مشخصات کتاب

بسم الله الرحمن الرحیم

این مجموعه اشا ره مختصری دارد به زندگانی بعضی از علما شیعه از قرن اول تا پانزدهم

برای آشنایی با اسامی آثار وتالیفات این علماء بزرگوار

لازم به ذکر است مطالب این مجموعه با استفاده از ویکی شیعه وبعضا از ویکی فقه جمع آوری شده است .

غلامحسین مجلسی کوپایی

بهار 1400 رمضان 1442

قرن اول تا سوم

سلیم ابن قیس

سلیم بن قیس هلالی

ابوصادق سُلَیم بن قیس هلالی عامری کوفی (م حدود 85 ه-)، از اکابر اصحاب و راویان امام علی، امام حسن، امام حسین، امام سجاد و امام باقر (علیهم السّلام) و از اجلای محدثان شیعه در قرن اول هجری قمری بود. سلیم نخستین مؤلف شیعه و از جمله نویسندگان نخستین در اسلام به شمار می رود و بیشترین شهرت او به خاطر کتاب او است.

ولادت

سلیم، دو سال قبل از هجرت به دنیا آمده و در نتیجه، هنگام شهادت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلّم) 12 سال داشته است.

مشایخ و راویان

سلیم از بزرگان اصحاب مانند سلمان، ابوذر و مقداد نیز روایت کرده است. کسانی چون ابان بن ابی عیاش

و ابراهیم بن عمر یمانی از وی روایت کرده اند.

مقام و منزلت

سلیم، در پیشگاه معصومین (علیهم السّلام) مورد وثوق بوده و از علوم سرشار آنان بهره مند شده است. او از قدمای علمای اهل بیت (علیهم السّلام) است و از بزرگان اصحاب آنان محسوب شده و نزد آنان محبوبیت خاصی داشته است.

شیخ صدوق و کلینی، از محدثان بزرگ به روایت های سلیم اعتماد کامل داشته و به آنها عمل کرده اند.

او را محدثی ثقه، نخستین مؤلف شیعی و از جمله نویسندگان نخستین در اسلام به

شمار آورده اند.

ملازمت با امام علی

سلیم بن قیس مشاهده کرد که امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) خانه نشین شده و کتاب خدا را با رای و دلخواه خود تفسیر و تاویل کرده اند. از طرفی عموم مردم را از نقل حدیث منع کرده و آنها را وادار کرده اند که فقط به قرائت کلمات قرآن اکتفا کنند.

اولین اقدام سلیم ملازمت امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) بود که آن را در تمام حالات بر خود لازم دانست و خود را به منابع وحی متصل نمود. سپس با اصحاب آن حضرت به خصوص سلمان و ابوذر و مقداد ارتباط خصوصی پیدا کرد.

دوران جوانی

سلیم بن قیس در سن 25 سالگی به سفر حج رفت و خطابه ابوذر را در کنار خانه خدا شنید و آن را نوشت. سپس به مدینه بازگشت و در مدینه بود تا زمانی که ابوذر را در سال 34 هجری به ربذه تبعید کردند. او به عنوان عیادت ابوذر به ربذه رفت و در آنجا مطالبی از ابوذر پرسید و جواب های او را در کتابش ثبت کرد.

یاور امام علی

[ویرایش]

سلیم بن قیس در ابتدای خلافت حضرت علی (علیه السّلام)، سلیم به سن 37 سالگی رسیده بود و زمینه برای ثبت و ضبط حقایق برایش آماده تر بود، ولی برخی به جای قدردانی و استفاده از مقام والای امامت و عصمت، به خاطر منافع دنیوی بنای مخالفت با امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) را گذاشتند و مقدمات جنگ با آن حضرت را فراهم کردند.

در همه این قضایا سلیم در کنار آن حضرت بود و از اولیا و خواص اصحاب آن حضرت به شمار می آمد. [17]

سلیم از

فدائیان لشکر امیرالمؤمنین (علیه السّلام) بود که معروف به شرطة الخمیس بودند شرطة الخمیس عده زیادی از اصحاب امیرالمؤمنین (علیه السّلام) بودند که با خود عهد کرده بودند شمشیر را به دست گرفته و هر چه مولایشان دستور داد بدون هیچ گونه سؤال و توضیح خواستن، آن را عمل نمایند و آن حضرت نیز بهشت را برای آنان تضمین نماید.

او پس از پیروزی در جنگ جمل همراه حضرت علی (علیه السّلام) وارد بصره شد و خطبه آن حضرت را در شهر بصره و در خانه زیاد نوشت.

سلیم در جنگ صفین نیز در لشگر امیرالمؤمنین علیه السّلام بود و با یک دست شمشیر و با دست دیگر قلم به دست گرفته بود و به دفاع از آن حضرت و ثبت وقایع می پرداخت.

در طول ایام خلافت امیرالمؤمنین (علیه السلام)، سلیم خطبه های حضرت را ثبت نموده و در موارد مختلفی از کتابش آورده است.

بعد از شهادت آن حضرت در سال 40 هجری، سلیم از اصحاب امام حسن (علیه السّلام) و بعد از شهادت آن حضرت در سال 50 هجری در شمار اصحاب امام حسین (علیه السّلام) در آمد پس از شهادت آن حضرت نیز در شمار اصحاب امام زین العابدین (علیه السّلام) قرار گرفت.

آثار

سلیم صاحب کتاب اسرار آل محمد یا کتاب سلیم بن قیس است که کتابی مشهور بوده و شهرت سلیم نیز بیشتر به خاطر همین کتاب اوست، زیرا این کتاب اولین کتابی است که بعد از پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) تالیف شده و به دست ما رسیده است.

زمانی که حجاج بن یوسف ثقفی به اتهام دوستی سلیم با امام علی (علیه السّلام)، قصد کشتن وی را نمود، به ابان بن ابی عیاش

پناه برد

و هنگام فرا رسیدن مرگ خود، حدود 85 ه-

مجموعه نوشته های خود را به وی سپرد، از این روست که تنها ابان بن ابی عیاش از وی این کتاب را روایت کرده است.

از این کتاب به اصل سلیم نیز تعبیر شده است.

کتاب سلیم برابر برخی روایات، به تایید امام سجاد و امام صادق (علیهما السّلام) رسیده است، هرچند وجود اخبار و روایات به دور از باورهای شیعی در کتاب موجود که البته در واقعیت و انتساب آن به سلیم گفت و گوهایی است، پذیرش آن را با تردید مواجه می سازد.

وفات

سلیم در زمان حجاج بن یوسف در سال 75 هجری متواری شد و از شهری به شهر دیگر فرار می کرد تا خود را از ستم او حفظ کند و سرانجام در سرزمین فارس به شهر بزرگی به نام «نوبند جان» در نزدیکی شیراز رسید.

سلیم در آنجا اقامت گزید و پس از تربیت نوجوانی به نام ابان بن ابی عیاش کتاب خود را به او سپرد و در سال 76 هجری، در سن 78 سالگی، پس از عمری خدمت در راه محمد و آل محمد (علیهم السّلام) به سوی معشوق و معبود خویش پر کشید.

مفضل

مفضل بن عمر جعفی کوفی

ابو محمد، مفضل بن عمر جعفی کوفی، در اواخر قرن اول هجری در شهر کوفه به دنیا آمد.

مقام علمی

او از چهره های سرشناس و از شاگردان ممتاز امام جعفر صادق و امام موسی کاظم و امام رضا علیهم السلام به شمار می آید. بنابر بعضی روایات وی امام محمد باقر علیه السلام را نیز درک کرده است. وی روایات فراوانی را از

امام جعفر صادق و امام موسی کاظم علیهماالسلام نقل کرده و از راویان بزرگ حدیث به شمار می رود. مفضل از مقام و منزلت بزرگی نزد آن دو امام برخوردار بوده و از طرف آن دو امام متولی در گرفتن اموال و مصرف آنها بوده است و این خود دلیل بر اعتماد و اطمینان ائمه بزرگوار به وی است. در روایتی آمده که امام جعفر صادق علیه السلام به مفضل فرمود:

«هر گاه دیدی میان دو تن از شیعیان ما اختلاف و نزاعی بر سر مالی بوجود آمده تو خود از اموال من آن را بپرداز». و در روایتی از امام رضا علیه السلام آمده که آن حضرت فرمودند: «مفضل انیس و همدم من است و در کنار او احساس راحتی می کنم». روایت است که روزی مفضل خدمت امام جعفر صادق علیه السلام رسید. آن حضرت با دیدن وی خوشحال شد و لبخند بر لب های مبارک آن حضرت نقش بست و فرمود: «ای مفضل! به پروردگارم قسم که من تو را دوست دارم و هر کس را که تو را دوست بدارد هم دوست دارم. ای مفضل! اگر تمام یاران من آنچه را که تو می دانی می دانستند دیگر هیچگاه دو نفر از آنها هم با هم اختلاف پیدا نمی کردند». مفضل در پاسخ عرض کرد:«ای فرزند رسول خدا! گمان می کنم شما من را در جایگاهی بالاتر از جایگاه خودم قرار داده اید». امام علیه السلام فرمودند: «بلکه من تو را در جایگاهی قرار دادم که خداوند متعال قرار داده است».

آثار

1 - کتاب توحید مفضل، که املای امام

جعفر صادق علیه السلام است و در آن به مباحث خداشناسی پرداخته شده و شهرت مفضل بیشتر به واسطه همین کتاب است.

2 - کتاب الوصیه، که در آن امام جعفر صادق علیه السلام مفضل را از امور مسلمانان و زندگی و خواسته های آنان و حوادث حال و آینده و اسرار جهان سفلی و علیا آگاه فرموده است.

3 - کتاب الیوم و اللیله که شامل مستحبات و دعاهایی است که مفضل آنها را روایت کرده است.

4 - کتاب علل الشرایع، در بیان فلسفه احکام شرعی و فواید و منافع آن است.

5 - کتاب الاهلیلجه، این کتاب املای امام جعفر صادق علیه السلام و در ردّ ملحدان و منکران خداوند متعال بیان شده است.

رحلت

سرانجام مفضل، پس از هشتاد سال عمر با برکت و خدمت در راه محمد و آل محمد صلوات الله علیهم در شهر کوفه دار فانی را وداع نمود و به بهشت برین سفر کرد. امام رضا علیه السلام وقتی خبر وفات مفضل را شنید فرمود: «او به آسایش و راحتی رسید».

علی بن مهزیار اهوازی

علی بن مهزیار اهوازی

علی بن مهزیار اهوازی از فقها و محدثان و دانشمندان نامور شیعه است که گذشته از مقام علمی و شخصیت معنوی و آثار ارزنده اش، در طرق بسیاری از احادیث شیعه واقع شده، و عموم علما و فقها ی ما او را مورد تجلیل و وثوق و اعتماد کامل قرار داده، و روایاتش را از ائمه طاهرین (ع) با احترام پذیرفته اند.

زندگی نامه

شرح حال او در تمام منابع و مآخذ رجالی از قبیل رجال برقی و رجال کشی و رجال

شیخ طوسی و فهرست شیخ و رجال نجاشی و مدارک بعدی تقریباً به تفصیل که گویای همه چیز درباره اوست، آمده است. رجال برقی او را از اصحاب حضرت رضا (ع) به شمار آورده و از اصحاب امام محمدتقی و امام علی النقی علیهما السلام

هم شیخ طوسی در رجال او را از اصحاب حضرت رضا علیه السلام می داند و می گوید: دانشمندی موثق و دارای اعتقادی درست بود

و در «فهرست» می نویسد: «علی بن مهزیار اهوازی رحمت الله علیه دانشمندی جلیل القدر، دارای روایات فراوان و ثقه است. اوراست سی و سه کتاب، مانند کتب حسین بن سعید با زیادت کتاب حروف القرآن، کتاب الانبیاء، کتاب البشارات.

نجاشی در رجال خود از این دانشمند گران مایه چنین یاد می کند: «ابوالحسن علی بن مهزیار اهوازی او از مردم دورق بود، و از موالی است. پدرش نصرانی بود و اسلام آورد. و گفته اند که علی نیز در صغر سن نصرانی بود ولی بعد مسلمان شد، و خدا با شناخت اسلام و مذهب تشیع بر وی منت نهاد.

علی علم فقه و شناخت احکام دینی را آموخت، و از حضرت امام رضا و امام جواد علیهما السلام روایت کرده است و از اصحاب خاص امام محمد تقی علیه السلام به شمار می رفت، و از جانب حضرت وکالت داشت. بدین گونه در نزد آن حضرت مقامی بس بزرگ یافت، و نیز از اصحاب امام هادی هم بود، و در بعضی از نواحی وکیل آن ذوات مقدس بود.

راجع به او توقیعاتی مشتمل بر خوبی های وی از جانب (امام جواد و امام

هادی) خطاب به شیعیان صادر شده است. او در نقل روایاتش موثّق بود. هیچ دانشمندی از وی نکوهش نکرده است. اعتقادی درست داشت، و کتاب های مشهوری تصنیف نموده است.

حسین بن سعید اهوازی

حسین بن سعید اهوازی

حسین بن سعید اهوازی، فقیه و محدّث امامی نیمه اول قرن سوم است که همراه با برادرش حسن، آثار فقهی و حدیثی مهمی تألیف کرد.

معرفی

این دو برادر در کوفه به دنیا آمدند، ولی سال تولد آنان مشخص نیست.

درباره پدرشان سعید، در منابع فقط به این نکته اشاره شده که لقب او دَنْدان بوده

و ابن داوود حلّی نام وی را در شمار راویان مجهول آورده است.

بنابر منابع، این دو برادر و نیاکانشان از آزادشدگان (موالی) امام سجاد علیه السلام بودند.

دو دایی آنها، علی بن یحیی و جعفربن یحیی، که به ترتیب از یاران امام رضا و امام جواد علیهماالسلام بودند، در منابع رجالی، ثقه معرفی شده اند.

مشایخ

حسین بن سعید از اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادی علیهم السلام به شمار می رود.

او از این امامان بدون واسطه حدیث نقل کرده و به واسطه مشایخی چون ابن ابی عُمَیر ، علی بن نُعمان، حسن بن محبوب و محمدبن سَنان از امامان پیشین هم روایت کرده است.

← آثار

کتاب الاحتجاج، کتاب الانبیاء و کتاب المثالِب از آثار اوست.

← وثاقت

محدّثانِ قم وی را به سبب آن که از غالیان بود، ضعیف شمرده و احادیث او را درخور اعتماد ندانسته اند؛ اما ابن غضائری ،

ضمن نقل نظر محدّثان قم، احادیث او را «سالم» تلقی کرده و از این رو، برخی عالمان رجال درباره او و روایاتش درنگ کرده اند؛ همچنان که شوشتری

به استناد

شهادت ابن غضائری قائل به پذیرش روایات شده است.

تالیفات

مشهور است که حسین بن سعید با برادرش حسن، سی کتاب تألیف کرده است.

طوسی در الفهرست،

حسین را مؤلف سی کتاب دانسته، ولی هنگام معرفی آنها، با افزودن کتاب البشارات، که نام آن در منابع دیگر دیده نمی شود، شمار کتابها را به 31 عنوان رسانده است.

← نام آثار

نجاشی

نام کتابهای حسین بن سعید را چنین ذکر کرده است: الوضوء، الصلوة، الزکاة، الصوم، الحج، النکاح، الطلاق، العِتْق و التدبیر و المکاتبة، الاَیمان و النذور، التجارات و الاجارات، الخمس، الشهادات، الصید و الذبائح، المکاسب، الاشربة، الزیارات، التقیه، الرَّدُ علی الغُلاة، المناقب، المثالب، الزهد، المروّة، حقوق المؤمنین و فضلهم، تفسیرالقرآن، الوصایا، الفرائض، الحدود، الدیات، الملاحم، الدعاء.

در فهرستهای متأخر، نام برخی کتابها با اندکی تفاوت آمده است.

← عنوان مجموعه آثار

نکته مهم درباره نام و تعداد کتابهای حسین بن سعید آن است که نجاشی و شیخ طوسی در شرح حال برخی فقها و محدّثان، آنان را مانند حسین بن سعید، دارای سی کتاب یا بیش تر دانسته اند، از جمله صفوان بن یحیی، محمدبن سَنان، موسی بن قاسم بَجَلی (زنده تا 220)، علی بن مهزیار اهوازی (متوفی ح254)، محمدبن اَوْرَمه قمی (زنده تا 254)، محمدبن حسن صفّار (متوفی 290)، محمدبن علی صیرفی کوفی و یونس بن عبدالرحمان (متوفی 208).

بدین ترتیب نام و تعداد کتابهای سی گانه حسین بن سعید در فقه و حدیث شیعه نمادی برای یک دوره کامل موضوعات فقهی بوده است و از این رو گاه مجموعه آثار فقهیِ برخی فقها که از لحاظ اعتبار یا تعداد یا نام با کتابهای سی گانه مزبور مشابهت داشته اند-- «کتاب کامل» یا «کتاب

مکمَّل» خوانده شده اند.

← آثار اخلاقی

بیشتر کتابهای حسین بن سعید درون مایه فقهی دارند، ولی در میان آن ها دو اثر اخلاقی، که اینک در دسترس اند، یعنی کتاب المؤمن و کتاب الزهد، و اثری کلامی با نام الرّدُ عَلَی اَلغُلاة (الغالیة) و نیز کتاب التفسیر به چشم می خورد.

←← کتاب الزهد

احادیث کتاب الزهد غالبآ با عبارت «حدثنا حسین بن سعید» آغاز می شود که دالّ بر این است که راوی کتاب، از فرزندان یا شاگردان حسین بن سعید، مانند علی بن حاتِم، بوده است.

برخی از عناوین فصول این کتاب، که از نوع اندرزنامه است، عبارت اند از: فضیلت سکوت و ترک دنیا، حسن خلق ، مدارا و غضب ، نیکی به پدر و مادر و اعضای خانواده ، نحوه رفتار با بردگان (زیردستان)، حقیقت دنیا و طالبان آن، تواضع و تکبر ، توبه و استغفار ، گریه کردن از ترس خدا و اوصاف بهشت و جهنم .

کتاب الزهد را علی بن حاتِم قزوینی تلخیص کرده است.

←← کتاب المومن

مضمون کتاب المؤمن بیش تر شوق مدارانه است و به منظور تقویت ایمان فردی و تحکیم روابط اجتماعی مؤمنان و تشریح وظایف آنان نسبت به یکدیگر نوشته شده است.

احادیث این کتاب و دیگر کتابهای حسین بن سعید به طور پراکنده در ابواب گوناگون کتابهایی مانند المحاسن برقی ، الخصال ، ثواب الاعمال و معانی الاخبارابن بابویه و دیگر منابع حدیثی

و نیز منابع فقهی - حدیثی آمده است.

← البهار

علاوه بر کتابهای مذکور، اثری با نام کتاب البهار به حسین بن سعید نسبت داده شده که نسخه ای قدیمی از آن نزد رضی الدین علی بن طاوس بوده و او در کتاب خود، الیقین، از آن نقل قول کرده است.

←

النوادر

همچنین بر پایه پژوهشی جدید، کتابی که با نام النوادر چاپ شده و اثرِ احمدبن محمدبن عیسی قلمداد گردیده، در واقع گزیده و تلفیقی از کتابهای سی گانه حسین بن سعید است یا لااقل بخش عمده کتاب، اثر اوست، زیرا در اسناد احادیثِ اثر یادشده، نام افرادی مانند محمدبن فُضَیل، نَضْرِبن سُوَید و فَضالةبن ایوب وجود دارد که احمدبن محمدبن عیسی از آنان روایت نمی کرده است و آنان فقط از مشایخ حسین بن سعید بوده اند. [90]

با این همه، باتوجه به شهرتِ کتابهای حسین بن سعید و در دسترس نبودن بیش تر آن ها به شکل اصلی خود، آثار وی جای پژوهش و تفحص بسیار دارد.

← مآخذ ابن بابویه

کتابهای حسین بن سعید از جمله مآخذ معتبر ابن بابویه در تألیف کتاب من لایحْضُرُه الفقیه بوده است.

سکونت و درگذشت

حسین بن سعید و برادرش حسن از کوفه به اهواز رفتند. پس از مدتی، حسین به قم مهاجرت کرد و در آن جا سکنا گزید. میزبان او در قم حسن بن ابان قمی بود.

حسین بن سعید در قم درگذشت. سال درگذشت او دانسته نیست، ولی گفته اند که تا 254 زنده بوده است.

شاگردان

از جمله شاگردان و راویان حدیث از او، احمدبن محمدبن عیسی (متوفی 280)، احمدبن ادریس (متوفی 306)، احمدبن محمد برقی (متوفی 280)، و احمدبن محمد دینوری (متوفی 282) بودند.

حسین بن سعید پیش از مرگش کتابهای خود را به فرزند میزبان خود در قم، حسین بن حسن بن ابان، داد و ازاین رو، ابن ابان همه کتابهای حسین بن سعید را روایت کرده است.

توثیق رجالی

رجالیانی چون برقی و طوسی ،حسین بن سعید را فردی موثق دانسته اند.

وجود نام وی در اسنادِ بیش

از پنج هزار حدیث موجود شیعه ، نشان دهنده رتبه والای او در فقه و حدیث است.

مدح فقها

فقها و سیره نگاران نیز مقام او را ستوده اند.

مثلاً محقق حلّی

او را از فقهای معتبر شمرده و ابن ندیم

وی و برادرش حسن را آگاه ترین افراد عصر خود به فقه و آثار شیعه دانسته است.

احمد بن محمد بن عیسی اشعری

احمد بن محمد بن عیسی اشعری

ابو جعفر، احمد بن محمد بن عیسی بن عبد الله اشعری قمی از راویان بزرگ شیعه در قرن سوم هجری و از یاران ائمه (علیهم السلام) می باشد.

تألیفات

احمد بن محمد قمی دارای تألیفات ارزشمندی است، از جمله تالیفات او که بیشتر در زمینه روایات اهل بیت (علیهم السلام) هستند می توان به کتب ذیل اشاره نمود:

1- النوادر.

2- التوحید.

3- فضل النبی (صلی اللّه علیه و آله).

4- المتعه.

5- الناسخ و المنسوخ.

6- طب الکبیر.

7- طب الصغیر.

8- المکاسب.

9- الأظله.

معرفی اجمالی

او در شهر قم به دنیا آمد، شهر علم و فقاهت وشهر راویان بزرگ شیعه وپناهگاه فقها ودانشمندان بزرگ و علاقه مندان به محمد و آل محمد صلوات اللّه علیهم بوده است. او در خانواده ای اهل علم ودانش وارادتمند به اهل بیت رسول خدا صلی الله علیهم اجمعین تربیت شد و از نوجوانی زیر نظر پدر خود محمد بن عیسی اشعری به فراگیری علوم ومعارف اسلامی پرداخت.

شخصیت

حمد بن محمد بن عیسی از برجسته ترین شخصیت های علمی دوران خود بود. او رئیس وبزرگ شهر قم بود واز احترام خاصی در نزد مردم قم برخوردار بود. ابو جعفر نزد علما

و فقها ی شیعه نیز از مقام ومنزلت خاصی برخوردار بود واز راویان بزرگ شیعه به شمار می آید. او خدمت امام رضا و امام جواد و امام هادی (علیهم السلام) نیز رسیده بود و روایات فراوانی از ائمه اطهار (علیهم السلام) نقل کرده است.

نام او در سند 2290 روایت آمده است. شیخ طوسی و نجاشی و ابن داود و علامه حلی درباره او می گویند: او بزرگ اهل قم وچهره سرشناس و فقیه ودانشمند آنان ورئیس شهر قم بود وبه نمایندگی از مردم شهر در برابر سلطان و یا حکومتهای دوران قرار می گرفت

رحلت

از تاریخ وفات وی دقیقا اطلاعی در دست نیست لیکن ایشان در سال 274 ه. ق در قید حیات بوده است.

ابراهیم بن هلال ثقفی

ابراهیم بن هلال ثقفی

ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال ثقفی اصفهانی، تاریخ نگار، راوی حدیث، مفسر قرآن و دانای به فقه و احکام، از علمای نام آور و شیعی در قرن سوم هجری و دوران غیبت صغری است.

زندگی نامه

وی در اوایل قرن سوم در شهر کوفه چشم به جهان گشود، بر اثر اشتیاق به تحصیل علوم اسلامی، به حضور اساتید عصر خود شتافته، و از محضر آنان علم حدیث و تاریخ را فرا گرفت. از قرائن تاریخی برمی آید که او در سال های (200 تا 260) عصر امام جواد و امام هادی و امام عسکری - علیهم السلام - در کوفه و در اصفهان می زیسته؛ اما بنا به عللی که بر ما معلوم نیست، نتوانسته است به حضور آن بزرگواران رسیده و از آنان مستقیما بهره مند شود. اما حضور

وی در محضر اساتید فراوان، نشانگر اشتیاق و تلاش وی در این زمینه می باشد.

ابن هلال از نوادگان سعد بن مسعود، عموی مختار ثقفی، می باشد. نسب وی با چهار واسطه به سعد بن مسعود ثقفی می رسد. شیخ طوسی در این مورد می گوید:

ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال بن عاصم بن سعد بن مسعود ثقفی - رضی الله عنه - اصالتاً اهل کوفه است و سعد بن مسعود جد اعلای او، برادر سعد بن مسعود یکی از یاران و کارگزاران باوفای امیرالمومنین علی - علیه السلام - و امام حسن مجتبی - علیه السلام - محسوب می شود. علی - علیه السلام - وی را به خاطر امانت داری و تقوا در به حکومت مدائن برگزیده بود. آن حضرت ضمن نگارش نامه ای، کارهای سعد را ستوده از وی اعلام رضایت کرده و در مورد امانت داری و کمال ایمان وی، می فرماید:

ای سعد! تو حقوق مسلمانان را تمام و کمال به آنان ادا کردی؛ اطاعت پروردگارت را بجای آوردی، امام خود را با روشی زیبا و دور از غرض ورزی، خیر خواهی نمودی. کار ترا می ستایم و از رفتارت خشنودم؛ خیر خواهی و ارشاد تو ادامه داشته باشد. خداوند ترا ببخشاید. والسلام.

سعد بن مسعود بعد از شهادت امیر المومنین علی - علیه السلام - در کنار امام مجتبی - علیه السلام - قرار گرفت و در مقام کاگزاری، با جان و دل فرامین حضرتش را لبیک می گفت. در تاریخ آمده است:

هنگامی که جراح بن سنان در مسیر مدائن، ضمن اعتراض به امام مجتبی -

علیه السلام - در یک عمل منافقانه به آن حضرت حمله کرده و با شمشیر امام را مجروح نمود؛ حضرت از شدت جراحت وارده از اسب خود به زمین فرود آمد. سعد بن مسعود، یا ر باوفا و کارگذار امین اهل بیت - علیهم السلام - آن بزرگوار را به منزل برده و در معالجه حضرتش نهایت تلاش را به عمل آورد.

علاوه بر سعد بن مسعود - که در خدمت اهل بیت - علیهم السلام - بوده است - سعید بن هلال، پدر بزرگ صاحب الغارات نیز از یاران امام صادق - علیه السلام - محسوب می شود. همچنان که شیخ طوسی وی را با عنوان سعید بن هلال ثقفی، در ردیف اصحاب پیشوای ششم - علیه السلام - ثبت کرده است.

ابن هلال ثقفی در اوایل به مذهب زیدیه تمایل داشت اما در اثر بررسی ها و تحقیقاتی که انجام داد، حقیقت را یافته و به مذهب امامیه روی آورد و یکی از شیعیان خالص، پرتلاش و از عاشقان بی قرار و طرفدار غیرتمند اهل بیت - علیهم السلام - گردید.

وی کتابی به نام «المعرفه» تألیف کرده و در آن، مناقب اهل بیت - علیهم السلام - و ستم ها و نیرنگ های دشمنان آنان را شرح داد. و در آن کتاب، عشق بی پایان خود به خاندان عصمت و طهارت و بیزاری از دشمنانشان را به طور واضح بیان نمود.

برخی از دانشمندان مصلح اندیش، از انتشار آن در شهر کوفه ممانعت به عمل آورده و او را به مخفی کردن آن کتاب توصیه نمودند. اما چون ابن هلال

از روی اعتقادات و اخلاص، آن کتاب را نوشته و به مطالب آن ایمان عمیق داشت، با خود عهد کرد که نه تنها آن اثر را منتشر می کنم بلکه قدمی هم فراتر گذاشته و آن را در جایی که مخالفین اهل بیت - علیهم السلام - بیشتر باشد، به مخاطبین خود عرضه نماید.

برای این منظور، وی شهر اصفهان را - که در آن زمان دور ترین نقطه از عقاید شیعه و مخالف ترین مکان با آیین تشیع بود - انتخاب نمود و سپس به آن جا هجرت کرد. او در اصفهان کتاب «المعرفه» را نشر داده و احادیث آن را به مردم عرضه نمود.

و تأثیر به سزایی در گرایش مردم اصفهان به سوی مکتب اهل بیت - علیهم السلام - به جا گذاشت.

با انتشار خبر هجرت ابن هلال به اصفهان، علمای بزرگ قم شادمان شده و گروهی از آنان - که احمد بن ابی عبدالله برقی، صاحب کتاب ارزشمند «المحاسن» در رأس آنان بود - به محضر وی شتافته و از او تقاضا کردند که به همراه آنان به قم برود. تا از نزدیک، از حضور وی بهره مند شوند. اما این عالم وارسته که با خود عهد کرده بود: «در جایی که مخالفین اهل بیت - علیهم السلام - بیشتر هستند، احادیث ائمه - علیهم السلام - را منتشر کند و علوم و اهل بیت را در مناطق نیازمند، تبلیغ نموده و در افزایش شیعیان اهل بیت - علیهم السلام - تلاش نمایند از پذیرفتن تقاضای علمای قم خود داری نموده و همچنان تا آخر عمر در اصفهان اقامت

گزید.

او علاوه بر نشر آثار خود، حوزه درس تشکیل داده و افراد مستعد و علاقه مند را گرد آورد و عده ای از راویان و محدثان را تربیت نمود و همانند: عبدالله بن کوشید اصفهانی، حسن زعفرانی اصفهانی و احمد بن علویه اصفهانی که دانشمندی زبان شناس، ادیب، نویسنده، شاعر اهل بیت - علیهم السلام - راوی حدیث و دارای تألیف متعدد می باشد.

تألیفات

تألیفات فراوان و آثار متعددی که از ابراهیم بن هلال به جای مانده است، نشان گر روحیه قوی، اطلاعات گسترده روایی و تاریخی، و اراده خلل ناپذیر او در راه احیای معارف شیعی و سیره علوی است.

در اکثر منابع شیعه و سنی بیش از 50 مورد از کتاب های وی یاد شده است؛ گرچه در زمان ما به غیر از کتاب «الغارات» آثار دیگر وی در دسترس نمی باشد و در اثر حوادث روزگار و تلاش دشمنان و سایر عوامل، بقیه تألیفات وی مفقود شده است! ولی برخی از مطالب کتاب های او در لابلای آثار دانشمندان یافت می شود که بعداً اشاره خواهد شد.

اوتوانسته مطالبی را در باره مناطق تحت نفوذ کارگزاران علی - علیه السلام - بنگارد و به این وسیله مظلومیت علی - علیه السلام - و یارانش را نمایان سازد. به همین جهت، نام کتاب خود را با الهام از مقتدای خویش، «الغارات» انتخاب کرده است؛ آن جا که علی - علیه السلام - از نافرمانی کوفیان نکوهش کرده و می فرماید:

«فتوا کلتم و تخاذلتم حتی شنت علیکم الغارات، و ملکت علیکم الاوصان؛

پس شما وظیفه خود را به یکدیگر

حواله نمودید و همدیگر را خوار ساختید تا این که دشمن از هر طرف غالب شده و اموال شما غارت گردید و دیار شما از تصرفتان بیرون رفت».

این کتاب در برخی منابع، به نام «الستنفار و الغارات» و در بعضی دیگر، به نام «الاسفار و الغارات» ثبت شده، اما در میان علما و محافل علمی، به «الغارات» معروف است.

گرچه غرض اصلی نگارنده از تألیف این کتاب، تشریخ غارت ها و چپاولگری های معاویه بوده، اما تألیف و نگارش، موجب شده تا لابه لای مطالب کتاب، گفتار های بسیار ارزنده ای گنجانده شود به طوری که خواننده مشتاق دانش از مطالب فرعی آن بیشتر بهره مند می شود.

این کتاب یکی از بهترین منابع در زمینه حکومت و سیره کشور داری علی - علیه السلام - است که می تواند در این مورد پاسخگوی نیاز محققان و مؤلفان باشد. سیره سیاسی، اخلاقی، اجتماعی و سطح زندگی حاکم اسلام، نامه های حکومتی، رفتار گزاران حکومت اسلامی، ریزش ها و رویش ها در حکومت علوی تحلیل و بررسی بازتاب رفتار های مثبت و منفی کارگزاران و ... در این کتاب، در دسترس خواننده قرار گرفته است.

مؤلف به عنوان پیش گفتار، مقدمه و زمینه سازی برای ورود در موضوع اصلی، این شیوه را برگزیده و در معرض دید مخاطب قرار داده که علاوه بر نکات فوق، درس هایی آموزنده، عبرت انگیز و حتی مسائل تربیتی را به مخاطب خویش القا کند.

مهم ترین عناوین این کتاب عبارتند از: سخنرانی های علی - علیه السلام - بعد از جنگ نهروان، روش آن حضرت در استفاده از

بیت المال، شیوه ارتباط با کارگزاران و و عوامل حکومتی، ولایت سعد بن قیس بر مصر، ولایت محمد بن ابی بکر و مالک اشتر بر مصر، شهادت آن دو بزرگوار، آمدن عقیل در کوفه با حضور علی - علیه السلام -، گزارش هایی از زندگی خصوصی امام ع لی - علیه السلام - و خوراک و پوشاک و مسکن آن حضرت در ایام زمامداری، علی - علیه السلام - و اصول امر به معروف و نهی از منکر، مکاتبات با معاویه و ده ها عنوان دیگر که در دوران حکومت آن حضرت رخ داده است.

