أَنَا فِیهِ فَإِنِّی آمَنْتُ بِکَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَ بِاسْمِکَ الَّذِی فِیهِ تَفْسِیرُ الْأُمُورِ کُلِّهَا .

هَذَا اعْتِرَافِی فَلَا تَخْذُلْنِی وَ هَبْ لِی عَافِیَةً شَامِلَةً کَافِیَةً وَ نَجِّنِی مِنْ کُلِّ أَمْرٍ عَظِیمٍ وَ مَکْرُوهٍ جَسِیمٍ .

هَلَکْتُ فَتَلَافَنِی بِحَقِّ حُقُوقِکَ کُلِّهَا یَا کَرِیمُ یَا رَبِّ بِحَقِّ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ- عَبْدِکَ شَدِیدِ حَیَائِهِ مِنْ تَعَرُّضِهِ لِرَحْمَتِکَ لِإِصْرَارِهِ عَلَی مَا نَهَیْتَ عَنْهُ مِنَ الذَّنْبِ الْعَظِیمِ یَا عَظِیمُ یَا عَظِیمُ یَا عَظِیمُ مَا أَتَیْتُ بِهِ لَا یَعْلَمُهُ غَیْرُکَ قَدْ شَمِتَ بِی فِیهِ الْقَرِیبُ وَ الْبَعِیدُ وَ أَسْلَمَنِی فِیهِ الْعَدُوُّ وَ الْحَبِیبُ وَ أَلْقَیْتُ بِیَدِی إِلَیْکَ طَمَعاً لِأَمْرٍ وَاحِدٍ وَ طَمَعِی ذَلِکَ فِی رَحْمَتِکَ فَارْحَمْنِی یَا ذَا الرَّحْمَةِ الْوَاسِعَةِ وَ تَلَافَنِی بِالْمَغْفِرَةِ مِنَ الذُّنُوبِ .

إِنِّی أَسْأَلُکَ بِعِزِّ ذَلِکَ الِاسْمِ الَّذِی مَلَأَ کُلَّ شَیْ ءٍ دُونَکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ- وَ أَنْ تَرْحَمَنِی بِاسْتِجَارَتِی بِکَ إِلَیْکَ بِاسْمِکَ هَذَا یَا رَحِیمُ أَتَیْتُ هَذَا الْمُصَلَّی تَائِباً مِمَّا اقْتَرَفْتُ فَاغْفِرْ لِی تَبِعَتَهُ وَ عَافِنِی مِنِ اتِّبَاعِهِ بَعْدَ مَقَامِی یَا کَرِیمُ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ آمِینَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ .

اللَّهُمَّ یَا مَحَلَّ النور [کُنُوزِ] أَهْلِ الْغِنَی وَ یَا مُغْنِیَ أَهْلِ الْفَاقَةِ بِسَعَةِ تِلْکَ الْکُنُوزِ بِالْعِیَادَةِ عَلَیْهِمْ وَ النَّظَرِ لَهُمْ یَا اللَّهُ لَا یُسَمَّی غَیْرُکَ إِلَهاً إِنَّمَا الْآلِهَةُ کُلُّهَا مَعْبُودَةٌ بِالْفِرْیَةِ عَلَیْکَ وَ الْکَذِبِ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ یَا سَارَّ الْفُقَرَاءِ یَا کَاشِفَ الضُّرِّ یَا جَابِرَ الْکَسِیرِ یَا عَالِمَ السَّرَائِرِ وَ الضَّمَائِرِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ وَ ارْحَمْ هَرَبِی إِلَیْکَ مِنْ فَقْرِی .

أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْحَالِّ فِی غِنَاکَ الَّذِی لَا یَفْتَقِرُ ذَاکِرُهُ أَبَداً أَنْ تُعِیذَنِی مِنْ لُزُومِ

خداوندا از تو می خواهم بر محمد و آل محمد درود بفرستی و از من پاک کنی و بزُدائی هر گناه بزرگی را که انجام دادم و هر خطایی که از من سر زده است و هر کار بدی که به دست آوردم و هر بدی و زشتی و ترس و ممنوعی که از آن می ترسم و هر تنگنایی که در آن قرار گرفته ام چرا که من به تو ایمان آوردم هیچ معبودی جز تو نیست و به نامت که تفسیر و تبیین همه کارها در آن است ایمان آوردم .

این اعتراف من است پس مرا خوار و زبون نکن و عافیتی فراگیر و کامل به من ببخشای و مرا از هر کار بزرگ ناپسند و زشتیِ پرخطری نجات بده.

هلاک شدم پس به حق همه حقوقی که بر گردن من داری برایم جبران کن ای بخشنده ای پروردگارم، به حق محمد پسر عبدالله، بنده ای که به خاطر شدت شرم و حیا از تعرض به رحمت تو با پافشاری بر گناه بزرگی که از آن نهی فرمودی، خودداری می کرد. ای بزرگ ای بزرگ ای بزرگ هر آنچه که من انجام دادم جز تو کسی آن را نمی داند. دور و نزدیک مرا به خاطر آن شماتت کردند و دوست و دشمن به جهت آن بر من طعنه زدند و مرا خوار کردند و من دستانم را برای طمع یک چیز به سوی تو افکندم و آن طمع من برای دستیابی به رحمت توست، پس بر من رحم بنما ای صاحب رحمت گسترده و با آمرزش، گناهان کارم را جبران بنما.

من به عزت آن اسمی که همه چیز جز تو را مالامال کرده از تو می خواهم بر محمد و آل محمد درود بفرستی و از تو می خواهم با این اسمت، با پناه بردنم به تو بر من رحم کنی. ای رحیم و مهربان با توبه از گناهانی که مرتکب شده ام به این مصلی آمده ام پس پیامد گناهانم را بر من بیامرز و پس از ایستادنم در مصلی مرا از پیروی گناهان سالم بدار ای سخاوتمند ای بخشایشگر ای بخشنده آمین یا رب العالمین.

پروردگارا ای خداوندی که نور و روشنایی را بر ثروتمندان وارد می کنی و ای خداوندی که با فراخی آن گنجینه ها با توجه به نیازمندان و نظر کردن به آنان، بی نیازشان می کنی. خداوندا جز تو کسی معبود نامیده نمی شود همه معبودان غیر از تو با فریب کاری و دروغ پردازی به تو، عبادت می شوند. معبودی جز تو نیست ای خوشحال کننده نیازمندان، ای برطرف کننده هر زیان و ضرر، ای جوش دهنده هر شکسته و ای دانا بر رازها و درون ها، بر محمد و آله محمد درود بفرست و بر شتافتنم به سوی تو به خاطر فقر رحم کن.

با اسم تو که در بی نیازی ات حلول کرده، بی نیازی ای که ذکر کننده آن هرگز نیازمند نمی شود، از تو می خواهم که مرا

فَقْرٍ أَنْسَی بِهِ الدِّینَ أَوْ بِسُوءِ غِنًی أَفْتَتِنُ بِهِ عَنِ الطَّاعَةِ بِحَقِّ نُورِ أَسْمَائِکَ کُلِّهَا أَطْلُبُ إِلَیْکَ مِنْ رِزْقِکَ مَا تُوَسِّعُ بِهِ عَلَیَّ وَ تَکُفَّنِی بِهِ عَنْ مَعَاصِیکَ وَ تَعْصِمُنِی فِی دِینِی لَا أَجِدُ لِی غَیْرَکَ مَقَادِیرُ الْأَرْزَاقِ عِنْدَکَ فَانْفَعْنِی مِنْ قُدْرَتِکَ بِی فِیهَا بِمَا یَنْزِعُ مَا نَزَلَ بِی مِنَ الْفَقْرِ یَا غَنِیُّ یَا قَوِیُّ یَا مَتِینُ یَا مُمْتَنّاً عَلَی أَهْلِ الصَّبْرِ بِالدَّعَةِ الَّتِی أَدْخَلْتَهَا عَلَیْهِمْ بِطَاعَتِکَ- لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِکَ قَدْ فَدَحَتْنِی الْمِحَنُ وَ أَفْنَتْنِی وَ أَعْیَتْنِی الْمَسَالِکُ لِلرَّوْحِ مِنْهَا وَ اضْطَرَّنِی إِلَیْکَ الطَّمَعُ فِیهَا مَعَ حُسْنِ الرَّجَاءِ لَکَ فِیهَا فَهَرَبْتُ بِنَفْسِی إِلَیْکَ وَ انْقَطَعْتُ إِلَیْکَ بِضُرِّی وَ رَجَوْتُکَ لِدُعَائِی أَنْتَ مَالِکِی فَأَغْنِنِی وَ اجْبُرْ مُصِیبَتِی بِجَلَاءِ کَرْبِهَا وَ إِدْخَالِکَ الصَّبْرَ عَلَیَّ فِیهَا فَإِنَّکَ إِنْ حُلْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَ مَا أَنَا فِیهِ هَلَکْتُ وَ لَا صَبْرَ لِی یَا ذَا الِاسْمِ الْجَامِعِ الَّذِی فِیهِ عَظُمَ الشُّئُونُ کُلُّهَا بِحَقِّکَ یَا سَیِّدِی صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَغْنِنِی بِأَنْ تُفَرِّجَ عَنِّی یَا کَرِیمُ ⁽¹⁾.

بیان

الحلقة الضیقة استعیرت للضیق الشدید اللازم و أثبت له الفک ترشیحا للاستعارة بحقیقة إیمانی أی بما حق و ثبت بها إیمانی من العقائد الحقة أو بإیمانی الذی یحق أن یسمی إیمانا و کذا حقائق ظنونی و عقد عزائمی أی ما عقدت علیه قلبی و الباء للملابسة و یحتمل السببیة بتکلف فی بعض الفقرات و مجاری سیول مدامعی قال الجوهری المدامع المآقی و هی أطراف العین أی المجاری التی فی رأسی یجری فیها السیول التی تخرج من مدامعی و فی بعض النسخ السبول بالباء الموحدة و لعله تصحیف و فی الصحاح السبل بالتحریک المطر و أسبل المطر و الدمع إذا هطل.

و قال ساغ الشراب یسوغ سوغا أی سهل مدخله فی الحلق و المطعم و المشرب کأنهما مصدران و مساغ مصدر أو اسم مکان و لذة عطف علی مطعمی أو علی مساغ و المشام بتشدید المیم جمع المشمة آلة الشم أو مکانه و القصب العظام المجوفة قال الفیروزآبادی القصب بالتحریک عظام الأصابع و شعب الحلق و مخارج

از فقری که دین را از یاد ببرد یا بدی بی نیازی ای که مرا در طاعت خدا به فتنه بیندازد، مرا پناه دهی. به حق نور همه نام هایت از روزی تو چیزی می خواهم که با آن بر من فراخ گردانی و مرا از گناهانم بازداری و در دینداریم از من محافطت کنی زیرا جز تو کسی را برای خود (در این امر) نمی یابم. اندازه های روزی در اختیار توست پس با قدرتی که بر من داری در این روزی ها به اندازه ای به من بهره برسان که فقر نازل شده بر من را از بین ببرد. ای بی نیاز ای توانمند ای استوار ای کسی که با اعطای آرامش و آسایشی که به سبب اطاعت کردن از تو، بر اهل صبر و شکیبایی منت می نهی. هیچ جنبش و نیرویی جز به یاری تو نیست، سختی ها بر من سنگینی کرد و راه هایی که برای راحت شدن از مصیبت ها پیمودم مرا نابود و ناتوان ساخت و طمع بدان به همراه امید نیکویم به تو در آن مرا وادار نمود پس به سوی تو روانه شدم و ضرر و زیانم را به نزد تو آوردم برای (اجابت) دعایم به تو امید بستم، تو صاحب من هستی پس مرا بی نیاز گردان و با از بین بردن سختی های مصیبت ها و اعطای صبر و شکیبایی به من در آن، مصیبتم را جبران بنما، چراکه اگر میان من و آنچه در آن هستم مانعی ایجاد نمایی، هلاک می شوم و نمی توانم صبر کنم ای صاحب اسم جامعی که در آن همه کارهای بزرگ است، ای سرورم به حق تو بر محمد و آل محمد درود بفرست و با رهانیدم غم و اندوه و شاد کردنم ای سخاوتمند مرا بی نیاز بگردان.» ⁽²⁾

توضیح

«الحلقه الضیقه» - حلقه تنگ - برای تنگنای شدید و سخت استعاره آورده شده و برای تقویت استعاره «الفک» ذکر شده است. «بحقیقه ایمانی» یعنی به باورهای راستینی که ایمان من بدان محقق و ثابت شده است یا به ایمانم که شایسته است ایمان نامیده شود و همچنین است«حقائق ظنونی» حقایق گمان هایم. «و عقد عزائمی» یعنی آنچه قبلم بدان عهد بسته، و باء برای ملابست و همراهی است و احتمال دارد با تکلف در برخی جملات باء را سببیه در نظر گرفت. «مجاری سیول مدامعی» جوهری گوید: «مدامع و مآقی» اطراف چشم است یعنی مجراهایی در سرم است که اشک هایی که از مدامع من برون می آید در آن جاری می شود و در برخی نسخه ها «السبول» با باء موحده است و شاید اشتباه در بیان باشد و در صحاح «السبل» با سین متحرک به معنای باران آمده و «اسبل المطر و الدمع» هنگامی است که باران و اشک بسیار بریزد.

و گوید: ساغ الشراب یسوغ سوغاً یعنی نوشیدنی به آسانی در گلو فرو رفت. و مطعم و مشرب گویی آن دو مصدراند و مساغ نیز مصدر یا اسم مکان است. «لذه» عطف بر «مطعمی» یا عطف بر «مساغ» است و «المشامّ» با میم مشددّه جمع المشمّه به معنای وسیله بوئیدن یا مکان بوئیدن است و «القصب» استخوان های گرد و میان تهی است. فیروزآبادی گوید: قصب با حروف متحرک استخوان های انگشتان است و راه های حلق و مخارج

الأنفاس و ما کان مستطیلا من الجوهر و کل نبات ذی أنابیب و قال الشرسوف کعصفور غضروف معلق بکل ضلع أو مقط الضلع و هو الطرف المشرف علی البطن انتهی.

و المراد بما حوته الأعضاء الرئیسة و غیرها الواقعة فی الجوف من القلب و الکبد و الرئة و الطحال و الکلیة و الأمعاء و غیرها و ما أطبقت علی المجهول و یحتمل المعلوم من اللسان و الأضراس و الأسنان و غیرها و أطبقت الشی ء علی الشی ء غطیته به و کلمة من فی قوله من قدمی تبعیضیة أو سببیة و قدمی یحتمل الإفراد و التثنیة ثم نسبة الشهادة إلی هذه الأشیاء علی بعض الوجوه علی المجاز لأنها تشهد بلسان حالها علی أن لها خالقا مدبرا حکیما علیما منزها عن الأضداد و الأنداد.

إلها واحدا أی معبودا و خالقا لا شریک له فی الخلق و فی العبادة أحدا لا جزء و لا عضو له فردا متفردا فی الکمال و الجلال صمدا مقصودا إلیه محتاجا إلیه للکل فی جمیع الأمور.

بشرا سویا أی مستوی الأعضاء حسن الخلق لم أکن شیئا مذکورا أی کنت نسیا منسیا لا أذکر بإنسانیة کنطفة أو علقة أو أشباههما أو کنت مقدرا فی علم الله لم أکن مذکورا عند الخلق و مداد کلماته أی بقدر المداد الذی یکتب به کلماته تعالی کما قال سبحانه قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی ⁽¹⁾و قال مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ ⁽²⁾و کلماته علومه أو تقدیراته أو فضائل النبی صلی الله علیه و آله و الأئمة علیهم السلام کما مر فی بعض الأخبار.

و الحکیم قیل بمعنی الحاکم أی القاضی و قیل فعیل بمعنی مفعول أی الذی یحکم الأشیاء و یتقنها و قیل ذو الحکمة و هی معرفة أفضل الأشیاء بأفضل

نفس ها و آنچه از جواهرات که دراز و مستطیل شکل باشد و هر گیاهی که دارای نی باشد و گوید: شرسوف بر وزن عصفور استخوان های نرمی است که به هر دنده ای آویزان می شود یا آن را می بندد، و آن طرف مشرف شده بر شکم است. پایان نقل قول.

و مقصود از آنچه در بردارد ( بما حوته ) این است: اعضای اصلی و دیگر اعضا که در داخل قلب و کبد و ریه و طحال و کلیه و معده و غیر آن واقع شده است. و «ما اطبقت» با صیغه مجهول است و احتمال دارد با صیغه معلوم باشد که شامل زبان، دندان آسیاب و دندان ها و غیر آن می شود. و اطبقت الشیء علی الشیء یعنی چیزی را با چیز دیگری پوشاندم. واژه «من» در سخن او: «من قدمی» برای تبعیض یا برای سبب است و قدمی را هم می توان مفرد و هم مثنی در نظر گرفت. سپس نسبت دادن گواهی و شهادت به این چیزها بر برخی وجوه به صورت مجازی است زیرا این اعضاء با زبان حال خود گواهی می دهند که آفریننده ای باتدبیر، حکیم و دانا دارند که از هرگونه ضد و همتا و شریک، پاک و منزه است.

«إلهاً واحداً» یعنی معبود و آفریننده ای که در آفرینش و در عبادت هیچ شریکی ندارد. «أحداً» هیچ گونه اجزاء و اعضای ندارد. «فرداً» یعنی در کمال و جلال و شکوه تک و بی همتاست. «صمداً» یعنی به سوی او قصد می شود و برای همه امور به او نیاز پیدا می شود.

«بشراً سویاً» یعنی انسانی که اندام هایش راست و مستقیم و آفرینش او نیکو باشد. «لم أکن شیئاً مذکوراً» یعنی من یکسر فراموش شده بودم به طوری که به یکی از صفات انسانی مانند نطفه بودن یا تکه گوشت بودن یا چیزی شبیه آن دو یاد نمی شدم، یا اینکه من در علم خداوند مقدر بودم و در میان مخلوقات از من یاد نمی شد. «مداد کلماته» یعنی به اندازه مرکّبی که با آن کلمات خداوند متعال نوشته شود همانطور که خداوند پاک و منزه می فرماید: «قُل لَّوْ کَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِّکَلِمَاتِ رَبِّی» ⁽³⁾{بگو: «اگر دریا برای کلمات پروردگارم مرکّب شود} و می فرماید: «مِن بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَّا نَفِدَتْ کَلِمَاتُ اللَّهِ» ⁽⁴⁾{ و دریا را هفت دریای دیگر به یاری آید، سخنان خدا پایان نپذیرد.} و کلمات خداوند علم ها یا تقدیرات او یا فضیلت های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امام علیهم السلام می باشد همانطور که در برخی احادیث بدان اشاره شد.

گفته شده حکیم به معنای حاکم یعنی قاضی و داور است و گفته شده وزن فعیل آن به معنای وزن مفعول یعنی کسی که چیزها را استوار می کند و آن ها را درست انجام می دهد،است. و گفته شده به معنای صاحب حکمت است و حکمت، شناخت اشیاء با برترین

العلوم و یقال لمن یحسن دقائق الصناعات و یتقنها حکیم و الخبیر العالم بخفایا الأمور و قیل هو العالم بما کان و ما یکون یقال خبرت الأمر أخبره إذا عرفته علی حقیقته.

و السمیع هو الذی لا یعزب عن إدراکه مسموع و فعیل من أبنیة المبالغة و کذا البصیر هو الذی لا یعزب عنه شی ء من المبصرات و أحوالها و کلاهما بغیر جارحة و العلیم المحیط علمه بجمیع الأشیاء ظاهرها و باطنها دقیقها و جلیلها علی أتم الإمکان لا بنحو علم المخلوقین کما مر و الکریم فی أسمائه سبحانه الجواد المعطی الذی لا ینفد عطاؤه أو الجامع لأنواع الخیر و الشرف و الفضائل.

و الحلیم قیل هو الذی لا یستخفه شی ء من عصیان العباد و لا یستفزه الغضب علیهم و لکنه جعل لکل شی ء مقدارا فهو منته إلیه و القدیم هو الذی لیس لوجوده ابتداء و لا علة و یمتنع علیه العدم و الغنی هو الذی لا یحتاج إلی أحد فی شی ء و کل أحد محتاج إلیه و هذا هو الغنی المطلق و المغنی أی یغنی من یشاء من عباده و العظیم هو الذی جاوز قدره و جل عن حدود العقول حتی لا یتصور الإحاطة بکنهه و حقیقته.

و من أسمائه تعالی العلی و العالی و المتعالی فالعلی و العالی الذی لیس فوقه شی ء فی الرتبة و الحکم و المتعالی الذی جل عن إفک المفترین و علا شأنه و قیل جل عن کل وصف و ثناء و قد یکون بمعنی العالی.

و المحیط هو الذی أحاط علما و قدرة و لطفا و رحمة بکل شی ء و الرءوف هو الرحیم بعباده العطوف علیهم بألطافه و الرأفة أرق من الرحمة و لا تکاد تقع فی الکراهة للمصلحة و الغفار و الغفور من أبنیة المبالغة و معناهما الساتر لذنوب عباده و عیوبهم المتجاوز عن خطایاهم و ذنوبهم و أصل الغفر التغطیة و الودود فعول بمعنی فاعل أی یحب عباده الصالحین أو بمعنی مفعول أو محبوب فی قلوب أولیائه و الشکور هو الذی یزکو عنده القلیل من أعمال العباد فیضاعف لهم الجزاء فشکره لعباده مغفرته لهم و إثابته إیاهم و هو من أبنیة المبالغة و الشاکر أیضا بمعناه.

علم است و به کسی که کارها و صنعت های پیچیده و دقیق را به خوبی انجام می دهد و آن به تمام و کمال به انجام می رساند، حکیم گویند. الخبیر یعنی دانا به امور پنهان و پوشیده و گفته شده به معنای کسی است که بر آنچه بوده و آنچه خواهد بود علم و آگاهی دارد. گفته می شود: «خبرت الامر أخبره» هنگامی که حقیقت امری را بشناسم و بر آن آگاهی پیدا کنم.

و سمیع کسی است که هیچ شنیدنی ای از درک او پنهان و پوشیده نیست. و وزن فعیل از صیغه های مبالغه است، و همچنین بصیر کسی است که چیزی از دیدنی ها و احوال آن از او پوشیده نیست و این دو صفت با اعضا و اندام صورت انجام نمی پذیرد. و علیم کسی است که علمش به کامل ترین وجه ممکن به همه چیزهای نهان و آشکار و خرد و کلان احاطه داشته باشد نه به مانند علم مخلوقات، همانطور که بیان شد. کریم در نام های خداوند به معنای بخشنده و اعطا کننده ای است که عطایش پایان نمی پذیرد یا به معنای کسی است که همه انواع خیر و بزرگی و فضیلت ها را گرد آورده است.

گفته شده حلیم کسی است که چیزی از نافرمانی بندگان او را از راه راست منحرف نمی کند و خشم بر بندگان او را ناخرسند و سرگردان نمی کند بلکه او برای هر چیزی مقدار معینی قرار می دهد که به آن می رسد. و قدیم کسی است که برای وجود او آغاز و علتی نبوده و (فرض) عدم و نیستی بر او ممتنع باشد. غنی کسی است که در هیچ چیز به هیچ کس نیازمند نباشد و همه کس به او نیازمند باشند و او بی نیاز مطلق است و مغنی یعنی هر کس را بخواهد بی نیاز می کند. عظیم کسی است که قدر و منزلت او فراتر رفته و از حد و مرز خردها بالاتر رفته تا جایی که احاطه بر کنه ذات او و حقیقت وجودیش تصور نمی شود.

و از دیگر نام های خداوند «العلی و العالی و المتعالی» است. علی و عالی کسی است که در رتبه و حکم کسی بالاتر او نباشد و متعالی کسی است که از دروغ و افترای دروغ گویان پاک و منزه باشد و شأن و منزلتش والا گردد و گفته شده معنایش این است که از هر وصف و ستایشی بالاتر است و گاهی به معنای عالی است.

و محیط کسی است که به طور عموم از نظر قدرت و لطف و رحمت همه بر همه چیز احاطه دارد. رؤوف کسی است که با الطاف خداوندیش نسبت به بندگانش مهربان و بخشنده باشد و رأفت از رحمت رقیق تر و لطیف تر است، و حتی به خاطر مصلحت نیز به کراهت نمی افتد. و غفار و غفور صیغه مبالغه هستند و معنای این دو کلمه: پوشاننده گناهان و عیب های بندگان و گذشت کننده از اشتباهات و گناهان آن هاست، و اصل واژه «غفر» به معنای پوشاندن است. ودود بر وزن فعول به معنی فاعل است یعنی بندگان نیکوکارش را دوست می دارد، یا به معنی مفعول یعنی او در قلب دوست دارانش محبوب است. شکور کسی است که اندکی از اعمال بندگان در نزد او نیکو و افزوده می گردد پس پاداش آنان را چند برابر می کند و شکر او برای بندگانش در واقع آمرزش و پاداش دادن به آنان است، و شکور از صیغه های مبالغه است و شاکر نیز به همان معنای شکور است .

و الجلیل هو الموصوف بنعوت الجلال و الحاوی جمیعها و هو الجلیل المطلق قیل و هو راجع إلی کمال الصفات کما أن الکبیر راجع إلی کمال الذات و العظیم راجع إلیهما معا و الجمیل حسن الأفعال کامل الأوصاف و الحمید المحمود علی کل حال فعیل بمعنی مفعول و المجید قیل إذا قارن شرف الذات حسن الفعال فهو مجید و قد مر القول فیه.

و المبدئ هو الذی أنشأ الأشیاء و اخترعها ابتداء من غیر سابق مثال و المعید هو الذی یعید الخلق بعد الحیاة إلی الممات فی الدنیا و بعد الممات إلی الحیاة فی الآخرة و الباعث هو الذی یبعث الخلق أی یحییهم بعد الممات یوم القیامة و الوارث هو الذی یرث الخلائق و یبقی بعد فنائهم و القادر و القدیر و المقتدر متقاربة المعنی و القدیر أبلغ من القادر و المقتدر أبلغ منهما و القاهر هو الغالب علی جمیع الخلائق و القهار أبلغ منه.

و التواب الکثیر القبول لتوبة عباده و البار و البر هو العطوف علی عباده ببره و لطفه و القوی العظیم القدرة و البدیع هو الخالق المخترع لا عن مثال سابق فعیل بمعنی مفعول و الوکیل هو القیم الکفیل بأرزاق العباد و حقیقته أنه یستقل بأمر الموکول إلیه و قریب منه معنی الکفیل و هو المتکفل بأمور الخلائق.

القریب هو القریب إلی عباده بالرحمة و الإجابة و العالم بأحوالهم و قریب منه المجیب کما قال سبحانه وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ ⁽¹⁾.

الأول أی السابق بالعلیة المنیر جاعل السماوات و الأرض و من فیهما نیرا بالوجود و الهدایة و العلم و الکمال و الولی الناصر أو المستولی لأمور العالم و الخلائق القائم بها و الهادی هو الذی بصر عباده و عرفهم طریق معرته حتی أقروا بربوبیته و هدی کل مخلوق إلی ما لا بد له فی بقائه و دوام وجوده و الناصر هو الذی ینصر أولیاءه علی أعدائه و الواسع هو الذی وسع غناه کل فقیر و رحمته

جلیل کسی است که به صفت های بزرگی متصف شده و همه آن صفت ها را دربر می گیرد و خداوند جلیل مطلق است. گفته شده جلیل به کمال صفات بر می گردد همانطور که کبیر به کمال ذات خداوند و عظیم به هر دوی آن کمال صفات و کمال ذات بر می گردد. جمیل به معنای دارنده کارهای نیکو و اوصاف کامل است. حمید یعنی در هر حالت و وضعیتی ستوده است که فعیل به معنای مفعول است. در مورد مجید گفته شده هرگاه بزرگی ذات با نیکویی کردار همنشین و همراه گردد، او مجید است که پیش تر در باره آن سخن راندیم.

مبدیء کسی است که چیزها را پدید آورده و بدون هیچ پیشینه ای آن را به وجود آورده است. معید کسی است که آفرینش را پس از زندگی به سوی مرگ در دنیا، و پس از مرگ به سوی زندگی در آخرت بازمی گرداند و آفرینش را تکرار می کند. باعث، کسی است که مخلوقات را بر می انگیزد یعنی پس از مرگ در روز قیامت آنان را زنده می کند. وارث کسی است که خلایق را به ارث می برد و خود پس از نابودی آنان باقی می ماند. قادر و قدیر و مقتدر از لحاظ معنایی به هم نزدیک اند. قدیر از قادر بلیغ تر و رساتر است و مقتدر از قادر و قدیر بلیغ تر است. قاهر کسی است که بر همه مخلوقات چیره و مسلط می گردد و قهار از آن بلیغ تر و رساتر است.

توّاب کسی است که توبه بندگان را بسیار می پذیرد. بارّ و برّ کسی است که با نیکی و لطفش بر بندگانش نسبت بدان ها مهربان است. قویّ کسی است که توان و قدرت زیادی داشته باشد. بدیع، آفریننده و پدیدآورنده ای است که از نمونه قبلی چیزی نمی آفریند و وزن فعیل این کلمه به معنای مفعول است. وکیل، قیم و عهده دار روزی بندگان است و در حقیقت در امور کسانی که به او واگذار شده اند مستقل عمل می کند. معنای کفیل نیز به وکیل نزدیک است، کفیل کسی است که عهده دار امور مخلوقات باشد.

قریب کسی است که با رحمت و اجابت دعا به بندگانش نزدیک باشد و به احوال آن ها علم و آگاهی داشته و نزدیک به بندگان، اجابت کننده آن ها است همانطور که خداوند سبحان می فرماید: «وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ» ⁽²⁾{ و هر گاه بندگان من، از تو در باره من بپرسند، [بگو] من نزدیکم، و دعای دعاکننده را اجابت می کنم.}

اول یعنی از نظر علیت بر همه پیشی گرفته است. منیر یعنی آسمان ها و زمین را با وجود و هدایت و علم و کمال، نورانی قرار داده است. ولیّ یعنی یاور یا متولی امور جهان و مخلوقاتی که بر روی آن هستند. هادی کسی است که بندگانش را بینا کرده و راه شناختش را به آنان آموخت تا اینکه به ربوبیتش اقرار کردند، و نیز هر مخلوقی را به آنچه ناگزیر برای ماندگاری و ادامه وجودش بدان نیازمند است، رهنمود ساخت. ناصر کسی است که دوستانش را بر علیه دشمنانش یاری می دهد. واسع کسی است که بی نیازیش هر بینوایی را و رحمتش

کل شی ء.

المحیی لعباده بالحیاة الظاهرة و بالإیمان و العلم و الأرض بالنبات و کذا الممیت بالمعانی و لقبضه و بسطه سبحانه وجوه قبض الرزق عن أقوام و تقتیره علیهم و بسطه علی آخرین أو قبض العلم و المعارف عن قوم لیست لهم قابلیة و بسطها علی المواد القابلة و التعمیم أولی و قیل یقبض الصدقات و یبسط الجزاء و قال تعالی وَ اللَّهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ⁽¹⁾.

و القائم هو القائم بتدبیر الخلائق و الحافظ علیهم أعمالهم حتی یجازیهم کما قال تعالی أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلی کُلِّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ ⁽²⁾و الشهید هو الذی لا یغیب عنه شی ء و الشاهد الحاضر فإذا اعتبر العلم مطلقا فهو العلیم و إذا أضیف إلی الأمور الباطنة فهو الخبیر و إذا أضیف إلی الأمور الظاهرة فهو الشهید و قد یعتبر مع ذلک أن یشهد علیهم یوم القیامة بما علم منهم.

و الرقیب الحافظ الذی لا یغیب عنه شی ء و الحبیب محب الأولیاء أو محبوبهم و الحسیب کما فی بعض النسخ هو الکافی فعیل بمعنی مفعل من أحسبنی الشی ء أی کفانی و أحسبته و حسبته بالتشدید ما یرضیه حتی یقول حسبی و یحتمل أن یکون بمعنی المحاسب.

المالک هو المتملک لجمیع المخلوقات و ملکها و یجری فیها حکمه کیف شاء و النور هو الظاهر بنفسه المظهر لغیره و قیل هو الذی یبصر بنوره ذو العمایة و یرشد بهداه ذو الغوایة و قیل هو الظاهر الذی به کل ظهور غیره و الکل یرجع إلی الأول و الرفیع الذی هو أرفع من أن یصل إلیه عقول الخلق أو یشبهه شی ء و المولی الرب و المالک و السید و المنعم و الناصر و المحب قال سبحانه ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکافِرِینَ لا مَوْلی لَهُمْ ⁽³⁾.

هر چیزی را وسعت بخشیده است.

محیی یعنی با حیات ظاهری و با ایمان و علم بندگانش را زندگی بخشید و زمین را با گیاهان زنده کرد و همچنین ممیت یعنی میراننده این مفاهیم. برای دو صفت قبض (گرفتن) و بسط (گستراندن) خداوند وجوهی است از جمله اینکه: گرفتن روزی از اقوامی و تنگ گرفتن بر آنان و گسترانیدن بر اقوام دیگر، یا گرفتن علم و معارف از قومی که ظرفیت آن را ندارند و گسترده کردن آن بر آنان که ظرفیتش را دارند. و تعمیم دادن به هر دو مفهوم، بهتر است. و گفته شده صدقه ها را می گیرد و جزاء و پاداش را می گستراند و خداوند می فرماید: «وَاللّهُ یَقْبِضُ وَیَبْسُطُ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» ⁽⁴⁾{ و خداست که تنگی و گشایش پدید می آورد و به سوی او بازگردانده می شوید.}

قائم یعنی کسی که تدبیر و چاره اندیشی مخلوقات را انجام می دهد و اعمال آن ها را نگاه می دارد تا جزایشان را بدهد همانطور که خداوند می فرماید: «أَفَمَنْ هُوَ قَآئِمٌ عَلَی کُلِّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ» ⁽⁵⁾{ یا کسی که بر هر شخصی بدانچه کرده است مراقب است [مانند کسی است که از همه جا بی خبر است]؟} شهید کسی است که هیچ چیز از او پنهان نمی ماند و شاهد یعنی حاضر، پس اگر علم به طور مطلق در نظر گرفته شود خداوند علیم است و اگر به امور باطنی اضافه شود خداوند خبیر است و چون به امور ظاهری اضافه شود خداوند شهید است و گاهی همراه با آن لحاظ می شود که خداوند در روز قیامت به آنچه در باره آنان می داند، بر آن ها گواهی می دهد.

رقیب، نگاه دارنده ای است که چیزی از او پنهان نمی ماند. حبیب، دوستدار یا محبوب دوستدارنش است. حسیب بنابه آنچه در برخی نسخه ها آمده است به معنای کفایت کننده است، یعنی وزن فعیل آن به معنای مُفعِل است که از «أحسبنی الشیء» یعنی آن چیز مرا کفایت کرد، و «أحسبتُه و حسّبتُه» یعنی چیزی به او به بخشیدم که او را خشنود می سازد گرفته شده تا جایی که می گوید: مرا بس است. و احتمال دارد به معنی حساب گر باشد.

مالک یعنی صاحب همه مخلوقات و پادشاه آنان است، حکمش را آن گونه که می خواهد جاری می کند. نور یعنی کسی که خود آشکار است و دیگران را آشکار و نمایان می کند و گفته شده کسی است که نابینایان با نورش می بینند و گمراهان با هدایتش رهنمود می یابند، و گفته شده او آشکار و ظاهری است که هر ظهوری غیر از خود به واسطه اوست. و همه این معانی به معنای اول این کلمه برمی گردد. رفیع یعنی کسی که قدر و منزلتش بالاتر از آن است که خرد مخلوقات به او برسند (او را درک کنند) یا اینکه چیزی شبیه آن باشد. مولی، پرودگار و مالک و سرور و نعمت دهنده و یاور و دوستدار است، خداوند فرموده است: «ذَلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَأَنَّ الْکَافِرِینَ لَا مَوْلَی لَهُمْ» ⁽⁶⁾{ چرا که خدا سرپرست کسانی است که ایمان آورده اند، ولی کافران را سرپرست [و یاری] نیست.}

و الظاهر هو الذی ظهر فوق کل شی ء و علا علیه و قیل هو الذی عرف بطرق الاستدلال العقلی بما ظهر لهم من آثار أفعاله و صنائعه الباطن هو المحتجب عن أبصار الخلائق و أوهامهم فلا یدرکه بصر و لا یحیط به وهم و قیل هو العالم بما بطن یقال بطنت الأمر إذا عرفت باطنه و الآخر هو الباقی بعد فناء خلقه کله کما مر و الطاهر أی عن العیوب و النقائص المطهر لغیره عنها و اللطیف المجرد أو الذی یفعل بعباده ما یقربهم إلی الطاعة أو صانع لطائف الخلق و قیل هو الذی اجتمع له الرفق فی الفعل و العلم بدقائق المصالح و إیصالها إلی من قدرها له من خلقه یقال لطف به و له بالفتح تلطف إذا رفق به و أما لطف بالضم یلطف فمعناه صغر و دق.

الخفی بحسب کنه الذات و الصفات و الملیک مبالغة فی المالک و الفتاح هو الذی یفتح أبواب الرزق و الرحمة لعباده و قیل معناه الحاکم بینهم یقال فتح الحاکم بین الخصمین إذا فصل بینهما و الفاتح الحاکم و الفتاح من أبنیة المبالغة و کذا العلام و الطول الفضل و العلو علی الأعداء و الحول القوة و الحیلة و المعین أی علی الطاعات و سائر الأمور.

و الجلال العظمة و الاستغناء المطلق و الإکرام الفضل العام و الإغاثة الإعانة و المحمود المستحق للحمد فی جمیع الأحوال و المعبود المستحق للعبادة علی الإطلاق و المحسن ذو الإحسان العظیم و المجمل المعامل بالجمیل و الحنان بتشدید النون الرحیم بعباده فعال من الحنان بمعنی الرحمة للمبالغة و المنان هو المنعم المعطی من المن العطاء لا المنة و الضر بالضم سوء الحال و کبت الله العدو صرفه و أذله.

و یقال أخذت بکظمه بالتحریک أی بمخرج نفسه تهتک العصم الهتک خرق الستر و العصم جمع العصمة و هی ما یعتصم به و لما کان الستر مما یعتصم به عن الفضیحة عبر عنه بالعصمة أو استعمل الهتک هنا بمعنی الفصم و القطع.

«ظاهر» کسی است که بر هر چیزی پیروز می گردد و بر آن بالا می گیرد و گفته شده کسی است که با راه های استدلال عقلی پیامد کارها و احسان و نیکویی هایش که بر آنان ظاهر شده را بشناساند. باطن پنهان شده از دیدگان و گمان های مخلوقات است، پس دیده ای او را درک نمی کند و گمانی بر او احاطه پیدا نمی کند و گفته شده باطن کسی است که به آنچه نهان می گردد عالم است. گویند: بطنتُ الامر هرگاه باطن آن را دریابی. آخر، همانطور که بیان شد کسی است که پس از نابودی همه مخلوقاتش باقی می ماند. طاهر یعنی از عیب ها و نقص ها پاک است و مطهّر یعنی عیب و نقص دیگران را از آن ها پاک می کند. لطیف یعنی خالص یا کسی که با بندگانش کاری می کند که به طاعت او نزدیک گردند یا آفریننده مخلوقات لطیف و ریز است و گفته شده کسی است که مهربانی در کردار را با علم به منافع دقیق در خود جمع کرده و آن را به مخلوقاتی که برایشان مقدر کرده، می رساند. گویند: لطَّف به و له با فتحه تلطیف: هرگاه به او مهربانی کند اما لطُف با ضمه یلطف یعنی کوچک و باریک شد.

«الخفی» بر اساس کنه ذات و صفات است و ملیک مبالغه در مالک است. فتاح کسی است درهای روزی و رحمت را برای بندگانش می گشاید و گفته شده به معنای حکم کننده بین آن هاست. گویند: فتح الحاکم بین الخصمین هرگاه او بین دو طرف منازعه (دشمن) جدایی بیفکند، و فاتح به معنای حکم کننده است و فتّاح از صیغه های مبالغه است و علّام نیز همین گونه است. طول به معنای فضل و برتری بر دشمنان است. حول به معنای قدرت و چاره اندیشی است. معین یعنی یاری دهنده در طاعات و دیگر امور.

جلال، عظمت و بی نیازی مطلق است. اکرام، فضیلت فراگیر. إغاثه یاری رساندن است. محمود یعنی شایسته حمد و سپاس در همه احوال. معبود یعنی کسی که به طور مطلق شایسته و مستحق عبادت باشد. محسن یعنی دارای احسان و نیکی بزرگ. مجمل یعنی کسی که با نیکویی رفتار می کند. حنّان با تشدید نون یعنی بخشنده نسبت به بندگانش. صیغه مبالغه حنّان به معنای مبالغه در رحمت است. منّان یعنی بخشاینده نعمت، یعنی اعطا کننده نعمت. منّ از نعمت و بهره مندی است نه از منّت. ضُرّ با ضمه به معنای بدی احوال است. «کبّت الله العدوّ»یعنی خداوند دشمن را بازداشت و او را خوار و زبون کرد .

گفته می شود: «أخذتُ بکَظَمه» یعنی گلو (راه تنفس) او را گرفتم. «تهتک العصم» هتک یعنی دریدن پرده و عصم جمع عصمه است و عصمه چیزی است که بدان چنگ می زنند و با توجه به اینکه ستر و پرده از چیزهایی است که برای پوشیدن رسوایی بدان چنگ می زنند از آن با لفظ عصمه تعبیر کرده است یا اینکه در اینجا هتک به معنی بریدن و قطع کردن به کار رفته است.

و الصفا بالقصر جمع الصفاة و هی الصخرة الملساء فاطر السماوات و الأرض أی مُبدعهما بلا مادة و لا مثال سبق و الغیب ما غاب عن الحواس و الشهادة ما شهدها و إن لقاءک أی لقاء جزائک و حسابک فی القیامة و ضِعة بکسر الضاد و فتحها ضد الرفعة و فی بعض النسخ وضیعة و لعله أنسب و العورة کل ما یستحیا منه و کل حال یتخوف منه فی ثغر أو حرب و فی بعض النسخ بالزای من قولهم أعوزه الشی ء إذا احتاج إلیه فلم یقدر علیه و عوز الشی ء عوزا إذا لم یوجد و عوز الرجل أعوز إذا افتقر .

وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ أی مطیقین بسم الله مخرجی أی خروجی باستعانة اسم الله و الوتر بکسر الواو و فتحه الفرد و الله واحد فی ذاته لا یقبل الانقسام و التجزئة واحد فی صفاته لا یشبه له و لا مثل واحد فی أفعاله لا شریک له و لا معین و الکبیر العظیم بالذات و المتکبر الذی أظهر کبریاءه و قیل أی العظیم ذو الکبریاء و قیل المتعالی عن صفات الخلق و قیل المتکبر علی عتاة خلقه و التاء فیه للتفرد و التخصص لا تاء التعاطی و التکلف.

و الوفی الذی یفی بمواعیده و عهوده و العزیز الغالب القوی الذی لا یغلب و العزة فی الأصل القوة و الشدة و الغلبة و المؤمن هو الذی یصدق عباده وعده فهو من الإیمان التصدیق أو یؤمنهم فی القیامة عذابه فهو من الأمان و الأمن ضد الخوف.

و المهیمن قیل هو الرقیب و قیل الشاهد و قیل المؤتمن و قیل القائم بأمور الخلق و قیل أصله مؤیمن فأبدلت الهاء من الهمزة و هو مفیعل من الأمانة.

یا موجودا أی یجده من یطلبه و المکنون الذی کنه ذاته مستور عن الخلق و کذا المخزون أو معرفته و ألطافه الخاصة مخزونة عن غیر أولیائه الحی الذی یصح أن یعلم و یقدر و القیوم الدائم القیام بتدبیر الخلق أو القائم بالذات الذی یقوم به کل شی ء و الشامخ الرفیع العالی و السلام هو السالم من جمیع

«الصفا» به صورت مقصور جمع صفاه و آن صخره نرم است. «فاطر السموات و الارض» یعنی پدید آورنده آسمان ها و زمین بدون هیچ ماده و بدون هیچ پیشینه ای. غیب آن است که از حواس پنهان بماند. شهادت آن است که بدان گواهی می دهند. «انّ لقاءک» یعنی ملاقات پاداش و حسابرسی تو در روز قیامت. «ضعه» با کسره ضاد و رفع آن متضاد رفعت و بلندی است و در برخی نسخه ها «ضیعه» ذکر شده و چه بسا این کلمه مناسب تر باشد. «العوره» هر چیزی است که از آن شرم و حیا می شود و هر حالتی است که در مرزها یا در جنگ از آن ترسیده می شود. در برخی نسخه ها با زاء (العوزه) آمده است که از این سخن عرب است: «أعوزه الشیء» زمانی که به چیزی نیاز پیدا کند و توان آن را نداشته باشد، و «عوز الشیء عوزاَ» هرگاه آن را نیابد، «عوز الرجل أعوز» هنگامی که به فقر و تنگدستی گرفتار آید.

«ما کنّا له مقرنین» یعنی ما را یاری آن نبود. «بسم الله مخرجی» یعنی بیرون رفتنم با یاری جستن از اسم خداوند است. «الوتر» با کسره و فتحه واو به معنای تک و بی همتا است و خداوند در ذاتش واحد است به طوری که تقسیم و تجزیه شدن را نمی پذیرد، و در صفاتش واحد است به طوری که هیچ مثل و مانندی برای او نیست، و خداوند در افعالش واحد است زیرا هیچ شریک و یاوری ندارد. کبیر یعنی بزرگ در ذات، و متکبر کسی است که بزرگی و جبروتش را آشکار کرده است، و گفته شده به معنای بزرگی است که صاحب کبریاء و جبروت است و گفته شده از صفات مخلوقات برتری یافته و گفته شده بر مخلوقات سرکش متکبر است. و تاء در متکبّر به جهت تنهایی و ویژه بودن است نه به جهت پرداختن و تکلف.

وفیّ کسی است که به وعده ها و عهد و پیمان های خویش وفا می کند. عزیز، چیره نیرومندی است که مغلوب نمی شود و عزت در اصل به معنای قوت و شدت و چیرگی است. مؤمن کسی است که وعده اش را بر بنگانش راست می گرداند پس این کلمه از ایمان به معنای تصدیق است یا اینکه آنان را در قیامت از عذاب خویش امان می دهد که در این صورت از امان و امنیت که متضاد ترس و خوف است گرفته شده است.

«المهیمن» گفته شده به معنای مراقب و ناظر است و گفته شده به معنای شاهد و نیز گفته شده به معنای امانت دار است و گفته شده انجام دهنده امور مخلوقات و نیز گفته شده اصل آن مؤیمِن بوده و هاء جایگزین همزه شده است و این کلمه بر وزن مفیعل از ریشه امانت است.

«یا موجوداً» یعنی هر کس خواهان او باشد، او را می یابد. «مکنون» کسی است که کنه ذاتش از مخلوقات پوشیده باشد. مخزون نیز به همین معنی است یا اینکه شناخت و الطاف ویژه اش از کسانی که اولیای او نیستند، پنهان و منع می شود. الحیّ کسی است که صحیح باشد که بداند و توانا باشد. القیوم کسی است که همواره به تدبیر مخلوقات می پردازد یا قائم به ذاتی که هر چیزی بدان قوام می گیرد. شامخ یعنی بلند و والا. السلام یعنی کسی که از همه

العیوب و النقائص و السلطان مصدر بمعنی السلطنة.

و الضریر من أصابه الضر و سوء الحال و قد یطلق علی الذاهب البصر و علی المریض المهزول و جعلته مع قوتک أی تخلق الأشیاء و تمضی الأمور بذلک الاسم کما ورد فی سائر الأخبار و الأدعیة و لا یصل إلی فهمه عقولنا و فی بعض النسخ و جعلته سرک مع قوتک أی أخفیت ذلک الاسم کما أخفیت کنه قدرتک و سلطنتک.

و نورته بکلماتک أی بسائر أسمائک أو بتقدیراتک أو بعلومک و معارفک أو بأنبیائک و أوصیائهم صلی الله علیهم کما مر.

فإنی بک أی أقسم بک أو أتوسل أو المعنی أن وجودی و جمیع أموری بک و تلافیته تدارکته و الدَّعة الخَفض و أعیتنی المسالک أی حیرتنی و ملتنی الطرق التی سلکتها للروح من المحن فلم یتیسر لی ذلک قال الجوهری یقال عیی إذا لم یهتد لوجهه و عییت بأمری إذا لم تهتد لوجهه و أعیا الرجل فی المشی و داء عیاء أی صعب لا دواء له کأنه أعیا الأطباء.

و لعل الاسم الجامع هو الاسم الذی تفرد الحق تعالی به و یدل علی کنه الذات فإنه یدخل فیه جمیع الشئون العظیمة و الصفات الجلیلة التی حجب الخلق عن کنهها و قد مر فی باب الأسماء إشارة إلیه مع الأسماء الدالة علیه و قد مر شرح الأسماء بعضه فی هذا المجلد و بعضه فی کتاب التوحید و إنما أشرنا هنا إلی بعضها لبعد العهد و الله الموفق.

«2»

الْإِقْبَالُ، أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ قَدْ ذَکَرْنَا بَعْضَ أَسْمَائِهِمْ فِی الْجُزْءِ الْأَوَّلِ مِنَ الْمُهِمَّاتِ بِطُرُقِهِمُ الْمَرْضِیَّاتِ إِلَی الْمَشَایِخِ الْمُعَظَّمِینَ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ وَ جَعْفَرِ بْنِ قُولَوَیْهِ وَ أَبِی جَعْفَرٍ الطُّوسِیِّ وَ غَیْرِهِمْ بِإِسْنَادِهِمْ جَمِیعاً إِلَی سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ مِنْ کِتَابِ فَضْلِ الدُّعَاءِ الْمُتَّفَقِ عَلَی ثِقَتِهِ وَ فَضْلِهِ وَ عَدَالَتِهِ بِإِسْنَادِهِ فِیهِ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: صَلَاةُ الْعِیدَیْنِ تُکَبِّرُ فِیهِمَا اثْنَتَیْ عَشْرَةَ تَکْبِیرَةً سَبْعَ تَکْبِیرَاتٍ فِی الْأُولَی وَ خَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ فِی الثَّانِیَةِ تُکَبِّرُ بِاسْتِفْتَاحِ الصَّلَاةِ ثُمَّ تَقْرَأُ الْحَمْدَ وَ سُورَةَ

عیب و نقص ها سالم باشد. سلطان مصدر به معنای سلطنت و حکومت است.

الضریر کسی است که زیان و بدحالی به او رسیده، و گاهی به معنای شخصی که بینایی اش را از دست داده و نیز بر بیمار لاغر اطلاق می شود. «جعلته مع قوّتک» یعنی با این اسم اشیاء را آفریدی و امور را اداره کردی همانطور که در دیگر احادیث و دعاها ذکر شد، و خردهای ما قادر به فهیمدن و درک کردن او نیستند، و در برخی نسخه ها اینگونه ذکر شده: «جعلته سرّک مع قوّتک» یعنی این اسم را پنهان داشتی همانطور که کنه قدرت و سلطنت خود را پنهان داشتی.

«نوّرته بکلماتک» یعنی با دیگر نام هایت یا با تقدیرهایت یا با علوم و معارفت یا با پیامبرانت و اوصیای آنان که درود خدا بر آنان باد. همانطور که پیشتر ذکر آن رفت.

«فإنّی بک» یعنی به تو سوگند یاد می کنم یا به تو توسل می جویم یا بدین معنی است که وجود من و همه کارهایم برای توست. «تلافیته» یعنی جبران نمایی .

«الدعه» یعنی آرامش و فراخی زندگی. «أعیتنی المسالک» یعنی راه هایی که برای راحتی از مصیبت ها پیمودم مرا سرگردان و آزرده خاطر کرد و این امر برایم میسّر نشد. جوهری گوید: «عیی» زمانی است که به جایی رهنمود نگردد و «عییت بامری» زمانی است که راه به جایی نبری، و «أعیی الرجل فی المشی» یعنی آن مرد از راه رفتن ناتوان ماند، و «داء عیاء» یعنی بیماری سختی که هیچ درمانی نداشته باشد گویی پزشکان را ناتوان ساخته است.

و شاید «الاسم الجامع» اسمی باشد که خداوند متعال در آن تنها گشته و بر کنه ذات دلالت دارد زیرا همه امور بزرگ و صفات والایی که مخلوقات از درک کنه آن بازداشته شده اند در این اسم می گنجد (قرار می گیرد)، که در باب اسم های خداوند به همراه اسم هایی که به آن دلالت می کرد اشاره شد و شرح برخی از اسم ها در این جلد و برخی دیگر در کتاب «توحید» بیان شد و ما به جهت از آن مبحث فاصله گرفتیم، بدان اشاره کردیم و خداوند توفیق دهنده همه کارها است.

روایت 2

اقبال: سعد ابن عبدالله از امام صادق روایت می کند که فرمود: در نماز دو عید دوازده تکبیر گفته می شود که هفت تکبیر در رکعت اوّل، و پنج تکبیر در رکعت دوّم، و چون به نماز برخاستی یک بار تکبیر می گویی سپس سوره حمد و سوره

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی ثُمَّ تُکَبِّرُ فَتَقُولُ :

اللَّهُ أَکْبَرُ أَهْلَ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْعَظَمَةِ وَ الْجَلَالِ وَ الْقُدْرَةِ وَ السُّلْطَانِ وَ الْعِزَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ وَ الرَّحْمَةِ اللَّهُ أَکْبَرُ أَوَّلُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ آخِرُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ بَدِیعُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ مُنْتَهَاهُ وَ عَالِمُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ مُنْتَهَاهُ اللَّهُ أَکْبَرُ مُدَبِّرُ الْأُمُورِ بَاعِثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ قَابِلُ الْأَعْمَالِ مُبْدِئُ الْخَفِیَّاتِ مُعْلِنُ السَّرَائِرِ وَ مُصَیِّرُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ مَرَدُّهُ إِلَیْهِ اللَّهُ أَکْبَرُ عَظِیمُ الْمَلَکُوتِ شَدِیدُ الْجَبَرُوتِ حَیٌّ لَا یَمُوتُ اللَّهُ أَکْبَرُ دَائِمٌ لَا یَزُولُ- إِذا قَضی أَمْراً فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ .

ثُمَّ تُکَبِّرُ وَ تَرْکَعُ وَ تَسْجُدُ سَجْدَتَیْنِ فَذَلِکَ سَبْعُ تَکْبِیرَاتٍ أَوَّلُهَا اسْتِفْتَاحُ الصَّلَاةِ وَ آخِرُهَا تَکْبِیرَةُ الرُّکُوعِ وَ تَقُولُ فِی رُکُوعِکَ خَشَعَ قَلْبِی وَ سَمْعِی وَ بَصَرِی وَ شَعْرِی وَ بَشَرِی وَ مَا أَقَلَّتِ الْأَرْضُ مِنِّی لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْعَظِیمِ وَ بِحَمْدِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَإِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ تَزِیدَ فَرُدَّ مَا شِئْتَ ثُمَّ تَرْفَعُ رَأْسَکَ مِنَ الرُّکُوعِ وَ تَعْتَدِلُ وَ تُقِیمُ صُلْبَکَ وَ تَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ الْحَوْلُ وَ الْعَظَمَةُ وَ الْقُوَّةُ وَ الْعِزَّةُ وَ السُّلْطَانُ وَ الْمُلْکُ وَ الْجَبَرُوتُ وَ الْکِبْرِیَاءُ وَ ما سَکَنَ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ لَا شَرِیکَ لَهُ.

ثُمَّ تَسْجُدُ وَ تَقُولُ فِی سُجُودِکَ- سَجَدَ وَجْهِیَ الْبَالِی الْفَانِی الْخَاطِئُ الْمُذْنِبُ لِوَجْهِکَ الْبَاقِی الدَّائِمِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ غَیْرَ مُسْتَنْکِفٍ وَ لَا مُسْتَحْسِرٍ وَ لَا مُسْتَعْظِمٍ وَ لَا مُتَجَبِّرٍ بَلْ بَائِسٌ فَقِیرٌ خَائِفٌ مُسْتَجِیرٌ عَبْدٌ ذَلِیلٌ مَهِینٌ حَقِیرٌ سُبْحَانَکَ وَ بِحَمْدِکَ أَسْتَغْفِرُکَ وَ أَتُوبُ إِلَیْکَ- ثُمَّ تُسَبِّحُ وَ تَرْفَعُ رَأْسَکَ وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ الْأَئِمَّةِ وَ اغْفِرْ لِی وَ ارْحَمْنِی وَ لَا تَقْطَعْ بِی عَنْ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ اجْعَلْنِی مَعَهُمْ وَ فِیهِمْ وَ فِی زُمْرَتِهِمْ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ آمِینَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ- ثُمَّ تَسْجُدُ الثَّانِیَةَ وَ تَقُولُ مِثْلَ الَّذِی قُلْتَ فِی الْأُولَی فَإِذَا نَهَضْتَ فِی الثَّانِیَةِ تَقُولُ- بَرِئْتُ إِلَی اللَّهِ مِنَ الْحَوْلِ وَ الْقُوَّةِ- لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ- ثُمَّ تَقْرَأُ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ سُورَةَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها ثُمَّ تُکَبِّرُ وَ تَقُولُ:

اعلی را می خوانی سپس تکبیر می گویی و بعد این دعا را می خوانی: «او شایسته کبریاء و بزرگی و شایسته شکوه و قدرت وشایسته حکومت و عزت و شایسته مغفرت و رحمت است. خداوندی که آغاز هر چیز و پایان آن است. او پدیدآورنده هر چیز و به پایان برنده آن ها است و دانا بر هر چیز و انتهای آن است. خداوند بزرگ است. و او گرداننده امور، و برانگیزنده خفتگان در گورهاست، و پذیرنده اعمال و پدید آورنده اسرار، و آشکارکننده ضمائر است و فرجام همه چیز است و بازگشت همه چیز به سوی او است. خداوند بزرگ است او قدرتش بسیار بزرگ و شوکتش بسیار قوی است، و زنده ای است جاویدان و الله اکبر و پاینده ای است بی زوال، چون وقوع امری را تقدیر کند فقط (کافی است) به او بگوید: باش تا موجود باشد.» سپس تکبیر می گویی و رکوع می کنی و دو سجده می روی که آن هفت تکبیر است، اولین تکبیر برای شروع نماز و آخرین آن تکبیر رکوع است، و در رکوعت سه بار این دعا را می گویی: «قلب، گوش، چشم، مو، پوست و آنچه از من که بر روی زمین است فروتنی کرد، پروردگار بزرگ خود را تقدیس می کنم و به سپاس نعمت او پرداخته ام.» پس اگر دوست داشتی بر آن بیفزایی هر چند بار که خواستی دعا را تکرار کن. سپس سرت را از رکوع بلند می کنی و راست می ایستی و پشت خود را راست می کنی و می گویی:

«خَشَعَ قَلْبِی وَ سَمْعِی وَ بَصَرِی وَ شَعْرِی وَ بَشَرِی وَ مَا أَقَلَّتِ الْأَرْضُ مِنِّی لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْعَظِیمِ وَ بِحَمْدِهِ» سپاس برای خداوند است و جنبش و عظمت و قوت و عزت و حکومت و پادشاهی و شوکت و کبریاء و آنچه در شب و روز آرام و تکاپو دارد فقط از آنِ پروردگار جهانیان است پاک و منزه است پروردگار عظیم من و حمد مخصوص اوست.»

سپس سرت را از رکوع بلند می کنی و صاف و استوار می ایستی و می گویی:

«حمد و ستایش مخصوص خداست و قوت و عظمت وعزت و سلطنت و پادشاهی و جبروت و متعالی بودن مخصوص خدا است و آنچه در شب و روز ساکن است برای خداوند پروردگار عالمیان است.»

سپس سجده می روی و در سجده ات می گویی: «چهره پوسیده فناپذیر خطاکار گناه بار من برای ذات پاینده ماندگار عزیز حکیم تو سجده نمود بی آنکه سر باز زنم و درمانده و خسته شوم و بزرگ بین و متکبر باشم، بلکه بینوایی فقیر و ترسان و پناه آورده، و بنده خوار و زبون و ناچیز هستم. تو را منزه می دانم از همه آنچه تو را درخور نیست و تو را سپاس می گویم و از تو آمرزش می طلبم و به سوی تو توبه می کنم.»

سپس خداوند را تسبیح می گویی و سرت را بلند می کنی و می گویی: «پروردگارا بر محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و امامان درود بفرست و مرا بیامرز و بر من رحم کن و مرا در دنیا و آخرت از محمد و آل محمد جدا نگردان و مرا با آنان و در میان آنان و از گروه آنان و از مقربان درگاهات قرار بده ای پروردگار جهانیان.»

