مشخصات کتاب

سرشناسه : بیابانی اسکوئی، محمد، 1341 -

Biabani Oskouei, Mohammad

عنوان قراردادی : انسان و معاد .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : خلاصه دروس عقاید: معاد/محمد بیابانی اسکویی ؛ به اهتمام محمدهاشم رسولی.

مشخصات نشر : مشهد : انتشارات ولایت ، 1397.

مشخصات ظاهری : 146 ص.

شابک : 300000 ریال:ج. 5:978-964-6172-87-6 ؛ دوره:978-964-6172-05-0

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : معاد

Resurrection (Islam)

شیعه -- اصول دین

Shi'ah -- *Pillars of Islam

شناسه افزوده : رسولی، محمدهاشم، 1364 -

رده بندی کنگره : BP226/2/ب93الف8014 1397

رده بندی دیویی : 297/466

شماره کتابشناسی ملی : 5272470

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

خلاصه دروس عقاید: معاد

محمد بیابانی اسکویی؛ به اهتمام محمد هاشم رسولی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

«ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ »

علم و معرفت بزرگ ترین و بهترین نعمت الهی است که خداوند متعال آن را به بندگان صالح خویش عطا می فرماید و آن ها را در مسیر عبودیت و کمال بندگی به سوی خود با آن یاری می کند. بزرگ ترین افتخار بندگان خدا برخورداری آنها از این نعمت گرانسنگ است. عالمان ربانی و عارفان حقیقی کسانی هستند که در راه بندگی خدا همواره پیامبران الهی و امامان معصوم (علیهم السّلام) را چراغ راه خویش قرار داده و از سلوک طریق علمی و عملی آنها هیچ وقت احساس خستگی به خود راه نداده و از هر طریق دیگری غیر از راه امامان معصوم (علیهم السّلام) دوری و بیزاری می جویند.

این بنیاد با هدف احیای آثار چنین بزرگانی که در طول تاریخ تشیع همواره مدافع و پشتیبان معارف اصیل وحیانی و علوم راستین اهل بیت (علیهم السّلام) بوده اند، تشکل می یابد.

امید است با توجهات خاص حضرات معصومین در این راه توفیق یارشان باشد تا بتوانند قدم های مثبت مهمی در احیای آثار ارزشمند آن بزرگان با شرایط روز بردارند.

عالم آل محمد

Infoqalertalimohamad.com

اللّٰهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الحَسَنِ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَعَلَیٰ آبائِهِ فِی هٰذِهِ السَّاعَةِ وَفی کُلِّ ساعَةٍ وَلِیّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْناً حَتَّیٰ تُسْکِنَهُ أَرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیها طَوِیلاً.

فهرست مطالب

پیشگفتار....11

مقدمه ......13

فصل اوّل: آفرینش انسان ...15

درس اوّل: شکل گیری عالم وخلقت انسان........17

ابتدای شکل گیری عالم .........19

مراحل خلقت انسان ......22

الف) عالم ارواح........22

ب) عالم ذرّ...... ......24

نکاتی در مورد روح و بدن انسان .........26

ج) دنیا.........35

خلقت انسان از خاک ....35

خودآزمایی......39

فصل دوّم: بازگشت انسان ....41

درس دوم: معاد.......43

معنای معاد....45

اهمیّت معاد.......45

آثار اعتقاد به معاد......46

لزوم و ضرورت وجود معاد.........47

معاد در سایر ادیان ...50

معاد حیوانات .....51

امکان معاد........53

شبهات منکران معاد......... ......58

1.استخوان های پوسیده دوباره زنده نمی شوند.....58

خودآزمایی......63

درس سوم: کلیدواژه های بحث معاد در قرآن .....65

«مرگ». .......65

کلید واژه های بحث معاد در قرآن........67

مرگ ...... ...73

الف) معنای احتضار...76

ب) حضور پیامبر (صلّی الله علیه وآله ) و اهل بیت (علیهم السّلام) در کنار محتضر....77

ج) چهره فرشته مرگ به هنگام قبض روح.........78

د) کیفیّت قبض روح مؤمن و فاجر.......79

ه) حکمت راحت یا سخت جان دادن مؤمن و کافر..81

و سختی انتقال از دنیا.........82

خودآزمایی....85

درآمد...87

درس چهارم: برزخ و قیامت.....89

برزخ .......91

قیامت .......108

خودآزمایی......115

درس پنجم: کیفر اعمال.........117

شفاعت...128

بهشت و جهنّم .....128

خلود........137

خودآزمایی.......137

فهرست منابع و مآخذ.......139

پیشگفتار

از آنجا که اعتقادات مذهبی همواره در طول تاریخ مذاهب در معرض شبهات و انحرافات بوده وهست برهمه شیعیان لازم است برای تحفظ بر اصالت اصول اعتقادی خویش، همواره اعتقادات خویش را با منابع اصیل آن (یعنی قرآن و روایات معصومین (علیهم السّلام) تطبیق کرده و هرگونه کاستی و فزونی و انحرافات را از آن ها زدوده و در مقابل شبهات منحرفان از اصول مذهب خود دفاع کرده و آنها را با سلامت کامل به نسل های بعدی انتقال دهیم.

مجموعه ای که پیش روی طالبان علم و دانش قرار دارد خلاصه ای در اصول اعتقادات شیعه امامیه است که بر اساس آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت (علیهم السّلام) شکل گرفته است . نویسنده سعی کرده است با دسته بندی مناسب آیات قرآن واحادیث معصومان (علیهم السّلام) مخاطب خویش را با اصول صحیح اعتقادی امامیه در توحید و نبوت و عدل و امامت و معاد آشنا کند.

این مجموعه خلاصه ای از پنج جلد کتاب مفصّل در همین موضوعات است که پیش از این بارها چاپ و منتشر گردیده است.

ضمن تشکر از حُسن عنایت مخاطبان ارجمند و التماس دعای خیر از این عزیزان، تقاضای نگارنده این است که با پیشنهادات و انتقادات سازنده خویش ما را در بهبود و اصلاح این مجموعه یاری نمایید.