سایر تألیفات

ابن هلال ثقفی از آن جایی که در رشته های مختلف علوم اسلامی از جمله: علوم قرآن، فقه و احکام، تاریخ و سیره، کلام و اعتقادات، حدیث و روایات و شخصیت نگاری مهارت تامی داشته است. دست به تألیف آثار ارزشمندی زده و کتاب های قابل توجهی را پدید آورده و در اختیار مشتاقان قرار داده است که بالغ بر 50 مورد می شود؛ نام برخی از آنان به شرح زیل می باشد؛

رحلت

این عالم پرتلاش؛ نویسنده مجاهد و احیاگر معارف اهل بیت - علیهم السلام - در قرن سوم هجری و عصر خفقان، بعد از پرورش عده ای از دانشمندان و حدیث شناسان ممتاز و تعلیم دین و نشر احکام شریعت ناب محمدی - صلی الله علیه و آله وسلم - و با به جای گذاردن ده ها اثر نفیس، در سال 283 ق. در شهر اصفهان رحلت نمود.

محمد بن حسن صفار قمی

ابوجعفر محمد بن حسن صفار قمی

ابو جعفر محمد بن حسن بن فروخ صفار قمی از محدثان بلند مرتبه امامی مذهب و از هم عصران و یاران امام حسن عسکری(ع) است. صفار رسالات متعدد حدیثی داشته که به شکل مستقل به ما نرسیده است. وی همچنین فقیهی سرشناس بوده است. کتاب بصائرالدرجات که مجموعه ای حدیثی با موضوع فضایل و ویژگی ها و دلائل امامان شیعه است، منسوب به اوست.

معرفی اجمالی

وی از یاران امام حسن عسکری (علیه السلام) می باشد واز چهره های سرشناس یاران ائمه (علیهم السلام) و راویان حدیث به شمار می آید. او را می توان از بزرگان قرن سوم هجری برشمرد.

صفار در دورانی زندگی می کرد که ظلم و جنایت و خفقان بنی عباس به نهایت خود رسیده بود. بسیاری از شیعیان و یاران ائمه (علیهم السلام) در زندان ها و شکنجه گاه ها به سر می بردند وحتی امامان معصوم نیز در خانه های خود تحت مراقبت ونظر به سر می بردند. صفار یکی از چهره های درخشان آن روزگاراست که با استفاده های فراوان از شخصیت های علمی

آن زمان و نوشتن نامه های خصوصی ومخفیانه خدمت امام حسن عسکری (علیه السلام) خود را به آن حضرت مرتبط می کرد و شیعیان را از نور وجود ایشان بهره مند می ساخت.

زندگی

محمد بن حسن صفار قمی معروف به اعرج (به معنای لنگ)، از موالیان ایرانی تبار عیسی بن موسی بن طلحه اشعری بود

و از همین رو نسبت «اشعری» داشت. تاریخ ولادت وی معلوم نیست. سال وفاتش 290 قمری مقارن با دوران غیبت صغری است.

به گفته شیخ طوسی، وی از اصحاب امام حسن عسکری(ع) بود.اصلی ترین شاهد بر این مدعا مجموعه پرسش هایی است که وی از طریق نامه از آن حضرت پرسیده بود.

این نامه نگاری ها می تواند نشانه ای بر مقام وکالت و نمایندگی او از سوی امام نزد شیعیان باشد.

در منابع حدیث گاه از او با لقب مموله نیز یاد شده است. این لقب در برخی از منابع به شکل حموله آمده است. صفت مموله در برخی از منابع به مجموعه سوالاتی که وی از امام حسن عسکری(ع) پرسیده بوده است، اطلاق شده است.

آثار و جایگاه علمی

محمد بن حسن صفار را از برجسته ترین شیوخ حدیث قم دانسته اند و رجالیان با عباراتی که حاکی از بلندی جایگاه علمی وی و وثاقتش است از او سخن رانده اند.

تحصیلات

قم از دیر باز پایگاه شیعیان محمد وآل محمد (صلوات الله وسلامه علیهم) بوده است وچهره های فراوانی در این شهر درخشیده اند که حافظان وپاسداران معارف ائمه معصومین (علیهم السلام) بوده اند.

یکی از این چهره ها محمد بن حسن صفار می باشد. او را

به عنوان یکی از چهره های سرشناس شیعه در شهر قم می شناسند که با حفظ و نقل روایات، خدمت بزرگی به جهان تشیع نموده و شخصیت هایی همچون کلینی با نقل روایات او تلاش او را به نتیجه رسانده است.

نجاشی درباره او می فرماید: محمد بن حسن بن فروخ صفار یکی از چهره های درخشان شیعه در شهر قم بوده، وی شخصیتی مورد اطمینان و دارای ارزشی والا است. روایات او بر بسیاری از روایات ترجیح داده می شود. او تألیفات فراوانی نیز دارد.

شیخ طوسی در کتاب فهرست می فرماید: محمد بن حسن صفار اهل قم می باشد. وی تألیفات فراوانی دارد و نامه هایی نیز به امام حسن عسکری (علیه السلام) فرستاده است که آن نامه ها و جواب آنها موجودند و در اختیار می باشند.

علامه حلی در کتاب خلاصه می فرماید: محمد بن حسن بن فروخ از چهره های سرشناس شیعه در شهر قم و مورد اطمینان است و شخصیتی عظیم الشأن است که روایات او برتر می باشند.

اثار وتالیفات

بصائر الدرجات

از جمله آثار وی که امروزه در دسترس ماست، کتاب بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد مشهور به بصائر الدرجات از منابع معتبر حدیثی شیعه است. این کتاب، اثری روایی با رویکرد کلامی محسوب می گردد که احادیث آن درباره مسأله امامت، شناخت امام و فضائل ائمه اطهار(ع) است.

نجاشی عناوین دیگر آثار او را چنین برشمرده است :

التدبیر و المکاتبه

چنان که از عناوین کتاب های صفار معلوم است، بیشتر آثار او موضوعات فقهی داشته و بیش از همه راوی احادیث فقهی بوده است.

. بااین حال برخی از کتاب هایش در موضوعات کلامی و اعتقادی بوده است.

افزون بر این آثار، وی مجموعه ای از سوالات را از امام حسن عسکری(ع) از طریق نامه پرسیده بود که این نامه ها به شکل مکتوب تا مدتی باقی بوده و شیخ صدوق آن را در اختیار داشته است. [

محمد بن حسن بن صفار در علم فقه نیز از علمای سرشناس بود. یکی از آرای فقهی وی که در منابع نقل شده، حکم به صحت خواندن قنوت به زبان فارسی است.

عبدالله بن جعفر حمیری

عبدالله بن جعفر حمیری

حِمیَری، عبداللّه بن جعفر، عالم و محدّث امامی قرن سوم و چهارم است.

کنیه و تولد

کنیه وی ابوالعباس بود. از تاریخ دقیق ولادت و وفات او اطلاعی نیست، اما بدون شک در دوران امامت امام هادی و امام حسن عسکری علیهماالسلام و

در دوره غیبت صغرا می زیسته است.

ارتباط با ائمه

حمیری با امام هادی و امام حسن عسکری علیهما السلام مکاتباتی داشت و علی رغم فشار شدید حکومت عباسی در قطع ارتباط میان شیعیان و آن دو امام بزرگوار، ارتباط خود را با امامان خود حفظ کرده و از آن دو امام همام پیوسته رهنمود می گرفت.

ارتباط با امام زمان

پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام حمیری رابطه خود را با معدن وحی در زمان غیبت صغری قطع نکرد و از طریق«محمد بن عثمان عمری» رابطه و مکاتبه خود را با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف حفظ نمود و مسائل و مشکلات خود را از امام زمان از طریق نامه می پرسید و از نور وجود آن حضرت بهره مند می گشت. وی مجموعه این نامه ها را در کتابی به نام«مسائل عن محمد بن عثمان العمری و التوقیعات» جمع آوری نموده است

آثار

← موضوعات مورد علاقه محدثان

حمیری آثار متعددی تألیف کرده که اغلب شامل موضوعات مورد علاقه محدّثان آن دوره است. از جمله موضوعاتی که محدّثان شیعه آن دوره آثار متعددی درباره آن تدوین کرده اند، پاسخهای ائمه به پرسشهای اصحاب درباره مسائل فقهی و کلامی است که موارد فراوانی از آن ها در کتب اربعه نقل شده است.

← مکاتبات فقهی - کلامی

حمیری نیز برخی مکاتبات فقهی - کلامی بین امامان شیعه و اصحاب را گردآورده و آثاری با این موضوع تألیف کرده است.

وی در کتاب مسائل الرجال و مکاتباتهم اباالحسن الثالث علیه السلام،

مکتوبات بین برخی اصحاب امام هادی علیه السلام با ایشان را، که غالبآ مشتمل بر مسائل فقهی است، گرد آورده است. نامهای برخی از این

اصحاب در منابع حدیثی دیگر آمده است که عبارت اند از: حسن/ حسین بن مالک، محمد بن جزک، حسین بن علی بن کیسان صنعانی،ایوب بن نوح، محمد بن سرو و علی بن ریّان بن صلت .

ابن ادریس حلّی منتخبی از این کتاب را نقل کرده است.

← مسائلُ لأبی محمدالحسن

حمیری همچنین کتابی با عنوان مسائلُ لأبی محمدالحسن علیه السلام علی ید محمد بن عثمان العمری تألیف کرده

که نقل قولهایی از آن در آثار گوناگون امامیه باقی مانده است.

براساس این نقل قول ها، به نظر می رسد که بخش اعظم این کتاب، پرسشهای فقهی از امام حسن عسکری علیه السلام بوده که حمیری آن ها را از طریق محمد بن عثمان عَمْری به امام می رسانده و پاسخهایی نیز از طریق عمری می گرفته است. احتمالا حمیری در این کتاب برخی مکتوبات دیگر اصحاب ائمه به امام حسن عسکری علیه السلام را نیز آورده است.

← الدلائل

حمیری آثاری نیز در موضوع امامت تألیف کرده است. وی کتاب مهمی با نام الدلائل داشته است

که تا قرن هفتم موجود بوده و بهاءالدین اربلی (متوفی 693) و ابن طاووس (متوفی 664)

بخشهایی از آن را نقل کرده اند. ابن طاووس نسخه ای از این کتاب را، به خط احمد بن حسین ابن غضائری ، در اختیار داشته است

← کتاب الغیبة

از جمله آثار حمیری درباره غیبت ، کتاب الغیبة است.

همچنین وی تألیف دیگری در این زمینه داشته که نجاشی از آن با نام الغیبة و الحیرة یاد کرده و احتمالا همان است که طوسی،به نقل از ابوجعفر محمد بن جعفر ابن بُطّه قمی، نام آن را الفترة والحیرة ذکر کرده است.

ابن ابی زینب و ابن بابویه و شیخ طوسی در کتاب الغیبة روایات فراوانی درباره غیبت

از حمیری نقل کرده اند که برگرفته از آثار وی در این باب است. ابن بابویه در کتاب التوحید

روایاتی به نقل از مشایخ خود از حمیری آورده که احتمالا از کتاب العظمة و التوحید یا کتاب التوحید و البداء و الارادة و الاستطاعة و المعرفة است که شیخ طوسیاز کتاب اخیر با عنوان التوحید و الاستطاعة و الافاعیل و البداء یاد کرده است.

← قرب الاِسناد

تنها کتاب موجود از حمیری، قرب الاِسناد است. نجاشی

از سه کتاب حمیری با نامهای قرب الاسناد الی الرضا علیه السلام، قرب الاسناد الی ابی جعفر بن الرضا علیهماالسلام، و قرب الاسناد الی صاحب الامر علیه السلام یاد کرده، اما شیخ طوسی

فقط از قرب الاسناد نام برده است. قرب الاسناد به آثاری اطلاق می شود که در آن، محدّث احادیث را با کوتاه ترین طریق تا معصوم روایت کند. حمیری در تألیف این کتاب از متون کهن تر نیز بهره برده،

که از مهم ترین آن ها، کتاب المسائل علی بن جعفر عُریضی است که حمیری بخش اعظم آن را در کتاب خود آورده است.

حمیری تحریر غیرمبوّب المسائل را به روایت عبداللّه بن حسن بن علی بن جعفر عُریضی از علی بن جعفر نقل کرده است.

ابن ادریس حلّی روایاتی از قرب الاسناد حمیری نقل کرده، ولی به اشتباه این کتاب را به فرزند وی، محمد، نسبت داده است. منشأ این خطا ظاهرآ آن است که سلسله سند آغازین کتاب به فرزند حمیری منتهی می شود.

عامل دیگر در این انتساب نادرست، احتمالا وجود اجازه ای از فرزند حمیری به فردی دیگر، در آغاز نسخه ای از این کتاب به خط ابن ادریس، است.

شاهد مهم بر صحت انتساب قرب الاسناد به حمیری پدر ، آن است که

ابن ادریس حلّی، خود در نقل قول از این کتاب، حدیثی را بدون واسطه از محمد بن حسین بن ابی الخطاب (متوفی 262) آورده که طبقه حدیثی آن تنها با طبقه مشایخ عبداللّه بن جعفر تطابق دارد. مجلسی نیز با اشاره به نظر دیگران، عبداللّه بن جعفر را مؤلف قرب الاسناد و پسر وی را راوی آن دانسته است.

قرن چهارم

کلینی

محمد بن یعقوب کلینی

ویکی شیعه

لقب: ثقه الاسلام

تاریخ تولد: حدود 255 قمری

زادگاه: روستای کُلَین از توابع ری

محل زندگی: ری، قم، بغداد

تاریخ وفات: 329ق

محل دفن: بغداد

شهر وفات: بغداد

استادان: احمد بن ادریس قمی، حسن بن فضل بن یزید یمانی، احمد بن مهران، ابن بابویه، صفار قمی

شاگردان: ابن ابی رافع صیمری، ابن قولویه، هارون بن موسی تلعبکری، ابوغالب زراری

تألیفات: الکافی، الرد علی القرامطه، رسائل الائمه(ع)، تعبیرالرؤیا، کتاب الرجال

فعالیت های اجتماعی:شیخ و پیشوای شیعه در ری

کلینی اصالتا ایرانی و از روستای «کلین» واقع در 38 کیلومتری شهر ری و ناحیه جنوب غربی جاده قم - تهران، نزدیک حسن آباد کنونی است. ری و روستاهای آن، از روزگاران نخستین، جزو مراکز شیعه نشین بوده است؛ هر چند بیشتر مردم ری را سنیان حنفی و شافعی تشکیل می داده اند. آرامگاه پدر کلینی، یعنی یعقوب بن اسحاق - که از بزرگان شیعیان آن روز بوده - هم اکنون در قریه «کلین» بوده و زیارتگاه مردم آن سامان است.

آثار و تألیفات

کتاب الکافی

مهم ترین اثر کلینی، کتاب کافی است. این کتاب از برجسته ترین منابع حدیثی شیعه و مهم ترین و معتبرترین منبع از کتب اربعه است. این کتاب در سه بخش اصول، فروع و روضه تألیف شده است. تلاش کلینی بر آن بوده تا احادیث الکافی را بر اساس عدم

مخالفت با قرآن و موافقت با اجماع جمع آوری کند. کلینی به سبب ارتباط با اصحاب ائمه و دسترسی به اصول اربعمأة روایات این کتاب را با کمترین واسطه نقل کرده است.گروهی از عالمان شیعه معتقد به صحت تمامی روایات آن بوده اند و در مقابل گروهی از عالمان شیعه وجود احادیث ضعیف در کافی را قبول دارند.

محمد بن یعقوب کلینی افزون بر «کافی» دارای آثار دیگری نیز بوده که جایگاه علمی او را در غیر از علم حدیث آشکار می سازد. برخی از این کتب عبارتند از:

الرد علی القرامطه که در رد عقاید التقاطی قرمطیان نگاشته شد.

رسائل الائمه(ع)

تعبیرالرؤیا

کتاب الرجال

ما قیل فی الائمه(ع) من الشعر

همایش بزرگداشت شیخ کلینی اردیبهشت ماه سال 1388ش در شهر ری برگزار شد. مقالات ارائه شده در این همایش در پایگاه رسمی موسسه دارالحدیث و نرم افزار «مجموعه آثار ثقه الاسلام کلینی» ارائه شده است.[] همچنین مرکز کامپیوتری علوم اسلامی، نرم افزار مجموعه آثار ثقةالاسلام کلینی (سلسله بزرگداشت ها 3) را به سفارش مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث تهیه کرد. این مجموعه متن کامل 67 عنوان کتاب در 191 جلد، شامل: کتاب الکافی، شرح ها، ترجمه ها، تعلیقه ها، حاشیه های کتاب الکافی، مجموعه آثار انتشار یافته توسط همایش بزرگداشت شخصیت ثقه الاسلام کلینی و نیز تصویر کامل 27 نسخه از مهمترین نسخه های خطی کتاب الکافی آن است.

محل دفن

مرقد کلینی در محوطه مسجد آصفیه، در ساحل شرقی رود دجله (در مرکز بغداد) جنب مدرسه نظامیه (مستنصریه قدیم) قرار دارد. نام اصلی این مسجد، جامع الصفوی یا مسجد صفوی بوده است که عثمانیان آن را به آصفیه تغییر دادند. مرقد کلینی در سال های اخیر بازسازی

شده است. در محرم سال 1436ق مراسم پایان بازسازی قبر شیخ کلینی برگزار شد. در این مراسم از ضریح نقره ای آن که توسط هنرمندان اصفهانی ساخته شده بود، رونمایی گردید.

ابن قولویه قمی

ابن قولویه قمی

ویکی شیعه

زادروز ؟

زادگاه - قم

درگذشت 368 ق

آرامگاه حرم کاظمین

استادان محمد بن یعقوب کلینی

محمد بن حسن صفار

ابن بابویه

شاگردان شیخ مفید

آثار کامل الزیارات و...

ابن قُولِوَیْه قمی، ابوالقاسم جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی بن مسرور (درگذشته 368ق) از راویان شیعه در قرن چهارم هجری و از شاگردان محمد بن یعقوب کلینی و از استادان شیخ مفید بود. ابن قولویه از فقهای صاحب فتوا دانسته شده و نظراتش در میانه آرای مکتب حدیثی و مکتب کلامی معرفی شده است. کتاب کامل الزیارات مشهورترین اثر اوست.

تألیفات

کامل الزیارات، مشهورترین تألیف وی است؛ مجموعه روایات اهل بیت درباره شیوه زیارت پیامبر(ص) و دیگر امامان و امامزادگان.

تاریخ الشهور

مداواة الجسد

الصلاة

الجمعة و الجماعة

قیام اللیل

الرضاع

الصداق

الأضاحی

مشایخ حدیث

ابن قولویه از مشایخ بسیاری بهره برده که از آن میان می توان احمد بن ادریس قمی، علی ابن بابویه قمی، ابن ولید قمی، ابن عُقده، محمد بن یعقوب کلینی، ابوعمرو کشّی، عبدالعزیز بن یحیی جَلودی، ابن همام اسکافی و همچنین پدرش محمد و برادرش علی را نام برد.

وی همچنین از طریق مکاتبه نائل به دریافت اجازه از ابن ابی عقیل عُمانی گشت.

شاگردان

شخصیت های فراوانی نیز از محضر او بهره برده اند مانند:

1-شیخ مفید 2- حسین بن عبید الله غضائری 3- احمد بن عبدون 4- تلعکبری 5- ابن عزور 6- محمد بن سلیم صابونی

وفات

ابن قولویه در بغداد وفات یافت و در کاظمین مدفون گردید.

ازبازماندگان وی تنها پسرش ابواحمد عبدالعزیز را می شناسیم که از راویان حدیث بوده است.

شیخ صدوق

شیخ صدوق

زادروز پس از 305ق.

درگذشت 381ق

آرامگاه ایران، ری

محل زندگی قم، ری

نقش های برجسته محدث، فقیه

آثار من لایحضره الفقیه، معانی الاخبار، عیون الاخبار، الخصال، علل الشرائع، صفات الشیعة، ثواب الاعمال، کمال الدین، المقنع فی الفقه،...

خویشاوندان علی بن حسین بن موسی بن بابویه (پدر)

ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، مشهور به شیخ صدوق، از علمای قرن چهارم قمری بوده است.

زندگی

شیخ صدوق در قم پرورش یافت و 20 سال با پدرش زندگی کرد و از وی و دیگر علمای قم دانش آموخت و سپس به درخواست اهل ری بدانجا رفت. مدتی در آنجا بود و سپس با اجازه حاکم آنجا رکن الدولة بویهی برای زیارت امام رضا(ع) به مشهد رفت و در بازگشت در نیشابور ساکن شد و بزرگان آن شهر از دانش او بهره گرفتند. بدین طریق او با خروج از قم به ری، استرآباد، جرجان، نیشابور، مشهد، مرو، سرخس، ایلاق (بلخ)، سمرقند، فرغانه، بلخ، همدان، بغداد، کوفه، فید، مکه و مدینه مسافرت کرد.

آثار شیخ صدوق

شیخ صدوق، (305-381ق) از علمای شیعه در قرن چهارم هجری قمری که مشهورترین محدّث و فقیه مکتب حدیثی قم به شمار می آید. حدود 300 اثر علمی به او نسبت داده شده ولی بسیاری از آنها امروزه در دسترس نیست.

یکی از مهمترین آثار وی، کتاب من لایحضره الفقیه از کتب اربعه شیعه است.

از دیگر آثار شیخ صدوق، معانی الاخبار، عیون اخبار

الرضا،

الخصال،

علل الشرایع

کمال الدین

صفات الشیعة است.

و نجاشی (متوفای 450ق) در فهرست خویش حدود 200 اثر وی را می آورد که در شاخه های مختلف علوم دینی و همه آنها ارزشمندند و از زمان تألیف تاکنون مورد استفاده علماء بوده است، البته بسیاری از آثار او به دست ما نرسیده است.] برخی از آثاری که نجاشی در کتابش نام برده عبارتند از:

کتاب التوحید

کتاب النبوة

کتاب إثبات الوصیة لعلی(ع)

کتاب علل الشرائع

کتاب ثواب الأعمال

کتاب عقاب الأعمال

کتاب مدینة العلم

کتاب المقنع فی الفقه

کتاب العرض علی (فی) المجالس

کتاب الأوائل

کتاب الأواخر

کتاب إثبات النص علی الأئمة

کتاب المعرفة فی فضل النبی و أمیر المؤمنین و الحسن و الحسین علیهم السلام

کتاب الأوامر

کتاب المناهی

کتاب الفرق

کتاب خلق الإنسان

کتاب الرسالة الأولة فی الغیبة

کتاب الرسالة الثانیة

کتاب الرسالة الثالثة

کتاب الرسالة فی أرکان الإسلام

کتاب المیاه

← آثار چاپی

الاعتقادات، الامالی؛ التوحید؛ ثواب الاعمال و عقاب الاعمال؛ الخصال؛ علل الشرائع؛ عیون الاخبار الرضا (ع)؛ کمال الدین و تمام النعمة، معانی الاخبار؛ «المقنع»؛ من لایحضره الفقیه؛ «الهدایة»؛ فضائل الاشهر الثلاثة

هم چنین دو کتاب دیگر وی با عنوان های صفات الشیعة و فضائل الشیعة یک بار در نجف و یک بار با ترجمه فارسی در تهران، 1381ق، منتشر شده است.

برخی از مشهورترین شاگردان وی عبارتند از سید مرتضی، شیخ مفید و تلعکبری. مدفن شیخ صدوق در ری است.

تولد به دعای امام زمان

سال ولادت شیخ صدوق به نحو دقیق مشخص نیست، اما آنچه از کتاب وی، کمال الدین، و کتاب غیبت شیخ

طوسی و کتاب فهرست نجاشی استفاده می شود این است که وی پس از مرگ محمد بن عثمان عَمْری، دومین سفیر از سفرای چهارگانه امام زمان(عج)، در سال 305ق و در اوائل سفارت ابوالقاسم حسین بن روح، سومین سفیر، متولد شده است

بنابر نقل شیخ صدوق از ابوجعفر محمد بن علی بن اسود، علی بن حسین بن موسی بن بابویه (پدر شیخ صدوق که صدوق اول نیز خوانده می شود)، پس از مرگ محمد بن عثمان عَمْری از ابوجعفر خواسته است که از حسین بن روح نوبختی (سومین سفیر) بخواهد که او از امام زمان(عج) بخواهد که دعا کند تا خدا به او پسری بدهد. ابوجعفر می گوید من نیز از حسین بن روح درخواست کردم و او این درخواست را به امام زمان رساند و پس از سه روز به من گفت که امام برای علی بن حسین دعا کرده است و برایش فرزندی مبارک متولد می شود که خدای عزوجل به سببش او را سود می رساند.

داستان تولد در ویکی فقه

سالیانی آن چه روح پدر را آزرده می ساخت نداشتن فرزند بود، گرچه پنجاه بهار از عمر او می گذشت و رو به پیری می رفت هرگز از رحمت الهی ناامید نبود و بارها از خدای خویش درخواست کرده بود تا فرزندی به او عطا کند، اما از گره کار مطلع نبود.

روزی بر آن شد تا نامه ای به امام و پیشوای خود حضرت مهدی (عج) بنویسد و از ایشان بخواهد تا برایش دعا کند. به دنبال فرصتی مناسب و فردی مطمئن بود تا به واسطه او نامه ارسال کند تا آن که زمانی کاروانی از قم به

عراق می رفت. در بین آن کاروان یکی از دوستانش به نام ابوجعفر محمد بن علی الاسود را یافت که می توانست نامه وی را به مقصد برساند.

او نامه ای به محضر پیشوای خود ولی عصر (عج) نوشت و به وی سپرد تا در عراق به حسین بن روح بدهد و از او بخواهد که این نامه را به حضرت برساند.

ابوجعفر گوید من نامه او را به نماینده مهدی موعود (عج) رساندم و پس از سه روز به من خبر داد که حضرت برای ابن بابویه دعا کرد و در آینده نزدیک خداوند به او فرزندی خواهد داد که منشاء برکات زیادی خواهد شد. [5]

شیخ طوسی در کتاب غیبت، درباره تولد صدوق چنین نگاشته است:

بسیار از بزرگان قم نقل کرده اند که علی بن حسین بن بابویه با دخترعموی خود ازدواج کرد ولی از وی صاحب فرزند نشد. نامه ای به شیخ ابوالقاسم حسین بن روح نوشت که از حضرت ولی عصر (عج) بخواهد تا برای او دعا کند که خداوند به او فرزند عطا فرماید از حضرت جواب آمد که از این همسر صاحب فرزند نمی شوی ولی بزودی با کنیزی دیلمی ازدواج خواهی کرد که خداوند از او دو فرزند فقیه به تو خواهد داد.

شیخ صدوق خود نیز ماجرای دعای حضرت ولی عصر (عج) و ولادت خود را در کتاب اکمال الدین آورده است و در ادامه نوشته است که هر گاه ابو جعفر محمد بن علی اسود مرا می دید که برای آموختن حدیث و علوم اهل بیت علیهم السلام با اشتیاق تمام به درس اساتید می رفتم، می فرمود: این میل و اشتیاق به علم آموزی که

تو داری جای تعجب نیست، زیرا تو به دعای امام زمان متولد شده ای.

به هر تقدیر این بشارت به ابن بابویه رسید و پس از مدتی در پی ازدواج با کنیزی دیلمی خداوند محمد را به او عطا فرمود که در آن سنین مایه امید و چشم روشنی پدر گشت و سپس پسر دیگری به او داد و نامش را حسین نهاد.

حسین بن علی بن بابویه نیز از دانشمندان و پس از پدر و برادرش محمد بزرگ ترین و معروف ترین شخصیت خاندان بابویه است.

وفات

وفات وی در سال 381ق با بیش از هفتاد سال سن درگذشت و در شهر ری دفن شد. قبر او امروزه در قبرستانی با نام قبرستان ابن بابویه معروف و زیارتگاه مردم است. تجدید عمارت قبر وی در زمان فتحعلی شاه قاجار در سال 1238 انجام گرفت. پیش از این تاریخ قبر او در اثر سیل شکافته شد و آشکار شدن جنازه سالم وی پس از گذشت قرن ها مایه حیرت همگان شد

صاحب بن عباد

صاحب بن عباد

نام کامل اسماعیل بن عَبّاد مشهور به صاحب بن عَبّاد

لقب صاحب، کافی الکفاة، الکافی الأوحد، امین

نسب خاندانی ایرانی

زادروز 326ق

زادگاه طالقان در منطقه دیلم، یا در اصطخر فارس

تاریخ درگذشت 24 صفر، سال 385ق

محل درگذشت ری

آرامگاه اصفهان

فرزندان یک دختر

مذهب شیعه

پیشه کتابت، وزارت

پست ها کاتب و وزیر دولت آل بویه

پس از ابوالفضل بن عمید وزیر

کتاب ها الإبانة عن مذهب أهل العدل، دیوان الصاحب بن عباد، رسالة فی الطب..

ویکی فقه

ابوالقاسم اسماعیل بن عباد فرزند عباس ملقّب به صاحب و مشهور به صاحب بن عباد

به سال 326 ق. در اصفهان دیده به جهان گشود.

در و اجداد صاحب از بزرگان و سرشناسان اصفهان بوده و مرتبه وزارت داشتند. عبّاس پدر صاحب بدان مرتبه از بزرگی و احترام رسیده بود که مردم او را «شیخ امین» می گفتند.

پدرِ صاحب و همسرش نهایت کوشش خود را در تربیت فرزند خود به کار بستند. اوّلین استادِ صاحب، پدرش «عبّاد» بود که علاوه بر ایفای وظایف پدری استادی مهربان و دلسوز برای وی به حساب می آمد. «صاحب» پس از فراگیری مقدمات به تحصیل فقه، حدیث، تفسیر، کلام و دیگر علوم رایج پرداخت.

پس از چندی که او خود را از اساتید و بزرگان اصفهان بی نیاز دید به «ری» که از مراکز علم و ادب آن زمان بود مهاجرت کرد و در آن شهر به حلقه درس «ابن عمید» وزیر دانشمند و شهیر آل بویه پیوست. ابن عمید توانایی «صاحب» در انشای متون ادبی را مشاهده کرد و او را از نویسندگان مقام وزارت قرار داد. کاردانی و توانایی صاحب در انجام این امور، راه پیشرفت را بر او هموار ساخت تا آنجا که چون رکن الدوله، فرزندش مؤیّد الدوله را به حکومت اصفهان منصوب کرد صاحب نیز در مقام دبیری او و نویسندگی وی به زادگاهش اصفهان بازگشت.

صاحب در دانشهایی چون علوم قرآن و تفسیر، حدیث، کلام، لغت، نحو، عروض، نقد ادبی، تاریخ و طبّ تسلط و تبحّر داشت

تألیفات

آثار متعددی در زمینه علوم فوق از صاحب باقی مانده که بدین شرح است:

علوم ادبی) 4. التذکره (در کلام و اصول دین) 5. دیوان اشعار 6. رسائل صاحب (مباحث اخلاقی، اعتقادی و اجتماعی) 7. رساله ای در فضایل حضرت عبدالعظیم حسنی - علیه السّلام - 8. رساله ای در علم طب 9. عنوان المعارف 10. الفرق بین الضاد و الظاء 11. الکشف عن مساویء شعر المتنبیء 12. المحیط (در علم لغت) 13. المنظومه الفریده.

مؤلفاتی که تمامی آنها در دست نیست عبارت اند از:

اساتید صاحب

از مشخصات تمامی اساتید صاحب اطلاع دقیق در دسترس نیست. برخی از اساتید مهم وی عبارت اند از: 1. عبّاد (پدر او) 2. ابن عمید 3. ابن فارس 4. ابوالفضل عباس بن محمد نحوی مشهور به صدام 5. ابوسعید حسن بن عبدالله سیرافی 6. ابوبکر محمد بن یعقوب 7. قاضی ابوبکر احمد بن کامل 8. ابوزکریّا یحیی بن عدّی 9. ابوعمر صبّاغ.

وفات

صاحب در اواخر عمر خویش، ناخوش و رنجور گشت و در بستر بیماری افتاد. او در بستر هم از مسائل کشور غافل نبود و از امور کشور با اطلاع می شد. مردم در ایام بیماری به عیادت او رفته، برای بهبودی اش روزی دوبار مقابل سرای او به درگاه خداوند دعا می کردند. ولی صاحب که از زندان تن به تنگ آمده، مشتاق لقای

پروردگار خود بود سرانجام در شب جمعه 24 صفر سال 385 ق. جان به پروردگار خویش تسلیم کرد و روح متعالی به سرای باقی شتافت. بامدادان مردم ری از ارتحال وزیر باوفای دیار خویش باخبر شدند. تمامی بازارهای شهر بسته گردید و دروازه های ری به هم آمد. جمعیتی انبوه در تشییع پیکر صاحب گرد آمدند. ابوالعباس ضبّی از دانشمندان ری که شاگرد صاحب بود بر پیکر استاد نماز خواند. فخرالدوله و سران سپاه در حالی که جامه سیاه بر تن داشتند در مراسم عزای آن وزیر دانشمند، شرکت داشتند. مدتی تابوت صاحب در خانه اش در ری نهاده شد و سرانجام با شکوه و تجلیل فراوان به اصفهان انتقال داده و در زادگاهش به خاک سپرده شد. از آن پس مقبره صاحب زیارت گاه خاصّ و عام گردید و همه ساله افراد زیادی از شیفتگان اهل بیت (علیه السّلام) مقبره صاحب را زیارت و حاجات خود را در جوار مرقد او از خداوند طلب می کنند. (مرقدش درمیدان طوقچی، جنب مزار آیت الله طیّب واقع است.)