سپس دوباره سجده می کنی و همان دعایی را که در سجده اول گفتی، می گویی و چون از سجده دوم برخاستی می گویی: «از هر تغییر و قدرتی به سوی خدا بیزاری جسته ام و هیچ جنبش و نیرویی نیست جز به یاری خداوند.»

سپس سوره فاتحه و سوره شمس را می خوانی سپس تکبیر گفته می گویی:

اللَّهُ أَکْبَرُ خَشَعَتْ لَکَ یَا رَبِّ الْأَصْوَاتُ وَ عَنَتْ لَکَ الْوُجُوهُ وَ حَارَتْ مِنْ دُونِکَ الْأَبْصَارُ اللَّهُ أَکْبَرُ کَلَّتِ الْأَلْسُنُ عَنْ صِفَةِ عَظَمَتِکَ وَ النَّوَاصِی کُلُّهَا بِیَدِکَ وَ مَقَادِیرُ الْأُمُورِ کُلُّهَا إِلَیْکَ- لَا یَقْضِی فِیهَا غَیْرُکَ وَ لَا یَتِمُّ شَیْ ءٌ مِنْهَا دُونَکَ اللَّهُ أَکْبَرُ أَحَاطَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عِلْمُکَ وَ قَهَرَ کُلَّ شَیْ ءٍ عِزُّکَ وَ نَفَذَ فِی کُلِّ شَیْ ءٍ أَمْرُکَ وَ قَامَ کُلُّ شَیْ ءٍ بِکَ اللَّهُ أَکْبَرُ تَوَاضَعَ کُلُّ شَیْ ءٍ لِعَظَمَتِکَ وَ ذَلَّ کُلُّ شَیْ ءٍ لِعِزِّکَ وَ اسْتَسْلَمَ کُلُّ شَیْ ءٍ لِقُدْرَتِکَ وَ خَضَعَ کُلُّ شَیْ ءٍ لِمُلْکِکَ اللَّهُ أَکْبَرُ.

ثُمَّ تُکَبِّرُ وَ تَقُولُ وَ أَنْتَ رَاکِعٌ مِثْلَ مَا قُلْتَ فِی رُکُوعِکَ الْأَوَّلِ وَ کَذَلِکَ فِی السُّجُودِ وَ مَا قُلْتَ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی ثُمَّ تَتَشَهَّدُ بِمَا تَتَشَهَّدُ بِهِ فِی سَائِرِ الصَّلَوَاتِ فَإِذَا فَرَغْتَ دَعَوْتَ بِمَا أَحْبَبْتَ لِلدِّینِ وَ الدُّنْیَا⁽¹⁾.

بیان

قوله علیه السلام و آخر کل شی ء أقول فی الفقیه ⁽²⁾بروایة الکنانی و آخره و فیه و عالم کل شی ء و معاده مع زیادات أخر مبدی الخفیات بغیر همز أی مظهرها و فی النهایة فیه ادعوا الله عز و جل و لا تستحسروا أی لا تملوا و هو استفعال من حسر إذا أعیا و تعب یحسر حسورا فهو حسیر و لا مستعظم أی متعظم لنفسی و المهین الحقیر و الضعیف و الأئمة أی تذکرهم علیهم السلام و فی زائد الفوائد بعده تعدهم واحدا واحدا.

و فی القاموس قطع بزید کعنی فهو مقطوع به عجز عن سفره بأی سبب کان أو حیل بینه و بین ما یؤمله و فیهم أی من بینهم أو فی أتباعهم و قوله فی زمرتهم کأنه تأکید له.

و قال فی النهایة الخشوع فی الصوت و البصر کالخضوع فی البدن و قال کل من ذل و استکان و خضع فقد عنا یعنو و هو عان و حارت من دونک لیس فی الفقیه کلمة من و هو أظهر أی حارت عندک أی قبل الوصول إلیک فکیف إذا وصلت و لا یتم شی ء منها دونک أی بدون تدبیرک و إرادتک.

«ای پروردگارم آوازها در برابر جلال و شکوهت پست و خاموش گشته، و چهره های کبرآمیز مستکبران در آستان صولت و شوکتت تسلیم و متواضع شد، و چشمها در مقابل پرتو جلال و هیبتت خیره گشته، و زبانها تحت تأثیر عظمتت کندی گرفته است، همه موجودات در قبضه قدرت تو اند، و مقدّرات امور یکسره به دست توست چنان که جز تو کسی در باره آن ها فرمان نمی راند، و چیزی از آن ها بی مشیّت تو به انجام نمی رسد، خدوند بزرگ است، حفظ و حراست تو همه چیز را فرا گرفته، و قدرتت همه چیز را مقهور خویش ساخته، و فرمانت در باره همه چیزها نافذ و روان گشته، و وجود همه موجودات به مدد تو به پا خاسته، و هر چیز در آستان عظمتت به زانوی خضوع افتاده، و همه هستی در برابر عزّتت خوار و پست شده، و همه چیز در برابر قدرتت تسلیم گشته، و همه هستی ها خاضع و مطیع مالکیت تو شده است، خداوند بزرگ است.»

سپس تکبیر می گویی در حالت رکوع همان جملاتی را که در رکوع اول گفتی تکرار می کنی و نیز در سجده همان جملات سجده رکعت اول را تکرار می کنی سپس همان تشهدی را که در نمازهای دیگر بدان شهادت می دادی، می خوانی و چون نماز را به پایان رساندی به هر آنچه از امر دین و دنیا که دوست داری، درخواست کن. ⁽³⁾

توضیح

این فرموده امام علیه السلام «و آخر کل شیء» می گویم در کتاب فقیه ⁽⁴⁾به روایت کنانی «و آخره» ذکر شده است و در آن «و عالم کل شیء و معاده» به همراه زیادت های دیگری در دعا آمده است. «مبدی الخفیات» بدون همزه یعنی آشکار کننده نهان ها. در النهایه آمده است که در آن خداوند را دعا کنید و «لا تستحسروا» یعنی درمانده و آزرده خاطر نشوید. این کلمه باب استفعال است«حسر یحسر حسورا فهو حسیر» زمانی که درمانده و خسته شود و «لا مستعظم» یعنی به خود متکبر و بزرگ بین نمی شوم. «المهین» ناچیز و ضعیف است. «و الائمه» یعنی امامان علیهم السلام را نام می بری و در زوائد الفوائد پس از این کلمه آمده است: یکی یکی نام امامان را ذکر می کنی.

در القاموس آمده است: «قطع بزید» بر وزن «عَنِی» فهو مقطوع به، یعنی به هر دلیل یا سبب که میان او و رسیدن به آرزویش ممانعت ایجاد کرد، از سفرش بازماند. «و فیهم» یعنی از میان آنان یا از جمله پیروان آنان. و سخن ایشان «و فی زمرتهم» گویی تاکیدی برای عبارت قبلی است.

در النهایه گوید: خشوع در صدا و چشم مانند خضوع در بدن است و گوید: هر کس زبون و فروتن و خاضع شود در واقع «عنا یعنو فهو عان» یعنی فروتنی کرده پس او فروتن است. «حارت من دونک» در الفقیه «من» ذکر نشده است و آن آشکار تر است یعنی «حارت عندک» یعنی پیش از رسیدن به تو حیران مانده اند پس چه برسد به زمانی که به تو برسند. «لا یتمّ شیء منها دونک» یعنی چیزی از آن ها بدون تدبیر و اراده تو انجام نمی گیرد.

قوله ثم تکبر الظاهر أنه کان ثم ترکع و علی ما فی النسخ لعله تأکید و إن کان خبر أبی الصباح فی الفقیه أیضا یوهم کون التکبیرات و القنوتات فی الثانیة أیضا خمسا لکن التصریح فی أول الخبر بالعدد یأبی عن ذلک مع مخالفته للإجماع و سائر الروایات.

أَقُولُ ثُمَّ قَالَ السَّیِّدُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ وَ مِنْ غَیْرِ هَذِهِ الرِّوَایَةِ فَإِذَا فَرَغْتَ مِنْ صَلَاةِ عِیدِ الْأَضْحَی فَادْعُ بِهَذَا الدُّعَاءِ:⁽¹⁾:

اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِیمُ الْکَرِیمُ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِلَهاً وَاحِداً وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لَا نَعْبُدُ إِلَّا إِیَّاهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ رَبُّنَا وَ رَبُّ آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَ نَصَرَ عَبْدَهُ وَ أَعَزَّ جُنْدَهُ وَ هَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ فَ لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ .

سُبْحَانَ اللَّهِ کُلَّمَا سَبَّحَ اللَّهَ شَیْ ءٌ وَ کَمَا یُحِبُّ اللَّهُ أَنْ یُسَبَّحَ وَ کَمَا یَنْبَغِی لِکَرَمِ وَجْهِهِ وَ عِزِّ جَلَالِهِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ کُلَّمَا کَبَّرَ اللَّهَ شَیْ ءٌ وَ کَمَا یُحِبُّ اللَّهُ أَنْ یُکَبَّرَ وَ کَمَا یَنْبَغِی لِکَرَمِ وَجْهِهِ وَ عِزِّ جَلَالِهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ کُلَّمَا حَمِدَ اللَّهَ شَیْ ءٌ وَ کَمَا یُحِبُّ اللَّهُ أَنْ یُحْمَدَ وَ کَمَا یَنْبَغِی لِکَرَمِ وَجْهِهِ وَ عِزِّ جَلَالِهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ کُلَّمَا هَلَّلَ اللَّهَ شَیْ ءٌ وَ کَمَا یُحِبُّ اللَّهُ أَنْ یُهَلَّلَ وَ کَمَا یَنْبَغِی لِکَرَمِ وَجْهِهِ وَ عِزِّ جَلَالِهِ وَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَدَدَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ وَ عَدَدَ کُلِّ نِعْمَةٍ أَنْعَمَهَا اللَّهُ عَلَیَّ وَ عَلَی أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ مِمَّنْ کَانَ أَوْ یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ .

أُعِیذُ نَفْسِی وَ دِینِی وَ سَمْعِی وَ بَصَرِی وَ جَسَدِی وَ جَمِیعَ جَوَارِحِی وَ مَا أَقَلَّتِ الْأَرْضُ مِنِّی وَ أَهْلِی وَ مَالِی وَ وُلْدِی وَ جَمِیعَ مَنْ تَشْمَلُهُ عِنَایَتِی وَ جَمِیعَ مَا رَزَقْتَنِی یَا رَبِّ وَ کُلَّ مَنْ یَعْنِینِی أَمْرُهُ بِاللَّهِ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ- لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ ما بَیْنَ

سخن ایشان: «ثمّ تکبّر» آشکارتر این است که به جای آن «ثمّ ترکع» باشد و بر اساس آنچه در نسخه ها آمده است شاید تاکید باشد هر چند که روایت ابوصباح در فقیه نیز به وهم می اندازد که شمار تکبیرها و دعاها در رکعت دوم نیز پنج باشد اما اشاره صریح به تعداد آن در ابتدای حدیث، این را نمی پذیرد و همچنین با اجماع و دیگر روایات مخالفت دارد.

می گویم: سپس سید رضی الله عنه فرمود: و از غیر این روایت هنگامی که نماز عید قربان را به پایان بردی این دعا را بخوان: ⁽²⁾

«الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله وحمد مخصوص خداست. هیچ معبودی جز خداوند بردبار بخشنده نیست و هیچ معبودی جز خداوند بلند مرتبه بزرگ نیست. هیچ معبودی جز خداوند نیست، معبود یکتاست و ما تسلیم و فرمانبردار او هستیم. هیچ معبودی جز خداوند نیست جز او احدی را نمی پرستیم هرچند کافران را ناخوش آید. هیچ معبودی جز خداوند یکتا نیست پروردگار ما و پروردگار پدران و اجداد نخستین ماست. هیچ معبودی جز خداوند نیست، یگانه است و وعده اش را وفا کرد و بنده اش را یاری نمود و لشکرش را غالب گردانید و به تنهایی بر احزاب غالب گشت. پادشاهی و حمد و سپاس مخصوص او است و او بر انجام هر چیزی تواناست.

تسبیح و منزه گویی برای خداوند است هر بار که موجودی او را تسبیح می گوید و همانطوری که خداوند دوست می دارد تسبیح شود و همانطوری که شایسته بزگی ذات و عزت جلال و شکوهش است. خداوند از هر چیزی بزرگتر است هر بار که موجودی خداوند را بزرگ بدارد و همانطور که خداوند دوست دارد بزرگ داشته شود و همانطور که شایسته بزرگواری ذات و عزت جلالش است. حمد و سپاس مخصوص خداوند است هر بار که موجودی او را حمد و سپاس گوید و همانطور که خداوند دوست دارد حمد و سپاس شود و همانطوری که شایسته بزرگواری ذات و عزت جلالش است. هیچ معبودی جز خداوند نیست هربار که موجودی خداوند را تهلیل ( لا اله الا الله) بگوید و همانطور که خداوند دوست دارد تهلیل گفته شود و همانطوری است که شایسته بزرگواری ذات و عزت جلال و شکوهش است. تسبیح و حمد و سپاس برای خداوند است به تعداد هر زوج و فرد و به تعداد هر نعمتی که خداوند بر من و بر یکی از مخلوقاتش از کسانی که بوده و تا روز قیامت خواهند بود، ارزانی داشت.

نفس خود و دین و گوش و چشم و بدن و همه اندام هایم و آنچه از من که بر روی زمین است و خانواده و مال و فرزندان و همه کسانی که توجه و اهتمام من شامل حالشان می شود و هر آنچه به من روزی داده ای ای پروردگارم و هر کسی که کارش به من ارتباط دارد را در پناه تو قرار می دهم، در پناه خداوندی که «لا اله الا هو الحی القیوم ... ... » ⁽³⁾{معبودی جز او نیست زنده و برپادارنده است نه خوابی سبک او را فرو می گیرد و نه خوابی گران آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، از آنِ اوست. کیست آن کس که جز به اذن او در پیشگاهش شفاعت کند؟ آنچه در پیش

أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا یُحِیطُونَ بِشَیْ ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا یَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ.

قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً- قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحی إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً.

وَ الصَّافَّاتِ صَفًّا فَالزَّاجِراتِ زَجْراً- فَالتَّالِیاتِ ذِکْراً إِنَّ إِلهَکُمْ لَواحِدٌ- رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ رَبُّ الْمَشارِقِ- إِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِزِینَةٍ الْکَواکِبِ- وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ مارِدٍ- لا یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلی وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جانِبٍ دُحُوراً وَ لَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ- فَاسْتَفْتِهِمْ أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنا إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِینٍ لازِبٍ.

سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ- وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.

یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ- فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ- یُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ- فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ- لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ.

هُوَ اللَّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ- هُوَ اللَّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا یُشْرِکُونَ- هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی یُسَبِّحُ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ.

قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ- وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ- قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ مِنْ شَرِّ ما خَلَقَ- وَ مِنْ شَرِّ غاسِقٍ إِذا وَقَبَ- وَ مِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِی الْعُقَدِ- وَ

روی آنان و آنچه در پشت سرشان است می داند. و به چیزی از علم او، جز به آنچه بخواهد، احاطه نمی یابند. کرسیِ او آسمانها و زمین را در بر گرفته، و نگهداری آنها بر او دشوار نیست، و اوست والایِ بزرگ.}

«قل لو کان البحر مداداً لکلماته ... ..» ⁽¹⁾{بگو: «اگر دریا برای کلمات پروردگارم مرکّب شود، پیش از آنکه کلمات پروردگارم پایان پذیرد، قطعاً دریا پایان می یابد، هر چند نظیرش را به مدد [آن] بیاوریم.» بگو: «من هم مثل شما بشری هستم و [لی] به من وحی می شود که خدای شما خدایی یگانه است. پس هر کس به لقای پروردگار خود امید دارد باید به کار شایسته بپردازد، و هیچ کس را در پرستش پروردگارش شریک نسازد.}

«و الصافات صفاً فالزاجرات زجراً ... ... » ⁽²⁾{سوگند به صف بستگان- که صفی [با شکوه] بسته اند و به زجرکنندگان- که به سختی زجر می کنند و به تلاوت کنندگان [آیات الهی]، که قطعاً معبود شما یگانه است. پروردگار آسمان ها و زمین و آنچه میان آن دو است، و پروردگار خاورها. ما آسمان این دنیا را به زیور اختران آراستیم. و [آن را] از هر شیطان سرکشی نگاه داشتیم. [به طوری که] نمی توانند به انبوه [فرشتگانِ] عالَم بالا گوش فرادهند، و از هر سوی پرتاب می شوند. با شدّت به دور رانده می شوند، و برایشان عذابی دایم است. مگر کسی که [از سخن بالاییان] یکباره استراق سمع کند، که شهابی شکافنده از پی او می تازد. پس، [از کافران] بپرس: آیا ایشان از نظر آفرینش سخت ترند یا کسانی که [در آسمان ها] خلق کردیم؟ ما آنان را از گِلی چسبنده پدید آوردیم.} «سبحان ربک ربّ العزّه ... » ⁽³⁾{منزّه است پروردگار تو، پروردگار شکوهمند، از آنچه وصف می کنند. و درود بر فرستادگان. و ستایش، ویژه خدا، پروردگار جهانیان است.}

«یا معشر الجنّ و الانس ان استطعتم ... » ⁽⁴⁾{ای گروه جنّیان و انسیان، اگر می توانید از کرانه های آسمانها و زمین به بیرون رخنه کنید، پس رخنه کنید. [ولی] جز با [به دست آوردن] تسلّطی رخنه نمی کنید. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟بر سَرِ شما شراره هایی از [نوع] تفته آهن و مس فروفرستاده خواهد شد، و [از کسی] یاری نتوانید طلبید. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟} «لو انزلنا هذا القرآن علی جبل ... .» ⁽⁵⁾{اگر این قرآن را بر کوهی فرومی فرستادیم، یقیناً آن [کوه] را از بیم خدا فروتن [و] از هم پاشیده می دیدی. و این مَثَلها را برای مردم می زنیم، باشد که آنان بیندیشند.}

«هو الله الذی لا اله الا هو علم الغیب و الشهاده ... .» ⁽⁶⁾{اوست خدایی که غیر از او معبودی نیست، داننده غیب و آشکار است، اوست رحمتگر مهربان. اوست خدایی که جز او معبودی نیست همان فرمانروای پاک سلامت [بخش، و] مؤمن [به حقیقت حقّه خود که] نگهبان، عزیز، جبّار [و] متکبّر [است]. پاک است خدا از آنچه [با او] شریک می گردانند. اوست خدای خالق نوساز صورتگر [که] بهترین نامها [و صفات] از آنِ اوست. آنچه در آسمانها و زمین است [جمله] تسبیح او می گویند و او عزیز حکیم است.}

«قل هو الله احد الله صمد ... .» ⁽⁷⁾{بگو:

«او خدایی است یکتا، خدای صمد. نه کس را زاده، نه زاییده از کَس، و او را هیچ همتایی نباشد.» بگو: «پناه می برم به پروردگار سپیده دم، از شرّ آنچه آفریده، و از شرّ تاریکی چون فراگیرد، و از شرّ دمندگان افسون در گره ها، و

مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ- قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِکِ النَّاسِ- إِلهِ النَّاسِ مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ- الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ.

اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَرَی وَ لَا تُرَی وَ أَنْتَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَی وَ إِلَیْکَ الرُّجْعَی وَ الْمُنْتَهَی وَ لَکَ الْآخِرَةُ وَ الْأُولَی اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ أَنْ نَذِلَّ أَوْ نَخْزَی اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ آلِهِ بِأَفْضَلِ صَلَوَاتِکَ وَ اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَیَّ وَ مَا وَلَدَا وَ لِجَمِیعِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ الْأَحْیَاءِ مِنْهُمْ وَ الْأَمْوَاتِ وَ الْأَهْلِ وَ الْقَرَابَاتِ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لِجَمِیعِ ظُلْمِی وَ جُرْمِی وَ ذُنُوبِی وَ إِسْرَافِی عَلَی نَفْسِی وَ أَتُوبُ إِلَیْکَ .

اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِی قَلْبِی نُوراً وَ فِی سَمْعِی نُوراً وَ فِی بَصَرِی نُوراً وَ مِنْ بَیْنِ یَدَیَّ نُوراً وَ مِنْ خَلْفِی نُوراً وَ مِنْ فَوْقِی نُوراً وَ مِنْ تَحْتِی نُوراً وَ أَعْظِمْ لِیَ النُّورَ وَ اجْعَلْ لِی نُوراً أَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ وَ لَا تَحْرِمْنِی نُورَکَ یَوْمَ أَلْقَاکَ.

إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لَآیاتٍ لِأُولِی الْأَلْبابِ- الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ- رَبَّنا إِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ- رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِیاً یُنادِی لِلْإِیمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ کَفِّرْ عَنَّا سَیِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ- رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلی رُسُلِکَ وَ لا تُخْزِنا یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّکَ لا تُخْلِفُ الْمِیعادَ .

سُبْحَانَ رَبِّ الصَّبَاحِ الصَّالِحِ فَالِقِ الْإِصْبَاحِ وَ جَاعِلِ اللَّیْلِ سَکَناً وَ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ حُسْبَاناً اللَّهُمَّ اجْعَلْ أَوَّلَ یَوْمِی هَذَا صَلَاحاً وَ أَوْسَطَهُ فَلَاحاً وَ آخِرَهُ نَجَاحاً .

اللَّهُمَّ مَنْ أَصْبَحَ وَ حَاجَتُهُ إِلَی مَخْلُوقٍ وَ طَلِبَتُهُ إِلَیْهِ فَإِنَّ حَاجَتِی وَ طَلِبَتِی إِلَیْکَ لَا شَرِیکَ لَکَ- اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ- لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ

از شرّ [هر] حسود، آن گاه که حَسَد ورزد.» بگو: «پناه می برم به پروردگار مردم، پادشاه مردم، معبودِ مردم، از شرّ وسوسه گر نهانی آن کس که در سینه های مردم وسوسه می کند، چه از جنّ و [چه از] انس.»}

خداوندا، بی گمان تو می بینی و دیده نمی شوی، و در بالاترین چشم انداز قرار داری، و بازگشت و سرانجام همگان فقط به سوی توست، و مسلّما آخرت و دنیا از آن توست. خدایا، به تو پناه می بریم از اینکه خوار و رسوا شویم. خداوندا بر محمد که بنده و فرستاده ات است و برخاندانش بهترین درودهایت را بفرست و من و پدر و مادرم و تمام فرزندان آن ها و همه مردان و زنان مؤمن و مردان و زنان مسلمان، مرده ها و زنده های آنان و خویشان و نزدیکان را بیامرز. از خداوندی که هیچ معبودی جز او نیست که زنده و پاینده است آمرزش همه ظلم ها و جنایت ها و گناهان و اسرافم بر نفس خویش را خواستارم و به سوی او توبه می کنم.

خداوندا در دلم نور قرار ده و زبان و دیده ام را روشنی ده، و در جلو و عقب و راست و چپ، و بالای سرم و جلوی پایم روشنی قرار ده، و نور خود را بر من بسیار گردان، و مرا چنان کن که در بین مردم در پرتو نور و روشنی راه بروم، و در روز ملاقات مرا از نور محروم مدار.

«انّ فی خلق السموات و الارض و اختلاف اللیل و النهار ... .» ⁽¹⁾{مسلماً در آفرینش آسمان ها و زمین، و در پی یکدیگر آمدن شب و روز، برای خردمندان نشانه هایی [قانع کننده] است. همانان که خدا را [در همه احوال] ایستاده و نشسته، و به پهلو آرمیده یاد می کنند، و در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند [که:] پروردگارا، اینها را بیهوده نیافریده ای منزهی تو! پس ما را از عذابِ آتش دوزخ در امان بدار. پروردگارا، هر که را تو در آتش درآوری، یقیناً رسوایش کرده ای، و برای ستمکاران یاورانی نیست. پروردگارا، ما شنیدیم که دعوتگری به ایمان فرا می خواند که: «به پروردگار خود ایمان آورید»، پس ایمان آوردیم. پروردگارا، گناهان ما را بیامرز، و بدیهای ما را بزدای و ما را در زمره نیکان بمیران. پروردگارا، و آنچه را که به وسیله فرستادگانت به ما وعده داده ای به ما عطا کن، و ما را روز رستاخیز رسوا مگردان، زیرا تو وعده ات را خلاف نمی کنی.}

پاک و منزه است پروردگار صبح صالح، شکافنده صبح و خداوندی که شب را برای آرامش و خورشید و ماه را وسیله حساب قرار دادی. پروردگارا ابتدای این روزم را صلاح و درستی و نیمه آن را فلاخ و رستگاری و پایان آن را نجاح و پیروزی قرار بده.

پروردگارا هر کسی شبی به صبح می رساند حاجت خویش به نزد مخلوقی می برد و حاجت من و رغبت من به درگاه توست. هیچ شریک و همتایی نداری خداوندی که «لا اله الا هو الحی القیوم لا تاخذه ... ... » ⁽²⁾{معبودی جز او نیست زنده و برپادارنده است نه خوابی سبک او را فرو می گیرد و نه خوابی گران آنچه در آسمان ها و آنچه در زمین است، از آنِ اوست. کیست آن کس که جز به اذن او در پیشگاهش شفاعت کند؟ آنچه در پیش روی آنان و آنچه در پشت سرشان است می داند. و

لا یُحِیطُونَ بِشَیْ ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا یَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ- لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی- لَا انْفِصامَ لَها وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ- اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ مِنْ شَرِّ ما خَلَقَ- وَ مِنْ شَرِّ غاسِقٍ إِذا وَقَبَ وَ مِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِی الْعُقَدِ- وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِکِ النَّاسِ- إِلهِ النَّاسِ مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ- الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ.

سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ- وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِأَسْمَائِکَ الَّتِی إِذَا دُعِیتَ بِهَا عَلَی مَغَالِقِ أَبْوَابِ السَّمَاءِ لِلْفَتْحِ انْفَتَحَتْ وَ أَسْأَلُکَ بِأَسْمَائِکَ الَّتِی إِذَا دُعِیتَ بِهَا عَلَی مَضَایِقِ الْأَرَضِینَ لِلْفَرَجِ انْفَرَجَتْ وَ أَسْأَلُکَ بِأَسْمَائِکَ الَّتِی إِذَا دُعِیتَ بِهَا عَلَی الْبَأْسَاءِ وَ الضَّرَّاءِ لِلْکَشْفِ تَکَشَّفَتْ وَ أَسْأَلُکَ بِأَسْمَائِکَ الَّتِی إِذَا دُعِیتَ بِهَا عَلَی أَبْوَابِ الْعُسْرِ تَیَسَّرَتْ وَ أَسْأَلُکَ بِأَسْمَائِکَ الَّتِی إِذَا دُعِیتَ بِهَا عَلَی الْأَمْوَاتِ لِلنُّشُورِ انْتَشَرَتْ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُعَرِّفَنِی بَرَکَةَ هَذَا الْیَوْمِ وَ یُمْنَهُ وَ تَرْزُقَنِی خَیْرَهُ وَ تَصْرِفَ عَنِّی شَرَّهُ وَ تَکْتُبَنِی فِیهِ مِنْ خِیَارِ حُجَّاجِ بَیْتِکَ الْحَرَامِ الْمَبْرُورِ حَجُّهُمُ الْمَشْکُورِ سَعْیُهُمُ الْمَغْفُورِ ذُنُوبُهُمُ الْمُکَفَّرِ عَنْهُمْ سَیِّئَاتُهُمْ وَ أَنْ تُوَسِّعَ عَلَیَّ فِی رِزْقِی وَ تَقْضِیَ عَنِّی دَیْنِی وَ تُؤَدِّیَ عَنِّی أَمَانَتِی وَ تَکْشِفَ عَنِّی ضُرِّی وَ تُفَرِّجَ عَنِّی هَمِّی وَ غَمِّی وَ کَرْبِی وَ تُبْلِغَنِی أَمَلِی وَ تُعْطِیَنِی سُؤْلِی وَ مَسْأَلَتِی وَ تَزِیدَنِی فَوْقَ رَغْبَتِی وَ تُوصِلَنِی إِلَی بُغْیَتِی سَرِیعاً عَاجِلًا

به چیزی از علم او، جز به آنچه بخواهد، احاطه نمی یابند. کرسیِ او آسمان ها و زمین را در بر گرفته، و نگهداری آنها بر او دشوار نیست، و اوست والایِ بزرگ. در دین هیچ اجباری نیست. و راه از بیراهه بخوبی آشکار شده است. پس هر کس به طاغوت کفر ورزد، و به خدا ایمان آورد، به یقین، به دستاویزی استوار، که آن را گسستن نیست، چنگ زده است. و خداوند شنوایِ داناست. خداوند سرور کسانی است که ایمان آورده اند. آنان را از تاریکیها به سوی روشنایی به در می برد. و [لی] کسانی که کفر ورزیده اند، سرورانشان [همان عصیان گران] طاغوتند، که آنان را از روشنایی به سوی تاریکیها به در می برند. آنان اهل آتشند که خود، در آن جاودانند.}

به نام خداوند رحمت گر مهربان بگو: «او خدایی است یکتا، خدای صمد. نه کس را زاده، نه زاییده از کَس، و او را هیچ همتایی نباشد.» ⁽¹⁾

به نام خداوند رحمت گر مهربان بگو: «پناه می برم به پروردگار سپیده دم، از شرّ آنچه آفریده، و از شرّ تاریکی چون فراگیرد، و از شرّ دمندگان افسون در گره ها، و از شرّ [هر] حسود، آن گاه که حَسَد ورزد.» ⁽²⁾

به نام خداوند رحمتگر مهربان بگو: «پناه می برم به پروردگار مردم، پادشاه مردم، معبودِ مردم، از شرّ وسوسه گر نهانی آن کس که در سینه های مردم وسوسه می کند، چه از جنّ و [چه از] انس.» ⁽³⁾

«سبحان ربک رب العزه عما تصفون ... .» ⁽⁴⁾{منزّه است پروردگار تو، پروردگار شکوهمند، از آنچه وصف می کنند. و درود بر فرستادگان. و ستایش، ویژه خدا، پروردگار جهانیان است.}

خداوندا به آن اسم هایت که هرگاه برای گشوده شدن کلیدهای بسته درهای آسمان بدان دعا شود، باز می گردد، مسألت دارم، و به آن اسم هایت که هر گاه برای شکافته شدن تنگی های زمین بدان دعا شود، شکافته می شود، و به آن اسم هایت که هر گاه برای از بین رفتن سختی و زیان بدان دعا شود از بین می رود و به آن اسم هایت که هر گاه برای آسان گردیدن درهای سختی بدان دعا شود آسان می گردد، و به آن اسم هایت که هر گاه برای بیرون آمدن و زنده شدن مردگان بر قبرها بدان دعا شود، قبرها شکافته شده و مردگان بر انگیخته می گردند، مسألت دارم که بر محمّد و آل محمّد درود فرستی و شناختِ برکت و یُمن این روز را به من بدهی و خیر آن را نصیب من بگردانی و مرا از شرّ آن دور بگردانی و نام مرا در زمره حاجیان خانه محترم خود ثبت کنی، آنان که حجشان مقبول و سعیشان مورد تقدیر و سپاس و گناهان شان آمرزیده و اعمال بدشان بخشوده شده است. و روزی مرا وسعت بخشی و قرض و بدهی ام را پرداخت نمایی و امانتم را ادا کنی و زیان و ضرر را از من بزدایی و غم و اندوه و سختی ام را برطرف نمایی و مرا به خواسته و آرزویم برسانی و خواسته و درخواستم را به من بدهی و بیشتر از خواسته و آرزویم به من ببخشایی و خیلی زود مرا به هدف و خواسته ام برسانی

وَ تَخَیَّرَ لِی وَ تَخْتَارَ لِی بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ- وَ اجْعَلِ اسْمِی فِی هَذَا الْیَوْمِ فِی السُّعَدَاءِ وَ رُوحِی مَعَ الشُّهَدَاءِ وَ إِحْسَانِی فِی عِلِّیِّینَ وَ إِسَاءَتِی مَغْفُورَةً وَ هَبْ لِی یَقِیناً تُبَاشِرُ بِهِ قَلْبِی وَ إِیمَاناً یَذْهَبُ بِالشَّکِّ عَنِّی وَ آتِنِی فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنِی عَذَابَ النَّارِ⁽¹⁾.

توضیح

و ما أقلت الأرض منی أی حملته من جوارحی و أعضائی و من تشمله عنایتی أی اعتنائی و اهتمامی بأمره و کذا قوله کل من یعنینی أمره أی یهمنی و قد مر تفسیر الآیات.

إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أی إن قدرتم أن تخرجوا من جوانبهما هاربین من الله فارین من قضائه فَانْفُذُوا أی فأخرجوا لا تَنْفُذُونَ أی لا تقدرون علی النفوذ إِلَّا بِسُلْطانٍ أی إلا بقوة و قهر و أنی لکم ذلک أو إن قدرتم أن تنفذوا لتعلموا ما فی السماوات و الأرض فانفذوا لتعلموا لکن لا تنفذون و لا تعلمون إلا ببینة نصبها الله فتعرجون علیها بأفکارکم فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ أی من البینة و التحذیر و المساهلة و العفو مع کمال القدرة أو مما نصب من المصاعد العقلیة و المعارج النقلیة فتنفذون بها إلی ما فوق السماوات العلی.

یُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ أی لهب مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ أی دخان أو صفر مذاب یصب علی رءوسهم فَلا تَنْتَصِرانِ أی فلا تمتنعان فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ فإن التهدید لطف و التمیز بین المطیع و العاصی بالجزاء و الانتقام من الکفار من عداد الآلاء.

لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ قال الطبرسی ⁽²⁾تقدیره لو کان الجبل مما ینزل علیه القرآن و یشعر به مع غلظة و جفاء طبعه و کبر جسمه لخشع لمنزله و انصدع من خشیته تعظیما لشأنه فالإنسان أحق بهذا لو عقل ما فیه و قیل معناه

و مرا برگزینی و مرا انتخاب کنی ای مهربان ترین مهربانان.

پروردگارا بر محمد و آل محمد درود بفرست و اسم مرا در این روز در طومار سعادتمندان و روحم را با ارواح شهدا و اعمال نیکم را در علیّیّن و کارهای بدم را آمرزیده سازی و یقینی به من ارزانی ده که قلبم را با آن دمساز کنی و ایمانی که به وسیله آن زنگار شک را از خاطرم بزدایی و مرا در دنیا بهره ای نیک و در آخرت بهره ای نیک عطا فرما و از عذاب دوزخ مرا دور نگه دار.» ⁽³⁾

توضیح

«و ما اقلّت الارض منّی» یعنی آنچه از اعضا و اندام های من که زمین حمل می کند. «و من تشمله عنایتی» یعنی توجه و اهتمام من به امر او. همچنین سخن ایشان «کل من یعنینی امره» یعنی کسانی که کار آن ها برای من مهم است. و تفسیر آیات مذکور پیش تر بیان شد.

«ان استطعتم ان تنفذوا من اقطار السموات و الارض» یعنی اگر می توانید از اطراف آسمان ها و زمین برای فرار از خداوند و گریز از قضا و قدر او بیرون بروید. «فانفذوا» یعنی بیرون بروید. «لا تنفذون» یعنی نمی توانید بدان نفوذ کنید. «الا بسلطان» یعنی مگر با با قدرت و تسلط و از کجا می توانید این چنین قدرتی داشته باشید؟ یا معنی آن بدین گونه است: اگر توانستید نفوذ کنید تا بر آنچه در آسمان ها و زمین است آگاهی پیدا کنید، نفوذ کنید آن را بدانید اما نفوذ نمی کنید و نمی دانید مگر با دلیل و برهانی که خداوند آن را قرار دهد تا با افکارتان بر آن بالا بروید. «فبأی آلاء ربکما تکذّبان» پس ای گروه انس و جن کدامین نعمتهای پروردگارتان را تکذیب می کنید، یعنی نعمتِ دلیل و برهان و هشدار و آسان گیری و گذشت با وجود قدرت کامل، یا آنچه خداوند از پله های عقلی و پله های نقلی قرار داده است و شما به وسیله آن بر بالای آسمان های بلند نفوذ می کنید.

«یرسل علیکما شواظ» یعنی فرو فرستاد بر شما شراره. «من نار و نحاس» یعنی دود یا مس ذوب شده که بر سر آنان می ریزد. «فلا تنتصران» یعنی نمی توانید آن را بازدارید. «فبأی آلاء ربکما تکذبّان» در حقیقت تهدید در این آیه، لطف است. فرق گذاشتن بین فرمانبردار و عصیان گر با پاداش دادن (به مومنان)و انتقام از کافران، از جمله نعمت های خداوند قرار داده شده است.

«لو انزلنا هذا القرآن علی جبل» طبرسی گوید: ⁽⁴⁾تقدیر آیه اینگونه است که اگر کوه از جمله چیزهایی می بود که قرآن بر آن نازل می شد و با وجود سختی و سرشت خشک و بزرگی هیکلش برای نازل کننده آن فروتنی می کرد و از ترس آن به خاطر بزرگداشت منزلت او از هم می پاشید. پس انسان اگر آنچه در آن است را درک کند، بدان شایسته تر است و گفته شده معنای آیه بدین صورت است که

لو کان الکلام ببلاغته یصدع الجبل لکان هذا القرآن یصدعه و قیل إن المراد به ما یقتضیه الظاهر بدلالة قوله وَ إِنَّ مِنْها لَما یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ و هذا وصف للکافر بالقسوة حیث لم یلن قلبه بمواعظ القرآن الذی لو نزل علی جبل لتخشع و یدل علی أن هذا تمثیل قوله وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ الآیة.

و الرجعی بالضم مصدر بمعنی الرجوع أی إلیک رجوع الخلائق للجزاء و الحساب و إلیک المنتهی أی انتهاء الخلائق و رجوعهم فی الدنیا و الآخرة و قد ورد فی أخبار کثیرة فی تأویل قوله سبحانه وَ أَنَّ إِلی رَبِّکَ الْمُنْتَهی أن المعنی إذا انتهی الکلام إلی الله فأمسکوا و قد مر فی کتاب التوحید.

أن نذل أو نخزی یمکن تخصیص الأول بالدنیا و الثانی بالعقبی فإن الخزی هو الذل و الهوان أمشی به فی الناس مقتبس من قوله تعالی أَ وَ مَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُماتِ لَیْسَ بِخارِجٍ ⁽¹⁾مثل به من هداه الله و أنقذه من الضلال و جعل له نور الحجج و الآیات یتأمل فی الأشیاء فیمیز بین الحق و الباطل و المحق و المبطل و المشی بین الناس یمکن أن یکون بالهدایة و الإرشاد أو یمشی به بینهم محترزا من ضلالتهم أو المراد المشی العقلانی بقدم الفکر و النظر و قد مر فی الأخبار الکثیرة تأویل النور بالإمام علیه السلام.

فالِقُ الْإِصْباحِ أی شاق عمود الصبح عن ظلمة اللیل أو عن بیاض النهار أو شاق ظلمة الإصباح و هو الغبش الذی یلیه و الإصباح فی الأصل مصدر سمی به الصبح و جاعل اللیل سکنا یسکن إلیه من تعب بالنهار لاستراحته فیه من سکن إلیه إذا اطمأن إلیه استیناسا به أو یسکن فیه الخلق من قوله لِتَسْکُنُوا فِیهِ .

وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ بالنصب عطفا علی محل اللیل أو بالجر عطفا علی اللفظ کما قرئ بهما حُسْباناً أی علی أدوار مختلفة تحسب بها الأوقات

اگر سخن با بلاغتش کوه را از هم جدا می کرد و پاره می کرد، یقینا این قرآن کوه را از هم می پاشید. و گفته شده مقصود از آن معنایی است که ظاهر آیه آن را اقتضا می کند با دلالت این سخن خداوند: «وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللّهِ» ⁽²⁾{ و برخی از آنها از بیم خدا فرو می ریزد.} و این توصیفی برای سنگدلی کافر است به گونه ای که قلب او با پندهای قرآن که اگر بر کوه نازل می شد از هم می پاشید، نرم نمی شود و بر این دلالت دارد که این آیه تمثیل و نمایان کننده این سخن خداوند است: «و تلک الامثال ... » ⁽³⁾{و این مثل هایی است ... }

«الرجعی» با ضمه راء مصدر به معنای رجوع است یعنی بازگشت مخلوقات برای گرفتن پاداش و حساب رسی به سوی توست. «الیک المنتهی» یعنی سرانجام مخلوقات و بازگشت آنان در دنیا و آخرت به نزد توست، و در احادیث فراوانی در تأویل این سخن خداوند پاک و منزه «الی ربّک المنتهی» وارد شده که معنای آیه بدین گونه است که هرگاه سخنی به خداوند منتهی شود از سخن گفتن بپرهیزید، که پیش تر در کتاب توحید بیان شد.

«أن نذلّ أو نخزی» می توان اولی را به دنیا و دومی را به آخرت اختصاص دهیم چراکه «الخزی» زبونی و خواری است. «أمشی به فی الناس» از این سخن خداوند اقتباس شده که می فرماید: «أَوَ مَن کَانَ مَیْتًا فَأَحْیَیْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ کَمَن مَّثَلُهُ فِی الظُّلُمَاتِ لَیْسَ بِخَارِجٍ مِّنْهَا» ⁽⁴⁾{ آیا کسی که مرده [دل] بود و زنده اش گردانیدیم و برای او نوری پدید آوردیم تا در پرتو آن، در میان مردم راه برود، چون کسی است که گویی گرفتار در تاریکی هاست و از آن بیرون آمدنی نیست؟} با این عبارت برای کسی مثال آورده است که خداوند او را هدایت فرموده و از گمراهی نجات داده و برایش نور برهان و آیات روشن قرار داده تا در امور و اشیاء بیندیشد و از این طریق میان حق و باطل و میان حق دار و باطل کننده، جدایی افکند و میان آن ها تمایز قائل شود. و راه رفتن بین مردم ممکن است با هدایت گری و راهنمایی باشد یا اینکه بین آنان راه برود درحالی که از گمراهی شان دوری گزیند یا مقصود راه رفتن عقلانی با گام های خرد و بینش باشد. و در احادیث زیادی بیان شد که تاویل نور، امام علیه السلام است.

«فالق الصباح» یعنی شکافنده سپیده صبح و طلوع خورشید از تاریکی شب، یا از سفیدی روز است، یا شکافنده تاریکی صبح است و آن تاریکی ای است که پس از آن می آید. و «اصباح» در اصل مصدری که صبح بدان نام گذاری شده است. «جاعل اللیل سکناً» از خستگی روز برای استراحت در شب آرام می گیرد. که از «سکن الیه» گرفته شده، هرگاه با مانوس شدن، بدان دلگرم شده و اطمینان خاطر پیدا کند. یا اینکه مخلوقات در آن آرام می گیرند که از این سخن خداوند گرفته شده: «لتسکنوا فیه» ⁽⁵⁾{تا در آن بیارامید.}

«و الشمس و القمر» با اعراب نصب معطوف بر محل اللیل است یا با اعراب جر معطوف بر لفظ اللیل است همانطور که با این اعراب قرائت شده است. «حسبانا» یعنی در ادوار مختلف که اوقات با آن محاسبه می شود

و هو مصدر حسب بالفتح کما أن الحسبان بالکسر مصدر حسب بالکسر و قیل جمع حساب کشهاب و شهبان و قال الجوهری الطلبة بکسر اللام ما طلبته من شی ء.

«3»

الْإِقْبَالُ،: وَ تَدْعُو أَیْضاً فِی یَوْمِ عِیدِ الْأَضْحَی فَتَقُولُ-⁽¹⁾.

اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَکَ الْحَمْدُ کَمَا یَنْبَغِی لِعِزِّ سُلْطَانِکَ وَ جَلَالِ وَجْهِکَ- لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْحَلِیمُ الْکَرِیمُ وَ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- الْحَیُّ الْقَیُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِلَهاً وَاحِداً لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ- یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ هُوَ حَیٌّ لَا یَمُوتُ بِیَدِهِ الْخَیْرُ- وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِمَعَاقِدِ الْعِزِّ مِنْ عَرْشِکَ وَ مُنْتَهَی الرَّحْمَةِ مِنْ کِتَابِکَ وَ بِاسْمِکَ الْعَظِیمِ وَ جَدِّکَ الْأَعْلَی وَ بِکَلِمَاتِکَ التَّامَّاتِ الَّتِی لَا یُجَاوِزُهُنَّ بَرٌّ وَ لَا فَاجِرٌ .

وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ الْمُحْیِی الْمُمِیتُ الْغَفُورُ الْوَدُودُ- ذُو الْعَرْشِ الْمَجِیدُ الْفَعَّالُ لِمَا یُرِیدُ الْحَیُّ الْقَیُّومُ الَّذِی لَا یَمُوتُ قُدُّوسٌ قُدُّوسٌ تَبَارَکْتَ وَ تَعَالَیْتَ خَالِقُ مَا یُرَی وَ مَا لَا یُرَی فَإِنَّکَ بَدِیعٌ لَمْ یَکُنْ قَبْلَکَ شَیْ ءٌ وَ سَمِیعٌ لَمْ یَکُنْ دُونَکَ شَیْ ءٌ وَ رَفِیعٌ لَمْ یَکُنْ فَوْقَکَ شَیْ ءٌ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْمَخْزُونِ الْمَکْنُونِ وَ بِاسْمِکَ التَّامِّ النُّورِ وَ بِاسْمِکَ الطُّهْرِ الطَّاهِرِ وَ بِاسْمِکَ الَّذِی إِذَا سُئِلْتَ بِهِ أَعْطَیْتَ وَ إِذَا دُعِیتَ بِهِ أَجَبْتَ وَ إِذَا سُمِّیتَ بِهِ رَضِیتَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَرْحَمَنِی وَ تَرْحَمَ وَالِدَیَّ وَ مَا وَلَدَا وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِماتِ وَ الْقانِتِینَ وَ الْقانِتاتِ- وَ الذَّاکِرِینَ اللَّهَ کَثِیراً وَ الذَّاکِراتِ وَ أَنْ تُفَرِّجَ عَنِّی هَمِّی وَ غَمِّی وَ کَرْبِی وَ ضِیقَ صَدْرِی وَ تَقْضِیَ عَنِّی دُیُونِی وَ تُؤَدِّیَ عَنِّی أَمَانَتِی وَ تُوصِلَنِی إِلَی بُغْیَتِی وَ تُسَهِّلَ لِی مَحَبَّتِی وَ تُیَسِّرَ لِی إِرَادَتِی سَرِیعاً عَاجِلًا

و این کلمه مصدر «حسَب» با فتحه سین است همانگونه که حِسبان با کسره سین مصدر حسِب با کسره سین می باشد. و گفته شده حسبان جمع کلمه حساب مانند شهبان که جمع کلمه شهاب است و جوهری گوید: «الطلِبه» با کسره لام آن چیزی است که آن را از چیزی بخواهی .

روایت 3

اقبال: همچنین در روز عید قربان دعا می کنی و می گویی:

«خداوند بزرگ است خداوند بزرگ است، هیچ معبودی جز خداوند یکتا نیست و خداوند از هر چیزی بزرگ تر است و حمد و سپاس مخصوص خدا است. خداوندا ای پروردگار ما حمد و سپاس برای توست آنگونه که شایسته عزت سلطان و عظمت ذات تو باشد هیچ معبودی جز تو وجود ندارد تو بردبارِ حکیمی، و پاک و منزه است خداوند که پروردگار آسمان های هفت گانه و پروردگار عرش بزرگ است و حمد و سپاس مخصوص پرودگار جهانیان است.

خداوندا من با اسمت از تو مسألت دارم با اسم خداوند رحمت گر مهربان، معبودی که زنده و برپادارنده است نه خوابی سبک او را فرو

می گیرد و نه خوابی گران. هیچ معبودی جز خداوند نیست، معبود یکتاست زنده می کند و می میراند و او زنده ای است که نمی میرد خیر و برکت به دست اوست و او بر انجام هر چیزی تواناست. خداوندا من به عظمت آن جایگاه ها از عرشت که عظمت و عزت بسته بدان جا است و به حق منتهای رحمتت از کتابت و به اسم بزرگت و شوکت والایت و کلمات تامه ات که نیکوکار و بدکار از آن ها نگذرد، از تو مسأت دارم.

و با اسم تو، با اسم خداوند رحمت گر مهربان که هیچ معبودی جز او نیست او زنده برپادارنده و زنده کننده میراننده آمرزنده دوستدار مؤمنان صاحب ارجمند عرش که هر آنچه بخواهد انجام می دهد، او زنده برپادارنده ای است که نمی میرد، پاک و منزه، پاک و منزه از هر عیب و نقص است. برکت و کرمت همه را فرا گرفته و در بزرگی و برتری کسی به تو نمی رسد آفریننده آنچه دیده می شود آنچه دیده نمی شود، تو پدیدآورنده ای هستنی که چیزی پیش از تو نبوده است و شنونده ای هستنی که شنونده تر از تو چیزی نیست و بلندی هستی که بالاتر از تو چیزی نیست. به اسم مخزون و مکنون تو به اسم کامل و نور تو به اسم پاک و پاکیزه ات و به اسمی که چون با آن از تو درخواست شود می بخشایی و چون بدان بخوانند اجابت کنی و چون بدان اسم خوانده شوی خشنود می گردی، از تو می خواهم بر محمد و آل محمد درود بفرستی و بر من و پدر و مادرم و فرزندان آن ها و بر مردان و زنان با ایمان و مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان عبادت پیشه و مردان و زنانی که خداوند را فراوان یاد می کنند رحم بنمایی و غم و انده و سختی و دلتنگی ام را برطرف کنی و قرض هایم را پرداخت نمایی و امانتم را ادا کنی و مرا به خواسته و آرزویم برسانی و محبتم را بر من آسان کنی و اراده ام را خیلی سریع بر من میسّر گردانی

إِنَّکَ قَرِیبٌ مُجِیبٌ.

اللَّهُمَّ اشْرَحْ صَدْرِی لِلْإِسْلَامِ وَ زَیِّنِّی بِالْإِیمَانِ وَ أَلْبِسْنِی التَّقْوَی وَ قِنِی عَذَابَ النَّارِ اللَّهُمَّ رَبَّ النُّجُومِ السَّائِرَةِ وَ رَبَّ الْبِحَارِ الْجَارِیَةِ وَ رَبَّ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ- مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ رَحْمَانَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ رَحِیمَهُمَا تُعْطِی مِنْهُمَا مَا تَشَاءُ وَ تَمْنَعُ مِنْهُمَا مَا تَشَاءُ اقْضِ عَنِّی دَیْنِی وَ فَرِّجْ عَنِّی کُلَّ هَمٍّ وَ بَلَاءٍ إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعَاءِ فَعَّالٌ لِمَا تَشَاءُ قَرِیبٌ مُجِیبٌ .

اللَّهُمَّ اجْعَلْ حُبَّکَ أَحَبَّ الْأَشْیَاءِ إِلَیَّ وَ اجْعَلْ أَخْوَفَ الْأَشْیَاءِ عِنْدِی خَوْفَکَ وَ ارْزُقْنِی الشَّوْقَ إِلَی لِقَائِکَ وَ أَقْرِرْ عَیْنَیَّ بِعِبَادَتِکَ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ إِلَهاً وَاحِداً أَحَداً فَرْداً صَمَداً لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ.

لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَخْتِمُ بِهَا عَمَلِی- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عِنْدَ خُرُوجِ نَفْسِی- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَسْکُنُ بِهَا قَبْرِی- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَلْقَی بِهَا رَبِّی اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً عَلَی حَمْدٍ وَ لِکُلِّ أَسْمَائِکَ حَمْدٌ وَ فِی کُلِّ شَیْ ءٍ لَکَ حَمْدٌ وَ کُلُّ شَیْ ءٍ لَکَ عَبْدٌ اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً عَلَی حَمْدٍ حَمْداً دَائِماً أَبَداً خَالِداً لِخُلُودِکَ وَ زِنَةَ عَرْشِکَ وَ کَمَا یَنْبَغِی لِکَرَمِ وَجْهِکَ وَ عِزِّ جَلَالِکَ وَ عِظَمِ رُبُوبِیَّتِکَ وَ کَمَا أَنْتَ أَهْلُهُ اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ عَلَی الْبَأْسَاءِ وَ لَکَ الْحَمْدُ عَلَی الضَّرَّاءِ حَمْداً یُوَافِی نِعَمَکَ وَ یُکَافِی مَزِیدَکَ.

اللَّهُمَّ أَنْتَ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ضِیَاءُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَلِکُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ ذُو الْعِزِّ وَ الْفَضْلِ وَ الْعَظَمَةِ وَ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْقُدْرَةِ عَلَی خَلْقِکَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِأَسْمَائِکَ کُلِّهَا یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ یَا اللَّهُ أَسْأَلُکَ بِأَسْمَائِکَ یَا قَدِیمُ یَا قَدِیرُ یَا دَائِمُ یَا فَرْدُ یَا وَتْرُ یَا أَحَدُ یَا صَمَدُ یَا مَنْ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ یَا نُورَ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ هُدَی کُلِّ شَیْ ءٍ وَ مَالِکَ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ مُنْتَهَی کُلِّ شَیْ ءٍ وَ مُمِیتَ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ مُحْیِیَ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ خَالِقَ کُلِّ شَیْ ءٍ أَنْتَ الْخَالِقُ الْبَارِئُ لَکَ الْبَقَاءُ وَ یَفْنَی

همانا تو نزدیک و اجابت کننده ای.

خداوندا سینه ام را برای اسلام گشاده کن و مرا با ایمان زینت بده و لباس تقوا بر من بپوشان و مرا از عذاب آتش دور نگه دار. پروردگارا ای خدای ستاره های در حال حرکت و ای خدای دریاهای روان و ای خدای دنیا و آخرت، تویی که فرمان روایی، هر آن کس را که خواهی فرمانروایی بخشی و از هر که خواهی فرمانروایی را باز ستانی و هر که را خواهی، عزت بخشی و هر که را خواهی، خوار گردانی همه خوبی ها به دست توست، و تو بر هر چیز توانایی. ای بخشاینده دنیا و آخرت و مهربان به آن دو، دنیا و آخرت را به هر که خواهی دهی و از هر که خواهی بازداری، قرضم را ادا کن و همه غم و اندو ها و مصیبت هایم را برطرف نما چرا که تو شنونده دعایی و هر آنچه را بخواهی انجام می دهی و تو نزدیکی اجابت کننده ای.

خداوندا محبت خود را محبوب ترین چیز در نزد من قرار بده و خوف از تو را بیمناک ترین چیزها در نزد من قرار بده و شور و اشتیاق به ملاقات خویش را به من ارزانی فرما و با عبادتت چشمم را روشنی ببخش. هیچ معبودی جز خداوند نیست، بی همتا است و شریکی ندارد و معبود یکتا و تک و فرد و بی نیاز است و همسر و فرزندی اختیار نکرده است و نه کس را زاده، نه زاییده شده از کَسی، و او را هیچ همتایی نباشد.

با لا اله الا الله عملم را به پایان می رسانم و با لا اله الا الله جانم از تن بیرون می رود و با لا اله الا الله در قبر جای می گیرم و با لا اله الا الله با پروردگارم ملاقات می کنم. خداوندا حمد و سپاس مخصوص توست حمد برحمد ، و برای همه نام هایت حمد و سپاس است و در هر چیزی که از آنِ توست حمد و سپاس است و هر چیزی بنده توست. پروردگارا حمد و سپاس مخصوص توست سپاس بر روی سپاس، حمد و سپاسی همیشگی و جاودانه برابر با جاودانگی ات و به وزن عرش پادشاهی ات و سپاسی که شایسته بزرگواری ذاتت، و عزت شکوه و جلال و عظمت پروردگاریت است و همانگونه که تو شایسته آن هستی. حمد و سپاس در سختی و زیان برای توست سپاسی که درخور نعمت های تو و شایسته فزونی کرمت باشد.

پروردگارا تو روشنایی بخش آسمان ها و زمین و نورانی کننده آسمان ها و زمین و مالک و پادشاه آسمان ها و زمین هستی. تو صاحب عزت و عظمت و کبریاء و قدرت بر مخلوقات هستی، من با همه نام هایت از تو مسألت دارم ای الله ای الله ای الله هیچ معبودی جز تو نیست ای الله با نام هایت ای دیرینه ای توانا ای پایدار ای بی همتا ای احد ای صمد ای خدائی که نه کس را زاده، نه زاییده شده از کَسی، و هیچ همتایی ندارد، از تو مسألت دارم.

پروردگارا من از تو مسألت دارم ای روشنایی بخش هر چیز و ای هدایت گر هر چیز و ای مالک هر چیز و ای سرانجام هر چیز و ای میراننده هر چیز و ای زنده کننده هر چیز و ای آفریننده هر چیز تو آفریننده و پدیدآورنده ای، بقا و ماندگاری مخصوص توست و

کُلُّ شَیْ ءٍ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِأَسْمَائِکَ کُلِّهَا مَعَ اسْمِکَ الْعَظِیمِ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ أَسْأَلُکَ بِوَجْهِکَ الْکَرِیمِ وَ نُورِکَ الْقَدِیمِ وَ عَفْوِکَ الْعَظِیمِ- لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ یَا کَرِیمُ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِلَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَ بِاسْمِکَ الَّذِی خَلَقْتَ بِهِ النُّورَ الَّذِی أَضَاءَ کُلَّ شَیْ ءٍ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی خَلَقْتَ بِهِ الظُّلْمَةَ الَّتِی أَطْبَقَتْ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی خَلَقْتَ الْخَلْقَ وَ بِهِ تُمِیتُ الْخَلْقَ بِهِ بِهِ بِهِ أَسْأَلُکَ یَا جَمِیلُ یَا حَیُّ یَا قَیُّومُ یَا بَاعِثُ یَا وَارِثُ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ .

أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْعَظِیمِ الَّذِی خَلَقْتَ بِهِ الْعَرْشَ الْعَظِیمَ فَإِنَّکَ خَلَقْتَهُ بِاسْمِکَ الْعَظِیمِ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی طَوَّقْتَ بِهِ حَمَلَةَ الْعَرْشِ حِینَ حَمَّلْتَهُمْ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی بِهِ أَحَطْتَ الْأَرْضَ فَإِنَّهُ اسْمُکَ یَا اللَّهُ یَا رَبِّ یَا رَبِّ یَا رَبِّ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی خَلَقْتَ بِهِ الْمَلَائِکَةَ الْخَارِجِینَ مِنَ الْأَقْطَارِ فَإِنَّکَ خَلَقْتَهُمْ بِاسْمِکَ الْعَزِیزِ یَا قَرِیبُ یَا مُجِیبُ یَا بَاعِثُ یَا وَارِثُ أَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُفَرِّجَ عَنِّی کُلَّ هَمٍّ وَ غَمٍّ وَ کَرْبٍ وَ ضُرٍّ وَ ضِیقٍ أَنَا فِیهِ وَ أَنْ تَسْتَنْقِذَنِی مِنْ وَرْطَتِی وَ تُخَلِّصَنِی مِنْ مِحْنَتِی وَ أَنْ تُبْلِغَنِی أَمَلِی سَرِیعاً عَاجِلًا بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

اللَّهُمَّ یَا اللَّهُ یَا قَدِیمَ الْإِحْسَانِ یَا دَائِمَ الْمَعْرُوفِ یَا مَنْ لَا یَشْغَلُهُ سَمْعٌ عَنْ سَمْعٍ وَ لَا یُغَلِّطُهُ وَ لَا یُضْجِرُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّینَ وَ لَا یَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ وَ لَا تَتَعَاظَمُهُ الْحَوَائِجُ یَا مُطْلِقَ الْإِطْلَاقِ یَا مُدِرَّ الْأَرْزَاقِ یَا فَتَّاحَ الْأَغْلَاقِ یَا مُنْقِذَ مَنْ فِی الْوَثَاقِ یَا وَاحِدُ یَا رَزَّاقُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ وَ اقْضِ لِی جَمِیعَ حَوَائِجِی وَ اکْشِفْ ضُرِّی فَإِنَّهُ لَا یَکْشِفُهُ أَحَدٌ سِوَاکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

اللَّهُمَّ قَدْ أَکْدَی الطَّلَبُ وَ أَعْیَتِ الْحِیَلُ إِلَّا عِنْدَکَ وَ سُدَّتِ الْمَذَاهِبُ وَ ضَاقَتِ الطُّرُقُ إِلَّا إِلَیْکَ وَ خَابَتِ الثِّقَةُ وَ اخْتُلِفَ الظَّنُّ إِلَّا بِکَ وَ تَصَرَّمَتِ الْأَشْیَاءُ وَ کَذَبَتِ الْعِدَاتُ إِلَّا عِدَتَکَ .