در خاتمه از فاضل ارجمند و دوست گرامی جناب آقای حجة الاسلام و المسلمین شیخ هاشم رسولی که با زحمات فراوان، تلخیص و نگارش این اثر را به عهده گرفته و به انجام رساندند تشکر و قدردانی می کنم. از خداوند متعال برای خود و ایشان و همه شیعیان امامان معصوم (علیهم السّلام) استدعای سلامت کامل در دنیا و آخرت با اعتقادی سالم و عالمانه و عارفانه دارم . به امید آن روزی که پرچمدار عدل کامل از پشت پرده غیبت برون آید و همه عالم را پر از عدل و داد و نور و روشنایی کند.

و چه خوب است که خداوند رؤوف و مهربان آن زمان را هر چه زودتر روزی بندگان خویش کند تا در سایه حاکمیت آن بزرگوار تعالیم دینی از غربت بیرون آمده و عبودیت همه جای زمین را در بر بگیرد. وآخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمین.

98/2/17

محمد بیابانی اسکویی

مقدمه

از آن جایی که موضوع «چگونگی شکل گیری انسان در مراحل مختلف آفرینش او» با بحث معاد در ارتباط بوده و عدم درک صحیح از این موضوع موجب بروز اشکالاتی در فهم معاد می شود، لازم است پیش از پرداختن به بحث معاد، آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت (علیهم السّلام) را درباره آفرینش انسان و سایر موجودات مورد بحث و بررسی قرار دهیم تا با شناخت صحیح از مراحل آفرینش و به دنیا آمدن انسان، مباحث مربوط به بازگشت آن را بهتر و روشن تر دنبال کنیم. لذا بحث معاد را در دو فصل پی خواهیم گرفت. در فصل اوّل به بررسی «آفرینش انسان» خواهیم پرداخت و در فصل دوم مباحث مربوط به بازگشت انسان» بررسی خواهد شد.

فصل اوّل : آفرینش انسان

اشاره

درس اوّل: شکل گیری عالم وخلقت انسان

اشاره

ابتدای شکل گیری عالم

1. آب مادّه اصلی همه موجودات مادّی

همان طور که در بحث عدل الهی نیز بیان نمودیم ، آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت (علیهم السّلام)به روشنی گویای این مطلب هستند که اصل همه مخلوقات اعمّ از دنیوی و اخروی آب⁽¹⁾می باشد.⁽²⁾بدین معنی که همه مخلوقات از آب خلق شده اند، امّا خود آب از چیزی خلق نشده است، بلکه «لا من شیء» آفریده شده است. وامّا معرّفی نور پیامبر (صلّی الله علیه وآله )یا عقل ویا مشیّت به عنوان نخستین مخلوق الهی در برخی روایات، بدان جهت است که این موارد از آب خلق نشده اند و سنخ آن ها متفاوت از سنخ آب می باشد؛ چراکه آب در ذات خود

فاقد هرگونه نور و علم و عقل می باشد و در نتیجه جوهر اصلی همه آفریدگانی است که در ذات خود فاقد نور و علم و عقل هستند، در حالیکه عقل و نور پیامبر گرامی اسلام (صلّی الله علیه وآله ) حقیقت نور و علم اند نه آنکه فاقد آن باشند. در مورد مشیّت نیز باید گفت که جوهر همه خلایق نبوده و همه موجودات از آن خلق نشده اند، بلکه همه مخلوقات به مشیّت خلق شده اند.

امام صادق (علیه السّلام) در این باره می فرمایند:

خَلَقَ اَللَّهُ اَلْمَشِیَّةَ بِنَفْسِهَا ثُمَّ خَلَقَ اَلْأَشْیَاءَ بِالْمَشِیَّةِ .⁽¹⁾

خداوند مشیّت را به خود مشیّت آفرید، سپس اشیاء را به مشیّت خلق کرد.

بدین ترتیب روشن می شود روایاتی که مشیّت و عقل و نور پیامبر(صلّی الله علیه وآله ) را به عنوان اوّلین مخلوق خداوند معرّفی می نمایند، با روایاتی که آب را نخستین مخلوق الهی و اصل همه موجودات می دانند، تعارض و منافاتی ندارند. همچنین با استفاده از روایاتی که در تفسیر آیه «وَکَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ »⁽²⁾وارد شده اند، می توان به جمع بندیِ روشنی میان این دو دسته از روایات دست یافت. بنابر این روایات، خدای تعالی همان زمان که آب را خلق نمود، عرش الهی که همان علم و دین می باشد را به آن عطا فرمود و آب حامل عرش الهی و در نتیجه دارای علم و قدرت و اختیار و حیات گردید.

2. منشأ پدید آمدن اختلاف ها در موجودات

همان گونه که در بحث عدل الهی نیز بیان شد، پس از آنکه علم و دین به آب عطا شد و آب دارای قدرت و اختیار گردید، خدای تعالی آن را مورد آزمایش قرار داد و همین تکلیف و آزمایش الهی منشأ اصلی پیدایش اختلاف در موجودات شد. به عبارت دیگر، اختلافات و تفاوت های موجود در مخلوقات، به واسطه تکلیف و آزمایش الهی و بر اساس میزان اطاعت و عصیان آنها پدید آمده است. توضیح بیش تر این مطلب و روایات مربوط به آن، در بحث عدل الهی طرح و بررسی گردید. در روایتی امام رضا (علیه السّلام) چگونگی به وجود آمدن اشیای مختلف از یک جوهر اصلی را همانند پدید آمدن شراب از سرکه و خروج شیر خالص از میان خون و مدفوع و به وجود آمدن انسان از نطفه دانسته اند و با بیان این تمثیل ها خواسته اند استبعادی که در این زمینه در ذهن راوی بوده است را برطرف نمایند. ⁽¹⁾

مراحل خلقت انسان

الف) عالم ارواح

بر مبنای آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت (علیهم السّلام) ، اینکه انسان پیش از ورود به این دنیا وجود داشته و در عوالم دیگری بوده است، امری مسلّم می باشد که جای هیچ گونه شک و تردیدی در آن وجود ندارد. یکی از این عوالم که در بحث توحید نیز به آن اشاره نمودیم، عالم ارواح و یا عالم اظلّه می باشد. به تصریح روایات، ارواح آدمیان پیش از تعلّق به بدن هایشان در این عالم وجود داشته و از یکدیگر متمایز و دارای درک و شعور و اختیار و آزادی بوده اند. ارواح آدمیان در این عالم مورد امتحان الهی قرار گرفته و به دو گروه اطاعت کنندگان و عاصیان تقسیم شدند. رسول خدا (صلّی الله علیه وآله ) در مورد این عالم می فرمایند:

خَلَقَ اللَّهُ الْأَرْوَاحَ قَبْلَ الْأَجْسَادِ بِأَلْفَیْ عَامٍ، ثُمَّ أَسْکَنَهَا الْهَوَاءَ، فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا ثَمَّ، ائْتَلَفَ هَاهُنَا؛ وَ مَا تَنَاکَرَ ثَمَّ، اخْتَلَفَ هَاهُنَا..⁽¹⁾

خدای تعالی ارواح را دو هزار سال پیش از بدن ها آفرید، سپس آن ها را در هوا ساکن کرد. پس روح هایی که در آن جا با هم آشنایی داشتند در این جا ائتلاف دارند و آن هایی که در آن جا از هم نفرت داشتند در این جا نیز با هم اختلاف دارند.