در عظمت شخصیت صاحب بن عبّاد همین بس که علامه امینی در شأن او می فرماید: او از کسانی است که شرح حال نویس هر اندازه ادیب و سخندان باشد از بیان فضایل و مکارم او ناتوان بوده، زبانش در کام می خشکد.

اخلاق شخصی و سیاسی:

در گزارش ها و کتب تاریخی، از ابن عباد شخصی کریم و سخی و بخشنده یاد شده است. حموی می نویسد که با وجود سبک سری های صاحب اما گزارش های خوبی درباره مکارم اخلاق وجود دارد.مصحح کتاب «روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات» بیان می کند که صاحب بن

عباد از نیاکان بزرگوار خود محاسن اخلاق، مکارم اوصاف، نیکوکاری، نوع پروری، گشاده دستی و خدمت به مردم را ارث برده بوده است و نیز همه درخواست کنندگان و نیازمندان را با چهره خندان و آغوشی باز و دستی گشاده می پذیرفته است.

قرن پنجم

شیخ مفید

شیخ مفید

محمد بن محمد بن نُعمان مشهور به شیخ مُفید

زادروز 11 ذی القعده، 336 یا 338ق.

درگذشت 413ق.

آرامگاه عراق، کاظمین

محل زندگی بغداد

استادان شیخ صدوق، ابن جنید اسکافی، ابن قولویه، ابوغالب زراری، محمد بن عمر جعابی

شاگردان سید مرتضی، سید رضی، شیخ طوسی، نجاشی، سلَّار دیلمی، ابوالفتح کراجکی و ابویعلی محمّد بن حسن جعفری

نقش های برجسته محدث، فقیه، اصولی، متکلم

آثار الارشاد، المقنعة، الامالی (یا المجالس)، الجمل، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، الافصاح فی الامامة، العیون و المحاسن،...

محمد بن محمد بن نُعمان مشهور به شیخ مُفید(336 یا 338 - 413ق) متکلم و فقیه امامیه در قرن های چهارم و پنجم قمری. گفته اند شیخ مفید با تدوین علم اصول فقه، روشی جدید در اجتهاد فقهی ارائه داد که راه میانه ای بود در برابر دو روش عقل گرایی افراطی و اکتفاکردن به روایات بدون توجه به عقل.

آثار

تألیفات شیخ مفید بر اساس فهرست نجاشی 175 کتاب و رساله است. آثار او در چندین رشته علمی قابل دسته بندی است. معروف ترین اثر شیخ مفید در علم فقه المُقنَعَة، در کلام اوائل المقالات و در شرح حال نگاری امامان الاِرشاد است.

مجموعه آثار مکتوب شیخ مفید در مجموعه ای چهارده جلدی با عنوان مُصَنَّفات شیخ مفید منتشر شده است. این مجموعه در سال 1371ش، برای برگزاری کنگره جهانی شیخ مفید منتشر شد.

فقه

← اصول

. مختصر التذکرة بأصول الفقه

← علوم قرآنی

← تاریخ

نسب، لقب، ولادت

محمد بن محمد بن نعمان در 11 ذی القعده سال 336ق یا 338ق در عُکبَری نزدیکی بغداد به دنیا آمد.

پدرش شغل معلمی داشت و بدین جهت شیخ مفید به «ابن المعلم» مشهور بوده است. عکبری و بغدادی نیز دو لقب دیگر او هستند.درخصوص ملقب شدن به مفید هم گفته اند: در مناظره ای که با علی بن عیسی رُمانی دانشمند معتزلی داشت، توانست استدلالات طرف مقابل را باطل کند؛ پس از آن رُمانی او را «مفید» خواند.

در منابع تاریخی دو فرزند برای مفید ذکر شده است؛ یکی ابوالقاسم علی و دیگری دختری که اسمش در منابع نیامده و همسر ابویعلی جعفری بوده است.

تحصیلات

مفید قرآن و علوم مقدماتی را نزد پدر فراگرفت. سپس برای ادامه تحصیل همراه او به بغداد رفت و توانست از محدثان، متکلمان و فقهای برجسته شیعه و سنی بهره ببرد.

شیخ صدوق (درگذشت 381ق)، ابن جنید اسکافی (درگذشت381ق)، ابن قولویه (درگذشت369ق)، ابوغالب زراری (درگذشت368ق) و ابوبکر محمّد بن عمر جعابی (درگذشت355ق) از مشهورترین استادان شیعی او بوده اند.

شیخ مفید نزد حسین بن علی بصری معروف به جُعَل از اساتید بزرگ معتزله و ابویاسر شاگرد متکلم نامی ابوالجیش مظفر بن محمد خراسانی بلخی علم کلام آموخت. او همچنین به پیشنهاد ابویاسر در مجلس درس علی بن عیسی رمانی دانشمند معروف معتزلی شرکت کرد.

وی از حدود

40 سالگی ریاست شیعیان را در فقه، کلام و حدیث عهده دار شد و در دفاع از عقاید شیعه، با علماء دیگر مذاهب مناظره می کرد.

ویژگی های اخلاقی

گفته اند شیخ مفید بسیار صدقه می داد، فروتن بود، بسیار نماز می خواند و روزه می گرفت و لباس خشن بر تن می کرد؛ تا آنجا که وی را «شیخ مشایخ الصوفیه» (استاد استادان صوفیان) خواندند.[12] ابویعلی جعفری داماد وی گزارش کرده است که او شب ها کم می خوابید و بیشتر وقتش صرف مطالعه و نماز و تلاوت قرآن و یا تدریس می شد.[]

جایگاه علمی

شیخ طوسی در کتاب الفهرست، مفید را فردی تیزفهم و حاضرجواب و پیشتاز در دانش های کلام و فقه معرفی کرده است. ابن ندیم از مفید با عبارت رئیس متکلمان شیعه یاد کرده، در علم کلام بر دیگران مقدم دانسته و بی همتا توصیف کرده است.

شیخ مفید شاگردان بسیاری پرورش داد که برخی از آنان علماء صاحب نام شیعه بوده اند. افراد زیر از جمله آنها هستند:

سید مرتضی (درگذشت436ق)

سید رضی (درگذشت406ق)

شیخ طوسی (درگذشت460ق)

نجاشی (درگذشت450ق)

سلَّار دیلمی (درگذشت463ق)

ابوالفتح کراجکی (درگذشت449ق)

ابویعلی محمّد بن حسن جعفری (درگذشت463ق).

نامه امام زمان به شیخ مفید

امام زمان (عجّل الله فرجه الشریف) درباره او ضمن توقیعی خطاب به وی می فرماید: «شیخ السدید و مولی الرشید الاخ الولی الناصر لنا...».

درگذشت

شیخ مفید در جمعه، دوم یا سوم ماه رمضان سال 413ق درگذشت.[ شیخ طوسی، ازدحام مردم از همه مذاهب برای نماز گزاردن و گریستن در مرگ او را بی سابقه توصیف کرده است.هشتاد هزار تن از شیعیان او را تشییع کردند و سیدمرتضی علم الهدی بر او نمازگزارد او چند سالی

در خانه اش مدفون بود و سپس به سوی مقابر قریش، نزدیک قبر امام جواد(ع) برده شد. مقبره وی اکنون در حرم کاظمین قرار دارد.

سید مرتضی

سید مرتضی

مرقد منسوب به سید مرتضی در کاظمین

زادروز 355ق.

درگذشت 436ق.

آرامگاه کاظمین و به قولی کربلا

محل زندگی بغداد

استادان شیخ مفید و أبوعبدالله محمد بن عمران مرزبانی بغدادی

شاگردان شیخ طوسی، سلار دیلمی، ابن براج، محمد بن علی کراجکی.

نقش های برجسته فقیه، متکلم، اصولی، شاعر

لقب سید مرتضی، شریف مرتضی و علم الهدی

دین اسلام

مذهب شیعه

آثار الانتصار، الشافی فی الامامة، المحکم و المتشابه، تنزیه الانبیاء، دیوان المرتضی، الغرر و الدرر (یا امالی مرتضی)، الذریعة الی اصول الشریعة.

خویشاوندان سید رضی، حسین بن موسی علوی

علی بن حسین بن موسی (355-436ق) معروف به سیدِ مرتضی، شریف مرتضی و علم الهدی، فقیه و متکلم امامی و از شخصیت های پرنفوذ اجتماعی شیعه در دوره آل بویه بود. سید مرتضی مانند پدر و برادرش سید رضی، مدتی نقیب طالبیان، امیرالحاج و رئیس دیوان مظالم بود و در بغداد زندگی می کرد و نزد خلفای عباسی و حاکمان آل بویه احترام ویژه ای داشت.

سید مرتضی بر حجیت عقل در عقاید و مباحث کلامی تأکید داشته و علاوه بر آن، در اندیشه های فقهی خود نیز رویکردی عقل گرایانه داشته است. وی از پیشگامان روش اجتهادی در فقه شیعه دانسته شده است که بر خلاف اخباریان، در استنباط احکام از ادله عقلی بهره می برده است.

آثار بسیاری در فقه، اصول فقه، تفسیر قرآن از او بر جای مانده است. سید مرتضی همانند استادش شیخ مفید، حجیت خبر واحد را انکار می کرده است. به باور او، استناد به خبر واحد نه تنها در موضوعات اعتقادی جایز

نیست، بلکه در استنباط احکام فقهی نیز راهی ندارد.

اثار

آثار کلامی:آثار کلامی سید مرتضی از مهم ترین تألیفات اوست:

الشافی فی الامامة در نقد کتاب المغنی نوشته قاضی عبدالجبار در موضوع امامت.

تنزیه الانبیاء با هدف اثبات عصمت مطلق پیامبران.

المخلص فی اصول الدین.

الفصول المختاره به دنبال اثبات عقاید شیعه با بیانی استدلالی و با استناد به عقل، قرآن و روایات اهل بیت (ع).

الذخیرة فی علم الکلام

الموضح عن جهة اعجاز القرآن

جمل العلم و العمل که دارای مباحث اعتقادی و فقهی است.

المقنع فی الغیبة درباره امام زمان و مسئله غیبت.

از آثار فقهی سید مرتضی کتاب الانتصار شامل احکامی است که اختصاص به شیعه دارد. این اثر از نخستین نمونه های کتب فقهی است که به مسایل مورد اختلاف شیعه و اهل سنت می پردازد.

سید مرتضی تألیفاتی در علم اصول فقه نیز داشته که مهمترین آنها الذریعة الی اصول الشریعة است. این اثر نخستین کتاب مفصل و جامع شیعیان در علم اصول است.[36] سید مرتضی در این کتاب نظرات اهل سنت را بیان و درباره آنها داوری کرده و نظر خود را طرح کرده است. از این رو، این کتاب را سرآغاز شکل گیری علم اصول شیعه و استقلال آن از علم اصول اهل سنت به شمار آورده اند.

سید مرتضی رسالات و کتاب هایی در موضوع مرتبط با علوم قرآن دارد؛ مانند کتابی که درباره اعجاز قرآن با عنوان «الموضح عن وجه اعجاز القرآن» نگاشته است.

سید مرتضی ادیبی ممتاز و سرشناس بود. از سید مرتضی آثار ادبی متعددی به جای مانده است. از جمله شعرهای او در شش جلد و همچنین

کتاب مشهوری با عنوان «الدرر و الغرر» شامل مباحث ادبی و واژه شناختی و نحوی.افزون بر آن، سید مرتضی رساله هایی در نقد آثار ادبی پیش از خود نوشته است.

زندگی نامه

علی بن حسین بن موسی، از نوادگان ابراهیم در سال 355ق در بغداد به دنیا آمد.کنیه اش ابوالقاسم و مشهور به سید مرتضی بود. پدرش حسین بن موسی علوی از علمای سرشناس شیعه و نزدیک به دستگاه خلافت و حاکمان آل بویه بود که منصب نقابت علویان، ریاست دیوان مظالم و منصب امیرالحاج را بر عهده داشت.[

مادر سید مرتضی، فاطمه دختر حسن (یا حسین)، از نوادگان امام سجاد(ع) بوده است.

لقب ها

سید مرتضی القاب متعدد و مشهوری دارد؛ از آنجا که نسب او، هم از سوی پدر و هم از سوی مادر حسینی است، به او «شریف» می گویند. همچنین او به «علم الهدی» معروف است. بنابر گزارشی، یکی از بزرگان معاصرِ سید مرتضی، امام علی(ع) را در خواب دید که سید مرتضی را با لقب علم الهدی خواند و آن شخص او را به این لقب خطاب کرد.[5] از دیگر القاب او ذُوالمَجدَین است که به دستور بهاءالدوله بویه ای به او داده شد.

وفات

بنابر نقل نجاشی، سید مرتضی در سال 436ق درگذشت. پسرش بر او نماز خواند و در خانه خودش در محله کرخ بغداد (کاظمین) دفن شد.

در برخی از منابع قرن دوازدهم و سیزدهم هجری آمده است که جسد سید مرتضی و برادرش سید رضی مدتی پس از دفن در کرخ بغداد، به کربلا منتقل شده و در حرم امام حسین(ع) به خاک سپرده شده است.[] ابن میثم بحرانی از علمای قرن

هفتم نیز محل دفن دو برادر را در نزدیکی قبر امام حسین(ع) دانسته است.[]

سیدرضی

سید رضی

زادروز 359ق.

درگذشت 6 محرم 406ق.

آرامگاه کاظمین و به قولی کربلا

محل زندگی بغداد

استادان شیخ مفید، ابوعلی فارسی، قاضی سیرافی، قاضی عبدالجبار، ابن نباته، عثمان بن جنی، هارون تلعکبری، سهل بن دیباجی

شاگردان سید عبدالله کبایکی حسینی جرجانی، محمد بن علی حلوانی، سید علی بن بندار بن محمد قاضی هاشمی، ابوبکر نیشابوری، ابوالحسن مهیار دیلمی، محمد بن ابی نصر عکبری

نقش های برجسته ادیب، شاعر، نقابت

دین اسلام

مذهب شیعه

آثار نهج البلاغه، تلخیص البیان فی مجازات القرآن، حقائق التأویل، المجازات النبویة، خصائص الائمة، دیوان الشریف الرضی

خویشاوندان سید مرتضی، حسین بن موسی علوی

محمد بن حسین بن موسی معروف به سید رضی (359ق-406ق) از علمای شیعه، گردآورنده نهج البلاغه و برادر سید مرتضی.

سید رضی در موضوعاتی همچون فقه، کلام، تفسیر، حدیث و شعر آثاری دارد. برخی از آنها به زبان های دیگر از جمله فارسی ترجمه شده است.

سید رضی در شعر نیز دستی داشت. به عقیده سید محسن امین شعر او بر دیگر جنبه هایش غلبه کرده است. او نخستین قصیده خود را کمی پس از ده سالگی سروده است.سید رضی با شاعرانی همچون متنبی(354-303ق) و ابوالعلاء معرّی(449-363ق) هم عصر بود. ابوحکیم المعلم عبدالله خبری (متوفای476ق) بیش از 6300 بیت از اشعار او را در دیوانی گردآورده است. در سال 385ق قطعه ای از شعر او به دست صاحب بن عباد افتاد او کسی را به بغداد فرستاد تا از روی دیوان سید رضی نسخه ای برایش ببرد. چون سید رضی از این کار آگاه شد، نسخه ای از دیوان خود را برایش فرستاد.[

انگیزه سید رضی در سرودن شعر،

بیان زندگی علویان یا طالبیان محروم از حق و قدرت است. رثائیات، مراثی اوست برای بزرگان زمان یا دوستان و خویشاوندان و نیز مراثی شهدای کربلا. رضی در فخریات خود از عزت و شرف کهن یاد کرده و بدان بسی بالیده است.

رمت المعالی فامتنعن و لم یزل ابدا یمانع عاشقا معشوق

و صبرت حتی نلتهن و لم اقل ضجرا: وداک الفارک التطلیق

نجاشی و آقا بزرگ هر کدام 12 کتاب به سید رضی منسوب کرده اند.

نهج البلاغه؛ مجموعه ای از خطبه ها، نامه ها و سخنان امام علی(ع) است. سید رضی این اثر را در سال 400ق به پایان رساند و آن مایه مباهات خود می دانست. معیار او در انتخاب، بلاغت ادبی بوده است. برخی دیگر از آثار او عبارتند از:

خصائص الأئمة در باره زندگانی امام علی علیه السلام

تلخیص البیان فی مجازات القران

این دو کتاب و نهج البلاغه جزئ بهترین ومهمترین اثار اوست

حقائق التنزیل

مجاز القرآن

الزیادات فی شعر أبی تمام

تعلیق خلاف الفقهاء

مجازات الآثار النبویة

تعلیقة فی الإیضاح لأبی علی

الجید من شعر ابن الحجاج

الزیادات فی شعر ابن الحجاج

مختار شعر أبی إسحاق الصابی

ما دار بینه و بین أبی إسحاق من الرسائل شعر

تلخیص البیان

اخبار قضاة بغداد

دیوان شعر

الرسائل

الزیادات فی شعر الصابی و ابی تمام

طیف الخیال

الحسن من شعر الحسین

المتشابه فی القرآن

شیخ طوسی

شیخ طوسی

ویکی شیعه

مقبره شیخ طوسی در مسجد شیخ طوسی واقع در نجف

نام کامل: محمد بن حسن بن علی بن حسن

لقب شیخ طوسی و شیخ الطائفه

تاریخ تولد رمضان 385ق.

زادگاه طوس

محل زندگی خراسان، بغداد، نجف

تاریخ وفات شب دوشنبه 22 محرم 460ق.

محل دفن مسجد شیخ طوسی

خویشاوندان

سرشناس ابوعلی

طوسی

استادان شیخ مفید، ابن حاشر بزاز، سید مرتضی

شاگردان ابوالصلاح حلبی، ابوالفتح کراجکی

محل تحصیل بغداد

تألیفات

استبصار، تهذیب، رجال، الامالی، التبیان، الخلاف، الغیبة، الفهرست

حل مسئله تعارض روایات رسیده از امامان، از دغدغه های شیخ طوسی بود. او با نگارش کتاب های تهذیب الاحکام و الاستبصار فیما اختلف من الاخبار روایات متعارض را جمع اوری کرد و به تأویل و توجیه تعارض ها و روش حل تعارض و استنباط احکام از این روایات پرداخت. توجه به فقه تطبیقی یا فقه مقارن از ویژگی های اندیشه فقهی شیخ طوسی است. اثر مهم او در این زمینه کتاب الخلاف فی الاحکام است.

نوآوری در تفسیرنگاری

التبیان فی تفسیر القرآن

شیخ طوسی نویسنده کتاب التبیان فی تفسیر القرآن است. کتاب التبیان نخستین تفسیر نوشته شیعیان است که تمام سوره های قرآن را در برمی گرفت. تفسیرهای شیعیان پیش از شیخ طوسی تنها به نقل روایاتی در تفسیر آیات قرآن بسنده می کردند. توجه شیخ طوسی به آرای دانشمندان شیعه و سنی و نقد و بررسی آرای تفسیری دیگر مفسران، استفاده از متون ادبی عرب پیش از اسلام و ارائه اطلاعات درباره لغات غریب قرآن و اختلاف قرائت و مسائل فقهی و کلامی و بلاغی آیات قرآن از جمله ویژگی های این تفسیر است.

از دید برخی، دیگر ویژگی روش تفسیری شیخ طوسی، رویکرد اجتهادی و عقل گرایانه او در تفسیر قران است که با رویکرد روایی مفسران قبل از او متفاوت بود. شیخ طوسی با استناد به آیات قرآنی، قرآن را متنی قابل فهم برای عقل بشر می داند و روایاتی را که تنها راه فهم قرآن را مراجعه به احادیث می دانند، نمی پذیرد.[15]

محمد بن

حسن بن علی بن حسن (385-460ق)، مشهور به شیخ طوسی و شیخ الطائفه (به معنای بزرگ قوم/بزرگ شیعیان)، از مشهورترین محدثان و فقیهان شیعه. وی نویسنده دو کتاب التهذیب و الاستبصار از کتاب های چهارگانه حدیثی شیعه است. در 23 سالگی از خراسان به عراق آمد و از اساتیدی چون شیخ مفید، سید مرتضی استفاده کرد. خلیفه عباسی، کرسی تدریس کلام بغداد را به او سپرد. هنگامی که کتابخانه شاپور در آتش سوخت، به نجف رفت و در آنجا تدریس و فعالیت علمی خود را شروع کرد که باعث ایجاد تدریجی حوزه علمیه نجف شد.

نظریات و نوشته های فقهی او مثل نهایه، الخلاف و مبسوط، مورد توجه فقیهان شیعه است. التبیان، کتاب مهم تفسیری اوست. شیخ طوسی در سایر علوم اسلامی مثل رجال و کلام و اصول فقه نیز صاحب نظر بود و کتاب های او جزء کتاب های مرجع علوم دینی است. او تحول در اجتهاد شیعی را آغاز کرد و مباحث آن را گسترش داد و در برابر اجتهاد اهل سنّت به آن استقلال بخشید. نامدارترین شاگرد او ابوالصلاح حلبی است.

زندگی نامه

شیخ طوسی در رمضان سال 385ق، 4 سال پس از وفات شیخ صدوق در طوس یکی از شهرهای خراسان متولد شد.[1] کنیه او ابوجعفر است که گاهی در برابر شیخ کلینی و شیخ صدوق که کنیه هر دوی آنها ابوجعفر بود به او ابوجعفر ثالث می گویند.

وی در 408ق. در 23 سالگی به عراق رفت و 5 سال شاگرد شیخ مفید (متوفای 413ق)، 3 سال شاگرد حسین بن عبیدالله غضائری (متوفای 411ق) و نیز شاگرد ابن حاشر بزاز، ابن ابی جید، و ابن الصلت

بود. بعضی از مشایخ وی و نجاشی (372-450ق) مشترک اند. او سید مرتضی (م 436) را درک کرد.

خلیفه عباسی، القائم بامر الله، کرسی علم کلام را در بغداد به او سپرد. در میان شاگردانش 300 تن از علما بودند. وی در این جایگاه بود تا اینکه بغداد به دست ترکان سلجوقی سقوط کرد و در سال 447 طغرل وارد بغداد شد و کتابخانه شاپور را سوزاند.

در سال 448ق میان شیعیان و اهل سنت بغداد درگیری روی داد. ابن جوزی در حوادث این سال از گریختن ابوجعفر طوسی و غارت شدن خانه اش در 449ق سخن گفته. شیخ پس از آن به نجف هجرت کرد و حوزه علمیه نجف را بنا نهاد، هرچند گفته اند این حوزه قبل از او بوده است.

شیخ طوسی 12 سال آخر عمرش را در نجف گذراند.

وفات

شیخ طوسی 12 سال در نجف زندگی کرد و در 460ق شب دوشنبه، 22 محرم درگذشت و شاگردانش حسن بن مهدی سلیقی، حسن بن عبدالواحد عین زربی، و ابوالحسن لولوی او را غسل داده و در خانه اش دفن کردند.

طبق وصیت شیخ، این خانه، به مسجد تبدیل شد. مسجد شیخ طوسی (که جامع الشیخ الطوسی نیز نامیده می شود) امروزه از مساجد مشهور نجف است. این مسجد که در محله مشراق قرار دارد، تا به حال چندین بار بازسازی، مرمت و تعمیر اساسی شده است.

قرن ششم

فتال نیشابوری

محمد بن حسن فتال نیشابوری

زادروز قرن پنجم

درگذشت 508ق

استادان پدرش شیخ حسن بن علی فتال، شیخ طوسی،سید مرتضی علم الهدی، شیخ عبدالجبار بن عبدالله، مرتضی ابوالحسن مطهر

شاگردان ابن شهر آشوب مازندرانی، علی بن حسن نیشابوری

دین اسلام

مذهب شیعه امامیه

آثار روضة

الواعظین و بصیرة المتعظین، کتاب التنویر فی معانی التفسیر

معروف به ابن فتال و ابن فارسی، از عالمان شیعه قرن پنجم و ششم قمری است. وی از مشایخ ابن شهر آشوب بوده و از شیخ طوسی و سید مرتضی روایت کرده است. او دارای دو اثر به نام های روضة الواعظین و التنویر فی معانی التفسیر بوده است. برخی نیز کتاب مونس الحزین را به وی نسبت می دهند. فتال نیشابوری در سال 508 هجری به دست شهاب الاسلام به قتل رسید و او را با لقب شهید یاد کرده اند.

معنای فتال

فَتّال هر چند بیشتر به معنی نخ تاب و فتیله ساز آمده است ولی در کتب لغت معنای دیگر آن را بلبل و هزار دستان ضبط کرده اند و گروهی از نویسندگان کتاب های رجال گفته اند که این لقب به سببِ خوش صوتی و طلاقت زبان به او داده شده است.[2]

تألیفات

کتاب روضه الواعظین

تمام کسانی که شرح حالی از فتال نیشابوری ذکر کرده، تنها یک یا دو تألیف برای او شمرده اند که عبارت اند از:

روضة الواعظین و بصیرة المتعظین که از جمله مصادر بحارالانوار استو بارها در ایران و عراق چاپ شده است. حسینی حائری در تسلیة المجالساز آن روایت نقل کرده اند.

کتاب التنویر فی معانی التفسیر.

دو کتاب «التنویر فی معانی التفسیر» و «روضة الواعظین» در بیشتر کتاب هایی که شرح حال فتال در آن ها آمده، برای او ثبت شده است. در کتاب های فهرست، این دو کتاب بدون هیچ گونه تردیدی به او نسبت داده شده است. مثلاً بغدادی در ایضاح المکنون، عمر رضا کحاله در معجم المولفین و آقا بزرگ تهرانی در الذریعه

هر دو کتاب را آورده اند.

کتاب «التنویر فی معانی التفسیر» از جمله تفاسیر شیعه بوده و معلوم می شود در همان قرن ششم بسیار مشهور بوده است، زیرا عبدالجلیل قزوینی رازی در کتاب النقض که حدود پنجاه سال پس از وفات فتال تألیف شده است آن را در ردیف تبیان شیخ طوسی و مجمع البیان طبرسی می شمرد. متاسفانه از این کتاب نشانی در دست نیست و ظاهراً از میان رفته است.

ابن شهر آشوب در مناقب، کتاب دیگری به نام «مونس الحزین» را از مؤلفات فتال می داند و یکی از مناقب امام حسن مجتبی(ع) را از آن نقل کرده است. علامه مجلسی در بحار و محدث قمی هم در تجدید نظری که ضمن شرح حال فتال در فواید الرضویه کرده، این موضوع را آورده است. ابن شهرآشوب در معالم العلماء در ذیل نام فتال نیشابوری نام مونس الحزین را نمی برد و عده ای معتقدنداین کتاب از شیخ صدوق است

طول عمر

فتال، عمری نسبتاً طولانی داشته و قرینه ای در دست است که ولادت او نمی تواند بعد از سال 425ق باشد و اگر شهادت او را در سال 508ق باشد، به هنگام مرگ، حدود هشتاد ساله بوده و آن قرینه این است که ابن شهر آشوب در مناقب می نویسد: روایتی را که از سید مرتضی علم الهدی نقل می کنم از فتال است که او و پدرش هر دو از آن شنیده و نقل کرده اند و با توجه به این که وفات سید مرتضی بدون هیچ اختلافی در 436ق بوده است، نباید سن فتال در آن هنگام کمتر از ده یا یازده سال بوده باشد و بعید است

در کمتر از این سن و سال به محضر درس سید مرتضی راه یافته باشد

شهادت

کسی که فرمان به قتل او داده، شهاب الاسلام عبدالرزاق است که از او به رئیس نیشابور تعبیر شده است. این شخص به تصریح ابوالحسن علی بن زید بیهقی در تاریخ بیهق برادرزاده نظام الملک و پسر فقیه اجل ابوالقاسم عبدالله است. بیهقی او را با عنوان امام وزیر آورده است

شیخ طبرسی

شیخ طبرسی

دانشنامه اسلامی

زادروز 468 یا 469ق

زادگاه مشهد

درگذشت 548ق - سبزوار

آرامگاه مشهد36°10′48″ شمالی 59°21′36″ شرقی

محل زندگی مشهد، سبزوار

استادان ابوعلی بن شیخ طوسی، حسن بن حسین بن حسن بن بابویه قمی رازی....

شاگردان ابونصر حسن بن فضل طبرسی، محمد بن علی بن شهر آشوب، شیخ منتجب الدین، قطب راوندی...

نقش های برجسته متکلم، مفسر، محدّث، فقیه

لقب امین الاسلام

دین اسلام

مذهب شیعه

فضل بن حسن طبرسی (548-468 ق) ملقب به «امین الاسلام»، از علمای بزرگ شیعه و مفسر شهیر قرآن در سده ششم قمری است. عالمان بزرگی چون قطب راوندی و ابن شهر آشوب از شاگردان او هستند. شیخ طبرسی صاحب آثار گرانقدری است که از آن میان، تفسیر مجمع البیان و إعلام الوری بأعلام الهدی شهرت بیشتری دارند. کتاب تاج الموالید تجمه وخلاصه کتاب اعلام است به قلم ابوفاضل رضوی

آثار مجمع البیان فی تفسیر القرآن، جوامع الجامع، اعلام الهدی فی فضائل الائمة (ع)....

تاج الموالید،...

الکافی الشافی: علامه طبرسی پس از تألیف مجمع البیان - که به تفسیر کبیر شهرت یافت - به تفسیر کشّاف، اثر جار الله زمخشری برخورد و به دلیل جذابیت و هنرنمایی موجود در آن، به تلخیص آن کتاب اهتمام ورزید. او معانی نو و بدیع

و الفاظ نیکویی را که در نوع خود بی همتا بود از این تفسیر گلچین کرد و آن را در یک جلد تألیف نمود و نام این تفسیر گزیده و مختصر را «الکافی الشافی» نهاد.این کتاب در آثار برخی از شرح حال نویسان به «الوجیز» تعبیر شده است. چون نسبت به مجمع البیان و جوامع الجامع دارای حجم کوچکی بوده است.

طبرسی مازندرانی است یا تفرشی؟

درباره این که طبرسی اهل کجاست اختلاف شده برخی او را مازندرانی و برخی اهل تفرش می دانند. این اختلاف ناشی از اختلاف در آوانگاری شهرت طبرسی است. برخی آن را طَبَرسی خوانده اند، با این ادعا که این کلمه نشان دهنده انتساب به طبرستان است. میرزا عبدالله افندی در ریاض العلماء ، محمدعلی مدرس تبریزی در ریحانة الادب و محمدباقر خوانساری در روضات الجنات بر این اصرار دارند.

برخی نیز گفته اند نسبت به طبرستان، طبری یا طبرانی یا طبرستانی خواهد بود و نه طبرسی، بلکه نام دقیق مؤلف مجمع البیان، طَبْرِسی است که عربی شده تَفرِشی است و تفرشی منسوب به شهری در نزدیکی قم و اراک است شبیری زنجانی رجال شناس و مرجع تقلید نیز او را اهل تفرش می داند. شبیری زنجانی می گوید کتاب تاریخ بیهق قدیمی ترین منبع درباره طبرسی است و در آن کتاب تصریح شده است که او اهل تفرش است. نویسنده تاریخ بیهق، علی بن ابی القاسم بیهقی معروف به فرید خراسان درگذشته سال 565ق و هم دوره طبرسی است.

ماجرای زنده شدن طبرسی در قبر

از صاحب ریاض العلماء چنین نقل شده است که مشهور است طبرسی دچار سکته شد، گمان بردند که وفات یافته است.

پس او را دفن کردند. طبرسی به هوش آمد و خود را در قبر دید. نذر کرد که اگر خدا او را از این بلا نجات دهد، کتابی در تفسیر قرآن تألیف کند. از قضا، شخصی قبر او را نبش کرد. هنگامی که نبش قبرکننده به درآوردن کفن های او مشغول شد، طبرسی دست او را گرفت. آن شخص ترسید. طبرسی قصه را برای او تعریف کرد. نبش قبر کننده او را بر دوش گرفته، به خانه رساند. طبرسی کفن خود و اموالی به نبش قبر کننده بخشید و آن شخص نیز از کار خود توبه کرد. طبرسی نیز در عمل به نذر خود کتاب مجمع البیان را تألیف کرد.

با توجه به این که طبرسی عالم قرن ششم است و افندی از علمای قرن دوازدهم است این داستان نیاز به سند دارد. ولی افندی این داستان را بدون سند نقل می کند و محدث نوری هم تصریح دارد که این داستان در هیچ منبعی قبل از ریاض العلماء نقل نشده است.آیت الله سبحانی نیز می گوید اگر چنین چیزی صحت داشت طبرسی آن را در مقدمه کتاب خود می نوشت و دیگران نیز آن را نقل می کردند. غیر از این که این ماجرا به افراد دیگری مثل ملا فتح الله کاشانی و فرزند ملا صالح مازندرانی نیز نسبت داده شده است.

درگذشت

بنابر مشهور در سال 548ق در سبزوار (که حدود 25 سال آخر عمر را در آنجا گذرانیده است) وفات یافته است. افندی اصفهانی و محمد باقر خوانساری هر دو تصریح به شهادت طبرسی نموده اند، و حاجی نوری می نویسد: کسانی که شرح حال او را نوشته اند

چگونگی شهادت او را ذکر نکرده اند، شاید وی با سمّ به شهادت رسیده و لذا شهادت او معروف نگردیده است.سبحانی تبریزی این ادعا را جزو اوهام دانسته که هیچ منبعی قبل از ریاض العلماء ندارد

پس از وفات، پیکر او به مشهد انتقال یافت و در محلی نزدیک حرم رضوی که آن زمان به نام قتلگاه شناخته می شد به خاک سپرده شد

عماد الدین طبری

محمد بن علی طبری

عمادالدین طبری، ممکن است به یکی از این موارد اشاره داشته باشد:

محمد بن علی طبری، صاحب کتاب بشارة المصطفی لشیعة المرتضی که تا سال 553 زنده بوده است.