اللَّهُمَّ وَ إِنِّی أَجِدُ سُبُلَ الْمَطَالِبِ إِلَیْکَ مُشْرَعَةً وَ مَنَاهِلَ الرَّجَاءِ إِلَیْکَ مُتْرَعَةً وَ الِاسْتِعَانَةَ بِفَضْلِکَ لِمَنِ ائْتَمَّ بِکَ مُبَاحَةً وَ أَبْوَابَ الدُّعَاءِ لِمَنْ دَعَاکَ مُفَتَّحَةً وَ أَعْلَمُ أَنَّکَ لِدَاعِیکَ بِمَوْضِعِ إِجَابَةٍ وَ لِلصَّارِخِ إِلَیْکَ بِمَرْصَدِ إِغَاثَةٍ وَ أَنَّ الْقَاصِدَ إِلَیْکَ

هر چیزی نابود می شود. من با همه نام هایت به همراه اسم بزرگت پروردگار عرش بزرگ، از تو مسألت دارم. هیچ معبودی جز تو نیست با ذات بخشنده ات و نور دیرینه ات و بخشش بزرگت از تو مسألت دارم و هیچ معبودی جز تو نیست ای کریم و بخشنده.

پروردگارا من با لا اله الا انت و با اسمی که با آن نور را آفریدی که همه چیز را نورانی کرد از تو مسألت دارم و با اسمی که بدان تاریکی را آفریدی که همه چیز را پوشانید از تو مسألت دارم و با اسمی که بدان مخلوقات را آفریدی و با آن خلق را می میرانی مسألت دارم، با آن اسم با آن اسم با آن اسم از تو مسألت دارم ای زیبا ای زنده، ای برپادارنده، ای برانگیزنده، ای ارث برنده، ای صاحب شکوه و بخشش.

با اسم بزرگت که عرش بزرگ را با آن آفریدی از تو مسألت دارم، تو آن را با اسم بزرگت آفریدی. با اسمی که با آن حاملان عرش را احاطه کردی آن سان که آنان را حمل نمودی از تو مسألت دارم، و با اسمی که بدان زمین را احاطه کردی از تو مسألت دارم، آن اسم توست ای الله ای پروردگار ای پروردگار ای پرودگار با اسمی که فرشتگان خارج از سرزمین ها را آفریدی از تو مسألت دارم به درستی که تو آنان را با اسم عزیز و بزرگوارت آفریدی. ای نزدیک ای اجابت کننده ای برانگیزنده ای ارث برنده، از تو می خواهم بر محمد و آل محمد درود بفرستی و هر گونه غم و اندوه و سختی و زیان و تنگنایی که من در آن هستم را بر طرف نمایی و مرا از نابودی نجات بده و از رنج و سختی رهاییم بخش و از تو می خواهم خیلی زود مرا به آرزو و خواسته ام برسانی ای مهربان ترین مهربانان.

پروردگارا ای الله ای احسان کننده دیرینه، ای دارنده نیکی های همیشگی ای کسی که شنیدن دعایی تو را از شنیدن دعاها به خود مشغول نمی کند ای کسی که اصرار اصرارکنندگان او را به اشتباه وا نمی دارند و او را آزرده خاطر نمی کنند و هیچ کاری تو را بر کار دیگری مشغول نمی سازد و نیازهای مردم بر او بزرگ نمی شود ای آزاد کنننده آزاد شدگان و ای سرازیر کننده روزی ها و ای گشاینده درهای بسته، ای نجات دهنده کسانی که در بنداند، ای واحد ای روزی دهنده، بر محمد و آله محمد درود بفرست و همه نیازهایم را برآورده ساز و آسیب و ضررم را برطرف کن چرا که غیر از تو کسی آن را برطرف نمی کند ای مهربان ترین مهربانان.

خداوندا طلب، سخت و دشوار شد و چاره ها لنگ و درمانده است جز نزد تو. و مسیرها بسته و راه ها تنگ است جز به سوی تو. و اعتماد و اطمینان ناامید و ظن و گمان ها مختلف در آمده جز به تو. و چیزها بریده و وعده ها دروغ درآمده جز وعده های تو.

خداوندا و من راه های خواسته ها را می یابم که به سوی تو بازشده، و آبشخورهای امیدواری در نزد تو لبریز است، و یاری با فضل تو برای کسی که تو را قصد کرده مباح است، و درهای دعا برای کسی که تو را بخواند گشوده است. و بدان تو برای آن کس که تو را بخواند در جایگاه اجابتی، و برای آن کس که شیون کنان از تو یاری جوید در مکان یاری هستی، و برای کسی که تو را قصد می کند

قَرِیبُ الْمَسَافَةِ وَ مُنَاجَاةَ الرَّاحِلِ إِلَیْکَ غَیْرُ مَحْجُوبَةٍ عَنْ أَسْمَاعِکَ وَ أَنَّ اللَّهْفَ إِلَی جُودِکَ وَ الرِّضَا بِعِدَتِکَ وَ الِاسْتِغَاثَةَ بِفَضْلِکَ عِوَضٌ عَنْ مَنْعِ الْبَاخِلِینَ وَ خَلَفٌ مِنْ خَتْلِ الْمُوَارِبِینَ .

اللَّهُمَّ وَ إِنِّی أَقْصِدُکَ بِطَلِبَتِی وَ أَتَوَجَّهُ إِلَیْکَ بِمَسْأَلَتِی وَ أُحْضِرُکَ رَغْبَتِی وَ أَجْعَلُ بِکَ اسْتِغَاثَتِی وَ بِدُعَائِکَ تَحَرُّمِی مِنْ غَیْرِ اسْتِحْقَاقٍ مِنِّی لِاسْتِمَاعِکَ- لَا اسْتِیجَابٍ لِإِجَابَتِکَ عَنْ بَسْطِ یَدٍ إِلَی طَاعَتِکَ أَوْ قَبْضِ یَدٍ مِنْ مَعَاصِیکَ وَ لَا اتَّعَاظٍ مِنِّی لِزَجْرِکَ وَ لَا إِحْجَامٍ عَنْ نَهْیِکَ إِلَّا لَجْأً إِلَی تَوْحِیدِکَ وَ مَعْرِفَتِکَ بِمَعْرِفَتِی أَنْ لَا رَبَّ لِی غَیْرُکَ وَ لَا قُوَّةَ وَ لَا اسْتِعَانَةَ إِلَّا بِکَ إِذْ تَقُولُ یَا إِلَهِی وَ سَیِّدِی وَ مَوْلَایَ لِمُسْرِفِی عِبَادِکَ- لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ وَ تَقُولَ لَهُمْ إِفْهَاماً وَ مَوْعِظَةً وَ تَکْرَاراً- وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ فَارْحَمْنَا بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ اکْشِفْ ضُرِّی وَ نَحِیبِی إِلَیْکَ إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ .

اللَّهُمَّ یَا رَبِّ تَکْذِیباً لِمَنْ أَشْرَکَ بِکَ وَ رَدّاً عَلَی مَنْ جَعَلَ الْحَمْدَ لِغَیْرِکَ تَبَارَکْتَ وَ تَعَالَیْتَ عُلُوّاً کَبِیراً بَلْ أَنْتَ اللَّهُ لَکَ الْحَمْدُ رَبَّ الْعَالَمِینَ أَنْتَ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ أَنْتَ اللَّهُ الْعَلِیمُ الْحَلِیمُ أَنْتَ اللَّهُ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ أَنْتَ اللَّهُ مَلِکُ یَوْمِ الدِّینِ أَنْتَ اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ إِلَیْکَ یَعُودُ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ أَنْتَ اللَّهُ الْخَالِقُ عَالِمُ السِّرِّ وَ أَخْفَی- لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ الْفَرْدُ الصَّمَدُ لَمْ تَلِدْ وَ لَمْ تُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَکَ کُفُواً أَحَدٌ .

اللَّهُمَّ إِنَّکَ حَیٌّ لَا تَمُوتُ وَ خَالِقٌ لَا تُغْلَبُ وَ بَصِیرٌ لَا تَرْتَابُ وَ سَمِیعٌ لَا تَشُکُّ وَ صَادِقٌ لَا تَکْذِبُ وَ قَاهِرٌ لَا تُقْهَرُ وَ بَدِی ءٌ لَا تَتَغَیَّرُ وَ قَرِیبٌ لَا تَبْعُدُ وَ قَادِرٌ لَا تُضَادُّ وَ غَافِرٌ لَا تَظْلِمُ وَ صَمَدٌ لَا تُطْعَمُ وَ قَیُّومٌ لَا تَنَامُ وَ مُجِیبٌ لَا تَسْأَمُ وَ جَبَّارٌ لَا تَکَلَّمُ وَ عَظِیمٌ لَا تُرَامُ وَ عَالِمٌ لَا تُعَلَّمُ وَ قَوِیٌّ لَا تَضْعُفُ وَ وَفِیٌّ لَا تُخْلِفُ وَ عَدْلٌ لَا تَحِیفُ وَ غَنِیٌّ لَا تَفْتَقِرُ وَ کَبِیرٌ لَا تُغَادِرُ وَ حَکِیمٌ لَا تَجُورُ وَ مُمْتَنِعٌ لَا تُمَانَعُ وَ مَعْرُوفٌ لَا تُنْکَرُ وَ وَکِیلٌ لَا تُخْفَی وَ غَالِبٌ لَا تُغْلَبُ وَ بَرٌّ لَا تُسْتَأْمَرُ

نزدیکی، و مناجات کسی که به سوی تو سفر کرده از شنیدن تو پوشیده نمی ماند و اشتیاق شدید به بخشش تو و خشنودی به وعده تو و یاری از فضل تو، عوض و جایگزینی است برای ممانعت انسان های بخیل و خلف وعده کسی که فریب خورده ها را فریب داده است .

خداوندا و من با خواسته ام تو را قصد کردم و با مسألتم به سوی تو روی کردم و اشتیاقم را در حضور تو قرار می دهم و یاری خواستنم را برای تو نهادم و حرمت و حمایتم را با دعای تو قرار می دهم بی آنکه شایستگی آن را داشته باشم که تو به من گوش فرا دهی و بی آنکه سزاوار اجابت تو از دست درازی برای طاعتت یا خودداری از گناهانت باشم و بی آنکه از منع کردن و خودداری از نواهیت پند پذیرم مگر اینکه به توحید و معرفت تو پناه ببرم با شناختم به اینکه هیچ پروردگاری جز تو ندارم و هیچ قدرت و یاری ای جز با تو انجام نمی گیرد ای معبودم و ای سرورم و ای سرپرستم به آن دسته از بندگان که بر خویشتن زیادروی کردند می گویی: «لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ» ⁽¹⁾{ از رحمت خدا نومید مشوید. در حقیقت، خدا همه گناهان را می آمرزد، که او خود آمرزنده مهربان است.} و برای تفهیم آن ها و پند دادن و تکرار کردن می گویی: «وَمَن یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّهُ» ⁽²⁾{ و چه کسی جز خدا گناهان را می آمرزد؟} پس با رحمت خود ای ارحم الراحمین بر ما رحم کن و ضرر و گریه ام به سویت را برطرف کن همانا تو شنوای دانائی.

خداوندا ای پروردگارم در تکذیب کسی که برای تو شریک قائل است و در ردّ کسی که حمد و سپاس را برای غیر تو قرار داده، (می گویم) تو پاک تر و بالا تری بسیار والامقام وبزرگ بلکه تو معبود بی همتایی حمد و سپاس مخصوص توست ای پروردگار جهانیان، تو خداوند عزیز و حکیمی، تو خداوند بلند مرتبه و بزرگی، تو خداوند آمرزنده مهربانی، تو خداوند صاحب روز جزایی، تو خداوند آفریننده هر چیزی و همه چیز به سوی تو برمی گردد. تو خداوندی هستی که هیچ معبود برحقی جز تو نیست تو خداوندی هستی که آفریننده و دانای بر نهان و پوشیده تر از نهانی. هیچ معبودی جز تو نیست، یکتا و احد و فرد و صمدی، نه کسی را زاده ای و نه از کسی زاده شده ای و تو را هیچ همتایی نیست .

خداوندا تو زنده ای هستی که نخواهی مرد و آفریننده ای هستی که مغلوب نمی شوی، و بینایی هستی که در کارها شک و تردید نمی کنی، و شنوایی هستی که شک به خود راه نمی دهی، و راستگویی هستی که دروغ نخواهی گفت، و چیره ای هستی که شکست نمی پذیری، و پدیدآرنده ای هستی که تغییر نمی کنی، و نزدیکی هستی که دور نخواهی شد، و توانایی هستی که ضدی برایت نیست، و بخشنده ای هستی که ستم نکنی، و بی نیازی که خوراک نداری، و پاینده ای که نخوابی، و اجابت کننده ای که خسته نگردی، و جباری هستی که هم سخن نداری، و بزرگی هستی که مورد سوء قصد کسی قرار نگیری، و دانائی هستی که علم نیاموزی، و نیرومندی که ضعیف نشوی، و وفاداری هستی که هرگز خلف وعده نکنی، و دادگری که ستم نکنی، و توانگری که نیازمند و بینوا نشوی، و بزرگی که کوچک نگردی، و حکیمی که خلاف حق رفتار نکنی، ومنع کننده ای هستی که منع نشوی، و آشنایی که ناشناخته نشوی، و عهده داری که پنهان نگردی، و چیره ای که مغلوب نشوی، و نیکوکاری که مورد دستور قرار نگیری،

وَ فَرْدٌ لَا تُشَاوِرُ وَ وَهَّابٌ لَا تَمَلُّ وَ وَاسِعٌ لَا تَذْهَلُ وَ جَوَادٌ لَا تَبْخَلُ وَ عَزِیزٌ لَا تُغْلَبُ وَ حَافِظٌ لَا تَغْفُلُ وَ قَائِمٌ لَا تَنَامُ وَ مُحْتَجِبٌ لَا تَزُولُ وَ دَائِمٌ لَا تَفْنَی وَ بَاقٍ لَا تَبْلَی وَ وَاحِدٌ لَا شَبِیهَ لَکَ وَ مُقْتَدِرٌ لَا تُنَازَعُ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِأَنَّ لَکَ الْحَمْدَ- لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْحَنَّانُ الْمَنَّانُ- بَدِیعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ- ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُبْلِغَنِی غَایَةَ أَمَلِی وَ أَبْعَدَ أُمْنِیَّتِی وَ أَقْصَی أُرْجِیَّتِی وَ تَکْشِفَ ضُرِّی فَإِنَّهُ لَا یَکْشِفُهُ أَحَدٌ سِوَاکَ بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ یَا نُورَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ وَ یَا عِمَادَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ وَ یَا قَیُّومَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ وَ یَا جَمَالَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ وَ یَا زَیْنَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ وَ یَا بَدِیعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ یَا صَرِیخَ الْمُسْتَصْرِخِینَ یَا غِیَاثَ الْمُسْتَغِیثِینَ یَا مُنْتَهَی رَغْبَةِ الْعَابِدِینَ یَا منفس [مُنَفِّساً] عَنِ الْمَکْرُوبِینَ یَا مفرج [مُفَرِّجاً] عَنِ الْمَغْمُومِینَ یَا کَاشِفَ الضُّرِّ یَا مُجِیبَ دَعْوَةِ الْمُضْطَرِّینَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ یَا إِلَهَ الْعَالَمِینَ مَنْزُولٌ بِکَ کُلُّ حَاجَةٍ یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ یَا نُورَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ وَ مَا بَیْنَهُنَّ وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ یَا رَبِّ یَا رَبِّ یَا رَبِّ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِوَجْهِکَ الْکَرِیمِ النُّورِ الْمُشْرِقِ الْحَیِّ الْبَاقِی الدَّائِمِ وَ بِوَجْهِکَ الْقُدُّوسِ الَّذِی أَشْرَقَتْ لَهُ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ وَ انْفَلَقَتْ بِهِ الظُّلُمَاتُ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُفَرِّجَ عَنِّی کُلَّ هَمٍّ وَ غَمٍّ وَ کَرْبٍ وَ ضُرٍّ وَ ضِیقٍ أَنَا فِیهِ وَ أَنْ تَرْحَمَنِی وَ تَرْحَمَ وَالِدَیَّ وَ مَا وَلَدَا وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ الْأَحْیَاءِ مِنْهُمْ وَ الْأَمْوَاتِ- إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ یَا مَنْ لَا تَرَاهُ الْعُیُونُ وَ لَا تُخَالِطُهُ الظُّنُونُ وَ لَا تَصِفُهُ الْوَاصِفُونَ وَ لَا تَعْتَرِیهِ الْحَوَادِثُ وَ لَا تَغْشَاهُ الدَّوَائِرُ تَعْلَمُ مَثَاقِیلَ الْجِبَالِ وَ مَکَایِیلَ الْبِحَارِ وَ عَدَدَ قَطْرِ الْأَمْطَارِ وَ وَرَقَ الْأَشْجَارِ وَ مَا أَظْلَمَ عَلَیْهِ اللَّیْلُ وَ أَشْرَقَ عَلَیْهِ النَّهَارُ وَ لَا یُوَارِی مِنْکَ سَمَاءٌ سَمَاءً وَ لَا أَرْضٌ أَرْضاً وَ لَا جَبَلٌ مَا فِی وغده [وَعْرِهِ] وَ لَا بَحْرٌ مَا فِی قَعْرِهِ

و یکتایی که مشورت نکنی، و بخشنده ای که خسته و ملول نشوی، و واسع و باگذشتی که حیران نشوی، و بخشنده ای که بخل نورزی، و عزت مندی که مغلوب نشوی، و نگاه دارنده ای که غافل نشوی، و پاینده ای که نخوابی، و درپرده و پنهانی هستی که زائل نشوی، و جاویدانی که فانی نشوی، و ماندگاری که کهنگی نداری، و یگانه ای که به چیزی شبیه نباشی، و نیرومندی که رقیب و ستیزه جویی نداری.

پروردگارا من با بیان اینکه حمد و سپاس مخصوص توست هیچ معبودی جز تو نیست، بسیار مهربان و بسیار بخشنده ای، پدیدآورنده آسمان ها و زمینی، صاحب شکوه و بزرگواری، از تو می خواهم بر محمد و آل محمد درود بفرستی و مرا به سرانجام خواسته و آرزویم، و بالاترین امیدم برسانی و ضرر و آسیبم را از من برطرف کنی چراکه کسی جز تو نمی تواند آن را برطرف کند ای مهربان ترین مهربانان.

پرودگارا من از تو مسألت دارم ای روشنایی بخش آسمان ها و زمین و ای تکیه گاه و نگاه دارنده آسمان ها و زمین و ای برپادارنده آسمان ها و زمین و ای زیبایی بخش آسمان ها و زمین و ای زینت دهنده آسمان ها و زمین و ای پدیدآورنده آسمان ها و زمین، ای صاحب شکوه و بزرگواری ای فریادرس فریادخواهان، و ای یاری دهنده کمک خواهان و آخرین مقصود عبادت کنندگان، ای برطرف کننده مشکل گرفتاران، ای برطرف کننده غم و غصه مردم اندوهگین، ای برطرف کننده آسیب ها، ای اجابت کننده دعای درمانده گان، ای مهربان ترین مهربانان، ای معبود جهانیان هر نیاز و حاجتی به وسیله تو نازل می شود ای بسیار مهربان و ای بسیار بخشنده ای صاحب شکوه و بزرگی ای روشنایی آسمان ها و زمین و آنچه بین آن ها است و ای پروردگار عرش بزرگ ای پروردگارم ای پروردگارم ای پروردگارم.

خداوندا من به ذات بزرگوار نورانی و روشنایی بخش و پاینده ماندگارت از تو مسألت دارم و به ذات پاک و منزّهت که آسمان ها و زمین به واسطه آن نورانی گشته و تاریکی ها از بین رفته از تو می خواهم بر محمد و آل محمد درود بفرستی و هر گونه غم و اندوم و سختی و آسیب و تنگنایی را که من در آن قرار دارم از من برطرف کنی و بر من و پدر و مادر و تمام فرزندان آن ها و همه مردان و زنان مؤمن و مردان و زنان مسلمان مرده ها و زنده های آنان رحم کنی، همانا تو بر هر چیزی توانایی ای مهربان ترین مهربانان.

خداوندا از تو درخواست می نمایم ای کسی که چشم ها او را نمی بینند و گمان ها بر آن وارد نمی گردد و توصیف کنندگان نمی توانند او را توصیف کنند و حوادث دامنگیر او نمی شود و مصیبت ها او را فرا نمی گیرد، ای کسی که وزن ذرات کوه ها و گنجایش دریاها را می دانی و تعداد قطرات باران و برگ درختان را می دانی و آنچه شب بر آن ظلمت، و روز بر آن پرتو افکنده، می دانی. و ای کسی که آسمانی آسمان دیگر و زمینی زمین دیگر و سطح دریا، عمق دریا را و کوه، اندوخته های درون خود را از نظر تو نمی تواند بپوشاند، از تو مسألت دارم که

أَنْ تَجْعَلَ خَیْرَ عُمُرِی آخِرَهُ وَ خَیْرَ عَمَلِی خَوَاتِمَهُ وَ خَیْرَ أَیَّامِی یَوْمَ أَلْقَاکَ- إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ .

اللَّهُمَّ فُلَّ عَنِّی حَدَّ مَنْ نَصَبَ لِی حَدَّهُ وَ أَطْفِ عَنِّی نَارَ مَنْ شَبَّ لِی نَارَهُ وَ اکْفِنِی هَمَّ مَنْ أَدْخَلَ عَلَیَّ هَمَّهُ وَ اعْصِمْنِی بِالسَّکِینَةِ وَ الْوَقَارِ وَ أَدْخِلْنِی فِی دِرْعِکَ الْحَصِینَةِ وَ أَدْخِلْنِی بِرَحْمَتِکَ فِی سِتْرِکَ الْوَاقِی یَا مَنْ لَا یَکْفِی مِنْهُ شَیْ ءٌ اکْفِنِی مَا أَهَمَّنِی مِنْ أَمْرِ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

یَا حَقِیقُ یَا شَفِیقُ یَا رُکْنِیَ الْوَثِیقُ أَخْرِجْنِی مِنْ حَلَقِ الْمَضِیقِ إِلَی فَرَجٍ مِنْکَ قَرِیبٍ وَ لَا تَحْمِلْنِی یَا عَزِیزُ بِحَقِّ عِزِّکَ مَا لَا أُطِیقُ أَنْتَ اللَّهُ سَیِّدِی وَ مَوْلَایَ الْمَلِکُ الْحَقُّ الْحَقِیقُ یَا مُشْرِفَ الْبُرْهَانِ یَا قَوِیَّ الْأَرْکَانِ یَا مَنْ وَجْهُهُ فِی هَذَا الْمَکَانِ احْرُسْنِی بِعَیْنِکَ الَّتِی لَا تَنَامُ وَ اکْفِنِی بِکِفَایَتِکَ الَّتِی لَا تُرَامُ اللَّهُمَّ لَا أَهْلِکُ وَ أَنْتَ الرَّجَاءُ فَارْحَمْنِی بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

اللَّهُمَّ رَبَّ النُّورِ الْعَظِیمِ وَ رَبَّ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ وَ رَبَّ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ وَ رَبَّ التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ رَبَّ الْقُرْآنِ الْعَظِیمِ أَنْتَ اللَّهُ إِلَهُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ- لَا إِلَهَ فِیهِمَا غَیْرُک وَ لَا مَعْبُودَ سِوَاکَ وَ أَنْتَ جَبَّارُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ جَبَّارُ مَنْ فِی الْأَرْضِ- لَا جَبَّارَ فِیهِمَا غَیْرُک وَ أَنْتَ مَلِکُ مَنْ فِی السَّمَاءِ وَ مَلِکُ مَنْ فِی الْأَرْضِ- لَا مَلِکَ فِیهِمَا غَیْرُکَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْعَظِیمِ وَ مُلْکِکَ الْقَدِیمِ وَ بِاسْمِکَ الَّذِی صَلَحَ بِهِ الْأَوَّلُونَ وَ بِهِ صَلَحَ الْآخَرُونَ یَا حَیُّ قَبْلَ کُلِّ حَیٍّ یَا حَیُّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ أَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَصْلُحَ لِی شَأْنِی کُلَّهُ وَ أَنْ تَجْعَلَ عَمَلِی فِی الْمَرْفُوعِ الْمُتَقَبَّلِ وَ هَبْ لِی مَا وَهَبْتَ لِأَوْلِیَائِکَ وَ أَهْلِ طَاعَتِکَ فَإِنِّی مُؤْمِنٌ بِکَ مُتَوَکِّلٌ عَلَیْکَ مُنِیبٌ إِلَیْکَ مَصِیرِی إِلَیْکَ أَنْتَ الْحَنَّانُ الْمَنَّانُ تُعْطِی الْخَیْرَ مَنْ تَشَاءُ وَ تَصْرِفُهُ عَمَّنْ تَشَاءُ فَتَوَفَّنِی عَلَی دِینِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ سُنَّتِهِ وَ هَبْ لِی مَا وَهَبْتَ لِعِبَادِکَ الصَّالِحِینَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.

اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ- تُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ وَ تُولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیْلِ وَ تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ تَرْزُقُ مَنْ

بهترین دوره عمرم را پایان عمرم، و بهترین اعمال را آخرین اعمالم، و بهترین روزم را روزی که تو را ملاقات می کنم قرار دهی چرا که تو بر هر چیزی توانائی.

خداوندا تیغ آن کس که به روی من تیغ می کشد، کُند نما و آن کس که برای من آتش افروزد خاموش ساز، و اندوه آن کس را که اندوه را بر من وارد کند کفایت نما، و با آرامش و متانت مرا نگاهدار و مرا در زره نگهبان و محکم خویش داخل کن و مرا در پرده پوشاننده خود مستور دار، ای کسی که چیزی او را کفایت نمی کند آنچه از کار دنیا و آخرت را که برایم مهم است، مرا کفایت کن ای مهربان ترین مهربانان.

ای شایسته ای دلسوز ای ستون محکم و قابل اعتمادم مرا از حلقه های گرفتاری و تنگنا به فرج و رهایی نزدیکت بیرون بیاور و ای عزیز به حق عزتت آنچه که تاب آن ندارم بر ما تحمیل نکن. تو خداوند سرور و سرپرست من هستی پادشاه راستین و شایسته ای، ای روشن و آشکار کننده دلیل و برهان، ای کسی که ارکان پادشاهیت قوی و نیرومند است و ای خداوندی که ذات مقدسش در این مکان وجود دارد، با چشمانت که نمی خوابند از من محافظت کن و با کفایت خود که کسی نمی تواند آهنگ آن کند، مرا کفایت کن؛ پروردگارا تا زمانی که تو امیدم باشی هلاک نخواهم شد پس با رحمت خود بر من رحم کن ای ارحم الراحمین.

پروردگارا ای خدای نور بزرگ و خدای جفت و تاق و خدای دریای خروشان و خدای بیت معمور و خدای تورات و انجیل و زبور، و ای خدای قرآن عظیم، توئی معبود هر کس که در آسمان ها است و معبود هر کس که در زمین است، و جز تو معبودی در میان آن ها نیست، و توئی قاهر و مسلط بر هر که در آسمان ها و هر که در زمین است، و جز تو قاهری در میان آن ها نیست، و توئی پادشاهی برای هر کس که در آسمان ها است و پادشاه هر که در زمین است و جز تو پادشاهی در میان آن ها نیست، از تو می خواهم به حق نام بزرگت و به نور ذات بزرگوارت، و به عظمت و پادشاهی دیرینه ات، به راستی که تو بر انجام هر چیز توانایی، و از تو می خواهم به حق آن نامت که هر چیز بدان پرتو گرفت، و بدان نامت که پیشینیان بدان شایستگی یافتند و پسینیان بدان شایسته گردند. ای زنده پیش از هر زنده، و ای زنده پس از هر زنده، معبودی جز تو نیست، درود بفرست بر محمد و خاندان محمد و بیامرز گناهان ما را، و نیازهای ما را رفع کن و آنچه در امر دنیا و آخرت برای ما مهم است، برای ما کفایت کن و در کار ما آسانی و گشایشی نزدیک مقرر فرما، و ما را بر هدایت محمد و خاندان محمد پا بر جا و ثابت قدم بدار، و دعای ما را در فراز جایگاه پذیرفته و مورد رحم قرار گرفته، قرار بده، و به من ببخشای آنچه را به دوستان و فرمانبردارانت بخشودی زیرا که ما به تو ایمان داریم و به درگاه تو انابه می کنیم و بر تو توکل می کنیم، با اینکه (میدانم) باز گشتمان به سوی تو است. تو بسیار مهربان و بسیار بخشنده ای به هر که بخواهی خیر اعطا می کنی و از هر که بخواهی آن را باز می گردانی، پس مرا بر دین محمد صلی الله علیه و آله و سلم و سنت او بمیران و آنچه به بندگان صالحت بخشیدی به من ببخشای ای مهربان ترین مهربانان.

بار خدایا، تویی که فرمانفرمایی، هر آن کس را که خواهی فرمانروایی بخشی و از هر که خواهی فرمانروایی را بازستانی و هر که را خواهی، عزت بخشی و هر که را خواهی، خوار گردانی همه خوبی ها به دست توست، و تو بر هر چیز توانایی. شب را به روز در می آوری، و روز را به شب در می آوری و زنده را از مرده بیرون می آوری، و مرده را از زنده خارج می سازی و هر که را

تَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ رَحْمَانَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ رَحِیمَهُمَا تُعْطِی مِنْهُمَا مَا تَشَاءُ وَ تَمْنَعُ مِنْهُمَا مَا تَشَاءُ- بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْجُوعِ ضَجِیعاً وَ مِنَ الشَّرِّ وَلُوعاً اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ النَّارِ فَإِنَّهَا بِئْسَ الْمَصِیرُ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْفَقْرِ فَإِنَّهُ بِئْسَ الضَّجِیعُ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنَ الشَّیْطَانِ فَإِنَّهُ بِئْسَ الْقَرِینُ وَ أَصْبَحْتُ وَ رَبِّی مَحْمُودٌ أَصْبَحْتُ لَا أَدْعُو مَعَ اللَّهِ إِلَهاً وَ لَا أَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ وَلِیّاً وَ لَا أُشْرِکُ بِهِ شَیْئاً .

اللَّهُمَّ یَا نُورَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَا جَمَالَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَا حَامِلَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ وَ یَا صَرِیخَ الْمُسْتَصْرِخِینَ وَ یَا غِیَاثَ الْمُسْتَغِیثِینَ وَ یَا مُنْتَهَی رَغْبَةِ الْعَابِدِینَ یَا مُفَرِّجاً عَنِ الْمَغْمُومِینَ وَ یَا مروج [مُرَوِّحاً] عَنِ الْمَکْرُوبِینَ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ یَا کَاشِفَ السُّوءِ وَ یَا مُجِیبَ دَعْوَةِ الْمُضْطَرِّینَ وَ یَا إِلَهَ الْعَالَمِینَ مَنْزُولٌ بِکَ کُلُّ حَاجَةٍ أَنْزَلْتُ بِکَ الْیَوْمَ حَاجَتِی .

اللَّهُمَّ إِنِّی عَبْدُکَ ابْنُ عَبْدِکَ ابْنُ أَمَتِکَ وَ فِی قَبْضَتِکَ نَاصِیَتِی بِیَدِکَ عَدْلٌ فِیَّ حُکْمُکَ مَاضٍ فِیَّ قَضَاؤُکَ فَأَسْأَلُکَ بِحَقِّکَ عَلَی خَلْقِکَ وَ بِکُلِّ حَقٍّ هُوَ لَکَ وَ بِکُلِّ اسْمٍ سَمَّیْتَ بِهِ نَفْسَکَ أَوْ أَنْزَلْتَهُ فِی کِتَابِکَ أَوْ عَلَّمْتَهُ أَحَداً مِنْ خَلْقِکَ أَوِ اسْتَأْثَرْتَ بِهِ فِی عِلْمِ الْغَیْبِ عِنْدَکَ أَنْ تَجْعَلَ الْقُرْآنَ رَبِیعَ قَلْبِی وَ نُورَ بَصَرِی وَ جَلَاءَ حُزْنِی وَ ذَهَابَ هَمِّی وَ غَمِّی وَ أَنْ تَقْضِیَ لِی کُلَّ حَاجَةٍ مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی ذُنُوبِی وَ إِسْرَافِی فِی أَمْرِی وَ قِنِی عَذَابَ الْقَبْرِ اللَّهُمَّ یَسِّرْنِی لِلْیُسْرَی وَ جَنِّبْنِی الْعُسْرَی اللَّهُمَّ اعْصِمْنِی بِدِینِکَ وَ طَاعَتِکَ وَ طَاعَةِ رَسُولِکَ اللَّهُمَّ أَعِذْنِی مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ اللَّهُمَّ أَمَرْتَنِی أَنْ أَدْعُوَکَ فَإِنِّی أَدْعُوکَ أَنْ تَغْفِرَ لِی وَ تَرْحَمَنِی وَ تَقِیَنِی عَذَابَ النَّارِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ فِتْنَةِ الْمَحْیَا وَ الْمَمَاتِ وَ عَذَابِ الْقَبْرِ وَ مِنْ فِتْنَةِ الْمَسِیحِ الدَّجَّالِ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِکُلِّ اسْمٍ سَمَّیْتَ بِهِ نَفْسَکَ أَوْ أَنْزَلْتَهُ فِی کُتُبِکَ أَوْ عَلَّمْتَهُ أَحَداً مِنْ خَلْقِکَ أَوِ اسْتَأْثَرْتَ بِهِ فِی عِلْمِ الْغَیْبِ عِنْدَکَ وَ أَسْأَلُکَ بِنُورِ وَجْهِکَ الَّذِی أَشْرَقَتْ لَهُ

خواهی بی حساب روزی می دهی. ای بخشنده دنیا و آخرت و رحیم هر دو سرا، از هر کدام از آن دو بخواهی می دهی و از هر کدام بخواهی منع می کنی، همه خوبی ها در دست توست و تو بر انجام هر چیزی توانائی.

خداوندا از گرسنگی در حالتی که همدم من شود و از شرّی که بدان دلباخته شوم به تو پناه می برم. خداوندا من از آتش دوزخ به تو پناه می برم زیرا آن بد سرانجامی است و از فقر و بینوایی به تو پناه می برم زیرا آن بد همدمی است و از شیطان به تو پناه می برم زیرا او بد همنشینی است. صبح کردم درحالی که پروردگارم ستوده شده است، صبح کردم درحالی که با خداوند معبود دیگری نمی خوانم و غیر از او ولی و سرپرست دیگری اتخاذ نمی کنم و برای او شریکی قائل نمی شوم.

پرودگارا ای روشنایی بخش آسمان ها و زمین و ای نگاه دارنده و حمل کننده آسمان ها و زمین و ای زیبایی بخش آسمان ها و زمین، ای صاحب شکوه و بزرگواری ای فریادرس فریادخواهان، و ای یاری دهنده کمک خواهان و آخرین مقصود عبادت کنندگان، ، ای برطرف کننده غم و غصه مردم اندوهگین، ای برطرف کننده مشکل گرفتاران، ای مهربان ترین مهربانان و ای برطرف کننده بدی و آسیب، ای اجابت کننده دعای درمانده گان، ای معبود جهانیان هر نیاز و حاجتی به وسیله تو نازل می شود و من امروز نیازم را پیش تو آوردم.

بار خدایا من بنده و فرزند بنده و فرزنده کنیز تو هستم و اختیار من در کف قدرت توست و حکم تو در باره من عدالت است و قضاوت تو در مورد من قابل اجرا. پس با حقی که بر مخلوقات داری و با هر حقی که بر گردن توست و با هر نامی که خود را به آن خوانده ای و یا در کتابت فرستاده ای و یا به یکی از مخلوقاتت آموخته ای یا در علم غیب آن را نگاه داشتی و مخصوص به خود گرداندی، از تو می خواهم قرآن را بهار دل و نور چشم و زدودن حزن و رفتن غم و اندوهم قرار دهی و با رحمت خود همه نیازهای دنیا و آخرتم را برآورده سازی ای مهربان ترین مهربانان.

بارالها از گناهان و افراط کاری من درگذر و مرا از عذاب قبر نگاه دار. خداوندا برای من آسان ترین را فراهم گردان و از دشواری ها دور کن. خداوندا با دینت و با طاعتت و با فرمانبرداری از پیامبرت مرا نگاه دار، خداوندا مرا از عذاب قبر پناه ده، خداوندا به من امر فرمودی که تو را بخوانم و من نیز تو را می خوانم، پس از تو می خواهم مرا ببخشایی و به من رحم نمایی و مرا از عذاب آتش برهانی. خداوندا من از فتنه زندگی و مرگ و از عذاب قبر و از فتنه مسیح دجال به تو پناه می برم.

پروردگارا با هر نامی که خود را به آن خوانده ای و یا در کتابت فرستاده ای و یا به یکی از مخلوقاتت آموخته ای یا در علم غیب آن را نگاه داشتی و مخصوص به خود گرداندی از تو مسألت دارم و به نور رویت

الظُّلُمَاتُ وَ صَلَحَ بِهِ أَمْرُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ أَسْأَلُکَ یَا اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ بِأَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ الْفَرْدُ الصَّمَدُ الَّذِی لَمْ تَلِدْ وَ لَمْ تُولَدْ وَ لَمْ تَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَکَ کُفُواً أَحَدٌ وَ أَسْأَلُکَ بِأَنَّ لَکَ الْحَمْدَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْمَنَّانُ بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ ذُو الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْعَظِیمِ الْأَعْظَمِ الَّذِی لَا شَیْ ءَ أَعْظَمُ مِنْهُ وَ لَا أَجَلُّ مِنْهُ وَ لَا أَکْبَرُ مِنْهُ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فِی الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ أَنْ تُعْطِیَ مُحَمَّداً الْوَسِیلَةَ وَ أَنْ تَجْزِیَ مُحَمَّداً عَنْ أُمَّتِهِ أَحْسَنَ مَا تَجْزِی نَبِیّاً عَنْ أُمَّتِهِ وَ أَنْ تَجْعَلَنَا فِی زُمْرَتِهِ وَ أَنْ تَسْقِیَنَا بِکَأْسِهِ إِنَّکَ وَلِیُّ ذَلِکَ وَ الْقَادِرُ عَلَیْهِ .

اللَّهُمَّ عَافِنِی أَبَداً مَا أَبْقَیْتَنِی وَ آتِنِی فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنِی بِرَحْمَتِکَ عَذَابَ النَّارِ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ وَ عَلَی آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ وَ سَلَّمَ تَسْلِیماً وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ ⁽¹⁾

وَ إِذَا نَهَضْتَ مِنْ مُصَلَّاکَ فَقُلْ- اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ .

وَ إِذَا انْصَرَفْتَ إِلَی مَنْزِلَکَ فَدَخَلْتَهُ تَقُولُ:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِأَسْمَائِکَ الرَّفِیعَةِ الْجَلِیلَةِ الْکَرِیمَةِ الْحَسَنَةِ الْجَمِیلَةِ یَا حَمِیدُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا جَلِیلُ یَا عَظِیمُ یَا کَرِیمُ یَا قَادِرُ یَا وَارِثُ یَا عَزِیزُ یَا فَرْدُ یَا وَتْرُ یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ .

أَسْأَلُکَ بِأَسْمَائِکَ وَ مُنْتَهَاهَا الَّتِی مَحَلُّهَا فِی نَفْسِکَ مِمَّا لَمْ تُسَمِّ بِهِ أَحَداً غَیْرَکَ وَ أَسْأَلُکَ بِمَا لَا یَرَاهُ وَ لَا یَعْلَمُهُ مِنْ أَسْمَائِکَ غَیْرُکَ یَا اللَّهُ وَ أَسْأَلُکَ بِکُلِّ مَا نَسَبْتَ إِلَیْهِ

که تاریکی ها بدان روشن گشته و امر دنیا و آخرت بدان صلاح یافته از تو مسألت دارم. و از تو مسألت دارم ای خداوندی که هیچ معبودی جز تو نیست، تو پروردگاری هستی که هیچ معبودی جز تو نیست، خداوند یکتا و بی همتا و تک و بی نیازی هستی که نه کسی را زاده ای و نه از کسی زاده شدی و و هیچ همسر و فرزندی اختیار نکرده ای و هیچ همتایی نداری. و از تو مسالت دارم با بیان اینکه حمد و سپاس مخصوص توست هیچ معبودی جز تو وجود ندارد، بسیار بخشنده و پدیدآورنده آسمان ها و زمین و صاحب شکوه و بزرگواری هستی. و با اسم بزرگ و اعظمت که چیزی والاتر و باشکوه تر و بزرگ تراز آن نیست از تو می خواهم بر محمد و آل محمد در پیشینیان و پسینیان درود بفرستی و به محمد بزرگترین وسیله (برای شفاعت یا مقام معنوی) را عطا کنی و به برترین و بهترین پاداشی که به هر پیامبری در عوض امتش می دهی به محمد در عوض امتش ارزانی بداری و ما در گروه او قرار دهی و با جام او ما را سیراب کنی همانا تو مسوول آن و توانای بر انجام این کار هستی.

پروردگار تا زمانی که زنده هستم مرا سلامت بدار و در این دنیا به ما نیکی و در آخرت نیز به ما نیکی عطا کن و ما را از عذاب آتش دور نگه دار ای ارحم الراحمین آمین ای پروردگار جهانیان و درود و سلام بی پایان خداوند بر محمد خاتم پیامبران و خاندان پاک و مطهرش باد و خداوند برای ما بس است و چه خوب نگاهدارنده ای است.»

و هنگامی که از محل اقامه نمازت برخاستی بگو: الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر و لله الحمد.

و چون به سوی منزلت بازگشتی و وارد منزل شدی این دعا را می خوانی:

«بسم الله الرحمن الرحیم

بسم الله و بالله الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر و لله الحمد؛ پروردگارا من با نام های بلند و گرانقدر و بزرگ و نیکو و زیبایت از تو مسألت دارم ای ستوده ای الله ای الله ای عالی قدر ای بزرگ ای بخشنده ای توانا ای عزیز ای تک و ای بی همتا، ای الله ای رحمن ای رحیم ای الله ای الله ای الله.

خداوند با نام هایت و منتهای آن نام هایت که مکانش نزد خود تو است از آنچه که احدی جز خود را بدان نام ننهادی از تو مسألت دارم، و با نام هایی که کسی غیر از خودت آن را نمی بیند و نمی داند از تو مسألت دارم، ای الله و به هر آنچه

نَفْسَکَ مِمَّا تُحِبُّهُ یَا اللَّهُ وَ أَسْأَلُکَ بِجُمْلَةِ مَسَائِلِکَ یَا اللَّهُ وَ أَسْأَلُکَ بِکُلِّ مَسْأَلَةٍ أَوْجَبْتَهَا حَتَّی انْتَهَی بِهَا إِلَی اسْمِکَ الْعَظِیمِ الْأَعْظَمِ یَا اللَّهُ .

وَ أَسْأَلُکَ بِأَسْمَائِکَ الْحُسْنَی کُلِّهَا یَا اللَّهُ وَ أَسْأَلُکَ بِکُلِّ اسْمٍ أَوْجَبْتَهُ حَتَّی انْتَهَی إِلَی اسْمِکَ الْعَظِیمِ الْأَعْظَمِ الْکَبِیرِ الْأَکْبَرِ الْعَلِیِّ الْأَعْلَی یَا اللَّهُ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْکَامِلِ الَّذِی فَضَّلْتَهُ عَلَی جَمِیعِ مَنْ یُسَمَّی بِهِ أَحَدٌ غَیْرَکَ الَّذِی هُوَ فِی عِلْمِ الْغَیْبِ عِنْدَکَ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا صَمَدُ یَا رَحْمَانُ أَدْعُوکَ وَ أَسْأَلُکَ بِکُلِّ مَا أَنْتَ فِیهِ مِمَّا لَا أَعْلَمُهُ فَأَسْأَلُکَ بِهِ یَا اللَّهُ .

وَ أَسْأَلُکَ بِحَقِّ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ وَ بِحَقِّ تَفْسِیرِهَا فَإِنَّهُ لَا یَعْلَمُ تَفْسِیرَهَا غَیْرُکَ یَا اللَّهُ وَ أَسْأَلُکَ بِمَا لَا أَعْلَمُ بِهِ وَ بِمَا لَوْ عَلِمْتُهُ لَسَأَلْتُکَ بِهِ وَ بِکُلِّ اسْمٍ اسْتَأْثَرْتَ بِهِ فِی عِلْمِ الْغَیْبِ عِنْدَکَ یَا اللَّهُ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ أَنْ تَغْفِرَ لَنَا وَ تَرْحَمَنَا وَ تُوجِبَ لَنَا رِضْوَانَکَ وَ الْجَنَّةَ وَ تَرْزُقَنَا مِنْ فَضْلِکَ الْکَثِیرِ الْوَاسِعِ وَ تَجْعَلَ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا فَرَجاً إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ .

اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ لَا هَادِیَ لِمَنْ أَضْلَلْتَ وَ لَا مُضِلَّ لِمَنْ هَدَیْتَ وَ لَا مَانِعَ لِمَا أَعْطَیْتَ وَ لَا مُعْطِیَ لِمَا مَنَعْتَ وَ لَا مُؤَخِّرَ لِمَا قَدَّمْتَ وَ لَا مُقَدِّمَ لِمَا أَخَّرْتَ وَ لَا قَابِضَ لِمَا بَسَطْتَ وَ لَا بَاسِطَ لِمَا قَبَضْتَ اللَّهُمَّ ابْسُطْ عَلَیْنَا بَرَکَاتِکَ وَ فَضْلِکَ وَ رَحْمَتِکَ وَ رِزْقِکَ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ الْغِنَی یَوْمَ الْعَیْلَةِ وَ الْأَمْنَ یَوْمَ الْخَوْفِ وَ أَسْأَلُکَ النَّعِیمَ الْمُقِیمَ الَّذِی لَا یَزُولُ وَ لَا یَحُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِمَا سَأَلَکَ بِهِ مُحَمَّدٌ عَبْدُکَ وَ رَسُولُکَ علیه السلام مِنَ الْخَیْرِ کُلِّهِ وَ أَسْتَجِیرُ بِکَ مِمَّا اسْتَجَارَ بِکَ مِنْهُ مُحَمَّدٌ عَبْدُکَ وَ رَسُولُکَ مِنَ الشَّرِّ کُلِّهِ اللَّهُمَّ أَنْتَ رَبِّی فَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَ وَفِّقْنِی فِی یُسْرٍ مِنْکَ وَ عَافِیَةٍ وَ ادْفَعْ عَنِّی السُّوءَ کُلَّهُ وَ اکْفِنَا شَرَّ کُلِّ ذِی شَرٍّ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْعَظِیمِ الَّذِی بِهِ قِوَامُ الدِّینِ وَ بِاسْمِکَ الَّذِی قَامَتْ بِهِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ وَ بِاسْمِکَ الَّذِی تُحْیِی بِهِ الْمَوْتَی وَ بِاسْمِکَ الَّذِی إِذَا دُعِیتَ بِهِ أَجَبْتَ وَ إِذَا سُئِلْتَ بِهِ أَعْطَیْتَ وَ بِالتَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الزَّبُورِ وَ الْقُرْآنِ الْعَظِیمِ

دوست می داری و خودت را بدان نسبت دادی ای الله از تو مسألت دارم، و با همه درخواست هایت از تو مسألت دارم ای الله و با هر درخواستی که واجب کردی از تو مسألت دارم تا اینکه به اسم بزرگ اعظم تو ای الله خاتمه یابد.

و به حق همه نام های نیکویت ای الله از تو مسألت دارم و به حق هر اسمی که واجب گرداندی تا اینکه به اسم عظیم اعظم بزرگ بزرگتر و والا و والاتر خاتمه یافته، از تو مسألت دارم و به اسم کاملت که بر همه کسانی غیر از تو که بدان خوانده می شوند برتری دادی، اسمی که در علم غیب در نزد توست ای الله ای الله ای الله ای الله ای الله ای الله ای الله ای بی نیاز ای بخشایش گر تو را می خوانم و به حق هر آنچه تو در آن قرار داری از چیزهایی که من نمی دانم از تو مسألت دارم، پس ای الله با آن از تو مسألت دارم.

و به حق این نام ها و به حق تفسیر آن ها از تو مسألت دارم زیرا که تفسیر این نام ها را کسی جز تو نمی داند ای الله، و به حق نام هایی که نمی دانم و اگر می دانستم با آن از تو درخواست می کردم، از تو مسألت دارم، و به هر اسمی که در علم غیب نزد خود نگاه داشتی از تو می خواهم ای الله بر محمد که بنده و فرستاده ات است درود بفرستی و ما را بیامرزی و بر ما رحم بنمائی و رضایت و خشنودی خود و رسیدن به بهشت را بر ما واجب گردانی و از فضل و کرم فراوان و گسترده خود به ما روزی عطا کنی و در کار ما فرج و رهایی قرار دهی همانا تو بر هر چیزی توانائی.

پروردگارا حمد و سپاس مخصوص توست. آن کس که تو گمراه کنی راهنمایی ندارد و آن کس که تو هدایت و راهنمایی فرمایی کسی نتواند گمراهش کند و آنچه را عطا کنی کسی نمی تواند از آن جلوگیری کند و آنچه را تو بازداری و منع کنی، کسی نتواند باز دهد و آنچه را تو پیش اندازی کسی نتواند آن را پس اندازد و آنچه را تو پس اندازی کسی نتواند پیش اندازد و آنچه را تو ببندی کسی نتواند باز کند و آنچه را تو باز کنی کسی نتواند ببندد. خداوندا برکات و فضل و رحمت و روزی ات را به روی ما باز کن.

خداوندا من از تو بی نیازی را در روز نیاز، و امنیت را در روز ترس، و آن نعمت پایدار را که زوال نپذیرد و تغییری در آن راه نیابد از تو خواهانم. پروردگارا من همه خوبی هایی را که محمد علیه السلام بنده و فرستاده ات بدان از تو درخواست نموده، از تو مسألت دارم، و از همه امور شری که محمد بنده و فرستاده ات از آن به تو پناه برده، به تو پناه می برم. خداوندا تو پروردگار من هستی پس کارم را برایم آسان گردان و مرا به آسودگی و سلامتی از جانب خویش توفیق بفرما و هر بدی ای را از من دفع کن و ما را در مقابل هر صاحب شرّی کفایت کن ای پرودرگار جهانیان.

خداوندا به حق اسم اعظمت که دین به آن سامان می یابد و به آن اسمت که آسمان ها و زمین به آن برپاست، و به اسمی که با آن مردگان را زنده می کنی، و به اسمی که هرگاه با آن دعا شوی اجابت کنی و هرگاه با آن از تو درخواست شود عطا کنی، و با تورات و انجیل و زبور و قرآن بزرگ از تو مسألت دارم.

رَبِّ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ إِسْرَافِیلَ أَنْ تُعْتِقَنِی مِنَ النَّارِ عِتْقاً ثَابِتاً لَا أَعُودُ لِإِثْمٍ بَعْدَهُ أَبَداً اللَّهُمَّ اذْکُرْنِی بِرَحْمَتِکَ وَ لَا تَذْکُرْنِی بِخَطِیئَتِی وَ زِدْنِی مِنْ فَضْلِکَ إِنِّی إِلَیْکَ رَاغِبٌ وَ اجْعَلْ دُعَائِی وَ عَمَلِی خَالِصاً لَکَ وَ اجْعَلْ ثَوَابَ مَنْطِقِی وَ مَجْلِسِی رِضَاکَ عَنِّی وَ اجْعَلْ ثَوَابِی مِنْ ذَلِکَ الْجَنَّةِ بِقُدْرَتِکَ وَ زِدْنِی مِنْ فَضْلِکَ إِنِّی إِلَیْکَ رَاغِبٌ.

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی مَا قَدَّمْتُ وَ مَا أَخَّرْتُ وَ مَا أَعْلَنْتُ وَ مَا أَسْرَرْتُ وَ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّی إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ اللَّهُمَّ وَ مَا کَانَ مِنْ خَیْرٍ فَارْزُقْنِی الْمُدَاوَمَةَ عَلَیْهِ وَ الزِّیَادَةَ مِنْهُ حَتَّی تُبْلِغَنِی بِذَلِکَ جَسِیمَ الْخَیْرِ عِنْدَکَ وَ تَجْعَلَهُ لِکُلِّ خَیْرٍ تَبَعاً وَ نَجَاةً مِنْ کُلِّ تَبِعَةٍ .

اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی الصَّوْمَ وَ الصَّلَاةَ وَ الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ وَ صِلَةَ الرَّحِمِ وَ عَظِّمْ وَ وَسِّعْ رِزْقِی وَ رِزْقَ عِیَالِی أَنْتَ اللَّهُ قَبْلَ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ أَنْتَ اللَّهُ بَعْدَ کُلِّ شَیْ ءٍ- سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ- وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ .

اللَّهُمَّ أَعْطِنِی أَشْرَفَ الْعَطِیَّةِ وَ أَجِرْنِی مِنْ جَهْدِ الْبَلَاءِ وَ اجْعَلْنِی مِنْ خَیْرِ الْبَرِیَّةِ وَ أَعِذْنِی مِنْ عَذَابِکَ الْوَاقِعِ وَ ارْزُقْنِی مِنْ رِزْقِکَ الْوَاسِعِ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَدْعُوکَ دُعَاءَ عَبْدٍ قَدِ اشْتَدَّتْ فَاقَتُهُ وَ ضَعُفَتْ قُوَّتُهُ دُعَاءَ مَنْ لَیْسَ لَهُ رَبٌّ غَیْرُکَ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَ لَا مَفْزَعَ إِلَّا إِلَیْکَ وَ لَا مُسْتَغَاثَ إِلَّا بِکَ وَ لَا ثِقَةَ لَهُ غَیْرُکَ وَ لَا حَوْلَ لَهُ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِکَ أَدْعُوکَ یَا خَیْرَ مَنْ دُعِیَ وَ یَا خَیْرَ مَنْ أَجَابَ وَ یَا خَیْرَ مَنْ تُضُرِّعَ إِلَیْهِ یَا خَیْرَ مَنْ سُئِلَ وَ یَا خَیْرَ مَنْ أَعْطَی وَ یَا خَیْرَ مَنْ رُغِبَ إِلَیْهِ أَدْعُوکَ یَا خَیْرَ مَنْ رُفِعَتْ إِلَیْهِ الْأَیْدِی وَ أَدْعُوکَ یَا ذَا الْقُوَّةِ وَ الْقُدْرَةِ وَ أَدْعُوکَ یَا ذَا الْعِزَّةِ وَ الْجَلَالِ وَ أَدْعُوکَ یَا ذَا الْبَهْجَةِ وَ الْجَمَالِ وَ أَدْعُوکَ یَا ذَا الْمُلْکِ وَ السُّلْطَانِ وَ أَدْعُوکَ یَا رَبَّ الْأَرْبَابِ وَ أَدْعُوکَ یَا سَیِّدَ السَّادَاتِ وَ أَدْعُوکَ بِلَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَ أَدْعُوکَ یَا أَحْکَمَ

ای خدای جبرئیل و میکائیل و اسرافیل از تو می خواهم که مرا به صورتی ثابت و همیشگی از آتش آزاد کنی به نحوی که پس از آن هرگز به گناهی بازنگردم. خداوندا مرا به بخشایش و رحمت خود یاد کن نه به خطاهای من. و از فضل خود بر من بیفزای که من تو را خواهانم و دعا و کردارم را برای خود خالص قرار ده و پاداش گفتار و مجلسم را خشنودی خود از من قرار بده و به قدرت خویش بهشت را پادش من در آنچه از تو خواستم قرار بده و از فضل خود بر من بیفزای که من تو را خواهانم.

خداوندا آنچه از گناهان که پیش کرده ام و آنچه به تاخیر انداخته ام و آنچه در نهان و آنچه در عیان انجام داده ام و آنچه تو بدان داناتری بر من بیامرز که تو بر انجام هر چیزی توانائی. خداوندا هر خیری که من ارزانی فرمودی، مداومت و فزونی آن را نیز به من عطا فرما تا از این طریق مرا به خیر بزرگ در نزد خود برسانی و آن را دنباله هر خیر و مایه نجات از هر گونه پیامد ناگوار قرار دهی.

خداوندا توفیق نماز و روزه و حجّ و عمره و صله رحم و را به من ارزانی فرما و روزی من و روزی خوانواده ام را فراخ گردان تو خداوند پیش از هر چیزی و تو خداوند پس از هر چیزی. {منزّه است پروردگار تو پروردگار شکوهمند، از آنچه وصف می کنند. و درود بر فرستادگان. و ستایش مخصوص خدای پروردگار جهانیان است.}

خداوندا والاترین بخشش ها را به من عطا کن و مرا از سختی بلا و مصیبت پناه ده و مرا از بهترین مخلوقات قرار بده و از عذاب واقع شدنی ات پناه ده و از روزی فراخت مرا روزی ده، آمین ای پروردگار جهانیان .

خداوندا تو را می خوانم خواندن کسی که فقر و نداریش سخت، و نیرویش ضعیف و ناتوان گشته است، کسی که معبودی جز تو ندارد و هیچ معبودی جز تو نیست، و هیچ پناهگاهی غیر او تو وجود ندارد و غیر از تو به کسی پناه برده نمی شود و هیچ حرکت و توانی نیست مگر به خواست تو. ای بهترین کسی که فرا خوانده می شوی و ای بهترین کسی که اجابت می کنی و ای بهترین کسی که به سویش تضرع می شود و ای بهترین درخواست شونده و ای بهترین عطا کننده و ای بهترین کسی که خواسته می شود و ای بهترین کسی که دست ها به سوی او بلند می شود، و ای صاحب قوت و قدرت تو را می خوانم و ای صاحب عزت و شکوه تو را می خوانم و ای صاحب شادمانی و زیبایی تو را می خوانم و ای صاحب پادشاهی و سلطنت تو را می خوانم و ای پروردگار پروردگاران تو را می خوانم و ای سرور سروران تو را می خوانم و به (بَِا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ)اینکه هیچ معبودی جز تو نیست، تو را می خوانم و ای فرمان رواترین

الْحَاکِمِینَ وَ یَا دَیَّانَ الدِّینِ وَ یَا قَائِماً بِالْقِسْطِ یَا رَحِیمُ یَا رَحِیمُ یَا رَحِیمُ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ یَا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ یَا أَبْصَرَ النَّاظِرِینَ یَا قَرِیبُ یَا مُجِیبُ .

أَسْأَلُکَ بِحَقِّ حَمَلَةِ عَرْشِکَ وَ بِحَقِّ الْمَلَائِکَةِ وَ بِحَقِّ الرَّاکِعِینَ وَ السَّاجِدِینَ لَکَ وَ بِحَقِّ النَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الصَّالِحِینَ وَ بِحَقِّ السَّائِلِینَ وَ الْمَحْرُومِینَ وَ بِحَقِّکَ الْعَظِیمِ وَ بِحَقِّکَ عَلَی خَلْقِکَ أَجْمَعِینَ وَ بِأَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ- عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُعْتِقَنِی مِنَ النَّارِ وَ تَغْفِرَ لِی وَ تَرْحَمَنِی یَا رَحْمَانُ وَ تُفَرِّجَ عَنِّی هَمِّی وَ غَمِّی وَ کَرْبِی وَ ضِیقَ صَدْرِی وَ تَکْشِفَ ضُرِّی وَ تُیَسِّرَ لِی أَمْرِی وَ تُبْلِغَنِی غَایَةَ أَمَلِی سَرِیعاً عَاجِلًا إِنَّکَ قَرِیبٌ مُجِیبٌ .

اللَّهُمَّ إِنَّنِی أَذْکُرُ ذُنُوبِی وَ أَعْتَرِفُ بِخَطَایَایَ وَ سُوءَ عَمَلِی وَ إِسْرَافِی عَلَی نَفْسِی وَ ظُلْمِی قَبْلَ اللِّقَاءِ وَ قَبْلَ أَنْ یُؤْخَذَ بِکَظَمِی وَ اعْتَرَفْتُ أَنِّی مَأْخُوذٌ بِذُنُوبِی وَ بِخَطَایَایَ وَ مُجَازًی بِکَسْبِی وَ مُحَاسَبٌ بِعَمَلِی فَاسْتَعَفَّتْ مِنْهُنَّ نَفْسِی وَ وَجِلَ مِنْهُنَّ قَلْبِی وَ وَهَنَ مِنْهُنَّ عَظْمِی وَ سَهِرَتْ مِنْهُنَّ عَیْنِی وَ بَکَتْ حَتَّی بَلَّ الدُّمُوعُ خَدِّی وَ ضَاقَتْ عَلَیَّ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ .

رَبِّ فَأَوْسِعْ عَلَی ذُنُوبِی بِرَحْمَتِکَ وَ عَلَی خَطَایَایَ بِمَغْفِرَتِکَ وَ عَلَی سُوءِ عَمَلِی بِعَفْوِکَ وَ عَلَی إِسَاءَتِی بِحِلْمِکَ وَ عَلَی إِسْرَافِی عَلَی نَفْسِی وَ ظُلْمِی بِهَا بِتَجَاوُزِکَ اللَّهُمَّ تَفَضَّلْ عَلَیَّ بِحِلْمِکَ وَ عُدْ عَلَیَّ بِعَفْوِکَ وَ ارْزُقْنِی مِنْ فَضْلِکَ وَ اسْتَعْمِلْنِی بِمَحَابِّکَ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ الَّتِی تُحِبُّ وَ تَرْضَی وَ تَقَبَّلْهَا فِیمَا یُرْفَعُ إِلَیْکَ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ الَّتِی تُرْضِیکَ عَنِّی حَتَّی تَجْعَلَنِی رَفِیقاً لِإِبْرَاهِیمَ وَ إِسْحَاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ نَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ عَلَی جَمِیعِ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ الْأَئِمَّةِ الصَّادِقِینَ .

رَبِّ قَدْ أَمِنَتْ نَفْسِی مِنْ عَذَابِکَ وَ رَضِیَتْ مِنْ ثَوَابِکَ وَ اطْمَأَنَّتْ إِلَی دَارِکَ دَارِ السَّلَامِ الَّتِی لَا یَمَسَّنِی فِیهَا نَصَبٌ وَ لَا لُغُوبٌ .

اللَّهُمَّ لَا تُنْسِنِی ذِکْرَکَ وَ لَا تُؤْمِنِّی مَکْرَکَ وَ لَا تَصْرِفْ عَنِّی وَجْهَکَ وَ لَا

فرمانروایان و ای ادا کننده ترین ادا کننده های قرض و ای برپادارنده عدل، ای مهربان ای مهربان ای مهربان و ای مهربان ترین مهربانان و ای شنوده ترین شنوندگان و ای بیناترین نظرکنندگان، ای نزدیک، ای اجابت کننده از تو مسألت دارم به حق حاملان عرشت و به حق فرشتگان و به حق رکوع کنندگان و سجود کنندگان تو و به حق پیامبران و شهداء و راستگویان و نیکوکاران و به حق درخواست کنندگان و محرومان و به حق بزرگت و به حق تو بر مخلوقاتت و به حق اینکه هیچ معبودی جز تو نیست و دانای نهان و آشکار مهربان و بخشاینده ای، مسألت دارم که بر محمد و آل محمد درود بفرستی و مرا از آتش آزاد کنی و مرا بیامرزی و بر من رحم بنمائی ای بخشنده، و غم و اندوه و سختی و دل تنگی را از من برطرف کنی و ضرر و آسیب را از من رفع نمائی و کارم را آسان گردانی و مرا خیلی زود به سرانجام آرزو و خواسته ام برسانی که تو نزدیک و اجابت کننده ای.

پروردگارا من گناهانم را به یاد می آورم و به اشتباهات، بدکاری ها و زیاده روی بر نفس خویش و ستم پیش از ملاقاتم و پیش از اینکه خشم خود را فرو بخورم، اعتراف می کنم و اعتراف کردم که من گرفتارم گناهان و اشتباهاتم هستم و به خاطر کسب و کارم مجازات و به خاطر اعمالم محاسبه می شوم. پس از آن ها خود را پاک کردم و طالب عفت شدم و قلبم از آن ترسید و استخوان هایم از آن سست گردیده و چشمانم از آن بی خواب شده و گریست تا جایی که اشک هایم گونه ام را خیس کرد و زمین با فراخی و گستردگی اش بر من تنگ شد.

پروردگارم پس با رحمت خویش بر گناهانم و با آمرزشت بر اشتباهاتم و با عفو و گذشتت بر کارهای بدم و با بردباریت بر بدی های من و با گذشتت بر اسراف کاری و ظلم بر نفسم را گشایش ده. خداوندا با بردباریت بر من فضیلت بخش و با عفو و گذشتت بر من روی آور و از فضل و کرمت به من روزی عطا کن و مرا در محبتت با کارهای نیکی که دوست می داری و تو را خشنود می سازد بگمار و اعمال من را همچون کارهای نیکی بپذیر که به سوی تو بالا می رود و تو را از من خشنود می سازد تا مرا رفیق ابراهیم و اسحاق و یعقوب و پیامبرمان محمد - که درود و سلام خدا بر او و همه پیامبران و فرستاده های خدا باد - و رفیق شهدا و نیکوکاران و امامان راستگو قرار دهی.

پروردگارا به یقین، نفسم از عذاب تو امان یافت و به پاداشت راضی شد و به سرایت که سرای سلامتی و آسودگی است اطمینان پیدا کرد سرایی که هیچ گونه رنج و درماندگی ای به من دست نمی دهد.

پروردگارا یادت را فراموشم منما و از مکر و فریبت ایمن مگردان و رویت را از من برنگردان و خیرت را از من

تَزِلْ عَنِّی خَیْرَکَ وَ لَا تَکْشِفْ عَنِّی سِتْرَکَ وَ لَا تُلْهِنِی عَنْ ذِکْرِکَ وَ لَا تَجْعَلْ عِبَادَتِی لِغَیْرِکَ وَ لَا تَحْرِمْنِی ثَوَابَکَ وَ لَا تَحُلْ بَیْنِی وَ بَیْنَ الْمَسَاجِدِ الَّتِی یَذْکُرُ فِیهَا اسْمَکَ وَ لَا تَجْعَلْنِی مِنَ الْغَافِلِینَ عَنْ ذِکْرِکَ وَ اسْمِکَ وَ لَا تَحْرِمْنِی الْعَمَلَ بِطَاعَتِکَ وَ اجْعَلْنِی وَجِلًا مِنْ عَذَابِکَ وَ خَائِفاً مِنْ عِقَابِکَ وَ اجْعَلْ عَیْنِی بَاکِیَةً لِخَشْیَتِکَ وَ اجْعَلْنِی أُحِبُّکَ وَ أُحِبُّ مَنْ یُحِبُّکَ وَ اجْعَلْنِی أَسْجُدُ فِی مَوَاطِنِ صِدْقٍ تُرْضِیکَ عَنِّی- إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ.

اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ نَفْسِی وَ مِنْ سَیِّئَاتِ عَمَلِی وَ مِنَ النَّدَمِ وَ السَّدَمِ وَ مِنَ الْحَرَقِ وَ الْغَرَقِ وَ مِنَ الْأَشَرِ وَ الْبَطَرِ وَ مِنْ غَلَبَةِ الْعَدُوِّ وَ مِنْ غَلَبَةِ الدَّیْنِ وَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ وَ کَآبَةِ الْمَرَضِ وَ مِنْ سُوءِ الْمُنْقَلَبِ وَ مِنَ الْإِصْرَارِ عَلَی الْفَوَاحِشِ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ مِنْ جَهْدِ الْبَلَاءِ وَ مِنْ عَمَلٍ لَا تُحِبُّ وَ لَا تَرْضَی وَ أَسْأَلُکَ الْهُدَی وَ أَعُوذُ بِکَ مِنَ الضَّلَالَةِ وَ الرَّدَی .

اللَّهُمَّ إِنِّی کُنْتُ عَمِیاً فَبَصَّرْتَنِی وَ ضَعِیفاً فَقَوَّیْتَنِی وَ جَاهِلًا فَعَلَّمْتَنِی وَ عَائِلًا فَآوَیْتَنِی وَ یَتِیماً فَکَفَّلْتَنِی وَ فَقِیراً فَأَغْنَیْتَنِی وَ وَحِیداً فَکَثَّرْتَنِی ثُمَّ عَلَّمْتَنِی الْقُرْآنَ وَ هَدَیْتَنِی لِلصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ فَلَکَ الْحَمْدُ عَلَی نَعْمَائِکَ عِنْدِی فَأَسْأَلُکَ یَا رَبِّ أَنْ تُدَارِکَنِی سَعَةُ رَحْمَتِکَ الَّتِی سَبَقَتْ غَضَبَکَ وَ حِلْمُکَ وَ عَفْوُکَ وَ مَغْفِرَتُکَ یَا خَیْرَ الْغَافِرِینَ .

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی ذَنْبِی وَ طَهِّرْ قَلْبِی وَ اشْرَحْ صَدْرِی وَ أَعِنِّی عَلَی مَا عَلَّمْتَنِی وَ فَرِّجْ هَمِّی وَ اصْرِفْنِی عَنْ کُلِّ مَکْرُوهٍ وَ اصْرِفِ الْأَسْوَاءَ وَ الْمَکَارِهَ عَنِّی وَ تَقَبَّلْ مِنِّی حَسَنَاتِی وَ تَجَاوَزْ عَنْ سَیِّئَاتِی فِی أَصْحابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کانُوا یُوعَدُونَ .

وَ أَسْأَلُکَ یَا رَبِّ أَنْ تُحَبِّبَ إِلَیَّ مَا أَحْبَبْتَ وَ تُبَغِّضَ إِلَیَّ مَا کَرِهْتَ وَ تُحَبِّبَ إِلَیَّ رِضْوَانَکَ وَ تُبَغِّضَ إِلَیَّ مُخَالَفَتَکَ وَ عِصْیَانَکَ وَ تَسْتَعْمِلَنِی فِی الْبَاقِیَاتِ الصَّالِحَاتِ الَّتِی هِیَ خَیْرٌ ثَواباً وَ خَیْرٌ مَرَدًّا .

اللَّهُمَّ أَلْهِمْنِی شُکْرَکَ وَ عَلِّمْنِی حُکْمَکَ وَ فَقِّهْنِی فِی دِینِکَ وَ وَفِّقْنِی لِعِبَادَتِکَ

زائل نکن و پرده و پوششت را از من برندار و عبادتم را برای معبودی جز خودت قرار نده و مرا از پاداشت محروم نگردان و میان من و مساجدی که اسم تو در آن ذکر می شود فاصله مینداز و مرا به گونه ای قرار ده که از عذابت هرسان و از مجازاتت ترسان و چشمانم از ترس تو گریان باشد و مرا به گونه ای قرار ده که تو و هر کسی که تو را دوست می دارد، دوست بدارم و در مکان های راستینی که تو را از من خشنود می سازد سجده ببرم که تو بر انجام هر چیزی توانائی.

خداوندا من از شرّ نفس خویش و از کارهای بدم و از پشیمانی و اندوه همراه با پشیمانی و از سوختن و غرق شدن و ناسپاس و سرمستی (غرور) و از چیرگی دشمن و از غلبه قرض و بدهی، و از مشقت راه و اندوه بیماری و از ناگواری بازگشت و از پافشاری بر زشت کاری ها چه آشکار و چه پنهان، و از سختی بلا و از عملی که مورد پسند و رضایت تو نباشد به تو پناه می برم و هدایت را از تو خواستارم و از گمراهی و نابودی به تو پناه می برم.

خداوندا من نابینا بودم بینایم کردی، ناتوان بودم توانایم کردی، نادان بودم دانایم نمودی، فقیر بودم پناهم دادی، بی سرپرست بودم مرا عهده دار شدی، نیازمند بودم بی نیازم گرداندی، تنها بودم یارانم را بیشتر کردی سپس قرآن را به من آموختی و مرا به نماز و روزه رهنمود ساختی. پس به خاطر نعمت هایت که در نزد من است، حمد و سپاس مخصوص توست. پس ای پروردگارم از تو می خواهم که با وسعت رحمتت که بر خشم و بردباری و گذشت و بخششت پیشی گرفته مرا دریابی ای بهترین آمرزندگان.

خداوندا گناهم را ببخاشی و دلم را پاک و سینه ام را فراخ گردان، و مرا بر آنچه یادم دادی یاری بفرما و غم و اندوهم را برطرف نما و از هر زشتی ای مرا بازدار و بدی ها و زشتی ها را از من برگردان و نیکی هایم را بپذیر و از بدیهایم گذشت کن و در زمره بهشتیانم قرار ده همان وعده راستی که آنان بدان وعده داده می شدند.

و از تو می خواهم ای پروردگارم آنچه را دوست می داری در نظر من محبوب کنی و آنچه نمی پسندی در نظر من ناپسند جلوه دهی و رضایت مندی خود را در نظر من محبوب، و مخالفت و نافرمانی ات را ناپسند جلوه دهی و مرا در نیکی های ماندگاری که بهترین پاداش و فرجام را دارد، بگماری.

خداوندا در قلبم شکرت را بیفکن و حکم و قضاوتت را به من بیاموز و مرا در دین فقیه و عالم گردان و توفیق عبادتت را به من ارزانی ده و گمان نیک به تو را

وَ هَبْ لِی حُسْنَ الظَّنِّ بِکَ وَ ارْزُقْنِی اجْتِنَابَ سَخَطِکَ وَ التَّسْلِیمَ لِقَضَائِکَ وَ الْمَعْرِفَةَ بِحَقِّکَ وَ الْعَمَلَ بِطَاعَتِکَ وَ تَفْوِیضَ أُمُورِی کُلَّهَا إِلَیْکَ وَ الِاعْتِصَامَ بِکَ وَ التَّوَکُّلَ عَلَیْکَ وَ الثِّقَةَ وَ الِاسْتِعَانَةَ بِکَ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ مَا شَاءَ اللَّهُ کَانَ وَ مَا لَمْ یَشَأْ لَمْ یَکُنْ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُکَ وَ أُشْهِدُ الْمَلَائِکَةَ وَ حَمَلَةَ الْعَرْشِ وَ جَمِیعَ خَلْقِکَ بِأَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَحْدَکَ لَا شَرِیکَ لَکَ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُکَ وَ رَسُولُکَ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِکَ سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَلِیِّ الْأَعْلَی سُبْحَانَ اللَّهِ وَ تَعَالَی .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ وَ أَعْطِهِ الْوَسِیلَةَ وَ الرِّفْعَةَ وَ الْفَضِیلَةَ اللَّهُمَّ انْفَعْنَا بِمَا عَلَّمْتَنَا إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعَاءِ اللَّهُمَّ إِلَیْکَ رُفِعَتِ الْأَیْدِی وَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَ خَضَعَتِ الرِّقَابُ وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ- وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ وَ دَعَتِ الْأَلْسُنُ اللَّهُمَّ فَأَنْتَ الْحَلِیمُ فَلَا تَجْهَلُ وَ أَنْتَ الْجَوَادُ فَلَا تَبْخَلُ وَ أَنْتَ الْعَدْلُ فَلَا تَظْلِمُ وَ أَنْتَ الْحَکِیمُ فَلَا تَجُورُ وَ أَنْتَ الْمَنِیعُ فَلَا تُرَامُ وَ أَنْتَ الرَّفِیعُ فَلَا تُرَی وَ أَنْتَ الْعَزِیزُ فَلَا تُسْتَذَلُّ وَ أَنْتَ الْغَنِیُّ فَلَا تَفْتَقِرُ وَ أَنْتَ الدَّائِمُ غَیْرُ الْغَافِلِ أَحَطْتَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عِلْماً وَ أَحْصَیْتَ کُلَّ شَیْ ءٍ وَ أَنْتَ الْبَدِیعُ قَبْلَ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ الدَّائِمُ بَعْدَ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ أَنْتَ خَالِقُ مَا یُرَی وَ مَا لَا عددا یُرَی عَلِمْتَ کُلَّ شَیْ ءٍ بِغَیْرِ تَعْلِیمٍ .

وَ أَنْتَ الْأَوَّلُ فَلَیْسَ قَبْلَکَ شَیْ ءٌ وَ أَنْتَ الْآخِرُ فَلَیْسَ بَعْدَکَ شَیْ ءٌ وَ أَنْتَ الْبَاطِنُ فَلَیْسَ دُونَکَ شَیْ ءٌ وَ أَنْتَ الظَّاهِرُ فَلَیْسَ فَوْقَکَ شَیْ ءٌ یَا مَنْ هُوَ أَقْرَبُ إِلَیَّ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ یَا مَنْ هُوَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَی یَا مَنْ یَفْعَلُ مَا یُرِیدُ یَا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ یَا أَبْصَرَ النَّاظِرِینَ وَ یَا أَسْرَعَ الْحَاسِبِینَ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ بِلَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ آمِینَ .

أَصْبَحْتُ رَاضِیاً بِفِطْرَةِ الْإِسْلَامِ وَ کَلِمَةِ الْإِخْلَاصِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ مِلَّةِ أَبِینَا إِبْرَاهِیمَ حَنِیفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ رَضِیتُ بِاللَّهِ رَبّاً وَ بِالْإِسْلَامِ دِیناً وَ بِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تَسْلِیماً نَبِیّاً .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا

به من ببخشای و دوری از خشم و تسلیم در برابر قضاوت و شناخت حق و عمل به طاعت تو و واگذاری کل کارهایم به خودت و چنگ زدن و توکل نمودن به تو و اعتماد و یاری جستن به تو را به من ارزانی فرما و هیچ جنبش و تغییر و نیرویی نیست مگر با خواست خداوند، آنچه خواسته، به وجود آمده و آنچه نخواسته، به وجود نیامده است .

خداوندا تو و فرشتگان و حاملان عرش و همه مخلوقات را گواه می گیرم که تو خداوندی هستی که هیچ معبودی جز تو نیست بی همتایی و شریکی نداری و محمد بنده و فرستاده توست و هیچ جنبش و تغییر و نیرویی نیست مگر به خواست تو و پاک و منزه است خداوند بلند و بلند مرتبه و پاک و منزه است خداوند، و از همه کس و همه چیز بالاتر رفته است.

خداوندا بر محمد پیامبر امی (درس ناخوانده) درود بفرست و به او مقام وسیله و برتری جایگاه و فضیلت عطا بفرما. خداوندا به آنچه به ما آموختی منفعت ببخش که تو شنونده دعایی. خداوندا تنها به سوی تو دست ها بلند شده، و دل ها به سوی تو متوجه شده، و تنها در برابر تو گردن ها تسلیم و خاضع، چهره ها فروتن، صداها خاشع و ترسان و زبان ها بند آمده است. خداوندا تو بردباری پس نادان نیستی، و تو بخشنده ای برای همین بخل نمی ورزی، و تو دادگری پس ظلم نمی کنی، و تو حکیمی پس ستم نمی کنی، و تو نفوذ ناپذیری پس سوء قصد نمی شود، و تو والایی پس دیده نمی شوی، و تو بلندمرتبه ای پس خوار و ذلیل نمی شوی، و تو بی نیازی برای همین نیازمند نمی شوی، و تو پایداری پس غفلت نمی ورزی. علم تو همه چیز را در برگرفته و هر چیزی را به شمارش در آوردی و تو پیش از آنکه هر چیز به وجود آید، آفریننده بودی و پس از هر چیز، ماندگاری و تو آفریننده آنچه که دیده می شود و آنچه که دیده نمی شود، هستی و بدون آنکه آموزش ببینی همه چیز را دانسته ای.

و تو اولی پس چیزی پیش از تو نبوده و تو آخری پس چیزی پس از تو نخواهد بود و تو باطنی باطن تر از تو چیزی نیست و تو ظاهری و بالاتر از تو چیزی نیست. ای کسی که از رگ گردن به من نزدیک تری ای کسی که در جایگاه بالا هستی ای کسی که هر چه می خواهد انجام می دهد. ای شنوده ترین شنوندگان و ای بیناترین بینندگان و ای سریع ترین محاسبه کنندگان و ای مهربان ترین مهربانان. هیچ معبودی جز تو نیست و به درستی که تو بر هر چیزی توانایی آمین.

من با فطرت اسلام و کلمه اخلاص و سنت پیامبرمان محمد صلی الله علیه و آله و سلم و آئین ابراهیم حق گرا راضی شدم و من از مشرکان نیستم. راضیم به خداوندی که پروردگار جهانیان است و خشنودم به اینکه اسلام دین من است و محمد که درود و سلام بی پایان خداوند بر او و خاندانش باد، پیامبر من است.

خداوندا با اسم تو یعنی بسم الله الرحمن الرحیم از تو مسألت دارم و با اسم تو که هیچ معبودی جز

هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ- الَّذِی لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ الَّذِی مَلَأَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی عَنَتْ لَهُ الْوُجُوهُ وَ خَشَعَتْ لَهُ الْأَصْوَاتُ وَ خَضَعَتْ لَهُ الرِّقَابُ وَ ذَلَّتْ لَهُ الْخَلَائِقُ وَ وَجِلَتْ مِنْ خَشْیَتِهِ الْقُلُوبُ أَنْ تَغْفِرَ لِی وَ تَرْحَمَنِی وَ تَدْفَعَ عَنِّی کُلَّ سُوءٍ وَ مَکْرُوهٍ وَ أَنْ تُصْلِحَ لِی أَمْرِی کُلَّهُ وَ لَا تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی فِی شَیْ ءٍ مِنْ أُمُورِی وَ لَا إِلَی أَحَدٍ مِنْ خَلْقِکَ طَرْفَةَ عَیْنٍ أَبَداً وَ لَا أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ وَ لَا أَکْثَرَ وَ لَا تَنْزِعْ مِنِّی صَالِحاً أَعْطَیْتَنِیهِ وَ لَا تُعِدْنِی فِی سُوءٍ اسْتَنْقَذْتَنِی مِنْهُ وَ لَا تُشْمِتْ بِی عَدُوّاً وَ لَا حَاسِداً وَ لَا تَجْعَلْنِی مِنَ الْمُفْسِدِینَ وَ اجْعَلْنِی مِنْ أَهْلِ طَاعَتِکَ وَ أَوْلِیَائِکَ حَتَّی تَتَوَفَّانِی إِلَی جَنَّتِکَ وَ رَحْمَتِکَ .

اللَّهُمَّ یَا ذَا النَّعْمَاءِ السَّابِغَةِ وَ یَا ذَا الْحُجَجِ الْبَالِغَةِ وَ یَا ذَا الرَّحْمَةِ الْوَاسِعَةِ وَ یَا ذَا الْمَغْفِرَةِ النَّافِعَةِ وَ ذَا الْکَلِمَةِ الْبَاقِیَةِ وَ یَا ذَا الْحَمْدِ الْفَاضِلِ وَ ذَا الْعَطَاءِ الْجَزِیلِ وَ یَا ذَا الْفَضْلِ الْجَمِیلِ وَ یَا ذَا الْإِحْسَانِ الْجَلِیلِ یَا مَنْ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ- وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ أَسْأَلُکَ الْأَمْنَ وَ الْإِیمَانَ وَ السَّلَامَةَ وَ الْإِسْلَامَ وَ الْیَقِینَ وَ الشُّکْرَ وَ الصَّبْرَ وَ الصِّدْقَ وَ الْعَافِیَةَ وَ الْمُعَافَاةَ وَ الْوَرَعَ عَنْ مَحَارِمِکَ وَ الثِّقَةِ بِطَوْلِکَ بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ الْخَیْرَ وَ الْعِفَّةَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ الرِّضَا بِالْقَضَاءِ وَ الْقَدَرِ سُبْحَانَکَ فِی السَّمَاءِ عَرْشُکَ وَ سُبْحَانَکَ فِی الْأَرْضِ سُلْطَانُکَ وَ سُبْحَانَکَ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ سَبِیلُکَ وَ سُبْحَانَکَ فِی الْجَنَّةِ رَحْمَتُکَ وَ سُبْحَانَکَ فِی النَّارِ غَضَبُکَ وَ سُبْحَانَکَ فِی الْجَحِیمِ سَخَطُکَ- لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ لَا شَرِیکَ لَکَ لَکَ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ سُبْحَانَکَ أَنْتَ الرَّبُّ وَ إِلَیْکَ الْمَعَادُ .

سُبْحَانَکَ یَا ذَا الْمُلْکِ وَ الْمَلَکُوتِ سُبْحَانَکَ یَا ذَا الْعِزَّةِ وَ الْجَبَرُوتِ سُبْحَانَ الْحَیِّ الَّذِی لَا یَمُوتُ سُبْحَانَ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ سُبْحَانَ رَبِّ الْمَلَائِکَةِ وَ الرُّوحِ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْأَعْلَی سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی سُبْحَانَ الْمَلِکِ الْجَبَّارِ سُبْحَانَ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ سُبْحَانَ الْعَزِیزِ الْغَفَّارِ سُبْحَانَ الْکَبِیرِ الْمُتَعَالِ سُبْحَانَکَ وَ بِحَمْدِکَ تَبَارَکَ اسْمُکَ وَ تَعَالَی جَدُّکَ وَ لَا إِلَهَ غَیْرُکَ.

او نیست، او زنده پاینده است هیچ خواب سبک و خواب سنگین او را فرا نمی گیرد، اسمی که آسمان ها و زمین را آکنده کرده است، از تو مسألت دارم. و با اسمی که چهره ها برای آن فروتن و صداها ترسان و گردن ها فرمانبردار و مخلوقات زبون و دل ها از ترس آن هراسان شده اند از تو می خواهم که مرا بیامرزی و به من رحم نمائی و هر بدی و زشتی ای را از من دفع کنی و همه اموراتم را اصلاح نمائی و هرگز به اندازه یک چشم بر هم زدن و نه کمتر و نه بیشتر از آن مرا به حال خویش و نه به هیچ یک از مخلوقاتت وا نگذاری و چیزهای خوبی که به من بخشیدی باز مگیری و مرا به بدی ای که از آن نجاتم دادی بازنگردانی و هیچ دشمن و حسودی را در باره من شاد مگردانی و مرا از فاسدکاران قرار ندهی بلکه مرا از فرمانبردان و دوستداران خود قرار دهی تا اینکه به سوی بهشت و رحمت خویش جانم را بستانی.

خداوندا ای صاحب نعمت های کامل و ای صاحب حجت های رسا و ای صاحب رحمت وسیع و ای صاحب آمرزش سودآور و ای صاحب کلمه ماندگار و ای صاحب حمد و سپاس فضیلت بخش و ای صاحب عطا و بخشش فراوان و ای صاحب فضل و بخشش زیبا و ای صاحب احسان گرانقدر. ای کسی که دیدگان را درمی یابد ولی چشم ها او را در نمی یابند و او لطیف آگاه است. از تو امنیت و ایمان و سلامتی و اسلام و یقین و سپاس و شکیبایی و راستی و عافیت و بخشایش و ترس از حرام هایت و اطمینان به رحمت طولانی ات را خواستارم که تو بر انجام هر چیزی توانائی.

خداوندا من خوبی و عفت و خوش اخلاقی و رضایت مندی از قضا و قدر را تو مسألت دارم. پاک و منزهی، عرش تو در آسمان است، پاک و منزهی، سلطنت تو در زمین است، پاک و منزهی، راه تو در خشکی و دریا است، پاک و منزهی، رحمت تو بهشت است، پاک و منزهی، غضب تو در آتش است، پاک و منزهی، خشم تو در دوزخ است. هیچ معبودی جز تو نیست پاک و منزهی، هیچ شریکی نداری، پادشاهی آسمان ها و زمین از آنِ توست، پاک و منزهی ،تو پروردگاری و بازگشت همه به سوی توست.

پاک و منزهی ای صاحب ملک و ملکوت، پاک و منزهی ای سرافراز و جبار، منزه است خداوند زنده ای که هرگز نمی میرد، منزه است خداوندی که پادشاه و پاکیزه از همه کاستی ها است، منزه است خداوندی که پروردگار فرشتگان و روح است، منزه است پروردگارم که بلند مرتبه است. او منزه و بلند مرتبه است، منزه است خداوند پادشاه جبار، منزه است خداوند واحد چیره. منزه است خداوند عزیز بسیار آمرزنده، منزه است خداوند بزرگ والا. خداوندا منزهی و حمد و سپاس مخصوص توست، اسم تو مبارک و عظمتت والا است و هیچ معبودی جز تو نیست.

اللَّهُمَّ لَکَ أَسْلَمْتُ وَ بِکَ آمَنْتُ وَ عَلَیْکَ تَوَکَّلْتُ وَ لَکَ خَضَعْتُ وَ إِلَیْکَ خَشَعْتُ فَاغْفِرْ لِی مَا قَدَّمْتُ مِنْ ذُنُوبِی وَ مَا أَخَّرْتُ وَ مَا أَسْرَرْتُ وَ مَا أَعْلَنْتُ إِنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ وَ أَنْتَ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَنْ فِیهِنَّ أَنْتَ الْحَقُّ وَ وَعْدُکَ الْحَقُّ وَ قَوْلُکَ الْحَقُّ وَ لِقَاؤُکَ حَقٌّ وَ الْجَنَّةُ حَقٌّ وَ النَّارُ حَقٌّ وَ السَّاعَةُ حَقٌّ اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ مَا فِیهِنَّ وَ مَا بَیْنَهُنَّ وَ رَبَّ السَّبْعِ الْمَثَانِی وَ رَبَّ الْقُرْآنِ الْعَظِیمِ وَ رَبَّ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ إِسْرَافِیلَ وَ عِزْرَائِیلَ وَ رَبَّ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله خَاتَمَ النَّبِیِّینَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ سَلَّمَ .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِأَسْمَائِکَ الَّتِی بِهَا تَقُومُ السَّمَاءُ وَ بِهَا تَقُومُ الْأَرْضُ وَ بِهَا تَرْزُقُ الْبَهَائِمَ وَ بِهَا تُفَرِّقُ الْمُجْتَمِعَ وَ تَجْمَعُ الْمُتَفَرِّقَ وَ بِهَا أَحْصَیْتَ عَدَدَ الرِّمَالِ وَ وَرَقَ الْأَشْجَارِ وَ کَیْلَ الْبِحَارِ وَ قَطْرَ الْأَمْطَارِ وَ مَا أَظْلَمَ عَلَیْهِ اللَّیْلُ وَ أَشْرَقَ عَلَیْهِ النَّهَارُ أَسْأَلُکَ بِذَلِکَ کُلِّهِ أَنْ تَرْحَمَنِی مِنَ النَّارِ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

اللَّهُمَّ أَنْتَ الْعَظِیمُ تَمُنُّ بِالْعَظِیمِ وَ تُعْطِی الْجَزِیلَ وَ تَعْفُو عَنِ الْکَثِیرِ وَ تُضَاعِفُ الْقَلِیلَ وَ تَفْعَلُ مَا تُرِیدُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ أَنْ تَمْلَأَ قَلْبِی مِنْ خَشْیَتِکَ وَ تَلْبَسَ وَجْهِی مِنْ نُورِکَ وَ أَنْ تَغْمُرَنِی فِی رَحْمَتِکَ وَ أَنْ تُلْقِیَ عَلَیَّ مَحَبَّتَکَ وَ أَنْ تَبْلُغَ بِی جَسِیمَ الْخَیْرِ عِنْدَکَ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْأَعْظَمِ وَ أَسْأَلُکَ بِکُلِّ حَرْفٍ أَنْزَلْتَهُ عَلَی نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ بِکُلِّ حَرْفٍ أَنْزَلْتَهُ عَلَی نَبِیِّکَ عِیسَی علیه السلام وَ بِکُلِّ حَرْفٍ سَبَّحَکَ بِهِ مَلَکٌ مِنْ مَلَائِکَتِکَ أَوْ نَبِیٌّ مِنْ أَنْبِیَائِکَ أَوْ رَسُولٌ مِنْ رُسُلِکَ فَاسْتَجَبْتَ لَهُ دَعْوَتَهُ أَنْ تُفَرِّجَ عَنِّی هَمِّی وَ غَمِّی وَ کَرْبِی وَ ضِیقَ صَدْرِی وَ مَا تَخَیَّرْتَ بِهِ فِی أَمْرِی یَا مَوْضِعَ کُلِّ شَکْوَی وَ یَا شَاهِدَ کُلِّ نَجْوَی وَ یَا مُنْتَهَی کُلِّ حَاجَةٍ وَ یَا عَالِمَ کُلِّ خَفِیَّةٍ وَ یَا کَاشِفَ کُلِّ بَلِیَّةٍ وَ یَا خَلِیلَ إِبْرَاهِیمَ وَ یَا نَجِیَّ مُوسَی وَ یَا مُصْطَفِیَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله أَدْعُوکَ دُعَاءَ مَنِ اشْتَدَّتْ فَاقَتُهُ وَ ضَعُفَتْ قُوَّتُهُ وَ قَلَّتْ حِیلَتُهُ وَ أَدْعُوکَ دُعَاءَ مَنْ لَا یَجِدُ لِکَشْفِ مَا هُوَ فِیهِ غَیْرَکَ أَنْ تَغْفِرَ لِی یَا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ یَا أَقْرَبَ الْمُجِیبِینَ وَ یَا رَءُوفُ یَا رَحِیمُ یَا بَدِیعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ اغْفِرْ لِی ذَنْبِی وَ

خداوندا برای رضای تو مسلمان شدم و بر تو توکل نمودم و در پیشگاه تو فروتنی کردم و برای تو خاشع شدم، پس خداوندا آنچه از گناهان که پیش کرده ام و آنچه به تاخیر انداخته ام و آنچه در نهان و آنچه در عیان انجام داده ام را بر من بیامرز که تو خداوندی هستی که هیچ معبودی جز تو نیست. خداوندا حمد و سپاس مخصوص توست و تو روشنایی بخش آسمان ها و زمین و هر آنچه در آن ها است، می باشی. تو حقی و وعده تو نیز حق است، سخن تو حق است، و بهشت و دوزخ و قیامت تو حق است. خداوندا ای پروردگار آسمان های هفت گانه و آنچه در آن ها و آنچه میان آن هاست و ای پروردگار سبع مثانی(سوره حمد) و ای پرودگار قرآن عظیم و ای پروردگار جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل و ای پروردگار محمد صلی الله علیه و آله و سلم که خاتم پیامبران است.

خداوندا من با آن نام هایت که آسمان به وسیله آن برپا و زمین پابرجا است، و بدان چهارپایان را روزی می دهی و بین جمع جدایی می افکنی و میان پراکنده جمع می نمایی و به وسیله آن شماره سنگریزه ها و برگ درختان و پیمانه دریاها و قطرات باران و آنچه شب بر آن ظلمت، و روز بر آن پرتو افکند را حساب می نمایی، با همه آن ها از تو خواستارم که به من در مقابل آتش رحم بنمائی ای ارحم الراحمین .

خداوندا تو بزرگی و نعمت بزرگ می بخشی و فراوان عطا می کنی و از گناهان بسیاری گذشت می کنی و اندک را در حساب چندین برابر می کنی و هر چه بخواهی انجام می دهی. خداوندا از تو می خواهم قلبم را مالامال از ترس خود گردانی و چهره ام را با نورت بپوشانی و مرا غرق رحمت خود گردانی و محبت خود را بر من بگسترانی و مرا به خیر بزرگی که در نزدت است، برسانی. با اسم اعظمت از تو مسألت دارم و با هر حرفی که بر پیامبرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم نازل فرمودی، و با هر حرفی که بر پیامبرت عیسی علیه السلام نازل فرمودی، و با هر حرفی که یکی از فرشتگانت یا یکی از پیامبرانت تو را بدان تسبیح گفته و تو نیز دعای او را اجابت فرموده ای، از تو می خواهم غم و اندوه و سختی و دلتنگی و اموری از من که اختیارش در دست توست، را برطرف نمائی ای مکان هر شکایت و ای شاهد هر نجوی و ای سرانحام و مقصد هر نیاز، ای دانای هر نهان، ای دفع کننده هر بلا، و ای دوست ابراهیم و ای نجوا کننده با موسی و ای برگزیننده محمد. تو را می خوانم خواندن کسی که فقر و نداریش سخت، و نیرویش ضعیف و ناتوان و چاره جوئیش اندک گشته است، و تو را همانند کسی که برای برطرف کردن آنچه بدان گرفتار آمده، جز تو کسی را ندارد، می خوانم و از تو می خواهم مرا بیامرزی ای شنونده ترین شنوندگان و ای مهربان ترین مهربانان و ای نزدیک ترین اجابت کنندکان و ای مهربان و ای بخشنده، ای پدیدآورنده آسمان ها و زمین گناهم را ببخشای

أَعْتِقْنِی مِنَ النَّارِ یَا مَنْ تَلَطَّفَ بِی فِی صَغِیرِ حَوَائِجِی وَ کَبِیرِهَا إِنْ وَکَّلْتَنِی بِهَا إِلَی نَفْسِی طَرْفَةَ عَیْنٍ عَجَزْتُ عَنْهَا فَأَدْخِلْنِی الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِکَ یَا اللَّهُ وَ لَا تُنَاقِشْنِی فِی الْحِسَابِ .

اللَّهُمَّ مَا کَانَ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِکَ عِنْدِی مِنْ مَظْلِمَةٍ فِی عِرْضٍ أَوْ مَالٍ أَوْ غَیْرِهِ فَاغْفِرْ ذَلِکَ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکَ وَ أَرْضِ عِبَادَکَ عَنِّی بِمَا شِئْتَ مِنْ فَضْلِکَ وَ خَزَائِنِکَ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِی بَابَ الْخَیْرِ وَ یَسِّرْ لِی أَمْرَهُ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِی بَابَ الْأَمْرِ الَّذِی لِی فِیهِ الْفَرَجُ وَ الْعَافِیَةُ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِی بَابَهُ وَ یَسِّرْ لِی سَبِیلَهُ وَ سَهِّلْ لِی مَخْرَجَهُ .

اللَّهُمَّ أَیُّمَا أَحَدٌ مِنْ خَلْقِکَ أَرَادَنِی بِسُوءٍ فَإِنِّی أَدْرَأُ بِکَ فِی نَحْرِهِ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّهِ وَ سَطْوَتِهِ وَ غَضَبِهِ وَ بَادِرَتِهِ فَخُذْهُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ وَ مِنْ فَوْقِ رَأْسِهِ وَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَیْهِ وَ امْنَعْهُ أَنْ یُوصَلَ إِلَیَّ أَبَداً سُوءاً .

اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی فِی حِصْنِکَ وَ جِوَارِکَ وَ کَنَفِکَ عَزَّ جَارُکَ وَ جَلَّ ثَنَاؤُکَ وَ لَا إِلَهَ غَیْرُکَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ کُلِّ سُوءٍ زَحْزَحَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ أَوْ بَاعَدَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ أَوْ صُرِفَ بِهِ عَنِّی وَجْهُکَ الْکَرِیمُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ تَحُولَ خَطِیئَتِی وَ جُرْمِی بَیْنِی وَ بَیْنَکَ اللَّهُمَّ وَفِّقْنِی لِکُلِّ شَیْ ءٍ یُرْضِیکَ عَنِّی وَ یُقَرِّبُنِی إِلَیْکَ وَ ارْفَعْ دَرَجَتِی وَ عَظِّمْ شَأْنِی وَ أَحْسِنْ مَثْوَایَ وَ ثَبِّتْنِی بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ وَ وَفِّقْنِی لِکُلِّ مَقَامٍ مَحْمُودٍ تُحِبُّ أَنْ تُدْعَی فِیهِ بِأَسْمَائِکَ أَوْ تُسْأَلَ فِیهِ مِنْ عَطَایَاکَ.

رَبِّ لَا تَکْشِفْ عَنِّی سِتْرَکَ وَ لَا تُبْدِ عَوْرَتِی لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِکَ .

اللَّهُمَّ اجْعَلِ الْیَقِینَ فِی قَلْبِی وَ النُّورَ فِی بَصَرِی وَ الصِّحَّةَ فِی بَدَنِی وَ النَّصِیحَةَ فِی صَدْرِی وَ ذِکْرَکَ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ عَلَی لِسَانِی وَ أَوْسِعْ عَلَیَّ مِنْ فَضْلِکَ وَ ارْزُقْنِی مِنْ بَرَکَاتِکَ وَ اسْتَعْمِلْنِی بِطَاعَتِکَ وَ اجْعَلْ رَغْبَتِی إِلَیْکَ فِیمَا عِنْدَکَ وَ تَوَفَّنِی عَلَی سُنَّتِکَ وَ لَا تَکِلْنِی إِلَی غَیْرِکَ وَ لَا تُزِغْ قَلْبِی بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنِی یَا صَرِیخَ الْمَکْرُوبِینَ یَا مُجِیبَ دَعْوَةِ الْمُضْطَرِّینَ فَرِّجْ هَمِّی وَ غَمِّی وَ حُزْنِی کَمَا کَشَفْتَ عَنْ رَسُولِکَ

و مرا از آتش آزاد کن ای کسی که در نیازهای کوچک و بزرگم به من لطف داشتی که اگر برای یک چشم برهم زدن آن را به من واگذار می کردی، از رفع نیازم ناتوان می شدم پس مرا با رحمت خویش به بهشت داخل کن ای الله و در حساب رسی مناقشه و خرده گیری مکن.

خداوندا اگر در آبرو یا مال یا غیر آن به یکی از مخلوقاتت تجاوزی کرده ام، آن را میان من و خود بیامرز و با فضل و گنجبنه های خود بندگانت را از من راضی بگردان. خداوندا دروازه خیر را به روی من بگشای و کار آن را برایم آسان بگردان. خداوند دروازه کاری را که برای من در آن فرج و عافیت است برایم بگشای، خداوندا دروازه آن را به روی من باز، راه رسیدن بدان را بر من آسان و راه بیرون آمدن از آن را بر من ساده بگردان.

خداوندا هر کس که به من اراده بد کرده، به وسیله تو او را دفع می کنم و از شر و چیرگی و غضب و نشانه خشمش به تو پناه می برم. پس او را از جلو و از پشت و از راست و از چپ و از بال و از پایین بگیر و مگذار هرگز به من ضرر و آسیبی وارد کند.

خداوندا مرا در محافظت و جوار و حمایت خود قرار ده. عزیز است آن کس که به تو پناه بَرَد و ستایش تو والاست و معبودی جز تو نیست. پروردگارا من از هر بدی ای که بین من و تو فاصله انداخته یا مرا از ذات بزرگوارت بازدارد به تو پناه می برم. پروردگارا من از اینکه خطا و جرمم بین من و تو حائل شود به تو پناه می برم. پروردگارا توفیق انجام هر چیزی را به من بده که تو را از من خشنود، و مرا به تو نزدیک کند و مرتبه ام را بالا ببرد و منزلم را بزرگ و جایگاهم را نیکو گرداند. و مرا در زندگی دنیا و در آخرت با سخن ثابت، ثابت قدم گردان و توفیق مقام پسندیده ای را به من بده که دوست داری با نام هایت در آن خوانده شوی یا در آن از عطایای تو خواسته شود.

خدایا پوششَت (که بر گناهان می کشی) را از من برندار و عیبم را برای احدی از مخلوقاتت آشکار منما.

خدایا در قلبم یقین و در دیده ام روشنایی و در جسمم سلامتی و در سینه ام نصیحت و بر زبانم ذکرت را در شبانه روز قرار بده و روزیت را بر من گسترش ده و از برکاتت به من روزی ده و مرا به طاعتت بگمار و گرایش و رغبت مرا به آنچه نزد توست قرار ده و مرا بر سنت خویش بمیران و مرا به کسی جز خودت واگذار نکن و پس از آنکه مرا هدایت کردی دلم را دستخوش انحراف مگردان ای فریادرس اندوهگینان و گرفتاران و ای اجابت کننده درماندگان، غم و اندوه و حزنم را برطرف نما همان طوری که

هَمَّهُ وَ غَمَّهُ وَ حُزْنَهُ وَ کَفَیْتَهُ هَوْلَ عَدُوِّهِ فَاکْفِنِی کُلَّ هَوْلٍ وَ فِتْنَةٍ وَ سُقْمٍ حَتَّی تُبْلِغَنِی رَحْمَتَکَ .

اللَّهُمَّ هَذَا مَکَانُ الْبَائِسِ الْفَقِیرِ وَ الْخَائِفِ الْمُسْتَجِیرِ وَ الْهَالِکِ الْفَرِقِ وَ الْمُشْفِقِ الْوَجِلِ وَ مَنْ یُقِرُّ بِخَطِیئَتِهِ وَ یَعْتَرِفُ بِذَنْبِهِ وَ یَتُوبُ إِلَی رَبِّهِ اللَّهُمَّ فَقَدْ تَرَی مَکَانِی وَ تَسْمَعُ کَلَامِی وَ تَعْلَمُ سِرِّی وَ إِعْلَانیِ وَ لَا یَخْفَی عَلَیْکَ شَیْ ءٌ مِنْ أَمْرِی أَسْأَلُکَ بِأَنَّکَ وَلِیُّ التَّقْدِیرِ وَ مُمْضِی الْمَقَادِیرِ سُؤَالَ مَنْ أَسَاءَ وَ اقْتَرَفَ وَ اسْتَکَانَ وَ اعْتَرَفَ وَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَغْفِرَ لِی مَا مَضَی فِی عِلْمِکَ وَ شَهِدَتْهُ حَفَظَتُکَ وَ أَحْصَتْهُ مَلَائِکَتُکَ وَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَتَجَاوَزَ عَنِّی وَ تَرْحَمَنِی بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ سَلَّمَ .

اللَّهُمَّ یَا نُورَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ وَ یَا زَیْنَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ وَ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ وَ یَا مُغِیثَ الْمُسْتَغِیثِینَ وَ یَا صَرِیخَ الْمُسْتَصْرِخِینَ وَ یَا مُنْتَهَی رَغْبَةِ الْعَابِدِینَ وَ یَا مفرج [مُفَرِّجاً] عَنِ الْمَغْمُومِینَ وَ یَا کَاشِفَ کَرْبِ الْمَکْرُوبِینَ وَ یَا خَیْرَ الْغَافِرِینَ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ یَا مُجِیبَ دَعْوَةِ الْمُضْطَرِّینَ وَ یَا إِلَهَ الْعَالَمِینَ أَسْأَلُکَ بِأَنَّ لَکَ الْحَمْدَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ یَا بَدِیعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ یَا حَیُّ یَا قَیُّومُ أَسْأَلُکَ أَنْ تُعْتِقَنِی مِنَ النَّارِ.

اللَّهُمَّ افْتَحْ لِی أَبْوَابَ الْخَیْرَاتِ وَ وَفِّقْنَا لِمَا یَکْسِبُنَا الْحَسَنَاتِ وَ جَنِّبْنَا السَّیِّئَاتِ وَ ادْفَعْ عَنَّا الْمَکْرُوهَاتِ وَ قِنَا الْمَخُوفَاتِ إِنَّکَ مُنْتَهَی الرَّغَبَاتِ وَ مُجِیبُ الدَّعَوَاتِ وَ قَاضِی الْحَاجَاتِ وَ کَاشِفُ الْکُرُبَاتِ وَ فَارِجُ الْهَمِّ وَ کَاشِفُ الْغَمِّ وَ رَحْمَانُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ رَحِیمُهُمَا اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی ذُنُوبِی وَ ارْحَمْنِی فِی حَیَاتِی وَ مَمَاتِی رَحْمَةً تُغْنِینِی بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاکَ .

اللَّهُمَّ أَنْتَ رَبِّی لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَ أَنَا عَبْدُکَ آمَنْتُ بِکَ مُخْلِصاً لَکَ دِینِی أُصْبِحُ وَ أُمْسِی عَلَی عَهْدِکَ وَ وَعْدِکَ مَا اسْتَطَعْتُ أَسْأَلُکَ التَّوْبَةَ مِنْ سَیِّئَاتِ عَمَلِی وَ أَسْتَغْفِرُکَ لِذُنُوبِیَ الَّتِی لَا یَغْفِرُهَا إِلَّا أَنْتَ اللَّهُمَّ أَنْتَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَی تَرَی وَ لَا تُرَی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَضِلَّ فَأَشْقَی أَوْ أُذَلَّ فَأَخْزَی وَ أَعُوذُ بِکَ أَنْ آتِیَ مَا لَا تَرْضَی .

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِمَعَاقِدِ الْعِزِّ مِنْ عَرْشِکَ وَ مُنْتَهَی الرَّحْمَةِ مِنْ کِتَابِکَ وَ بِاسْمِکَ

غم و اندوه و حزن فرستاده ات را برطرف نمودی و او را از هول و وحشت دشمنش کفایت فرمودی، پس مرا از هر هول و وحشت و فتنه و بیماری کفایت فرما تا مرا به رحمت خویش برسانی .

خداوندا این جایگاه شخص بی چیز بینوا، ترسو و پناهنده، هلاک شده و ترسو و هراسان دل نگران است و جایگاه کسی است که به اشتباهش اقرار و به گناهش اعتراف و به سوی پروردگارش توبه می کند. خداوندا تو جایگاه مرا می بینی و سخنم را می شنوی و نهان و آشکارم را می دانی و هیچ یک از امور من از تو پنهان نمی ماند. به حق اینکه تو مسوول تقدیر و اجرا کننده مقادیری، از تو درخواست می کنم درخواست کردن کسی که بدی کرده و گناه مرتکب شده، سپس فروتن و زبون شده و اعتراف کرده است. و از تو می خواهم که گناهان گذشته ام را که در علم توست و نگاهداری تو گواه بر آن است بیامرزی و بر محمد پیامبر و بر اهل بیتش صلی الله علیه و اله و سلم درود بفرستی.

خداوندا ای نور آسمان ها و زمین و ای زینت بخش آسمان ها و زمین و ای صاحب شکوه و بزرگواری و ای یاری کننده کمک خواهان و ای فریادرس فریادخواهان و ای آخرین سرحد عبادت کنندگان و ای زداینده غمِ غم زدگان و ای برطرف کننده گرفتاری گرفتاران و ای بهترین آمرزندگان و ای مهربان ترین مهربانان و ای اجابت کننده دعای در راه مانده گان و ای پروردگار جهانیان. از تو مسألت دارم به حق اینکه حمد و سپاس مخصوص توست هیچ معبودی جز تو نیست ای بسیار مهربان ای بسیار بخشنده ای پدیدآورنده آسمان ها و زمین ای صاحب شکوه و بزرگواری ای زنده، ای پاینده از تو می خواهم که مرا از آتش آزاد سازی.

خداوندا دروازه های خیر و برکت را بر من بگشای و به ما توفیق آنچه که نیکی ها را برایمان بدست می آورد عطا کن و ما از بدی ها دور نگاه دار و زشتی ها را از ما بگردان و ما را از امور ترسناک نگاه دار که تو سرحد رغبت ها و خواسته ها و اجابت کننده دعاها و برآورده کننده حاجت ها و برطرف کننده سختی ها و غم و اندوه هایی و بخشاینده دنیا و آخرت و رحیم آن دو هستی. پروردگارا گناهانم را بیامرز و در زندگی و مرگم رحمتی به من ارزانی فرما که از هر رحمتی که از جانب غیر تو باشد، مرا بی نیاز کند.

خداوندا تو پروردگار من هستی هیچ معبودی جز تو نیست و من بنده توام به تو ایمان آوردم درحالی که دینم را برایت خالص گرداندم و تا آنجا که توانستم شب و روزم را با پیمان و وعده ات سپری کردم. توفیق توبه از کردارهای بدم را از تو می خواهم و آمرزش گناهانم را که کسی جز تو آن را نمی آمرزد می خواهم. پروردگارا تو در جایگاه والا هستی می بینی و دیده نمی شوی به تو پناه می برم از اینکه گمراه شوم در نتیحه نگون بخت گردم یا دچار لغزش شوم در نتیجه خوار و زبون شوم و به تو پناه می برم از اینکه چیزی را پیش بیاورم که تو را خشنود نسازد.

خداوندا من از تو درخواست می کنم به عظمت جایگاه های عرشت و به حق منتهای رحمت کتابت و به اسم

الْأَعْظَمِ وَ جَدِّکَ الْأَعْلَی وَ کَلِمَاتِکَ التَّامَّاتِ- اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ- تُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ وَ تُولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیْلِ وَ تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ تَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ .

أَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَغْفِرَ لِی جَمِیعَ ذُنُوبِی وَ تَقْضِیَ لِی جَمِیعَ حَوَائِجِی صَغِیرَهَا وَ کَبِیرَهَا مَا أَسْرَرْتُ مِنْهَا وَ مَا أَعْلَنْتُ وَ تُسَهِّلَ لِی مَحْیَایَ وَ تُیَسِّرَ لِی أُمُورِی وَ تَکْشِفَ ضُرِّی وَ تَکْبِتَ أَعْدَائِی وَ تَکْفِیَنِی شَرَّ حُسَّادِی وَ شَرَّ کُلِّ ذِی شَرٍّ وَ تُؤْتِیَنِی فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ تَقِیَنِی بِرَحْمَتِکَ عَذَابَ النَّارِ بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ یَا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ یَا مَالِکَ یَوْمِ الدِّینِ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ .

وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ وَ عَلَی آلِهِ الطَّیِّبِینَ وَ سَلَّمَ تَسْلِیماً کَثِیراً وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ لِی وَ لَا حِیلَةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ وَ مَا شَاءَ اللَّهُ کَانَ وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ ⁽¹⁾.

إیضاح

قال فی النهایة فی حدیث الدعاء أسألک بمعاقد العز من عرشک أی بالخصال التی استحق بها العرش العز و بمواضع انعقادها منه و حقیقة معناه بعز عرشک انتهی و منتهی الرحمة من کتابک أی أسألک بحق نهایة رحمتک التی أثبتها فی کتابک اللوح أو القرآن و یحتمل أن تکون من للبیان و الجد هنا بمعنی العظمة و الغناء و ما نهی عن استعماله فیه سبحانه لعله محمول علی ما أرید به البخت کما مر قال فی النهایة فی حدیث الدعاء تعالی جدک أی علا جلالک و عظمتک الجد الحظ و السعادة و الغناء انتهی.

و بکلماتک التامات أی صفاتک الکاملة التی تشمل آثارها البر و الفاجر کالعلم و القدرة أو أسمائک التی من تحصن و استعاذ بها لا یضره بر و لا فاجر أو

اعظمت و عظمت والایت و به حق کلمات تامه ات. پروردگارا ای فرمان فرما، هر آن کس را که خواهی فرمانروایی بخشی و از هر که خواهی فرمانروایی را باز ستانی و هر که را خواهی عزت بخشی و هر که را خواهی خوار گردانی همه خوبیها به دست توست و تو بر هر چیز توانایی. شب را به روز در می آوری، و روز را به شب در می آوری و زنده را از مرده بیرون می آوری، و مرده را از زنده خارج می سازی و هر که را خواهی، بی حساب روزی می دهی.

او تو می خواهم بر محمد و آل محمد دورد بفرستی و همه گناهانم را بیامرزی و همه نیازهایم را برآورده سازی: کوچک و بزرگ آن ها و نهان و آشکار آن ها؛ و زندگیم را بر من آسوده گردانی و کارهایم را آسان نمایی و آسیب و زیانم را برطرف نمایی و دشمنانم را نابود کنی و مرا از شرّ حسودان و شر هر صاحب شرّی کفایت فرمائی و در دینا و آخرت به نیکویی عطا کنی و با رحمت خویش مرا از عذاب آتش دور نگاه داری ای مهربان ترین مهربانان و ای شنودنده ترین شنوندگان و ای صاحب روز جزا آمین یا رب العالمین.

و درود و سلام فراوان و بی پایان خداوند بر محمد خاتم پیامبران و خاندان پاکش باد و هیچ جنبش و تغییر و نیرو و چاره جویی نیست مگر با خواست خداوند بلند مرتبه بزرگ و هر چه خواسته انجام شده و خداوند برای ما بس است و چه خوب نگاه دارنده ای است.» ⁽²⁾

توضیح

در النهایه آمده است: در حدیث دعا «أسألک بمعاقد العزّ من عرشک» یعنی خصلت هایی که عرش عزت شایسته آن است و به جایگاه های انعقاد عزت از آن. و حقیقت معنایش «به عزت عرشت» است. پایان نقل قول. «منتهی الرحمه من کتابک» یعنی به حق منتهای رحمتی که در کتابت، لوح یا قرآن اثبات کردی، از تو مسألت دارم. و احتمال دارد «من» در عبارت بیانیه باشد. و «الجدّ» در اینجا به معنای عظمت و بی نیازی است و آنچه در باره کاربرد این کلمه برای خداوند سبحان نهی شده، چه بسا حمل بر معنایی شود که از آن بخت و شانس اراده شده، همانطور که پیش تر ذکر شد. در النهایه در حدیث دعا گوید: «تعالی جدّک» یعنی بزرگواری و عظمتت والا گشته و «الجدّ» به معنای شانس و خوشبختی و بی نیازی است. پایان نقل قول.

«بکلماتک التامات» یعنی صفات و ویژگی های کاملی که آثار آن نیکوکار و بدکار را فرا گرفته مانند علم و قدرت. یا آن دسته از نام هایت که هر کس بدان پناه ببرد، هیچ نیکوکار و بدکاری به او زیان نمی رساند یا مقصود

الأنبیاء و الأوصیاء فإن البر و الفاجر داخلون فی حکمهم و یجب علیهم إطاعتهم و الإقرار بإمامتهم أو القرآن و آیاته الشاملة أحکامها لهما.

بسم الله بدل من قوله باسمک أو اسمک فإنه یعد هذا الکلام من الأسماء مجازا و العرش یحتمل الرفع و الجر کما قرئ بهما و القدوس مبالغة فی التقدیس بمعنی التنزیه تبارکت أی تکاثر خیرک من البرکة و هی کثرة الخیر أو تزایدت عن کل شی ء و تعالیت عنه فی صفاتک و أفعالک فإن البرکة تتضمن معنی الزیادة و قیل معناه الدوام و امتناع الزوال من بروک الطیر علی الماء و منه البرکة لدوام الماء فیها.

و تعالیت عن الأضداد و الأنداد و عما یقول الجاهلون بعظمتک لم یکن دونک أی أقرب منک و المراد بالمسلمین المستضعفون من المخالفین أو غیر الکمل من المؤمنین بحمل المؤمنین علیهم أو بالعکس بأن یکون المراد بالإسلام الانقیاد التام و القنوت الطاعة و الدعاء المخصوص فی الصلاة و مطلقا و الإمساک عن الکلام و القیام فی الصلاة و الأول و الثانی هنا أنسب.

و البغیة بالکسر و الضم الحاجة محبتی أی محبوبی إرادتی أی مرادی و الشرح الفتح و الکشف و اجعل أخوف الأشیاء فی الإسناد مجاز و المعنی اجعل خوفی منک أشد من خوفی من کل شی ء و أقرر عینی بعبادتک أی اجعلنی بحیث أحب عبادتک و تکون سببا لسروری أو وفقنی لعبادة مقبولة تکون سببا لقرة عینی فی الآخرة أختم بها عملی أی أرید أن یکون خاتمة عملی هذه الکلمة کما ورد من کان آخر کلامه لا إله إلا الله دخل الجنة و کذا الفقرات الآتیة أو أجزم بها جزما لا یفارقنی فی حال من الأحوال فی الدنیا و الآخرة علی حمد أی بعد حمد و لکل أسمائک حمد أی کلها متضمنة للحمد أو ذکر کل منها یوجب علی حمدا لتعلیمک إیای و توفیقک لذکره و فی کل شی ء لک حمد أی تستحق الحمد بسبب کل شی ء أو کل شی ء لدلالته علی عظمتک و رحمتک و نعمتک حمد حمدت به نفسک کما قال صلی الله علیه و آله أنت کما أثنیت علی نفسک.

پیامبران و اوصیاء است، چرا که نیکوکار و بدکار در حکم آنان داخل می شوند و اطاعت از آنان و اقرار به امامتشان بر آن ها واجب است یا مقصود از آن قرآن و آیات آن است که احکام آیات شامل آن دو (نیکوکار و بدکار) می شود.

«بسم الله» بدل از این سخنشان است «بسمک» یا «اسمک» چرا که این سخن به صورت مجازی از نام های خداوند به شمار می آید. «العرش» احتمال دارد با رفع یا جرّ باشد همانطوری که بدان قرائت شده است. «القدوس» مبالغه در قدیس به معنای منزه دانستن است. «تبارکت» یعنی خیر تو فراوان شد، که از «البرکه» گرفته شده و آن زیادی خیر و خوبی است، یا به این معنا است که از هر چیزی بیشتر شدی و در صفات و افعال از آن بالاتر رفتی. برکت معنای زیادت را در بردارد و گفته شده به معنای دوام و امتناع زوال پذیری است که از «بروک الطیر علی الماء» یعنی پرنده بر آب فرود آمد گرفته شده. و برکه، از آن مشتق شده به خاطر اینکه آب در آن می ماند .

«تعالیت» یعنی از ضدّ و همتا و آنچه مردمان دوره جاهلی در باره عظمت تو می گفتند بالاتری و بلند مرتبه شدی. «لم یکن دونک» یعنی نزدیک تر به تو. و مقصود از مسلمین، مخالفان مستضعف یا مومنانی است که کامل نیستند با این توجیه که مومنان را بر آنان حمل کنیم، یا بر عکس به این صورت که مقصود از اسلام فرمانبرداری کامل باشد. «قنوت» طاعت و دعای مخصوص در نماز یا به صورت مطلق، و خودداری از کلام و قیام در نماز است که معنای اول و دوم در اینجا مناسب تر است.