بنابر این روایت شریف و روایات مشابه دیگری که در مورد عالم ارواح وارد شده اند، دوستی و انس و الفت ارواح در آن عالم و همچنین اختلاف و دشمنی آن ها در آن جا، در ائتلاف و اختلاف میان انسان ها در این دنیا تأثیر داشته است .

امیرالمؤمنین (علیه السّلام) در این باره در وصیّت خویش به فرزندانشان می فرمایند:

یا بَنِیَّ ، إنَّ القُلوبَ جُنودٌ مُجَنَّدَةٌ ، تَتَلاحَظُ بِالمَوَدَّةِ وتَتَناجی بِها ، وکَذلِکَ هِیَ فِی البُغضِ ؛ فَإِذا أحبَبتُمُ الرَّجُلَ مِن غَیرِ سَبقٍ مِنهُ إلَیکُم فَارجوهُ ، وإذا أبغَضتُمُ الرَّجُلَ مِن غَیرِ سوءٍ سَبَقَ مِنهُ إلَیکُم فَاحذَروهُ.⁽¹⁾

ای فرزندانم! همانا قلب ها (= روح ها) لشکریانی آراسته بودند و به خاطر دوستی به همدیگر توجّه داشتند و با یکدیگر راز دل می گفتند. در دشمنی هم نظیر همین موضوع جریان داشت. پس چنانچه بدون هیچ سابقه ای کسی را دوست داشتید، به او امیدوار باشید و اگر بدون هیچ پیشینهای شخصی را دشمن داشتید، از او بپرهیزید.

روایات و احادیثی که در مورد خلقت ارواح پیش از ابدان از ائمّه (علیهم السّلام) نقل گشته به حدّی فراوان است که حتّی صدرالدین شیرازی با وجود اعتقادش بر عدم تقدّم خلقت ارواح برابدان، این مسأله را به جهت کثرت روایاتش از ضروریّات مذهب امامیّه دانسته است .⁽²⁾

ب) عالم ذرّ

اشاره

یکی دیگر از عوالمی که انسان پیش از ورود به این دنیا در آن حضور داشته است، عالم ذرّ می باشد که با تعابیر دیگری همچون عالم عهد، عالم میثاق و عالم ألست نیز در روایات به آن اشاره شده است. همان طور که در بحث توحید درباره این عالم توضیح دادیم، کثرت آیات و روایاتی که در این بحث وجود دارد نیز به حدّی است که در وجود چنین عالمی جای هیچ گونه شک و تردیدی باقی نمی ماند. بر مبنای این آیات و روایات، خداوند متعال در این عالم تمام فرزندان حضرت آدم (علیه السّلام) را به صورت ذرّه هایی از پشت آن حضرت خارج نموده و پس از آنکه خود را به آنان شناساند، از آنان در مورد ربوبیّت خویش و اطاعت از پیامبران و اوصیای آن ها عهد و پیمان گرفت و آنان به این امر اقرار نمودند. پس در این عالم نیز آدمیان مورد امتحان الهی قرار گرفتند. در مورد کیفیّت خروج بنی آدم از پشت آن حضرت در عالم ذرّ و حکمت برگزاری امتحان آن عالم، در بحث توحید مطالبی بیان شد. همچنین برخی از آیات و روایات مربوط به عالم ذرّ در آن جا مورد بررسی قرار گرفت. وامّا آنچه مربوط به بحث مراحل خلقت انسان می شود، این نکته است که بر مبنای روایات، ترکیب ارواح وابدان آدمیان در عالم ذرّ صورت گرفته است. خدای تعالی در این عالم هر روح را در بدنی که از پیش برای آن مقدّر نموده بود

قرار داد و پس از این ترکیب، به آنها علم و شعور و اختیار عطا فرمود و از آن ها در مورد ربوبیّت خویش و رسالت پیامبرانش عهد و پیمان گرفت. امام صادق (علیه السّلام) در مورد تعلّق ارواح به ابدان و حکمت آن می فرمایند:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلِمَ أَنَّ الْأَرْوَاحَ فِی شَرَفِهَا وَ عُلُوِّهَا مَتَی مَا تُرِکَتْ عَلَی حَالِهَا نَزَعَ أَکْثَرُهَا إِلَی دَعْوَی الرُّبُوبِیَّهْ دُونَهُ عَزَّوَجَلَّ فَجَعَلَهَا بِقُدْرَتِهِ فِی الْأَبْدَانِ الَّتِی قَدَّرَ لَهَا فِی ابْتِدَاءِ التَّقْدِیرِ نَظَراً لَهَا وَ رَحْمَهْ بِهَا .⁽¹⁾

همانا خدای تبارک و تعالی دانست که اگر روح ها با برتری و بلندی ای که دارند به حال خود رها شوند، بیش ترشان بدون توجّه به خدا ادّعای ربوبیّت خواهند کرد. از این رو به قدرت خویش و از سر علاقه و رحمت به ارواح، آن ها را در بدن هایی قرار داد که در ابتدای تقدیر برای آنان مقدر ساخته بود.

از این روایت مشخّص می شود که تعلّق ارواح به ابدان نه در عالم ارواح صورت گرفته و نه مربوط به این دنیا می شود، بلکه در عالم ذرّ واقع شده است؛ چراکه اوّلاً بر مبنای روایات، فاصله بین خلقت ارواح و ابدان دو هزار سال بوده است و ثانیاً تعلّق ارواح به ابدان - همچون خلقت ارواح - در یک زمان واحد صورت گرفته است، و این در حالی است که حضور آدمیان در این دنیا، به تدریج و با فاصله از هم صورت می گیرد.