حسن بن علی بن محمد طبری، صاحب کتاب کامل بهایی؛ تحفة الابرار؛ مناقب الطاهرین که تا سال 701 در حیات بوده است.

محمد بن علی طبری

زادروز قرن پنجم

درگذشت قرن ششم

محل زندگی حله

استادان ابو علی طوسی، ابو محمد حسن بن حسین بن بابویه و ...

شاگردان شاذان بن جبرئیل قمی، ابن بطریق حلی، قطب الدین ابوالحسین راوندی، محمد بن مشهدی، و عربی بن مسافر عبادی

شناخته شده برای عالم و محدّث امامی

دین اسلام

مذهب شیعه امامیه

آثار بشارة المصطفی لشیعة المرتضی

تألیفات

بشارة المصطفی

بشارة المصطفی مشهورترین کتاب طبری است و در آن مباحثی بسیار ارزشمند از روایات پیامبر(ص) آمده و افضلیت و احقیت شیعه را از زبان پیامبر اسلام(ص) اثبات کرده است. در کنار این روایات، از شعرهای خوبی به مناسبت های گوناگون و در زمینه های مختلف از جمله در فضائل ائمه معصومین(ع) و بیان مذمت دشمنان آنان استفاده شده است.

آثار دیگر

منتجب الدین رازی از آثار طبری به دو کتاب الفرج فی الأوقات و المخرج بالبینات و شرح مسائل الذریعة اشاره کرده و یادآور شده

است که قطب الدین راوندی کتاب اخیر را بر طبری خوانده و راوندی نیز آن را برای وی روایت کرده است.

افزون بر این ها، طبری در بشارة المصطفی به کتابی از خود با عنوان کتاب الزهد و التقوی اشاره کرده است

محمد بن علی طبری معروف به عمادالدین طبری عالم و محدّث امامی مذهب قرن پنجم و ششم، صاحب کتاب بشارة المصطفی لشیعة المرتضی و از مشایخ شاذان بن جبرئیل قمی، ابن بطریق حلی، قطب الدین ابوالحسین راوندی، محمد بن مشهدی، و عربی بن مسافر عبادی.

زندگی نامه

از تاریخ تولد عمادالدین اطلاعی در دست نیست. با توجه به نسبت «کَجّی طبری»و «طبری آملی کَجّی» که برای وی یاد کرده اند، وی در کَجَّه به دنیا آمده که شهری است میان آمل و چالوس و از نواحی رویان، که امروزه به کَجور شهرت دارد.

سفرهای علمی

با توجه به اسناد و تاریخ هایی که طبری در بشارة المصطفی آورده است، استادان و مشایخ وی شناخته می شوند و می توان سیر و سفرهای او را ترسیم کرد. بر اساس این اسناد، طبری پس از کسب علم در آمل تا سال 509، در 510 به ری و یک سال بعد به نجف رفته و سپس به آمل بازگشته، زیرا در سال 520 در آمل از ابواسحاق اسماعیل بن ابی القاسم دیلمی حدیث شنیده است.

سکونت در حله

به نوشتهٔ ابن اسفندیار، امیر ابن ورّام بن ابی فراس حلی (متوفی 605ق) دو سال طبری را در حلّه نگاه داشت، برای او مقرری سالیانه تعیین کرد و در این مدت، اهل بغداد و کوفه و شیعیان عراق عرب به حلقهٔ درس طبری پیوستند. همو می نویسد که

ورّام دختر طبری را به همسری خود درآورد.

وفات

تاریخ وفات طبری دانسته نیست. بنا بر گزارش ابن مشهدی، طبری در سال 553 در مشهد علوی (نجف) به سر می برده و بنابراین، تا این سال در قید حیات بوده است.

مقام علمی

محمد بن مشهدی و ابن بطریق حلی، از شاگردان و راویان طبری، از وی با عناوین «الشیخ الفقیه العالم» و «الشیخ الفقیه» یاد کرده اند و منتجب الدین رازی نیز – که به یک واسطه از طبری روایت کرده – از او با عنوان «الشیخ الإمام» نام برده و وی را به فقاهت و وثاقت ستوده است. در قرن هفتم نیز ابن اسفندیار نام وی را با عناوین «خواجهٔ امام» و «فقیه آل محمد» ذکر کرده است.

شاگردان

از شاگردان و راویان طبری، شاذان بن جبرئیل قمی، ابن بطریق حلی،قطب الدین ابوالحسین راوندی، محمد بن مشهدی،و عربی بن مسافر عبادی بوده اند. افزون بر این ها، به نوشتهٔ محمد تقی مجلسی، ابن شهر آشوب و ابن ادریس حلی صحیفه سجادیه را از طریق طبری روایت کرده اند.

شاذان قمی

شاذان بن جبرئیل قمی

محل زندگی قم، نجف

پیشه فقه، تاریخ، حدیث

لقب ابن جبرئیل

مذهب شیعه دوازده امامی

آثار إزاحة العلة فی معرفة القبلة من سائر الأقالیم، تحفة المؤلف الناظم و عمدة المکلف الصائم، الروضة فی فضائل امیرالمؤمنین.

ابوالفضل شاذان ابن جبرئیل بن اسماعیل بن ابی طالب القمی، فقیه شیعه امامی قرن ششم قمری که از شاگردان عالمان شیعه بوده و افرادی نظیر فخار بن معد و محمد بن جعفر مشهدی را تربیت کرده است. کتاب هایی به وی منتسب است که می توان به کتاب الروضة فی فضائل امیرالمؤمنین اشاره کرد.

در بیان دیگران

آنچه

صاحبان تراجم از او گفته اند همگی در مدح و ثنای وی بوده است.

افندی در ریاض العلماء و حر عاملی درباره وی می گویند:... وی عالم فاضل، فقیه عظیم الشأن و جلیل القدر است.

خوانساری در روضات الجنات می نویسد:... او فاضل کامل و متقدم، محدث بارع، ثقه و جلیل است.

محدث نوری در خاتمه مستدرک می گوید: عالم فقیه جلیل و صاحب کتب بدیع است.

شهید اول در الذکری می نویسد:... او از بزرگان فقهای ماست.

تألیفات

کتبی که از شاذان بن جبرئیل به یادگار مانده عبارتند از:

إزاحة العلة فی معرفة القبلة من سائر الأقالیم، تالیف سال 558 هجری.

تحفة المؤلف الناظم و عمدة المکلف الصائم، پیرامون احکام روزه.

الفضائل، معروف ترین کتاب شاذان بن جبرئیل است، اما در انتساب این کتاب به شاذان محل بحث است و علی رغم شهرت انتساب، بنابر تحقیق، نویسنده کتاب کسی دیگر است؛ زیرا بین تاریخ وفات شاذان بن جبرئیل - حدود 600 هجری - و تاریخ تألیف کتاب فضائل - در متن کتاب تاریخ 660 هجری ذکر شده - بیش از نیم قرن فاصله است.

کتاب الروضة، که به عنوان مختصر و خلاصه الفضائل است.

وفات

تاریخ وفات وی دقیقا مشخص نیست؛ اما او تا سال 584 هجری مسلّما زنده بوده و تاریخ وفات او را در حدود سال های 590 تا 600 هجری دانسته اند.

ابن بطریق حلی

یحیی بن بطریق

یحیی بن بطریق حلی اسدی ربعی

زادروز 523ق

زادگاه - حله

درگذشت 600ق

محل زندگی بغداد، واسط، حلب

ملیت عراقی

تبار عرب

نقش های برجسته محدث، متکلم، ادیب و محدث

لقب شرف الاسلام، شرف الدین، شمس الدین

دین اسلام

مذهب شیعه

آثار العمدة، خصائص الوحی المبین فی مناقب امیر المؤمنین، المستدرک المختار فی مناقب وصی المختار و...

خویشاوندان یحیی

بن حسن بن بطریق، ابوالحسن کاتب، محمد بن یحیی بن بطریق

تألیفات و آثار کتاب العمدة

یحیی بن حسن بن حسین بن علی بن محمد بن بطریق حلی اسدی ربعی معروف به اِبْن بِطْریق (523-600ق) فقیه، متکلم، محدث و ادیب امامی در قرن ششم هجری قمری است. کتاب العمدة مشهورترین اثر اوست.

از ابن بطریق حلی آثاری بر جای مانده است. بیشتر آثار او جمع بین روایات و نظرات شیعه و سنی است. او در تألیف برخی از کتاب های خویش تنها از منابع اهل سنت استفاده کرده است. از جمله تألیفات ابن بطریق عبارتند از:

عمدة عیون صحاح الاخبار فی مناقب امام الابرار معروف به کتاب «العمدة»

المستدرک المختار فی مناقب وصی المختار

خصائص الوحی المبین فی مناقب امیر المؤمنین (ع)

اتفاق صحاح الاثر فی امامة الائمة الاثنی عشر

تصفح الصحیحین فی تحلیل المتعتین

الرد علی اهل النظر فی تصفح ادله القضاء و القدر

ابطال شبهة المتاولین لنص ولایة امیرالمؤمنین (ع)

نهج العلوم الی نفی المعدوم بسؤال اهل حلب

عیون الاخبار

رجال الشیعة

المناقب

.

قطب الدین راوندی

قطب الدین راوندی

قطب الدین سعید بن عبدالله بن حسین بن هبةالله راوندی کاشانی معروف به قطب راوندی (متوفای 573ق) محدث، مفسر، متکلم، فقیه، فیلسوف و مورخ شیعه در قرن ششم هجری و از شاگردان شیخ طبرسی صاحب تفسیر مجمع البیان است. وی دارای تألیفات بسیاری است که معروف ترین اثر وی کتاب الخرائج و الجرائح است.

ابن شهر آشوب مازندرانی و منتجب الدین رازی مشهورترین شاگردان او هستند.

زادروز ؟

زادگاه راوند

استادان فضل بن حسن طبرسی، عمادالدین طبری، صفی الدین مرتضی بن داعی رازی، ابو نصر الغازی و...

اگردان ابن شهر آشوب مازندرانی ، منتجب الدین رازی و...

شناخته شده برای محدث، مفسر، متکلم، فقیه، فیلسوف

مذهب شیعه

آثار الخرائج و الجرائح، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، تهافت الفلاسفه، آیات الاحکام، قصص الانبیاء و...

زندگی نامه

تاریخ دقیق ولادت وی مشخص نیست اما محل ولادت او در راوند شهری در نزدیکی کاشان بوده است.[1] افندی اصفهانی می گوید: نام وی بیشتر با انتساب به جدش یعنی «سعید بن هبة الله» شناخته می شود.کنیه قطب راوندی، ابوالحسن و ابوالحسین گزارش شده است.

وی تحصیلات ابتدایی را در راوند نزد پدر و پدربزرگ خویش گذراند و سپس راهی قم شد. طبق گفته افندی اصفهانی وی روایاتی را از بزرگان حدیث در اصفهان، خراسان و همدان شنیده و نقل کرده است

فرزندان

سید محسن امین نام فرزندانِ عالم و فاضلِ قطب راوندی را این گونه نقل می کند:

شیخ علی بن سعید

شیخ محمد بن سعید صاحب کتاب عجالة المعرفة

شیخ حسین بن سعید.[

وفات و مدفن

قطب الدین راوندی در سال 573 هجری قمری درگذشت.[6] پیکرش در حرم حضرت معصومه به خاک سپرده شد.

آیت الله اراکی با واسطه آخوند محمدحسن جلالی از استادش (شیخ محمدحسین) نقل کرده که در نزدیکی زمان مشروطیت در اثر تعمیر صحن، روزنه ای به قبر قطب راوندی باز شد و من از نزدیک سر دو زانوی راوندی را سالم دیدم. آیت الله اراکی گفته است:

من قبلاً این داستان را شنیده بودم و این مطلب هم بین مردم قم متواتر بود که جنازه قطب راوندی تازه است.

به سفارش آیت الله مرعشی نجفی سنگ قبری بزرگی بر مزار او نصب شد. مزار او در صحن اتابکی (امام

رضا) هنگام ورود و خروج زائران در معرض دید است.

جایگاه علمی

مشایخ و اساتید

محمدباقر خوانساری در کتاب روضات الجنات، استادان قطب را چنین نام برده

فضل بن حسن طبرسی صاحب مجمع البیان

عمادالدین طبری صاحب بشاره المصطفی

محمد بن حسن، پدر خواجه نصیرالدین طوسی

تألیفات

آثار قطب راوندی نزدیک به 60 کتاب و رساله گزارش شده که در موضوعات مختلف دینی است. در میان تألیفات راوندی، کتاب الخرائج و الجرائح، مشهورترین اثر اوست که در بیان معجزات پیامبر(ص) و امامان شیعه است. وی شرحی هم بر کتاب نهج البلاغه دارد که منهاج الراعة فی شرح نهج البلاغه نام دارد.

از نگاه بزرگان و عالمان

علامه امینی: راوندی یکی از پیشوایان علمای شیعه، برگزیده این طایفه و یکی از اساتید فقه و حدیث و از نوابغ و رجال علم و ادب است. هیچگونه عیبی در آثار فراوانش و هیچ غباری در فضایل و تلاش ها و خدمات دینی و اعمال نیکو و کتب ارزنده اش وجود ندارد.

صاحب روضات الجنات: فقیه، فردی شاخص و موثق که دارای تصنیفات متعدد است.

میرزا عبدالله افندی اصفهانی: شیخ، امام فقیه، قطب الدین راوندی، شخصی فاضل، عالم، متبحر، فقیه، محدث، متکلم، آشنای به اخبار و احادیث و شاعر بوده است

شیخ عباس قمی: وی عالم، متبحر، فقیه، محدث، مفسر، محقق... و از بزرگ ترین محدثان شیعه است.

ابن حجر عسقلانی از بزرگان اهل سنت: او بر مذهب شیعه و در جمیع علوم فاضل است و در همه انواع، صاحب تصنیف است

احمدابن علی طبرسی

احمد بن علی طبرسی

ابومنصور احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی فقیه، محدث و متکلم شیعه قرن ششم هجری قمری،

صاحب کتاب الاحتجاج است. وی معاصر فضل بن حسن طبرسی و استاد ابن شهر آشوب مازندرانی است.

نام کامل: احمد بن علی طبرسی

لقب طبرسی

اطلاعات علمی

استادان مهدی بن ابی حرب مرعشی

شاگردان ابن شهر آشوب مازندرانی

تألیفات الاحتجاج علی اهل اللجاج

تألیفات

الکافی در فقه

الاحتجاج علی اهل اللجاج: که به اختصار الاحتجاج خوانده می شود، معروف ترین کتاب او، کتابی کلامی و به زبان عربی است. این کتاب در بیان احتجاحات (بحث و استدلال) پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار(ع) و برخی از پیروان آنها با مخالفان خود از فرقه های مختلف است. برخی از عالمان شیعی در انتساب کتاب اشتباه کرده و آن را به فضل بن حسن طبرسی صاحب تفسیر مجمع البیان نسبت داده اند.

مفاخر الطالبیة

تاریخ الأئمة

فضائل الزهراء (ع)

تاج الموالید: در انتساب این کتاب به احمد طبرسی اختلاف است و برخی این کتاب را نوشته فضل بن حسن طبرسی صاحب تفسیر مجمع البیان می دانند؛ در حالی که از قرائن برمی آید که این کتاب از تألیفات احمد طبرسی است.

معرفی

احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی، از علمای شیعه قرن ششم است. از تاریخ تولد و وفات وی و جزییات زندگی او اطلاعاتی در دست نیست. تنها نکاتی که درباره زندگی او بیان شده است اینکه محمدعلی مدرس تبریزی در ریحانة الادب و محمدباقر خوانساری در روضات الجنات او را از اهالی ساری (استان مازندران) دانسته و سید محسن امین در اعیان الشیعه نیز وی را هم عصر و خویشاوند فضل بن حسن طبرسی نویسنده کتاب مجمع البیان ذکر کرده است.

اختلاف در آوانگاری طبرسی

در آوانگاری شهرت طبرسی اختلاف شده است، برخی او را

طَبَرسی خوانده اند، به دعوی آن که نسبت به طبرستان می برد. میرزا عبدالله افندی در ریاض العلماء، محمدعلی مدرس تبریزی در ریحانة الادب و محمدباقر خوانساری در روضات الجنات بر این اصرار دارند.

برخی نیز گفته اند نسبت به طبرستان، طبری یا طبرانی یا طبرستانی خواهد بود و نه طبرسی، بلکه نام دقیق مؤلف مجمع البیان، طَبْرِسی است که عربی گردانیدهٌ تَفرِشی است و تفرشی منسوب به شهری در نزدیکی قم و اراک است

اساتید و شاگردان

استاد سرشناس طبرسی، مهدی بن ابی حرب مرعشی است که طبرسی به واسطه او از شیخ صدوق روایت نقل می کند. مشهورترین شاگرد طبرسی هم ابن شهر آشوب مازندرانی است.

ابن شهراشوب

محمد بن علی ابن شهر آشوب

محمد بن علی بن شهر آشوب سَرَوی مازندرانی(488-588ق) معروف به ابن شهر آشوب، فقیه، مفسّر، محدّث و عالم شیعه در قرن ششم هجری قمری و نویسنده کتاب هایی همچون مناقب آل ابی طالب و معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعه. متشابه القران ومختلفه

کتاب مناقب در چهار جلد چاپ شده

محمد بن علی ابن شهر آشوب

زادروز 488یا499ق

زادگاه - ساری

درگذشت 588ق.

آرامگاه حلب - بالای کوه جوشن و نزدیکی مشهدالسقط

محل زندگی بغداد

استادان فتال نیشابوری، شیخ طبرسی، ابومنصور طبرسی، ابوالفتوح رازی، قطب الدین راوندی

شاگردان ابن زهره و یحیی بن بطریق

نقش های برجسته محدث، مورخ

لقب ابن شهرآشوب

دین اسلام

مذهب شیعه

آثار مناقب آل ابی طالب، معالم العلماء، متشابه القرآن و مختلفه و...

تألیفات و آثار

مناقب آل ابی طالب

متشابه القرآن و مختلفه

مناقب آل ابی طالب

معالم العلماء

مثالب النواصب

مائده الفائده

امثال فی الامثال

الاوصاف

المنهاج الجدیده

انساب آل ابی طالب

نخب الاخبار الخصائص الفاطمیه

بیان التنزیل

الموالید

المحزون المکنون فی

عیون القرآن

الطرائف فی الحدود والحقائق

الحاوی

الفصول فی النحو.

ولادت و نسب

ابن شهر آشوب در سال 488ق و بنا بر قولی در سال 489ق به دنیا آمد.[1] عده ای وی را اصالتا ساروی دانسته و گفته اند ولادت وی در مازندران بوده است؛[2] اما برخی قائل به ولادت وی در بغداد شده اند.[

سفرها

وی به دنبال درگیری با حکمران مازندران، راهی بغداد شدو در آنجا به وعظ و تدریس مشغول شد و چنان مقبولیت یافت که خلیفه وقت به وی خلعت پوشاند.وی پس از مدتی اقامت در بغداد، در سال 567ق به حله رفت و در آنجا به تدریس پرداخت. در این سفر ابن ادریس حلی و ابن بطریق از وی روایت شنیدند.

ابن شهر آشوب در سال 573ق به حلب رفت که در آن زمان پایگاه حمدانیان و پناهگاه شیعیان بود. وی تا آخر عمر در حلب ماند.

در بیان عالمان و بزرگان

شیخ حر عاملی درباره ابن شهر آشوب می نویسد:

وی فردی عالم، فاضل، ثقه، محدث، عالم به رجال و روایات، ادیب، شاعر و جامع همه خوبی ها بود.]

میرزا حسین نوری در توصیف وی می گوید:

فخر شیعه، تاج شریعت، افضل الاوائل و دریای متلاطم ژرفی که ساحل ندارد، احیاء کننده آثار مناقب و فضائل، رشید الملة و الدین شمس الاسلام و المسلمین ابن شهرآشوب فقیه، محدث، مفسر، محقق و....

تفرشی می نویسد:

محمد بن علی بن شهرآشوب، پیشوای طایفه شیعه و فقیه آنان، شاعری بلیغ و نویسنده بود.

صلاح الدین صفدی، یکی از عالمان اهل سنت می نویسد:

محمّد بن علی بن شهرآشوب... یکی از سرشناسان شیعه است. او در هشت سالگی قرآن

را حفظ کرده بود و در علم اصول شیعه به حد نهایی رسید. وی در علوم قرآنی و مشکلات حدیث و اخبار و لغت و نحو و موعظه در منبر - در زمانی که مقتفی خلیفه عباسی در بغداد بود از دیگران تقدم داشت.

وفات

عکسی قدیمی از جبل الجوشن محل به خاک سپردن ابن شهر آشوب در حلب - سال 1962

ابن شهر آشوب در شب جمعه 22 شعبان سال 588ق در شهر حلب درگذشت و در بالای کوه معروف به جَبَل جوشن به خاک سپرده شد. از دیدگاه شیعیان حلب این مکان مدفن محسن السقط فرزند امام حسین(ع) است. و به مشهدالسقط شناخته می شود.

شیخ ابوالفتوح راضی

ابوالفتوح رازی

زادروز نیمه دوم قرن پنجم حدود سال 470ق

زادگاه - شهر ری

درگذشت 552 یا 556ق

آرامگاه ری، صحن حمزة بن موسی بن جعفر و در جوار حرم حضرت عبدالعظیم

محل زندگی ری

استادان علی بن محمد نیشابوری رازی، عبدالرحمن بن احمد خزاعی نیشابوری و شیخ عبدالجبار بن مقری رازی و ابوالقاسم محمود بن عمر زمخشری

شاگردان ابن شهر آشوب، شیخ منتجب الدین رازی، ابن حمزه طوسی، تاج الدین محمد بن حسین

پیشه تفسیر و حدیث

دین اسلام

مذهب شیعه

آثار تفسیر روض الجنان و روح الجنان

آثار

تفسیر روض الجنان و روح الجنان؛ این کتاب، معروف ترین اثر ابوالفتوح رازی است.

روح الاحباب و روح الالباب فی شرح الشهاب؛ این کتاب، شرحی است بر «شهاب الأخبار» از قاضی قضاعی شافعی و موضوع آن در حکمت ها، موعظه ها و امثال پیامبر اکرم(ص) است.

رساله یوحنا؛ این کتاب از زبان یک نفر مسیحی به نام یوحنّا و در مسئله امامت نوشته شده است.

تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام؛ ابوالفتوح

در این کتاب، اندیشه های حسین بن منصور حلاج را نقد کرده و در باب های دیگر، از نسبت های ناروا به شیعه جواب داده و از تشیع دفاع نموده است.

مناظره حسنیه؛ مناظره دختری به نام حُسنیه، معاصر هارون الرشید. این کتاب به زبان فارسی و در ردّ اهل سنت نوشته شده و بارها همراه حلیة المتقین اثر علامه مجلسی و یا به صورت مستقل چاپ شده است.

منهاج المناهج؛ در تحقیق مذهب اربعه و اثبات امامت.

رساله اجازه.

تفسیر به زبان عربی.

جمال الدین حسین بن علی نیشابوری رازی (حدود470-552 یا 556ق.) مشهور به ابوالفتوح رازی از مفسران و محدثان شیعه در قرن ششم هجری قمری و صاحب تفسیر فارسی روض الجنان و روح الجنان است. نسب وی به قبیله خزاعه می رسد و جد اعلای او، نافع بن بدیل بن ورقاء خزاعی صحابی پیامبر(ص) است. ابوالفتوح از شاگردان زمخشری و از اساتید ابن شهر آشوب و ابن حمزه طوسی بود. او در نیمه دوم قرن ششم درگذشت و بدنش در صحن حمزة بن موسی بن جعفر و در جوار حرم حضرت عبدالعظیم دفن شد.

زندگی نامه

ولادت و نسب

تاریخ ولادت وی مشخص نیست اما با توجه به قرائن موجود، تولد وی در اواخر قرن پنجم حدود سال 470 یا 480ق در ری بوده است. نسب وی به قبیله خزاعه می رسد و چنانکه خود نقل می کند جد اعلای او، نافع بن بدیل بن ورقاء خزاعی از صحابی پیامبر اکرم(ص) است.

خاندان

خاندان او همگی اهل علم و فضل و به عنوان سلسله ای معروف از آنان یاد می شود.[2] سید محسن امین این سلسله معروف را در میان علمای شیعه،

دارای جایگاه ویژه ای معرفی می کند که تألیفات پر بار و کتاب های متعددی را از خود به یادگار گذاشته اند.

قاضی نورالله شوشتری نیز خاندان ابوالفتوح را از خاندان جلالت و فضیلت دانسته که از ذریه بدیل بن ورقاء خزاعی که از یاران خاص پیامبر اکرم(ص) بوده اند. وی می گوید قبیله خزاعه در طول تاریخ، از شیعیان خالص اهل بیت(ع) بوده اند.

وعظ و خطابه

ابوالفتوح اهل وعظ بود و بدان تعلق خاطر داشت تا آنجا که این دلبستگی تآثیری آشکار بر تفسیر او نهاده است. منابر و مجالس خطابه او مقبول همگان بود و موقعیتی ویژه داشت چنانکه بعضی ها به او رشک می بردند و به دلیل بدگویی حاسدان، مدتی از آن محروم گردید.

منتجب الدین راضی

علی بن عبیدالله رازی

زادروز 504ق

درگذشت پس از 585ق

استادان عبیدالله بن حسن رازی، ابوالفتوح رازی، شیخ عبدالجلیل قزوینی، سید فضل الله راوندی، سدیدالدین حمصی رازی.

شاگردان رافعی شافعی

دین اسلام

مذهب شیعه

آثار الفهرست، الاربعین عن الاربعین فی فضائل امیرالمؤمنین (ع)

خویشاوندان شیخ صدوق

علی بن عبیدالله معروف به شیخ منتجب الدین رازی، از نوادگان علی بن بابویه قمی. وی نزد بسیاری از اهل سنت و همچنین علمای شیعه از جمله ابوالفتوح رازی، عبدالجلیل قزوینی رازی، سید فضل الله راوندی شاگردی کرد. رافعی شافعی از شاگردان نامدار او بوده است. کتاب الفهرست از تألیفات مهم اوست که مورد اقبال هر دو فرقه بزرگ اسلام، شیعه و اهل سنت، بوده است. مذهب او به سبب شدت تقیه، در میان اهل سنت و شیعه مورد اختلاف قرار گرفته است، هرچند بزرگان شیعه، تشیع او را قطعی و مسلم دانسته اند.

تألیفات

منتجب الدین کمتر به تألیف و تدریس پرداخته و بیشتر به مطالعه و استفاده

از محضر استادان وقت می گذرانده و به همین جهت جز چند کتاب از وی باقی نمانده است.

الاربعین عن الاربعین فی فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام مشتمل بر 40 حدیث به روایت 40 استاد از 40 تن از صحابه پیغمبر(ص) است. سید محسن امین از این کتاب با نام «الاربعین عن الاربعین من الاربعین فی فضائل امیرالمؤمنین صلوات الله علیه» یاد کرده است کتابی با نام اربعین حدیثاً فی فضائل علی و اربع عشرة حکایة فی معجزات علی علیه السلام هم برای او نقل شده است.

فهرست اسماء مشایخ الشیعة و مصنفیهم معروف به الفهرست یا الفهرس یکی از مشهورترین کتب رجال، مشهور به فهرست صغیر که مورد اعتماد دانشمندان شیعه و سنی می باشد. او این دو کتاب را برای عزالدین یحیی بن ابی الفضائل علوی، نقیب ری و قم نوشته است. این کتاب در ذکر مشایخ معاصر شیخ طوسی و پس از او تا زمان منتجب الدین است. در حقیقت وی پس از کشی، شیخ طوسی و نجاشی، به تألیف کتابی در تراجم علماء اهتمام نمود.

رساله ای در مسأله قضاء

تاریخ ری؛ رافعی می گوید این کتاب ناتمام ماند و فیش هایش از بین رفت٬ اما سبکی در طبقات الشافعیة از آن نقل مطلب کرده و رضی الدین قزوینی در ضیافه الاخوان آن را تاریخ کبیری در احوال علمای شیعه معرفی کرده است.

رجال الشیعه؛ قزوینی گفته ابن حجر دو کتاب منتجب الدین را در دسترس داشته است؛ یکی تاریخ الری و دیگری رجال الشیعه؛ رجال الشیعه به نحو حتم و یقین غیر از الفهرست معروف اوست.بوسنیه منجی هم کتابی با عنوان تاریخ علماء الشیعه به منتجب الدین

نسبت داده است.

رساله قضاء صلوات؛

رسالة فی الصلاة الحاضرة لمن علیه الفائتة؛

رساله فی وجوب تقدیم الفائتة علی الحاضرة؛

رسالة فی جواز تقدیم الفائتة؛

العصره؛ رساله فی المضایقة و المواسعة؛

قرن هفتم

سیدابن طاووس

سیدرضی الدین ابوالقاسم علی بن موسی بن طاووس

نام کامل: سید علی بن موسی بن جعفر بن طاووس

لقب سید رضی الدین، ابن طاووس

نسب امام حسن مجتبی (ع)

تاریخ تولد 15 محرم 589ق

زادگاه حله

تاریخ وفات 5 ذی القعده 664ق

شهر وفات حله

خویشاوندان

سرشناس آل طاووس، احمد بن طاووس

استادان ابن نما حلی * فخار بن معد موسوی و ...

شاگردان سدیدالدین حلی * علامه حلی * حسن بن داوود حلی

تألیفات اقبال الاعمال * مهج الدعوات * اللهوف و...

فعالیت های اجتماعی-سیاسی

اجتماعی نقابت سادات

سید علی بن موسی بن جعفر بن طاووس مشهور به سید ابن طاووس (589-664ق)، از عالمان شیعه در قرن هفتم هجری، صاحب کتاب لُهوف (مقتل امام حسین(ع)) و نقیب شیعیان در زمان حکومت مغول بر بغداد. برخی به او به سبب تقوا، مراقبه فراوان و حالات عرفانی «جمال العارفین» گفته اند.

گرایش ابن طاووس بیش از هر موضوعی به مسائل اخلاقی و معنوی و بخصوص دعا و زیارت بود و مجموعه آثاری با عنوان "تتمات مصباح المتهجد" به رشته تحریر در آورد که تکمیل مصباح المتهجد، اثر شیخ طوسی در موضوع دعاست. علامه حلی و شیخ یوسف سدیدالدین (پدر علامه حلی) از شاگردان علی بودند. کتابخانه ی سید بن طاووس که بالغ بر 1500 کتاب داشته است یک مجموعه شخصی قابل توجه است.

تالیفات

الاقبال بالاعمال الحسنه

جمال الاسبوع فی کمال العمل المشروع

کشفُ المحجه لثمره المهجه

الملهوف علی قتلی الطفوف

الطرائف فی مذاهب الطوائف

مهج الدعوات و منهج العنایات

محاسبه

النفس

الیقین فی اختصاص مولانا علی بامره المؤمنین

سید رضی الدین، علی بن موسی بن جعفر بن طاووس، از نوادگان امام حسن مجتبی و امام سجاد (علیهماالسلام) در روز 15 محرم سال 589 هجری در شهر حله به دنیا آمد.

سید بن طاووس در بین علما و مردم زمان خویش از احترام خاصی برخوردار بود. او علاوه بر اینکه فقیهی نام آور بود ادیبی گرانقدر و شاعری توانا شمرده می شد، گرچه شهرت اصلی او در زهد و تقوی و عرفان اوست و اکثر تالیفات او در موضوع ادعیه و زیارات می باشد.

سید کتابخانه بزرگ و بی نظیری داشت که از جدش به ارث برده بود و او به گفته خودش تمام آن کتاب ها را مطالعه کرده یا درس گرفته بود.

سید با درکی قوی و هوشی سرشار قدم در راه علم نهاد و در اندک زمانی از تمام همشاگردی های خود سبقت گرفت. وی در کشف المحجه می گوید: «وقتی من وارد کلاس شدم آنچه را دیگران در طول چند سال آموخته بودند، در یک سال آموختم و از آنان پیشی گرفتم.» او مدت دو سال و نیم به تحصیل فقه پرداخت و پس از آن خود را از استاد بی نیاز دید و بقیه کتب فقهی عصر خویش را به تنهایی مطالعه نمود.

ناگفته پیداست عارف بزرگ حله در فرصت های گوناگون به حرم معصومان می شتافت. در این زیارت ها او به حقایقی دست می یافت که حتی تصور آن نیز برای بسیاری از مردم ناممکن است. فقیه پاک رای حله در کتاب مهج الدعوات خاطره ای از سفر به سامرّا را چنین بازگو می کند: «در شب چهارشنبه سیزدهم ذیقعده

سال 638 در سامرّا بودم. سحرگاهان صدای آخرین پیشوای معصوم حضرت قائم (علیه السّلام) را شنیدم که برای دوستانش دعا می کرد و می گفت: «... پروردگارا! آن ها را در روزگارِ سرفرازی، سلطنت، چیرگی و دولت ما به زندگی بازگردان.»

البته این تنها خاطره دانشور پرهیزگار حله از آن شهر آسمانی نیست. او سحری دیگر در سرداب سامرّا صدای مولایش را آشکارا شنید که برای پیروانش دعا می کرد و پروردگار را چنین می خواند: «اَلَّلهُمَّ اِنَّ شیعَتَنا خُلِقَتْ مِنْ شعاع اَنْوارِنا وَبَقِ-یَّةِ طینَ-تِنا وَ قَدْ فَعَ-لُوا ذُنُوباً کَثیرَةً اِتّ-کالاً عَلی حُبِّنا وَ وِلایَتِنا فَاِنْ کانَتْ ذُنُوبُهُمْ بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُمْ فَاَصْلِحْ بَیْنَهُمْ وَ قاضِ بِها عَنْ خُمْسِنا وَ اَدْخِلْهُمُ الجَنَّةَ فَزَحْزِحْهُمْ عَنِ النّارِ وَلا تَجْمَعْ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ اَعْدائِنا فی سَخَطِکَ.»