«البغیه» با کسره و ضمه به معنای حاجت و نیاز است. «محبتی» یعنی محبوب من. «ارادتی» یعنی مقصوم و مراد من. «الشرح» یعنی گشودن و کنار زدن. «اجعل اخوف الاشیاء» این اسناد به صورت مجازی است و معنا بدین صورت است که ترسم از تو را شدیدتر از ترسم در هر چیز دیگری قرار بده. «اقرر عینی بعبادتک» یعنی مرا به گونه ای قرار ده که عبادتت را دوست بدارم و سبب شادمانی من گردد یا توفیق عبادتی پذیرفته شده به من عطا کن که مایه روشنی چشم و شادمانی من در آخرت شود. «اختم بها عملی» یعنی می خواهم سرانجام کارم این کلمه باشد همانطور که در احادیث آمده است: هر کس آخرین کلامش لا اله الا الله باشد، وارد بهشت می شود. و همچنین عبارات بعدی نیز همین گونه است یا به این معنی است که آن را قطعی و یقینی کن به گونه ای که در هیچ وضعیتی در دنیا و آخرت از من جدا نگردد. «علی حمد» یعنی پس از حمد سپاس. «لکل أسمائک حمد» یعنی همه نام هایت در بردارنده حمد و سپاس است یا ذکر هر کدام از این نام ها حمد و سپاس آن را بر من واجب می کند زیرا تو آن نام ها را به من آموختی و توفیق ذکر آن را به من عطا کردی. «فی کل شیء لک حمد» یعنی به سبب هر چیز شایسته حمد و ستایش هستی، یا هر چیزی به سبب دلالت بر عظمت و رحمت و نعمتت، حمد و سپاسی است که خود را بدان سپاس گفته ای همانطوری که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: تو همان طوری هستی که خودت را سپاس و ستایش گفته ای.

یکافئ بالهمز أی یجازی أو یماثل و بغیر همز تخفیفا قال الفیروزآبادی کافأه مکافأة و کفاء جازاه و فلانا ماثله و راقبه و الحمد لله کفاء الواجب أی ما یکون مکافئا له انتهی و البارئ فی أسمائه سبحانه هو الذی خلق الخلق لا عن مثال و لهذه اللفظة من الاختصاص بخلق الحیوان ما لیس لها بغیره من المخلوقات و قلما یستعمل فی غیر الحیوان و الورطة الهلکة و کل أمر تعسر النجاة منه و الإطلاق بالفتح جمع الطلق بالفتح بمعنی الظبی أو الطلق بالکسر بمعنی الحلال أو بالتحریک و هو قید من جلود و النصیب و الوثاق بالفتح أو الکسر ما یشد به.

قد أکدی الطلب أی عجز و لم ینفع قال الجوهری الکدیة الأرض الصلبة و أکدی الحافر إذا بلغ الکدیة فلا یمکنه أن یحفر و حفر فأکدی إذا بلغ إلی الصلب و أکدی الرجل إذا قل خیره و اختلف الظن أی تفاوتت الظنون بغیرک فإنه قد یظن بهم حسنا ثم یتغیر بخلاف حسن الظن بک فإنه لا یتغیر و الظاهر أخلف علی بناء المعلوم أی یخلف الظن بغیرک وعده لنا و نظیره کثیر و یمکن أن یقرأ حینئذ علی بناء المجهول أیضا و الأول أظهر و تصرمت الأشیاء أی تقطعت و فی بعض النسخ الأسباب و هو أظهر.

و فی النهایة الشارع الطریق الأعظم و الشریعة مورد الإبل علی الماء الجاری و فیه فأشرع ناقته أی أدخلها فی شریعة الماء یقال شرعت الدواب فی الماء تشرع شرعا و شروعا إذا دخلت فیه و أشرعتها أنا و شرعتها تشریعا و إشراعا و فیه کانت الأبواب شارعة إلی المسجد أی مفتوحة إلیه یقال شرعت الباب إلی الطریق أنفذته إلیه.

و فی المصباح المنیر شرع الباب إلی الطریق شروعا اتصل به و شرعته أنا یستعمل لازما و متعدیا و یتعدی بالألف أیضا فیقال أشرعته إذا فتحته و أوصلته و فی النهایة المنهل من المیاه کل ما یطؤه الطریق و ما کان علی غیر الطریق لا یدعی منهلا لکن یضاف إلی موضعه أو إلی من هو مختص به فیقال منهل بنی فلان

«یکافیء» با همزه یعنی جزا می دهد یا همسان و همانند می شود و با غیر همزه برای تخفیف می باشد. فیروزآبادی گوید: کافاه مکافاه و کفاء یعنی او را جزا داد و کافی فلاناً یعنی همسان و مانند او شد و مراقب او شد و الحمد لله، کفاء واجب است یعنی آنچه که جزا و پاداش آن خواهد شد. پایان نقل قول. «الباری» در اسم های خداوند سبحان به معنای کسی است که مخلوقات را آفریده نه از روی نمونه و مثال. این لفظ به آفرینش موجودات زنده اختصاص دارد و مخلوقات دیگر را شامل نمی شود و در موارد اندکی برای غیر زنده نیز استعمال می شود. «الورطه» به معنای هلاکت و هر امری است که نجات از آن سخت باشد. «الاطلاق» با فتحه جمع طلق با فتحه به معنای آهو یا طلق با کسره به معنای حلال است با حرکت طاء و لام به معنای بندی از پوست و دام است. «الوثاق» با فتحه یا کسره واو چیزی است که با آن چیزی را می بندند.

«قد اکدی الطلب» یعنی ناتوان شد و سودی نداشت. جوهری گوید: «الکدیه» زمین سخت است و «اکدی الحافر» زمانی است که حفر کننده به زمین سخت برسد و نتواند حفر کند، و «حفر فأکدی» هرگاه به زمین سخت برسد و «اکدی الرجل» هرگاه خیر او کم شود. «اختلف الظن» یعنی گمان ها به غیر تو متفاوت شدند؛ گاهی گمان نیک به آن ها برده می شد سپس بر خلاف گمان نیک به تو تغییر می کند اما گمان به خداوند تغییر نمی کند و ظاهر آن «اخلف» با صیغه معلوم است یعنی گمان به غیر تو نسبت به ما خلف وعده می کند و نظیر آن بسیار است و می توان در این هنگام با صیغه مجهول نیز قرائت کرد و معنای اول آشکارتر است. «تصرمت الاشیاء» یعنی قطع شد و در برخی نسخه ها به جای الاشیاء الاسباب ذکر شده و آن آشکارتر است.

در النهایه «الشارع» راه بزرگ و «الشریعه» محل ورود شتر بر آب جاری است و در آن آمده است: أشرع ناقته یعنی شتر را وارد محل آب جاری کرد. گفته می شود: «شرعت الدواب فی الماء تشرع شرعاً و شروعاً» هرگاه چهارپایان وارد آب شوند و «أشرعتها أنا و شرّعتها تشریعاً و إشراعاً» و در آن آمده است: کانت الأبواب شارعه الی المسجد» یعنی درب ها به طرف مسجد گشوده است. گفته می شود: «شرعت الباب الی الطریق» درب را به سوی خیابان باز کردم .

در المصباح المنیر آمده است: «شرع الباب الی الطریق شروعاً» یعنی بدان رسید و «شرعته أنا» به لازم و متعدی استعمال می شود و با الف نیز متعدی می شود پس گفته می شود: أشرعته هرگاه آن را بگشایم و آن را برسانم. و در النهایه آمده است: «المنهل من المیاه» هر آنچه در مسیر راه قرار می گیرد و آنچه در مسیر راه نباشد منهل خوانده نمی شود اما به موضعش یا به کسی که بدان اختصاص دارد، اضافه می شود پس گفته می شود: منهل بنی فلان

أی مشربهم و موضع نهلهم و قال أترعت الحوض ملأته انتهی و یمکن أن یقرأ علی بناء الافتعال یقال اترع کافتعل أی امتلأ.

و المرصد موضع الترصد و الترقب و أن اللهف أی فیه و فی سائر الأدعیة و أن فی اللهف عوضا و فی القاموس اللاهف المظلوم المضطر یستغیث و یتحسر و قال ختله یختله ختلا و ختلانا خدعه و قال المواربة المداهاة و المخاتلة.

و بدعائک تحرمی بالحاء و الراء المهملتین أی استجارتی و امتناعی من البلایا قال فی القاموس تحرم منه بحرمة تمنع و تحمی بذمة و فی بعض النسخ بالجیم و الراء أی تمامی و استکمال أموری أو طلب جرمی و جنایتی ممن جنا علی قال فی القاموس الجریم العظیم الجسد و حول مجرم کمعظم تام و قد تجرم و جرمناهم تجریما خرجنا عنهم و تجرم علیه ادعی علیه الجرم و فی بعضها بالحاء المهملة و الزای من قولهم تحزم أی شد الحزام کنایة عن الاهتمام فی الدعاء و الأول أظهر.

و یقال حجمته عن الأمر فأحجم أی کففته فکف لا تکلم أی لا تسأل عما تفعل و لا یعترض علیک لا تغادر المغادرة الترک أی لا تترک شیئا إلا أحصیته و جازیت علیه لا تمانع أی لا یمتنع منک أحد و معروف عند الخلق بالآثار لا تنکر أی لا ینکر وجودک و کمالک إلا مباهت معاند لا تستأمر أی لا تستشیر أحدا فی البر و الإحسان و فرد فی الخلق و التدبیر لا تشاور أحدا فیهما لا تمل أی لا تسأم من الهبة و العطاء أو من کثرة السؤال.

لا تذهل بفتح الهاء أی لا تغفل و قائم بأمور الخلق و محتجب عن الحواس و العقول و العماد بالکسر ما یعتمد علیه و الجمال بالفتح الحسن و الصریخ المغیث.

یا منفس عن المکروبین یقال نفس الله عنه کربته أی فرجها و إنما لم ینصب مع کونه شبه مضاف لاعتبار النداء قبل التعلیق بالظروف و فی الأدعیة مثله

یعنی آبشخور و مکان نوشیدن آن ها و گوید: «أترعت الحوض» یعنی حوض را پر کردم، پایان نقل قول. و می توان آن را با صیغه باب افتعال قرائت کرد گفته می شود: اتّرع مانند افتعل یعنی پر شد.

«المرصد» مکان پائیدن و انتظار کشیدن. «أنّ اللهف» یعنی در آن و در دیگر دعاها «إنّ فی اللهف عوضاً» و در قاموس آمده است: «اللاهف» ستمدیده درمانده ای است که یاری می طلبد و اندوه و حسرت می خورد و گوید: ختله یختله ختلاً و ختلاناً یعنی او را فریب داد و گوید: «المواربه» سختی و فریب کاری است.

«بدعائک تحرمی» با حاء و راء مهمله یعنی پناه و حمایت طلبی من از بلایا. در قاموس آمده است: تحرم منه بحرمه یعنی با ذمه ای در پناه و حمایت قرار گرفت و در برخی نسخه ها با جیم و راء یعنی تمام و کمال من، یا طلب جرم و جنایت من از کسی که بر من جنایت کرده است. در قاموس آمده است: «الجریم» یعنی بزرگ جسم و سال مجرّم بر وزن معظّم یعنی سال کامل و «قد تجرّم و جرّمناهم تجریماً» یعنی از آنان بیرون کردیم و «تجرم علیه» یعنی او را به گناه متهم کرد و در برخی نسخه ها با حاء مهمله (بی نقطه) و زاء ذکر شده، که از این سخنشان: تحزّم یعنی کمربند را بست گرفته شده کنایه از اهتمام ورزیدن به دعا. که توجیه اول آشکارتر است.

و گفته می شود: «حجمته عن الامر فأحجم» یعنی او را از کار منع کردم پس منع شد. «لا تکلم» یعنی در باره آنچه انجام می دهی نمی پرسی و کسی به تو اعتراض نمی کند. «لا تغادر» مغادره به معنای ترک کردن است یعنی هیچ چیزی را ترک نمی کنی مگر اینکه آن را به شمارش درآوری و از آن بگذری. «لا تمانع» یعنی کسی مانع تو نمی شود و در نزد مخلوقات با آثار نعمت هایت معروف هستی. «لا تنکر» یعنی وجود و کمال تو را جز انسان سرگردان و سرسخت کسی انکار نمی کند. «لا تستأمر» یعنی با احدی در نیکی و احسان مشورت نمی کنی و در خلقت و تدبیر امور تک و بی همتایی و با احدی در این رابطه مشورت نمی کنی. «لا تملّ» یعنی از بخشش و عطا کردن یا از زیادی درخواست بندگان خسته و آزرده نمی شوی.

«لا تذهل» با فتحه هاء یعنی غافل نمی شوی و امور مخلوقات را انجام می دهی و از حس و عقل انسان ها پوشیده و پنهان شده ای و «العماد» با کسره عین آنچه بدان اعتماد و تکیه شود است و «الجمال» با فتحه جیم نیکویی و زیبایی است و «الصریخ» یعنی یاور و فریادرس.

«یا منفس عن المکروبین» گویند: نفّس الله عنه کربته یعنی خداوند اندوهش را برطرف نمود و لفظ «المکروبین» با وجود شبه مضاف بودن منصوب نشده به این اعتبار که پیش از تعلیل با ظرف، ندا لحاظ شده است و در دعاها مانند آن

کثیر و انفلقت به الظلمات أی انشقت فخرج منها النور کالصبح و لا تخالطه الظنون أی وجوده و علمه و سائر أموره یقینیة غیر مبنیة علی الظنون أو لیس علمه بالأشیاء علی الظن و التخمین کالمخلوقین.

و الدوائر جمع الدائرة و هی الدولة بالغلبة و النصرة قال تعالی عَلَیْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ⁽¹⁾و المعنی لا یغلبه أحد أو لیس غلبته حادثة تحدث أحیانا کالمخلوقین بل هو العزیز الغالب لم یزل و لا یزال.

ما فی وغده کذا فی النسخ و هو الدنی من الرجال و الضعیف و لا یناسب المقام إلا بتکلف شدید و لعله کان وعره فصحف و فی غیره من الأدعیة و ما فی أصله و یقال فله یفله فانفل أی کسره فانکسر و شببت النار أوقدتها و اعصمنی من إیذاء الخلق أو جمیع المعاصی بالسکینة أی اطمئنان القلب بذکر الله.

و الوقار أی کون الجوارح مشغولة بطاعة الله أو اعصمنی من البلایا و شر الأعادی حال کونی متلبسا بالسکینة و الوقار و لا یصیر أمنی سببا لطغیانی یا حقیق أی بالإلهیة و الربوبیة الخلیق بهما.

یا قوی الأرکان المراد بها إما الصفات المقدسة الکمالیة أو أرکان خلقه من السماوات و الأرض و العرش و الکرسی یا من وجهه فی هذا المکان أی ذاته و المراد بکونه فی هذا المکان إحاطة علمه و قدرته به أو المراد بالوجه التوجه و هو مقتبس من قوله تعالی فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ⁽²⁾و فی غیره من الأدعیة یا من هو بکل مکان و هو أنسب.

لا ترام أی لا تقصد بسوء و ممانعة رب النور العظیم أی نور محمد و أهل بیته صلوات الله علیهم أجمعین أو القرآن أو النور المخلوق فی العرش و رب الشفع و الوتر أی جمیع المخلوقات شفعها و وترها أو صلاة الشفع و صلاة الوتر أو شفع

بسیار ذکر شده است. «انفلت به الظلمات» یعنی شکافته شد و نور از آن بیرون آمد مانند سپیده دم. «لا تخالطه الظنون» یعنی وجود و علم او، و دیگر امور او یقینی بوده و بر مبنای گمان ها نیست، یا اینکه علم او به أشیاء مانند مخلوقات بر پایه گمان و تخمین نیست.

«الدوائر» جمع دائره، دولت وحکومت به وسیله غلبه و نصرت است. خداوند می فرماید: «عَلَیْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ» ⁽³⁾{ بَدِ زمانه بر آنان باد.} و معنایش این است که کسی بر او غلبه پیدا نمی کند یا اینکه غلبه و چیرگی او اتفاقی نیست که بسان مخلوقات گاهی اوقات رخ دهد بلکه او همواره عزیز و غالب بوده و خواهد بود.

«ما فی وغده» در نسخه ها بدین صورت آمده است و «وغد» مردان پست و ضعیف را گویند. که این تعبیر با این مقام مناسبت ندارد مگر با تکلف شدید، و چه بسا «وعره» بوده و تصحیف(تعبیر غلط) شده است و در دعاهای دیگر «ما فی اصله» آمده است. گفته می شود: فلّه یفلّه فانفلّ یعنی آن را شکست پس شکسته شد .

«شببت النار» یعنی آتش را برافروختم. «اعصمنی» یعنی مرا از آزار و اذیت مخلوقات یا همه گناهان محافظت کن. «بالسکینه» یعنی آرامش دل با یاد خداوند.

«الوقار» یعنی اینکه اعضای بدن به طاعت خداوند مشغول شوند، یا مرا از بلایا و شرّ دشمنان محافظت کن درحالتی که آرامش و وقار را بر تن کرده باشم و امنیّتم، سبب سرکشی ام نشود. «یا حقیق» یعنی شایسته خداوندی و پروردگاری و سزاوار آن ها.

«یا قوی الارکان» مقصود از آن یا صفات مقدس کمالی، یا ارکان خلقتش از جمله آسمان ها و زمین و عرش و کرسی است. «یا من وجهه فی هذا المکان» یعنی ذاتش و مقصود از این مکان احاطه علم و قدرت او به آن است، یا مقصود از وجه، توجه و روی کردن است که از این سخن خداوند اقتباس شده که می فرماید: «فَأَیْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ» ⁽⁴⁾{ پس به هر سو رو کنید، آنجا روی [به] خداست.} و در دعاهای دیگر به صورت «یا من هو بکل مکان» آمده است که این عبارت مناسب تر است.

«لا ترام» یعنی به بدی قصد نمی شود و از او حمایت نمی شود. «رب النور العظیم» یعنی نور محمد و اهل بیتش که درود خداوند بر همه آنان باد، یا مقصود قرآن است یا مقصود نوری است که در عرش آفریده شده است. «رب الشفع و الوتر» یعنی همه مخلوقات، تاق و جفت آن ها، یا مقصود نماز شفع و نماز وتر است، یا شفع و وتر

جمیع الصلوات و وترها و قیل العناصر و الأفلاک و قیل البروج و السیارات و قد مر غیر ذلک فی تضاعیف الأبواب لا سیما أبواب الآیات النازلة فی الأئمة علیهم السلام .

وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ أی المملو أو المتقد نارا فی القیامة کما ورد فی الخبر من الجوع ضجیعا الضجیع المضطجع علی جنبه و المضاجع للإنسان و یحتمل أن یکون حالا من فاعل أعوذ أی حالکونی من شدة الجوع ضجیعا لا أقدر علی القیام أو یکون کنایة عن عدم القدرة علی تحصیل ما یسده و أن یکون حالا عن الفقر أی حالکونه مضاجعا مصاحبا لی لا یفارقنی و یؤیده ما سیأتی.

فإنه بئس الضجیع قال الطیبی أی بئس الصاحب الجوع الذی یمنعه من وظائف. العبادات و یشوش الدماغ و یثیر الأفکار الفاسدة و الخیالات الباطلة و یؤیده أیضا قوله و من شر ولوعا فإن الظاهر أنه حال عن الشر أی حالکونه مولعا و حریصا بی یأتینی مرة بعد أخری لا یفارقنی و إن احتمل أیضا کونه حالا عن الفاعل أی حالکونی حریصا علیه فالمراد بالشر المعاصی قال فی النهایة فیه أعوذ بک من الشر ولوعا یقال ولعت بالشی ء أولع به ولعا و ولوعا بفتح الواو المصدر و الاسم جمیعا و أولعته بالشی ء و أولع به بفتح اللام أی مغری به.

من دونه ولیا أی من غیره ناصرا و یا منتهی رغبات العابدین أی لا یرغبون فی حوائجهم إلا إلیه أو بعد یأسهم عن المخلوقین ینتهی رغبتهم إلیه أو استأثرت به أی تفردت و استبددت به و لم تعلمه أحدا من خلقک.

و قال فی النهایة فی حدیث الدعاء: اللهم اجعل القرآن ربیع قلبی جعله ربیعا له لأن الإنسان یرتاح قلبه فی الربیع من الأزمان و یمیل إلیه انتهی و أقول یحتمل أن یکون المراد اجعل القرآن فی قلبی مثمرا لأزهار الحکمة و أثمار المعرفة کما أن فی الربیع تظهر تلک الأشیاء فی الأرض و نور بصری أی بصر الرأس أو القلب أو الأعم و فی الحمل تجوز کما فی الفقرة الآتیة و إسرافی فی أمری أی تجاوزی عن الحد فی الظلم علی نفسی یسرنی للیسری أی هیئنی للخلة التی تؤدی إلی یسر

همه نمازها، و گفته شده مقصود عناصر و افلاک است و گفته شده مقصود از آن برج ها و سیاره ها است. و موارد دیگری در بیان مقصود این دو کلمه در لابه لای باب ها به ویژه باب های مربوط به آیات نازل شده در باره امامان علیهم السلام ذکر شد.

«البحر المسجور» یعنی دریای آکنده یا دریای برافروخته از آتش در قیامت است همانطور که در حدیث آمده است. «من الجوع ضجیعا» ضجیع کسی است که به پهلو خوابیده و مضاجع رختخواب انسان است و احتمال دارد این کلمه حال برای فاعل جمله باشد. «أعوذ» یعنی درحالتی که از شدت گرسنگی بر رختخواب افتاده ام و نمی توانم برخیزم، یا اینکه کنایه از توانایی نداشتن برای بدست آوردن آنچه از آن جلوگیری کند و حال برای فقر باشد یعنی در حالتی که فقر همنشین و همراه من باشد و از من جدا نگردد که ادامه عبارات این معنا را تایید می کند.

«فإنّه بئس الضجیع» طیبی گوید: یعنی چه بد است شخص گرسنه ای که گرسنگی او را از وظیفه های عبادی باز می دارد و ذهن را پریشان و افکار فاسد و خیالات باطل را تحریک می کند و این گفته ایشان معنای مذکور را تاکید می کند: «و من الشرّ ولوعاً» به ظاهر «ولوعاً» حال برای «الشرّ» است یعنی در حالتی که شر، شیفته و حریص من گشته و پی در پی و پشت سر هم به سراغ من می آید و از من جدا نمی شود و احتمال دارد حال برای فاعل باشد یعنی در حالتی که من بر آن حریص هستم. پس مقصود از شرّ، گناهان است. در النهایه در این مورد بدین صورت آمده است: «إعوذ بک من الشرّ ولوعاً» پناه می برم به تو از شر در حالی که که حریص است گفته می شود: ولعت بالشیء اولع به ولعاً و ولوعاً با فتحه واو در همه اسم ها و مصدرهایش، و أولعته بالشیء و أولع به با فتحه لام یعنی فریفته شده بدان.

«من دونه ولیّاً» یعنی یاوری غیر از خداوند. «یا منتهی رغبات العابدین» یعنی عابدین در نیازهایشان به غیر از او به کسی دیگری رغبت پیدا نمی کنند و به سویش متمایل نمی شوند، یا اینکه پس از ناامیدی از مخلوقات رغبتشان به سوی خداوند منتهی می شود. «أو استأثرت به» در آن تنها شدی و فقط به تو اختصاص یافته و آن را به احدی از مخلوقاتت نیاموختی.

در النهایه در حدیث دعا گوید: «اللهم اجعل القرآن ربیع قلبی» یعنی قرآن را بهار دلم قرار ده چرا که دل انسان در میان وقت ها در فصل بهار آسوده گشته و به سوی آن گرایش پیدا می کند. پایان نقل قول. و می گویم: ممکن است مقصود این باشد که قرآن را در دلم به گونه ای قرار ده که شکوفه های حکمت و میوه های معرفت ثمر دهد همانطور که در بهار این چیزها در زمین ظاهر می شود. «نوّر بصری» یعنی چشم سر یا چشم دل یا اعم از هر دو، را نورانی کن، و در إسناد نور به چشم مجازگویی شده است همانطور که در عبارت بعدی نیز بدین صورت ذکر شده است. «و اسرافی فی امری» یعنی تجاوز کردن من از حد و مرز با ظلم کردن به نفس خویش. «یسّرنی للیسری» یعنی مرا برای صفتی آماده کن که به آسانی و

و راحة کدخول الجنة من یسر الفرس إذا هیأه للرکوب بالسرج و اللجام و جنبنی العسری أی الخلة المؤدیة إلی العسر و الشدة کدخول النار من فتنة المحیا و الممات أی العذاب و العقوبة فیهما أو الابتلاء و الامتحان الذی یوجب ضلالتی فی الحیاة و عند الموت.

و فتنة المسیح بالمعنی الثانی و لها فی القرآن و الحدیث و اللغة معان شتی و قد یطلق بمعنی الشرک أیضا و سمی الدجال مسیحا لأن إحدی عینیه ممسوحة⁽¹⁾

و انما قال المصنّف- رضوان اللّه علیه تبعا لسائر المحدثین-: ان المراد بالمسیح الدجال هو الدجال الذی احدی عینیه ممسوحة، لما روی عن النبیّ فی الصحیح« أن المسیح الدجال أعور عین الیمنی کان عینه عنبة طافیة» و لیس بصحیح لان الدجال انما هو صفة للمسیح لا بالعکس، و انما قیل له المسیح الدجال لانه مدع أنّه روح اللّه و کلمته و ابنه الذی تولد من غیر أب، فینزل المسیح الصادق عیسی بن مریم علیهما السلام و یقتله.

فعن عبادة بن الصامت أنه صلی الله علیه و آله قال: انی حدثتکم عن الدجال حتّی خشیت أن لا تعقلوا، ان المسیح الدجال قصیر أفحج جعد أعور مطموس العین لیست بناتیة و لا جحراء، فان ألبس علیکم فاعلموا أن ربکم لیس بأعور، رواه أبو داود علی ما فی المصباح ص 476.

فانما قال علیه السلام« فاعلموا أن ربکم لیس بأعور» لانه یدعی الربوبیة کما ادعیت للمسیح الصادق علیه الصلاة و السلام، فأخبر صلی الله علیه و آله البسطاء المغفلین من امته الذین یلتبس علیهم أمر المسیح الدجال، بأن الرب تعالی عزّ و جلّ لا یکون ناقصا فلا یصحّ ربوبیة المسیح الدجال و لا بنوته علی ما یدعیه النصاری أعداء اللّه.

و ممّا ینص علی أن المسیح الدجال انما سمی فی قبال المسیح الصادق علیه السلام ما روی عن ابن عمر أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال: رأیتنی اللیلة عند الکعبة، فرأیت رجلا آدم کأحسن ما أنت راء من أدم الرجال، له لمة کأحسن ما أنت راء من اللمم قد رجلها فهی تقطر ماء، متکئا علی عواتق رجلین یطوف بالبیت فسألت: من هذا؟ فقالوا: هذا المسیح ابن مریم.

قال: ثم إذا أنا برجل جعد قطط أعور العین الیمنی کأنّ عینه طافیة کأشبه من رأیت من الناس بابن قطن واضعا یدیه علی منکبی رجلین یطوف بالبیت، فسألت: من هذا؟ فقالوا: هذا المسیح الدجال. متفق علیه، علی ما فی المصباح ص 476.

فهذا الحدیث و ما شابهه من حیث اللفظ و المعنی هو الصحیح فی معرفة المسیح الدجال، و أمّا سائر ما روی فیه و فی ملاحمه کقصة ابن صیاد و امثالها فانها ضعاف لا یوجب علما و لا عملا أو موضوعة دستها أیدی القصاصین الدجالین، فقد روجوا أباطیلهم عند العامّة بعد مزاجها بالحق الصریح فشوهوا بذلک وجه الدین و هدموا بنیانه عن مقره، و اللّه المستعان علی ما یصفون.

.

آسودگی منتهی شود مانند وارد شدن به بهشت، که از «یسّر الفرس» هرگاه اسب را برای سواری با زین و افسار آماده کنند، گرفته شده است. «و جنّبنی العسری» یعنی صفتی که به سختی و مشقت بینجامد، مانند وارد شدن به آتش. «من فتنه المحیا و الممات» یعنی عذاب و مجازات در زندگی و مرگ یا آزمایش و امتحانی که مستوجب گمراهی من در زندگی و در هنگام مرگ شود.

«فتنه المسیح» با معنای دوم است که در مورد کلمه مسیح در قرآن و حدیث و لغت معانی متفاوتی ذکر شده است و گاهی به معنای شرک نیز اطلاق می شود و دجّال از آن روی مسیح نامیده می شود که یکی از چشمانش ممسوح و پوشیده است. ⁽²⁾

و مصنف رضوان الله علیه به تبع دیگر محدثان گفته است: مقصود از مسیح دجال، آن دجالی است که یکی از چشمانش پوشیده است بر اساس آنچه از پیامبر در حدیث صحیح نقل شده که فرمود: مسیح دجال چشم راستش کور و چشمش همچون انگور برآمده و رسیده است. که این نظر صحیح نیست زیرا دجال در واقع صفت برای مسیح است نه بر عکس (که مسیح صفت دجال باشد). و به او گفته می شود مسیح دجال زیرا او ادعا می کند که روح خداوند و کلمه او است و پسر خداوند است که از پدری زاده نشده است. پس مسیح راستین عیسی بن مریم علیهما السلام فرود می آید و او را می کشد.

از عباده بن صامت روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: مسیح دجال کوتاه قامت است و فاصله بین دو ساق پایش زیاد، مو ژولیده و کور و نابینا است و چشم او برآمده و گود رفته نیست. پس اگر شناخت او بر شما پوشیده ماند بدانید که پروردگارتان کور نیست. ابوداود بر اساس آنچه در المصباح ص 476 آمده این حدیث را روایت کرده است.

پیامبر فرمود: بدانید که پروردگار شما کور نیست، زیرا مسیح دجال ادعای خدایی می کند همانطور که ادعا کرده او مسیح راستین علیه السلام است. پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ساده لوحان و غافلان امتش، کسانی که امر مسیح دجال بر آنان پوشیده می ماند، را آگاه کرده است که پروردگار عزّ و جلّ ناقص نیست پس ربوبیت مسیح دجال درست نیست و بر اساس آنچه مسیحیان که دشمنان خدا هستند ادعا می کنند، فرزندی وی نیز درست نیست.

و آنچه دلالت بر این دارد که مسیح دجال در مقابل مسیح راستین می باشد حدیثی است که ابن عمر از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده که فرمود: شبی در کنار خانه کعبه بودم که مردی گندم گون مانند زیباترین مردان گندم گونی که دیده ای، را دیدم که موی داشت مانند زیباترین موهایی که دیده ای که آن را شانه کرده و از آن آب می چکید و بر شانه دو مرد تکیه داده و خانه کعبه را طواف می کرد. پرسیدم: این کیست؟ گفتند: این مسیح پسر مریم است.

فرمود: ناگهان مردی ژولیده موی دارای موهای کوتاه و درهم که چشم راستش کور بود گویی چشم او انگور رسیده و درشت بود و شبیه ترین کس به ابن قطن بود که تو دیده ای . دو دستش را بر روی شانه دو مرد قرار داده و خانه کعبه را طواف می کرد. پرسیدم: این کیست؟ گفتند: این مسیح دجال است.. بر طبق آنچه در المصباح ص 467 آمده است بر او توافق شده است.

پس این حدیث و احادیث مشابه آن از نظر لفظ و معنا در شناخت مسیح دجال صحیح است. اما دیگر روایاتی که در باره او و ماجراهایش همچون داستان ابن صیاد و مانند آن روایت شده، ضعیف است و واجب نیست دانسته و بدان عمل شود. یا اینکه روایت های جعلی است که داستان پردازن دروغ گو آن را ساخته اند. در واقع آنان سخنان بیهوده و باطل خود را پس از آمیختن با حقیقت صریح در میان عامه مسلمانان رواج داده اند و با این کار چهره دین را زشت و ناپسند کرده و اساس دین را از پایه ویران نموده اند. و خداوند بر آنچه توصیف می کنند، یاری کننده است.

فِی الدُّنْیا حَسَنَةً أی رحمة حسنة بها ینتظم أمر دنیای وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً أی رحمة و نعمة حسنة بها تصلح أمور آخرتی و ما ورد فی الأخبار فی تخصیص الحسنتین یمکن حمله علی المثال و آمین بالمد و القصر اسم فعل هو استجب.

حتی انتهی بها علی بناء المعلوم أی السائل أو السؤال أو علی بناء المجهول و لا مؤخر لما قدمت بحسب المکان کالسماء و الأرض أو بحسب الزمان کالحوادث المترتبة و الآجال المعینة و الأرزاق المقدرة فی الأزمان المخصوصة أو بحسب العلیة و هو ظاهر أو بحسب الشرف و المنزلة کالإمام و الرعیة و العالم و المتعلم و غیر ذلک و کذا العکس.

و القبض و البسط یکونان فی الأرزاق و العلوم و المعارف و الاعتبارات الدنیویة

«فی الدنیا حسنه» یعنی رحمتی نیکو که به وسیله آن امور دنیایم تنظیم شود. «فی الآخره حسنه» یعنی رحمت و نعمت نیکویی که امور آخرتم بدان صلاح یابد. و آنچه در احادیث در رابطه با اختصاص یافتن دو نیکی وارد شده است، می توان آن را به عنوان مثال و نمونه در نظر گرفت. «آمین» به صورت کشیده و کوتاه، اسم فعل و به معنای اجابت کن، می باشد.

«حتی انتهی بها» با صیغه معلوم یعنی درخواست کننده یا درخواست، یا به صیغه مجهول. «لا مؤخر لما قدّمت» از لحاظ مکانی مانند آسمان و زمین یا از لحاظ زمانی مانند رویدادهای پشت سرهم و اجل های معین و روزی های تعیین شده در زمان های به خصوص است، یا از لحاظ علیت است که آن آشکار است، یا از لحاظ بزرگی و جایگاه مانند امام و رعیت، و عالم و یاد گیرنده و موارد دیگر است، و همچنین عکس عبارت نیز به همین صورت است .

«قبض و بسط» در روزی ها و علوم و معارف و اعتبارهای دنیوی

و الأخرویة و أسبابهما و العیلة بالفتح الفقر و الفاقة و لا یحول أی لا یتغیر بما سألک أی باسم أو دعاء سألک به أو تکون الباء صلة للسؤال کقوله تعالی سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ أی أسألک ما سألکه صلی الله علیه و آله فیکون الخیر کله بیانا للمسئول و کذا الفقرة الثانیة تحتمل الوجهین و الأول فیهما أظهر.

ما قدمت أی فعلته فی حیاتی و ما أخرت أی أوصیت به بعد وفاتی أو یترتب علی أعمالی بعده أو المراد تقدیم شی ء یجب تأخیره أو تأخیر شی ء یجب تقدیمه أو بما فعلت فی أول عمری و آخره و قد قال تعالی یُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ یَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ⁽¹⁾قیل أی یخبر الإنسان یوم القیامة بأول عمله و آخره أو بما قدم من العمل فی حیاته و ما سنه فعمل به بعد وفاته من خیر أو شر أو بما قدم من المعاصی و أخر من الطاعات أو بما أخذ و ترک أو بما قدم من إطاعة الله و أخر من حق الله فضیعه أو بما قدم من ماله لنفسه و ما خلفه لورثته بعده و ربما یؤید الدعاء بعض المعانی کما لا یخفی.

و التبع بالتحریک التابع و لعل الأنسب هنا المتبوع إن ورد به و الجهد بالفتح المشقة و یا دیان الدین أی معطی الجزاء أو الحاکم یوم الجزاء قال الفیروزآبادی الدیان القهار و القاضی و الحاکم و المحاسب و المجازی الذی لا یضیع عملا بل یجزی بالخیر و الشر و الدین بالکسر الجزاء و الإسلام و العبادة و الطاعة و الحساب و القهر و الغلبة و الاستعلاء و السلطان و الملک و الحکم و السیرة و التدبیر و التوحید و الملة و الورع و المعصیة انتهی.

و القسط هنا العدل و بحق السائلین و المحرومین أی الفقراء الذین یسألون و الذین لا یسألون فیحسبهم الناس أغنیاء فیحرمون و یدل علی رفعة شأن الفقراء عند الله تعالی و إن سألوا و قال الجوهری یقال أعفنی عن الخروج معک أی دعنی منه و استعفاه من الخروج معه أی سأله الإعفاء و قال اللغوب التعب و الإعیاء و قال السدم بالتحریک الندم و الحزن و قال وعثاء السفر مشقته و من سوء المنقلب

و اخروی و اسباب آن دو است. «العیله» با فتحه یعنی فقر و تهیدستی. «لا یحول» یعنی دگرگون نمی شود. «بما سألک» با اسم یا دعایی که به وسیله آن از تو مسألت خواسته یا اینکه باء صله مسألت باشد مانند این سخن خداوند: «سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ» ⁽²⁾{ پرسنده ای از عذابی پرسید.} یعنی آنچه که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از تو درخواست نموده، از تو می خواهم پس همه انواع خیر، بیان و توضیحی برای امر درخواست شده است، و همچنین برای فقره(عبارت) دوم نیز می توان دو وجه در نطر گرفت، که وجه اول در هر دو جمله آشکارتر است.

«ما قدّمت» یعنی آنچه در زندگی ام انجام دادم. «ما اخّرت» یعنی پس از وفاتم بدان وصیت کردم، یا پس از مرگ بر کارهایم مترتب می گردد، یا مقصود مقدم داشتن چیزی که می بایست موخر می شد یا موخر کردن چیزی که می بایست مقدم می شد، یا مقصود کارهایی است که در آعاز و پایان عمرم انجام دادم. و خداوند فرموده است: «یُنَبَّأُ الْإِنسَانُ یَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ» ⁽³⁾{ آن روز است که انسان را از آنچه از دیرباز یا پس از آن انجام داده آگاهی دهند.} گفته شده: بدین معنی است که انسان در روز قیامت اولین و آخرین عملش به او خبر داده می شود، یا مقصود این است اعمالی که در زندگیش انجام داده و آنچه از خیر و شرّی که وضع کرده و سنت نهاده و پس از مرگش بدان عمل شده است، یا آنچه از گناهان که مقدم داشته و آنچه از عبادت هایی که به تاخیر انداخته است، یا به آنچه گرفته و آنچه رها کرده است، یا آنچه از طاعت خداوند که مقدم داشته و آنچه از حق خداوند که به تاخیر انداخته و ضایع کرده است. یا مالی که برای خود مقدم کرده و مالی که پس از خود برای ورثه اش به جا گذاشته است. چه بسا دعای مذکور برخی از این معانی را تاکید می کند همانطور که واضح است.

«التَبَع» با حروف متحرک به معنای تابع است و شاید در اینجا مناسب تر «متبوع» می باشد اگر ذکر می شد. «الجَهد» با فتحه به معنای مشقت و سختی است .

«یا دیّان الدین» یعنی اعطا کننده جزا یا حاکم روز جزا. فیروزآبادی گوید: «الدیّان» چیره و قاضی و حاکم و محاسبه کننده و جزا دهنده ای است که هیچ عملی را ضایع نمی کند بلکه هر خیر و شرّی را جزا می دهد. و «الدین» با کسره به معنای جزا و اسلام و عبادت و طاعت و حساب رسی و چیرگی و غلبه و برترجویی و سلطنت و پادشاهی و حکومت و سیره و تدبیر و توحید و آئین و پرهیزگاری و معصیت است. پایان نقل قول.

«القسط» در اینجا به معنای عدالت است. «بحقّ السائلین و المحرومین» یعنی بینوایانی که گدایی می کنند و بینوایانی که گدائی نمی کنند از این جهت مردم آنان را ثروتمند می پندارند در نتیجه از بخشش و کمک محروم می مانند و این دعا بر بلندی جایگاه و منزلت بینوایان در نزد خداوند دلالت دارد هر چند که گدائی و درخواست کمک کنند. جوهری گوید: گفته می شود: «اعفنی عن الخروج معک» یعنی مرا از همراهی با خودت معاف دار ( مرا رها کن ) و «استعفاء من الخروج معه» یعنی از او خواست که از همراهی برای بیرون رفتن او را معاف دارد. و گوید: «اللغوب» به معنای خستگی و ناتوانی است. و گوید: «السدَم» با دال متحرک به معنای اندوه همراه با پشیمانی است. و گوید: «وعثاء السفر» یعنی مشقت و سختی سفر. «من سوء المنقلب»

أی الانقلاب أی الآخرة أو إلی الوطن.

ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ أی أفعال الجوارح و القلوب أو ما یفعل علانیة سرا أو ما ظهر وجوبه من ظهر القرآن أو بطنه و الردی الهلاک کنت عمیا بفتح العین و کسر المیم قال الجوهری یقال رجل عمی القلب أی جاهل و امرأة عمیة عن الصواب و عمیة القلب علی فعله و قوم عمون انتهی فکفلتنی بالتخفیف أی تکفلت برزقی و سائر أموری أو بالتشدید أی یسرت لی من تکفل بی و بالتخفیف أیضا یکون بهذا المعنی فکثرتنی أی کثرت أعوانی و أتباعی علی ما علمتنی أی علی العمل به.

وعد الصدق مقتبس من الآیة الکریمة حیث قال أُولئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَ نَتَجاوَزُ عَنْ سَیِّئاتِهِمْ فِی أَصْحابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کانُوا یُوعَدُونَ ⁽¹⁾و فیها وعد الصدق مصدر مؤکد لنفسه فإن نتقبل و نتجاوز وعد و هنا یحتمل الحالیة أیضا.

فی الباقیات الصالحات أی جمیع الأعمال الصالحة التی تبقی عائدتها أبد الآباد التی هی خیر ثوابا و عائدة مما متع به الکفرة من النعم الفانیة التی یفتخرون بها وَ خَیْرٌ مَرَدًّا أی عاقبة و منفعة یقال هذا الشی ء أرد علیک أی أنفع و أعود علیک.

و أفضت القلوب أی وصلت أو أبدت أسرارها لدیک و عنت أی خضعت و ذلت و أنت البدیع قبل کل شی ء أی أنت المبدع لکل شی ء و المتقدم علیها أو قدرتک علی الإبداع کان قبل وجود الأشیاء أو أنت المبدع قبل کل مبدع و أنت الأول أی علة الکل أو المخصوص بالأولیة فالتفریع ظاهر و کذا البواقی فلیس دونک شی ء فی البطون و الاستتار عن العقول أی لیس أقرب منک شی ء و أنت الظاهر أی الغالب أو البین فلیس فوقک شی ء فی الغلبة أو فی الظهور.

و قال الجوهری حبل الورید عرق تزعم العرب أنه من الورید و هما وریدان

یعنی بازگشت به آخرت یا بازگشت به وطن.

«ما ظهر منها و ما بطن»آنچه از آن آشکار است و آنچه پنهان یعنی اعمال اعضای بدن و دل ها، یا اعمالی که به صورت آشکار و نهان انجام می شود، یا آنچه وجوب آن در ظاهر یا باطن قرآن آشکار شده است. «الردی» به معنای هلاکت است. «کنتُ عمیاً» با فتحه عین و کسره میم، جوهری گوید: گفته می شود: «رجل عمی القلب» مرد کوردل یعنی نادان و «إمرأه عمیه عن الصواب» یعنی زن نادان، و عمیه القلب بر وزن فَعِلَه است و «قومٌ عمون» یعنی مردمان کوردل و نادان. پایان نقل قول. «فکفلتنی» با بدون تشدید فاء یعنی روزی من و دیگر اموراتم را بر عهده گرفتی. یا با تشدید فاء یعنی هر کس که تحت ضمانت و کفالت من است را برایم آسان نمودی. و همچنین با تخفیف فاء این معنی را در بردارد. «فکثّرتنی» یعنی یاران و پیروانم را بر اساس آنچه به من آموختی، یعنی با عمل بدان، زیاد کردی .

«وعد الصدق» از این آیه کریمه اقتباس شده که خداوند فرموده است: «أُوْلَئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجاوَزُ عَن سَیِّئَاتِهِمْ فِی أَصْحَابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کَانُوا یُوعَدُونَ» ⁽²⁾{ اینانند کسانی که بهترینِ آنچه را انجام داده اند از ایشان خواهیم پذیرفت و از بدیهایشان درخواهیم گذشت در [زمره] بهشتیانند [همان] وعده راستی که بدانان وعده داده می شده است.} در این آیه «وعد الصدق» مصدر موکّد نفسی است چراکه «نتقبل و نتجاوز» ( پذیرش اعمال و گذشت از بدی ها) همان وعده راستین خداوند است. و در اینجا ممکن است واو، حالیه نیز باشد.

«فی الباقیات الصالحات» یعنی همه اعمال نیکی که سود آن برای همیشه و تا روزگار بی پایان باقی خواهد ماند. «التی هی خیر ثوابا» مقصود سودی که کافران از نعمت های فناپذیری که بدان افتخار می کنند، بهره مند می شوند. «و خیرٌ مردّاً» یعنی از نظر سرانجام و منفعت بهتر است، گفته می شود: هذا شیء أردّ علیک یعنی این چیزی است که برای تو سودآورتر و بهتر است.

«أفضت القلوب» یعنی قلب ها به نزد تو رسیده یا رازها و اسرارشان را نزد تو آشکار کرده اند. «عنت» یعنی فروتن و زبون شد. «انت البدیع قبل کل شیء» یعنی تو آفریننده همه چیز هستی و بر هر چیزی مقدم بودی، یا اینکه قدرت تو بر آفرینش، پیش از وجود اشیاء بوده، یا اینکه تو پیش از هر آفریننده ای، خالق و پدیدآور بوده ای. «أنت ألاول» یعنی علت هر چیز هستی یا به اولویت اختصاص یافته ای پس تفریع (تقسیم بندی در عبارت) آشکار است و بقیه جملات و عبارت بعدی نیز بدین صورت است. «فلیس دونک شیء» در باطن بودن و در پوشیده ماندن از خِرَدها. یعنی چیزی نزدیک تر از تو وجود ندارد. «انت الظاهر» یعنی چیره و غالب، یا آشکار. «فلیس فوقک شیء» در غلبه و چیرگی یا در آشکار بودن چیزی بالاتر از تو نیست.

جوهری گوید: «حبل الورید» رگی است که عرب ها گمان می کردند از نوع رگ وریدی است و آن دو رگ وریدی است

مکتنفا صفقی العنق مما یلی مقدمه غلیظان انتهی و قد مر الکلام فیه و یا من هو بالمنظر الأعلی أی فی المرقب الأعلی یرقب عباده بفطرة الإسلام أی الإسلام الذی فطرتنی علیه و جعلتنی مستعدا لفهمه قابلا لقبوله و قد مر الکلام فیه فی کتاب العدل.

و کلمة الإخلاص أی التهلیل أو هی شاملة لسائر العقائد و ملة أبینا و من لم یکن کذلک یسقط کلمة أبینا أو یغیر إلی أبی نبینا و نحوه و إن أمکن التغییر فی القصد باسمک الذی لعل الموصول بدل من الضمیر.

الذی ملأ السماوات أی آثاره و أسألک الأمن أی من مخاوف الدارین و السلامة من الأمراض و العیوب و المعاصی و العقوبات و العافیة من جمیع ما ذکر أو من بعضها أو من شر الناس و المعافاة بأن لا یصل ضرری إلی الخلق و لا ضررهم إلی.

سبحانک فی السماء عرشک أی أنزهک عن أن یکون لک مکان لکن جعلت عرشک لإظهار عظمتک فوق السماوات و کذا البواقی سلطانک أی سلطنتک و قدرتک و قهرک سبیلک أی السبیل الذی جعلته لسلوک عبادک إلی مآربهم أو سبیل قربک و طاعتک.

المتعال أصله المتعالی حذفت الیاء تخفیفا تبارک اسمک أی تعالی اسمک من حیث إنه مطلق علی ذاتک فیکف ذاتک أو تنزه اسمک عن أن یدل علی نقص أو عیب أو ما لا یلیق بذاتک أو کثرت أسماؤک الحسنی أو المراد بالاسم الصفة أو الاسم مقحم أی تبارکت.

و رب السبع المثانی إشارة إلی قوله تعالی وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ ⁽¹⁾و یدل علی أن کلمة من فی الآیة بیانیة کما هو المشهور لا تبعیضیة کما قیل و السبع سورة الفاتحة لأنها سبع آیات أو سبع سور بعد

که دو طرف گردن را فرا گرفته که پس از قسمت جلوی گردن است و دو رگ کلفت اند. پایان نقل قول. و پیش تر درباره آن سخن گفتیم. «یا من هو بالمنظر الاعلی» یعنی در جایگاه بلندی هستی که بندگانت را نظاره می کنی و آنان را می پایی. «بفطره الاسلام» یعنی اسلامی که مرا بر آن سرشته ای و مرا برای فهم آن، آماده کردی و برای پذیرش آن به من قابلیت بخشیدی. که در کتاب عدل در این باره سخن گفتیم.

«و کلمه الاخلاص» یعنی تهلیل (لا اله الا الله) یا اینکه شامل دیگر عقاید نیز می شود. «مله أبینا» هر کس اینچنین نباشد کلمه «أبینا» را انداخته است یا آن را به «أبی نبینا» و عبارتی مانند آن تغییر داده است هرچند که تغییر در نیت امکان پذیر باشد. «باسمک الذی» شاید موصول بدل از ضمیر باشد.

«الذی ملأ السموات»یعنی آثار و نشانه های خداوند آسمان ها را پُر کرده است. «و أسئلک الأمن» یعنی از ترس های دو سرای دنیا و آخرت از تو امان و امنیت مسألت دارم. «و السلامه» سلامتی از بیماری های و عیب ها و گناهان و مجازات ها. «و العافیه» از همه چیزهایی که ذکر شد و یا از برخی از آن یا از شرّ مردم. «المعافاه» به این صورت است که ضرر و زیان من به مخلوقات نرسد و ضرر و زیان آنان به من نرسد.

«سبحانک فی السماء عرشک» یعنی تو را از این منزّه می دانم که مکانی داشته باشی اما عرش خود را برای اظهار عظمتت بر بالای آسمان ها قرار دادی، و بقیه جملات نیز بر همین منوال است. «سلطانک» یعنی سلطنت و قدرت و چیرگی ات. «سبیلک» یعنی راهی که آن را قرار دادی تا بندگانت برای رسیدن به نیازمندی هایشان بپیمایند، یا راه نزدیکی به تو و طاعت و بندگی تو.

«المتعال» اصل آن المتعالی بوده که برای تخفیف یاء آن حذف گردیده است. «تبارک اسمک» یعنی اسم تو بلند و والا گشته است. از آن جهت که بر ذات تو اطلاق می شود، چنین است، چه رسد به ذات تو! یا اسم تو از اینکه بر نقص و عیب یا چیزی که سزاوار تو نباشد دلالت کند، پاک و منزه شده است. یا نام های نیکوی تو زیاد شد. یا اینکه مقصود از اسم، صفت باشد یا اینکه واژه اسم، فشرده همه معانی است و تبارک اسمک یعنی تبارکتَ .

«ربّ السبع المثانی» اشاره به این سخن خداوند دارد که می فرماید: «وَلَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ» ⁽²⁾{و به راستی، به تو سبع المثانی [سوره فاتحه] و قرآن بزرگ را عطا کردیم.} و دلالت بر این دارد که «مِن» در آیه بیانیه است همانطور که قول مشهور است نه تبعیضیّه بنابه قول (ضعیفی) که گفته شده است. «السبع» سوره فاتحه است زیرا این سوره دارای هفت آیه می باشد. یا هفت سوره بعد از

الطوال سابعتها الأنفال و التوبة لأنهما فی حکم سورة أو الحوامیم السبع و قیل سبع صحائف هی الأسباع و المثانی ⁽¹⁾

ثمّ ذکر أنّه مثانی أی ثنیت آیاتها و ازدوج بینها من حیث الوزن فی طول الآیات و قصرها و رءوس الآی و تناسبها، حتی أنّه تتناسب کل کلمة و ما بعدها لا یوجد بینهما منافرة.

و هذا وجه خاصّ بالقرآن الکریم و أسلوبه البدیع الحکیم، جمع به بین طنطنة الخطب و جزالة الشعر و طمأنینة السجع من دون أن یکون بنفسه خطبة أو شعرا أو سجعا و إذا قرئ حقّ قراءته بالغناء الطبیعی أخذ بمسامع القلب و الحواس و نفذ فی أعماق الروح، و اقشعر الجلد و خضعت الاعناق و خشعت الأعضاء و سکنت الاجراس، و القیت السکینة علی سامعه کأنّه مسحور.

و علی هذا تکون« من» فی قوله عزّ و جلّ:« وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ» تبعیضیة و المعنی آتیناک سبعا من الآیات المثانی المزدوجة بعضها مع بعض کما آتیناک القرآن العظیم، فقد من علیه صلی الله علیه و آله باعطائه هذه السبع کمنته علیه باعطاء القرآن العظیم، و لازمه أن تکون هذه السبع آیات قرآنا برأسه تاما الا أنّه قرآن صغیر، و لذلک وجب قراءتها فی الصلاة علی ما عرفت فی ج 85 ص 5 و 22.

و انما قلنا بأن هذه السبع آیات هی سورة الفاتحة، لانها سبع آیات مزدوجة لا تری فی القرآن غیرها کذلک: و لما کانت البسملة جزءا منها سمیت بفاتحة الکتاب أیضا و جعلت فی أول القرآن الکریم و هذه صورة تناسب الآیات و ازدواج رءوسها:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ - الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.

الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ - مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ.

اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ - صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لَا الضَّالِّینَ.

هذا فی سورة الفاتحة فقط، و أمّا فی سائر السور الکریمة، فالبسملة خارجة عن تناسب الآی و ردیفها، و لذلک صارت مفتاحا لقراءتها من دون أن یکون جزءا لها علی ما عرفت شرح ذلک فی ج 85 ص 22.

من التثنیة أو الثناء فإن کل ذلک مثنی تکرر قراءته أو ألفاظه أو قصصه و مواعظه و مثنی علیه بالبلاغة و الإعجاز و مثن علی الله

سوره های طولانی است که هفتمین آن انفال و توبه است زیرا این دو در حکم یک سوره می باشد. یا سوره هایی است که با «حم» آغاز می شود و گفته شده هفت صحیفه، آن هفتایی هاست، و مثانی ⁽²⁾

سپس بیان می کند که قرآن مثانی است یعنی آیات آن تکرار شد و از نظر وزن در طولانی بودن و کوتاه بودن، و ابتدای آیات و تناسب آیات، بین آن ها ازدواج و مشابهت است. تا جایی که هر کلمه ای با مابعدش تناسب دارد و هیچ گونه دوری و مخالفتی نیست.

این ویژگی متمایز قرآن کریم و اسلوب بدیع و حکیمانه آن است که در آن طنین خطبه و فصاحت شعر و سکون و طمانینه سجع با هم گردآمده است بدون آنکه خود قرآن، خطبه، شعر یا سجع باشد. و هرگاه آنگونه که شایسته و برازنده قرائتش است با آواز طبیعی قرائت شود گوش دل و حواس را می رباید و در ژرفای روح آدمی نفوذ می کند و بدن به لرزه در می آید، گردن ها خاضع شوند، اعضا فروتن و ترسان شود و زنگ ها آرام شود و آرامش شنونده اش را فرا گیرد گویی او سحر شده است.

و بر اساس این تفسیر «من» در فرموده خداوند «و لقد آتیناک سبعاً من المثانی و القرآن العظیم» تبعیضیه می باشد و معنی آیه بدین صورت است که: ما به تو هفت آیه از آیه های تکرار شده که برخی با برخی دیگر مزدوج و مشابه هستند عطا نمودیم همانطور که قرآن عظیم را به تو بخشیدیم. در حقیقت خداوند با اعطای این هفت آیه بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم منّت نهاده مانند فضل و منّتی که با اعطای قرآن عظیم به ایشان روا داشته است. لازمه این فرموده خداوند این می باشد که این هفت آیه قرآنی کامل برای خود باشد اما این هفت آیه قرآن کوچکی است و از این جهت خداوند قرائت آن را در نماز واجب کرده است. همانطور که در جلد 85 ص 5 و 22 بیان کردیم.

ما گفتیم که این هفت آیه، سوره فاتحه است زیرا این سوره، هفت آیه مزدوج است که در قرآن آیات دیگر بدین صورت نمی بینی: و از آنجایی که بسم الله الرحمن الرحیم جزئی از سوره است، به فاتحه الکتاب نیز نامگذاری شده است و در آغاز قرآن کریم قرار گرفته است. و این شکل تناسب آیات و مزدوج بودن ابتدای آیات آن می باشد:

بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله رب العالیمن الرحمن الرحیم مالک یوم الدین ایاک نعبد و ایاک نستعین اهدنا الصراط المستقیم صراط الذین انعمت علیهم غیر المغضوب علیهم و لا الضالین

این تناسب فقط در سوره فاتحه است و اما در دیگر سوره های مبارک، بسمله از تناسب آیات و ردیف آن خارج است. و از این جهت بسمله در دیگر سوره ها آغازگر قرائت سوره است بدون آنکه جزئی از سوره باشد همانطور که شرح آن را در جلد 85 ص 22 شناختی.

که از تثنیه یا ثناء گرفته شده است. همه آن ها تکرار شده ای است که قرائت یا الفاظ یا قصه ها یا موعظه های آن تکرار می شود. و به بلاغت و اعجاز تمجید و ستایش شده است. و با صفات بزرگ و

بما هو أهله من صفاته العظمی و أسمائه الحسنی.

وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ من عطف الکل علی البعض أو العام علی الخاص و إن أرید به الأسباع فمن عطف أحد الوصفین علی الآخر و أن تغمرنی فی رحمتک أی تدخلنی فی معظمها و تسترنی بها و أن تلقی علی محبتک أی تجعلنی بحیث یحبنی من یرانی أو تحبنی أو أحبک و الأول أظهر کما قال الأکثر فی قوله تعالی وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی ⁽¹⁾و النجی المناجی و المخاطب للإنسان و المحدث له.

و قال فی النهایة درأ یدرأ درءا دفع و منه الحدیث: اللهم إنی أدرأ بک فی نحورهم أی أدفع بک فی نحورهم لتکفینی أمرهم و إنما خص النحور لأنه أسرع و أقوی فی الدفع و التمکن من المدفوع.

و قال الجوهری البادرة الحدة و بدرت منه بوادر غضب أی خطاء و سقطات عند ما احتد و الکنف الجانب و زحزحته عن کذا أی باعدته.

فی الحیاة الدنیا متعلق بالثابت أو بقوله ثبتنی و قد مر الکلام فیه فی أبواب الجنائز و لا تبد عورتی أی عیوبی و النصیحة أی خلوص المحبة لله و لحججه و لسائر المؤمنین من فضلک أی من فضول رزقک التی تتفضل بها علی من تشاء کما قال تعالی وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ ⁽²⁾.

نام های نیکویی که شایسته خداوندا است او را ثنا گفت.

«القرآن العظیم» از جمله عطف کل بر بعض است، یا عطف عام بر خاص و اگر از آن أسباع اراده شود، از جمله عطف یک وصف بر وصف دیگر است. «و أن تغمرنی فی رحمتک» یعنی یعنی مرا در رحمت عظیمت داخل کن و مرا با آن بپوشان. «و أن تلقی علی محبتک» یعنی مرا به گونه ای قرار دهی که هر کس مرا ببیند، دوستم بدارد یا تو مرا دوست بداری یا تو را دوست بدارم و معنای اول آشکارتر است، همانگونه که بیشتر مفسران در تفسیر این سخن خداوند ذکر کرده اند: «وَأَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِّنِّی» ⁽³⁾{ مهری از خودم بر تو افکندم.} و «النجیّ» ندا کننده و کسی است انسان را مورد خطاب قرار داده و با او سخن می گوید.

در النهایه گوید: «درأ یدرأ درئاً» یعنی دفع کرد و از آن حدیثی است که «اللهم انی أدرأ بک فی نحورهم» یعنی به وسیله تو او را دفع می کنم تا کار مرا در مورد آنان کفایت فرمایی. و از این جهت نحر (بالای سینه) را بدان اختصاص داده که نحر در دفع کردن و جای گیری در کسی که دفع می شود، سریع تر و قوی تر است .

جوهری گوید: «البادره» به معنای خشم است و «بدرت منه بوادر غضب» یعنی خطا و لغزش های او آشکار شد در هنگامی که خشمگین شد. و «الکنف» جانب و پهلو است. «زحزحته عن کذا» یعنی او را از فلان چیز دور کرد.