بنابر روایات اهل بیت (علیهم السّلام)، پس از آنکه خدای تعالی اروح و ابدان آدمیان را ترکیب نمود و از آنان عهد و پیمان گرفت، مجدّداً آنان را در پشت حضرت آدم (علیه السّلام) جمع کرد و آنان از صلبی به صلب دیگر منتقل شدند تا در زمان خاصّی که از پیش برایشان مقدّر شده بود به این دنیا بیایند. امام حسین (علیه السّلام) در دعای روز عرفه به این عبور از اصلاب اشاره نموده و می فرمایند:

ابْتَدَأْتَنِی بِنِعْمَتِکَ قَبْلَ أَنْ أَکُونَ شَیْئاً مَذْکُوراً وَ خَلَقْتَنِی مِنَ التُّرَابِ، ثُمَّ أَسْکَنْتَنِی الْأَصْلَابَ أَمْناً لِرَیْبِ الْمَنُونِ وَ اخْتِلَافِ الدُّهُورِ و السّنِین، فَلَمْ أَزَلْ ظَاعِناً مِنْ صُلْبٍ إِلَی رَحِمٍ.⁽¹⁾

به نعمت خویش [خلقت] مرا آغاز کردی، پیش از آنکه ذکری از من در میان باشد. مرا از خاک آفریدی سپس در اصلاب منزل دادی تا از حوادث روزگار و گردش دوران و گذشت سال ها در امان باشم. پس همواره از صلبی به رحمی در حال انتقال بودم.

نکاتی در مورد روح و بدن انسان

اشاره

اکنون که در مورد زمان و محلّ ترکیب روح و بدن انسان آگاهی پیدا کردیم، شایسته است مباحثی را نیز در مورد حقیقت روح و بدن و کیفیّت ترکیب آن ها و همچنین نقش هریک در حقیقت انسان، به صورت خلاصه و در قالب چند نکته مطرح نماییم:

1. حقیقت روح و بدن و تفاوت میان آن دو

براساس روایات اهل بیت (علیهم السّلام) ، روح و بدن انسان نیز همانند سایر مخلوقات مادّی از جوهر اصلی یعنی آب خلق شده اند. پس معلوم می شود که روح انسان، مجرّد نبوده و عینیّت و اتّحادی بین آن و عقل و علم وجود ندارد؛ چراکه اوّلاً جوهر اصلی روح که همان آب می باشد، در ذات خود فاقد نور و علم بوده و نور و علم به آن عطا شده است. ثانیاً همه ما با مراجعه به خویش در می یابیم که هر روز بر علم ما افزوده می شود و یا از آن کم می شود، و این نشان دهنده آن است که روح ما عین علم و عقل نیست. در قرآن کریم نیز به این نکته اشاره شده که علم و دانش برخی از انسان ها با رسیدن به مراحل نهایی حیاتشان از آنها گرفته می شود:

« وَمِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلَی أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلَا یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئًا »⁽¹⁾

و برخی از شما به پست ترین مرحله عمر می رسند، تا آن جا که بعد از دانایی، چیزی ندانند.

از روایاتی که بیانگر عدم اتّحاد عقل و روح است، این حدیث از امام صادق (علیه السّلام) است که آن حضرت می فرمایند:

أنَّ الَّذِی عَایَنَ تِلْکَ الأَشْیَاءَ وَ حَفِظَهَا فِی مَنَامِکَ قَلْبُکَ الَّذِی جَعَلَ اللهُ فَیهِ الْعَقْلَ الَّذِی احْتَجَّ بِهِ عَلَی الْعِبَادِ. ⁽²⁾

همانا آنچه در خواب این اشیاء را می بیند و حفظ می کند ، قلب (=روح) توست که خدا عقل را در آن قرار داده است؛

[عقلی] که به واسطه آن بر بندگان احتجاج می کند.

آن حضرت در روایت دیگری در مورد تفکّر می فرمایند:

إنَّ الْقَلْبَ یُفَکِّرُبِالْعَقْلِ الَّذِی فِیهِ.⁽¹⁾

همانا قلب به واسطه عقلی که در آن است تفکّر می کنند . روشن است که مراد از قلب در این روایات، تکّه گوشت صنوبری شکلی که یکی از اعضای بدن است نمی باشد، بلکه منظور از آن روح آدمی است.

تا این جا دانستیم که روح و بدن هر دو مادّی بوده و جوهر اصلی هردوی آنها آب می باشد، لکن این اشتراک به این معنا نیست که هیچ تفاوتی بین آن دو وجود ندارد؛ چراکه همان گونه که پیش از این گفتیم، اگرچه همه خلایق در جوهر اصلی یعنی آب اشتراک دارند، ولی به واسطه عوارضی که بر آن ها عارض شده ، دارای مراتب مختلفی بوده و با هم متفاوت می باشند. یکی از تفاوت هایی که در روایات به آن اشاره شده، آن است که روح جسمی لطیف و رقیق می باشد و بدن جسمی غلیظ و متراکم . امام صادق (علیه السّلام) در این باره می فرمایند:

الرُّوحُ جِسمٌ رَقِیقٌ قد اُلبِسَ قالَبا کثیفا.⁽²⁾

روح جسمی لطیف است که قالب غلیظی بر آن پوشانده شده است.

آن حضرت در حدیث دیگری درباره روح می فرمایند:

الرُّوحُ فَحَیَاتُهَا عِلْمُهَا وَ مَوْتُهَا جَهْلُهَا وَ مَرَضُهَا شَکُّهَا وَ صِحَّتُهَا یَقِینُهَا وَ نَوْمُهَا غَفْلَتُهَا وَ یَقَظَتُهَا حِفْظُهَا.⁽¹⁾

حیات روح علم آن و مرگش جهل آن است. مرض و آن شکّش وسلامتی اش یقینش می باشد. خواب آن غفلتش و بیداری آن عقل و حفظش است.

بدین ترتیب معلوم می شود که اگرچه روح نیز همانند بدن دارای مرگ و حیات و خواب و بیداری و سلامتی و بیماری می باشد، ولی به جهت تفاوت روح و بدن، تمام این موارد در روح و بدن متفاوت بوده و با هم فرق می کنند.