پروردگارا! شیعیان از پرتو نور ما و باقیمانده گل وجود ما آفریده شده اند و گناهان فراوانی به پشتگرمی دوستی و ولایت ما انجام داده اند. پس اگر گناهانشان میان تو و آنها فاصله ای پدید آورده میان آن ها را اصلاح کن و گناهانشان را از خمس ما جبران فرما. پروردگارا! آن ها را از آتش دور کرده، در بهشت جای ده و همراه دشمنان ما در خشم و عذاب خویش نیفکن.

دانشمند عارف حله از همنشینی با فرمانروایان می گریخت و در این باره هرگز پند دوستان ناآگاه را نمی شنید. روزی یکی از فقیهان روزگار به او گفت: امامان ما در محفل خلفا شرکت جسته، با آن ها آمیزش داشتند. پس ورود ما به مجلس آنان نیز نمی تواند نکوهیده و زیان آور باشد.

سید پاسخ داد: پیشوایان ما در محفل آنان حضور می یافتند در حالی که قلبشان از شهوترانان حاکم رویگردان بود ولی

تو آیا خود را چنین می دانی؟ به ویژه هنگامی که نیازت را برآورده می سازند و تو را از نزدیکان خویش قرار می دهند و نیکی درباره ات روا می دارند، آیا می توانی دل از دوستی آنان تهی کنی؟

فقیه گفت: نه، درست می گویی. حضور ناتوانان نزد توانگران هرگز مانند حضور اهل کمال نیست.

در حله یکی از فرمانروایان ضمن نامه ای از آن فقیه گرانمایه خواست در خانه به ملاقاتش شتابد. سید در پاسخ چنین نوشت: آیا در کاخی که زندگی می کنی چیزی از آن برای خدا ساخته شده است تا در آنجا حضور یابم، بر آن نشینم یا بدان بنگرم؟ آگاه باش! آنچه مرا در روزهای آغازین عمر به ملاقات فرمانروایان می کشاند، اعتماد بر استخاره بود ولی اینک به فضل الهی از رازهایی آگاه شده، می دانم که استخاره در چنین مواردی دور از حق و صواب است.

وفات

سید علی بن طاووس در سال 664 هجری در سن 75 سالگی و در شهر بغداد وفات نمود. بدن شریفش را به نجف اشرف منتقل نموده و در حرم امیرالمؤمنین (علیه السّلام) به خاک سپردند.

خواجه نصیر الدین طوسی

خواجه نصیرالدین طوسی

نام کامل: محمد بن محمد بن حسن طوسی

لقب استادالبشر، عقل حادی عشر و ...

تاریخ تولد 11 جمادی الاول سال 597ق.

زادگاه طوس

محل زندگی نیشابور، قلعه های اسماعیلیان

تاریخ وفات 18 ذی الحجه 672ق.

محل دفن عراق، کاظمین

تألیفات اساس الاقتباس، تجرید الاعتقاد، شرح اشارات، قواعدالعقائد، تحریر اصول اقلیدس، ...

محمد بن محمد بن حسن معروف به طوسی، خواجه نصیرالدین، حکیم و متکلم قرن هفتم قمری است، خواجه نصیر نویسنده کتاب ها و رساله های بسیاری در علوم اخلاق، منطق، فلسفه، کلام، ریاضیات و نجوم است.

برای دیگر کاربردها طوسی

را ببینید.

خواجه نصیرالدین طوسی خواجه نصیرالدین طوسی

اطلاعات فردی

نام کامل: محمد بن محمد بن حسن طوسی

لقب استادالبشر، عقل حادی عشر و ...

تاریخ تولد 11 جمادی الاول سال 597ق.

زادگاه طوس

محل زندگی نیشابور، قلعه های اسماعیلیان

تاریخ وفات 18 ذی الحجه 672ق.

محل دفن عراق، کاظمین

اطلاعات علمی

تألیفات اساس الاقتباس، تجرید الاعتقاد، شرح اشارات، قواعدالعقائد، تحریر اصول اقلیدس، ...

خواجه نصیرالدین طوسی (597-672ق) حکیم و متکلم شیعه قرن هفتم هجری است. خواجه نصیر نویسنده کتاب ها و رساله های بسیاری در علوم اخلاق، منطق، فلسفه، کلام، ریاضیات و نجوم است. اخلاق ناصری، اوصاف الاشراف، اساس الاقتباس، شرح الاشارات، تجرید الاعتقاد، جامع الحساب و کتاب مشهور زیج ایلخانی و تذکرة فی علم الهیئة در علم نجوم، از آثار مهم و مشهور او هستند. او همچنین رصدخانه مراغه و در کنار آن کتابخانه مراغه را با بیش از 400 هزار جلد کتاب بنا نهاد.

نصیرالدین طوسی احیاگر فلسفه و مبتکر روش فلسفی در کلام شیعه دانسته شده است. برخی از علمای بزرگ شیعه که شاگرد وی بود ه اند، عبارت اند از علامه حلی، ابن میثم بحرانی و قطب الدین شیرازی.

خدمات

مقام علمی و ارزش فکری نصیرالدین طوسی موجب شد تا هلاکو، او را در شمار بزرگان خود دانسته، نسبت به حفظ و حراست از جان وی کوشا باشد و او را در همه سفرها به همراه شیخ دارد؟؟ خواجه که در آن ایام دارای مقام و صاحب نفوذ شده بود از موقعیت استفاده کرد و خدمات بسیاری به فرهنگ اسلام و کشورهای مسلمان روا داشت که برخی از آن ها عبارت اند از:

1: اقدامات علمی و فرهنگی و نگارش کتاب های ارزشمند و مفید برای

جهان اسلام.

2: جلوگیری از به آتش کشیدن کتابخانه بزرگ حسن صباح در قلعه الموت به دست سربازان مغول.

3: نجات جان دانشمندان و فرهیختگان مانند ابن ابی الحدید (شارح نهج البلاغه) و برادرش موفق الدوله و عطاملک جوینی که همگی مورد خشم مغول قرار گرفته بودند.

4: آشنا کردن قوم مغول با فرهنگ و تمدن اسلامی به گونه ای که موجب گرویدن عده زیادی از مغولان حتی خان مغول به دین اسلام شد. و از سال 694 ق. اسلام دین رسمی ایران قرار بگیرد.

5: جلوگیری از تهاجم آنان به سایر کشورهای اسلامی.

6: تاسیس و تجهیز کتابخانه بزرگ.

خواجه نصیر در سفری که از عراق به خراسان باز می گشت طی برخوردی با داعیان اسماعیلی، قسمتی از زندگانی خود را در قلعه های اسماعیلیان گذراند.

تالیفات

آنچه که از تاریخ بر می آید این است که خواجه نصیر از سال 633 در نزد اسماعیلیان می زیسته است. اگرچه در باب رفتن او به قلعه های اسماعیلیان علل مختلفی نقل کرده اند، اما علت عمده، آشفتگی اوضاع کشور بر اثر حمله مغول و امنیت قلعه های اسماعیلیه بوده است.

در این مدت که خواجه نصیر در "قلعه قهستان" بود، بیشتر مورد احترام و تکریم قرار می گرفت و آزادانه به شهر قاین رفت و آمد داشته و به امور مردم رسیدگی می نمود، در همین زمان بود که به درخواست میزبان خود در "قلعه ناصرالدین"، کتاب "طهارة الاعراق ابن مسکویه" را از عربی به فارسی ترجمه کرد و نام آن را "اخلاق ناصری" گذاشت. [11]

خواجه حدود 26 سال

در قلعه های اسماعیلیه به سر برد و در این مدت دست به تالیف و تحریر کتاب های متعددی زد. شرح اشارات ابن سینا، اخلاق ناصری، رساله معینیه، مطلوب المؤمنین، روضة القلوب، تجرید الاعتقاد، رساله تولی و تبری، نمونه ای از آثار خواجه در این مدت است. [12]

خواجه در این دوره از زندگی پر ماجرای خویش از کتابخانه های غنی اسماعیلیان بهره فراوان برد و به علت نبوغ فکری، معروف و سرشناس گشت.

ناسازگاری اعتقادی خواجه با اسماعیلیان و نیز ظلم و ستم آنان نسبت به مردم وی را بر آن داشت تا برای کمک گرفتن، نامه ای به خلیفه عباسی در بغداد بنویسد. در این میان حاکم قلعه از ماجرای نامه خبردار شد و دستور داد تا خواجه را دستگیر و زندانی کنند. پس از چندی خواجه نصیر به "قلعه الموت" منتقل شد. ولی حاکم قلعه که از دانش او اطلاع پیدا کرده بود، با او رفتاری مناسب در پیش گرفت.

خواجه وامام فخررازی

خواجه در عصری زندگی می کرد که امام فخر رازی متعصبانه بر افکار و نظریات فلسفی ابوعلی سینا می تاخت و عقاید فلسفه مشّاء را به شدّت مخدوش می ساخت و کسی را هم یارای ایستادگی در برابر شبهات او نبود، به گونه ای که افکار ابن سینا از توجه فلاسفه دور گشته و مورد بی مهری قرار گرفته بود.

در این برهه، خواجه نصیر پا به عرصه نهاد و با نوشتن کتابی در شرح اشارت ابن سینا تمامی اشکالات فخر رازی را که از بزرگان اهل تسنن بود، پاسخ داده، بار دیگر افکار عالی و مهم بوعلی حیات تازه ای یافت.

اخلاق خواجه نصیر

علامه حلی از شاگردان

معروف خواجه نصیر می گوید: «خواجه بزرگوار در علوم عقلی و نقلی تصنیفات بسیار دارد و در علوم دین بر طریقه مذهب شیعه کتاب ها نوشت. او شریف ترین دانشمندی بود که من دیده ام.» [23]

ابن فوَطی یکی از شاگردان حنبلی مذهب خواجه نصیر می نویسد: «خواجه مردی فاضل و کریم الاخلاق و نیکو سیرت و فروتن بود و هیچ گاه از درخواست کسی دلتنگ نمی شد و حاجتمندی را ردّ نمی کرد و برخورد او با همه با خوش رویی بود.»

ابن شاکر یکی از مورخان اهل سنت اخلاق خواجه را چنین توصیف می کند: «خواجه بسیار نیکو صورت و خوش رو و کریم و سخی و بردبار و خوش معاشرت و زیرک و با فراست بود و یکی از سیاست مداران روزگار به شمار می رفت.»

وفات

در سال 672 هجری قمری، خواجه نصیر با جمعی از شاگردان خود به بغداد رفت که بقایای کتاب های تاراج رفته را جمع آوری کند و به مراغه بیاورد، اما اجل مهلتش نداد.

هیجدهم ذیقعده سال 673. ق است آسمان بغداد غروب دیگری در پیش دارد. مردی که پس از عمری نورافشانی و تبلیغ وحی، توانمند و پرتلاش به یاری عقل شتافت اینک در بستر بیماری افتاده و بستگان و دوستان به گردش حلقه زده اند. در همین حال یکی از اطرافیان به او نزدیک شد و گفت: وصیت کن پس از مرگ در جوار قبر حضرت علی (علیه السّلام) به خاک سپرده شوی! خواجه با ادب جواب داد: مرا شرم می آید که در جوار این امام (امام کاظم (علیه السّلام)) بمیرم و از آستان او به جای دیگر برده شوم.

پس از این گفتگو خواجه به ملاقات خدای خویش شتافت. مراسم

تشییع جنازه او با حضور شماری از ارادتمندان و مشتاقانش به سوی آستان مقدس امام موسی کاظم (علیه السّلام) انجام گرفت.

هنگامی که می خواستند قبری برای او حفر کنند به قبری از پیش ساخته برخوردند که تاریخ آماده شدن آن مصادف با تاریخ تولد خواجه بود. سرانجام پیکر مطهر این دانشمند طوسی در همان قبر، در آغوش خاک جای گرفت.

محقق حلی

محقق حلی

نام کامل: ابوالقاسم نجم الدین جعفر بن حسن بن یحیی بن سعید حلی

لقب محقق اول* محقق حلی

تاریخ تولد 602ق

زادگاه حله

تاریخ وفات 676ق

محل دفن حله

شهر وفات حله

استادان پدرش حسن بن یحیی حلی * ابن زهره * محمد بن جعفر ابن نما * فخار بن معد موسوی

شاگردان علامه حلی * ابن داود حلی * ابن ربیب آدمی * سید عبدالکریم بن احمد حلی * عبدالعزیز بن سرایای حلی * حسن ابی طالب یوسفی

تألیفات شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام * المختصر النافع فی فقه الامامیة * النافع فی مختصر الشرائع * المعتبر فی شرح مختصر النافع * المعارج فی اصول الفقه * نهج الوصول الی معرفة علم الاصول * تلخیص الفهرست

شیخ نجم الدین جعفر بن حسن بن یحیی بن سعید هذلی حلی، معروف به «محقق حلی» و محقق اول، فقیه، اصولی و شاعر شیعه در قرن هفتم. وی یکی از بزرگ ترین و نامورترین فقیهان عصر خویش و دارای عظمت و اعتبار خاص در میان مجتهدان می باشد، به حدی که وقتی کلمه «محقق» را بدون قرینه و نشانه ای در میان فقها ذکر می کنند، شخصیت تحقیقی و علمی او مورد نظر است.

علامه سیدحسن صدر، صاحب تاسیس الشیعi می گوید: «انگشت قلم، عاجز از بازشماری اوصاف اوست او

کتاب شرایع الاسلام داردکه به مثابه قرآن فقه است کتاب معروف النافع، المعتبر، و دیگر المعارج در اصول فقه دارد و در علم کلام، رسالات و تالیفاتی دارد که در فهرست کتاب های مفصل آمده است و از مجلس عالی درس او بیش از 400 مجتهد آگاه که شرح حال آنان در علم رجال آمده است فارغ التحصیل گردیده اند و چنین موفقیتی تا کنون بر احدی نصیب نگردیده است وفات او در حله در ماه ربیع الاخر سال 696 رخ داده است و بر قبرشریف او در حله قبه بلندی قرار دارد که هم اکنون مورد تبرک و زیارت علاقمندان قرار می گیرد»

تالیفات

کتاب های محقق مخصوصا کتاب شرایع و مختصر النافع در میان طلاب یک کتاب درسی بوده و هست و فقها زیادی کتب محقق را شرح کرده یا حاشیه بر آن نوشته اند.

المختصرالنافع فی فقه الامامیه: شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام.- المعتبر فی شرح المختصر.النافع فی مختصر الشرائع.

شاگردان

در میان شاگردان محقق، علامه حلّی از برجستگی خاصی برخوردار است. وی که خواهرزاده محقق است از دوران کودکی به تحصیل علوم اسلامی و کسب کمالات معنوی پرداخت و هنوز به سن تکلیف پا ننهاده بود که به درجه اجتهاد نائل گشت.

او علاوه بر شاگردی محقق مدت ها از پدر بزرگوارش سدیدالدین یوسف و خواجه نصیرالدین طوسی کسب فیض کرده است.

استقبال محقق از خواجه نصیر

در سال 662 ق. خواجه نصیرالدین طوسی آن دانشمند بلند آوازه و کم نظیر شیعه به همراه هلاکوخان مغول به بغداد آمد. وی می خواست از علمای حلّه و حوزه های علمیه

آن دیار دیدار کند. محقق از آمدن خواجه به حلّه مطلع شد و اعلام استقبال کرد. چون خواجه از اعلام استقبال محقق و علمای حلّه آگاه شد فروتنی و تواضع به او اجازه نداد که به زحمت ایشان در استقبال از او راضی شود. بنابراین بدون اطلاع قبلی وارد شهر حلّه شد و قبل از هر چیز به قصد دیدن محقق به حوزه مرکزی شهر درآمد. محقق بر فراز منبر مشغول تدریس بود که ناگاه خواجه وارد جلسه شد. چون چشم محقق به خواجه افتاد در بالای منبر بپاخاست و پایین آمد و به پیشواز خواجه شتافت و او را در آغوش گرفت و خوش آمد گفت. محقق خواست درس را تعطیل نماید ولی خواجه راضی نشد، بلکه بر ادامه تدریس اصرار ورزید.

محمدابن نما حلی

جعفر بن محمد بن نما حلی

نام کامل: جعفر بن محمد بن جعفر بن هبه الله بن نما حلی

لقب نجم الدین

زادگاه حله

تاریخ وفات 680ق حلّه

خویشاوندان

سرشناس محمد بن جعفر ابن نما

اطلاعات علمی

استادان محقق حلی * محمد بن جعفر ابن نما

شاگردان علامه حلی

تألیفات مُثیرُالاَحزان و مُنیرُ سُبُلِ الاَشجان * شرحُ الثّارِ فی اَحوالِ المُختار

نجم الدین جعفر بن محمد بن جعفر بن هبه الله بن نما حلی(وفات 680ق) از علمای شیعه قرن هفتم قمری واز علمای خاندان ابن نما واز استادان علامه حلی است. مهم ترین اثر جعفر بن محمد مُثیرُ الاَحزان و مُنیرُ سُبُلِ الاَشجان از مقتل های معروف واقعه عاشورا است.

اثر دیگر وی رساله ای است با عنوان شرحُ الثّارِ فی اَحوالِ المُختار که علامه مجلسی آن را به صورت کامل در جلد 45 بحارالانوار از صفحه 346 تا 387 آورده است

خوانساری کتاب دیگری با عنوان مَنهَجُ الشیعَةِ فی فَضائلِ وَصِی خاتَمِ الشَّریعة به وی نسبت داده است

کرامت

شیخ عباس قمی در کتاب فوائد الرضویه از علامه حلی خاطره ای از استاد خود ابن نما نقل می کند: «امیر شهر حلّه، روزی به قصد شکار به صحرا رفت و بر قبّه «مشهد الشمس» پرنده ای را دید و یک باز شکاری، به تعقیب آن فرستاد، پرنده در حال فرار بود و باز او را تعقیب می کرد؛ پرنده به مقبره ابن نما، دانشمند معروف در مشهد الشمس پناه برد؛ اما باز شکاری او را دنبال کرد و در چنگال خویش گرفت اما دیری نگذشت که باز شکاری از حرکت باز ایستاد و پر و بال او لرزید و پایش خشک شد! همراهان امیر که این منظره را به چشم دیدند به وی گزارش نمودند، او دانست که صاحب این مشهد نزد خداوند عظمت بالایی دارد و به تعمیر آن قبّه همّت گماشت.»

قرن هشتم

علامه حلی

علامه حلی

نام کامل: حسن بن یوسف بن مطهّر حلّی

لقب آیت الله، علامه

تاریخ تولد 29 رمضان 648ق

زادگاه حله

محل زندگی حله، ایران

تاریخ وفات 21 محرم 726ق

محل دفن حرم امیرالمومنین

شهر وفات حله

استادان سید بن طاووس، خواجه نصیرالدین طوسی، ابن میثم بحرانی

شاگردان قطب الدین رازی، فخرالمحققین

تألیفات کشف المراد، نهج الحق و کشف الصدق، باب حادی عشر، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، الجوهر النضید

سایر مرجعیت علمی شیعه، تدریس در حوزه های علمیه

فعالیت های اجتماعی-سیاسی

اجتماعی مناظره با علمای فرقه های مختلف، موجب گرایش سلطان محمد خدا بنده به تشیع، ترویج مذهب شیعه در ایران

حسن بن یوسف بن مطهّر حلّی (648-726ق) معروف به علامه حلّی فقیه و متکلم شیعه در قرن هشتم

هجری بود. او بیش از 120 کتاب در رشته های مختلف علمی مثل اصول، فقه، تفسیر، منطق، کلام و رجال نگاشته است که برخی از آن ها در حوزه های علمیه شیعه جزو منابع تدریس و تحقیق به شمار می آیند. او در گسترش فقه شیعه نقشی مهم داشت و نیز مبانی کلامی و اعتقادی شیعه را با تکیه با مبانی عقلی تبیین کرد. کتاب های باب حادی عشر و کشف المراد او که شرح تجرید الاعتقاد خواجه طوسی است جزء منابع اصلی مطالعه اعتقادات شیعیان به شمار می رود. نهج الحق و کشف الصدق،، خلاصة الاقوال، الجوهر النضید، تذکرة الفقهاء، قواعد الاحکام و مختلف الشیعه معروف ترین آثار اویند.

علامه حلی نخستین کسی بود که با لقب آیت الله خوانده شد. قطب الدین رازی، فخرالمحققین، ابن معیه و محمد بن علی جرجانی از معروفترین شاگردان وی بودند. حضور او در ایران و در دربار سلطان محمد خدا بنده نقش موثری در رواج مذهب شیعه در ایران داشته است.

تالیفات آثار علامه حلی

علامه حلی در علوم مختلفی چون فقه، اصول فقه، کلام، حدیث، تفسیر، رجال، فلسفه و منطق آثار بسیاری تألیف کرده است. درباره تعداد این تألیفات اختلاف است. علامه حلی خود در خلاصة الاقوال 57 اثر برای خودش ذکر می کند.

سید محسن امین در اعیان الشیعه می نویسد: «تالیفات علامه بیش از یکصد کتاب است و من 95 کتاب او را دیده ام که بسیاری از آنها چندین مجلدند».او همچنین می گوید کتاب الروضات آثار علامه را حدود هزار کتاب تحقیقی دانسته است.میرزا محمد علی مدرس نیز در ریحانة الادب.120 اثر و کتاب گلشن ابرارحدود 110 اثر برای علامه نام برده اند.

از آثار معروف علامه حلی می توان به مختلف الشیعه و تذکره الفقهاء در علم فقه، کشف المراد، باب حادی عشر و منهاج الکرامة در علم کلام، خلاصة الاقوال در علم رجال و جوهر النضید در علم منطق اشاره کرد.

علامه دو کتاب در اصول عقاید شیعه به نام های نهج الحق و کشف الصدق و نیز منهاج الکرامه را تالیف نموده و به رسم تحفه به پیشگاه اولجایتو برد

ورود به ایران

تاریخ دقیق ورود او به ایران مشخص نیست؛ اما احتمالاً در سال های بعد از 705 قمری و به دعوت سلطان محمد خدابنده بوده است. محمد خدابنده از پادشاهان سلسله ایلخانیان بود که بر ایران حکومت می کردند. تاج الدین آوی زمینه حضور علامه حلی به دربار اولجایتو را فراهم کرد.[نیازمند منبع] علامه وقتی وارد ایران شد در مجلسی به مناظره با دانشمندان مذاهب فقهی چهارگانه اهل سنت از جمله خواجه نظام الدین عبدالملک مراغه ای پرداخت. وی در این مناظره توانست ولایت و امامت علی(ع) و حقانیت مذهب شیعه را نزد پادشاه به اثبات برساند. این اتفاق باعث شد پادشاه مذهب شیعه را بر گزیند و نام خود را از الجایتو به سلطان محمد خدابنده تغییر دهد و تشیع را در ایران رواج دهد.[7] منابع مختلفی نیز به تأثیر علامه حلی بر تشیع سلطان محمد خدابنده اشاره دارند.[8]

ملاقات با امام زمان(عج)

دو بار دیدار علامه حلی با امام مهدی(عج) جزو داستان های مشهور درباره او است.

تکمیل کتاب توسط امام

دیدار در مسیر کربلا

داستان نخست مربوط به نیمه تمام ماندن کتابی است که علامه حلی از یکی از علمای اهل سنت امانت گرفته بود تا

از آن نسخه برداری کند. ولی نیمه شب خواب مانع نوشتن می شد در این هنگام امام مهدی(عج) وارد شده و از علامه می خواهد که ادامه کار استنساخ را به او واگذار کند. علامه حلی پس از بیداری می بیند که نسخه برداری کتاب تمام شده است.[18] قدیمی ترین منبع ماجرا کتاب مجالس المومنین نوشته قاضی نورالله شوشتری است. شوشتری برای این ماجرا منبع مکتوبی ذکر نکرده و می گوید این ماجرا در بین مؤمنین مشهور است.[19]

دیدار در مسیر کربلا

ماجرای دوم در کتاب قصص العلماء نوشته تنکابنی نقل شده است. و بر اساس نقل او در یکی از سفرهای علامه حلی به کربلا او در میان راه با سیدی همراه می شود و پس از گفتگو با او متوجه می شود که او شخص بسیار عالمی است و مسائل مشکل علمی خود را با او در میان می گذارد و جواب می گیرد و در این بین از او سوال می کند که آیا در زمان غیبت کبری امکان ملاقات با امام عصر(عج) وجود دارد؟ و همزمان تازیه از دستش می افتد آن شخص تازیانه را از زمین برداشته به علامه می دهد و جواب می دهد که چگونه ممکن نباشد در حالی که دست او هم اکنون در دست توست. علامه حلی متوجه می شود که آن شخص خود امام مهدی(عج)است و خود را به پای ایشان می اندازد.[20]

تنکابنی برای این داستان منبعی ذکر نکرده و آن را به عنوان داستانی که در السنه و افواه (زبان ها و دهان ها) مشهور است نقل می کند.[21] شاهدی که تنکابنی برای تأیید داستان ذکر می کند آن است که در مکالمه بین علامه و آن شخص، او آدرس حدیثی در کتاب التهذیب

شیخ طوسی را به علامه می دهد که علامه متوجه آن حدیث نبوده است. علامه پس از بازگشت به منزل آن حدیث را یافته و در حاشیه آن می نویسد که امام عصر(عج) مرا به این حدیث راهنمایی کرده است. تنکابنی ماجرا را از شخصی به نام ملا صفرعلی لاهیجی شاگرد سید محمد صاحب مناهل نقل کرده است. لاهیجی از استادش سید محمد نقل می کند که آن کتاب و آن یادداشت علامه حلی را دیده است.

مناظره معروف

سید محمّدباقر خوانساری به نقل از ملا محمد تقی مجلسی در شرح من لا یحضره الفقیه «روضه المتقین» می نویسد :

روزی سلطان محمد خدابنده بر همسر خود خشمگین شد و در یک جمله او را سه طلاقه کرد ولکن خیلی زود پشیمان شد، لذا علماء اهل سنت را گرد آورد و نظر آنها را جهت حل این مشکل پرسید:

آنها جملگی گفتند «چاره نیست جز اینکه نخست مُحَلّل (فردی غیر از سلطان) با او ازدواج کند تا پس از آن مُحَلّل، شما بتوانید باز او را به زوجیت خود در آورید.»

سلطان گفت: «این کار بر من بسیار گران است، لکن شما در هر مسأله ای با هم اختلاف نظر دارید و در مسائل مختلف اقوال گوناگونی دارید، آیا در این مسأله هیچ قول دیگری ندارید؟»

گفتند: «نه»

آنگاه یکی از وزرای سلطان گفت: «در شهر «حلّه» عالمی است که چنین طلاقی را باطل می داند، خوب است شما آن عالم را احضار کنی، شاید مشکل شما را حل کند.»

عالمان اهل سنت گفتند: «علامه، مذهب باطلی دارد و رافضیان افرادی بی خرد و کم عقل هستند و

اصلاً در شأن سلطان نیست که چنین مرد سبک سر و بی عقلی را به حضور بپذیرد.»

سلطان گفت: «احضار او بی فایده نیست.»

پس چون علامه حاضر شد قبل از حضور او، علماء مذاهب چهارگانه اهل سنّت در نزد سلطان حاضر بودند.

هنگامی که علامه وارد مجلس شد، بدون هیچ ترس و واهمه ای، نعلین خود را به دست گرفت و داخل در جمع شد و با صدای بلند گفت: «السلام علیکم» و آنگاه یک راست به سمت سلطان رفته و درکنار سلطان نشست.

علماء سنی حاضر در مجلس گفتند: «آیا ما به شما نگفتیم که شیعیان افرادی سبک سر و بی خرد هستند؟»

سلطان گفت: «درباره اعمال او از خودش سؤال کنید.»

آنها به علامه گفتند: «چرا سلطان را سجده نکردی و آداب و تشریفات را بجا نیاوردی.؟»

علامه گفت: «رسول الله - صلی الله علیه و آله - از هر سلطانی برتر بود و کسی بر او سجده نکرد بلکه فقط به او سلام می دادند و خدای تعالی نیز فرموده:

«فَإذا دَخَلْتُمْ بُیوتاً فَسَلِّموا علی أنفُسِکمْ تَحِیهً مِنْ عِنْدَ اللهِ مُبارَکهً طَیبَهً»[

یعنی پس چون داخل خانه ها شدید به یکدیگر سلام کنید، سلام و درودی که نزد خداوند خوش است.»

از طرف دیگر به اتفاق ما وشما، سجده برای غیر خدا حرام است.»

پس از او پرسیدند: «چرا جسارت کردی و در کنار سلطان نشستی؟»

فرمود: «چون جای دیگری برای نشستن موجود نبود و از طرفی سلطان و غیر سلطان با هم مساوی اند ولذا جسارتی به محضر سلطان نکرده ام.»

از علامه پرسیدند: «چرا کفش های خود را با

خود داخل مجلس آوردی؟ هیچ آدم عاقلی در محضر سلطان چنین می کند؟»

علامه فرمود: «ترسیدم حنفی ها آن را بدزدند همانطور که ابوحنیفه نعلین رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - را دزدید.»

ناگهان حنفی ها برآشفتند و فریاد بر آوردند که «ابوحنیفه کجا و زمان پیامبر - صلی الله علیه و آله - کجا؟ تولد ابوحنیفه صد سال پس از وفات رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - واقع شده است.»

علامه فرمود: «ببخشید، اشتباه کردم، لابد سارق نعلین رسول خدا - صلی الله علیه و آله - شافعی بوده است. این بار شافعی ها برآشفتند که شافعی در روز وفات ابوحنیفه به دنیا آمده است و دویست سال پس از رحلت رسول خدا - صلی الله علیه و آله - متولد شده است.

علاّمه گفت: «شاید کار مالک بوده است.»

مالکی ها هم مثل حنفی ها و شافعی ها اعتراض و انکار کردند.

علامه فرمود: «پس قطعاً سارق، احمد بن حنبل بوده است.»

حنابله هم به انکار و تکذیب او پرداختند.

در این لحظه علامه(ره) رو به سلطان کرد و فرمود:

«ای سلطان، دانستی که هیچ یک از رؤسای این مذاهب چهارگانه اهل سنت در زمان حیات رسول الله - صلی الله علیه و آله - و حتی صحابه آن حضرت حاضر نبوده اند، پس برگزیدن ابوحنیفه و مالک و شافعی و احمد بن حنبل بعنوان مجتهد و رئیس مذهب از بدعت های ایشان است بطوری که اگر یکی از خود این علما حاضر در مجلس، افضل و اعلم از این چهارتن باشد، به او اجازه و حق

اینکه بر خلاف فتوای یکی از آن چهارتن فتوایی بدهد نمی دهند.»

در اینجا سلطان به حالت پرسش از اهل سنّت سؤال کرد: «آیا درست است که هیچ یک از رؤسای مذاهب أربعه در زمان رسول خدا - صلی الله علیه و آله - و صحابه او نبوده اند؟»

علماء عامّه همگی گفتند: «آری نبوده اند.»

آنگاه علامه(ره) گفت: «ولی ما شیعه هستیم و پیروی می کنیم از أمیرالمؤمنین - علیه السّلام - که جان رسول الله - صلی الله علیه و آله - برادر، پسر عمّ و وصی اوست.»

سلطان چون متوجه حقانیت مذهب علامه شد از علامه پرسید: «نظر شما درباره طلاق صادره از من چیست؟»

علامه پرسید: «آیا طلاق را در سه مجلس و در محضر دو نفر عادل جاری نموده ای؟»

سلطان گفت: «نه»

علامه فرمود: «در این صورت طلاقی را که شما جاری کرده ای ، باطل می باشد، زیرا فاقد شرائط صحّت است.»

آنگاه سلطان بدست علامه به مذهب شیعه، مشرف شد، و به خطباء و حاکمان شهرها و سرزمین های تحت سیطره اش پیام فرستاد که از این پس با نام ائمه دوازده گانه - علیهم السّلام - خطبه بخوانند و به نام ائمه اطهار سکه ضرب کنند و نام ایشان را بر دیوار مساجد و مشاهد مشرفه حضرات ائمه - علیهم السّلام - بنگارند.[10]

علامه تا زمان مرگ سلطان محمد خدابنده در ایران ماند و به نشر معارف و فرهنگ تشیع پرداخت. همچنین در همه سفر ها همراه سلطان بود و به پیشنهاد او مدرسه سیاری از خیمه و چادر ساخته شد تا در مواقع سفر حمل شده و

در هرکجا که کاروان اقامت نمود، علامه به تدریس و مباحثه بپردازد.

وفات

علامه حلی پس از مرگ سلطان محمد خدابنده در سال 716 قمری به شهر حله بازگشت و تا آخر عمر در آنجا اقامت گزید. وی سرانجام 21 محرم 726ق در سن 78 سالگی، در شهر حله وفات یافت و در حرم امیرالمومنین به خاک سپرده شد.

فخرالمحققین حلی

محمد بن حسن حلی

فخر المحققین محمد بن حسن حلی

نام کامل: محمد بن حسن حلی

لقب فخر المحققین

نسب فرزند علامه حلی

تاریخ تولد 20 جمادی الاول سال 682ق

زادگاه حله

تاریخ وفات 771ق

محل دفن حله

اطلاعات علمی

استادان علامه حلی

شاگردان شهید اول ، سید حیدر آملی

محل تحصیل حوزه علمیه حله

تألیفات ایضاح الفوائد * شرح نهج المسترشدین * حاشیه بر ارشاد الاذهان...