«فی الحیوه الدنیا» متعلق به «الثابت» یا به این گفته «ثبّتنی» است که در باب های جنازه در مورد آن سخن گفتیم. «لا تبد عورتی» یعنی عیب هایم را آشکار مکن. «النصیحه» یعنی خالص کردن محبت برای خداوند و برای حجت های او و برای دیگر مؤمنان. «من فضلک» یعنی از برترین روزی هایت که بر هر کدام از بندگانت که می خواهی عطا می کنی. همانطور که خداوند می فرماید: «وَاسْأَلُواْ اللّهَ مِن فَضْلِهِ» ⁽⁴⁾{ و از فضل خدا درخواست کنید.}

و البرکات الزیادات من المنافع و الإفاضات الدنیویة و الأخرویة فیما عندک من الألطاف الخاصة و درجات الجنة و منازل القرب و المحبة و لا تزغ قلبی أی لا تمله إلی الباطل و البائس هو الذی اشتدت حاجته الفرق أی الخائف و اقترف أی اکتسب الذنوب و استکان أی خضع أسألک أن تعتقنی أسألک تأکید لما مر إعادة للفصل الکثیر و الکبت الصرف و الإذلال.

أقول

و من الدعوات بعد صلاة العیدین الدعاءان المرویان عن سید الساجدین صلوات الله علیه فی الصحیفة الشریفة الکاملة.

«4»

الْمُتَهَجِّدُ⁽¹⁾، رَوَی أَبُو مِخْنَفٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِیهِ: أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام خَطَبَ یَوْمَ الْأَضْحَی فَکَبَّرَ فَقَالَ- اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا هَدَانَا وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلَی مَا أَبْلَانَا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا رَزَقَنَا مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعامِ اللَّهُ أَکْبَرُ زِنَةَ عَرْشِهِ وَ رِضَی نَفْسِهِ وَ مِدَادَ کَلِمَاتِهِ وَ عَدَدَ قَطْرِ سَمَاوَاتِهِ وَ نُطَفِ بُحُورِهِ- لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی الْآخِرَةِ وَ الْأُولَی حَتَّی یَرْضَی وَ بَعْدَ الرِّضَا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ .

اللَّهُ أَکْبَرُ کَبِیراً مُتَکَبِّراً وَ إِلَهاً عَزِیزاً مُتَعَزِّزاً وَ رَحِیماً عَطُوفاً مُتَحَنِّناً یَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَ یُقِیلُ الْعَثْرَةَ وَ یَعْفُو بَعْدَ الْقُدْرَةِ وَ لَا یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الضَّالُّونَ اللَّهُ أَکْبَرُ کَبِیراً وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصاً وَ سُبْحَانَ اللَّهِ بُکْرَةً وَ أَصِیلًا .

وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ وَ نَسْتَعِینُهُ وَ نَسْتَغْفِرُهُ وَ نَسْتَهْدِیهِ وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ- مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ اهْتَدَی وَ فازَ فَوْزاً عَظِیماً وَ مَنْ یَعْصِهِمَا فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً .

أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ کَثْرَةِ ذِکْرِ الْمَوْتِ وَ أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا الَّتِی لَمْ یُمَتَّعْ بِهَا أَحَدٌ قَبْلَکُمْ وَ لَا تَبْقَی لِأَحَدٍ بَعْدَکُمْ فَسَبِیلُ مَنْ فِیهَا سَبِیلُ الْمَاضِینَ مِنْ أَهْلِهَا أَلَا وَ إِنَّهَا قَدْ تَصَرَّمَتْ وَ آذَنَتْ بِانْقِضَاءٍ وَ تَنَکَّرَ مَعْرُوفُهَا وَ أَصْبَحَتْ مُدْبِرَةً مُوَلِّیَةً فَهِیَ تَهْتِفُ بِالْفَنَاءِ وَ تَصْرُخُ بِالْمَوْتِ قَدْ أَمَرَّ مِنْهَا مَا کَانَ حُلْواً وَ کَدِرَ مِنْهَا مَا کَانَ صَفْواً فَلَمْ

«البرکات» منافع و افاضات دنیوی و اخروی فراوانی است که در نزد تو از الطاف ویژه و درجات بهشت و منزلگاه های قرب و محبت تو وجود دارد. «لا تزغ قلبی» یعنی قلب مرا به سوی باطل متمایل مگردان. «البائس» کسی است که به شدت نیازمند باشد. «الفرق» یعنی ترسو. و «اقترف» یعنی مرتکب گناه شد. «استکان» یعنی خاضع و فروتن شد. «اسئلک ان تعتقنی» یعنی از تو تاکید آنچه بیان کردم را خواستارم و به جهت فاصله افتادن زیاد آن را تکرار کرده است. و «کبت» یعنی بازداشتن و خوار و زبون کردن.

می گویم

از دعاهای پس از نماز عید فطر و قربان دو دعایی است که از سید الساجدین - سرور سجده کنندگان - صلوات الله علیه در صحیفه شریف کامله سجادیه روایت شده است.

روایت 4

المتهجد: عبدالرحمن بن جندب از پدرش روایت می کند که حضرت علی علیه السلام روز عید قربان خطبه خواند. پس تکبیر گفت و فرمود: الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر الله اکبر و لله الحمد. سپاس برای خداوندی که ما را به این هدایت فرمود و شکرگذاری از آنِ خداوند است برای آن که ما را امتحان فرمود و حمد و سپاس مخصوص خداوند است برای آنچه از چهارپایان به ما روزی داد. الله اکبر به وزن عرش الهی و به اندازه خشنودی وجود او و به اندازه کشش کلماتش و به تعداد قطره های آسمان هایش و به شمار چکه های دریاهایش. نام های نیکو برای اوست و حمد و سپاس در دنیا و آخرت مخصوص اوست تا خشنود گردد و از خشنودی نیز بالاتر رود که او بلند مرتبه بزرگ است.

خداوند از همه چیز بزرگ تر است او بزرگ و متکبر است و پرودگار نیرومند دارنده عزت و ای مهربان دلسوز دارای ترحم.کسی که توبه را می پذیرد و از لغزش ها می گذرد و پس از داشتن قدرت، قلم عفو بر گناهان می کشد. و از رحمت خداوند جز گمراهان کسی ناامید نمی شود. خداوند بزرگ است بس بزرگ و خالصانه به این اقرار دارم که هیچ معبودی جز خداوند یکتا نیست و هر بامداد و شامگاه او را تسبیح و نیایش می گویم.

سپاس مخصوص خداوند است او را سپاس می گوییم و از او یاری می جوییم و از او طلب آمرزش و هدایت داریم و گواهی می دهم که هیچ معبودی جز خداوند یکتا نیست، بی همتاست و شریکی ندارد و گواهی می دهم محمد بنده و فرستاده اوست. هر کس از خدا و فرستاده اش اطاعت کند به یقین هدایت یافته و به رستگاری بزرگی دست یافته است و هر کس از خدا و پیامبرش نافرمانی کند قطعا دچار گمراهیِ دور و درازی شده است.

ای بندگان خدا شما را سفارش می کنم به تقوای خدا و یاد کردن بسیار از مرگ و شما را از دنیایی که مردم پیش از شما کامی از آن نگرفته و پس از شما نیز برای کسی باقی نخواهد ماند و سرنوشت کسانی که در آن هستند همان سرنوشت گذشتگان است، برحذر می دارم. آگاه باشید گویا دنیا پایان یافته و وداع خویش را اعلام داشته است، خوبی هایش ناشناخته ماند، به سرعت به دوست دارانش پشت کرده می گذرد و با نابود شدن عجین شده، و همسایگانش را به سوی مرگ می راند. آنچه از دنیا شیرین بود تلخ شده، و آنچه صاف و زلال بود تیرگی پذیرفت

یَبْقَ مِنْهَا إِلَّا شُفَافَةٌ کَشُفَافَةِ الْإِنَاءِ وَ جُرْعَةٌ کَجُرْعَةِ الْإِدَاوَةِ لَوْ تَمَزَّزَهَا الصَّدْیَانُ لَمْ تَنْقَعْ غُلَّتَهُ فَأَزْمِعُوا عِبَادَ اللَّهِ عَلَی الرَّحِیلِ عَنْهَا وَ أَجْمِعُوا مُتَارَکَتَهَا فَمَا مِنْ حَیٍّ یَطْمَعُ فِی بَقَاءٍ وَ لَا نَفْسٍ إِلَّا وَ قَدْ أَذْعَنَتْ لِلْمَنُونِ وَ لَا یَغْلِبَنَّکُمُ الْأَمَلُ وَ لَا یَطُلْ عَلَیْکُمُ الْأَمَدُ فَتَقْسُوَ قُلُوبُکُمْ وَ لَا تَغْتَرُّوا بِالْمُنَی وَ خُدَعِ الشَّیْطَانِ وَ تَسْوِیفِهِ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ عَدُوُّکُمْ حَرِیصٌ عَلَی إِهْلَاکِکُمْ .

تَعَبَّدُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ أَیَّامَ الْحَیَاةِ فَوَ اللَّهِ لَوْ حَنَنْتُمْ حَنِینَ الْوَالِهِ الْمِعْجَالِ وَ دَعَوْتُمْ دُعَاءَ الْحَمَامِ وَ جَأَرْتُمْ جُؤَارَ مُتَبَتِّلِی الرُّهْبَانِ وَ خَرَجْتُمْ إِلَی اللَّهِ مِنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَوْلَادِ الْتِمَاسَ الْقُرْبَةِ إِلَیْهِ فِی ارْتِفَاعِ دَرَجَةٍ عِنْدَهُ وَ غُفْرَانِ سَیِّئَةٍ أَحْصَتْهَا کَتَبَتُهُ وَ حَفِظَتْهَا رُسُلُهُ لَکَانَ قَلِیلًا فِیمَا تَرْجُونَ مِنْ ثَوَابِهِ وَ تَخْشَوْنَ مِنْ عِقَابِهِ وَ تَاللَّهِ لَوِ انْمَاثَتْ قُلُوبُکُمُ انْمِیَاثاً وَ سَالَتْ مِنْ رَهْبَةِ اللَّهِ عُیُونُکُمْ دَماً ثُمَّ عُمِّرْتُمْ عُمُرَ الدُّنْیَا عَلَی أَفْضَلِ اجْتِهَادٍ وَ عَمَلٍ مَا جَزَتْ أَعْمَالُکُمْ حَقَّ نِعْمَةِ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ لَا اسْتَحْقَقْتُمُ الْجَنَّةَ بِسِوَی رَحْمَةِ اللَّهِ وَ مَنِّهِ عَلَیْکُمْ جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ مِنَ الْمُقْسِطِینَ التَّائِبِینَ الْأَوَّابِینَ .

أَلَا وَ إِنَّ هَذَا الْیَوْمَ یَوْمٌ حُرْمَتُهُ عَظِیمَةٌ وَ بَرَکَتَهُ مَأْمُولَةٌ وَ الْمَغْفِرَةُ فِیهِ مَرْجُوَّةٌ فَأَکْثِرُوا ذِکْرَ اللَّهِ وَ تَعَرَّضُوا لِثَوَابِهِ بِالتَّوْبَةِ وَ الْإِنَابَةِ وَ الْخُضُوعِ وَ التَّضَرُّعِ فَإِنَّهُ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ وَ هُوَ الرَّحِیمُ الْوَدُودُ وَ مَنْ ضَحَّی مِنْکُمْ فَلْیُضَحِّ بِجَذَعٍ مِنَ الضَّأْنِ وَ لَا یُجْزِی عَنْهُ جَذَعٌ مِنَ الْمَعْزِ وَ مِنْ تَمَامِ الْأُضْحِیَّةِ اسْتِشْرَافُ أُذُنِهَا وَ سَلَامَةُ عَیْنِهَا فَإِذَا سَلِمَتِ الْأُذُنُ وَ الْعَیْنُ سَلِمَتِ الْأُضْحِیَّةُ وَ تَمَّتْ وَ إِنْ کَانَتْ ⁽¹⁾عَضْبَاءَ الْقَرْنِ تَجُرُّ رِجْلَیْهَا إِلَی الْمَنْسِکِ ⁽²⁾

و قد مر فی ص 31 من هذا المجلد مثل هذا التصحیح فی خطبة عید الفطر المنقولة بهذه الروایة، حیث کان فی نسخة النهج و المصباح« أو نصف صاع من بر» و فی نسخة الفقیه:« صاعا من بر» راجعه ان شئت.

و بیش از ته مانده ای مانند ته مانده ظرف آب یا جرعه ای آب باقی مانده که اگر تشنه آن را مزه کند تشنگی اش رفع نمی شود، از آن باقی نمانده است. پس ای بندگان خدا برای کوچ کردن از آن آماده شوید و برای ترک آن عزم خود را جزم کنید زیرا هیچ زنده ای در بقا طمع نبندد و جانی نیست مگر آنکه فرمان مرگ را گردن نهاده باشد پس برحذر باشید که آرزو بر شما چیره نگردد و پایان عمر و اجل را دور نپندارید که در نتیجه آن سنگدل خواهید شد و فریفته آرزوها و نیرنگ های شیطان و وعده های او نشوید زیرا شیطان دشمن شما است و بر هلاکت و نابودی شما حریص است.

ای بندگان خدا در زمان حیات، خداوند را عبادت کنید. پس سوگند به خدا اگر مانند شتران غم زده فرزند مرده بنالید و مانند آواز خوانی و شیون کبوتران بخوانید و مانند راهبی که دنیا را ترک کرده فریاد و زاری نمایید و برای درخواست قرب ونزدیکی،در بالا بردن مقام و منزلت نزد خودش یا آمرزش گناهی که کاتبان الهی نوشته و فرشتگان ثبت نموده، از مال و فرزندان در راه خدا بگذرید، هر آئینه کم است در مقابل ثوابی که از جانب خداوند متعال امید دارید و در مقابل عذاب او می ترسید. و سوگند به خدا اگر دل های شما کاملا گداخته و چشمانتان از ترس خداوند خون گریه کند سپس به اندازه عمر دنیا عمر کنید و با بهترین تلاش و عمل سپری کنید،اعمال شما با نعمت های بزرگ خداوند که به شما عطا فرموده جوابگویی و برابری نمی کند و جز با رحمت و منّت خداوند بر شما شایسته بهشت نمی گردید. خداوند ما و شما را از جمله عدالت پیشگان و توبه کنندگان و کسانی که به سوی خدا بازگشته اند قرار دهد.

بدانید که امروز روزی است که حرمتی بس بزرگ دارد و برکتش مورد امیدواری است و در این روز امید آمرزش گناهان می رود. پس خدا را بسیار یاد کنید و با توبه و انابه و فروتنی و تضرع خود را در معرض پاداش الهی قرار دهید زیرا اوست کسی که توبه را از بندگان خود می پذیرد و از گناهان درمی گذرد و او مهربان و دوستدار مومنان است. اگر کسی از شما قربانی کرد باید برّه گوسفند ی را قربانی کند و قربانی کردن یک بزغاله با آن برابری نمی کند و از شروط کمال قربانی معاینه و بازرسی چشم و گوش آن است و چون چشم و گوش آن سالم باشد، قربانی درست و تمام است و اگر شاخ آن شکسته باشد یا پای خود را در قربان گاه بر زمین بکشد کفایت نمی کند .

وَ إِذَا ضَحَّیْتُمْ فَکُلُوا مِنْهَا وَ أَطْعِمُوا وَ ادَّخِرُوا وَ احْمَدُوا اللَّهَ عَلَی مَا رَزَقَکُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعَامِ- وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ أَحْسِنُوا الْعِبَادَةَ وَ أَقِیمُوا الشَّهَادَةَ بِالْقِسْطِ وَ ارْغَبُوا فِیمَا کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ وَ أَدُّوا مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَیْکُمْ مِنَ الْحَجِّ وَ الصِّیَامِ وَ الصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ مَعَالِمِ الْإِیمَانِ فَإِنَّ ثَوَابَ اللَّهِ عَظِیمٌ وَ خَیْرَهُ جَسِیمٌ .

وَ أْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أَعِینُوا الضَّعِیفَ وَ انْصُرُوا الْمَظْلُومَ وَ خُذُوا فَوْقَ یَدِ الظَّالِمِ أَوِ الْمُرِیبِ وَ أَحْسِنُوا إِلَی نِسَائِکُمْ وَ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ وَ اصْدُقُوا الْحَدِیثَ وَ أَدُّوا الْأَمَانَةَ- وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ وَ کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ وَ أَوْفُوا الْمِکْیالَ وَ الْمِیزانَ- وَ جاهِدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ وَ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ إِنَّ أَبْلَغَ الْمَوْعِظَةِ وَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ کَلَامُ اللَّهِ.

ثُمَّ تَعَوَّذَ وَ قَرَأَ سُورَةَ الْإِخْلَاصِ وَ جَلَسَ کَالرَّائِدِ الْعَجْلَانِ ثُمَّ نَهَضَ فَقَالَ :

الْحَمْدُ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ وَ نَسْتَعِینُهُ وَ نَسْتَهْدِیهِ وَ نَسْتَغْفِرُهُ وَ نُؤْمِنُ بِهِ وَ نَتَوَکَّلُ عَلَیْهِ- وَ ذَکَرَ بَاقِیَ الْخُطْبَةِ الْقَصِیرَةِ نَحْواً مِنْ خُطْبَةِ الْجُمُعَةِ⁽¹⁾.

تبیین

هذا الخبر یدل علی استحباب التکبیر عقیب صلاة العید أیضا و هو الظاهر مما رواه فی الفقیه أیضا⁽²⁾

فالظاهر من سیاق کلامه أنه- رضوان اللّه علیه- لما نقل صدر الخطبة المنقولة عنه صلّی اللّه علیه و آله بروایة أبی مخنف، و کان مخالفا للمذهب من حیث أن المسنون من التکبیر انما هو الابتداء به من ظهر یوم النحر، لا قبله و لا عقیب الصلوات غیر المفروضات استدرک ذلک بأنّه کان المسلم من فعله صلی الله علیه و آله أنه لا یبدأ بالتکبیر الا إذا صلی الظهر، فیظهر أنه کان لا یعتمد علی هذه الروایة و ینص علی ذلک قوله« فلا تجزی» فان الاجزاء و عدمه من تعبیرات الفقه و مصطلحاته، لا یناسب الخطبة و القاءها علی العامّة.

و یحتمل هنا أن یکون جزءا للخطبة الله أکبر زنة

و چون مراسم قربانی را برگزار کردید از گوشت قربانی بخورید و اطعام کنید و مقداری را ذخیره کنید و خدا را به پاس این نعمت که گوشت چهارپایان را روزی شما ساخته سپاس گذاری کنید و نماز را به پا دارید و زکات را بپردازید و عبادت را کامل و نیکو به جای آورید و گواهی به قسط و داد را اقامه کنید و وآنچه را خدا به شما واجب کرده تمایل و اشتیاق نشان دهید و حج و روزه و نماز و زکات و آثار و نشانه های ایمان را که بر شما واجب کرده، ادا کنید زیرا پاداش الهی بزرگ و خیر و خوبی آن هنگفت است.

و به معروف امر کنید و از منکر نهی کنید و ناتوان را یاری و ستمدیده را کمک کنید و دست ستمکار و آنکه مردم را به شک و تردید دچار می کند بگیرید (بازدارید) و با زنان و بردگان تان خوش رفتاری کنید و در سخن گفتن راستگو باشید و امانت ها را بازگردانید و عهد و پیمان را وفا کنید و به پا دارندگان حق و عدالت باشید و پیمانه و ترازو را تمام دهید و در راه خدا چنان که حق جهاد در راه اوست، جهاد کنید و زندگانی دنیا شما را نفریبد و زنهار تا شیطانِ فریبنده شما را در باره خدا نفریبد. بی گمان رساترین موعظه و بهترین سخن، کلام خداوند است.

سپس آن حضرت اعوذ بالله من الشیطان الرجیم را گفت و سوره اخلاص را قرائت فرمود و مانند کسی که شتاب دارد، نشست سپس برخاست و فرمود:

حمد و سپاس مخصوص خداوند است. او را سپاس می گوئیم و از او یاری و هدایت می طلبیم و از او آمرزش می خواهیم و بر او توکل می کنیم و ادامه خطبه کوتاه را بر منوال خطبه جمعه ایراد فرمود. ⁽³⁾

توضیح

این حدیث بر مستحب بودن تکبیر گفتن پس از نماز عید نیز دلالت دارد و همچنین در آنچه در کتاب فقیه از ایشان روایت شده، آشکار است و احتمال دارد که در اینجا(تکبیرات) قسمتی از خطبه باشد. ⁽⁴⁾

از بافت سخن ایشان آشکار می گردد که تکبیر گفتن در ظهر روز عید قربان آغاز می شود نه پیش از آن و نه پس از نمازهای غیر واجب و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز تکبیر را آغاز نمی کرد مگر آنکه نماز ظهر را به پا می داشت . پس آشکار می گردد که ایشان بر این روایت تکیه نمی کند و این عبارت «لا تجزی» نیز بر همین امر دلالت دارد زیرا إجزاء و عدم آن از تعبیرهای و اصطلاحات فقهی است و با خطبه و ایراد آن بر مردم مناسبت ندارد.

«الله اکبر زنه

عرشه أی أقوله قولا یوازی ثقل عرشه کما أو کیفا و هو من قبیل تشبیه المعقول بالمحسوس أی أرید إیقاع مثل هذا الحمد و إن لم یتیسر لی ذلک أو المعنی أنه مستحق للتکبیر بتلک المقادیر و رضا نفسه أی أکبره تکبیرا یکون من حیث اشتماله علی الشرائط سببا لرضاه.

و مداد کلماته أی بقدر المداد التی یکتب بها کلماته أی علومه أو تقدیراته أو کلمات النبی صلی الله علیه و آله و الأئمة علیهم السلام و قد مر تحقیق ذلک و هو إشارة إلی قوله تعالی قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی ⁽¹⁾الآیة و النطف جمع النطفة و هی الماء الصافی قل أو کثر.

لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی لدلالتها علی أفضل صفات الکمال أو المراد بها الصفات الکمالیة و له الحمد فی الآخرة و الأولی أی یستحق الحمد و الثناء و الشکر فی النشأتین لشمول نعمه لجمیع الخلق فیهما حتی یرضی أی یستحق أن یحمد حتی یرضی عن العبد بذلک الحمد و بعد حصول أقل مراتب الرضا أیضا یستحق الحمد إذ لا نهایة لاستحقاقه و لا لرضاه سبحانه.

الله أکبر کبیرا أی أکبره حالکونه کبیرا بالذات متکبرا متصفا بنهایة الکبریاء و العظمة أو أظهر کبریاءه بخلق ما خلق أو وصف نفسه بها متعززا أی متصفا بأعلی مراتب العزة و الغلبة أو مظهرا عزته بخلق الأشیاء و قهرها أو واصفا نفسه بها و العطف الشفقة و الرحمة متحننا أی متصفا بنهایة الحنان

عرشه» یعنی تکبیری می گویم که از نظر کمّی و کیفی برابر با وزن عرش خداوند باشد. و این عبارت از جمله تشبیه معقول به محسوس است یعنی می خواهم اینچنین سپاسی را در نفس مخاطب جای گیر کنم هر چند که این امر برایم ممکن نباشد. یا معنی بدین گونه است که خداوند شایسته است به آن اندازه ها تکبیر گفته شود. «و رضا نفسه» یعنی او را تکبیری می گویم که سبب خشنودی خداوند گردد از آن جهت که دربر داشتن همه شرایط است.

«و مداد کلماته» یعنی به اندازه مرکبی که خداوند کلماتش را با آن می نویسد و مقصود از کلمات، علوم یا تقدیرات الهی یا سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام است که توضیح آن پیش تر بیان شد و به این سخن خداوند اشاره دارد که می فرماید: «قُل لَّوْ کَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِّکَلِمَاتِ رَبِّی» ⁽²⁾{ بگو: «اگر دریا برای کلمات پروردگارم مرکّب شود.} و «النطف» جمع نطفه و آن آب زلال است چه اندک و چه بسیار.

«له الاسماء الحسنی» خداوند نام های نیکو دارد زیرا این نام ها بر بهترین صفات کمال دلالت دارد یا مقصود از آن صفات کمالی باشد. «و له الحمد فی الآخره و الاولی» یعنی در دو سرای دنیا و آخرت سزاوار حمد و ستایش و شکرگذاری است به سبب اینکه نعمت های خداوند همه مخلوقات را در هر دو سرای شامل می شود. «حتی یرضی» یعنی شایسته است سپاس شود تا جایی که با این حمد و سپاس از بنده خشنود گردد و پس از دست یابی به کمترین مرتبه های خشنودی نیز شایسته حمد و سپاس است زیرا برای شایستگی و سزاواری خداوند و برای رضایت و خشنودی خداوند سبحان هیچ پایانی نیست.

«الله اکبر کبیرا» یعنی او را تکبیر می گویم درحالی که او ذاتش بزرگ است. «متکبراَ» یعنی متصف به نهایت کبریاء و عظمت است. یا اینکه با آفرینش آنچه که آفریده، کبریایی خود را آشکار ساخته یا اینکه نفس خویش را بدان توصیف نموده است. «متعززاً» یعنی متّصف به بالاترین مرتبه های عزت و چیرگی. یا اینکه با آفرینش چیزها و چیره شدن بر آن، عزّت خویش را آشکار کرده است. یا اینکه نفس خویش را بدان متصف نموده است. «العطف» دلسوزی و مهربانی است. «متحنّناً» یعنی متصف به نهایت مهربانی

و الرحمة أو مظهرا له أو واصفا نفسه به و العثرة الزلة و المراد بها الخطیئة و إقالتها العفو عنها.

و لا یقنط بتثلیث النون أی ییأس و قد قرئ فی الآیة⁽¹⁾أیضا علی الوجوه الثلاثة لکن الضم قراءة شاذة مخلصا أی أقولها مخلصا له التوحید من غیر رئاء أو نفاق و البکرة أول النهار و الأصیل آخره کما مر مرارا و فی الفقیه و لا إله إلا الله کثیرا و سبحان الله حنانا قدیرا.

نحمده تأکید لقوله الحمد لله و بیان له لأنه فی قوة الحمد لله حمدا و من یعصهما کذا فی أکثر النسخ فیدل علی أن ما روی أن النبی صلی الله علیه و آله قال: لمن قال ذلک بئس الخطیب أنت لا أصل له ⁽²⁾و فی بعض النسخ کما فی الفقیه وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ ⁽³⁾فیؤید الخبر و هو أحوط و فی الفقیه بعد قوله بعیدا و خَسِرَ خُسْراناً مُبِیناً و بعد ذکر الموت و الزهد فی الدنیا التی لم یتمتع بها من کان فیها قبلکم و لن تبقی لأحد من بعدکم و سبیلکم فیها سبیل الماضین أ لا ترون أنها قد تصرمت إلخ.

سبیل الماضین من أهلها من المصیر إلی الفناء ألا و إنها قد تصرمت أی تقطعت و فنیت و الصرم القطع و منه الصارم للسیف القاطع و آذنت أی أعلمت و تنکر معروفها أی صار منکرا ما کان یعرفه الناس منه و یعدونه حسنا و الحاصل أنه تغیر کل ما کان یأنس به کل أحد و یعرفه وقتا فوقتا و حالا بعد حال من صحة أو قوة أو شباب أو أمن أو جاه أو مال و غیر ذلک و ذلک و هذا هو المراد بإدبارها و تولیها.

فهی تهتف أی تصیح بلسان حالها و بما تریه الناس من انقضائها بالفناء أی مخبرا بالفناء أو تهتف بالفناء و تدعوه إلینا بعد ما کان یمنینا و یؤمننا یقال هتف

و رحمت. یا اینکه مهربانی خویش را آشکار کرده یا نفس خویش را بدان وصف نموده است. «العثره» یعنی لغزش و مقصود از آن اشتباه است و «اقالتها» یعنی عفو و گذشت کردن از آن.

«لایقنط» با ضمه و فتحه و کسره نون یعنی ناامید می شود و در آیه «وَمَن یَقْنَطُ مِن رَّحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّآلُّونَ» ⁽⁴⁾{وچه کسی- جز گمراهان- از رحمت پروردگارش نومید می شود؟} نیز با سه حالت اعراب، قرائت شده است اما ضمه نون قرائت شاذ است. «مخلصاً» یعنی این عبارت را درحالی می گویم که خالصانه و بدون هیچ دوروئی و نفاقی به توحید و یکتاپرستی او اقرار دارم. «البکره» اول روز و «الاصیل» آخر روز است همانطور که پیش تر بارها ذکر شد. و در فقیه بدین صورت آمده: فراوان می گویم که هیچ معبودی جز خداوند نیست و پاک و منزه است خداوند مهربان و توانا.

«نحمده» تاکید و بیان برای این سخنشان «الحمد لله» است زیرا این عبارت در درجه «الحمد لله حمدا» است. «من یعصهما» در بیشتر نسخه ها بدین صورت آمده است. پس دلالت بر این دارد که آنچه از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده که به شخصی که این جمله را گوید، فرمود: «تو بد خطیبی هستی»، هیچ اصل و اساسی ندارد. و در برخی نسخه ها چنانکه در فقیه است اینگونه آمده است: «من یعص الله و رسوله»، این حدیث را تایید می کند و آن به احتیاط نزدیک تر است. و در فقیه پس از عبارت «بعیدا» اینگونه آمده: «خسر خسرانا مبیناً» یعنی دستخوش زیانی آشکار شده است. و پس از یادآوری مرگ اینگونه آمده است: «و الزهد فی الدنیا التی ... » یعنی: شما را به زهد در دنیایی سفارش می کنم که مردم پیش از شما کامی از آن نگرفته و پس از شما نیز برای کسی باقی نخواهد ماند و سرنوشت شما در این دنیا همان سرنوشت گذشتگان است. آیا نمی بینید که دنیا سپری شده است.

«سبیل الماضین من اهلها» گذشتگان از اهل آن که به سوی نابودی رهسپارند. «الا و انها قد تصرمت» یعنی قطع شده و نابود گشته است. و «الصرم» یعنی بریدن و منقطع شدن، و از آن «الصارم» به معنای شمشیر برنده گرفته شده است. «آذنت» یعنی اعلام کرده است. «تنکّر معروفها» یعنی آنچه که مردم از آن می شناختند و آن را خوب می دانستند، ناآشنا شده است. و نتیجه اینکه هر آنچه که هر شخصی بدان انس می گرفت و هر از چند گاهی و وضعیتی پس از وضعیتی دیگر (از دنیا) می شناخت، از جمله سلامتی و نیرومندی و جوانی و امنیت و مقام و ثروت و غیر آن ها، تغییر کرده و دگرگون شده است و این مقصود از عبارت «بإدبارها و تولیها» است.

«فهی تهتف» یعنی دنیا با زبان حال خود و به آنچه از نابودی و پایانش که به مردم می نمایاند فریاد بر می آورد. «بالفناء» یعنی به نابودی و فناء خبر می دهد و به فنا فریاد می زند و پس از آنکه ما را امیدوار کرد و به ما امان داد، ما را به سوی نابودی و فنا فراخواند. گفته می شود: هتف

به أی صاح به و دعاه و الأول أظهر و تصرخ بالموت الصرخة الصیحة الشدیدة و تطلق غالبا علی صوت معه جزع و استغاثة فی المصائب و النوائب و یناسب الموت و هذه الفقرة أیضا یحتمل المعنیین و إن کان الثانی فیها أبعد و یحتمل أن یکون المراد بالهتف و الصراخ ما یکون عند موت الأحباب و غیرهم و یکون المجاز فی الإسناد فی أصل الصراخ أی کانت تمنینا البقاء ثم تفجعنا بالنوائب فتصرخ فیها أصحاب المصائب فیؤذننا بذلک بالموت و الفناء.

وَ فِی النَّهْجِ:⁽¹⁾أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا قَدْ تَصَرَّمَتْ وَ آذَنَتْ بِوَدَاعٍ وَ تَنَکَّرَ مَعْرُوفُهَا وَ أَدْبَرَتْ حَذَّاءَ فَهِیَ تَحْفِزُ بِالْفَنَاءِ سُکَّانَهَا وَ تَحْدُو بِالْمَوْتِ جِیرَانَهَا و حذاء فی کثیر من النسخ بالحاء المهملة أی خفیفة سریعة و فی بعضها بالجیم أی مقطوعة أو سریعة و قیل أی منقطعة الدر و الخیر و حفزه بالحاء المحملة و الفاء و الزای دفعه من خلفه و حثه و أعجله و حفزه بالرمح أی طعنه و علی الأول لعله علیه السلام شبه الفناء بالمقرعة أو الباء للسببیة أو بمعنی إلی و الأوسط أظهر.

و تحدو أی تبعث و تسوق من الحدو و هو سوق الإبل و الغناء لها و الجار المجاور و الذی أجرته من أن یظلم و لعل الأخیر هنا أنسب و یمکن أن یراد بالجیران من کان انتفاعهم بالدنیا أو رکونهم إلیها أقل و بالسکان خلافهم فناسب التعبیر بالمجاور.

وَ فِی الْفَقِیهِ: أَ لَا تَرَوْنَ أَنَّهَا قَدْ تَصَرَّمَتْ وَ آذَنَتْ بِانْقِضَاءٍ وَ تَنَکَّرَ مَعْرُوفُهَا وَ أَدْبَرَتْ حَذَّاءَ فَهِیَ تُخْبِرُ بِالْفَنَاءِ وَ سَاکِنُهَا یُحْدَی بِالْمَوْتِ فَقَدْ أَمَرَّ مِنْهَا مَا کَانَ حُلْواً وَ کَدِرَ مِنْهَا مَا کَانَ صَفْواً فَلَمْ یَبْقَ مِنْهَا إِلَّا سَمَلَةٌ کَسَمَلَةِ الْإِدَاوَةِ وَ جُرْعَةٌ کَجُرْعَةِ الْإِنَاءِ لَوْ تَمَزَّزَهَا الصَّدْیَانُ لَمْ تَنْقَعْ غُلَّتَهُ.

و فی النهج و قد أمر و ساق کما فی الفقیه إلی قوله أو جرعة کجرعة المقلة لو تمززها الصدیان لن ینقع فأزمعوا.

و أمر الشی ء صار مرا و کدر مثلثة الدال ضد صفا و المضبوط فی نسخ النهج

به، یعنی بر او فریاد زد و او را فرا خواند که معنای اول آشکارتر است. «تصرخ بالموت» صرخه، به معنای فریاد بلند است و بیشتر بر صدایی اطلاق می شود که همراه با بی تابی و طلب یاری در مصیبت ها و پیشامدها باشد. و با مرگ مناسبت دارد. این عبارت نیز می تواند محتمل بر دو معنی باشد هر چند که معنای دوم آن دورتر است. و ممکن است مقصود از «الهتف» و «الصراخ» صدا و فریادی باشد که در هنگام مرگ از عزیزان و غیر آن ها شنیده می شود. و مجاز در إسناد اصل فریاد باشد، یعنی ما را به بقا و ماندگاری امیدوار می کند سپس با پیشامدهای ناگوار ما را سخت دردمند می کند و مصیبت زده ها در آن فریاد برآورند و با آن فریاد، مرگ و نابودی را بر ما اعلام کنند.

و در نهج البلاغه ⁽²⁾بدین صورت آمده است: «الا و ان الدنیا قد تصرمت و آذنت بالوداع و تنکّر معروفها و ادبرت حذاء فهی تحفز بالفناء سکانها و تحدوا بالموت جیرانها» یعنی: آگاه باشید گویا دنیا پایان یافته و وداع خویش را اعلام داشته است و خوبی هایش ناشناخته مانده و به سرعت پشت کرده می گذرد و ساکنان خود را به سوی نابود شدن می کشاند و همسایگانش را به سوی مرگ می می راند. و «حذاء» در بیشتر نسخه ها با حاء بدون نقطه به معنای سبک و سریع آمده است.و در برخی نسخه ها با جیم به معنای قطع شده و سریع است و گفته شده به معنای چیزی است که خیر و برکتش قطع شده است. و «حفزه» با حاء مهمله و فاء و زاء یعنی از پشت، او را راند و او را تحریک کرد و در کار بر او شتاب کرد. و حفزه بالرمح یعنی با نیزه بر او ضربه زد. بر اساس معنای اول شاید امام علیه السلام نابودی را به تازیانه تشبیه کرده است یا اینکه باء در «بالفناء» برای سببیت باشد یا به معنای «الی» باشد که معنای دوم آشکارتر است.

«و تحدو» یعنی برمی انگیزد و می راند که از «الحدو» به معنای راندن شتر و آوازخواندن برای شتر گرفته شده است. «الجار» یعنی همسایه و کسی که او را از اینکه مورد ستم واقع شود، پناه داده ای. و شاید معنای دوم در اینجا مناسب تر باشد و ممکن است مقصود از جیران کسانی باشد که سود بردن و اعتمادشان به دنیا کمتر باشد و و مقصود از سکان، خلاف جیران باشد که با این توجیه با واژه مجاور (همسایه) مناسبت پیدا می کند.

و در فقیه اینگونه آمده است: «الا ترون أنّها قد تصرمت ... ..» یعنی: آیا نمی بینید که دنیا سپری شده، و مدتش طی گشته، و اعلام زوال کرده، و آشنایش ناآشنا گشته. و خود (دنیا) شتابان روی برتافته، و آن از فنا خبر می دهد، و آهنگ مرگ به گوش ساکن آن سروده می شود، چندان که شیرینی های آن تلخ شده، و آب زلال آن کدورت گرفته، تا بجز قطراتی در ته مشربه ای، و جرعه ای همانند جرعه باقیمانده در ته ظرفی که تشنگی تشنه کامی با مکیدنش فرو نمی نشیند از آن بجای نمانده است.

و در نهج البلاغه اینگونه آمده: و قد امرّ و به همان صورتی که در فقیه آمده ادامه حدیث ذکر شده تا این گفته: «أو جرعه کجرعه المقله لو تمزّزها الصدیان لم ینفع فازمعوا ..» یعنی: یا جرعه ای آب که با آن عطش تشنگان دنیا فرو نخواهد نشست. پس از این سرای کوچ کنید ... .

«امرّ الشیء» یعنی تلخ شد . و «کدر» با فتحه و ضمه و کسره دال متضاد «صفا» است و در نسخه های نهج البلاغه

بالکسر و الشفافة بالضم بقیة الماء فی الإناء و السملة بالتحریک القلیل من الماء تبقی فی الإناء و الإداوة بالکسر المطهرة و الجرعة بالضم کما فی النسخ الاسم من الشرب الیسیر و بالفتح المرة الواحدة منه و المقلة بالفتح حصاة القسم توضع فی الإناء إذا عدموا الماء فی السفر ثم یصب علیه ما یغمر الحصاة فیعطی کل أحد سهمه و مزه أی مصه و التمزز مصه قلیلا قلیلا و الصدی العطش و نقع الرجل بالماء روی و نقع الماء العطش نقعا و نقوعا سکنه و الغلة بالضم العطش أو شدته أو حرارة الجوف.

و صیرورتها مرا و کدرا و قلیلا إما لقصر الأعمار فی تلک الأزمان و قلة العمر توجب المرارة و الکدورة و قلة الشهوات و الدواعی أو لقلة عمر الدنیا و قرب انقضائها بقیام الساعة أو لانقضاء الشباب و قلة الاستمتاع بالملاذ و قرب الأجل فی أکثر المخاطبین مع أنه ما من مخاطب یستحق الخطاب فی الدنیا إلا و قد وجد مرارة بعد حلاوة و کدورة بعد صفو و قد مضی عمره المتیقن و لا یظن من البقاء إلا قلیلا.

فأزمعوا فی النهج فأزمعوا عباد الله الرحیل عن هذه الدار المقدور علی أهلها الزوال و لا یغلبنکم فیها الأمل و لا یطولن علیکم الأمد و فی الفقیه بالرحیل من هذه الدار المقدور علی أهلها الزوال الممنوع أهلها من الحیاة المذللة أنفسهم بالموت فلا حی یطمع فی البقاء و لا نفس إلا مذعنة بالمنون فلا یغلبنکم الأمل و لا یطل علیکم الأمد و لا تغتروا فیها بالآمال و تعبدوا الله أیام الحیاة فو الله .

أزمعت الأمر أی أجمعته و عزمت علیه أو ثبت علیه و قال الفراء أزمعت الأمر و أزمعت علیه و الرحیل اسم ارتحال القوم أی انتقالهم عن مکانهم و قدر الله ذلک علیه ککتب و ضرب أی قدره بالتشدید و قال ابن میثم المقدور المقدر الذی لا بد من کونه و أجمعوا أی اعزموا و اتفقوا و أذعن له أی خضع و ذل و أقر و المنون الموت و الأمل الرجاء.

با کسره دال ثبت شده است. «الشفافه» باقی مانده آب در ظرف است. و «السمله» با حروف متحرک آب اندکی است که در ظرف می ماند. «الإدواه» با کسره یعنی پاک و مطهر. «الجرعه» با ضمه همانطور که در نسخه ها آمده است، اسم برای نوشیدن اندک است و با فتحه به معنای یک بار نوشیدن است. «المَقلَه» با فتحه سنگریزه تقسیم است که هنگام کمبود آب در مسافرت در ظرف آب اندازند سپس آنچه که سنگریزه را می پوشاند، بر آن می ریزند و به هر مسافر سهمی از آب بدهند. «مزّه» یعنی آن را مکید و «التمزّز» یعنی اندک اندک آب را مکید و نوشید. «الصدی» یعنی تشنگی. «نقّع الرجل بالماء» و روایت شده: نقع الماء العطش نقعاً و نقوعاً یعنی آب تشنگی او را تسکین داد و تشنگی او فرو نشست. «الغُلّه» با ضمه به معنای تشنگی یا شدت تشنگی یا حرارت شکم است.

تلخ شدن و کدر شدن و کم شدن یا از جهت کوتاهی عمرها در آن زمان ها است، و اندک بودن عمر موجب تلخی و کدورت و کمی شهوات و انگیزه ها می گردد، یا از جهت اندک بودن عمر دنیا و نزدیک شدن نابودی آن با برپایی قیامت، یا از جهت پایان یافتن جوانی و کمی بهره مندی از لذت ها و نزدیکی اجل در بیشتر مخاطبان است با وجود اینکه هیچ مخاطبی نیست که شایسته خطاب قرار گرفتن در دنیا باشد مگر اینکه تلخی پس از شیرینی، و کدورت پس از خالصی را یافته است درحالی که عمر یقینی اش سپری شده است و از بقا و ماندگاری اش جز اندکی گمان برده نمی شود.

فأزمعوا، در نهج البلاغه به این صورت آمده است: فأزمعوا عباد الله الرحیل ... یعنی: ای بندگان خدا کوچ کنید از این سرای که بر اهلش نابودی مقدر گشته است مبادا آرزوها بر شما چیره گردد و مبپندارید که عمر طولانی خواهید داشت. و در فقیه آمده است: بالرحیل من هذه الدار المقدور علی اهلها الزوال ... .. یعنی: برای کوچ از این سرائی که فنا بر اهل آن مقدّر شده، و ساکنینش از بقاء ممنوع گشته اند، و جان هاشان به خواری مرگ کشیده شده است، چنان که هیچ زنده ای در بقاء طمع نبندد، و جانی نیست مگر آنکه فرمان مرگ را گردن نهاده باشد. پس مبادا که آرزو بر شما چیره گردد، و پایان عمر و اجل را دور بپندارید. و در دنیا فریفته آرزوها نشوید، و چند روزه زندگی را به عبادت خدا بپردازید. زیرا بخدا سوگند ... .

«أزمعت الأمر» یعنی بر انجام کار استوار شدم و بر آن کار تصمیم گرفتم یا بر آن کار مواظبت کردم. و فراء گوید: «أزمعتُ الأمر و أزمعتُ علیه» یعنی بر آن کار استوار شدم. و «رحیل» اسم برای ارتحال قوم یعنی نقل مکان آن ها از جایگاهشان است. و «قدر الله ذلک علیه» مانند کتب و ضرب یعنی قدّره با تشدید( آن را مقدر کرد). و ابن میثم گوید: «المقدور» مقدری است که وجود آن حتمی است. «و أجمعوا» یعنی تصمیم بگیرید و بر آن متّفق شوید. «أذعن له» یعنی خاضع و زبون شد و اقرار کرد. «المنون» یعنی مرگ و «الامل» یعنی امید.

و الأمد غایة الزمان و المکان و منتهاهما و قد یطلق علی أصل المسافة قال البیضاوی فی قوله تعالی فَطالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ ⁽¹⁾أی فطال علیهم الزمان بطول أعمارهم أو آمالهم أو ما بینهم و بین أنبیائهم و المنی بالضم جمع المنیة به ⁽²⁾و هی الأمل و التسویف المطل و التأخیر فی العمل.

فو الله لو حننتم حنین الواله المعجال و فی بعض النسخ کالنهج الوله العجال و فی الفقیه الوله العجلان و الحنین الشوق و شدة البکاء و صوت الطرب عن حزن أو فرح و ترجیع الناقة صوتها أثر ولدها و الوله بالتحریک فی الأصل ذهاب العقل و التحیر من شدة الحزن یقال رجل واله و امرأة واله و والهة و کل أنثی فارقت ولدها یقال لها واله و والهة و العجول من الإبل الواله التی فقدت ولدها یقال أعجلت الناقة إذا ألقت ولدها لغیر تمام و المعجال من الإبل ما تنتج قبل أن تستکمل الحول و العجلان المتسرع فی الأمور و لا یناسب المقام إلا بتکلف و لعله تصحیف.

و دعوتم دعاء الحمام و فی النهج بهدیل الحمام و فی الفقیه بمثل دعاء الأنام و الهدیل صوت الحمام قالوا کان فرخ علی عهد نوح علیه السلام فمات عطشا أو صاده جارح من الطیر فما من حمامة إلا و هی تبکی علیه و الهدیل علم له و لعل المراد الدعوة علی وجه النوح و التضرع.

و جأرتم جؤار متبتلی الرهبان جار کمنع جارا و جؤارا تضرع و استغاث رافعا صوته بالدعاء و المتبتل المنقطع عن النساء أو عن الدنیا و الرهبان جمع راهب و رهبنة النصاری ما کانوا یتعبدوه به من التخلی عن أشغال الدنیا و ترک ملاذها و العزلة عن أهلها و تعمد مشاقها حتی أن منهم من کان یخصی نفسه و یضع السلسلة فی عنقه و یفعل بنفسه غیر ذلک من أنواع التعذیب و نهی عنها فی هذه الأمة و هو لا ینافی حسن الجؤار کجؤارهم.

و الخروج من الأموال ترکها و التصدق بها و من الأولاد ترکهم و عدم

«الامد» سرانجام و پایان زمان و مکان است و گاهی بر خود مسافت اطلاق می شود. بیضاوی در تفسیر این سخن خداوند «فَطَالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ» ⁽³⁾{ و [عمر و] انتظار بر آنان به درازا کشید، و دلهایشان سخت گردید.} گفته است: یعنی زمان بر آنان به درازا کشید با طولانی شدن عمرها و یا آرزوها یا آنچه میان آن ها و پیامبرانشان است. «المُنی» با ضمه، جمع «المنیّه» به معنای امید و آرزوهای دور و دراز و تاخیر در عمل است .

«فوالله لو حننتم حنین الواله المعجال» و در برخی نسخه ها مانند نهج البلاغه «الوله العجال» و در فقیه «الوله العجلان» آمده است. «الحنین» به معنای اشتیاق و شدت گریه و صدای طرب از غم یا شادی است. و «ترجیع الناقه» صدای شتر است که به دنبال مرگ فرزندش است. «الولِه» با لام متحرک در اصل به معنای از بین رفتن عقل و حیرت زدگی به سبب شدت غم و اندوه است. گویند: رجل واله و امرأه واله و والهه. و هر زنی که فرزندش را از دست دهد به او گفته می شود: واله و والهه. «العجول» از شتران ماده شتر واله و سرگردانی است که فرزندش را از دست داده است. گویند: أعجلت الناقهُ هنگامی که ماده شتر فرزند ناتمام افکَند. و «المعجال» از شتران ماده شتری است که پیش از اینکه یک سال کامل تمام شود فرزند به دنیا آورد. و «العجلان» کسی است که در کارها شتاب می کند که با مقام و بافت حدیث مناسبت ندارد جز با تکلف و شاید تصحیف شده باشد.

«و دعوتم دعاء الحمام» و در نهج البلاغه به صورت «بهدیل الحمام» و در فقیه به صورت «بمثل دعاء الانام» آمده است. «الهدیل» صدا و آواز کبوتر است. گفتند: جوجه ای در زمان نوح علیه السلام بود که از تشنگی مُرد یا اینکه شکارچی ای او را شکار کرد. پس هیچ کبوتری نیست مگر اینکه بر او گریه می کند و هدیل برای او عَلَم است. و شاید مقصود خواندن به صورت نوحه و نیایش باشد.

«جأرتم جؤار متبتّلی الرهبان» جأر مانند مَنَعَ جأراً و جؤاراً یعنی با بلند کردن صدایش در دعا زاری کرد و کمک خواست. «المتبتّل» کسی است که از زنان و دنیا بریده و قطع ارتباط کرده است. «الرهبان» جمع راهب است و راهبان مسیحی کسانی هستند که با کنار کشیدن از مشغله های دنیا و ترک لذت های آن و گوشه گیری از مردمان دنیا و به جان خریدن سختی های دنیا برای خداوند عبادت می کنند تا جایی برخی از آنان خود را أخته می کند و زنجیرها در گردنش می آویزد و با دیگر انواع شکنجه ها خود را شکنجه می کند، که در این امت از آن نهی شده است و آن با نیایش و زاری نیکو همچون زاری و دعای آن ها منافات ندارد.

«الخروج من الاموال» یعنی ترک کردن مال و صدقه دادن آن است. و خروج از اولاد یعنی ترک آن ها و

التوجه إلیهم لغایة الخوف و یحتمل أن یکون المراد لو کلفتم بتلک الأمور و فعلتم لکان قلیلا و الالتماس الطلب.

فی ارتفاع درجة فی الفقیه و النهج عنده و لیس فی أکثر نسخ المتهجد و لعله سقط من النساخ أحصتها کتبته فی النهج کتبه و حفظها و الإحصاء العد و الضبط و الوصف بالإحصاء و الحفظ للتهویل و التحذیر فیما ترجون فیهما فیما أرجو لکم من ثوابه و فی النهج و أخاف علیکم من عقابه و فی الفقیه و أتخوف علیکم من ألیم عقابه.

و قال ابن میثم رحمه الله المعنی أن الذی أرجوه من ثوابه للمتقرب منکم أکثر مما یتصور المتقرب إلیه أنه یصل إلیه بتقربه بجمیع أسباب القربة و الذی أخافه من عقابه أکثر من العقاب الذی یتوهم أنه یدفعه عن نفسه بذلک فینبغی لطالب الزیادة فی المنزلة عند الله أن یخلص بکلیته فی التقرب إلی الله لیصل إلی ما هو أعظم مما یتوهم أنه یصل إلیه و ینبغی للهارب إلیه من دینه أن یخلص فی الفرار إلیه لیخلص من هول ما هو أعظم مما یتوهم أنه یدفعه عن نفسه.

و تالله کذا فی بعض النسخ و فی بعضها کما فی الفقیه بالباء الموحدة لو انماثت انماث الملح فی الماء أی ذاب و سالت من رهبة الله و فیهما و سالت عیونکم من رغبة إلیه و رهبة منه دما و علی التقادیر قوله دما تمیز لنسبة السیلان إلی العیون کقوله سبحانه وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُوناً⁽¹⁾.

ثم عمرتم عمر الدنیا و فی النهج فی الدنیا ما الدنیا باقیة و فی الفقیه فی الدنیا ما کانت الدنیا باقیة و فیهما ما جزت أعمالکم و لو لم تبقوا شیئا من جهدکم و فی النهج أنعمه علیکم العظام و فی الفقیه لنعمه العظام علیکم و فیهما و هداه إیاکم للإیمان و فی الفقیه و ما کنتم لتستحقوا أبد الدهر ما الدهر قائم بأعمالکم جنته و لا رحمته و لکن برحمته ترحمون و بهداه تهتدون و بهما إلی جنته تصیرون و ما فی قوله علیه السلام ما الدنیا باقیة زمانیة أی عمرتم علی

روی نکردن به آن ها به خاطر سرانجام ترس. و ممکن است مقصود این باشد که اگر این کارها بر عهده شما گذاشته می شد و آن را انجام می دادید، قطعا (برای شما) اندک بود. «الالتماس» یعنی خواستن.

«فی ارتفاع درجه» در فقیه و نهج البلاغه به صورت «فی ارتفاع عنده» آمده است و در بیشتر نسخه های المتهجد ذکر نشده است و شاید نسخه نویسان آن را از قلم انداخته اند. «احصتها کتبته» در نهج البلاغه به صورت «کتبه و حفظه» آمده است. «الاحصاء» شمردن و ثبت کردن است. توصیف به شمردن و حفظ کردن برای ترساندن و هشدار دادن بوده است. «فیما ترجون» در نهج البلاغه و فقیه به صورت «فیما ارجو لکم من ثوابه» ذکر شده است. و در نهج «و أخاف علیکم من عقابه» و در فقیه «أتخوف علیکم من الیم عقابه» آمده است.

ابن میثم رحمه الله علیه گوید: معنایش این است: ثوابی که من برای متقرب شما امید دارم بیشتر از آن چیزی است که فرد متقرب تصور می کند با تقرب جستنش به همه اسباب قربت و نزدیکی بدان می رسد، و مجازاتی که من از آن برایش می ترسم بیشتر از مجازاتی است که گمان می رود او آن را از خودش دفع می کند. پس برای کسی که خواهان زیادت در منزلت در نزد خداوند است، شایسته است که کل وجودش را در تقرب به خداوند خالص گرداند تا به چیزی برسد که بزرگتر از آن چیزی باشد که گمان می کند بدان می رسد، و برای کسی که از دینش به سوی خداوند می شتابد شایسته است که در گریز مخلص باشد تا از هول و وحشت چیزی خلاصی یابد که بزرگتر از آن چیزی باشد که گمان می کند آن را از خود دفع کرده است.

«تالله» در برخی نسخه ها بدین صورت ذکر شده است و در برخی نسخه ها همچون فقیه با باء یک نُقطه دار ذکر شده است. «لو انماثت» انماث الملح فی الماء یعنی نمک در آب ذوب شد (حل شد). «سالت من رهبه الله» در نهج البلاغه و فقیه به صورت «سالت عیونکم من رغبه الیه و رهبه منه دماً» ذکر شده است، یعنی: چشمانتان از شدت رغبت به خداوند و به خاطر ترس از او، خون جاری کند. و بنا بر تقدیرها سخن ایشان «دماً» تمییز برای نسبت جاری شدن به چشم ها است مانند این فرموده خداوند سبحان: «وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُونًا» ⁽²⁾{ و از زمین چشمه ها جوشانیدیم.}

«ثمّ عمّرتم عمر الدنیا» در نهج البلاغه به صورت «فی الدنیا ما الدنیا باقیه» و در فقیه به صورت «فی الدنیا ما کانت الدنیا باقیه» آمده است. و در هر دو اینگونه آمده است: «ما جزت اعمالکم و لو لم لم تبقوا شیئاً من جهدکم» یعنی: حتی اگر چیزی از تلاشتان را در راه عبادت خدا وانگذارید، اعمال شما جزای ... . را نمی دهد. در نهج البلاغه «انعمه علیکم العظام» (نعمت های بزرگ او بر شما) و در فقیه «لنعمه العظام علیکم»( به جهت نعمت های بزرگش بر شما) و در هر دو «و هداه ایاکم للایمان»(هدایت او بر شما به سوی ایمان) ذکر شده است. و در فقیه اینگونه آمده است: و ما کنتم لستحقّوا ابد الدهر ما للدهر قائم بأعمالکم جنته و لا رحمته و لکن برحمته ترحمون و بهداه تهتدون و بهما الی جنته تصیرون» یعنی: به واسطه اعمالتان استحقاق بهشت او و رحمت او را نخواهید یافت بلکه شما به برکت رحمت او مورد ترحم و در پرتو راهنمایی اش هدایت می یابید و با مدد آن رحمت و هدایت سرانجام تان به سوی بهشت او خواهد بود. و «ما» در این فرموده ایشان «ما الدنیا باقیه» مای زمانیه است یعنی تا زمانی که دنیا پابرجا است شما

تلک الحال مدة بقاء الدنیا و کذا قوله علیه السلام ما الدهر قائم.

و الجهد بالضم کما فی النسخ الوسع و الطاقة و بالفتح المشقة و جملة و لو لم تبقوا معترضة و حق نعمة الله مفعول جزت و کذا أنعمه علی النسخة الأخری و قوله بأعمالکم متعلق بتستحقوا و فی الکلام دلالة علی أنه یجوز أن یکون غایة العبادة الشکر کما أن السابق یدل علی جواز العبادة خوفا و طمعا و قد مر الکلام فیه فی باب الإخلاص.

و قال الجوهری القسط بالکسر العدل تقول منه أقسط الرجل فهو مقسط و منه قوله تعالی إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ ⁽¹⁾و الأواب الکثیر الرجوع إلی الله بالتوبة و الطاعة.

وَ فِی الْفَقِیهِ: جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ بِرَحْمَتِهِ مِنَ التَّائِبِینَ الْعَابِدِینَ وَ إِنَّ هَذَا یَوْمٌ إِلَی قَوْلِهِ فَأَکْثِرُوا ذِکْرَ اللَّهِ تَعَالَی وَ اسْتَغْفِرُوهُ وَ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ وَ مَنْ ضَحَّی مِنْکُمْ بِجَذَعٍ مِنَ الْمَعْزِ فَإِنَّهُ لَا یُجْزِی عَنْهُ وَ الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ یُجْزِی وَ مِنْ تَمَامِ الْأُضْحِیَّةِ اسْتِشْرَافُ عَیْنِهَا وَ أُذُنِهَا وَ إِذَا سَلِمَتِ الْعَیْنُ وَ الْأُذُنُ تَمَّتِ الْأُضْحِیَّةُ وَ إِنْ کَانَ عَضْبَاءَ الْقَرْنِ أَوْ تَجُرُّ بِرِجْلِهَا إِلَی الْمَنْسَکِ فَلَا تُجْزِی وَ إِذَا ضَحَّیْتُمْ فَکُلُوا وَ أَطْعِمُوا وَ أَهْدُوا وَ احْمَدُوا اللَّهَ عَلَی مَا رَزَقَکُمُ.

وَ فِی النَّهْجِ:⁽²⁾وَ مِنْ تَمَامِ الْأُضْحِیَّةِ اسْتِشْرَافُ أُذُنِهَا وَ سَلَامَةُ عَیْنِهَا فَإِذَا سَلِمَتِ الْأُذُنُ وَ الْعَیْنُ سَلِمَتِ الْأُضْحِیَّةُ وَ تَمَّتْ وَ لَوْ کَانَتْ عَضْبَاءَ الْقَرْنِ تَجُرُّ رِجْلَهَا إِلَی الْمَنْسِکِ.

و الجذع من الضأن یجزی إجماعا⁽³⁾

فقوله عزّ و جلّ:« تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ» حل محل قوله:« تلک بمنزلة الهدی» و هذا الوجه البدیع من تبدیل جملة الی جملة اخری بحیث یفید معنی کلتا الجملتین من مختصات القرآن الکریم و أسلوبه الحکیم، و من ذلک قوله عزّ و جلّ فی سورة القتال:« یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَکُمْ» حیث ان مقتضی سیاق السورة و المرصد لکل سامع أن یقول عزّ و جلّ:« یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لا تکفروا بعد ایمانکم» لکنه عزّ و جلّ، لما کان الکفر بعد الایمان مساوقا و ملازما لبطلان الاعمال و حبطها، بدل جملة، من جملة، فأفاد ضمنا أن الکفر بعد الایمان مبطل للاعمال السابقة، و نهی عن الکفر و ابطال الاعمال معا مطلقا.

و هکذا فیما نحن، کان مقتضی الکلام و المرصد من سیاقه أن یقول عزّ و جلّ:« فَمَنْ لَمْ یَجِدْ- ما استیسر من الهدی- فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ، تلک الصیام بمنزلة الهدی یقع موقعه و یجری مجراه» لکنه عزّ و جلّ، لما کان الهدی عنده هو الذی کانت أعضاؤه العشرة کاملة بدل جملة من الکلام عوض جملة اخری و قال:« تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ» أی هذه الصیام له بمنزلة الأعضاء العشرة الکاملة التی کانت مساوقا للهدی و ملازما لاجزائه.

و هذا بحث طویل الذیل، و موضعه کتاب الحجّ الذی فاتنا الاشراف علیه، و اللّه الموفق و المعین.

و المشهور فی الجذع ما کمل له ستة أشهر

بر این حال عمرتان را سپری کردید. و نیز فرموده ایشان «ما» در «ما الدهر قائم» نیز بر همین منوال است.

«الجُهد» با ضمه همانطور که در نسخه ها آمده است به معنای قدرت و توانایی، و با فتحه به معنای رنج و مشقت است. جمله «و لو لم تبقوا» جمله معرتضه است. و «حقَّ نعمه الله» مفعول برای «جزت» می باشد و همچنین بنا بر نسخه ای دیگر «أنعمه» مفعول «جزت» است. و فرموده ایشان: «بأعمالکم» متعلق به «تستحقّوا» است و در این سخن دلالتی است بر اینکه جایز است هدف عبادت، شکرگزاری باشد همانطور که عبارت قبلی بر جایز بودن عبادت از روی ترس و امید دلالت دارد، که در باب اخلاص در این باره سخن گفتیم .