2. کیفیت قرار گرفتن روح در بدن

گفتیم که روح و بدن دو موجود مستقل و جدا از هم هستند که با وجود اشتراک در اصل مادّی، از نظر لطافت و رقّت با یکدیگر متفاوت می باشند. بنابراین، ترکیب میان آن دو به صورتی نیست که با هم یکی شوند، بلکه ترکیبشان به صورت انضمامی می باشد. یعنی روح به بدن متعلّق گشته و به آن احاطه دارد، نه آن که با آن درآمیخته باشد. امام صادق (علیه السّلام) در این باره می فرمایند:

إنّ الأرواحَ لا تُمازِجُ البَدَنَ و لا تُواکِلُهُ ، و إنّما هِی کِلَلٌ لِلبَدَنِ مُحِیطَةٌ به . ⁽²⁾

همانا روح ها با بدن درنمی آمیزند و به آن وابسته نیستند ، بلکه روح به بدن تعلّق می گیرد و محیط بر آن می شود.

3. نقش روح و بدن در حقیقت انسان

شکّی نیست که انسان موجودی مرکّب از روح و بدن می باشد و هیچ یک از روح و بدن به تنهایی، انسان نیستند، بلکه هر کدام جزئی از آن می باشند. به همین جهت است که وقتی می خواهیم یکی از آن دو را به طور مشخّص و معیّن بیان نماییم، با اضافه به کار برده و می گوییم: «روح من» یا «بدن من». اگرچه نقش روح در حقیقت انسان مهم تر و اساسی تراز بدن است، لکن هیچ کدام از این دو در تحقّق حقیقت انسان بی نیاز از دیگری نبوده و هردو نقشی اساسی در انسانیّتِ انسان دارند. جناب سلمان رحمة الله علیهِ نقش روح و بدن را درباره کارهای انسان به دو شخص نابینا و زمین گیر تشبیه کرده و می گوید:

مَثل روح و بدن نظیر کور و زمین گیر است. زمین گیر می گوید میوه را می بینم اما نمی توانم برخیزم، پس مرا بر دوش گیر. (نابینا نیز) او را بر دوش می گیرد؛ [در نتیجه] زمین گیر هم [خود از میوه] می خورد و [هم] به نابینا می خوراند.⁽¹⁾

امام سجاد (علیه السّلام) نیز نقش این دو را به تقدیر الهی و عمل انسانی تشبیه نموده و می فرمایند:

إنّ القَدَر و العَمَلَ بمَنزِلَةِ الرُّوحِ و الجَسَدِ ، فالرُّوحُ بغیرِ

جَسَدٍ لا تُحِسُّ ، و الجَسَدُ بغیرِ رُوحٍ صُورَةٌ لا حَراکَ بها ، فإذا اجتَمَعا قَوِیا و صَلُحا ، کذلکَ العَمَلُ و القَدَرُ .⁽¹⁾

همانا تقدیر و عمل به منزله روح و بدن هستند. روح بدون بدن قادر به درک محسوسات نیست و بدن بدون روح مجسّمه ای است که حرکتی ندارد. پس هنگامی که این دو با هم جمع شوند، نیرومند می گردند. عمل و تقدیر نیز این چنین هستند. امام رضا (علیه السّلام) نیز درباره رابطه روح و بدن می فرمایند:

الرُّوح مَسْکَنُهَا فِی الدِّمَاغِ وَ شُعاعُهَا مُنْبَثٌ فِی الْجَسَدِ بِمَنْزِلَةِ الشَّمْسِ دَارَتُهَا فِی السَّمَاءِ وَ شُعَاعُهَا مُنْبَسِطٌ عَلَی الاَرْضِ، فَإذَا غَابَتِ الدَّارَةُ فَلَا شَمْسَ، وَ إذَا قُطِعَتِ الرَّأسُ فَلَارُوحَ.⁽²⁾

مسکن روح در مغز است و شعاع آن در بدن پخش است؛ مانند خورشید که قرص آن در آسمان است و شعاعش بر زمین گسترده شده است. آن گاه که قرص غایب گردد،

خورشید نیست، و چنانچه سر قطع شود، روح نیست.

امام صادق (علیه السّلام) نیز جایگاه روح در بدن را مانند جایگاه امام در میان مردم دانسته و می فرمایند:

اعْلَمْ یَا فُلَانُ! أنَّ مَنْزِلَةَ الْقَلْب مِنَ الْجَسَدِ بِمَنْزِلَةِ الإمَامِ مِنَ النَّاسِ الْوَاجِبِ الطَّاعَۃِ عَلَیْهِمْ ألَا تَرَی أنَّ جَمِیعَ

جَوَارِحِ الْجَسَدِ شُرَطٌ لِلْقَلْبِ وَتَرَاجِمَةٌ لَهُ مُؤَدِّیَةٌ عَنْهُ الأذُنَانِ وَ الْعَیْنَانِ وَ الأنْفُ وَ الْیَدَانِ وَ الرِّجْلَانِ وَ الْفَرْجُ فَإنَّ الْقَلْبَ إذَا هَمَّ بِالنَّظَرِ فَتَحَ الرَّجُلُ عَیْنَیهِ وَ إذَا هَمَّ بِالإسْتِمَاعِ حَرَّکَ أذُنَیْهِ وَ فَتَحَ مَسَامِعَهُ... . وَ کَذَلِکَ یَنْبَغِی لِلإمَامِ أنْ یُطَاعَ للأمْرِ مِنْهُ.⁽¹⁾

بدان ای فلانی! همانا جایگاه روح در بدن، همانند جایگاه امام در میان خلق است؛ امامی که طاعتش بر آن ها واجب است. آیا نمی بینی که همه اعضای بدن پاسداران روح و مترجمان او هستند؟ گوش ها، چشم ها، بینی، دست ها، پاها و فرج از او فرمان می برند. پس روح وقتی قصد نگاه کردن می کنند، انسان چشمانش را باز می کند و وقتی قصد گوش کردن می کند، گوش هایش را تکان داده و آن ها را می گشاید.... و همین طور سزاوار است که دستورات امام نیز اطاعت شوند.