محمد بن حسن حِلّی مشهور به فَخْرُ الْمُحَقّقین (682-771ق) از فقیهان شیعه در قرن هشتم قمری. او فرزند علامه حلی بود و در دوران نوجوانی به درجه اجتهاد رسید.

تالیفات

فخر المحققین در فقه، اصول فقه و کلام تالیفاتی دارد که بسیاری از آن ها تکمیل آثار پدرش علامه حلی است. مشهورترین اثر او «ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد» نام دارد که مورد توجه فقیهان دوره های بعد از او قرار گرفته است.

این کتاب، در چهار جلد چاپ شده و شرح قواعد است که آن را به دستور پدرش تصنیف کرد. بنا به گفته شیخ بهایی، نظیر آن در فقه استدلالی، تألیف نشده است. آرای فخرالمحققین در کتاب «ایضاح الفوائد» مورد توجه فقهاست

قاضی نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین معتقد است که با نگاهی به سال تالیف کتاب قواعد و سال تولد فخرالمحققین در می یابیم که فخرالمحققین در هنگام

تالیف کتاب قواعد کمتر از ده سال داشت. اما علی دوانی این نظر را رد می کند و معتقد است که چه بسا علامه در ابتدا قواعد را به طور خلاصه نوشت همچنانکه این نکته در وصیت نامه علامه به فرزندش به دست می آید، و بعدا آن را تکمیل کرد و از این جهت فخر المحققین در هنگام نوشتن شرح قواعد یا تازه به سن بلوغ رسیده بود و یا به سن بلوغ نرسیده بود.

تالیفات او عبارت اند از:

ایضاح الفوائد:این کتاب، شرح قواعد است که آن را به دستور پدرش تصنیف کرد. بنا به گفته شیخ بهایی، نظیر آن در فقه استدلالی، تألیف نشده است. آرای فخرالمحققین در کتاب «ایضاح الفوائد» مورد توجه فقهاست.

تحصیل النجاة درباره اصول دین

شرح نهج المسترشدین علامه حلی در موضوع علم کلام

رساله پرسش و پاسخ

رساله فخریة در نیت

جامع الفوائد

ثبات الفوائد فی شرح اشکالات القواعد

حاشیه بر ارشاد الاذهان علامه

واجبات الصلوة الثمانیة

شرح مبادی الاصول

المسائل المظاهریة

جامع الفوائد فی شرح خطبة القواعد که تنها خطبه قواعد علامه را شرح داده است.

حاشیه ای بر قواعد علامه: این کتاب غیر از ایضاح الفوائد است.

شرح مبادی الاصول علامه

غایة السؤال فی شرح تهذیب الاصول علامه

الکافیة الوافیة در علم کلام

منبع الاسرار

شهید اول

شهید اول

ابوعبدالله شمس الدین محمد بن جمال الدین مکی عاملی (734-786ق) مشهور به شهید اول یا شیخ شهید از فقیهان شیعه در قرن هشتم قمری است. وی شاگرد فخرالمحققین بود و افرادی چون فاضل مقداد نزد او شاگردی کردند.

تالیفات

شهید اول شاگرد فخرالمحققین (فرزند علامه حلی) بوده است.«اللمعة الدمشقیة» یکی از

کتاب های فقهی معروف اوست که در مدت زمان هفت روز تألیف شده و شرحی که محمد بن مکی ملقب به «شهید ثانی» با نام «الروضة البهیة» بر آن نوشته است قرنهاست که در حوزه های علمیه شیعه تدریس می شود و علمای شیعه به آن اهتمام بسیار داشته، شرح های متعددی بر آن نوشته اند.

علامه امینی شهید اول را ملجأ شیعیان و پرچمدار شریعت معرفی کرده و نظریات علمی و فقهی او را سرچشمه آرای فقهی دانشمندان و نقطه استناد عقایدشان می داند.

اللمعه الدمشقیه؛

الرسالة الفیة در نماز.

الرسالة النفلیة در نماز.

شرح اربعین حدیثاً

کتاب المزار

شرح قصیدة ابی الحسن علی ابن الحسین الشهیر بالشهفینی الحلی در مدح امیرالمؤمنین(ع).[

شاگردان

برخی از شاگردان وی از این قرارند:

شیخ محمد، شیخ علی و شیخ حسن پسران شهید

ام علی همسر شهید

ست المشایخ دختر شهید

شهید اول دارای سه پسر به نام های رضی الدین، ضیاءالدین و جمال الدین بود که هر سه از علما و فقهای دوره خود بوده اند.[] امّ علی همسر وی نیز فقیه و مروج معارف اهل بیت(ع) بود.[] دختر شهید اول، فاطمه مشهور به امّ حسن، از دانشمندان جبل عامل بود و به وی «ست المشایخ» لقب داده اند.

شیخ حسن بن سلیمان حلی صاحب کتاب مختصر بصائر الدرجات

فاضل مقداد

شهادت

شهید اول پنج شنبه 9 جمادی الاول 786ق در عهد سلطنت برقوق، با فتوای قاضی برهان الدین مالکی و عباد بن جماعه شافعی، پس از تحمل یک سال زندان در قلعه شام به شهادت رسید.[] شیخ حر عاملی درباره چگونگی شهادت وی می نویسد: شهید اول را با شمشیر کشتند،

بعد به دار آویختند، سپس سنگسار کردند و جنازه اش را سوزاندند.

شهادت شهید اول

ویکی فقه

به فتوای یک فقیه مالکی مذهب و تاییدیک فقیه شافعی مذهب، شهید شده است .نظر به اینکه وی در راه دین و به جرم تشیع نائل به مقام شهادت گردید، نخستین دانشمند بزرگ ماست که شهید نامیده شد و وی را شهید اول خواندند.

عامل شهادت را سعایت و پرونده سازی در مورد تشیع او و ابراز برخی از مقالات بر ضد معتقدات گروه های اسلامی بوده است که نقل و بازگویی آنها ما را با جهانی از قساوت و عناد و جهل رو به رو می سازد چه به-تر قضاوت و حکم او را به خداوند احکم الحاکمین واگذار نماییم تفصیل شهادت آن فق-یه بزرگوار را می توان از نوشته شیخ حر عاملی و روضات الجنات استفاده نمود.

در زمان "شهید"، حاکم دمشق شخصی بنام "بیرمر" بود و با نفوذترین عالم شام نیز "قاضی برهان الدین ابراهیم شافعی" بود. شخصی به نام "یوسف بن یحیی" به علت خصومتی که از قبل با "شهید" داشته است در صدد اقدام بر ضد "شهید" و پیروان وی برآمد بر همین اساس طوماری مشتمل بر مطالبی خلاف واقع و نامشروع به عنوان "فتاوی شمس الدین محمد" تنظیم و هفتاد نفر از پیروانش آن را امضا نمودند. وی طومار را به اهل تسنن نشان داد و در حدود یک هزار نفر از ایشان نیز به آن گواهی دادند. طومار را نزد قاضی بیروت و صیدا برد و آن دو قاضی آن را به قاضی شام ارجاع دادند او هم شهید را احضار کرد و

از او درخواست کرد که توبه کند ولی "شهید" نپذیرفت و با اینکه به مدت یک سال در زندان به سر برد ولی باز هم توبه نکرد؛ چرا که قبول توبه به منزله قبول اتهامات بود. قاضی که از توبه "شهید" ناامید شد و نتوانست به هدف باطل خود برسد به ناحق حکم به ریختن خون "شهید" داد و به دنبال آن، لباس مجرمین به وی پوشاند و آن فقیه بزرگوار را با شمشیر به قتل رساند. سپس بدن بی جان او را به دار آویختند و پس از آن او را سنگسار نمودند و در آخر جسد سنگسار شده اش را آتش زدند. در آن زمان "شهید" در سن 52 سالگی قرار داشت.

قرن نهم

حسن بن سلیمان حلی

حسن بن سلیمان حلی

حسن بن سلیمان حِلّی(به احتمال متوفای 802ق به بعد) از علمای شیعه قرن هشتم و از شاگردان شهید اول است. او در زمره سلسله راویان صحیفه سجادیه نیز قرار دارد.

تألیفات

مختصر بصائرالدرجات

از حلّی چند اثر باقی مانده که مشهورترین آنها منتخب یا مختصر بصائرالدرجات است. در میان منابع کهن روایی شیعه، دو کتاب با نام بصائر الدرجات موجود است: یکی تألیف مشهور محمدبن حسن بن فروخ صفار قمی (متوفی290) و دیگری تألیف سعد بن عبدالله اشعری(درگذشت 299 یا 301ق) که گویا اصل آن در دست نیست، گرچه اساس کار حلّی بر آن بوده است. مشتاق مظفر براساس احتمال افندی اصفهانی، با دلایل و شواهد نشان داده که بصائرِ سعد مختصر بصائرِ صفار بوده است، اما برخی این رأی را رد کرده حکم به استقلال دو اثر مذکور داده اند.[ منشأ این اختلاف، عبارتی است که حلّی در ابتدای

کتابش، اثبات الرجعة، آورده است. آنچه مسلّم است اینکه حلّی اختصار خود را بر اساس بصائرالدرجات سعد بن عبدالله اشعری انجام داده است.

مختصر حلّی شامل احادیثی درباره فضائل و مناقب اهل بیت علیهم السلام است. وی علاوه بر انتخاب احادیث سعد، اخبار دیگری را، از منابع گوناگون و با طرق دیگر، به آنها افزوده و برای جلوگیری از اشتباه با احادیث سعد، نام منابع را ذکر کرده است. از رساله الرجعة و الرد علی اهل البدعة حلّی نیز یاد شده که همان کتاب مختصر البصائر است

المحتضر

اثر دیگر، کتاب المحتضر است در اثبات آن که محتضر(یا شخص در آستانه مرگ)در حال احتضار، پیامبر و امامان علیهم السلام را به چشم خود می بیند. وی در این کتاب، آرای شیخ مفید را رد کرده[ زیرا شیخ مفید احادیث مرتبط با این موضوع را به تأویل برده است. نویسنده در این اثر به ذکر مطالب متنوعی، چون مناقب اهل بیت و شیعیان آنها و طعن برخی از مخالفانشان، پرداخته است. از این کتاب به المحتضر و مایراه فی حال الاحتضار، و مناقب الائمه نیز یاد شده است. این رساله، به همراه الرجعة و مختصرالبصائر، از منابع مجلسی در تألیف بحار الانوار بوده است. المحتضر در 1330ش/1951 در نجف، به تحقیق محمدعلی اردوبادی غروی، به چاپ رسید.

آثار دیگر

حلّی رساله کوتاهی درباره برتری امامان بر انبیا و فرشتگان نوشته که در آن با آرای شیخ مفید در اوائل المقالات که قائل به خلاف این موضوع بوده، مناقشه کرده است رسالة فی احادیث الذر اثر دیگری از حلّی است که با نام ملحق مختصرالبصائر در 1379ش/1421 در

قم منتشر شده است

مقدادبن عبدالله حلی

مقداد بن عبدالله حلی

مِقْداد بن عَبدالله بن محمد حلّی سُیوُری (درگذشت: 826ق)، فقیه و متکلم شیعی، معروف به فاضل مقداد. او در قریه سیور از توابع حلّه عراق و در قبیله بنی اسد به دنیا آمد و پس از طی مراحل علمی، در شهر نجف سکونت گزید و در همان جا درگذشت. او از شاگردان شهید اول بوده و از او روایت کرده است. ابن قطّان و حسن بن راشد حلی از شاگردان وی بوده اند. اللوامع الالهیة فی المباحث الکلامیة اثر معروف او در کلام و کنز العرفان فی فقه القرآن اثر مشهورش در تفسیر آیات فقهی است.

ابن فهد حلی

ابن فهد حلی

ویکی فقه

احمد بن فهد حلی اسدی در سال 757 متولد شده و در سال 841 وفات یافت-ه است در طبقه شاگردان شهید اول و فخرالمحققین است مشایخ حدیث او فاضل مقداد، و شیخ علی بن خازن فقیه و شیخ بهاءالدین علی بن عبدالکریم است علی الظاهر اساتید فقهی او نیز همین ها هستند ابن فهد تالیفات فقهی معتبری دارد، از قبیل: المهذب البارع که شرح المختصر النافع محقق حلی است و شرح ارشاد علامه به نام المقتصر و شرح الفیه شهید اول، شهرت بیشتر او در اخلاق، دعا و سیر و سلوک است کتاب مشهور او در این زمینه، عدة الداعی است.

. میرزا حسین نوری درباره ابن فهد می نویسد: «صاحب مقامات عالی در میدان علم و عمل و دارنده خصال روحی و باطنی ای که در کمتر انسانی یافت می شود، جمال الدین احمد بن فهد حلی...»

و نیز عارف الهی مولی محمدتقی مجلسی در اجازه ای از او به عنوان «شیخ

ربانی و عالمی صمدانی»یاد می کند.

(در زمان ابن فهد حلی دانشمندی دیگر با همین نام می زیسته است که همنامی این دو عالم موجب اشتباهاتی شده است. نام هر دو ابن فهد است. هر دو از شاگردان «ابن متوّج» و هر دو شرحی بر «ارشاد» علامه حلی نوشته اند اما یکی اهل حلّه است و دیگری اهل «احساء» از روستاهای حله. شرح ارشاد ابن فهد حلی معروف به شرح ارشاد است ولی شرح ارشاد ابن فهد احسایی نامی دیگر دارد. ابن فهد حلی از معلمان اخلاق و سیر و سلوک است و جوششی در معرفت و اخلاق داشته ولی ابن فهد احسایی تنها در فقه استاد بوده است. «فهد» نام جد ابن فهد حلی است و نام پدر ابن فهد، احسایی.)

حسن بن ابی الحسن دیلمی

ابومحمد حسن بن ابی الحسن دیلمی

سال تولد و وفات وی دقیقاً معلوم نیست. از آن چه در شرح حال وی گفته اند و از آثارش استنباط کرده اند، به دست می آید که بیشتر عمر پربرکت خود را در قرن هشتم هجری گذرانده است و به احتمال زیاد، در دو دهه آخر قرن هفتم پا به عرصه وجود گذاشته است.

از دیلمی فقط چند اثر باقی مانده است که موضوع آنها، حدیث اهل بیت (علیهم السلام) می باشد.

1- ارشاد القلوب الی الصواب: این کتاب معروف ترین کتاب دیلمی است و در دو جزء تالیف شده، جزء اول در مواعظ و حکمت های قرآن و سنت و جزء دوم در مناقب امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) و ائمه طاهرین (علیهم السلام).

ارشاد القلوب بارها در ایران و نجف چاپ شده است اما چاپ موجود در برنامه، بدون مقدمه و تحقیق و

فهرست های لازم است. ان شاء الله بزودی به بهترین وجه تجدید چاپ شود، چرا که کتابی بسیار ارزشمند در اخلاق و مواعظ است.

2- غرر الاخبار و درر الآثار: در مناقب اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام). این کتاب ظاهرا هنوز چاپ نشده و به صورت خطی در کتابخانه ملی موجود است.

3- اعلام الدین فی صفات المؤمنین: از کتابهای مهم دیلمی، و شامل مواعظ بلند اخلاقی است و در آن بحث های کلام، تفسیر، مواعظ، ادعیه، صفات حسنه و رذائل اخلاق و بحث های متنوع و فراوان دیگری از کلام معصومین (علیهم السّلام) نقل کرده است.

این کتاب در 530 صفحه و با تحقیق و مقدمه خوبی به چاپ رسیده است.

4- الاربعون حدیثا: کتابی است که چاپ نشده و نسخه آن هم یافت نمی شود. از بین کتب فوق، کتاب ارشاد القلوب و اعلام الدین از جمله مآخذ بحار الانوار هستند و علامه مجلسی بسیار در بحار از آنها نقل کرده است.

این کتاب را دیلمی در اواسط قرن هشتم نوشته است و الذریعه می نویسد:

شیخ علی اکبر بجنوردی گفته است که از این کتاب نسخه ای نزد من بوده است ولی تلف شده و حدیث اول آن، حدیث «جنود العقل و الجهل» و حدیث سوم آن، حدیث غدیر است.

سید شهاب الدین حسینی مرعشی نجفی در رساله کوچکی که در شرح حال دیلمی نوشته و «مفرج الکروب فی الصاحب الارشاد القلوب» نامیده است، مشایخ روایی و اساتید و شاگردان دیلمی را به تفصیل بیان کرده است

علی بن محمد نباطی

علی بن محمد بن یونس نباطی

علی بن محمد بن یونس عاملی نباطی بیاضی بقاعی، ملقّب به زین الدّین و

مکنّی به ابومحمد، متکلّم، مفسّر، منطقی، ادیب و شاعر امامی، در رمضان 791 در نبطیه جبل عامل واقع در کشور لبنان زاده شد، و در همان زادگاهش به کسب علم پرداخت و در سال 877 ق در همانجا درگذشت، شهرت او به نباطی و عاملی از همین جاست.

زادروز رمضان 791

زادگاه نبطیه جبل عامل

درگذشت 877 ق - نبطیه جبل عامل، لبنان

محل زندگی نبطیه جبل عامل

استادان جمال الدین احمد بن حسین بن مطهر

سید زین الدین علی بن دقماق حسینی

شاگردان ناصر بن ابراهیم بویهی

شرف الدین بن جمال الدین

تقی الدین کفعمی

محمد بن علی بن یونس بیاضی

نقش های برجسته متکلم * مفسر * ادیب * منطقی * شاعر

لقب زین الدین

دین اسلام

مذهب شیعه

آثار الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم

عصرةالمنجود * الکلمات النافعات * ذخیرةالایمان

آثار

بیش از 20 اثر درحوزه کلام، فقه، تفسیر و منطق به او نسبت داده شده که غالب آنها تلخیص، یا شرح آثار پیشینیان است.

الصراط المستقیم الیٰ مستحقی التقدیم

الصراط المستقیم الیٰ مستحقی التقدیم در اثبات امامت علی(ع) است که در سال 854ق نگاشته شد و مشهورترین اثر بیاضی است. آن را، از حیث کثرت استناد، به کتب فریقین، از دیگر کتاب ها ممتاز می داند.

عصرةالمنجود

وی در این اثر که دربردارنده موضوعات و باب های مختلف علم کلام است از شیوه خواجه نصیر الدین طوسی دوری گزیده، و به متکلمان امامی پیش از او نظر داشته است. بیاضی در کتاب عصرة المنجود، کلام خود را با سخن از ضرورت بحث عقلی آغاز می کند؛ و مباحث وجود و احکام آن در کتاب های خواجه طوسی و پیروان او[18] جای خود را در این کتاب به وجوب معرفت و طرق آن

داده است. دیگر آنکه برخلاف این آثار که به علت فلسفی شدن نظم مباحث، از موضوعاتی همچون ضرورت شکر، معرفت حدوث اجسام، خلق اعمال، استطاعت، خلق قرآن و مؤمن فاسق در آنها سخنی نرفته است، وی در این اثر خود به شیوه گذشتگان به تفصیل به این مباحث پرداخته است.[19] از همین روست که به اقوال و آراء و ادله معتزله تمایل نشان می دهد.[

با توجه به یاد کرد بیاضی از الصراط المستقیم در عصرة المنجود، این کتاب ظاهراً در دو دهه پایانی عمر او نگاشته شده است.

الکلمات النافعات

وی در این اثر که در شرح الباقیات الصالحات شهید اول نگاشته است ، موضوعاتی را که متعارف کتب ملل و نحل نبوده است، به دسته بندی آراء و مذاهب در آنها می پردازد.

شرح او براین اثر، متضمن تشریح نکات بلاغی و معانی کلمات، ذکر شواهدی از آیات و روایات و اشاراتی به اقوال و عقاید مذاهب و فرقه های مختلف است. این اثر در مجموعة اربع رسائل کلامیه به چاپ رسیده است.

المقام الاسنیٰ فی تفسیر اسماء الله الحسنیٰ

در شرح دعای جوشن کبیر،[22] بیاضی خود با عنوان شرح الاسماء در الرساله الیونسیه از آن نام برده، و بدان استناد کرده است [23] آقابزرگ به کتابی با همین عنوان از کفعمی اشاره کرده، و می افزاید که کفعمی بخش هایی از نوشته استاد خود را در انتهای البلد الامین آورده است[24]اما باید گفت کفعمی تنها خلاصه ای از اثری با عنوان المقصد الاسنیٰ را بی آنکه از نسبت به بیاضی یا حتیٰ مؤلفی دیگر سخن گوید، آورده است[25] نیز برپایه مقایسه میان متن منقول کفعمی با کتابی به همین نام از

غزالی، نمی توان هیچ گونه اشتراک مفهومی سراغ داد.

الباب المفتوح الیٰ ماقیل فی النفس و الروح

وی در این رساله به شناخت نفس و حقیقت روح پرداخته و در آن به آرای فلاسفه و متکلمان درباره تجرد روح اشاره شده و عقیده خود را بیان کرده است علامه مجلسی از این اثر بهره برده، و متن کامل آن را در مباحث مربوط به کتاب السماء و العالم بحار الانوار آورده است.[26]

زبدة البیان و انسان الانسان المنتزع من مجمع البیان مختصری از تفسیر مجمع البیان تألیف طبرسی است.

الرسالة الیونسیه این اثر در شرح الرسالة التکلیفیة شهید اول در سال 844ق نگاشته شده، و در مجموعة اربع رسائل کلامیه به چاپ رسیده است.

نجد الفلاح فی مختصرالصحاح، مختصری از صحاح جوهری است.

منخل الفلاح که به گفته آقا بزرگ طهرانی مختصر مختلف الشیعه است.

ذخیرة الایمان این کتاب که قدیم ترین اثر شناخته او در علم کلام است در سال 834 ق تألیف شده است [

آثار دیگر و اشعاری نیز بدو منتسب شده که برخی از آنها برجای مانده است.

کفعمی

تقی الدین ابراهیم کفعمی

ویکی شیعه

تقی الدین ابراهیم بن علی عاملی کَفعَمی (840-905ق)،

کفعمی در نیمه اول قرن نهم هجری، در یکی از روستاهای جبل عامل به نام «کفعم» یا «کفرعیما» و در یک خانواده علمی - مذهبی دیده به جهان گشود. در مورد تاریخ تولد وی اختلاف وجود دارد علامه سید محسن امین تاریخ ولادت او را سال 840 ه- .ق ذکر کرده است

امّا اتمام نگارش کتابی را در سال 843 ه- . ق به او نسبت می دهد. علامه شیخ آقا بزرگ طهرانی در الذریعه

تولد او را در سال 828 ه- . ق می داند

نسب وی به حارث همدانی، صحابی حضرت علی(ع) می رسد. کفعمی نیز در پایان کتاب مصباح، خود را حارثی معرفی کرده است.

زادروز رمضان 791

زادگاه نبطیه جبل عامل

درگذشت 877 ق - نبطیه جبل عامل، لبنان

محل زندگی نبطیه جبل عامل

استادان جمال الدین احمد بن حسین بن مطهر

سید زین الدین علی بن دقماق حسینی

شاگردان ناصر بن ابراهیم بویهی

شرف الدین بن جمال الدین

تقی الدین کفعمی

محمد بن علی بن یونس بیاضی

نقش های برجسته متکلم * مفسر * ادیب * منطقی * شاعر

لقب زین الدین

دین اسلام

مذهب شیعه

آثار الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم

عصرةالمنجود * الکلمات النافعات * ذخیرةالایمان

تألیفات

ابراهیم کفعمی در علوم مختلف چون (عرفان، سیر و سلوک، ادبیات، شعر، تاریخ، دعا و زیارات) تألیفاتی دارد. مصباح و البلد الامین از مشهورترین آثار کفعمی است. سید محسن امین در اعیان الشیعة ، آثار متعددی برای او می شمارد.

صحیفه سجادیه به خط کفعمی از نسخه های قدیمی صحیفه است که سالیان قبل از ایران خارج شده و مفقود شده بود؛ اما با تلاش های بسیار در حوزه شبه قاره شناسایی شد و توسط شخصیت های فرهنگی به قم انتقال یافت که در نهایت چاپ و منتشر شد. این نسخه، علاوه بر 54 دعای صحیفه های دیگر، چهار دعا بیشتر دارد.

کفعمی ادیب هم بوده است. وی خطبه قرانی دارد که تلمسانی عالم اهل سنت از وی به خاطر این خطبه ستایش کرده است.وی خطبه ای درباره روز غدیر دارد که به قصیده رائیه شهرت دارد

بحقّک مولای فاشفع لمن أتاک بمدح شفاء الصدور

هو الجبعی المسیء الفقیر إلی رحمات الرحیم الغفور

من

الحسنات خلا قدحه فما من فتیل و لا من نقیر

خطایاه تحکی رمال الفلاة و وزن اللکام و أحد و ثور

و شیخ کبیر له لمّة کساها التعمّر ثوب القتیر

خاندان کفعمی

پدر وی، شیخ علی کفعمی، از علمای منطقه بود. و کفعمی نزد وی تحصیل کرد و از او اجازه نقل حدیث دریافت کرد.

وی دو برادر به نام های شمس الدین محمد(متوفای 886ق) و جمال الدین احمد دارد که هر دو از علما بودند. شیخ شمس الدین محمد، جد بزرگ شیخ بهایی است و شیخ جمال الدین احمد مؤلف کتاب «زبدة البیان فی عمل شهر رمضان» است. شیخ جمال الدین ظاهرا قبل از ابراهیم کفعمی رحلت نموده است.

اعتقاد وعمل به ادعیه

ویکی فقه

کفعمی به تمام اعمال، دعا ها، عبادات و آداب زیارت هایی که در کتاب «مصباح» خود آورده است، عمل می نمود و در ساعاتی که وقت او اجازه نمی داد، دعاها و عبادات آن روز را همسر عالم و عابد وی به جای می آورد و این چنین بود که کتاب مصباح او بعد از تألیف، سریعاً به خانه های شیعیان راه یافت. عاشقان و سالکان خداجو، «مصباح» کفعمی را هم چون مشعلی روشنگر، زینت بخش محافل و مجالس مذهبی و روحانی می دانستند. او در واقع، عالمی عامل، عارفی واصل و پژوهشگری کامل بود.

او آثار دنیوی و اخروی دعاها را با تمام وجود باور کرده بود. وی گاهی در حاشیه کتاب، به آثار و نتایج دعا اشاره می کند، مثلا در حاشیه «بلد الامین» می گوید:

«من اثر این دعا (یکی از دعاهای بعد از نماز صبح) را در کتاب های

اصحاب بزرگوارمان خوانده ام.»

و آن گاه به داستانی در این زمینه اشاره می کند که:

«مردی از شیعیان در ایام گذشته به دردی مبتلا شد که تمام پزشکان از معالجه او عاجز شدند. او بعد از تلاشهای فراوان، از معالجه بیماری خویش مأیوس شد و تمام درها را به روی خود بسته دید، تا این که روزی کتابی را مطالعه می کرد که عبارتی توجه او را به خود جلب کرد. در آن جا نوشته بود: از امام صادق - علیه السلام - روایت شده است که هر کس مبتلا به بیماری جسمی شده باشد، بعد از نماز صبح چهل مرتبه این کلمات را بگوید: «بسم الله الرحمن الرحیم، الحمد لله رب العالمین حسبنا الله و نعم الوکیل، تبارک الله احسن الخالقین، و لا حول و لا قوّه الّا بالله العلیّ العظیم» و سپس دست خود را به موضع درد بکشد، به خواست الهی شفا خواهد یافت. آن مرد به این دستور عمل کرده و به اذن الهی شفا یافت.»

کفعمی در ادامه داستانی را از مشاهدات خود نقل می کند:

«پدر و استاد بزرگوارم اعتقاد فوق العاده به مضمون این روایت داشت و هیچ گاه در نماز صبح از انجام آن فروگذاری نمی کرد؛ البته آن بزرگوار اثر آن را دیده و با تجربه برایش ثابت شده بود. او با یک خانم نجیب و بزرگواری از یک خانواده اصیل ازدواج کرد. بعد از مدتی، در اثر بیماری جسمی، همسر صالح و شایسته او ماه ها به بستر بیماری افتاد. پدرم از این وضعیت شدیداً آشفته و مضطرب گردید. او که در حال ناچاری به دنبال چاره ای می گشت، ناگهان

این روایت به یادش آمد. لذا این دستور العمل شفابخش امام صادق - علیه السلام - را به همسرش توصیه کرد که آن را 40 روز بعد از نماز صبح 40 مرتبه بخواند. بعد از انجام این دستور العمل، به اذن خداوند متعال آن خانم از مرض سخت خویش شفا یافت.»

کفعمی در زهد و عبادت و خودسازی، سرآمد عصر خویش و سرمشق عارفان و زاهدان بود. کتاب محاسبه النفس وی - که در قالبی زیبا به زیور طبع آراسته شده - در نوع خود بی نظیر است و در مورد خودسازی و سیر و سلوک معنوی، عالی ترین رهنمودها را دارد.

وفات

شیخ ابراهیم کفعمی در کربلا سکونت داشت و وصیت کرده بود آنجا دفن شود اما در اواخر عمر خود سفری به زادگاه خویش نمود و در سال 905ق و در سن 65 سالگی در روستای کفرعیما در نزدیکی روستای جِبشیت جهان را وداع گفت.

کشف آرامگاه

از جمله وقایع پس از وفات کفعمی آن است که روستای کفرعیما در اثر حوادث روزگار خراب شد و از قبر کفعمی نیز اثری بر جای نماند، امّا بعد از سال ها (بعد از قرن 11 هجری) یک سنگ قبر توسط کشاورزی پیدا شد که بر روی آن نوشته شده بود: هذا قبر الشیخ إبراهیم بن علی الکفعمی رحمهُ الله. مردم که از این واقعه آگاه شدند محل قبر او را بازسازی و تعمیر نمودند و هم اکنون نیز مرقدش زیارتگاه شیعیان است.

آثار

این دانشمند گرانمایه در طول زندگی پربار خویش، نتیجه سالها تلاش علمی و فرهنگی خود را در قالب کتابها و رساله های

ارزشمند به جهان دانش عرضه کرده است. او تألیفات فراوانی را در موضوعات مختلف علوم اسلامی به رشته تحریر کشیده و نقش به سزایی در تدوین و تکمیل آثار مذهبی به ویژه آثار شیعی در قرن نهم هجری داشته است تا آن جا که علامه مجلسی وجود این شخصیت پژوهشگر اسلامی را حلقه اتصال بین دو دانشمند نخبه شیعی، یعنی شهید اول و شهید ثانی می داند.

تنوع موضوعات در آثار کفعمی، نشانگر تسلط سرشار آن بزرگوار بر علوم مختلف و رایج عصر خویش می باشد. تاکنون نزدیک به 50 اثر از تألیفات و تصنیفات این بزرگمرد شناخته شده است که می توان آنها را در 12 موضوع طبقه بندی کرد که عبارتند از:

← عرفان و سیر و سلوک

← قرائت

← تفسیر

← ادبیات

نگارش یافته است، که در نوع خود بی نظیر است.

← شعر و قصیده

← تاریخ

← حدیث

← اخلاق

1000 تألیف و تصنیف نوشته ام.

← عقاید

← فقه

← دعا و زیارات

که بعد از تألیف کتاب مصباح، آن را نوشته است. نام دیگر این کتاب الجنّه الواقیه می باشد.

← موضوعات متفرقه

← شعر و خطابه

کفعمی علاوه بر خَلقِ آثار متعدد و تألیفات متنوع در رشته های گوناگون علوم اسلامی، در عرصه ادبیات و شعر و خطابه هم چون ستاره ای درخشید. خطابه های نغز و کم نظیر وی و اشعار بدیع و ابتکاری او در نهایت فصاحت و بلاغت می باشد. او در یکی از خطبه های زیبای خویش که در شرح بدیعیه خود گفته است، تمامی سورههای قرآن را مندرج و موجب شگفتی اهل فضل و ادب گردیده است.

قرن دهم

محقق کرکی

علی بن حسین محقق کرکی

نام کامل: علی بن حسین بن عبدالعالی کَرَکی جبل عامِلی

لقب محقق ثانی / محقّق کَرَکی

محل زندگی لبنان، عراق و ایران

تاریخ وفات عید غدیرِ 940 قمری

شهر وفات نجف

اطلاعات علمی

استادان علی بن هلال جزایری، محمد بن داود بن مؤذن جزینی، شمس الدین محمد بن خاتون عاملی، سید حیدر عاملی، احمد بن علی عاملی و...

شاگردان جمال الدین بن عبد الله حسینی جرجانی، سید شرف الدین سماک عجمی، شهید ثانی، شیخ احمد بن محمد بن خاتون عاملی، سید نعمت الله جزایری، شهید ثانی و...

تألیفات جامع المقاصد، منهج السداد، حاشیه بر مختلف الشیعه، نفحات اللاهوت

در لعن جبت و طاغوت و...

فعالیت های اجتماعی-سیاسی

اجتماعی اصلاحات دینی در مقام شیخ الاسلامی، بازگرداندن «أشهد ان علیاً ولی الله» و «حی علی خیرالعمل» به اذان؛ اقامه نخسیتن نماز جمعه در عصر صفویه

ویکی فقه

«علی بن حسین محقق کرکی» که به محقق ثانی و شیخ علایی نیز معروف است در سال 865 یا 870 ق متولد شد. دوران کودکی او به پاس مراقبت مادر و تلاش پدر به خوبی گذشت و محیط خانواده اسلامی آنان در او تاثیر شگرفی گذاشت.