جوهری گوید: «القِسط» با کسره یعنی عدالت. که از همین ریشه کلمه می گویی: أقسط الرجل فهو مقسط. یعنی آن مرد عدالت پیشه کرد پس او عادل و دادگر است. و از همین کلمه است که خداوند فرموده است: «إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ» ⁽⁴⁾{ خداوند دادگران را دوست می دارد.} «الأوّاب» کسی است که با توبه و طاعت بسیار به سوی خداوند باز می گردد.

در فقیه اینگونه آمده است: «جعلنا الله و ایاکم برحمته من التائبین العابدین و انّ هذا یوم ... . تا این فرموده ایشان: فأکثروا ذکر الله تعالی و ... ..» یعنی: خداوند با رحمت خویش ما و شما را از جمله توبه کنندگان و عابدان قرار دهد و امروز روزی است که ... .تا آنجا که می فرماید: پس خدا را بسیار یاد کنید و از او آمرزش بخواهید و به درگاه او توبه کنید زیرا او توبه پذیری مهربان است. و اگر کسی از شما بزغاله ای را قربانی کند کفایت نخواهد کرد اما قربانی کردن برّه ای کفایت می کند و از شروط کمال قربانی، معاینه و بازرسی چشم و گوش آن است و چون چشم و گوش آن سالم باشد، قربانی درست و تمام است و اگر شاخ آن شکسته باشد یا پایش را در راه قربان گاه بر زمین کشد، کفایت نمی کند. و چون مراسم قربانی را برگزار کردید از گوشت قربانی بخورید و از آن اطعام دهید و هدیه بدهید و خدا را به پاس این نعمت هایی که بر شما ارزانی فرمود سپاس گذاری کنید.

و در نهج البلاغه به این صورت ذکر شده: «و من تمام الاضحیه استشراف ... ..» یعنی: کمال قربانی در این است که گوش و چشم آن سالم باشد. هر گاه گوش و چشم سالم بود قربانی کامل و تمام است گرچه شاخش شکسته باشد و با پای لنگ به قربان گاه آید. ⁽⁵⁾

بچه گوسفند (برّه) با اجماع برای قربانی کفایت می کند و قول مشهور در برّه این است که شش ماه را تمام کرده باشد

و قیل سبعة أشهر و نقل عن ابن الأعرابی أن ولد الضأن إنما یجذع ابن سبعة أشهر إذا کان أبواه شابین و إن کانا هرمین لم یجذع حتی یستکمل ثمانیة أشهر و أجمعوا علی أنه لا یجزی فی غیر الضأن إلا الثنی و إن الثنی فی الإبل ما کمل له خمس سنین و المشهور فی البقر و المعز أنه ما دخل فی الثانیة و قیل فی الثالثة.

ترجمه نشده

و گفته شده هفت ماه را تمام کرده باشد. و از ابن اعرابی نقل شده که گفته است: برّه قربانی می شود هرگاه پدر و مادرش جوان باشند، و اگر پدر و مادرش پیر باشند قربانی نمی شود تا اینکه هشت ماه را تمام کند و علماء بر این اجماع دارند که در غیر گوسفند فقط شتر ثنّی برای قربانی کفایت می کند و ثنّی در شتره، شتری است که پنج سال را تمام کرده است و قول مشهور در گاو و بُز آن است که وارد دو سال شود و گفته شده داخل سه سال گردد.

و قیل استشراف الأذن التأمل فیها و تفقدها حتی لا تکون بها آفة من جدع و نحوه من استشرفت الشی ء إذا رفعت بصرک تنظر إلیه و بسطت کفک فوق حاجبک کالمستظل من الشمس و قیل هو من الشرفة و هی خیار المال أی تخیرها و طلبها شریفة بالتمام.

و العضباء الشاة المکسورة القرن الداخل أو مطلقا و ذکر القرن للتأکید أو بتجرید العضب عن معنی القرن و تجر رجلها أی للعرج أو للهزال و الضعف و المنسک بفتح السین و کسرها المذبح و النسیکة الذبیحة و کل موضوع للعبادة منسک.

و الذی علیه الأصحاب عدم إجزاء العرجاء البین عرجها و المشهور عدم إجزاء التی انکسر قرنها الداخل أیضا و ظاهر الخطبة علی ما فی المتهجد و النهج خلاف ذلک و ما فی الفقیه موافق للمشهور و یمکن تأویل ما فی الکتابین بالحمل علی عدم انکسار القرن الداخل و عدم کون جر الرجل للعرج بل لضعف مرض أو هزال ⁽¹⁾.

بالقسط أی بالعدل و لیس فی الفقیه و المراد به إقامتها موافقا للواقع أو إذا لم یصر سببا لظلم علی مؤمن و الأول أظهر فیما کتب الله لکم أی قرر لکم علی العبادات من الثواب أو المراد کتب علیکم.

و فی الفقیه فیما کتب علیکم و فرض من الجهاد و الحج و الصیام فإن ثواب ذلک عظیم لا ینفذ و ترکه وبال لا یبید و أمروا و الوبال الشدة و الثقل و باد ذهب و انقطع و أعینوا الضعیف و فی الفقیه و أخیفوا الظالم و انصروا المظلوم و خذوا علی ید المریب و أحسنوا إلی النساء و المریب من یشکک الناس فی دینهم

و گفته شده «استشراف الاذن» یعنی این است که به گوش چهارپا بنگری و بررسی کنی تا آسیبی از قبیل بریدگی و مانند آن در چهارپا نباشد که از «استشرفت الشیء» گرفته شده، هرگاه چشمانت را بلند کرده و به چیزی بنگری و دست خود را بر روی ابرویت بگذاری مانند کسی که از آفتاب خود را در سایه قرار می دهد. و گفته شده این کلمه از «الشرفه» است که بهترین مال را گویند، گرفته شده یعنی: آن را انتخاب کرده و به صورت کامل به عنوان بهترین چیز خواست.

«العضباء» گوسفندی است که شاخ داخلش یا هر شاخش شکسته باشد. و «القرن» (شاخ) را برای تاکید ذکر کرده یا اینکه معنای«العضب» را از شاخ جدا کرده است. «تجرّ رجلها» یعنی به سبب لنگی یا لاغری یا ضعیف بودن پایش را بر زمین بکشد. «المنسک» با فتحه و کسره سین یعنی قربان گاه و «النسیکه» یعنی قربانی، و هر جایی که برای عبادت باشد، منسک است.

و دیدگاهی که اصحاب (شیعه) بر آن هستند این است که گوسفند لنگی که لنگی اش آشکار باشد برای قربانی کفایت نمی کند و قول مشهور این است که قربانی گوسفندی نیز که شاخ داخلش شکسته باشد، جایز نیست. و ظاهر خطبه بر طبق آنچه در المتهجّد و نهج البلاغه آمده، خلاف این مطلب است و آنچه در فقیه آمده با قول مشهور موافقت دارد. و می توان آنچه که در المتهجد و نهج البلاغه ذکر شده را تأویل کرده و بر عدم شکسته شدن شاخ داخل، و عدم کشیده شدن پا به سبب لنگی بلکه به سبب ضعف بیماری یا لاغری حمل کنیم. ⁽²⁾

«بالقسط» یعنی با عدالت و این لفظ در فقیه ذکر نشده است. و مقصود این است که آن را موافق با واقعیت بر پاداری، یا هنگامی که سبب ظلم بر مؤمنی نشود. و معنای اول آشکارتر است. «فیما کتب الله لکم» یعنی آنچه خداوند در عبادات برای شما پاداش مقرّر کرده است. یا اینکه مقصود کارهایی است که خداوند بر شما واجب گردانیده است.

در فقیه به این صورت ذکر شده: «فیما کتب علیکم و فرض من الجهاد و الحج و الصیام، فإنّ ثواب ذلل عظیم لاینفد و ترکه وبال لایبید و أمروا ... » یعنی: در انجام کار جهاد و حج و روزه که بر شما واجب شده، راغب باشید زیرا پاداش آن بزرگ و فناناپذیر است و ترک آن وبالی است که هرگز از میان نمی رود و امر به معروف کنید ... . «الوبال» یعنی سختی و سنگینی. «باد» یعنی رفت و قطع شد. «و أعینوا الضعیف» که در فقیه اینگونه آمده است: «و أخیفوا الظالم و انصروا المظلوم و خذوا علی ید المریب و احسنوا الی النساء» یعنی: ستمکار را بترسانید و ستمدیده را یاری کنید و آن کس که مردم را به شک و تردید دچار می کند بازدارید و با زنان خوش رفتاری کنید. «المریب» کسی است که مردم را در دینشان به شک و تردید می اندازد،

أو یریب الناس فی نفسه بالخیانة و الأخذ علی یده کنایة عن منعه و زجره بالقسط فی الفقیه بالحق و فَلا تَغُرَّنَّکُمُ .

وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ أی الشیطان بأن یرجئکم التوبة و المغفرة فیجسرکم علی المعاصی إن أبلغ الموعظة فی الفقیه إن أحسن الحدیث ذکر الله و أبلغ موعظة المتقین کتاب الله أعوذ بالله من الشیطان الرجیم ثم ذکر التوحید ثم قال و یقرأ قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ أو أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ أو وَ الْعَصْرِ و کان مما یدوم علیه قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ و کان إذا قرأ إحدی هذه السور جلس جلسة کجلسة العجلان ثم ینهض و هو علیه السلام کان أول من حفظ علیه الجلسة بین الخطبتین ثم یخطب الخطبة التی کتبناها یوم الجمعة.

یا کسی که با خیانت به مردم آنان را از دست خود ناراحت می کند و متعرض وی می شوند. و «الأخذ علی یده» کنایه از منع کردن و بازداشتن است. «بالقسط» در فقیه به صورت «بالحق و لاتغرنّکم» ذکر شده است، یعنی: حق را به پا دارید و شما را نفریبد.

«لا یغرنّکم بالله الغرور» مقصود از «الغرور» یعنی شیطان به این صورت که توبه و مغفرت را از شما به تأخیر بیندازد در نتیجه شما را بر انجام گناهان جسور کند. «إنّ أبلغ الموعظه» در فقیه به این صورت ذکر شده است: «أنّ أحسن الحدیث ذکر الله و أبلغ موعظه المتقین کتاب الله ... ... » یعنی: بی گمان بهترین سخن ذکر خدا، و رساترین موعظه پرهیزکاران کتاب خداوند عزیز و حکیم است. و سپس آن حضرت گفت: اعوذ باللَّه من الشّیطان الرّجیم- و سوره قل هو اللَّه احد را قرائت فرمود. و گاهی هم سوره قل یا ایها الکافرون یا الهیکم التّکاثر و یا و العصر را تا آخر می خواند. ولی آنچه بیشتر بر آن مداومت می کرد، سوره قل هو اللَّه احد بود. و وقتی یکی از این سوره ها را می خواند، اندکی می نشست، به مقدار نشستن کسی که شتاب دارد. آنگاه برمی خاست (و خطبه را ادامه میداد). و آن حضرت (پس از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله) اول کسی بود که نشستن در فاصله دو خطبه را به هیچ وجه فراموش نمی کرد. آنگاه خطبه ای را که بعد از خطبه جمعه (سابقا) آورده ایم ایراد می فرمود.

باب 4 عمل لیلتی العیدین و یومهما و فضلهما و التکبیرات فیهما و فی أیام التشریق

الآیات

البقرة: وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلی ما هَداکُمْ ⁽¹⁾.

و قال تعالی فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً⁽²⁾

و قال سبحانه: وَ اذْکُرُوا اللَّهَ فِی أَیَّامٍ مَعْدُوداتٍ ⁽³⁾

الحج: وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعامِ ⁽⁴⁾.

و قال تعالی کَذلِکَ سَخَّرَها لَکُمْ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلی ما هَداکُمْ ⁽⁵⁾

الأعلی: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی- وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی ⁽⁶⁾.

تفسیر

وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ قال الطبرسی رحمه الله المراد تکبیر لیلة الفطر عقیب أربع صلوات المغرب و العشاء و الغداة و صلاة العید علی مذهبنا و قال ابن عباس و جماعة التکبیر یوم الفطر و قیل المراد به و لتعظموا الله علی ما أرشدکم له

باب چهارم : عمل دو شب و دو روز عید فطر و قربان و فضیلت آن ها و تکبیرها در آن دو عید و در روزهای تشریق

آیات

{و خدا را به پاس آنکه رهنماییتان کرده است به بزرگی بستایید.} و خداوند متعال فرموده است: فَإِذَا قَضَیْتُم مَّنَاسِکَکُمْ فَاذْکُرُواْ اللّهَ کَذِکْرِکُمْ آبَاءکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْرًا. ⁽⁸⁾

{ و چون آداب ویژه حجّ خود را به جای آوردید، همان گونه که پدران خود را به یاد می آورید، یا با یادکردنی بیشتر، خدا را به یاد آورید.}

و خداوند پاک و منزه فرموده است: وَاذْکُرُواْ اللّهَ فِی أَیَّامٍ مَّعْدُودَاتٍ. ⁽⁹⁾

{ و خدا را در روزهایی معیّن یاد کنید.}

{ و نام خدا را در روزهای معلومی بر دامهای زبان بسته ای که روزی آنان کرده است ببرند.}

و خداوند متعال فرموده است: کَذَلِکَ سَخَّرَهَا لَکُمْ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلَی مَا هَدَاکُمْ. ⁽¹¹⁾

{ این گونه [خداوند] آنها را برای شما رام کرد، تا خدا را به پاس آنکه شما را هدایت نموده به بزرگی یاد کنید.}

{ رستگار آن کس که خود را پاک گردانید. و نام پروردگارش را یاد کرد و نماز گزارد.}

تفسیر

«و لتکبّروا الله» طبرسی رحمه الله گوید: مقصود از آن تکبیر شب عید فطر است پس از چهار نماز: مغرب، عشاء، صبح و نماز عید بر مذهب ما. و ابن عباس و جماعتی گفته اند: تکبیر روز عید فطر است. و گفته شده مقصود از آن «و لتعظموا الله علی ما أرشدکم له

من شرائع الدین انتهی ⁽¹⁾و الأول هو المروی عن الصادق علیه السلام و ما مصدریة و تحتمل الموصولة أیضا.

وَ اذْکُرُوا اللَّهَ قال الطبرسی رحمه الله فی الذکر قولان أحدهما أن المراد به التکبیر المختص بأیام منی لأنه الذکر المرغب فیه المندوب إلیه فی هذه الأیام و الآخر أن المراد به سائر الأدعیة فی تلک المواضع لأن الدعاء فیها أفضل منه فی غیرها⁽²⁾و سیأتی تمام الکلام فیها فی کتاب الحج إن شاء الله تعالی.

فِی أَیَّامٍ مَعْدُوداتٍ قال الطبرسی رحمه الله ⁽³⁾هی أیام التشریق ثلاثة أیام بعد النحر عن ابن عباس و الحسن و أکثر أهل العلم و هو المروی عن أئمتنا علیهم السلام و الذکر المأمور به هو أن یقول عقیب خمس عشرة صلاة الله أکبر الله أکبر لا إله إلا الله و الله أکبر الله أکبر و لله الحمد الله أکبر علی ما هدانا و الحمد لله علی ما أولانا و الله أکبر علی ما رزقنا من بهیمة الأنعام و أول التکبیر عندنا عقیب الظهر من یوم النحر و آخره صلاة الفجر من الیوم الرابع هذا لمن کان بمنی و من کان بغیر منی من الأمصار یکبر عقیب عشر صلوات أولها صلاة الظهر من یوم النحر أیضا هذا هو المروی عن الصادقین علیهم السلام.

و قال فی قوله سبحانه وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَعْلُوماتٍ ⁽⁴⁾اختلف فی هذه الأیام و فی الذکر فیها فقیل هی أیام العشر و المعدودات أیام التشریق و قیل هی أیام التشریق یوم النحر و ثلاثة بعده و المعدودات أیام العشر عن ابن عباس و هو المروی عن أبی جعفر علیه السلام ⁽⁵⁾

و ذلک لان العرب قد سموا کل ثلاث من الشهر باسم علی حدة فقالوا: ثلاث غرر، و ثلاث نفل، و ثلاث تسع و ثلاث عشر و ثلاث بیض و ثلاث درع و ثلاث ظلم و ثلاث حنادس و ثلاث دآدی و ثلاث محاق.

و علی ذلک فلیحمل أخبار أهل البیت علیهم السلام و قد أخرجها المؤلّف العلامة رحمه الله فی کتاب الحجّ الباب 54 ج 99 ص 307- 310 ففی بعضها أن الأیّام المعلومات: أیام العشر کما نقل ذلک عن ابن عبّاس، و فی بعضها أنّها هی أیّام التشریق و فیما رواه زید الشحام عن أبی عبد اللّه علیه السلام أنّه قال: المعلومات و المعدودات واحدة و هی أیام التشریق.

فما یذکره بعض من أن الأیّام المعلومات هو عشر ذی الحجة و ینسبون القول بذلک الی ابن عبّاس و الحسن أو الی أئمتنا علیهم السلام( راجع مجمع البیان ج 2 ص 299، مصباح الشیخ ص 465) فهو توهم أو تصحیف نشأ من سوء القراءة لألفاظ الحدیث، مع ما یرد علی ذاک التوهم أنّه لا یوجد وجه لاقتصار التکبیرات و الاذکار المأثورة بالایام الثلاث: ظهر یوم النحر الی صلاة الفجر من الیوم الرابع لمن کان بمنی و صلاة الفجر من الیوم الثالث لمن کان قاطنا ببلده، مع أن ذلک مجمع علیه، علی أنّه لم یقل أحد من الفقهاء بجواز التکبیرات من أول العشر و انقطاعها فی الیوم الحادی عشر، علی ما یستلزم هذا التوهم.

و الذکر قیل التسمیة علی الذبیح و قیل کنایة

من شرایع الدین» یعنی خداوند را بر آنچه از شریعت های دین که شما را بدان رهنمود کرده، بزرگ بدارید، است.پایان نقل قول. معنای اول از امام صادق علیه السلام روایت شده است. و «ما» مصدریه است و ممکن است «ما» موصوله نیز باشد. ⁽⁶⁾

«فاذکروا الله» طبرسی رحمه الله گوید: در باره ذکر دو نظر است: یکی اینکه مقصود از آن تکبیر مخصوص روزهای منی است زیرا آن ذکری است که در این روزها بدان ترغیب و تشویق شده و مستحب شده است. و نظر دوم اینکه مقصود از آن دیگر دعاها در آن مکان ها است زیرا دعا در آن مکان ها در مقایسه با دعا در دیگر مکان ها از فضیلت بیشتری برخوردار است، ⁽⁷⁾و اگر خداوند متعال بخواهد در کتاب حج به صورت کامل در این باره سخن خواهیم گفت.

«فی أیام معدودات» طبرسی رحمه الله گوید⁽⁸⁾:آن روزهای تشریق است که سه روز پس از عید قربان است. از ابن عباس و حسن و اکثر علماء این قول روایت شده است و از امامان ما علیهم السلام نیز روایت شده است. و ذکری که بدان امر شده این است که پس از پانزده نماز بگویی: «الله اکبر الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر الله اکبر و لله الحمد و الله اکبر علی ما هدانا و الحمد لله علی ما اولانا و الله اکبر علی ما رزقنا من بهیمه الانعام» یعنی: خداوند بزرگتر است خداوند بزرگتر است، معبودی جز خدا نیست و خداوند بزرگتر است و سپاس مخصوص خداوند است، خداوند بزرگتر است بر آنچه ما را بدان هدایت فرموده و سپاس مخصوص خداوند است بر آنچه ما را آفریده. و خداوند بزرگ است به سبب آنچه از چهارپایان به ما روزی داد. و اولین تکبیر در نزد ما پس از نماز ظهر در روز عید قربان، و آخرین تکبیر پس از نماز صبح در روز چهارم است. این برای کسی است که در منی است و کسی که در شهرهای دیگری غیر از منی باشد پس از ده نماز تکبیر می گوید؛ که اولین تکبیر در نماز ظهر روز عید قربان می باشد. این قول نیز از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده است .

و در باره این فرموده خداوند: «و یذکروا اسم الله فی ایام معلومات» گفته است⁽⁹⁾:در باره این روزها و ذکر کردن در آن اختلاف نظر وجود دارد. گفته شده مقصود روزهای عُشر، و معدودات روزهای تشریق است. و گفته شده مقصود از آن روزهای تشریق یعنی روز عید قربان و سه روز بعد از آن است، و معدودات روزهای عُشَر است. این قول از ابن عباس و از امام باقر علیه السلام روایت شده است. ⁽¹⁰⁾

و این بدان سبب است که عرب ها هر سه روز از ماه را با اسمی جداگانه و متمایز نامگذاری می کردند. پس گفتند: ثلاث غرر، ثلاث نفل، ثلاث تسع، ثلاث عشر، ثلاث بیض، ثلاث درع، ثلاث ظلم، ثلاث حنادس، ثلاث دآدی و ثلاث محاق.

و بر این اساس احادیث اهل بیت علیهم السلام که مولف علامه رحمه الله در کتاب حج با 54 ص 307 تا 310 تخریج کرده است، حمل بر آن معنا می شود. در برخی از این احادیث آمده است: الایام المعدودات، روزهای عُشَر است همانطور که این قول از ابن عباس روایت شده است. و در برخی دیگر از احادیث آمده است که مقصود از آن روزهای تشریق است و در روایتی که زید الشحام از امام صادق علیه السلام نقل کرده آمده است که ایشان فرمود: المعلومات و المعدودات یکی هستند و آن روزهای تشریق است.

پس آنچه برخی می گویند که الایام المعلومات دهه ماه ذی الحجه است و این قول را به ابن عباس و حسن یا به ائمه ما علیهم السلام نسبت می دهند ( مراجعه کن به: مجمع البیان ج 2 ص 299 )، صرفاً برداشت و یا تصحیفی است که ناشی از بد قرائت کردن الفاظ حدیث است. به علاوه ایرادی بر آن گمان وارد شده که هیج توجیهی برای منحصر دانستن تکبیرات و اذکار منقول به روزهای سه گانه وجود ندارد: یعنی از نماز ظهر روز عید قربان تا نماز صبح روز چهارم برای کسی که در منی باشد و تا نماز صبح روز سوم برای کسی که در سرزمین خود ساکن باشد. اما با این وجود بر آن اجماع شده است بر اینکه هیچ یک از فقهاء گفتن تکبیرات از اولین روز از ده روز و قطع کردن آن در روز یازدهم را بر طبق آنچه این برداشت، مستلزم آن است، جایز ندانسته اند.

و در باره ذکر گفته شده: اسم گذاری بر قربانی است، و گفته شده کنایه

عن الذبح و قیل هو التکبیر، قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: التَّکْبِیرُ بِمِنًی عَقِیبَ خَمْسَ عَشْرَةَ صَلَاةً أَوَّلُهَا الظُّهْرُ مِنْ یَوْمِ النَّحْرِ یَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ إلی آخر ما ذکره سابقا.

ثم قال البهیمة أصلها من الإبهام و ذلک أنها لا تفصح کما یفصح الحیوان الناطق و الأنعام الإبل اشتقاقها من النعمة و هو اللین سمیت بذلک للین أخفافها و قد یجتمع معها البقر و الغنم فتسمی الجمیع أنعاما اتساعا و إن انفردا لم یسمیا أنعاما.

و قال فی قوله وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلی ما هَداکُمْ أی علی ما بین لکم و أرشدکم لمعالم دینه و مناسک حجه و قیل هو أن یقول الله أکبر علی ما

از قربانی کردن است، و گفته شده: مقصود از آن تکبیر گفتن است.

امام صادق علیه السلام فرمود: تکبیر در منی پس از پانزده نماز است. اولین تکبیر در نماز ظهر روز عید قربان است که شخص می گوید: الله اکبر تا پایان آنچه پیش تر بیان کرد .

سپس گوید: اصل «البهیمه» از ابهام است زیرا بهیمه (چهارپا) به مانند حیوان ناطق (انسان) برای سخن گفتن فصاحت ندارد. مقصود از «الانعام» شتر است که اشتقاق این واژه از «النعمه» به معنای نرمی می باشد که به جهت نرمی سُم شتر بدین اسم نامگذاری شده است. و گاهی گاو و گوسفند نیز با آن جمع می شود و همه آن ها (در کنار هم) با گسترش معنایی أنعام نامیده می شوند و اگر به تنها باشند انعام نامیده نمی شوند.

و در باره این سخن خداوند «وَلِتُکَبِّرُواْ اللّهَ عَلَی مَا هَدَاکُمْ» گفته است: یعنی خداوند را به خاطر آنچه برای شما بیان نمود و شما را به نشانه های راه دینش و مناسک حجّش رهنمود کرد، بزرگ بدارید. و گفته شده: مقصود این است که بگوید: الله اکبر علی ما

هدانا انتهی.

و أقول قد مر أنه یحتمل أن یکون المراد بذکر اسم الرب التکبیرات فی لیلة العید و یومه.

الأخبار

«1»

الْإِقْبَالُ،: رُوِیَ أَنَّهُ یَغْتَسِلُ قَبْلَ الْغُرُوبِ مِنْ لَیْلَةِ الْفِطَرِ إِذَا عَلِمَ أَنَّهَا لَیْلَةُ الْعِیدِ وَ رُوِیَ أَنَّهُ یَغْتَسِلُ أَوَاخِرَ لَیْلَةِ الْعِیدِ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ رُوِیَ بِإِسْنَادٍ مُتَّصِلٍ إِلَی الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ النَّاسَ یَقُولُونَ إِنَّ الْمَغْفِرَةَ تَنْزِلُ عَلَی مَنْ صَامَ شَهْرَ رَمَضَانَ لَیْلَةَ الْقَدْرِ فَقَالَ یَا حَسَنُ إِنَّ الْقَارِیجَارَ إِنَّمَا یُعْطَی أَجْرَهُ عِنْدَ فَرَاغِهِ مِنْ ذَلِکَ لَیْلَةَ الْعِیدِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَمَا یَنْبَغِی لَنَا أَنْ نَفْعَلَ فِیهَا قَالَ إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَاغْتَسِلْ فَإِذَا صَلَّیْتَ الْمَغْرِبَ وَ الْأَرْبَعَ الَّتِی بَعْدَهَا فَارْفَعْ یَدَیْکَ وَ قُلْ یَا ذَا الْمَنِّ وَ الطَّوْلِ یَا ذَا الْجُودِ یَا مُصْطَفِیَ مُحَمَّدٍ وَ نَاصِرَهُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اغْفِرْ لِی کُلَّ ذَنْبٍ أَحْصَیْتَهُ وَ هُوَ عِنْدَکَ فِی کِتَابٍ مُبِینٍ- ثُمَّ تَخِرُّ سَاجِداً وَ تَقُولُ مِائَةَ مَرَّةٍ أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ وَ أَنْتَ سَاجِدٌ ثُمَّ تَسْأَلُ حَاجَتَکَ فَإِنَّهَا تُقْضَی إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی ⁽²⁾.

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ: نَحْوَهُ إِلَی قَوْلِهِ فَإِذَا صَلَّیْتَ ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ الْمَغْرِبَ فَارْفَعْ یَدَیْکَ وَ قُلْ یَا ذَا الطَّوْلِ یَا ذَا الْحَوْلِ یَا ذَا الْجُودِ إِلَی قَوْلِهِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ- إِلَی قَوْلِهِ أَحْصَیْتَهُ عَلَیَّ وَ نَسِیتُهُ وَ هُوَ إِلَی قَوْلِهِ وَ أَنْتَ سَاجِدٌ وَ سَلْ حَوَائِجَکَ ⁽³⁾.

بیان

هذا الخبر مذکور فی الکافی و الفقیه ⁽⁴⁾بسند فیه ضعف علی المشهور و فی أکثر نسخ الکافی أن القاریجار کما هنا و هو معرب کاریگر أی الأجیر و هو الصواب و یؤیده ما سیأتی من عبارة الهدایة و الفقه و فی أکثر نسخ الفقیه

هدانا. پایان نقل قول.

و می گویم: پیش تر بیان شد که ممکن است مقصود از ذکر اسم پروردگار، تکبیرات در شب و روز عید باشد.

روایات

روایت 1

اقبال: روایت شده که ایشان پیش از غروب در شب عید فطر وقتی متوجه می شد که آن شب، شب عید است، غسل می نمود و روایت شده که ایشان اواخر شب عید غسل می کرد. ⁽⁵⁾

و از همان کتاب با اسناد متصل از حسن بن راشد روایت شده که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردم می گویند: مغفرت و آمرزش الهی برای کسی که ماه رمضان را روزه می گیرد در شب قدر نازل می شود. فرمود: ای حسن کارگر وقتی از عملش فارغ شود دستمزدش را می دهند و شب عید نیز از این قبیل است (یعنی در شب عید آمرزش روزه دار نازل می شود). عرض کردم: فدایت شوم چه عملی سزاوار است در این شب انجام دهیم؟ فرمود: هنگامی که آفتاب غروب کرد غسل کن و چون نماز مغرب و چهار رکعت پس از آن را خواندی. دو دستت را بلند کن و بگو: «ای صاحب فضل و عطا، ای صاحب بخشش و ای برگزیننده محمد و یاور او، بر محمد و آل محمد درود بفرست و هر گناهی که به شمار آوردی و در نزدت در نامه ای مبین محفوظ است را بر من بیامرز.» سپس به سجده می افتی و در حالت سجده صد بار می گوئی:«أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ» به سوی خدا توبه می کنم، سپس حاجتت را مسألت می کنی زیرا اگر خداوند متعال اراده کند، برآورد می شود. ⁽⁶⁾

علل الشرایع: حسن بن راشد مانند این حدیث را روایت کرده تا این فرموده امام علیه السلام: و پس از خواندن سه رکعت نماز مغرب دو دستت را بلند کن و بگو: «ای صاحب فضل و عطا، ای صاحب تغییر و جنبش ای صاحب جود بخشش - تا این فرموده ایشان - بر محمد و اهل بیتش درود بفرست. تا این فرموده ایشان:

هرگناهی که برای من به شمار آوردی و من فراموش کردم و آن. تا این فرموده ایشان درحالی که در سجده هستی و حاجت های خود را از خداوند بخواه. ⁽⁷⁾

توضیح

این حدیث در کافی و فقیه ⁽⁸⁾نیز با سندی که بنابر قول مشهور در آن ضعف است، ذکر شده است. و در اکثر نسخه های کافی «إنّ القاریجار»{کارگر} آمده است همانطور که در اینجا ذکر شد. و این کلمه معرّب کاریگر یعنی کارگر روزمزد می باشد که همین، درست است و آنچه که از عبارت هدایه و فقیه ذکر خواهد شد، آن را تایید می کند. و در اکثر نسخه های فقیه به صورت

القائل لحان و لعله من لحن الکتاب و تصحیفهم و فی بعض نسخ الکافی الفاریجان قیل و هو الحصاد الذی یحصد بالفرجون کبرذون أی المحسة و هی آله حدیدیة مستعملة فی الحصاد انتهی.

و أقول المحسة و الفرجون ما ینفض به التراب عن الدابة و لم أره فی کتب اللغة بما ذکره من المعنی و بناء الفاریجان غیر مذکور فی اللغة أصلا و الأول أظهر کما عرفت.

وَ الدُّعَاءُ فِی الْکَافِی هَکَذَا: یَا ذَا الْمَنِّ وَ الطَّوْلِ یَا ذَا الْجُودِ یَا مُصْطَفِیاً مُحَمَّداً وَ نَاصِرَهُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اغْفِرْ لِی کُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ أَحْصَیْتَهُ عَلَیَّ وَ نَسِیتُهُ وَ هُوَ عِنْدَکَ فِی کِتَابِکَ وَ فِی الْفَقِیهِ: یَا ذَا الطَّوْلِ یَا ذَا الْحَوْلِ یَا مُصْطَفِیَ مُحَمَّدٍ وَ نَاصِرَهُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اغْفِرْ لِی کُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ وَ نَسِیتُهُ أَنَا وَ هُوَ عِنْدَکَ فِی کِتَابٍ مُبِینٍ و رواه فی المتهجد⁽¹⁾نحوا مما فی الفقیه إلا أنه ذکر الجمیع فی السجود.

«2»

الْإِقْبَالُ، رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی هَارُونَ بْنِ مُوسَی التَّلَّعُکْبَرِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ فِی الْفِطْرِ تَکْبِیراً قُلْتُ مَتَی قَالَ فِی الْمَغْرِبِ لَیْلَةَ الْفِطْرِ وَ الْعِشَاءِ وَ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَ صَلَاةِ الْعِیدِ ثُمَّ یَنْقَطِعُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی- وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلی ما هَداکُمْ وَ التَّکْبِیرُ أَنْ یَقُولَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ عَلَی مَا هَدَانَا.

قال السید و إن قدم هذا التکبیر عقیب صلاة المغرب و قبل نوافلها کان أقرب إلی التوفیق ⁽²⁾.

«3»

الْمُتَهَجِّدُ،: یُسْتَحَبُّ التَّکْبِیرُ عَقِیبَ أَرْبَعِ صَلَاةٍ یَقُولُ- اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا هَدَانَا وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلَی مَا

«القائل لحّان» ذکر شده که شاید به سبب اشتباه کاتبان و تصحیف ایشان باشد. و در برخی نسخه های کافی «الفاریجان» آمده که گفته می شود: درو کننده ای است که با فرجون بر وزن برذون درو می کند، یعنی محسّه و آن وسیله ای آهنی است که برای درو استفاده می شود. پایان نقل قول.

و می گویم: محسّه و فرجون وسیله ای است که با آن خاک را از روی چهارپا پاک می کنند و در کتاب های لغت آن را به معنایی که ذکر کرده، ندیده ام و ساختار واژه فاریجان اصلا در لغت نیست و معنای اول همانطور که دانستی، آشکارتر است.

و دعای حدیث در کافی اینگونه آمده است: { ای صاحب فضل و عطا، ای صاحب بخشش و ای برگزیننده محمد و یاور او، بر محمد و آل محمد درود بفرست و هر گناهی که من کرده ام و بر من به شمار آوردی ومن فراموش کردم و آن در نزدت در نامه ات محفوظ است را بر من بیامرز } و در فقیه به این صورت ذکر شده است: { ای صاحب فضل و عطا، ای صاحب بخشش و ای برگزیننده محمد و یاور او، بر محمد و آل محمد درود بفرست و هر گناهی که من کرده ام و فراموش کردم و آن در نزدت در نامه ات محفوظ است را بر من بیامرز } و در متهجّد ⁽³⁾به همان صورت فقیه روایت کرده است جز اینکه همه دعا را در سجده ذکر کرده است.

روایت 2

اقبال: معاویه بن عمّار گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: در عید فطر تکبیری است. عرض کردم: در چه وقت؟ فرمود: در مغرب شب عید فطر و عشاء و نماز صبح و در نماز عید است و آنگاه قطع می شود و این معنی سخن خداوند متعال است که می فرماید: «وَلِتُکْمِلُواْ الْعِدَّةَ وَلِتُکَبِّرُواْ اللّهَ عَلَی مَا هَدَاکُمْ» ⁽⁴⁾{ تا شماره [مقرر] را تکمیل کنید و خدا را به پاس آنکه رهنماییتان کرده است به بزرگی بستایید.} و تکبیر این است که بگویی: «الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر الله اکبر و لله الحمد علی ما هدانا»

سید گوید: اگر این تکبیر پس از نماز مغرب و پیش از نوافل آن ذکر شود برای دستیابی به توفیق خداوند نزدیک تر است. ⁽⁵⁾

روایت 3

متهجّد: تکبیر گفتن پس از چهار نماز، مستحب است که بگوئی: الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر الله اکبر و لله الحمد علی ما هدانا و له الشکر علی ما أولانا.

أَوْلَانَا⁽¹⁾.

بیان

استحباب التکبیر فی الفطر عقیب أربع صلوات هو المشهور بین الأصحاب و ظاهر المرتضی فی الانتصار الوجوب و ضم الصدوق إلی هذه الصلاة الأربع صلاة الظهرین و ابن الجنید النوافل أیضا و الاستحباب أظهر و لا بأس بالعمل بقول الصدوق لدلالة بعض الروایات علیه کما ستعرف.

و أما قول ابن الجنید فلم أر له شاهدا من الأخبار نعم ورد فی الخبر استحباب التکبیر بعد النوافل فی أیام التشریق و إن ورد نفیه أیضا و حمل علی عدم الوجوب.

و کذا استحباب التکبیر بعد العشرة و الخمس عشرة علی التفصیل المتقدم و الآتی هو المشهور بین الأصحاب و ذهب المرتضی و ابن الجنید إلی وجوبه بل ادعی المرتضی علیه الإجماع و استحسنه ابن الجنید عقیب النوافل و القول بالاستحباب و إن کان لا یخلو من قوة لخبر علی بن جعفر لکن القول بالوجوب أیضا له شواهد من الأخبار الواردة بلفظ الوجوب أو صیغة الأمر و الآیات المشتملة علی الأوامر المفسرة فی الأخبار بها و إن أمکن حملها علی الاستحباب جمعا و الأحوط عدم الترک فیهما.

و قال فی الذکری هذا التکبیر مستحب للمنفرد و الجامع و الحاضر و المسافر و البلدی و القروی و الذکر و الأنثی و الحر و العبد و اختلف الأصحاب فی کیفیة التکبیر کالأخبار فَرَوَی الصَّدُوقُ فِی مَبَاحِثِ الْحَجِّ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَقُولُ فِی دُبُرِ کُلِّ صَلَاةٍ فِی عِیدِ الْأَضْحَی: اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ و فی المقنع فی صفة تکبیر الأضحی الله أکبر ثلاثا لا إله إلا الله و الله أکبر و لله الحمد و الله أکبر علی ما هدانا و الحمد لله علی ما أولانا و الله أکبر علی ما رزقنا من بهیمة الأنعام و قال المفید فی تکبیر الفطر الله أکبر لا إله إلا الله و الله أکبر و الحمد لله علی ما هدانا و له الشکر علی ما أولانا و فی الأضحی الله أکبر الله أکبر لا إله إلا الله و الله أکبر

توضیح

مستحب بودن تکبیر در عید فطر پس از چهار نماز قول مشهور در میان اصحاب است. ظاهر کلام مرتضی در الانتصار واجب دانستن آن است. و صدوق به این نماز چهارگانه، دو نماز ظهر را ملحق کرده اند و ابن جنید نوافل را نیز ذکر کرده است. و مستحب بودن آشکارتر است و باکی نیست اگر به گفته صدوق عمل شود زیرا برخی روایت ها بر گفته او دلالت دارد که به زودی خواهی دانست .

اما برای گفته ابن جنید شاهدی از احادیث ندیدم. بله در حدیث اینگونه وارد شده که تکبیر پس از نوافل در روزهای تشریق مستحب است و هر چند نفی آن نیز وارد شده است که حمل بر واجب نبودن آن است.

و نیز مستحب بودن تکبیر پس از ده و پانزده بنابر آنچه پیش تر به صورت مفصل بیان شد و بعدا نیز بیان خواهد شد، قول مشهور میان اصحاب است و مرتضی و ابن جنید به واجب بودن آن باور دارند. حتی مرتضی ادعا کرده که بر وجوب آن اجماع شده است و ابن جنید آن را پس نوافل نیکو دانسته است و قول به مستحب بودن هر چند که به خاطر حدیث علی بن جعفر علیه السلام از قوت خالی نیست اما قول به وجوب نیز شواهدی در احادیث دارد که با لفظ وجوب یا صیغه امر وارد شده است و شواهدی از آیاتی که دربردارنده اوامری است که در روایات تفسیر شده اند و هر چند می توان در مجموع آن را حمل بر استحباب نمود اما محتاطانه تر این است که ترک نشود.

و در الذکری گوید: این تکبیر برای فرادا و جماعت، حاضر و مسافر، شهری و روستایی، مذکر و مونث، آزاد و برده مستحب است. و اصحاب همانند احادیث در کیفیت تکبیر اختلاف نظر دارند. صدوق در مباحث حجّ روایت کرده است که حضرت علی علیه السلام در روز عید قربان پس از هر نماز می فرمود: اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ. و در المقنع در کیفیت تکبیر عید و قربان آمده است: الله اکبر سه مرتبه لا اله الا الله و الله اکبر و لله الحمد و الله اکبر علی ما هدانا و الحمد لله علی ما اولانا و الله اکبر علی مارزقنا من بهیمه الانعام. و مفید در باره کیفیت تکبیر عید فطر گفته است: الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر و لله الحمد علی ما هدانا و له الشکر علی ما اولانا و در مورد تکبیر عید قربان گفته است: الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر و لله

و الحمد لله علی ما رزقنا من بهیمة الأنعام .

و قال الشیخ فی النهایة الله أکبر الله أکبر لا إله إلا الله و الله أکبر الحمد لله علی ما هدانا و له الشکر علی ما أولانا و فی الأضحی کذلک إلا أنه یزید فیه و رزقنا من بهیمة الأنعام و قال فی المبسوط فی تکبیر الفطر الله أکبر الله أکبر لا إله إلا الله و الله أکبر الله أکبر و لله الحمد الحمد لله علی ما هدانا و له الشکر علی ما أولانا و یزید فی الأضحی و رزقنا من بهیمة الأنعام و فی الخلاف الله أکبر الله أکبر لا إله إلا الله و الله أکبر الله أکبر و لله الحمد و قال ابن أبی عقیل فی الأضحی الله أکبر الله أکبر و لله الحمد علی ما هدانا الله أکبر علی ما رزقنا من بهیمة الأنعام و الحمد لله علی ما أبلانا.

و قال ابن الجنید فی الفطر الله أکبر الله أکبر لا إله إلا الله و الله أکبر الله أکبر علی ما هدانا الله أکبر علی ما رزقنا من بهیمة الأنعام ⁽¹⁾و الحمد لله علی ما أبلانا کذا حکی عنه فی المختلف و حکی غیره غیره.

و قال فی الدروس مثل النهایة إلا أنه ثلث التکبیر فی أوله و التثلیث منقول عن البزنطی فی جامعه و قال فی المعتبر و لا ریب أن ذلک تعظیم لله و ذلک مستحب فلا فائدة فی المضایقة علیه و هو حسن و ستعرف الأخبار و اختلافها و العمل بکل منها حسن و الجمع بینها أحوط و أحسن.

«4»

تُحَفُ الْعُقُولِ، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: غُسْلُ الْأَعْیَادِ طَهُورٌ لِمَنْ أَرَادَ طَلَبَ الْحَوَائِجِ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اتِّبَاعَ السُّنَّةِ⁽²⁾.

«5»

نِهَایَةُ الْعَلَّامَةِ،: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَخْرُجُ یَوْمَ الْفِطْرِ وَ الْأَضْحَی رَافِعاً صَوْتَهُ بِالتَّکْبِیرِ.

«6»

الْمُنْتَهَی، رُوِیَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ خَرَجَ یَوْمَ الْعِیدِ فَلَمْ یَزَلْ یُکَبِّرُ حَتَّی انْتَهَی إِلَی الْجَبَّانَةِ.

الحمد علی ما رزقنا من بهیمه الانعام.

شیخ در النهایه گوید: الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر و لله الحمد علی ما هدانا و له الشکر علی ما اولانا و در تکبیر عید قربان همین را آورده است جز اینکه عبارت «و رزقنا من بهیمه الانعام» را بر آن افزوده است. و در المبسوط در مورد تکبیر عید فطر اینگونه ذکر شده است: الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر الله اکبر و لله الحمد علی ما هدانا و له الشکر علی ما اولانا و در تکبیر عید قربان عبارت «و رزقنا من بهیمه الانعام» را اضافه کرده است. {و در الخلاف اینگونه آمده است: الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر الله اکبر و لله الحمد. و ابن ابو عقیل در تکبیر عید قربان گفته است: الله اکبر الله اکبر اکبر و لله الحمد علی ما هدانا الله اکبر علی ما رزقنا من بهیمه الانعام و الحمد لله علی ما ابلانا.

ابن جنید در تکبیر عید فطر گفته است: الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر الله اکبر علی ما هدانا الله اکبر علی ما رزقنا من بهیمه الانعام} ⁽³⁾و الحمد لله علی ما أبلانا. همچنین در المختلف از او حکایت شده است و دیگران چیزی غیر از آن را روایت کرده اند.

و در الدروس همانند النهایه را گفته است جز اینکه در ابتدای آن سه الله اکبر ذکر شده و سه بودن الله اکبر از بزنطی در کتاب جامع او نقل شده است. و در المعتبر گوید: بدون تردید آن تکبیر، بزرگداشتن خداوند است و آن مستحب است و در تنگ گرفتن بر آن فایده ای وجود ندارد و آن نیکو است و روایت ها و اختلاف آن ها خواهی دانست و عمل به هر کدام از آن ها نیکو است و جمع بین آن ها بهتر و احوط است.

روایت 4

تحف العقول: از امیرالمومنین علی علیه السلام روایت شده که فرمود: غسل روزهای عید برای آن که بخواهد از خدا حاجت طلبد و از سنت پیروی کند، سبب پاکی است. ⁽⁴⁾

روایت 5

نهایه العلامه: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روز عید فطر و عید قربان درحالی که صدایش را با تکبیر گویی بلند می کرد، از منزل بیرون می رفت.

روایت 6

المنتهی: از علی علیه السلام روایت شده که روز عید بیرون رفت و پیوسته تکبیر می گفت تا اینکه به صحرا رسید.

بیان

قال فی المنتهی قال بعض الأصحاب منا یستحب للمصلی أن یخرج بالتکبیر إلی المصلی.

«7»

الْإِقْبَالُ، عَنِ الْحَارِثِ الْأَعْوَرِ: أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَانَ یُصَلِّی لَیْلَةَ الْفِطْرِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ نَافِلَتِهَا رَکْعَتَیْنِ یَقْرَأُ فِی الْأُولَی فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ مِائَةَ مَرَّةٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِی الثَّانِیَةِ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مَرَّةً ثُمَّ یَقْنُتُ وَ یَرْکَعُ وَ یَسْجُدُ وَ یُسَلِّمُ ثُمَّ یَخِرُّ لِلَّهِ سَاجِداً وَ یَقُولُ فِی سُجُودِهِ أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ مِائَةَ مَرَّةٍ ثُمَّ یَقُولُ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَا یَفْعَلُهَا أَحَدٌ فَیَسْأَلَ اللَّهَ تَعَالَی شَیْئاً إِلَّا أَعْطَاهُ وَ لَوْ أَتَی مِنَ الذُّنُوبِ مِثْلَ رَمْلِ عَالِجٍ ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ بِإِسْنَادِهِ إِلَی هَارُونَ بْنِ مُوسَی التَّلَّعُکْبَرِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ إِلَی غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام یُحْیِی لَیْلَةَ عِیدِ الْفِطَرِ بِصَلَاةٍ حَتَّی یُصْبِحَ وَ یَبِیتُ لَیْلَةَ الْفِطْرِ فِی الْمَسْجِدِ وَ یَقُولُ یَا بُنَیَّ مَا هِیَ بِدُونِ لَیْلَةٍ یَعْنِی لَیْلَةَ الْقَدْرِ⁽²⁾.

وَ مِنْهُ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْأَزْمِنَةِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الْمَرْزُبَانِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَزِیدَ النَّحْوِیِّ قَالَ: خَرَجَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام فِی یَوْمِ الْفِطْرِ وَ النَّاسُ یَضْحَکُونَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ شَهْرَ رَمَضَانَ مِضْمَاراً لِخَلْقِهِ یَسْتَبِقُونَ فِیهِ إِلَی طَاعَتِهِ فَسَبَقَ قَوْمٌ فَفَازُوا وَ تَخَلَّفَ آخَرُونَ فَخَابُوا وَ الْعَجَبُ مِنَ الضَّاحِکِ فِی هَذَا الْیَوْمِ الَّذِی یَفُوزُ فِیهِ الْمُحْسِنُونَ وَ یَخْسَرُ فِیهِ الْمُبْطِلُونَ وَ اللَّهِ لَوْ کُشِفَ الْغِطَاءُ لَشُغِلَ مُحْسِنٌ بِإِحْسَانِهِ وَ مُسِی ءٌ بِإِسَاءَتِهِ عَنْ تَرْجِیلِ شَعْرٍ وَ تَصْقِیلِ ثَوْبٍ ⁽³⁾.

بیان

لشغل محسن أی کل محسن بإحسانه أی بإصلاح إحسانه و الزیادة و کل مسی ء بتدارک إساءته و التوبة منها بحیث لم یتوجه تسریح شعره

توضیح

در المنتهی آمده است که برخی اصحاب ما، برای نمازگزار مستحب می دانند که با تکبیر گویی به سمت مصلّی بیرون رود .

روایت 7

اقبال: از حارث اعور روایت شده که امیرالمومنین علی علیه السلام در شب عید فطر پس از نماز مغرب و نافله آن، دو رکعت نماز می خواند که در رکعت اول سوره فاتحه و صد مرتبه سوره قل هو الله احد را قرائت می کرد و در رکعت دوم سوره فاتحه و یک مرتبه سوره قل هو الله احد را قرائت می کرد سپس قنوت می خواند و رکوع می کرد و سجده می برد و سلام می داد سپس به سجده می افتاد و در سجده اش صد مرتبه می فرمود: أتوب الی الله. سپس می فرمود: سوگند به خداوندی که جانم در دست اوست کسی این کار را انجام نمی دهد و از خداوند چیزی نمی خواهد، مگر اینکه خداوند به او عطا کند حتی اگر گناهانی مثل ریگ های انباشته آورده باشد. ⁽⁴⁾

اقبال: جعفر بن محمد از پدرش علیهما السلام نقل می کند که علی بن حسین علیه السلام شب عید فطر را با نماز خواندن تا صبح احیا می کرد (بیدار می ماند) و شب فطر در مسجد به سر می برد و می فرمود: ای پسرم آن کمتر از شب قدر نیست. ⁽⁵⁾

اقبال: محمد بن یزید نحوی گوید: حسن بن علی علیه السلام در روز فطر بیرون رفت درحالی که مردم می خندیدند. پس فرمود: همانا خداوند عزّ و جلّ ماه رمضان را میدانی برای مخلوقاتش قرار داده تا در طاعت و بندگی خدا با هم مسابقه دهند. گروهی از مردم پیشی گرفتند و پیروز شدند و گروهی دیگر واپس ماندند و شکست خورده و ناامید شدند. پس شگفت و عجیب از کسی است که در چنین روزی که نیکوکاران پیروز، و باطل گرایان و دروغ پردازان زیان مند شدند،مضحک وخندان است. به خدا سوگند اگر پرده برداشته می شد، هر آئینه هر نیکوکاری به اصلاح و افزودن نیکوکاریش مشغول، و هر بدکاری به جبران بدکاریش از شانه کردن مو و براق کردن لباسش بازداشته می شد. ⁽⁶⁾

توضیح

«لشغل محسنٌ» یعنی هر نیکوکاری «بإحسانه» ینی با اصلاح نیکوکاریش و افزودن بر آن. و هر بدکاری با جبران بدکاریش و توبه از آن به گونه ای که به شانه کردن مو

أو تصقیل ثوبه أی جعله صقیلا براقا یقال صقلت السیف و المرآة أی جلوته.

«8»

الْإِقْبَالُ، رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی الشَّیْخِ أَبِی مُحَمَّدٍ هَارُونَ بْنِ مُوسَی التَّلَّعُکْبَرِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَارِثِ الْأَعْوَرِ: أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَانَ یُصَلِّی لَیْلَةَ الْفِطْرِ رَکْعَتَیْنِ یَقْرَأُ فِی الْأُولَی فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ أَلْفَ مَرَّةٍ وَ فِی الثَّانِیَةِ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مَرَّةً وَاحِدَةً ثُمَّ یَرْکَعُ وَ یَسْجُدُ فَإِذَا سَلَّمَ خَرَّ سَاجِداً وَ یَقُولُ فِی سُجُودِهِ- أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ مِائَةَ مَرَّةٍ ثُمَّ یَقُولُ- یَا ذَا الْمَنِّ وَ الْجُودِ یَا ذَا الْمَنِّ وَ الطَّوْلِ یَا مُصْطَفِیَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِی کَذَا وَ کَذَا- فَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ أَقْبَلَ عَلَیْنَا بِوَجْهِهِ ثُمَّ یَقُولُ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَا یَفْعَلُهَا أَحَدٌ یَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَی شَیْئاً إِلَّا أَعْطَاهُ فَلَوْ أَتَاهُ مِنَ الذُّنُوبِ بِعَدَدِ رَمْلِ عَالِجٍ غَفَرَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ.

وَ مِنْ ذَلِکَ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی قُرَّةَ فِی کِتَابِ عَمَلِ شَهْرِ رَمَضَانَ بِإِسْنَادِهِ إِلَی الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَنْ صَلَّی لَیْلَةَ الْفِطْرِ رَکْعَتَیْنِ یَقْرَأُ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ مَرَّةً وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ أَلْفَ مَرَّةٍ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مَرَّةً وَاحِدَةً لَمْ یَسْأَلِ اللَّهَ شَیْئاً إِلَّا أَعْطَاهُ-⁽¹⁾.

الدُّعَاءُ⁽²⁾یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ یَا اللَّهُ یَا رَحِیمُ یَا اللَّهُ یَا مَلِکُ یَا اللَّهُ یَا قُدُّوسُ یَا اللَّهُ یَا سَلَامُ یَا اللَّهُ یَا مُؤْمِنُ یَا اللَّهُ یَا مُهَیْمِنُ یَا اللَّهُ یَا عَزِیزُ یَا اللَّهُ یَا جَبَّارُ یَا اللَّهُ یَا مُتَکَبِّرُ یَا اللَّهُ یَا خَالِقُ یَا اللَّهُ یَا بَارِئُ یَا اللَّهُ یَا مُصَوِّرُ یَا اللَّهُ یَا عَالِمُ یَا اللَّهُ یَا عَظِیمُ یَا اللَّهُ یَا کَرِیمُ یَا اللَّهُ یَا حَلِیمُ یَا اللَّهُ یَا حَکِیمُ یَا اللَّهُ یَا سَمِیعُ یَا اللَّهُ یَا بَصِیرُ یَا اللَّهُ یَا قَرِیبُ یَا اللَّهُ یَا مُجِیبُ یَا اللَّهُ یَا جَوَادُ یَا اللَّهُ یَا وَاحِدُ یَا اللَّهُ یَا وَلِیُّ یَا اللَّهُ یَا وَفِیُّ یَا اللَّهُ یَا مَوْلَی یَا اللَّهُ یَا قَاضِی یَا اللَّهُ یَا سَرِیعُ یَا اللَّهُ یَا شَدِیدُ یَا اللَّهُ یَا رَءُوفُ یَا اللَّهُ یَا رَقِیبُ یَا اللَّهُ یَا مُجِیبُ یَا اللَّهُ یَا جَوَادُ یَا اللَّهُ یَا مَاجِدُ یَا اللَّهُ یَا حَفِیظُ یَا اللَّهُ یَا مُحِیطُ یَا اللَّهُ یَا سَیِّدَ السَّادَاتِ یَا اللَّهُ یَا أَوَّلُ یَا اللَّهُ یَا آخِرُ یَا اللَّهُ یَا ظَاهِرُ یَا اللَّهُ یَا بَاطِنُ یَا اللَّهُ یَا فَاخِرُ یَا اللَّهُ

و براق کردن لباسش رو نمی کرد و بدان نمی پرداخت. «تصقیل ثوبه» یعنی صیقل دادن و براق کردن لباس. گفته می شود: صقلت السیف و المرآه، یعنی شمشیر و آئینه را برّاق کردم.

روایت 8

اقبال: از حارث اعور روایت شده که امیرالمومنین علی علیه السلام در شب عید فطر دو رکعت نماز می خواند که در رکعت اول سوره فاتحه و صد مرتبه سوره قل هو الله احد را قرائت می کرد و در رکعت دوم سوره فاتحه و یک مرتبه سوره قل هو الله احد را قرائت می کرد سپس رکوع می کرد و سجده می برد و چون سلام می داد به سجده می افتاد و در سجده اش صد مرتبه می فرمود: أتوب الی الله. سپس می فرمود:«یَا ذَا الْمَنِّ وَ الطَّوْلِ یَا مُصْطَفِیَ مُحَمَّدٍ ص صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِی کَذَا وَ کَذَا» ای صاحب فضل و بخشش، ای صاحب منّت و عطا، ای برگزیننده محمد صلی الله علیه و آله و سلم، بر محمد و خاندان او درود بفرست و فلان و فلان کار مرا انجام بده. و هنگامی که سرش را بلند می کرد، رویش را به طرف ما می کرد سپس می فرمود: سوگند به خداوندی که جانم در دست اوست کسی این کار را انجام نمی دهد و از خداوند چیزی نمی خواهد، مگر اینکه خداوند به او عطا کند حتی اگر گناهانی مثل ریگ های انباشته آورده باشد، خداوند متعال برای او می آمرزد.

حسن ابن راشد از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: امیرالمومنین علی علیه السلام فرمود: هر کس شب عید فطر دو رکعت نماز بخواند و در رکعت اول یک مرتبه سوره حمد و صد مرتبه سوره قل هو الله احد، و در رکعت دوم سوره حمد و یک مرتبه سوره قل هو الله احد را بخواند، چیزی از خداوند نخواسته باشد مگر اینکه به او عطا کند. ⁽³⁾

«ای الله ای الله ای الله ای رحمان ای رحیم ای مالک ای الله ای پاک ای الله ای سلامت بخش ای الله ای مؤمن ای الله ای نگهبان ای الله ای عزیز ای الله ای جبّار ای الله ای متکبر ای الله ای خالق ای الله ای نوساز ای الله ای صورتگر ای الله ای دانا ای الله ای بزرگ ای الله ای بخشنده ای الله ای بردبار ای الله ای فرزانه ای الله ای شنوا ای الله ای بینا ای الله ای نزدیک ای الله ای اجابت کننده ای الله ای بخشنده ای الله ای واحد ای الله ای سرپرست ای الله ای وفادار ای الله ای مولا ای الله ای قاضی ای الله ای سریع ای الله ای استوار ای الله ای مهربان ای الله ای مراقب ای الله ای اجابت کننده ای الله ای بخشنده ای الله ای بزرگوار ای الله ای نگاه دارنده ای الله ای احاطه کننده ای الله ای سرور سروران ای الله ای اول ای الله ای آخر ای الله ای ظاهر ای الله ای باطن ای الله ای بهترین ای الله

یَا قَاهِرُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا رَبَّاهْ یَا اللَّهُ یَا رَبَّاهْ یَا اللَّهُ یَا رَبَّاهْ یَا اللَّهُ یَا رَبَّاهْ یَا اللَّهُ یَا رَبَّاهْ یَا اللَّهُ یَا وَدُودُ یَا اللَّهُ یَا نُورُ یَا اللَّهُ یَا دَافِعُ یَا اللَّهُ یَا مَانِعُ یَا اللَّهُ یَا رَافِعُ یَا اللَّهُ یَا فَاتِحُ یَا اللَّهُ یَا نَفَّاعُ یَا اللَّهُ یَا مُغِیثُ یَا اللَّهُ یَا جَلِیلُ یَا اللَّهُ یَا جَمِیلُ یَا اللَّهُ یَا شَهِیدُ یَا اللَّهُ یَا شَاهِدُ یَا اللَّهُ یَا حَبِیبُ یَا اللَّهُ یَا فَاطِرُ یَا اللَّهُ یَا مُطَهِّرُ یَا اللَّهُ یَا مَالِکُ یَا اللَّهُ یَا مُقْتَدِرُ یَا اللَّهُ یَا قَابِضُ یَا اللَّهُ یَا بَاسِطُ یَا اللَّهُ یَا مُحْیِی یَا اللَّهُ یَا مُمِیتُ یَا اللَّهُ یَا بَاعِثُ یَا اللَّهُ یَا وَارِثُ یَا اللَّهُ یَا مُعْطِی یَا اللَّهُ یَا مُفْضِلُ یَا اللَّهُ یَا مُنْعِمُ یَا اللَّهُ یَا حَقُّ یَا اللَّهُ یَا مُبِینُ یَا اللَّهُ یَا طَبِیبُ یَا اللَّهُ یَا مُحْسِنُ یَا اللَّهُ یَا مُجْمِلُ یَا اللَّهُ یَا مُبْدِئُ یَا اللَّهُ یَا مُعِیدُ یَا اللَّهُ یَا بَارِئُ یَا اللَّهُ یَا بَدِیعُ یَا اللَّهُ یَا هَادِی یَا اللَّهُ یَا کَافِی یَا اللَّهُ یَا شَافِی یَا اللَّهُ یَا عَلِیُّ یَا اللَّهُ یَا حَنَّانُ یَا اللَّهُ یَا مَنَّانُ .