4. معنای روح در قرآن و روایات

«روح» در قرآن کریم و روایات اهل بیت (علیهم السّلام) در معانی مختلفی به کار گرفته شده است. برخی از این معانی همانند

«روح القدس» و «روح الإیمان» ارتباطی با بحث معاد ندارند و در این جا تنها به بررسی اطلاقات و کاربردهایی می پردازیم که بابحث معاد در ارتباط هستند. یکی از کاربردهای واژه روح در روایات، تعبیر «روح قدیمه» می باشد که مراد از آن همان روحی است

که توسّط خداوند متعال و دو هزار سال پیش از ابدان آفریده شده و در عالم ذرّ در بدن های ذرّی قرار داده شده و پس از آن در اصلاب مردان و ارحام زنان جاری گشته است.

تعبیر دیگری که در روایات برای واژه روح به کار گرفته شده است، «روح حیات و بقا» یا «روح عقل» است که مراد از آن عقل و شعور و حیات خاصّ انسانی است که در چهار ماهگی به جنین داده می شود . در حدیثی از امام باقر (علیه السّلام) چنین نقل شده که وقتی جنین در رحم مادر به چهار ماهگی می رسد، خدای تعالی دو فرشته را می فرستد تا روح حیات و بقا را در آن بدمند، و این در حالی است که روح قدیمه با جنین از قبل همراه بوده است:

ثُمَّ یَبْعَثُ اللهُ مَلَکَیْنِ خَلَّاقَیْنِ فی الأرْحَامِ مَا یَشَاءُ اللهُ، فَیَقْتَحِمَانِ فِی بَطْنِ الْمَرْأةِ مِنْ فَمِ الْمَرْأةِ فَیَصِلَانِ إلَی الرَّحِمِ - وَفِیهَا الرُّوحُ الْقَدِیمَةُ الْمَنْقُولَةُ فِی أصْلَابِ الرِّجَالِ وَأرْحَامِ النِّسَاءِ - فَیَنْفُخَانِ فِیها رُوحَ الْحَیاةِ وَالْبَقَاءِ...⁽¹⁾

سپس خداوند دو فرشته صورتگر برمی انگیزد تا در رحم آنچه را خدا می خواهد شکل دهند. [آن دو فرشته] از دهان زن به [سمت] شکم او سرازیر می شوند و به رحم می رسند؛ در حالی که روح قدیمه ای که در اصلاب مردان و ارحام زنان منتقل می شود، در رحم قرار دارد. پس [آن فرشته ها] روح حیات و بقا را در جنین می دمند....

در حدیث دیگری که در مورد دیه جنین است، امام سجّاد (علیه السّلام) به نقش روح قدیم و روح عقل اشاره نموده و می فرمایند:

إِنْ طَرَحَتْهُ وَ هُوَ نَسَمَةٌ مُخَلَّقَةٌ لَهُ عَظْمٌ وَ لَحْمٌ مُزَیَّلَ الْجَوَارِحِ قَدْ نُفِخَ فِیهِ رُوحُ الْعَقْلِ فَإِنَّ عَلَیْهِ دِیَةً کَامِلَةً.

قُلْتُ لَهُ أَرَأَیْتَ تَحَوُّلَهُ فِی بَطْنِهَا إِلَی حَالٍ أَ بِرُوحٍ کَانَ ذَلِکَ أَوْ بِغَیْرِ رُوحٍ؟

قَالَ بِرُوحٍ عَدَا الْحَیَاةِ الْقَدِیمِ الْمَنْقُولِ فِی أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ أَرْحَامِ النِّسَاءِ. وَ لَوْ لَا أَنَّهُ کَانَ فِیهِ رُوحٌ عَدَا الْحَیَاةِ مَا تَحَوَّلَ عَنْ حَالٍ بَعْدَ حَالٍ فِی الرَّحِمِ وَ مَا کَانَ إِذاً عَلَی مَنْ یَقْتُلُهُ دِیَةٌ وَ هُوَ فِی تِلْکَ الْحَالِ.⁽¹⁾

و اگر جنین را سقط کند در حالی که انسان از پیش خلق شده، گوشت و استخوانش روییده و اندام هایش کامل گردیده و روح عقل در آن دمیده شده باشد، دیه کامل دارد.

عرض کردم: تحوّل جنین در شکم از حالی به حال دیگر، آیا به روح است یا بدون روح؟

فرمودند: به روح قدیمی است که غیر از روح حیات است و در صلب های مردان و رحم های زنان منتقل می شود. و اگر آن روح که غیر از روح حیات است نبود، جنین در رحم از حالی به حال دیگر متحوّل نمی شد.

و در این صورت، برای قاتل او در این حال دیه ای تعلّق نمی گرفت.

ج) دنیا

خلقت انسان از خاک

به تصریح آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت (علیهم السّلام) ، خلقت انسان از خاک و گِل شروع شده و پس از آن در صلب های پدران و رحم های مادران قرار گرفته تا در موعد مقرّر پا به این دنیا بگذارد. درباره این که چگونه جوهر اصلی خلقت یعنی آب به خاک و گِل تبدیل شده، اطّلاع چندانی در دست نداریم، و تنها چیزی که از روایات به دست می آید، آن است که آن جوهر اصلی پس از تغییراتی که در آن به وجود آمده به خاک و گل تبدیل شده، سپس به جهت اطاعت و عصیانی که در مقابل تکلیف الهی داشته، به دو قسمت علّیّین وسجّین تقسیم شده و هر یک از این قسمت ها نیز بر اساس مراتب اطاعت و عصیانی که داشتند، خود دارای درجات و مراتب مختلفی بوده اند و ارواح و بدن های انسان های مطیع وعاصی، از درجات مختلف آن ها خلق شده است. پس از این مرحله، انسان به صورت نطفه ای از صلب پدر به رحم مادر منتقل گشته و با قرار گرفتن در رحم مادر وطی کردن مراحل جنینی، به تدریج رشد نموده و پس از پایان این دوران پا به این دنیا می گذارد. در این که روح و بدن انسان هردو از جوهر اصلی که به خاک و گل تبدیل شده بود خلق شده اند، شکّی نیست و آیات و روایات به صراحت گویای این مطلب می باشند.

یکی از آیاتی که به روشنی بیانگر این مطلب می باشد، این آیه از قرآن کریم است:

«هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ »⁽¹⁾

او کسی است که شما را از خاک آفرید، سپس از نطفه و پس از آن از خون بسته.