تحصیل

علی بن عبد العالی پس آموزشهای ابتدایی به حوزه علمیه کرک وارد شد. پس از آن به روستای «میس» رفت و با تلاش پیگیر، از استادان آن حوزه شناخته شد. شهید ثانی یکی از شاگردان آن حوزه بود که «شرایع الاسلام» و «قواعد» را نزد او فرا گرفته است. [1]

چندی نیز در« جبع» لبنان به تحصیل مشغول بود و پس از آشنایی و به دست آوردن تجارب و علوم در حوزه علمیه «جبل عامل» رهسپار حوزه «دمشق» شد. آنگاه از دمشق راهی «بیت المقدس» شد و لختی از زمان را نیز به تحقیق و دانش اندوزی در شهر « الخلیل 2» گذراند و سپس بار خود را بسته، رهسپار مرکز حوزه اهل سنت در «مصر» گردید. این سفرها و دیدار حوزه های گوناگون از او مردی حزیم و دانشمندی خوش اندیشه ساخت و شخصیت او را چنان زیبا ترسیم کرد که عاقبت یکی از بزرگترین دانشمندان قرن دهم به شمار آمد و به «محقق ثانی»، «مولای مروج»، «محقق کرکی» و «شیخ علایی» شهرت یافت.

سفر به نجف

محقق کرکی سپسس حوزه

مصر را به سوی عراق و حوزه نجف اشرف ترک گفت و به سرزمین ولایت و آستان امامان معصوم وارد شد. در نجف اشرف بر کرسی تدریس نشسته بود که پیکی از دربار ایران و شاه اسماعیل صفوی رسید و او را برای تلاش و کار به دربار ایران دعوت کرد. او دید از این فرصت می تواند برای سرفراز گردانیدن شیعیان و رساندن فرهنگ ناب تشیع به جامعه استفاده کند. این تصمیم بسیار مهم و حساس می توانست مسیر زندگی او و شیعیان را عوض کند. به همین دلیل آن را پذیرفته، در سال 916 ق در جنگ هرات به شاه اسماعیل صفوی پیوست. در این حال او در حدود 50 بهار از عمر خود را گذرانده و پای به عرصه مبارزه و تلاش، آن هم در محیط بسیار حساس دربار صفوی گذاشته بود.

یکی از بخشهای حساس زندگی محقق کرکی انتخاب او به عنوان شیخ الاسلام رسمی کشور ایران و دادن اختیارات به اوست که وظیفه وی را بیش از پیش سنگین کرد. این مقام توسط شاه طهماسب به وی عطا شد و از طرفی این فرمان نشانگر عظمت او در میان شاهان صفوی به مثابه یک رهبر شیعی است.

خدمات دینی و اجتماعی

محقق در ایران با حمایت صفویان در ترویج تشیع بسیار کوشید. عمده فعالیت های او، تبلیغ و ترویج تشیع و آموزه های شیعی و تقویت و تاسیس مراکز علوم دینی شیعی و نهی از منکر بود. محقق ثانی تلاشی نیز در اصلاح روش صوفیانه صفویان داشت. گویا به فتوای او بود که حکومت صفوی برخی مراکز ِ اعمال منافی شرع اسلام را برچید

و تعطیل کرد.

در آن روزگار، بسیاری از مردم از مسائل مذهب جعفری و قوانین آن اطلاعی نداشتند و شیعیان از دستورات دینی خود بی خبر بودند. از کتب فقه امامیه چیزی در دست نبود و فقط جلد اول قواعد علامه حلی بود که از روی آن تعلیم و تعلم مسائل دینی صورت می گرفت. محقق کرکی بر غنای حوزه ها و علوم دینی افزود و در ترویج دانش اهل بیت کوشید. آثاری که در قواعد و رسائل دینی، اخلاقی و عبادی نگاشته، بدین رو بوده است. گفته اند با کوشش محقق کرکی عبارت «أشهد ان علیاً ولی الله» و «حی علی خیرالعمل» باری دیگر به اذان ضمیمه و بر مأذنه ها گفته شد.]

آثار

از شیخ الاسلام بزرگ قرن دهم اندوخته های علمی فراوانی به جای مانده و تألیفات گرانسنگی به نسلهای پس از خود هدیّت کرده است. آثار قلمی آن بزرگوار عبارت اند از:

1.جامع المقاصد (شرح قواعد الاحکام)

2.منهج السداد (شرح ارشاد الاذهان علامه حلی)

و کتب و رسائل دیگر که به حدود 71 کتاب و رساله می رسد.

فرزندان

از محقق ثانی دو پسر و سه دختر بر جای ماند. پسر اولش شیخ عبدالعالی از عالمان دینی بزرگ عصر خود و در کاشان مقیم بود. پسر دیگرش شیخ حسن نام داشت. یکی از دختران محقق در جبل عامل ازدواج کرد که فرزندش میر سید حسین حسینی نام داشت. او در

اردبیل به تدریس و حل و فصل مشکلات شرعی مردم مشغول و شیخ الاسلام آن شهر بود. دختر دیگرش در ایران با میرشمس الدین محمد استرآبادی ازدواج کرد و از آنان فرزندی به دنیا آمد که بعدها به میر داماد (استاد ملاصدرا) معروف شد همچنین در اعیان الشیعة نقل شده است که دختر بزرگ محقق کرکی همسر شهید ثانی بود.

شهادت

سال 940 ق فرا رسید و محقق باز به نجف اشرف بازگشته بود. در این دوران او سنی نزدیک به 75 سال داشت. کار و تلاش او را فرتوت و شکسته کرده و برف سفید پیری بر رخسارش نشسته بود. تلاش ارزشمند و قابل ستایش او موجب کینه توزی های فراوانی نسبت به او گردیده بود و این حقد و حسدها هنوز ادامه داشت و هر لحظه جان پیر شیعی حوزه نجف را تهدید می کرد. تا اینکه عاقبت در 18 ماه ذیحجه سال 940 همزمان با عید غدیرر، به وسیله زهر عده ای از متعصبان اهل سنت مسموم شده و شربت شهادت نوشید. پیکر آن عالم الهی را در جوار مرقد امیرالمومنین علیه السّلام به خاک سپردند.

شهید ثانی

شهید ثانی

زین الدین بن نورالدین علی بن احمد عاملی

منزل و مسجد شهید ثانی در لبنان

زادروز 13 شوال 911ق

زادگاه - روستای جُبَع از توابع جبل عامل

درگذشت 955 یا 965 قمری

آرامگاه در دریایی نزدیک قسطنطنیه انداخته شد

محل زندگی جبل عامل، دمشق، مصر، عراق، بیت المقدس، قسطنطنیه، بعلبک

استادان سید حسن بن جعفر کرکی، ملا محمد استرآبادی

شاگردان شیخ حسین عبدالصمد عاملی، سید علی حسینی جزینی عاملی، علی بن زهره جبعی

شناخته شده برای نوشتن کتاب شرح لمعه (الروضةالبهیة)

نقش های برجسته مرجع تقلید، اصولی،

فقیه

مذهب شیعه

آثار الروضه البهیه، مسالک الافهام، روض الجنان فی شرح ارشاد الاذهان

خویشاوندان حسن بن زین الدین معروف به صاحب معالم (فرزند)

جُبَعی(911-955 ) معروف به شهید ثانی، فقیه شیعی قرن دهم قمری. او از نوادگان علامه حلی است. وی نزد علمای شیعه و سنی به تحصیل پرداخت و از هر دو دسته تأییدیه هایی دریافت کرد. شهید ثانی مذاهب پنجگانه اسلامی را تدریس می کرد و طبق مبانی هر یک فتوا می داد.

معروف ترین اثر فقهی او الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه می باشد. این کتاب از متون درسی حوزه های علمیه شیعه است. شهید ثانی در 955 یا 965ق به شهادت رسید.

آثار

سید محسن امین، 79 اثر وی را (اعم از کتاب، حاشیه، رساله) نام می برد. برخی از آثار وی عبارتند از:

روض الجنان فی شرح ارشاد الاذهان

مسالک الافهام فی شرح شرائع الاسلام

الفوائد العلیة فی شرح النفلیة

المقاصد العلیة فی شرح الألفیة

مناسک الحج الکبیر و مناسک الحج الصغیر

الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة

رسالة فی شرح بسمله

حقائق الایمان

منظومة فی النحو و شرح آن

تمهید القواعد الأصولیة لتفریع الاحکام الشرعیة

غنیة القاصدین فی اصطلاحات المحدثین

رسالة فی الأدعیة

رسالة فی آداب الجمعة

البدایة فی علم الدرایة و شرح آن، شهید ثانی نخستین دانشمند شیعی است که دست به تألیف مهمی در درایة الحدیث زده است

کتاب فی الأحادیث، شامل 1000حدیث که از «مشیخه» حسن بن محبوب انتخاب شده است.

منیة المرید فی ادب المفید و المستفید، در آداب تعلیم و تعلم که کتابی فوق العاده مفید در امر آموزش و تربیت می باشد ترجمه هم دارد وکتابی بسیار مفید باالاخص

برای طلاب میباشد

مسکّن الفؤاد عند فقد الاحبة و الاولاد، این کتاب را پس از حادثهٔ از دست دادن چند فرزند، در تسلی خاطر خویش و دیگران، نگاشته است

تسلیه العباد و ارام بخش دل داغ دیدگان ترجمه این کتاب است

کشف الریبة عن احکام الغیبة[

ولادت و خاندان

شهید ثانی در 13 شوال 911ق در روستای جُبَع در منطقه شیعه نشین جَبَل عامل در لبنان به دنیا آمد.[1] وی معروف به ابن حاجه نحاریری و مشهور به شهید ثانی است.

خانواده شهید ثانی، همگی از عالمان و دانشمندان شیعه بودند تا آنجا که خاندان وی به «سلسلة الذهب» شهرت یافتند:

پدر شهید ثانی، شیخ نورالدین علی، از فضلا و دانشمندان.

فرزند شهید ثانی، ابو منصور جمال الدین حسن معروف به صاحب مَعالِم.

سید محمد بن علی عاملی معروف به صاحب مدارک، نوه دختری شهید ثانی.

شیخ علی و شیخ زین الدین، فرزندان صاحب معالم و نوه های شهید ثانی

همچنین خاندان صدر نظیر سید حسن صدر صاحب کتاب تأسیس الشیعة، امام موسی صدر، شهید سید محمدباقر صدر و خواهر شهیدش بنت الهدی صدر از نسل شهید ثانی اند.

شهید ثانی دو بار ازدواج کرد که همسر نخستش، دختر استادش محقق کرکی بود

تحصیلات و اجتهاد

شهید در 33 سالگی، سال 944ق به اجتهاد دست یافت که این امر در سال 948ق بر همگان آشکار شد.

پس از زیارت مراقد ائمهٔ اطهار(ع) در 15 صفر 953ق. به لبنان بازگشت و در بعلبک ساکن شد و چندی را به تدریس مذاهب پنجگانه (جعفری، حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی) و رشته های دیگر گذراند. وی در این مدت جایگاه بلند

یافت و مرجعیت علمی یافت و در هر مذهبی طبق مبانی آن فتوا می داد.[19] پس از آن باز به جبع رفت و تا 955 در آنجا به تدریس و نگارش مشغول بود

شهادت و چگونگی آن

درباره سبب قتل وی دو روایت است: یکی اینکه در جریان قضاوت میان دو نفر، شخص محکوم، نزد قاضی صیدا می رود و این قاضی از سلطان روم (سلطان سلیمان) می خواهد که شهید را به جرم بدعت گذاری و خارج بودن از مذاهب چهارگانه اهل سنت، دستگیر کند.[27] این روایت را برخی رد کرده اند.[نیازمند منبع] دوم اینکه جمعی از سنیان به رستم پاشا وزیر اعظم سلطان سلیمان گفتند که شیخ زین الدین [شهید ثانی] ادعای اجتهاد دارد و بسیاری از علمای شیعه به نزدش می روند و کتابهای امامیه را از او فرامی گیرند و قصدشان از این کار تبلیغ شیعه است. از این رو، رستم پاشا کسانی را برای دستگیری شهید، که آن هنگام در مکه بود، فرستاد. بدین طریق، او را در مکه دستگیر کردند و به استانبول بردند و بدون اینکه او را نزد سلطان ببرند کشتند. تاریخ شهادتش را 5 ربیع الاول 965ق. گفته اند و اینکه جسدش را سه روز رها کردند و سپس به دریا انداختند.

رؤیای شهادت

شیخ حسین بن عبدالصمد حارثی، پدر شیخ بهایی می گوید: روزی بر شهید ثانی وارد شدم و او را متفکر یافتم. او در خویشتن فرو رفته بود. علت این حالت را از او جویا شدم. به من گفت: برادرم! چنین می پندارم که من دومین شهید باشم، زیرا در عالم رؤیا سید مرتضی علم الهدی را دیدم که مجلس ضیافتی تشکیل

داده و علماء و دانشمندان امامیه و شیعه در آن شرکت داشتند. وقتی من وارد مجلس شدم، سید مرتضی از جا برخاست و به من تهنیت گفت و دستور داد که در کنار شهید اول بنشینم.[

مقدس اردبیلی

مقدس اردبیلی

نام کامل: احمد بن محمد اردبیلی

لقب: مقدس اردبیلی

زادگاه: اردبیل

محل زندگی: نجف

تاریخ وفات: 993ق

محل دفن: حرم امیرالمومنین

شهر وفات: نجف

اطلاعات علمی

استادان: سید علی صائغ * جمال الدین محمود

شاگردان: میرزا محمد استرآبادی * شیخ حسن عاملی * سید محمد عاملی * ملا عبدالله شوشتری

اجازه اجتهاد از: سید علی صائغ

تألیفات: استیناس المعنویة * حاشیه بر شرح تجرید،حدیقة الشیعة * زبدة البیان فی أحکام القرآن

فعالیت های اجتماعی-سیاسی

سیاسی: ارتباط با دربار صفوی

اجتماعی: تلاش برای رفع مشکلات شیعیان

احمد بن محمد اردبیلی (متوفای 993ق) معروف به مقدس و محقق اردبیلی از فقهای امامیه در قرن دهم قمری و از معاصران شیخ بهایی بود. وی در علوم عقلی و نقلی تبحر داشت و در زمان ریاست او بر حوزه علمیه نجف رونقی دوباره به این حوزه داده شد.

مقدس اردبیلی از دربار صفویه برای گسترش تشیع و حل مشکلات شیعیان استفاده می کرد؛ ولیکن وارد دستگاه صفوی نشد. زهد و تقوا و کمک های او به محرومان زبان زد بود و کراماتی نیز به او نسبت داده شده است.

محقق اردبیلی در سال های 984-993ق مرجع تقلید بوده و افرادی مانند میرزا محمد استرآبادی، سید محمد عاملی مؤلف مدارک الاحکام و شیخ حسن عاملی مؤلف معالم الدین از شاگردان او بودند.

آثار

اردبیلی در موضوعات کلام، فقه، اصول، عقاید و سیره اهل بیت(ع) آثاری نگاشت که برخی از آنها عبارتند از:

استیناس المعنویة

زبدة البیان

فی براهین احکام القرآن که در آن به آیات الاحکام پرداخته است.

حدیقة الشیعة در انتساب این اثر به او تردید است. اما صاحب ریحانة الادب این تردید را انکار می کند.

حاشیه بر شرح تجرید قوشجی]؛ بحث امامت را مورد بحث قرار داده است و ادله ای از فخر رازی را پاسخ داده است.

رساله فارسی در حرمت خراج

حاشیه بر شرح مختصر عضدی

رسالة فی کون افعال الله تعالی معللة بالاغراض

مجمع الفائدة و البرهان فی شرح الاذهان[ از معروف ترین دایرة المعارف های فقه استدلالی، این کتاب را به مثابه شرحی بر کتاب ارشاد علامه حلی نگاشت.

رساله فارسی در مناسک حج

عقائد الاسلام در علم کلام که به گفته حرزالدین جمع مباحث عقلی و نقلی کلام را در برداشته است.

تعلیقاتی بر قواعد علامه حلی

رساله فارسی در امامت

تعلیقاتی بر تذکره[38] و...

شاگردان

گفته شده است مقدس اردبیلی 10 شاگرد داشته است؛ برخی از شاگردانش عبارتند از:

میرزا محمد استرآبادی

سید محمد عاملی (1009ق) مؤلف مدارک الاحکام و نهایة المرام

شیخ حسن عاملی (1011ق) مؤلف معالم الدین

فرزند شهید ثانی امیر فضل الله

عبدالله بن حسین تستری

محمد بن محمد بلاغی

محدث قمی در کتاب الکنی و الالقاب می گوید: عالم ربانی، محقق و فقیه بزرگوار احمد بن محمد اردبیلی، در تقوی، جلالت، فضیلت، اصالت، زهد، دیانت، ورع، امانت مشهورتر از آن است که قلم بر آن احاطه کند یا تحت عدد و شمارش درآید او متکلم و فقیه بزرگوار می باشد، به حدی که علامه مجلسی درباره او گفته است: او در ورع و تق-وی و زهد، به حد نه-ایی و

مرتبت عالیه رسیده است و همانند او را در میان پیشینیان و متاخرین نشنیده ام خداوند او را با پیشوایان معصوم (علیهم السلام) محشور دارد.

کلب آستانه علی: عباس

مقدس اردبیلی نیز از جمله عالمانی است که در پرتو رابطه با دربار صفوی در گسترش تشیع و حل مشکلات شیعیان تلاش های فراوانی را به ثمر نشاند. هر چند که او به در خواست شاه عباس صفوی برای ترک نجف و مهاجرت به ایران پاسخ منفی داد، برای مصالح تشیع و شیعیان همواره به دربار صفوی تذکراتی می داد. تاریخ برخی از آن وقایع را نقل کرده است.

از جمله نوشته اند: زمانی یکی از کارگزاران دربار صفوی مورد غضب شاه عباس قرار گرفت و به مقدس اردبیلی پناه برد و او نامه ای به وی داد تا شاه از تقصیر او بگذرد. نامه مقدس اردبیلی به شاه عباس چنین بود: «بانی ملک عاریت، عباس! بدان که اگر چه این مرد اول ظالم بود اکنون مظلوم می نماید چنانچه از تقصیر او بگذری شاید که حق - سبحانه و تعالی - از پاره ای از تقصیرات تو بگذرد. بنده شاه ولایت: احمد اردبیلی»

این از شگفت نامه هایی است که در آن هیچ توصیف و تعریفی از شاه نشده و مقدس اردبیلی در آن خود را از پیروان و غلامان امام علی (علیه السّلام) معرفی کرده است و نه از چاکران و غلامان شاه.

شاه عباس بدون تاخیر فرمان مقدس اردبیلی را اجرا کرد و پاسخی بدین گونه نوشت.

«به عرض می رساند عباس خدماتی که فرموده بودید به جان منت داشته، به تقدیم رسانید که این محب را از دعای خیر فراموش نکنید.

کتبه کلب آستانه علی: عباس.»

سیره مقدس

ویکی فقه

مقدس اردبیلی بسیار متواضع بود و در مقابل شاگردانش خود را فوق العاده کوچک می شمرد و آنان را مورد تکریم و احترام فراوان قرار می داد. گویند در هنگامی که شیخ حسن از تحصیل فراغت یافت و قصد داشت به لبنان باز گردد از استاد خویش تقاضای نصیحت و موعظه کرد و مقدس اردبیلی احادیثی را گردآوری کرده، در ورقه ای نوشت و به ایشان داد و در پایان آن نوشته این جملات را اضافه کرد: «کتبه العبد احمد لمولاه امتثالا لامره و رجاء لتذکّره» این مطالب را بنده خدا احمد برای مولای خود نوشته است تا فرمان ایشان را به جای آورد و به امید اینکه موجب پندآموزی وی باشد.

اخلاص در کار تعلیم و تدریس نیز از خصلت های بارز مقدس اردبیلی بوده است. ملاعبدالله شوشتری از شاگردان مقدس اردبیلی در مجلسی مساله ای را از استاد خویش پرسید. مقدس سؤال او را پاسخ گفت، اما شاگرد به این پاسخ قانع نشد و بحث ادامه یافت، ناگهان مقدس سکوت کرد و پس از لحظه ای فرمود: این بحث بماند برای بعد، باید به کتاب مراجعه کنم! سپس از مجلس برخاست و به شاگرد فرمود تا همراه او به جایی دیگر بروند. پس از خروج از آن مجلس محقق اردبیلی پاسخی بسیار دقیق و عمیق بیان کرد به طوری که شاگرد قانع شد و شبهه ای برایش باقی نماند.

شاگرد پرسید: آقا، چرا پاسخی به این نیکویی می دانستید و در همان مجلس بیان نفرمودید؟ محقق فرمود: آنجا چون در مجلس و در حضور جمعی از مردم بودیم احتمال داشت

که قصدمان جدل و فخرفروشی و اظهار فضل بر یکدیگر باشد ولی اینجا این شبهه نیست زیرا تنها خدای متعال ناظر بحث و گفتگوی ماست.

کمک به محرومان نیز از خصوصیات پسندیده مقدس اردبیلی بوده است. نقل است در یکی از سال ها که قحطی و گرانی به اوج خود رسیده بود و فقر و گرسنگی بیداد می کرد محقق اردبیلی اندک آذوقه ای داشت که فقط کفاف قوت خانواده اش را می کرد. اما او راضی نشد که خانواده اش غذا داشته باشند در حالی که افراد زیادی در جامعه محتاج و گرفتارند. از این رو آن طعام را بین بیچارگان تقسیم کرد. همسرش از این عمل او برآشفت و گفت: در چنین سال قحطی آنچه طعام داشتیم به فقرا کمک کردی، اکنون باید فرزندان من دست گدایی به سوی دیگران دراز کنند؟

محقق پاسخی نداد و از منزل خارج شده، راه مسجد کوفه را در پیش گرفت. او تصمیم گرفته بود چند روزی را در مسجد اعتکاف کرده، به عبادت و راز و نیاز بپردازد. در دومین روز حضور او در مسجد مرد عربی مقداری گندم و آرد بر چهارپایی بار کرده، به خانه محقق اردبیلی برد و به همسرش تحویل داد و گفت:

صاحبخانه در مسجد اعتکاف کرده و این گندم و آرد را برای شما فرستاده است. چند روزی گذشت تا اینکه مقدس اردبیلی به خانه بازگشت. همسرش به او گفت: آرد و گندمی که فرستاده بودید خیلی مرغوب بود.

محقق، بی خبر از همه جا، وقتی این سخن را شنید دریافت که این فضل و رحمتی از طرف خدا بوده است و خداوند را بر این

بنده نوازی ستایش کرد.

در وادی کرامات

سخن گفتن با امیرالمومنین وملاقات با امام زمان در مسجد کوفه

از زندگی این فقیه عابد و عارف کامل کراماتی نقل شده است. در ذیل به دو نمونه آن اشاره می کنیم:

فردی از اهل تفرش به نام میر علام (میرفیض الله) که یکی از شاگردان و نزدیکان مقدس اردبیلی و فردی دانشمند و پارسا بود، می گوید:

من در مدرسه ای که حجره های آن در صحن مطهر امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) قرار داشت، سکونت کرده، به فرا گرفتن علم اشتغال داشتم. در یکی از شب های تاریک پس از آنکه از مطالعه فارغ شدم از حجره بیرون آمدم و به اطراف نگاه می کردم که ناگهان دیدم مردی با سرعت به طرف قبّه مبارک می رود. با خود گفتم شاید این مرد دزدی است که می خواهد به حرم دستبرد بزند و قندیل های حرم مطهر را به یغما ببرد! به ناچار به طوری که او متوجه نشود. تعقیبش کردم دیدم به طرف در حرم مبارک رفت و اندکی توقف کرد. بلافاصله قفل در گشوده شد و بر زمین افتاد و در باز شد و او وارد گردید و بعد در دوم و سوم نیز به همان صورت باز شد. دیدم آن مرد به کنار مرقد مطهر مشرف شده، سلام عرض کرد و از جانب قبر مطهر پاسخ داده شد. من صدایش را شناختم و متوجه شدم با امام (علیه السّلام) درباره یکی از مسائل علمی گفتگو می کند. سپس از حرم خارج و به جانب مسجد کوفه رهسپار شد. من هم پشت سر او به طوری که متوجه من نبود حرکت کردم (تا از اسرار او سر در

بیاورم.) وقتی به مسجد رسید به محراب مسجد نزدیک شد و باز شنیدم که با بزرگی درباره همان مساله علمی گفتگو می کند. پس از آنکه پاسخ خود را شنید از آنجا بیرون آمد. من هم در تعقیب او حرکت کردم. وقتی به دروازه شهر رسید، هوا روشن شده بود. پیش از آنکه از دروازه خارج شود با صدای بلند او را مورد خطاب قرار داده، گفتم: ای مولای ما، من از آغاز تا انجام کار همراه شما بودم، اینک بفرمایید آن دو بزرگ که با آن ها درباره مسائل علمی صحبت می کردید چه کسانی بودند؟ مقدس وقتی این در خواست را شنید، پس از آنکه تعهدات لازم را گرفت که تا موقع حیاتش به کسی اطلاع ندهم، فرمود: ای فرزند من! بسیاری از اوقات مسائل مختلفی برای من گنگ و مبهم می ماند، پس در هنگام شب به مرقد مطهر امیرالمؤمنان (علیه السّلام) می روم و مساله را برای حضرت مطرح و جوابش را دریافت می کنم. امشب نیز بر طبق معمول به حضور انور شرفیاب شدم و حضرت مرا به صاحب الزمان (علیه السّلام) حواله کرد و فرمود: فرزندم مهدی (عجّل الله فرجه الشریف) در مسجد کوفه است، به حضورش برس و پاسخ مسائل خود را از آن حضرت استدعا کن. آن مردی که در مسجد کوفه دیدی حضرت مهدی (علیه السّلام) بود. [18]

وی شبی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله وسلّم) را در خواب دید که حضرت موسی (علیه السّلام) در خدمت آن بزرگوار نشسته است و مقدس نیز در آنجا حضور دارد. پس حضرت موسی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله وسلّم) سؤال کرد: این مرد کیست؟ پیامبر فرمود: از خودش سؤال کن. حضرت موسی (علیه السّلام) از مقدس

پرسید تو کیستی؟ مقدس جواب داد. من احمد پسر محمد از اهل اردبیل هستم و در فلان کوچه، فلان خانه منزل من است. حضرت موسی (علیه السّلام) تعجب کرد و گفت: من از اسم تو سؤال کردم این همه تفصیل برای چه بود؟ مقدس در جواب گفت خداوند عالم وقتی از تو سؤال کرد که این چیست که در دست تو است تو چرا آن قدر در پاسخ تفصیل دادی! (اشاره به آیه «قال هی عصای اتوکّا علیهاو...» در این آیه خداوند از حضرت موسی (علیه السّلام) پرسید این چیست در دست تو و او در پاسخ گفت این عصای من است بر آن تکیه می کنم و به وسیله آن برگ را برای گوسفندان جدا می کنم و فایده های دیگری هم برایم دارد.) حضرت موسی (علیه السّلام) به پیغمبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) گفت: راست گفتی که علمای امّت من همانند انبیای بنی اسرائیل می باشند.

بین شیخ بهایی و مقدس اردبیلی سر موضوعی مباحثه ای شد. شاه آنجا در مجلس نشسته بود و نگاه می کرد. با اینکه حق به جانب مقدس بود، مقدس حق را به جانب شیخ بهایی می دهد و جلوی شاه عباس عرض اندام نمی کند بین آن دو مباحثه می شود و مجلس به نفع شیخ بهایی تمام می شود. فردا در کوچه مقدس به شیخ بهایی بر می خورد و شاه نبود. به او می گوید که آن مطلب که دیشب فرمودید به این دلایل آن نبوده و این است که من می گویم. شیخ بهایی می گوید چرا دیشب نفرمودید؟ دیشب می توانستم بگویم اما چون تو شیخ الاسلام ایران بودی و نزد شاه محترم بودی، اگر

من می خواستم جلوی شاه شما را کوچک کنم ، این به ضرر اسلام بود و لذا حاضر شده بود که خودش را خرد کند که شیخ بهایی کوچک نشود. این ها درس اخلاق است و برای طلبه ها این ها خیلی چیزهای خوبی است. عیب کار این است که نفس وقتی که استاد اخلاق نبیند، تربیت نمی شود، به این چیزها اهمیت نمی دهد. مقدس اردبیلی مهم بوده، قبرش در نجف داخل حرم دست چپ و دست راست علامه حلی است.

وفات

سرانجام ماه رجب سال 993 ق. فرا رسید. در این سال آفتاب فقاهت که از شهر اردبیل درخشیدن آغاز کرده و در سراسر جهان تشیع پرتوافشانی نموده بود پس از عمری تلاش و کوشش خستگی ناپذیر در راه دین و شریعت جاودانی اسلام در نجف اشرف غروب کرد هرچند این غروب جسم او بود و روح مقدسش با آثار ارزشمندش همچنان پرتوافشان اسلام و تشیع است. پیکر مطهر مقدس اردبیلی را شیعیان و دوستانش در حرم مطهر مولای متقیان حضرت علی (علیه السّلام)، در ایوان طلا سمت راست، به خاک سپردند تا همان گونه که در دنیا عاشق اهل بیت (علیهم السّلام) بود در آخرت نیز همنشین آن ها باشد.

ملا فتح الله کاشانی

ملا فتح الله کاشانی

زادگاه کاشان

درگذشت 988ق - کاشان، کشمیر

استادان علی بن حسن زواره ای

شاگردان رضی الدین شاه مرتضی (پدر فیض کاشانی)

نقش های برجسته متکلم، مفسر، فقیه

لقب مولی المفسر

آثار تفسیر منهج الصادقین، تنبیه الغافلین، کشف الاحتجاج

خویشاوندان ابوالحسن شعرانی

مُلا فَتح الله کاشانی (متوفای 988ق) از مفسران و عالمان شیعه در دوره شاه طهماسب صفوی. معروف ترین اثر او تفسیر مَنهج الصادقین است. کاشانی آثار دیگری از جمله شرح و ترجمه

نهج البلاغه و احتجاج طبرسی دارد. او شاگرد علی بن حسن زواری صاحب تفسیر ترجمه الخواص بود. درباره تاریخ وفات و محل دفن او اختلاف است. آقا بزرگ تهرانی درگذشت او در سال 988ق را صحیح تر می داند.

درباره اثر دیگر او زبدة التفاسیر می گوید، کاشانی این تفسیر را به عربی در سال 977ق بعد از دو کتاب تفسیری منهج الصادقین و خلاصة المنهج تالیف کرده است.[27]از تألیفات دیگر ملا فتح الله، شرح نهج البلاغه به فارسی با عنوان «تنبیه الغافلین و تذکرة العارفین» بوده و اثر دیگر کاشانی ترجمه فارسی احتجاج طبرسی است.[28] علاوه بر این آثار حدود 16 تالیف و شرح دیگر از ملا فتح الله شمرده اند.[29]

قرن یازدهم

قاضی نورالله شوشتری شهبد ثالث

سید نورالله حسینی شوشتری

قاضی نور الله شوشتری که نسبش به واسطه سلسله نورانی سادات مرعشی به امام زین العابدین - علیه السّلام می رسد

مزار قاضی نورالله شوشتری در آگرا هند

زادروز 956ق.

درگذشت 1019ق.

آرامگاه هند، آگرا

محل زندگی شوشتر، هند، لاهور

نقش های برجسته قاضی، فقیه، متکلم

دین اسلام

مذهب شیعه

آثار احقاق الحق و ازهاق الباطل، مجالس المؤمنین،...

سید نورالله حسینی شوشتری (956 -1019ق) یا مرعشی معروف به قاضی نورالله شوشتری یا شهید ثالث، فقیه،

سید نورالله حسینی شوشتری (956 -1019ق) یا مرعشی معروف به قاضی نورالله شوشتری یا شهید ثالث، فقیه، اصولی، متکلم، محدّث و شاعر شیعه عهد صفویه است.

اثار

شوشتری تالیفات بسیاری از جمله

احقاق الحق و ازهاق الباطل

و مجالس المؤمنین

الصوارم المهرقه فی نقدصواعق المحرقه

و مصائب النواصب از شهرت بیشتری برخوردار است.

او قاضی القضاة هند بود و بر اساس مذاهب چهارگانه اهل سنت فتوا می داد، اما سرانجام با بدگویی بدخواهان، به

فرمان جهانگیرشاه به مرگ محکوم شد و به قتل رسید. وی در آگرای هند مدفون است.

هجرت به هند

او در 23 سالگی در سال 979 (ه.ق) به همراه برادر کوچکترش سید وجیه الدین محسن برای تحصیل به مشهد رفت.[

سید نورالله در سال 992 یا 993 (ه.ق) مجبور به ترک مشهد و مهاجرت به هند شد. علت این مهاجرت، مصیبت های مداوم و فجایع و شورش های مکرر در مشهد بود؛ به طوری که در یکی از حملاتِ ازبک ها به مشهد، برادرش کشته شد. در این زمان شاه عباس هنوز رسما بر تخت ننشسته بود. بی ثباتی سیاسی خراسان، سید نورالله را وادار به مهاجرت به محل امن تری کرد. هندوستان در آن زمان یکی از آرام ترین دوران تاریخ خود را سپری می کرد.

شاید این آرامش هندوستان، به روحیه اکبر شاه بازمی گشت که در آن زمان بر آن سرزمین حکمرانی می کرد. اکبر شاه، پسر همایون شاه، نوه بابر و از نسل تیمور گورکانی در 14 سالگی به سلطنت رسید و لیاقت و درایت ازخود نشان داد و ممالک گجرات، بنگال و کشمیر و سند را به تصرف خود درآورد و سلطنتی بزرگ تشکیل داد و شهرها و آبادی های بی شماری بنیان نهاد.[3]

اکبر شاه علیرغم علاقه فراوان به عمران و آبادی، و عنایت خاصی که به مسائل فلسفی داشت، اما عقیده چندان محکمی نسبت به دین خاصی نداشت. همین نگرش اکبر شاه به دین، او را به فکر ارائه دینی برآمده از ادیان مختلف انداخت.