یَا اللَّهُ یَا ذَا الطَّوْلِ یَا اللَّهُ یَا مُتَعَالِی یَا اللَّهُ یَا عَدْلُ یَا اللَّهُ یَا ذَا الْمَعَارِجِ یَا اللَّهُ یَا صَادِقُ یَا اللَّهُ یَا دَیَّانُ یَا اللَّهُ یَا بَاقِی یَا اللَّهُ یَا ذَا الْجَلَالِ یَا اللَّهُ یَا ذَا الْإِکْرَامِ یَا اللَّهُ یَا مَعْبُودُ یَا اللَّهُ یَا مَحْمُودُ یَا اللَّهُ یَا صَانِعُ یَا اللَّهُ یَا مُعِینُ یَا اللَّهُ یَا مُکَوِّنُ یَا اللَّهُ یَا فَعَّالُ یَا اللَّهُ یَا لَطِیفُ یَا اللَّهُ یَا خَبِیرُ یَا اللَّهُ یَا غَفُورُ یَا اللَّهُ یَا شَکُورُ یَا اللَّهُ یَا نُورُ یَا اللَّهُ یَا حَنَّانُ یَا اللَّهُ یَا قَدِیرُ یَا اللَّهُ یَا رَبَّاهْ یَا اللَّهُ یَا رَبَّاهْ یَا اللَّهُ یَا رَبَّاهْ یَا اللَّهُ یَا رَبَّاهْ یَا اللَّهُ یَا رَبَّاهْ یَا اللَّهُ یَا رَبَّاهْ یَا اللَّهُ یَا رَبَّاهْ أَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تَمُنَّ عَلَیَّ بِرِضَاکَ وَ تَعْفُوَ عَنِّی بِحِلْمِکَ وَ تُوَسِّعَ عَلَیَّ مِنْ رِزْقِکَ الْحَلَالِ الطَّیِّبِ مِنْ حَیْثُ أَحْتَسِبُ وَ مِنْ حَیْثُ لَا أَحْتَسِبُ فَإِنِّی عَبْدُکَ لَیْسَ لِی أَحَدٌ سِوَاکَ وَ لَا أَجِدُ أَحَداً أَسْأَلُهُ غَیْرَکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ- ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ.

ثُمَّ تَسْجُدُ وَ تَقُولُ :

یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا رَبِّ یَا اللَّهُ یَا رَبِّ یَا اللَّهُ یَا رَبِّ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا مُنْزِلَ الْبَرَکَاتِ بِکَ تَنْزِلُ کُلُّ حَاجَةٍ أَسْأَلُکَ بِکُلِّ اسْمٍ فِی مَخْزُونِ الْغَیْبِ عِنْدَکَ وَ الْأَسْمَاءِ الْمَشْهُورَاتِ عِنْدَکَ الْمَکْتُوبَةِ عَلَی سُرَادِقِ عَرْشِکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَقْبَلَ مِنِّی شَهْرَ رَمَضَانَ وَ تَکْتُبَنِی فِی الْوَافِدِینَ إِلَی بَیْتِکَ الْحَرَامِ وَ تَصْفَحَ لِی مِنَ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ وَ تَسْتَخْرِجَ

ای چیره گر ای الله ای پرودگارم ای الله ای پرودگارم ای الله ای پرودگارم ای الله ای پرودگارم ای الله ای پرودگارم ای الله ای دوستدار ای الله ای نور ای الله ای دفع کننده ای الله ای منع کننده ای الله ای بالا برنده ای الله ای گشاینده ای الله ای بسیار سود برنده ای الله ای یاور ای الله ای بزرگوار ای الله ای زیبا ای الله ای گواهی دهنده ای الله ای شاهد ای الله ای محبوب ای الله ای به وجود آورنده ای الله ای پاک کننده ای الله ای مالک ای الله ای مقتدر ای الله ای گیرنده ی(رزق و دیگر اشیاء از بندگان به لطف و حکمت) ای الله ای گشاینده رحمت ای الله ای زنده کننده ای الله ای میراننده ای الله ای برانگیزنده ای الله ای ارث برنده ای الله ای اعطا کننده ای الله ای بخشش کننده(که در بخشش مجبور نیستی) ای الله ای نعمت دهنده ای الله ای حقّ ای الله ای آشکار ای الله ای طبیب ای الله ای احسان کننده ای الله ای نیکی کننده ای الله ای آفریننده ای الله ای بازگرداننده ای الله ای پدیدآور ای الله ای هدایت گر ای الله ای شفا دهنده ای الله ای بلند مرتبه ای الله ای بسیار مهربان ای الله ای بسیار نعمت بخش.ای الله ای صاحب بخشش ای الله ای والا ای الله ای عدالت پیشه ای الله ای صاحب آسمان های بلند ای الله ای صادق ای الله ای نعمت بخش ای الله ای ماندگار ای الله ای صاحب بزرگی ای الله ای صاحب فضل و کرم ای الله ای معبود ای الله ای ستوده ای الله ای سازنده ای الله ای یاور ای الله ای هستی بخش ای الله ای انجام دهنده ای لطیف ای الله ای دانا ای الله ای آمرزنده ای الله ای شکرگزار ای الله ای نور ای الله ای مهرپیشه ای الله ای توانا ای الله ای پرودگارم ای الله ای پرودگارم ای الله ای پرودگارم ای الله ای پرودگارم ای الله ای پرودگارم ای الله ای پرودگارم ای الله ای پرودگارم از تو می خواهم بر محمد و آل محمد درود بفرستی و با خشنودیت بر من فضل و منت نهی و با بردباریت از من گذشت کنی و از روزی حلال و پاک بر من فراخ گردانی از هر آنجا که گمان دارم و از آنجا که گمان ندارم. چرا که من بنده تو هستم و به جز تو کسی را ندارم و کسی جز تو را نمی یابم که از او درخواست کنم ای مهربان ترین مهربانان. آنچه خدا بخواهد انجام می شود و هیچ نیروی جز با اراده خداوند بلندمرتبه بزرگ نیست.»

سپس سجده می کنی و می گویی: «ای الله ای الله ای پروردگارم ای الله ای پروردگارم ای الله ای پروردگارم ای الله ای الله ای نازل کننده برکات، به واسطه تو هر حاجتی نازل می شود. با هر اسمی که در گنجینه غیب نزد خود نگاه داشتی و با اسم های مشهور در نزدت که بر سراپرده عرشت نوشته شده از تو می خواهم بر محمد و آل محمد درود بفرستی و (روزه) ماه رمضان را از من قبول کنی و و نام مرا در زمره حاجیان خانه محترم خود ثبت کنی و از گناهان بزرگم گذشت کنی و ای پروردگارم

لِی یَا رَبِّ کُنُوزَکَ یَا رَحْمَانُ ⁽¹⁾.

الْمُتَهَجِّدُ⁽²⁾، وَ الْإِخْتِیَارُ، وَ الْجُنَّةُ، [جُنَّةُ الْأَمَانِ]: قَالُوا بَعْدَ ذِکْرِ الصَّلَاةِ یُسْتَحَبُّ أَنْ تَدْعُوَ بَعْدَ الرَّکْعَتَیْنِ بِهَذَا الدُّعَاءِ وَ ذَکَرُوا نَحْوَهُ.

أقول

قد مر و سیأتی تفسیر الأسماء و شرحها.

«9»

الْإِقْبَالُ،: رُوِیَ أَنَّ مَنْ صَلَّی لَیْلَةَ الْفِطْرِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ رَکْعَةً وَ یَقْرَأُ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ الْحَمْدَ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِکُلِّ رَکْعَةٍ عِبَادَةَ أَرْبَعِینَ سَنَةً وَ عِبَادَةَ کُلِّ مَنْ صَامَ وَ صَلَّی فِی هَذَا الشَّهْرِ وَ ذَکَرَ فَضْلًا عَظِیماً⁽³⁾.

«10»

جَمَالُ الْأُسْبُوعِ، قَالَ: صَلَاةُ الْحَاجَةِ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ وَ لَیْلَةَ عِیدِ الْأَضْحَی رَکْعَتَیْنِ تَقْرَأُ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ إِلَی إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ وَ تُکَرِّرُ ذَلِکَ مِائَةَ مَرَّةٍ وَ تُتِمُّ الْحَمْدَ ثُمَّ تَقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَتَیْ مَرَّةٍ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ ثُمَّ تُسَلِّمُ وَ تَقُولُ- لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ سَبْعِینَ مَرَّةً وَ تَسْجُدُ وَ تَقُولُ مِائَتَیْ مَرَّةٍ یَا رَبِّ یَا رَبِّ وَ تَسْأَلُ کُلَّ حَاجَةٍ.

«11»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا أَرَادَ أَنْ یَخْرُجَ إِلَی الْمُصَلَّی یَوْمَ الْفِطْرِ کَانَ یُفْطِرُ عَلَی تَمَرَاتٍ أَوْ زَبِیبَاتٍ ⁽⁴⁾.

الدعائم، عن علی علیه السلام: مثله ⁽⁵⁾.

«12»

مَجَالِسُ الشَّیْخِ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ الْغَضَائِرِیِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَی التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ

گنجینه هایت را برایم بیرون آوری ای مهربان.» ⁽⁶⁾

متهجّد ⁽⁷⁾و اختیار و جُنه الْأَمَانِ: پس از بیان نماز گفته اند: مستحب است پس از دو رکعت این دعا را بگویی و همان دعا را ذکر کرده اند.

می گویم

پیش تر تفسیر و شرح اسماء خداوند را بیان کردیم و بعدا نیز بیان خواهیم نمود.

روایت 9

اقبال: روایت شده که هر کس شب فطر چهارده رکعت نماز بخواند و در هر رکعت سوره حمد و آیه الکرسی و سه مرتبه قل هو الله احد را بخواند، خداوند در ازای هر رکعت عبادت چهل سال، و عبادت هرکسی که در این ماه را روزه بگیرد و نماز بگذارد را به وی می بخشد و فضیلت بزرگی را ذکر کرد. ⁽⁸⁾

روایت 10

جمال الاسبوع: گوید: نماز حاجت در شب جمعه و شب عید قربان دو رکعت است که سوره فاتحه را تا عبارت «ایاک نعبد و ایاک نستعین» می خوانی و آن را صد مرتبه تکرار می کنی و سوره حمد را تا پایان می خوانی سپس در هر رکعت دویست مرتبه سوره قل هو الله احد را می خوانی سپس سلام می دهی و هفتاد مرتبه می گویی: «لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم» و سجده می کنی و دویست مرتبه می گویی «یا ربّ یا ربّ» و هر نیازی که داری درخواست می کنی.

روایت 11

نوادر رواندی: موسی بن جعفر از پدرانش علیهم السلام روایت می کند که حضرت علی علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم هنگامی که در روز فطر می خواست برای رفتن به مصلی بیرون برود با چند خرما یا چند کشمش افطار می کرد. ⁽⁹⁾

دعائم الاسلام: از علی علیه السلام همین حدیث روایت شده است.

روایت 12

مجالس شیخ:

عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام یَقُولُ: یُعْجِبُنِی أَنْ یُفَرِّغَ الرَّجُلُ نَفْسَهُ فِی السَّنَةِ أَرْبَعَ لَیَالٍ- لَیْلَةَ الْفِطْرِ وَ لَیْلَةَ الْأَضْحَی وَ لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ وَ أَوَّلَ لَیْلَةٍ مِنْ رَجَبٍ ⁽¹⁾.

الدعائم، عن الصادق علیه السلام عن آبائه علیهم السلام عن علی علیه السلام: مثله ⁽²⁾.

«13»

مَجَالِسُ الشَّیْخِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْقَاسِمِ الْمُحَمَّدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ رَبَاحٍ عَنْ عَمِّهِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ سُلَیْمَانَ بْنِ حَیَّانَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْحَکَمِ بْنِ ظُهَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْیَشْکُرِیِّ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تُحَافِظَ عَلَی لَیْلَةِ الْفِطْرِ وَ لَیْلَةِ النَّحْرِ وَ أَوَّلِ لَیْلَةٍ مِنَ الْمُحَرَّمِ وَ لَیْلَةِ عَاشُورَاءَ وَ أَوَّلِ لَیْلَةٍ مِنْ رَجَبٍ وَ لَیْلَةِ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ فَافْعَلْ وَ أَکْثِرْ فِیهِنَّ مِنَ الدُّعَاءِ وَ الصَّلَاةِ وَ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ ⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبْدُونٍ عَنِ الْحُسَیْنِ الْقَزْوِینِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَا یَنَامُ ثَلَاثَ لَیَالٍ- لَیْلَةَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ لَیْلَةَ الْفِطْرِ وَ لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ وَ فِیهَا تُقَسَّمُ الْأَرْزَاقُ وَ الْآجَالُ وَ مَا یَکُونُ فِی السَّنَةِ⁽⁴⁾.

بیان

و فیها أی فی الأخیرة تقیة أو المراد به نوع من التقدیر غیر ما فی لیلة القدر فإن مراتب التقدیر مختلفة و علی هذا یمکن إرجاعه إلی الجمیع و أما إرجاعه إلی الأولی فقط فبعید.

جعفر بن محمد علیه السلام فرمود: علی بن ابی طالب علیه السلام می فرمود: این را می پسندم که انسان در سال، در چهار شب برای خود فراغت ایجاد کند: شب عید فطر، شب عید قربان، و شب نیمه شعبان و اولین شب ماه رجب. ⁽⁵⁾

دعائم الاسلام: امام صادق از پدرانش علیهم السلام از علی علیه السلام این حدیث را روایت کرده است. ⁽⁶⁾

روایت 13

مجالس شیخ: حارث بن عبدالله از علی علیه السلام روایت می کند که فرمود: اگر می توانی بر (عبادت) شب عید فطر و شب عید قربان و اولین شب محرم و شب عاشوراء و اولین شب رجب و شب نیمه شعبان محافظت کنی، این کار را انجام بده و در این شب ها بسیار به دعا و نماز و تلاوت قرآن بپرداز. ⁽⁷⁾

و از همان کتاب از امام رضا علیه السلام روایت شده که فرمود: امیرالمومنین علی علیه السلام سه شب نمی خوابید: شب بیست و سوم رمضان و شب عید فطر و شب نیمه شعبان. و در این شب ها روزی ها و اجل ها و آنچه در سنت (الهی) آمده است، تقسیم می شود. ⁽⁸⁾

توضیح

و در آن یعنی در حدیث دوم تقیه است یا مقصود از آن نوعی مقدرات است که با آنچه در شب قدر می باشد فرق دارد. چرا که مراتب تقدیر متفاوت است و بر این اساس می توان آن را به همه ارجاع داد و اما ارجاع آن تنها به اولی، بعید است.

«14»

مَجْمَعُ الْبَیَانِ، رُوِیَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ خَرَجَ فِی یَوْمِ عِیدٍ فَرَأَی نَاساً یُصَلُّونَ فَقَالَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ شَهِدْنَا نَبِیَّ اللَّهِ فِی مِثْلِ هَذَا الْیَوْمِ فَلَمْ یَکُنْ أَحَدٌ یُصَلِّی قَبْلَ الْعِیدِ أَوْ قَالَ النَّبِیُّ فَقَالَ رَجُلٌ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَ لَا تَنْهَی أَنْ یُصَلُّوا قَبْلَ خُرُوجِ الْإِمَامِ فَقَالَ لَا أُرِیدُ أَنْ أَنْهَی عَبْداً إِذَا صَلَّی وَ لَکِنَّا نُحَدِّثُهُمْ بِمَا شَهِدْنَا مِنَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَوْ کَمَا قَالَ ⁽¹⁾.

بیان

لا أرید أن أنهی لعله قال ذلک لضعف عقول أصحابه فإنهم کانوا یعظمون النهی عن الصلاة و کان علیه السلام إذا نهاهم عن صلاة الضحی و مثلها قالوا فی جوابه أ تنهی عبدا إذا صلی و لم یعلموا أن المراد فی الآیة الصلاة الراجحة لا المبتدعة و بالجملة الظاهر أن عدم إصراره علیه السلام علی المنع للتقیة و یحتمل أن یکون لعدم فهم التحریم.

«15»

الْهِدَایَةُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ فَاتَهُ التَّکْبِیرُ أَوْ نَسِیَهُ فَلْیُکَبِّرْ حِینَ یَذْکُرُ .

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام لَیْلَةُ الْفِطَرِ- اللَّیْلَةُ الَّتِی یَسْتَوْفِی فِیهَا الْأَجِیرُ أَجْرَهُ وَ التَّکْبِیرُ أَیَّامَ التَّشْرِیقِ بِالْأَمْصَارِ فِی عَشْرِ صَلَوَاتٍ مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ یَوْمَ النَّحْرِ إِلَی صَلَاةِ الْغَدَاةِ فِی الْیَوْمِ الثَّالِثِ لِأَنَّهُ إِذَا نَفَرَ النَّاسُ مِنْ مِنًی فِی النَّفْرِ الْأَوَّلِ وَجَبَ عَلَی أَهْلِ الْأَمْصَارِ قَطْعُ التَّکْبِیرِ وَ التَّکْبِیرُ فِی خَمْسَ عَشْرَةَ صَلَاةً مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ مِنْ یَوْمِ النَّحْرِ إِلَی صَلَاةِ الْغَدَاةِ فِی الْیَوْمِ الرَّابِعِ وَ مَنْ فَاتَهُ فَلْیُعِدْ وَ یُقَالُ التَّکْبِیرُ فِی دُبُرِ کُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثُ مَرَّاتٍ ⁽²⁾.

«16»

الْإِقْبَالُ، رَوَی ابْنُ أَبِی قُرَّةَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الرَّجُلِ علیه السلام قَالَ: کُلْ تَمَرَاتٍ یَوْمَ الْفِطْرِ فَإِنْ حَضَرَکَ قَوْمٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَأَطْعِمْهُمْ مِثْلَ ذَلِکَ ⁽³⁾.

«17»

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ

روایت 14

مجمع البیان: از علی علیه السلام روایت شده که در روز عید بیرون رفت و مردمی را دید که نماز می خوانند. پس فرمود: ای مردم پیامبر خدا را در چنین روزی دیدیم و کسی قبل از عید نماز نمی خواند. یا اینکه فرمود:پیامبرفرمود (به جای پیامبر خدا)، مردی گفت: ای امیر المومنین آیا از اینکه پیش از بیرون رفتن امام نماز بگذارند، نهی می فرمائید؟ فرمود: نمی خواهم بنده ای را هنگامی که نماز گذارد نهی کنم و اما ما آنچه را از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دیده ایم برای آن ها بازگو می کنیم یا همانطور که پیامبر فرموده. ⁽⁴⁾

توضیح

«لا أرید أن أنهی» شاید امام این عبارت را به جهت ضعف خرد یارانش فرموده است زیرا آنان نهی از نماز را بزرگ و عظیم می دانستند و امام علیه السلام هنگامی که آنان را از نماز چاشت (صلاه الضحی) نهی فرمود در جواب ایشان گفتند: آیا بنده را هنگامی که نماز گزارد، نهی می کنی، درحالی که نمی دانستند مقصود در آیه نماز راجح است نه نماز بدعت شده. و در مجموع می توان گفت ظاهر حدیث این است که اصرار نکردن امام علیه السلام بر منع کردن، برای تقیه بوده است و ممکن است به جهت نفهمیدن تحریم آن باشد.

روایت 15

الهدایه: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس تکبیر از دستش برود یا آن را فراموش کند باید زمانی که به یاد آورد، تکبیر بگوید.

و امام صادق علیه السلام فرمود: شب عید فطر شبی است که کارگر دستمزد خود را به صورت کامل دریافت می کند. و تکبیر در روزهای تشریق در شهرهای دیگر در ده نماز، از نماز ظهر روز قربانی تا نماز صبح در روز سوم است زیرا هرگاه مردم (حاجیان) از منی به سوی مکه در کوچ اول رهسپار شوند اهالی شهرهای مختلف باید تکبیر را قطع کنند و تکبیر در پانزده نماز از نماز ظهر در روز قربانی تا نماز صبح در روز چهارم است و هر کس تکبیر از دستش برود، باید آن را اعاده کند و پس از هر نماز سه بار تکبیر بگوید. ⁽⁵⁾

روایت 16

اقبال: ابوقرّه از امام علیه السلام روایت می کند که فرمود: در روز عید فطر چند خرما بخور و اگر جمعی از مومنان نزد تو حاضر شدند آنان را از همین غذا اطعام کن.

روایت 17

الخصال:

عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام التَّکْبِیرُ فِی أَیَّامِ التَّشْرِیقِ فِی دُبُرِ الصَّلَوَاتِ قَالَ التَّکْبِیرُ بِمِنًی فِی دُبُرِ خَمْسَ عَشْرَةَ صَلَاةً وَ بِالْأَمْصَارِ فِی دُبُرِ عَشْرِ صَلَوَاتٍ وَ أَوَّلُ التَّکْبِیرِ فِی دُبُرِ صَلَاةِ الظُّهْرِ یَوْمَ النَّحْرِ تَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا وَ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا رَزَقَنَا مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعَامِ- وَ إِنَّمَا جُعِلَ فِی سَائِرِ الْأَمْصَارِ فِی دُبُرِ عَشْرِ صَلَوَاتٍ التَّکْبِیرُ أَنَّهُ إِذَا نَفَرَ النَّاسُ فِی النَّفْرِ الْأَوَّلِ أَمْسَکَ أَهْلُ الْأَمْصَارِ عَنِ التَّکْبِیرِ وَ کَبَّرَ أَهْلُ مِنًی مَا دَامُوا بِمِنًی إِلَی النَّفْرِ الْأَخِیرِ⁽¹⁾.

«18»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ کُلِّهِمْ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی: مِثْلَهُ ⁽²⁾.

بیان

حاصل التعلیل أن أصل التکبیر إنما هو لأهل منی و أهل الأمصار تبع لهم فإذا سقط وجوب الکون بمنی عن بعضهم سقط عن أهل الأمصار لئلا یزید الفرع علی الأصل.

«19»

الْمُقْنِعَةُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: التَّکْبِیرُ لِأَهْلِ مِنًی فِی خَمْسَ عَشْرَةَ صَلَاةً أَوَّلُهَا الظُّهْرُ مِنْ یَوْمِ النَّحْرِ وَ آخِرُهَا الْغَدَاةُ مِنْ یَوْمِ الرَّابِعِ وَ هُوَ لِأَهْلِ الْأَمْصَارِ کُلِّهَا فِی عَشْرِ صَلَوَاتٍ أَوَّلُهَا الظُّهْرُ مِنْ یَوْمِ النَّحْرِ وَ آخِرُهَا الْغَدَاةُ مِنْ یَوْمِ الثَّالِثِ ⁽³⁾.

«20»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِسْحَاقَ التَّاجِرِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی وَ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ التَّکْبِیرِ فِی أَیَّامِ التَّشْرِیقِ لِأَهْلِ الْأَمْصَارِ فَقَالَ یَوْمَ النَّحْرِ صَلَاةَ الظُّهْرِ إِلَی انْقِضَاءِ عَشْرِ صَلَوَاتٍ وَ لِأَهْلِ مِنًی فِی خَمْسَ عَشْرَةَ صَلَاةً فَإِنْ أَقَامَ إِلَی الظُّهْرِ

زراره گوید: به امام باقر علیه السلام گفتم: تکبیر در ایام تشریق بعد از نمازها کدام است؟ فرمود: تکبیر در منی بعد از پانزده نماز و در شهرهای دیگر بعد از ده نماز است. بعد از نماز ظهر در عید قربان می گویی: «خدا بزرگ است، خدا بزرگ است، معبودی جز خدا نیست، و خدا بزرگ است، خدا بزرگ است، و سپاس خداوند را، خدا بزرگ است به سبب آنچه ما را به آن هدایت فرموده، و خدا بزرگ است به سبب آنچه از گوشت حیوانات ما را روزی داده است.» و اینکه در سایر شهرها بعد از ده نماز تکبیر گفته می شود، برای آن است که وقتی مردم در کوچ اول کوچ می کنند، اهل شهرها از تکبیر باز می مانند ولی اهل منی تا وقتی که در منی هستند، و تا کوچ بعدی تکبیر می گویند. ⁽⁴⁾

روایت 18

علل الشرایع: حماد بن عیسی همین حدیث را روایت کرده است. ⁽⁵⁾

توضیح

حاصل این تعلیل آن است که اصل تکبیر در واقع برای کسانی است که در منی حضور دارند و اهالی شهرهای دیگر تابع آن ها هستند. پس هرگاه وجوب حضور در منی از برخی از آنان ساقط شود، از اهالی شهرهای دیگر نیز ساقط می شود تا فرع بر اصل برتری نیابد .

روایت 19

مقنعه: امام صادق علیه السلام فرمود: تکبیر برای کسانی که در منی هستند در پانزده نماز که اولین آن ظهر روز قربانی و آخرینش صبح روز چهارم است. و تکبیر برای اهالی شهرهای دیگر در ده نماز است که اولین آن ظهر روز قربانی و آخرینش صبح روز سوم است. ⁽⁶⁾

روایت 20

الخصال: معاویه بن عمّار گوید: از امام صادق علیه السلام در باره تکبیر در روزهای تشریق برای اهالی شهرهای دیگر پرسیدم. فرمود: روز عید قربان از نماز ظهر تا ده نماز و برای اهل منی در پانزده نماز و اگر ظهر

وَ الْعَصْرِ کَبَّرَ⁽¹⁾.

«21»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ نَوَادِرِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یُکَبِّرُ أَیَّامَ التَّشْرِیقِ عِنْدَ کُلِّ صَلَاةٍ قُلْتُ لَهُ کَمْ قَالَ کَمْ شِئْتَ إِنَّهُ لَیْسَ بِمَفْرُوضٍ ⁽²⁾.

بیان

قلت له کم أی عدد التکبیر بعد کل صلاة کم هو فقال علیه السلام إنه لیس بمفروض أی مقدر محدود لِمَا رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُ ⁽³⁾

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّکْبِیرِ بَعْدَ کُلِّ صَلَاةٍ فَقَالَ کَمْ شِئْتَ إِنَّهُ لَیْسَ شَیْ ءٌ مُوَقَّتٌ یَعْنِی فِی الْکَلَامِ و المراد بقوله یعنی فی الکلام أنه لیس المراد به عدم التوقیت فی عدد الصلوات بل فی عدد الذکر.

«22»

الْإِقْبَالُ، رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی جَدِّی أَبِی جَعْفَرٍ الطُّوسِیِّ عَنِ الْمُفِیدِ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ وَ أَحْمَدَ بْنِ عُبْدُونٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ الْقُمِّیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّحْوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِی سِنَانٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ زَارَ الْحُسَیْنَ علیه السلام لَیْلَةً مِنْ ثَلَاثٍ غَفَرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ قَالَ قُلْتُ وَ أَیُّ اللَّیَالِی فَذَکَرَ لَیَالِیَ الْأَضْحَی ⁽⁴⁾.

بیان

لعل المراد بلیالی الأضحی لیلة العید و لیلتان بعدها.

«23»

تَفْسِیرُ الْإِمَامِ ع، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خِیَاراً مِنْ کُلِّ مَا خَلَقَهُ فَأَمَّا خِیَارُهُ مِنَ اللَّیَالِی فَلَیَالِی الْجُمَعِ وَ لَیْلَةُ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ وَ لَیْلَةُ الْقَدْرِ وَ لَیْلَتَا الْعِیدَیْنِ وَ أَمَّا خِیَارُهُ مِنَ الْأَیَّامِ فَأَیَّامُ الْجُمَعِ

و عصر را هم آنجا باشد تکبیر می گوید. ⁽⁵⁾

روایت 21

سرائر: محمد بن مسلم از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: در هر نماز در روزهای تشریق تکبیر گفته می شود. خدمت ایشان عرض کردم: چند بار تکبیر بگوییم؟ فرمود: هر چند بار که خواستی زیرا آن مقدر و محدود نیست. ⁽⁶⁾

توضیح

«قلت له کم» یعنی تعداد تکبیر پس از هر نماز چند است؟ پس امام فرمود: «انّه لیس بمفروض» یعنی تعیین شده و محدود نیست، با توجه به حدیثی که محمد بن مسلم از امام صادق یا امام باقر علیهما السلام روایت کرده و گوید: از ایشان در باره تکبیر پس از هر نماز پرسیدم. پس فرمود: هر چند بار که خواستی زیرا آن چیز تعیین شده ای نیست، یعنی در کلام. ⁽⁷⁾

و مقصود از فرموده اش: یعنی در کلام، این می باشد که مقصود از آن عدم تعیین در شمار نمازها نیست بلکه در عدم تعیین در تعداد ذکر است.

روایت 22

اقبال: ابان از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: هر کس یک شب از سه شب، قبر حسین علیه السلام را زیارت کند، گناهان گذشته و آینده اش آمرزیده می شود. او گوید: عرض کردم: آن کدام شب ها است؟ پس ایشان شب های عید قربان را بیان نمود. ⁽⁸⁾

توضیح

شاید مقصود از شب های قربان، شب عید و دو شب پس از آن باشد.

روایت 23

تفسیر امام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خداوند عزّ و جلّ از هر آنچه آفریده است برگزیده ها و بهترین هایی دارد. اما برگزیده هایش از میان شب ها، شب های جمعه و شب نیمه شعبان و شب قدر و شب عید فطر و قربان است و برگزیده هایش از میان روزها، روز جمعه

وَ الْأَعْیَادِ⁽¹⁾.

«24»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الطَّالَقَانِیِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ إِذَا کَانَ لَیْلَةُ الْفِطْرِ فَصَلِّ الْمَغْرِبَ ثَلَاثاً ثُمَّ اسْجُدْ وَ قُلْ فِی سُجُودِکَ یَا ذَا الطَّوْلِ یَا ذَا الْحَوْلِ یَا مُصْطَفِیَ مُحَمَّدٍ وَ نَاصِرَهُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اغْفِرْ لِی کُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ وَ نَسِیتُهُ وَ هُوَ عِنْدَکَ فِی کِتَابٍ مُبِینٍ- ثُمَّ تَقُولُ مِائَةَ مَرَّةٍ أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ .

وَ کَبِّرْ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ صَلَاةِ الْغَدَاةِ وَ صَلَاةِ الْعِیدِ کَمَا تُکَبِّرُ أَیَّامَ التَّشْرِیقِ تَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَبْلَانَا- وَ لَا تَقُلْ فِیهِ وَ رَزَقَنَا مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِنَّ ذَلِکَ فِی أَیَّامِ التَّشْرِیقِ ⁽²⁾.

الهدایة، عنه علیه السلام مرسلا: مثله إلی آخر الخبر⁽³⁾.

«25»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْإِیَادِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام قَالَ: مَا مِنْ عَمَلٍ أَفْضَلَ یَوْمَ النَّحْرِ مِنْ دَمٍ مَسْفُوکٍ أَوْ مَشْیٍ فِی بِرِّ الْوَالِدَیْنِ أَوْ ذِی رَحِمٍ قَاطِعٍ یَأْخُذُ عَلَیْهِ بِالْفَضْلِ وَ یَبْدَأُهُ بِالسَّلَامِ أَوْ رَجُلٍ أَطْعَمَ مِنْ صَالِحِ نُسُکِهِ وَ دَعَا إِلَی بَقِیَّتِهَا جِیرَانَهُ مِنَ الْیَتَامَی وَ أَهْلِ الْمَسْکَنَةِ وَ الْمَمْلُوکِ وَ تَعَاهَدَ الْأُسَرَاءَ⁽⁴⁾.

بیان

یأخذ علیه أی یمنعه عن العداوة بسبب الفضل و الإحسان من قولهم أخذ علی یده أی منعه أو یأخذ الحجة و یتمها علیه بفضله أو یشرع فی الفضل

و روزهای عید است. ⁽⁵⁾

روایت 24

مجالس صدوق: عبدالله بن فضل گوید: امام صادق علیه السلام به یکی از یارانش فرمود: چون شب عید فطر شود سه رکعت نماز مغرب را بخوان و سجده کن و در سجده ات بگو: ای صاحب بخشش و ای صاحب تغییر و جنبش و ای برگزیننده محمد و یاورش، بر محمد و آل محمد درود بفرست و هر گناهی که مرتکب شدم و آن را فراموش کردم و در نزد تو در نامه مبین محفوظ است، بر من بیامرز. سپس صد مرتبه می گویی: به سوی خدا توبه می کنم.

و پس از مغرب و عشاء و نماز صبح و نماز عید همان تکبیرات روزهای تشریق را بخوان و می گویی: «خدا بزرگ است، خدا بزرگ است، معبودی جز خدا نیست، و خدا بزرگ است، خدا بزرگ است، و سپاس خداوند را، خدا بزرگ است به سبب آنچه ما را به آن هدایت فرموده، و خدا بزرگ است بر آنچه ما را آفریده است.» و در آن نمی گویی: «و از گوشت حیوانات ما را روزی داده است» زیرا این عبارت در روزهای تشریق گفته می شود. ⁽⁶⁾

هدایه: از ایشان مانند همین حدیث تا پایان حدیث روایت شده است. ⁽⁷⁾

روایت 25

الخصال: ابان بن محمد از محمد بن علی علیهما السلام روایت می کند که فرمود: در روز عید قربان چیزی با فضیلت تر از پنچ چیز نیست: قربانی کردن، راه رفتن در جهت نیکی به پدر و مادر یا خویشاوندی که قطع رحم کرده تا با لطف کردن به او جلوی قطع رحم را بگیرد و در سلام، پیش دستی کند، یا مردی که از قربانی پاکش به دیگران غذا بدهد و در بقیه آن همسایگان یتیم و بیچاره و برده اش را دعوت کند و از اسیران دلجوئی کند. ⁽⁸⁾

توضیح

«یأخذ علیه» یعنی به سبب فضل و احسان او را از دشمنی بازدارد، که از این سخنشان گرفته شده: «أخذ علی یده» یعنی او را منع کرد. یا اینکه حجت را با لطف خویش به او، بر وی تمام کند. یا شروع به لطف و فضل کند

محتجا علیه من قولهم أخذ فی کذا أی شرع فالباء بمعنی فی و علی هذا یحتمل تعلق علیه بالفضل من صالح نسکه أی ذبیحته الطیبة و تعاهد الأسراء أی بنسکه أو مطلقا.

«26»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهما السلام قَالَ: کَانَ یُعْجِبُهُ أَنْ یُفَرِّغَ الرَّجُلُ نَفْسَهُ أَرْبَعَ لَیَالٍ مِنَ السَّنَةِ- أَوَّلَ لَیْلَةٍ مِنْ رَجَبٍ وَ لَیْلَةَ النَّحْرِ وَ لَیْلَةَ الْفِطْرِ وَ لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ ⁽¹⁾.

فقه الرضا، عن أبیه عن جعفر عن أبیه علیهم السلام: مثله.

المتهجد، عن وهب بن وهب: مثله ⁽²⁾.

«27»

الْخِصَالُ، عَنْ سِتَّةٍ مِنْ مَشَایِخِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ تَمِیمِ بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِی مُعَاوِیَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: التَّکْبِیرُ فِی الْعِیدَیْنِ وَاجِبٌ أَمَّا فِی الْفِطْرِ فَفِی خَمْسِ صَلَوَاتٍ یُبْتَدَأُ بِهِ مِنْ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ لَیْلَةَ الْفِطْرِ إِلَی صَلَاةِ الْعَصْرِ مِنْ یَوْمِ الْفِطْرِ وَ هُوَ أَنْ یُقَالَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَبْلَانَا- لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلی ما هَداکُمْ ⁽³⁾وَ فِی الْأَضْحَی بِالْأَمْصَارِ فِی دُبُرِ عَشْرِ صَلَوَاتٍ یُبْتَدَأُ بِهِ مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ یَوْمَ النَّحْرِ إِلَی صَلَاةِ الْغَدَاةِ یَوْمَ الثَّالِثِ وَ بِمِنًی دُبُرَ خَمْسَ عَشْرَةَ صَلَاةً یُبْتَدَأُ بِهِ مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ یَوْمَ النَّحْرِ إِلَی صَلَاةِ الْغَدَاةِ یَوْمَ الرَّابِعِ وَ یُزَادُ فِی هَذَا التَّکْبِیرِ- وَ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا رَزَقَنَا مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعَامِ ⁽⁴⁾.

«28»

الْعُیُونُ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ: فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ قَالَ التَّکْبِیرُ فِی الْعِیدَیْنِ وَاجِبٌ فِی

به عنوان اعتراض به او، که از این سخنشان گرفته شده: «اخذ فی کذا» یعنی فلان کار را آغاز نمود. پس حرف «باء» به معنای «فی» است و بر این اساس احتمال دارد «علیه» متعلق به «بالفضل» باشد. «من صالح نسکه» یعنی قربانی پاکش. «تعاهد الاسراء» یعنی با قربانی یا به طور مطلق از اسیران دلجویی کند.

روایت 26

قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدرش از علی علیهم السلام روایت می کند که ایشان بسیار می پسندید که انسان چهار شب خود را در سال، خالی کند - فراغت ایجاد کند -: اولین شب ماه رجب، و شب عید قربان، و شب عید فطر و شب نیمه شعبان. ⁽⁵⁾

فقه الرضا: امام رضا علیه السلام از پدرش از جعفر از پدرشان علیهم السلام این حدیث را روایت کرده است.

متهجّد: از وهب بن وهب همین حدیث روایت شده است. ⁽⁶⁾

روایت 27

الخصال: اعمش از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: تکبیر گفتن در دو عید (فطر و قربان) واجب است. در عید فطر در پنج نماز که از نماز مغرب شب عید فطر آغاز می شود و تا نماز عصر روز عید فطر ادامه دارد، تکبیرش این است: «اللَّه اکبر، اللَّه اکبر لا اله الّا اللَّه و اللَّه اکبر، و للَّه الحمد و اللَّه اکبر علی ما هدانا و الحمد للَّه علی أبلانا»؛ خداوند بزرگتر است خداوند بزرگتر است، معبودی جز خدا نیست و خداوند بزرگتر است و سپاس مخصوص خداوند است، خداوند بزرگتر است بر آنچه ما را بدان هدایت فرموده و سپاس مخصوص خداوند است بر آنچه ما را آفریده. زیرا که خداوند متعال می فرماید: «لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُکَبِّرُواْ اللّهَ عَلَی مَا هَدَاکُمْ.»⁽⁷⁾{ تا آن شمار را کامل سازید و خدا را به پاس آنکه رهنمونیتان کرده است به بزرگی بستایید.} و در عید قربان در دیگر شهرها پس از ده نماز گفته می شود که از نماز تکبیر ظهر روز عید قربان آغاز می شود و تا نماز صبح روز سوّم ادامه دارد و آنان که در منی هستند پس از پانزده نماز می گویند که از نماز ظهر روز عید قربان آغاز می شود و تا نماز صبح روز چهارم ادامه دارد که در این تکبیر این جمله افزوده می شود که: «اللَّه اکبر علی ما رزقنا من بهیمة الانعام». ⁽⁸⁾

روایت 28

عیون الاخبار: فضل بن شاذان از امام رضا علیه السلام در باره آنچه به مامون نوشت روایت می کند که فرمود: تکبیر در روز عید

الْفِطْرِ فِی دُبُرِ خَمْسِ صَلَوَاتٍ وَ یُبْدَأُ بِهِ فِی دُبُرِ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ لَیْلَةَ الْفِطْرِ وَ فِی الْأَضْحَی فِی دُبُرِ عَشْرِ صَلَوَاتٍ یُبْدَأُ بِهِ مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ یَوْمَ النَّحْرِ وَ بِمِنًی فِی دُبُرِ خَمْسَ عَشْرَةَ صَلَاةً⁽¹⁾.

بیان

هذان الخبران حجة الصدوق فی إضافة الظهرین و أضاف العید إلیها للأخبار الأخری.

«29»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، وَ کِتَابُ الْمَسَائِلِ، بِسَنَدَیْهِمَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّکْبِیرِ أَیَّامَ التَّشْرِیقِ هَلْ یَرْفَعُ فِیهِ الْیَدَیْنِ أَمْ لَا قَالَ یَرْفَعُ یَدَهُ شَیْئاً أَوْ یُحَرِّکُهَا .

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ التَّکْبِیرِ أَیَّامَ التَّشْرِیقِ أَ وَاجِبٌ هُوَ قَالَ یُسْتَحَبُّ فَإِنْ نَسِیَ فَلَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ ءٌ .

وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ یَدْخُلُ مَعَ الْإِمَامِ وَ قَدْ سَبَقَهُ بِرَکْعَةٍ فَیُکَبِّرُ الْإِمَامُ إِذَا سَلَّمَ أَیَّامَ التَّشْرِیقِ کَیْفَ یَصْنَعُ الرَّجُلُ قَالَ یَقُومُ فَیَقْضِی مَا فَاتَهُ مِنَ الصَّلَاةِ فَإِذَا فَرَغَ کَبَّرَ .

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی وَحْدَهُ أَیَّامَ التَّشْرِیقِ هَلْ عَلَیْهِ تَکْبِیرٌ قَالَ نَعَمْ وَ إِنْ نَسِیَ فَلَا بَأْسَ .

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْقَوْلِ فِی أَیَّامِ التَّشْرِیقِ مَا هُوَ قَالَ تَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا رَزَقَنَا مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعَامِ.

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ النِّسَاءِ هَلْ عَلَیْهِنَّ التَّکْبِیرُ أَیَّامَ التَّشْرِیقِ قَالَ نَعَمْ وَ لَا یَجْهَرْنَ بِهِ ⁽²⁾.

«30»

کِتَابُ الْمَسَائِلِ، لِعَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّکْبِیرِ فِی أَیَّامِ التَّشْرِیقِ قَالَ یَوْمَ النَّحْرِ صَلَاةَ الْأُولَی إِلَی آخِرِ أَیَّامِ التَّشْرِیقِ مِنْ

فطر و قربان واجب است و در عید فطر پس از پنج نماز گفتن تکبیر واجب است که ابتدای آن پس از نماز مغرب شب عید فطر است و در عید قربان پس از ده نماز است که ابتدای آن پس از نماز ظهر در روز قربانی است. و برای کسی که در منی حاضر باشد پس از پانزده نماز واجب است. ⁽³⁾

توضیح

این دو حدیث دلیل صدوق برای اضافه شدن دو ظهر بدان است. و در روایت های دیگر نماز عید را نیز بدان اضافه کرده است.

روایت 29

قرب الاسناد و کتاب مسائل: علی بن جعفر از برادرش علیهما السلام روایت می کند و فرمود: از ایشان در باره تکبیر در روزهای تشریق پرسیدم که آیا در هنگام تکبیر دو دست بلند کند یا نه؟ فرمود: کمی دستش را بلند کند یا آن را تکان دهد .

و از ایشان در باره تکبیر در روزهای تشریق پرسیدم که آیا واجب است؟ فرمود: مستحب است. پس اگر آن را فراموش کرد باکی بر او نیست.

و از ایشان در باره مردی پرسیدم که همراه با امام جماعت وارد می شود درحالی که امام یک رکعت از او پیشی گرفته است و هنگامی که امام سلام داد تکبیر می گوید در روزهای تشریق آن مرد چه باید بکند؟ فرمود: بلند می شود و آنچه از نماز که از دستش رفته را قضا می کند و چون نماز را به پایان بُرد تکبیر می گوید.

و از ایشان در باره مردی پرسیدم که در روزهای تشریق به تنهایی نماز می گزارد آیا تکبیر بگوید؟ فرمود: بله، و اگر فراموش کند باکی بر او نیست.

و از ایشان پرسیدم در روزهای تشریق چه تکبیری گفته شود؟ فرمود: می گویی:«اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا رَزَقَنَا مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعَامِ». یعنی: خدا بزرگ است، خدا بزرگ است، معبودی جز خدا نیست، و خدا بزرگ است، خدا بزرگ است، و سپاس برای خداوند است، خدا بزرگ است به سبب آنچه ما را به آن هدایت فرموده، و خدا بزرگ است به سبب آنچه از گوشت حیوانات ما را روزی داده است.

و از ایشان در باره زنان پرسیدم که آیا آنان نیز در روزهای تشریق تکبیر بگویند؟ فرمود: بله و با صدای بلند تکبیر نگویند. ⁽⁴⁾

روایت 30

کتاب مسائل: علی بن جعفر از برادرش موسی علیهما السلام روایت می کند که از ایشان در باره تکبیر در روزهای تشریق پرسیدم. فرمود: روز قربانی در نماز اول تا آخرین روز ایام تشریق از

صَلَاةِ الْعَصْرِ یُکَبِّرُ یَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا رَزَقَنَا مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعَامِ.

وَ سَأَلْتُهُ عَنْ نَوَافِلِ أَیَّامِ التَّشْرِیقِ هَلْ فِیهَا تَکْبِیرٌ قَالَ نَعَمْ وَ إِنْ نَسِیَ فَلَا بَأْسَ ⁽¹⁾.

بیان

التکبیر بعد الظهرین فی الیوم الثالث لم أر به قائلا منا و ذهب إلیه جماعة من العامة و یمکن حمله علی التقیة و یمکن حمله علی من صلی الظهرین بمنی کما یومی إلیه بعض الأخبار و کذا رفع الیدین الوارد فی خبر قرب الإسناد لم أر مصرحا به.

«31»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی صَالِحٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَبِی ظَبْیَةِ عَنْ ثَوْرِ بْنِ وَبَرَةَ عَنِ الرَّبِیعِ بْنِ خُثَیْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله عَنْ جَبْرَئِیلَ عَنْ إِسْرَافِیلَ عَنْ رَبِّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنَّهُ قَالَ: مَنْ صَلَّی لَیْلَةَ الْفِطْرِ عَشْرَ رَکَعَاتٍ یَقْرَأُ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَ یَقُولُ فِی رُکُوعِهِ وَ سُجُودِهِ- سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ- ثُمَّ یَتَشَهَّدُ وَ یُسَلِّمُ بَیْنَ کُلِّ رَکْعَتَیْنِ فَإِذَا فَرَغَ مِنْهَا قَالَ أَلْفَ مَرَّةٍ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ ثُمَّ یَسْجُدُ وَ یَقُولُ فِی سُجُودِهِ- یَا حَیُّ یَا قَیُّومُ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ یَا رَحْمَانَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ رَحِیمَهُمَا یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ یَا إِلَهَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ اغْفِرْ لِی ذُنُوبِی وَ تَقَبَّلْ صَوْمِی وَ صَلَاتِی وَ قِیَامِی- فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ نَبِیّاً إِنَّهُ لَا یَرْفَعُ رَأْسَهُ مِنَ السُّجُودِ حَتَّی یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُ وَ یَتَقَبَّلَ مِنْهُ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ یَتَجَاوَزَ عَنْ ذُنُوبِهِ وَ إِنْ کَانَ قَدْ أَذْنَبَ سَبْعِینَ ذَنْباً کُلُّ ذَنْبٍ مِنْهُ أَعْظَمُ مِنْ ذُنُوبِ جَمِیعِ الْعِبَادِ .

قُلْتُ یَا جَبْرَئِیلُ أَ یَتَقَبَّلُ مِنْهُ خَاصَّةً شَهْرَ رَمَضَانَ أَوْ مِنْ جَمِیعِ عِبَادِهِ فِی بِلَادِهِ قَالَ نَعَمْ وَ الَّذِی بَعَثَکَ بِالْحَقِّ نَبِیّاً یَا مُحَمَّدُ إِنَّ مِنْ کَرَامَتِهِ عَلَی اللَّهِ وَ عِظَمِ مَنْزِلَتِهِ یَتَقَبَّلُ مِنْهُ وَ مِنْهُمْ وَ یَقْبَلُ مِنْ جَمِیعِ الْمُوَحِّدِینَ فِیمَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ صَلَاتَهُمْ

نماز عصر این تکبیر را می گویی:«اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا رَزَقَنَا مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعَامِ». و از ایشان در باره نوافل روزهای تشریق پرسیدم که آیا در آن ها نیز تکبیر گفته شود؟ فرمود: بله، و اگر فراموش شود اشکالی ندارد. ⁽²⁾

توضیح

کسی را در میان علمای ما ندیده ام که بگوید پس از دو نماز ظهر در روز سوم تکبیر است و گروهی از علمای اهل سنت بدان باور دارند و ممکن است آن را حمل بر تقیه نماییم و ممکن است حمل بر این شود که کسی در منی دو نماز ظهر را بخواند همانطور که برخی روایت ها بدان اشاره دارد. و همچنین بلند کردن دو دست در روایت قرب الاسناد در جایی ندیده ام که بدان تصریح شود.

روایت 31

ثواب الاعمال: عبد اللَّه بن مسعود از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم روایت کرده است که فرمود: جبرئیل از اسرافیل و او از پروردگار خود نقل کرده است که: هر کس در شب عید فطر، ده رکعت نماز بخواند، و در هر رکعت یک بار سوره حمد و ده بار سوره توحید را قرائت کند، و در رکوع و سجود خویش «سبحان اللَّه و الحمد للَّه، و لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ و اللَّه اکبر» بگوید، و پس از هر دو رکعت تشهّد بخواند و سلام دهد، و هنگامی که از نماز فارغ می شود هزار مرتبه «استغفر اللَّه و اتوب الیه» بگوید و بعد به سجده رفته و در سجده بگوید: «یَا حَیُّ یَا قَیُّومُ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ یَا رَحْمَانَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ رَحِیمَهُمَا یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ یَا إِلَهَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ اغْفِرْ لِی ذُنُوبِی وَ تَقَبَّلْ صَوْمِی وَ صَلَاتِی وَ قِیَامِی»ای زنده، ای پاینده و قائم بالذات، ای صاحب جلال و بخشندگی، ای رحمان دنیا و آخرت و مهربان به هر دوی آنها، ای بزرگوارترین بزرگواران، ای مهربانترین مهربانان، ای خدای گذشتگان و آیندگان! گناهانم را بیامرز، و روزه و نماز و عبادت مرا قبول فرما. رسول خدا فرمود: سوگند به آن که مرا به پیامبری مبعوث فرمود، سرش را از سجده بر نمی دارد مگر آنکه آمرزیده گردد و اعمال ماه رمضان از او قبول می شود، و خداوند از گناهان وی گذشت می کند حتی اگر هفتاد گناه مرتکب شده باشد، و هر گناه او از گناهان تمام بندگان بزرگ تر باشد.

رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم می فرماید: از جبرئیل پرسیدم: آیا تنها اعمال ماه رمضان مورد قبول واقع می شود یا از تمام بندگان خدا در هر جایی که زندگی می کنند؟ فرمود: آری سوگند به آنکه تو را به پیامبری مبعوث کرد ای محمّد، از منزلت و کرامت او در نزد خدا و عظمت مقامش در پیشگاه ربوبی از او و از آن ها و از تمام خداپرستان در میان شرق و مغرب عالم، نمازها

وَ صِیَامَهُمْ وَ یَغْفِرُ لَهُمْ ذُنُوبَهُمْ وَ یَسْتَجِیبُ دُعَاءَهُمْ بَعْدَ مَا یُحَیُّونَهُ وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ إِنَّ مَنْ صَلَّی هَذِهِ الصَّلَوَاتِ وَ اسْتَغْفَرَ هَذَا الِاسْتِغْفَارَ یَتَقَبَّلُ اللَّهُ صَلَاتَهُ وَ صِیَامَهُ وَ قِیَامَهُ وَ یَغْفِرُ لَهُ وَ یَسْتَجِیبُ دُعَاءَهُ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ فِی کِتَابِهِ- وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ-⁽¹⁾وَ قَالَ وَ الَّذِینَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ-⁽²⁾وَ قَالَ وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ-⁽³⁾وَ قَالَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کانَ تَوَّاباً⁽⁴⁾.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هَذِهِ هَدِیَّةٌ لِی وَ لِأُمَّتِی خَاصَّةً مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ لَمْ یُعْطِهَا أَحَداً مِنَ الْأَنْبِیَاءِ الَّذِینَ کَانُوا قَبْلِی وَ لَا غَیْرِهِمْ ⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ سَخْتَوَیْهِ بْنِ شَبِیبٍ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ عَنْ سُلَیْمَانَ التَّیْمِیِّ عَنْ أَبِی عُثْمَانَ النَّهْدِیِّ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِیِّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا مِنْ عَبْدٍ یُصَلِّی لَیْلَةَ الْعِیدِ سِتَّ رَکَعَاتٍ إِلَّا شُفِّعَ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ کُلِّهِمْ وَ إِنْ کَانُوا قَدْ وَجَبَتْ لَهُمُ النَّارُ قَالُوا وَ لِمَ ذَاکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ- قَالَ لِأَنَّ الْمُحْسِنَ لَا یَحْتَاجُ إِلَی الشَّفَاعَةِ إِنَّمَا الشَّفَاعَةُ لِکُلِّ هَالِکٍ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ تَقْرَأُ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ⁽⁶⁾.

الإقبال،: مثل الخبرین معا مع اختصار و روی الأول من کتاب الکافی غیر الکلینی أیضا⁽⁷⁾.

و روزه هایشان پذیرفته می شود و گناهانشان را می آمرزد و دعاهایشان مستجاب می شود پس از اینکه امر خدا را اطاعت کرده باشند، سوگند به آنکه تو را به حق به رسالت مبعوث فرمود، هر کس این نمازها را بخواند و این استغفار را انجام دهد، خداوند نماز و روزه و شب زنده داری او را می پذیرد، و او را می آمرزد و دعایش را برآورده می سازد، زیرا خداوند تبارک و تعالی در کتاب خود فرموده است: «وَاسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ» ⁽⁸⁾{ و از پروردگار خود آمرزش بخواهید، سپس به درگاه او توبه کنید.} و فرمود: «وَالَّذِینَ إِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُواْ أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُواْ اللّهَ فَاسْتَغْفَرُواْ لِذُنُوبِهِمْ وَمَن یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّهُ» ⁽⁹⁾{ و آنان که چون کار زشتی کنند، یا بر خود ستم روا دارند، خدا را به یاد می آورند و برای گناهانشان آمرزش می خواهند- و چه کسی جز خدا گناهان را می آمرزد؟} و فرمود: «وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» ⁽¹⁰⁾{ و از خدا طلب آمرزش کنید که خدا آمرزنده مهربان است.} و فرمود: «وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کَانَ تَوَّابًا» ⁽¹¹⁾{ و از او آمرزش خواه، که وی همواره توبه پذیر است.}

پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: این هدیه مخصوص من و امّت من است اعمّ از زنان و مردان، و به هیچ یک از پیامبران پیش از من و به غیر آنان داده نشده است. ⁽¹²⁾

و از همان کتاب از سلمان فارسی رحمه الله نقل شده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هیچ بنده ای شش رکعت نماز در شب عید نمی خواند مگر آنکه شفاعت او در مورد خانواده اش، هر چند آتش جهنّم بر آنها واجب شده باشد، پذیرفته می شود. پرسیدند: این برای چیست؟ رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: زیرا نیکوکار نیازی به شفاعت ندارد، و شفاعت برای هلاک شدگان است. محمد بن الحسین (مؤلف این کتاب) می گوید: باید در هر رکعت، پنج بار قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خوانده شود. ⁽¹³⁾

اقبال: این دو حدیث با هم با اختصار در این کتاب آمده است و حدیث اول در کتاب الکافی (نه کافی کلینی) نیز آمده است. ⁽¹⁴⁾

«32»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَکْرٍ الْفَارِسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَحْیَا لَیْلَةَ الْعِیدِ لَمْ یَمُتْ قَلْبُهُ یَوْمَ تَمُوتُ الْقُلُوبُ ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَحْیَی بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ فَضَالَةَ عَنْ عِیسَی بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ کُرْدُوسٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَحْیَا لَیْلَةَ الْعِیدِ وَ لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ لَمْ یَمُتْ قَلْبُهُ یَوْمَ تَمُوتُ الْقُلُوبُ ⁽²⁾.

«33»

فِقْهُ الرِّضَا علیه السلام: قَالَ أَکْثِرُوا مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ الصَّلَاةِ عَلَی رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله فِی لَیْلَةِ الْفِطْرِ فَإِنَّهُ لَیْلَةٌ یُوَفَّی فِیهَا الْأَجِیرُ أَجْرَهُ.

وَ أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ وَ عَلَا یُعْتِقُ فِی أَوَّلِ لَیْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ سِتَّ مِائَةَ أَلْفَ عَتِیقٍ مِنَ النَّارِ فَإِذَا کَانَ الْعَشْرُ الْأَوَاخِرُ أَعْتَقَ کُلَّ لَیْلَةٍ مِنْهُ مِثْلَ مَا أَعْتَقَ فِی الْعِشْرِینَ الْمَاضِیَةِ فَإِذَا کَانَ لَیْلَةُ الْفِطْرِ أَعْتَقَ مِنَ النَّارِ مِثْلَ مَا أَعْتَقَ فِی سَائِرِ الشَّهْرِ .

وَ اجْتَهِدُوا فِی لَیْلَةِ الْفِطْرِ فِی الدُّعَاءِ وَ السَّهَرِ وَ صَلُّوا رَکْعَتَیْنِ تَقْرَءُونَ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی- بِأُمِّ الْکِتَابِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ أَلْفَ مَرَّةٍ وَ فِی الثَّانِیَةِ مَرَّةً وَاحِدَةً وَ قَدْ رُوِیَ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ مِائَةَ مَرَّةٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ .

وَ قَالَ علیه السلام إِذَا کَانَ لَیْلَةُ الْفِطْرِ صَلَّیْتَ الْمَغْرِبَ ثَلَاثاً وَ سَجَدْتَ وَ قُلْتَ یَا ذَا الطَّوْلِ وَ یَا ذَا الْجُودِ وَ یَا ذَا الْحَوْلِ یَا مُصْطَفِیَ مُحَمَّدٍ وَ نَاصِرَهُ صَلِّ یَا اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِهِ وَ سَلِّمْ وَ اغْفِرْ لِی کُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ نَسِیتُهُ وَ هُوَ عِنْدَکَ فِی کِتَابٍ مُبِینٍ- ثُمَّ تَقُولُ مِائَةَ مَرَّةٍ أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ .

وَ کَبِّرْ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ الْغَدَاةِ وَ لِصَلَاةِ الْعِیدِ وَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ کَمَا تُکَبِّرُ أَیَّامَ التَّشْرِیقِ تَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا

روایت 32

ثواب الاعمال: انس گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس شب عید را احیا کند (به شب زنده داری و عبادت بگذراند) روزی که همه دل ها می میرند دل او هر گز نمی میرد.

و از همان کتاب از ابن کردوس از پدرش روایت شده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس شب عید و شب نیمه شعبان را احیا کند (به شب زنده داری و عبادت بگذراند) روزی که همه دل ها می میرند دل او هر گز نمی میرد.

روایت 33

فقه رضا: امام رضا علیه السلام فرمود: در شب عید فطر بسیار خداوند عزّ و جلّ را ذکر کنید و بسیار بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درود بفرستید زیرا آن شبی است که کارگر حقوق خود را به تمام و کمال می گیرد.

و از امام عالم علیه السلام روایت می کنم که فرمود: خداوند بزرگ و عزیز و بلندمرتبه در اولین شب ماه رمضان ششصد هزار آزاده شده از آتش را آزاد می کند و چون دهه آخر ماه رمضان فرا رسد در هر شب از آن به مانند آنچه در بیست روز گذشته ماه آزاد کرده است، آزاد می کند و چون شب عید فطر فرا برسد به مانند آنچه در روزهای دیگر ماه آزاد کرده، از آتش آزاد می کند. و در شب عید فطر برای دعا و شب زنده داری بکوشید و دو رکعت نماز بخوانید؛ در رکعت اول سوره ام الکتاب (حمد)، و هزار مرتبه سوره قل هو الله احد را بخوانید و در رکعت دوم (سوره حمد) و یک مرتبه سوره قل هو الله احد را بخوانید. و چهار رکعت نیز روایت شده که در هر رکعت صد مرتبه سوره قل هو الله احد خوانده شود.

و فرمود: چون شب عید فطر فرا برسد نماز مغرب را می خوانی و سجده می کنی و می گویی: «ای صاحب بخشش و ای صاحب تغییر و جنبش و ای برگزیننده محمد و یاور او، بر محمد و آل محمد درود بفرست و هر گناهی که مرتکب شدم و آن را فراموش کردم و در نزد تو در نامه مبین محفوظ است، بر من بیامرز.»

سپس صد مرتبه می گویی: «أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ» به سوی خدا توبه می کنم.

و پس از نماز مغرب و عشاء و صبح و نماز عید و ظهر و عصر تکبیر بگو به همان صورتی که در روزهای تشریق تکبیر می گویی. پس می گویی: اللَّه اکبر، اللَّه اکبر لا اله الّا اللَّه و اللَّه اکبر، و للَّه الحمد و اللَّه اکبر علی ما هدانا