خدای تعالی در آیه دیگری ضمن اشاره به این مطلب، مراحل رشد جنین در رحم مادر را چنین بیان می فرماید:

«وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِینٍ *ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَکِینٍ *ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ »⁽²⁾

و البتّه ما انسان را از سلاله ای از گل آفریدیم. آنگاه او را نطفه ای در جایگاهی ثابت قرار دادیم. سپس نطفه را خون بسته قرار دادیم و آن را مضغه کردیم و مضغه را استخوان ساختیم، پس استخوان را گوشت پوشاندیم . آنگاه خلقی دیگرش کردیم. پس مبارک است خداوند که بهترین خلق کنندگان است.

امام حسین (علیه السّلام) نیز در دعای عرفه به این حقیقت اشاره نموده و می فرمایند:

ابْتَدَأْتَنِی بِنِعْمَتِکَ قَبْلَ أَنْ أَکُونَ شَیْئاً مَذْکُوراً وَ خَلَقْتَنِی مِنَ التُّرَابِ، ثُمَّ أَسْکَنْتَنِی الْأَصْلَابَ أَمْناً لِرَیْبِ الْمَنُونِ وَ اخْتِلَافِ الدُّهُورِ و السّنِین، فَلَمْ أَزَلْ ظَاعِناً مِنْ صُلْبٍ إِلَی رَحِمٍ....⁽¹⁾

به نعمت خویش [خلقت] مرا آغاز کردی پیش از آن که ذکری از من در میان باشد. مرا از خاک آفریدی، سپس در صلب ها منزل دادی تا از حوادث روزگار و گردش دوران و گذشت سال ها در امان باشم. پس همواره از صلبی به رحمی در حال انتقال بودم....

نکته دیگری که از روایات مربوط به این بحث به دست می آید، آن است که بر اساس سنّت الهی، نطفه هایی که مراحل پیشین خلقت را طی کرده و روح قدیم و بدن ذرّی را همراه دارند، می توانند در رحم رشد نموده و به این دنیا وارد شوند، و نطفه هایی که این مراحل را طی نکرده و روح قدیم و بدن ذرّی را همراه ندارند، با عزل یا سقط از بین می روند و وارد این دنیا نمی گردند. امام باقر (علیه السّلام) در تفسیر آیه پنجم از سوره مبارکه حج که بیانگر مراحل خلقت انسان می باشد، به این نکته اشاره نموده و می فرمایند:

الْمُخَلَّقَةُ هُمُ الذَّرُّ الَّذِینَ خَلَقَهُمُ اللهُ فِی صُلْبِ آدَمَ(علیه السّلام) أخَذَ عَلَیْهِمُ الْمِیثَاقَ ثُمَّ أجْرَاهُمْ فِی أصْلَابِ الرِّجَالِ وَ أرْحَامِ النِّسَاءِ، وَهُمُ الَّذِینَ یَخْرُجُونَ إلَی الدُّنْیَا حَتَّی یُسْأَلُوا عَنِ الْمِیثَاقِ. 1

وَأمَّا قَوْلُهُ: «وَ غَیْرِ مُخَلَّقَهٍ» فَهُمْ کُلَّ نَسَمَةٍ لَمْ یُخْلُقْهُمُ اللهُ فِی صُلْبِ آدَمَ (علیه السّلام) حِینَ خَلَقَ الذَّرَّوَ أخَذَ عَلَیْهِمُ الْمِیثَاقَ؛ وَهُمُ النُّطَفُ مِنَ الْعَزْلِ وَالسِّقْطُ قَبْلَ أنْ یُنْفَخَ فِیهِ الرُّوحُ وَ الْحَیَاةُ وَ الْبَقَاءُ. ⁽¹⁾

مخلّقه» ذره هایی هستند که خدا در صلب آدم خلق کرد و از آن ها پیمان گرفت. سپس آن ها را در صلب های مردان و رحم های زنان جاری ساخت و آن ها همان [انسان هایی] هستند که در دنیا بیرون می آیند تا در مورد پیمانشان سؤال شوند.

وامّا (مراد) از «غیر مخلّقه» همه موجوداتی هستند که خداوند به هنگام آفرینش و گرفتن پیمان از ذرّه ها، آن ها را در صلب آدم خلق نکرده است؛ و آن ها نطفه هایی هستند که فرو نهاده می شوند یا پیش از دمیده شدن روح حیات و بقا در آنها، سقط می شوند.

خودآزمایی

3.بر مبنای روایات چه تفاوت هایی میان روح و بدن انسان وجود دارد؟

فصل دوم : بازگشت انسان

اشاره

درس دوم : معاد

اشاره

معنای معاد

از نظر لغوی، معاد به معنی بازگشتن می باشد؛ ولی معنای اصطلاحی آن که در همه ادیان الهی مورد توجّه قرار گرفته، عبارت است از بازگشت ارواح همه انسان ها در روز قیامت به بدن های مادّی و دنیایی آن ها برای رسیدن به نتیجه اعمالشان .

اهمیّت معاد

اهمیّت بحث معاد که یکی از اصول اعتقادی همه مسلمانان می باشد، به حدّی است که خدای متعال بیش از هزار آیه از قرآن کریم را به این اصل دینی اختصاص داده است؛ بلکه در برخی از آیات، ایمان به معاد را در کنار ایمان به خدا که اساس هر دین الهی می باشد قرار داده است. به عنوان نمونه، در یکی از این آیات می فرماید:

«وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْرًا عَظِیمًا »⁽¹⁾

و ایمان آورندگان به خدا و روز واپسین، آن ها را اجری بزرگ خواهیم داد.

رسول خدا (صلّی الله علیه وآله ) نیز ایمان به معاد را همچون ایمان به رسالت خویش و یگانگی و توحید خدای تعالی، شرط اساسی ایمان دانسته و کسی که به آن اعتقاد نداشته باشد را فاقد ایمان معرفی فرموده اند.⁽¹⁾

نکته دیگری که نشان دهنده اهمیّت و جایگاه بحث معاد می باشد، آن است که با وجود معاد، عدل الهی به تمام معنا ظهور و بروز پیدا کرده و حقیقت دین و شریعت الهی و تمام بشارت ها و انذارهای پیامبران معنا پیدا می کند و تفاوت تقوا و ایمان و بی مبالاتی و بی دینی روشن می گردد.

آثار اعتقاد به معاد

از آن جایی که عبادت بیش تربندگان یا برای دوری از آتش جهنّم و یا برای رسیدن به نعمت های جاودان بهشتی می باشد، اگر بحث معاد و اعتقاد به آن وجود نداشت، بشارت ها و انذارهای پیامبران، مصداق اصلی و معنای حقیقی خود را از دست می داد و عبادت خدای متعال در دنیا تنها به عدّه ای معدود از اولیای خاصّ الهی محدود می گشت که در مرتبه بالایی از معرفت الهی قرار دارند. علاوه بر این، اعتقاد به معاد و روز جزا، انگیزه نیرومندی برای رعایت حقوق دیگران و آبادانی

دنیا بوده و سبب ایجاد امید به آینده ای روشن و معنا بخشیدن به زندگی انسان برای تحمّل مشکلات این دنیا و ادامه حیات خویش بدون احساس ناامیدی و پوچی می گردد.

لزوم و ضرورت وجود معاد

اشاره

لزوم و ضرورت وجود معاد را از دو طریق می توان اثبات نمود:

1. عدل الهی

به مقتضای عدل الهی، لازم است که معاد وجود داشته باشد؛ چراکه:

اوّلاً اگر معادی در کار نباشد و زندگی انسان محدود به همین دنیا بوده و با مرگش خاتمه یابد، تفاوتی بین مؤمن و کافر و نیکوکار وفاسق وجود نداشته و در موارد زیادی هردو از حقوقی مساوی برخوردار بوده اند، بلکه بسیاری از کافران و فاسقان بهتر و بیش تر از مؤمنان از نعمت های دنیوی بهره مند گشته اند و بسیاری از مؤمنان و اولیای الهی در این دنیا مشکلات فراوانی را تحمّل کرده و از نعمت های زیادی محروم بوده اند؛ و این با عدل الهی سازگار نمی باشد. زیرا به خوبی می دانیم که نیکی و بدی و اطاعت و عصیان مساوی نیستند و نباید نیکوکاران را با فاسقان یکسان دانست. خدای تعالی نیز در آیات مختلفی از قرآن کریم به این نکته اشاره نموده است. به عنوان مثال، در یکی از این آیات می فرماید:

«أَفَمَنْ کَانَ مُؤْمِنًا کَمَنْ کَانَ فَاسِقًا لَا یَسْتَوُونَ »⁽¹⁾

آیا کسی که ایمان آورده، مانند کسی است که فسق ورزیده؟ مساوی نیستند.

و یا در آیه دیگری می فرماید:

«أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحْیَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا یَحْکُمُونَ »⁽²⁾

آیا آنان که بدی ها را وارد می شوند، گمان می کنند که آن ها را مانند آنان که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند قرار خواهیم داد که زندگی و مرگشان مساوی است.

آنچه حکم می کنند بد است .

بنابراین، عدل الهی اقتضا می کند که حیات بشر با مردن تمام نشود، بلکه انسان ها با همین بدن هایی که با آن کارهای خوب و بد خویش را مرتکب شده اند، در دنیایی دیگر به جزای

اعمال خویش برسند.

ثانیاً می دانیم که خداوند متعال به بندگانش چنین وعده داده که در مقابل انجام کارهای نیک و پرهیز از معاصی، به ثواب عظیم رسیده و از نعمت های بهشتی بهره مند گردند. یکی از آیاتی که در آن به این وعده الهی اشاره شده است ، این آیه از قرآن کریم می باشد که خدای تعالی در آن می فرماید:

«وَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِیلًا »⁽¹⁾

و آنان که ایمان آورده و عمل های صالح انجام داده اند، به زودی به باغ هایی واردشان کنیم که در زیر آن جوی ها روان است. و در آن جا تا ابد جاوید خواهند بود. [این] وعده حقّ خداست. و کیست که از خدا راستگوتر باشد؟

حال اگر معادی وجود نداشته باشد، این وعده خداوند محقّق نخواهد شد و عدم تحقّق آن، ظلم وستم در حقّ بندگان است. بنابراین، اقتضای عدل الهی آن است که با وجود معاد، این وعده الهی عملی گشته و تخلّفی در آن صورت نپذیرد.

2. حکمت الهی

حکمت الهی نیز اقتضا می کند که معاد وجود داشته باشد؛ چراکه اگر حیات انسان محدود به همین دنیا می بود و زندگی جدیدی نداشت که در آن جا مورد محاسبه قرار گیرد، خلقت انسان با شرایط و امکاناتی که خداوند متعال برای تربیت او در این دنیا مهیّا نموده و همچنین وعده و وعیدهایی که توسّط پیامبران الهی درباره عالم آخرت و بهشت و جهنّم به مردم رسیده، همگی لغو و بیهوده میگشت و با حکمت الهی سازگار نبود. خدای تعالی خود نیز در قرآن کریم این امر را مورد تأکید قرار داده و می فرماید:

«أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْجَعُونَ »⁽¹⁾

آیا گمان می کنید که شما را بیهوده خلق کردیم و به سوی ما باز نخواهید گشت؟

معاد در سایر ادیان

مسأله معاد یکی از ضرورت های همه ادیان الهی بوده و تمام انبیای الهی در مورد آن به امّت های خود سفارش نموده و از آنان خواسته اند که به آن اعتقاد داشته باشند. در آیات قرآن کریم نیز به این مسأله اشاره شده است. خدای تعالی می فرماید:

«وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ»⁽²⁾

و ما رسولان را نفرستادیم جز اینکه بشارت دهنده و بیم دهنده باشند.

بنابراین، یکی از وظایف مهمّ همه رسولان الهی بشارت وانذار بوده است؛ و روشن است که مصداق بارز و آشکار این بشارت ها و انذارها، نعمت های بهشتی و عذاب های جهنّمی می باشد.

در جای دیگری از قرآن کریم، خداوند متعال در مورد وجود بحث معاد در کتاب های آسمانی پیشین همانند کتاب های حضرت ابراهیم وحضرت موسی(علیهما السّلام) می فرماید:

«بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا * وَالْآخِرَةُ خَیْرٌ وَأَبْقَی *إِنَّ هَذَا