قاضی نورالله شوشتری به هنگام ورود به آگره، اول به دیوان اکبر شاه در فتح پور سکری نزد ابوالفتح مسیح الدین

گیلانی، طبیب حاذق ایرانی و شاعر بزرگ رفت. مسیح الدین گیلانی بعد از فراگیری علوم و فنون در سال 983 وارد هندوستان شد و به خاطر قابلیت و استعداد خویش در زمره مقربان اکبرشاه درآمد.[4] مسیح الدین، شوشتری را به اکبر شاه معرفی کرد. سید نورالله شوشتری، کتابی که درباره حضرت علی(ع) نوشته بود، به شاه اهدا کرد. اکبر شاه به او و کتابش بسیار علاقمند شد.

اصحاب تراجم نقل کرده اند که قاضی نور الله، اولین عالمی بود که در هند اظهار تشیع کرد و به آن دعوت نمود و با علمای مخالف جلسات مناظره تشکیل داد.[5]

قاضی القضات هند

سید دو ماه در آنجا سکونت داشت. بعد از آن به همراه اکبر شاه به لاهور رفت. قاضی لاهور، پیرمردِ سالخورده ای به نام «شیه معین» بود. اکبر شاه دستور بازنشستگی او را صادر کرد و سید نورالله به جای او منصوب شد.

شوشتری پیش از آنکه بر منصب «قاضی القضاة» بنشیند، به اکبرشاه گفته بود می تواند مسائل دینی را بر اساس منابع اصلی آنها ارزیابی و بررسی کند و در نتیجه ناچار نیست که همواره از یکی از مذاهب فقهی پیروی کند؛ با وجود این در اجتهاد خود از حدود فقه سنّتی فراتر نخواهد رفت و بر اساس یکی از مذاهب چهارگانه سنی (شافعی، حنبلی، مالکی یا حنفی) فتوا خواهد داد.

اکبرشاه علی رغم شیعه بودن قاضی، به خاطر توانایی ها و صلاحیت هایش او را به این سمت منصوب کرد. قاضی نورالله به دلیل آگاهی گسترده ای که درباره فقه مذاهب چهارگانه و اختلاف آنها با یکدیگر داشت، می توانست احکامی را که بیشتر به

سود مردم و همچنین نزدیک تر به مذهب شیعه بود برگزیند. به همین جهت عبدالقادر بدایونی با اینکه خود سنی متعصبی بود و با سیاست های اکبرشاه دشمنی سرسختانه ای داشت، عدالت، شرافت و علم قاضی نورالله را می ستود.[6]

شهادت

قاضی سید نورالله شوشتری در زمان پادشاهی جهانگیر شاه فرزند اکبر شاه در 18 جمادی الثانی سال 1019ق[9] و به دستور وی، در زیر ضربات شلاق به شهادت رسید. دلیل شهادت وی، نوشتن کتاب احقاق الحق و ازهاق الباطل و بنابر نقلی مجالس المؤمنین بود. ایشان در هند به شهید ثالث معروف شد.

محدث قمی نحوه شهادت او را چنین می آورد:

«قاضی نورالله مشغول به قضاوت و همچنین نویسندگی در خفاء بود تا اینکه اکبر شاه از دنیا رفت و جهانگیر شاه بر تخت نشست. علمای دربار و مقرب درصدد فتنه و برانگیختن شاه بر علیه قاضی برآمدند و نزد او به سعایت پرداختند، که قاضی شیعه است و خود را ملزم به مذاهب اربعه نمی داند و فتوایش با فتوای مذهب امامیه تطبیق می کند. جهانگیر شاه بیان آنان را برای اثبات تشیع قاضی کامل ندانست و گفت: این دلیل کامل نیست چرا که او از اول قضاوت را به شرط اجتهاد خود پذیرفته است. آنان به حیله دیگری دست زدند. شخصی را وا داشتند تا به عنوان شاگرد نزد قاضی رفت و آمد کند و خود را شیعه معرفی کند. وی پس از رفت و آمد بسیار و جلب اطمینان قاضی، به نوشته های او از جمله مجالس المؤمنین پی برد و درخواست آن را نمود. وی کتاب را از قاضی گرفت و از آن نسخه ای برداشت و

نزد علمای دربار برد. آنان نیز این کتاب را به عنوان سند تشیع قاضی نورالله به جهانگیر شاه عرضه کردند و به سلطان گفتند که او در کتابش چنین و چنان گفته است و استحقاق اجرای حد دارد. جهانگیر شاه گفت: حدش چیست؟ آنان گفتند: ضربه زدن با شلاق... شاه کار را بر آنان واگذار کرد و آنان بلافاصله حد را اجرا کردند. قاضی نورالله در سال 1019 ق. در حالی که حدود هفتاد سال عمر داشت در زیر شلاق به شهادت رسید. می گویند بر بدن قاضی نورالله با چوب خاردار آنچنان زدند که بدنش قطعه قطعه شد.»

مزار او در آگرا هندوستان زیارتگاه مسلمانان شبه قاره است.

فهرست آثار

فهرست آثار سید نورالله حسینی شوشتری مجموعه کتاب ها و رساله های علمی قاضی نورالله شوشتری (متوفای 1019ق) از عالمان شیعه قرن دهم و یازدهم قمری است. در میان آثار او چهار کتاب احقاق الحق، مجالس المؤمنین، الصوارم المهرقه فی نقدصواعق المحرقه و مصائب النواصب از شهرت بیشتری برخوردار است. درباره تعداد کتاب های او اختلاف نظر است، اما آیت الله مرعشی نجفی در مقدمه کتاب احقاق الحق، تصنیفات و کتاب های او را 140 کتاب ذکر می کند که به شرح زیرند:

کتاب احقاق الحق

کتاب مجالس المؤمنین

کتاب الصوارم المهرقه

أجوبة مسائل السید حسن الغزنوی

الزام النواصب فی الردّ علی میرزا مخدوم الشریفی: این کتاب توسط استاد میرزا محمدعلی چهاردهی گیلانی ترجمه شده و نوه او به نام مرتضی مدرسی آن را چاپ کرده است.

«القام الحجر» در رد ابن حجر

بحر الغزیر فی تقدیر ماء الکثیر: قاضی در این کتاب در مورد وزن و حجم آب کر

تحقیق کرده است.

بحر الغدیر فی اثبات تواتر حدیث الغدیر سنداً و مؤلف و دلاله

«تفسیر القرآن»: در چند جلد

کتابی در تفسیر آیه رؤیا (احتمالا مراد از آیه رؤیا، آیه 60 سوره اسراء است که درباره رؤیای پیامبر(ص) سخن می گوید.)

تحفة العقول

حلّ العقول

حاشیه بر «شرح الکافیه» جامی در علم نحو

حاشیه بر «حاشیه چلپی» بر شرح التجرید اصفهانی

حاشیه بر «مطّول» تفتازانی

حاشیه بر «رجال کشی» که مطالب مفیدی در زمینه علم رجال دارد.

حاشیه بر «تهذیب الاحکام» شیخ طوسی (که ناتمام مانده است)

حاشیه بر «کنز العرفان» از فاضل مقداد در آیات الاحکام

حاشیه بر حاشیه «تهذیب المنطق» دوانی

حاشیه بر مبحث «عذاب القبر» از شرح «قواعد العقاید»

حاشیه بر «شرح مواقف» در علم کلام

حاشیه بر «رساله الاجوبه الفاخره»

حاشیه بر «شرح تهذیب الاصول

حاشیه بر «مبحث الجواهر» از شرح تجرید الاعتقاد اثر علامه حلی

حاشیه بر «تفسیر بیضاوی»

حاشیه بر «الهیات» شرح تجرید

حاشیه بر «حاشیه القدیمیه»

حاشیه بر «حاشیه الخطایی» در علم فصاحت و بلاغت

حاشیه دیگری بر «تفسیر بیضاوی»

حاشیه بر «شرح الهدایه» در حکمت

حاشیه بر «شرح الشمسیه» از قطب الدین رازی در منطق

حاشیه بر «قواعد» علامه در فقه

حاشیه بر «تهذیب» از شیخ طوسی

حاشیه بر «خطبه الشرایع» محقق حلی

حاشیه بر «هدایه» در فقه حنفی

حاشیه بر «شرح الوقایه» در فقه حنفی

حاشیه بر شرح «رساله آداب المطالعه»

حاشیه بر شرح «تلخیص المفتاح» معروف به مختصر تفتازانی

حاشیه بر «شرح چغمینی در هیئت»

حاشیه بر «مختلف علامه» در فقه

حاشیه بر «اثبات الواجب الجدید» از علامه دوانی

حاشیه بر «تحریر اقلیدس» در هندسه

حاشیه

بر خلاصة الاقوال از علامه حلی

حاشیه بر خلاصة الحساب از شیخ بهایی

حاشیه بر مبحث الاعراض در شرح تجرید

حاشیه بر رسالة البدخشی در علم ککلام

حاشیه بر حاشیه شرح تجرید

حاشیه بر باب شهادات قواعد علامه

حاشیه بر شرح عضدی در اصول

حاشیه بر شرح اشارات محقق طوسی در حکمت

دلائل الشیعة فی الامامة (فارسی)

دیوان قصائد

دیوان شعر

دافعة الشقاق

الذکر الابقی

رسالة لطیفة

رساله ای در تفسیر آیه «انما المشرکون نجس»

رساله ای در عصمت

رساله ای در تجدید وضو

رساله ای در رکن بودن دو سجده

رساله ای در ذکر وضع کنندگان حدیث

رساله ای در ردّ شبهه در تحقیق علم الهی

رساله ای در ردّ برخی آرای اهل سنت در نفی عصمت انبیاء

رساله ای در پوشیدن لباس حریر

رساله ای در باب نجاست خمر

رساله ای درباره کفاره

رساله ای درباره غسل جمعه

رساله ای درباره فعل ماضی

رساله ای در باب حقیقت وجود

اللمعة فی صلاة الجمعة (در اثبات حرمت نماز جمعه در عصر غیبت)

النور الانور الازهر فی تنویر رسالة القضاء و القدر (رساله قضا و قدر از علامه حلی در رد بعضی از اقوال عالمان سنی اهل هند)

رسالة فی یوم بابا شجاع الدین

رساله ای در تفسیر آیه «فَمَن یُرِدِ اللَّهُ أَن یَهدِیَهُ یَشرَح صَدرَهُ لِلإِسلامِ»

رساله ای در باب مسح یا شستن دو پا در وضو (ادله شیعه و اهل سنت)

رساله ای در رد رساله کاشی

رساله ای بر حاشیه التشکیک من جملة الحواشی القدیمة

رساله ای در باب سخنان محقق طوسی درباره تخلف جوهری

رساله ای در جواب اعتراض بعضی از علمای اهل سنت به قاضی نورالله شوشتری

رساله ای درباب حل برخی مشکلات

میر داماد

میرداماد

نام کامل: میر برهان الدین محمدباقر بن محمد حسینی استرآبادی

لقب: میرداماد

تاریخ تولد: 970ق

تاریخ وفات: 1041ق

محل دفن: نجف

شهر وفات: نجف

خویشاوندان

سرشناس: محقق کرکی

اطلاعات علمی

استادان: حسین بن عبدالصمد حارثی

شاگردان: ملا صدرا * سید احمد عاملی * سلطان العلماء

تألیفات: القبساتتقویم الایمانالرواشح السماویه

میر محمدباقر بن محمد حسینی استرآبادی (درگذشت 1041ق)، مشهور به میرداماد، فیلسوف شیعه در دوره صفویه. او معاصر شیخ بهائی و استاد ملاصدرا مؤسس حکمت متعالیه بود.

میرداماد به معلم ثالث شهرت دارد. او را از فیلسوفان مسلمان می دانند که بر شکل گیری حکمت متعالیهٔ ملاصدرا، بسیار تأثیرگذار بوده است. وی را عالمی جامع وصف کرده و گفته اند در بسیاری از علوم از جمله فلسفه، کلام، طبیعیات، ریاضیات، فقه و اصول تخصص داشته است.

آثار مکتوب میرداماد را بیش از صد نوشته برمی شمارند و کتاب قبسات را مهم ترین اثر فلسفی او می دانند. در فلسفه وی، روش عقلی با عرفان پیوند خورده است. اصالت ماهیت و «حدوث دهْری» دو نظریه فلسفی مشهور میردامادند. او به زبان عربی و فارسی شعر می سرود و اِشراق تخلص داشت.

زندگی نامه

برهان الدین میر محمدباقر میرداماد در 969یا 970ق به دنیا آمد. پدرش شمس الدین محمد حسینی استرآبادی داماد محقق کَرَکی بود و ازاین رو به داماد شهرت داشت. به جهت همین، محمدباقر هم میرداماد شهرت یافت استادالبشرو معلم ثالث از دیگر القاب او است.

میرداماد سال ها در مشهد سکونت کرد و علوم عقلی و نقلی را فراگرفت. سپس مدتی در قزوین و کاشان اقامت کرد و سرانجام در اصفهان ساکن شد. او با شیخ بهایی هم عصر بود و گفته اند نزد شاه عباس صفوی جایگاهی ویژه داشت.

میرداماد در اواخر عمرش، همراه شاه صفی صفوی برای زیارت عتبات، به عراق سفر کرد[] به

گفته آقا بزرگ تهرانی در سال 1041ق بین کربلا و نجف درگذشت و در نجف به خاک سپرده شد. در کتاب ریحانةالادب، علاوه بر این تاریخ، 1040 و 1042ق هم برای تاریخ وفاتش ذکر شده است.[

شیخ بهایی

شیخ بهائی

محمد بن عزّالدین حسین (953ق -1031ق) متخلص به بهائی و معروف به شیخ بهائی و بهاءالدین عاملی، فقیه، محدث، حکیم و ریاضیدان شیعه عصر صفوی بود. شیخ بهائی بیش از 100 کتاب در زمینه های مختلف تالیف کرده است. جامع عباسی و اربعین از جمله آثار اوست. آثاری نیز در معماری بر جای گذاشته که منارجنبان اصفهان، تقسیم زاینده رود اصفهان، گنبد مسجد امام اصفهان و نقشه حصار نجف، از آن جمله است. وی سفرهای بسیاری به نقاط مختلف دنیا کرد و سفر مشهوری نیز همراه شاه عباس صفوی با پای پیاده به مشهد داشته است.

او مقام شیخ الاسلامی بالاترین منصب رسمی دینی در حکومت صفویه را بر عهده داشت.

نام کامل: محمد بن عزّالدین حسین

لقب: بهائی

تاریخ تولد: 17 یا 27 ذی الحجه سال 953ق

زادگاه: بعلبک

محل زندگی: بعلبک، جبل عامل، اصفهان، قزوین، هرات

تاریخ وفات: 1031ق

شهر وفات: مشهد، حرم امام رضا(ع)

خویشاوندان

سرشناس: پدرش حسین بن عبدالصمد حارثی، از نسل حارث هَمْدانی از اصحاب امام علی(ع)

اطلاعات علمی

استادان: ملا عبدالله یزدی، ملا علی مُذَهّب، ملا علی قائنی، ملا محمدباقر یزدی و...

شاگردان: محمدتقی مجلسی، محمد محسن فیض کاشانی، صدرالمتألهین شیرازی، سید ماجد بحرانی، ملا حسنعلی شوشتری، مجتهد کرکی، ملا صالح مازندرانی، نوه شهید ثانی و ملا خلیل بن غازی قزوینی

اجازه روایت از: ملا حسنعلی شوشتری، پدرش حسین بن عبدالصمد حارثی

تألیفات: جامع عباسی، کشکول، موش و گربه، نان و پنیر

فعالیت های اجتماعی-سیاسی

جتماعی: شیخ الاسلام و امام جمعه اصفهان، معمار و طراح برخی آثار در اصفهان و نجف

سفر پیاده به مشهد

از سفرهای تاریخی شیخ بهائی، سفر پیاده او به مشهد است. بار اول، در 25 ذی الحجه 1008ق بود. در این زمان، شاه عباس به شکرانه فتح خراسان، از طوس تا حرم امام رضا (ع) را پیاده رفت و شیخ بهایی نیز او را همراهی کرد.[نیازمند منبع]

سه سال بعد، شاه عباس به سبب نذری که داشت دوباره با پای پیاده از اصفهان به مشهد رفت و 3 ماه در این شهر ماند که در این سفر نیز شیخ بهائی همراه او بود.[20]

انتصاب به مقام شیخ الاسلامی

شیخ بهائی پس از مرگ پدرش در 984ق، در بحرین[21] به امر شاه طهماسب به هرات رفت و به جای او به شیخ الاسلامی هرات منصوب شد. این اولین منصب رسمی وی بود.

پس از وفات پدر همسرش (شیخ علی منشار) در همان سال، شیخ الاسلام اصفهان شد. حکم شیخ الاسلامی او را شاه اسماعیل دوم (حک: 984 - 985) یا شاه محمد خدابنده (حک: 985 - 995) صادر کرد. عده ای گفته اند شاه عباس اول که در 996ق به حکومت رسید، فرمان شیخ الاسلامی او را صادر کرده است.

آثار معماری

آثار معماری و مهندسی شیخ بهایی را از حیث انتساب می توان به سه دسته تقسیم کرد:

آثاری که نسبت آنها به او قوی است، مانند اثر مهندسی تقسیم آب زاینده رود برای 7 ناحیه از نواحی اصفهان که خصوصیات آن به تفصیل در سندی که به طومار شیخ بهائی شهرت دارد آمده است.

آثاری که به

گزارش منابع به بهائی منتسب است، مانند:

گنبد مسجد امام اصفهان

طراحی کاریز نجف آباد معروف به قنات زرین کمر

تعیین دقیق قبله مسجد امام اصفهان

طراحی نقشه حصار نجف

طراحی و ساخت شاخص ظهر شرعی در مغرب مسجد امام اصفهان و نیز در صحن حرم حضرت رضا(ع)

طرح دیواری در صحن حرم حضرت علی(ع) در نجف به قسمی که زوال شمس را در تمام ایام سال مشخص می کند

طراحی صحن و سرای مشهد به صورت یک 6 ضلعی

اختراع سفیدآب که در اصفهان به سفیدآب شیخ معروف است

ساختن منارجنبان اصفهان

طراحی گنبد مسجد امام اصفهان که صدا را 7 مرتبه منعکس می کند

ساختن ساعتی که نیاز به کوک کردن نداشت.

آثاری که انتساب آنها به شیخ بهائی بعید است و بیشتر نبوغ و شخصیت نادر بهائی دستمایه انتساب این خوارق عادات و افسانه های تاریخی به وی شده است، مانند حمّام معروف شیخ بهائی در اصفهان که می گویند مدت زیادی آب آن تنها با نور شمعی گرم بوده است.

وفات

بهاءالدین عاملی چند روز قبل از مرگ با جمعی از همراهان و شاگردان خود به زیارت قبر بابا رکن الدین شیرازی رفت و مکاشفه ای برایش روی داد که از آن نزدیک بودن مرگش را استنباط کرد. محمدتقی مجلسی، که خود از همراهان شیخ بوده، این مکاشفه را گزارش کرده است.

شیخ بهایی از معتقدان صدیق عارف بزرگ مسعود بن عبدالله بیضاوی معروف به بابارکن الدین می باشد و بسیار به زیارت قبر او می رفته و از باطن او مدد می جسته است.در اواخر عمر شیخ بهایی که به همراه چند تن از

طلاب برای زیارت قبر بابا رفته بود، واقعه ای عجیب رخ داد و شیخ را مکاشفه ای واقع گردید که فقیه و محدث نامی ملا محمد تقی مجلسی پدر علامه مجلسی که خود در آن روز همراه شیخ بوده و واقعه را از نزدیک مشاهده کرده ، در مشیخه شرح عربی (من لا یحضره الفقیه)آورده که واقعه اینگونه بیان گردیده است:

شیخ بهایی در هنگام زیارت و فاتحه خوانی بر سر مزار بابارکن الدین صدایی از درون قبر می شنود. پس از اتمام مکالمه،شیخ برخاسته و عبای خود بر سر می کشد و بی آنکه با احدی گفت وگو کند به خانه باز می گردد و در بر روی خود می بندد و خلوت اختیار می کند به توبه و انابه.

مرحوم ملا محمد تقی مجلسی آن مکالمه را از جانب شیخ اینگونه بیان کرده که : آوایی از قبر شنیدم که فرمود: «ای شیخ به فکر خود باش» و به این معنی خبر وفات شیخ داده شد و از آن پس ترک معاشرت نمود و پس از شش ماه که ازآن واقعه گذشت، در دوازدهم شوال 1030 هجری قمری به سرای جاودان شتافت.وبنا بر نقلی

بهائی از آن پس خلوت گزید و بعد از 7 روز بیماری از دنیا رفت و طبق وصیتش او را به مشهد انتقال دادند و در مَدْرس سابق خودِ او در پایین پای امام رضا(ع) به خاک سپردند.

ملاصدرا

ملاصدرا

صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی(متوفی 1050ق) مشهور به ملاصدرا فیلسوف، عارف شیعی و بنیانگذار مکتب فلسفی حکمت متعالیه به عنوان سومین مکتب مهم فلسفی در جهان اسلام. وی به صدرالحکما

و صدر المتألهین نیز معروف است. او نظام فلسفی خود را در مهمترین کتاب خود الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة معروف به اسفار تبیین کرد. پس از او سنت عقلانی شیعه تحت تأثیر آموزه های وی قرار گرفت و فیلسوفان متعددی از جمله ملاهادی سبزواری و علامه طباطبایی به شرح اندیشه های او پرداختند. اصالت وجود اساس مکتب فکری اوست و نظریه اش درباره چگونگی معاد جسمانی مناقشاتی برانگیخته است.

صدرالدین شیرازی شاگرد میرداماد و شیخ بهایی است و فیض کاشانی و عبدالرزاق لاهیجی را از معروف ترین شاگردان او دانسته اند. او در شیراز، اصفهان و قم زندگی می کرد و در کنار آثار متعدد فلسفی، کتاب هایی نیز در زمینه تفسیر قرآن و شرح اصول کافی نگاشت.

زادروز حدود سال 979ق

زادگاه شیراز

درگذشت 1050ق - بصره

محل زندگی شیراز، قم

استادان میرداماد، شیخ بهایی

شاگردان فیض کاشانی، فیاض لاهیجی و...

شناخته شده برای تأسیس حکمت متعالیه، فلسفه

نقش های برجسته فیلسوف

آثار الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعة، الشواهد الربوبیة، تفسیر اصول الکافی، تفسیر القرآن الکریم و...

خویشاوندان فیض کاشانی، فیاض لاهیجی

مراحل زندگی علمی

زندگی علمی صدرا را می توان در سه مرحله خلاصه کرد:

مرحله اول: دوره شاگردی اوست. در این دوره به بحث و بررسی نظریه های متکلمان و فلسفه می پردازد. او در مقدمه اسفار از اینکه در ابتدای عمر در گرایش به روش اهل بحث زیاده روی کرده پشیمانی خود را بیان می کند.

مرحله دوم: در این مرحله گوشه نشینی و دوری از مردم و روی آوردن به عبادت را در بعضی از کوههای دور دست واقع در کهک از روستاهای قم برمی گزیند. این انزوا پانزده سال به طول انجامید. در مقدمه اسفار داستان

این دوره را بیان می کند: چون از سوی مردم در تنگنا بود و از اهل دانش و معرفت کسی را نمی یافت و نظریه های اشتباه، بسیار رواج داشت از مردم دوری گزید و به کوهستان پناه برد و به عبادت خداوند مشغول گردید، نه دیگر درسی القا می کرد و نه به تألیفی می پرداخت. در این زمان دراز جز عبادت و مجاهده و ریاضت، اشتغالی نداشت.

مرحله سوم: این مرحله دوره نگارش کتاب ها است. چنانکه خود صدرا می گوید: «اکنون زمان نوشتن کتاب است و این خواست خداوند است که به این زمان موکول گردیده است.» اسفار نخستین کتابی است که پس از انزوای طولانی می نویسد و چنین برمی آید که آن را در همان محل گوشه نشینی خود نوشته است. پیش از اسفار رساله های اندکی نوشته است و پس از اسفار هر کتابی که نوشته است از عبارات آن گرفته شده است و می توان اسفار را اساس کتاب های دیگر صدرا دانست.[8]

آثار

ملاصدرا آثار فراوانی را در موضوعات مختلف نگاشته است. مهمترین آثار وی بدین شرح است:

الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة که مهمترین اثر ملاصدرا است.

المبدأ و المعاد؛ این کتاب با نام الحکمة المتعالیة نیز خوانده می شود. این کتاب را می توان خلاصه ای از بخش دوم اسفار دانست.

تفسیر قرآن: ملاصدرا در طول عمر خود به تفسیر برخی از سوره ها پرداخت؛ اما اجل مهلت اتمام آنها را نداد. دو کتاب «اسرار الآیات» و «مفاتیح الغیب» نیز درباره قرآن است که در حکم مقدمه تفسیر و فلسفه تفسیر قرآن است.

شرح اصول الکافی: این شرح ناتمام در 7 جلد منتشر شده است.

الشواهد الربوبیة؛

کتابی فلسفی که بیشتر رویکرد اشراقی دارد.در این کتاب، اندیشه های فلسفی ملاصدرا به صورت مختصر بررسی شده است.

کسر اصنام الجاهلیة

ترجمه به دیگر زبان ها

المشاعر؛ هانری کربن این کتاب را به فرانسه ترجمه کرده است

الحکمة العرشیه؛ جیمز وینستون این کتاب را به انگلیسی ترجمه کرده است.

اکسیر العارفین فی معرفة الحق والیقین، مجموعه رسائل آخوند، ترجمه ژاپنی, توکیو, انجمن بررسی های اسلامی)

رساله تصور و تصدیق به انگلیسی[

خلاصه اسفار به آلمانی توسط ماکس هورتن

بنیاد حکمت اسلامی صدرا در نظر دارد که آثار صدرا را به انگلیسی ترجمه کند.

ملامحمذ تقی مجلسی

محمدتقی مجلسی

نام کامل: محمد تقی بن ملاعلی مجلسی اصفهانی

لقب: مجلسی اول

تاریخ تولد: 1003 ق

زادگاه: اصفهان

محل زندگی: اصفهان

تاریخ وفات: 11 شعبان، 1070ق

محل دفن: مسجد جامع اصفهان

شهر وفات: اصفهان

خویشاوندان

سرشناس: علامه مجلسی * ملا صالح مازندرانی

اطلاعات علمی

استادان: شیخ بهائی * میر داماد * امیر اسحاق استرآبادی

شاگردان: علامه مجلسی * آقا حسین خوانساری

محل تحصیل: اصفهان * نجف

اجازه روایت از: سید شرف الدین علی شولستانی

اجازه روایت به: آقا حسین خوانساری

تألیفات: روضة المتقین * لوامع صاحبقرانی حلیة المتقین * شرح صحیفه سجادیه

آثار

از مجلسی اول تألیفاتی بر جای مانده است:

روضة المتقین (از بهترین شرح های نوشته شده بر من لایحضره الفقیه)

لوامع صاحبقرانی(شرح و ترجمه فارسی من لا یحضره الفقیه)

ریاض المؤمنین در شرح صحیفه سجادیه

چهل حدیث از معصومین

شرح زیارت جامعه

شرح خطبه همام

حدیقة المتقین، رساله عملیه تا آخر مبحث روزه]

مطالع الانوار در نماز جمعه[

میرزا عبدالله افندی از رسالة فی الرضاع و رساله مختصری در حقوق والدین از او نام می برد.

محمدتقی بن مقصودعلی اصفهانی، در سال 1003ق در

اصفهان، پایتخت صفویه، در خاندان مجلسی، از خاندان های علمی برجسته آن دوره متولد شد.پدرش ملاعلی مجلسی از عالمان شیعه بود.[ نسب او از پدر به ابونعیم اصفهانی و از مادر به محمد بن حسن نطنزی می رسد. محمدتقی مجلسی ذوق شعری داشت و با تخلص «مجلسی» شعر می سرود. در سال 1034ق در 31 سالگی به نجف رفت و در 33 سالگی از سید شرف الدین علی شولستانی از محدثان حوزه نجف، اجازه نقل حدیث گرفت. سپس به اصفهان بازگشت و در مسجد جامع اصفهان به تدریس مشغول شد. او پس از شیخ بهائی و میرداماد نخستین کسی بود که در اصفهان نماز جمعه اقامه می کرد. محمدتقی مجلسی سرانجام در 11 شعبان 1070ق در اصفهان درگذشت[ و در مسجد جامع این شهر دفن شد.

به گفته سید محمدباقر خوانساری، نویسنده کتاب روضات الجنات، محمدتقی مجلسی نخستین کسی بود که پس از ظهور حکومت صفویه، حدیث شیعه را نشر داد.] همچنین به گفته وی، علامه مجلسی کرامات بسیاری از پدرش نقل کرده است.

فرزندان

محمدباقر مجلسی مشهور به علامه مجلسی، نویسنده کتاب بحار الأنوار، مشهورترین فرزند محمدتقی مجلسی است. دو پسر دیگر او عزیزالله و عبدالله نام داشتند که عبدالله به هند رفت و در آنجا در حدود سال 1084 درگذشت. از میان دختران محمدتقی، نام آمنه بیگم را می توان در منابع دید که همسر ملا صالح مازندرانی، شارح اصول کافی بوده است] محمدتقی سه دختر دیگر داشته که نامی از آنها ذکر نشده است، ولی نام همسران شان ثبت شده که عبارتند از: محمدعلی استرآبادی، ملا میرزا محمد شیروانی و میرزا کمال الدین محمد فسائی، شارح شافیه[12]

استادان وشاگردان

حمدتقی مجلسی علاوه بر پدرش، از چند استاد بهره برد که مشهورترین شان شیخ بهائی و میرداماد بودند. استادان دیگر او عبارتند از ملا عبدالله شوشتری و امیراسحاق استرآبادی.

وی شاگردانی تربیت کرد که شاید برجسته ترین شان پسرش، محمدباقر، مشهور به علامه مجلسی بود که بحار الانوار را نوشت. از شاگردان دیگر او می توان از سید نعمت الله جزایری نام برد که از بزرگان جریان اخباری گری محسوب می شود و همچنین ملا محمدصالح مازندرانی که علاوه بر اینکه داماد محمدتقی مجلسی بود، پای درس او نیز حاضر می شد و شرح مشهوری بر اصول کافی نوشت. آقا حسین خوانساری[14] نیز از شاگردان محمدتقی مجلسی است که در فقه و اصول شهرت داشت. وی در قبرستان تخت فولاد اصفهان دفن شده است و بخشی از این قبرستان به دلیل وجود قبر وی، به نام تکیه آقا حسین خوانساری مشهور گردیده است.[ نام دو فرزند دیگر محمدتقی مجسی، یعنی عزیزالله و عبدالله نیز در فهرست حاضران در درس های پدر دیده می شود.از شاگردان دیگر او عبارتند از سید عبدالحسین خاتون آبادی، ملامیرزای شیروانی، ملا محمدصادق کرباسی، سید شرف الدین علی گلستانه، میرزا ابراهیم اردکانی یزدی، مولا ابوالقاسم بن محمد گلپایگانی، بدرالدین بن احمد عاملی و میرزا تاج الدین گلستانه.

ملاصالح مازندرانی

محمدصالح بن احمد مازندرانی

نام کامل: محمد صالح بن احمد بن شمس الدین سروی مازندرانی

لقب: ملا صالح

زادگاه: مازندران

محل دفن: مسجد جامع اصفهان

شهر وفات: اصفهان

خویشاوندان

سرشناس: مجلسی اول * علامه مجلسی * وحید بهبهانی

استادان: ملا عبدالله بن محسن تستری * ملا حسنعلی بن عبدالله تستری * ملا محمد تقی مجلسی * شیخ بهائی

شاگردان: ملا محمدحسین بن حیدرعلی تستری

تألیفات: شرح اصول کافی * شرح زبدة الأصول * شرح المعالم، شرح من

لا یحضره الفقیه * حاشیة علی شرح اللمعة

خاندان

از ویژگی های خاندان ملا صالح مازندرانی این است که فضلا و علمای این خاندان منحصر به مردان نیست، بلکه زنان عالمه و فاضله نیز، در این خاندان زیادند.

اولین زن عالمه و فاضله، همسر محمد صالح مازندرانی و دختر شیخ محمد تقی مجلسی، مجلسی اول، آمنه بیگم یا آمنه خاتون است. از سال تولد و وفات او اطلاع دقیقی در دست نیست. در أعیان الشیعة درباره او اینطور آمده است: «عالمه فاضله فقیهه محدثه محققه أدیبه شاعره از بزرگان فصاحت و بلاغت و ورع که زهد شدیدی داشت.. و دارای تألیفاتی مثل شرح بر الفیه ابن مالک، شرح بر شواهد سیوطی، مجموعه مسائل فقهیه و دیوان شعر است.

یکی دیگر از زنان عالمه این خاندان، دختر شیخ محمد صالح مازندرانی است. در مستدرکات أعیان درباره او اینطور مینویسد: «عالمه فقیه نویسنده از بزرگان زنان عصر خویش»[

از دیگر بانوان این خاندان، زینب بیگم دختر محمد سعید بن محمد صالح مازندرانی است. در مستدرکات أعیان اینطور آمده است: «زنده در سال 1129 ق، عالمه عارفه فاضله أدیبه.» و دختر زینب بیگم، آمنه بیگم نیز از زنان فاضله و جلیله این خاندان است.

نکته ای که قابل ذکر است اینکه دختر نورالدین محمد بن محمد صالح مازندرانی با آقا محمد اکمل اصفهانی ازدواج کرده و حاصل این ازدواج محمد باقر بن محمد اکمل، معروف به وحید بهبهانی است. بنابراین محمد باقر، مجلسی دوم(متوفای 1110ق) صاحب بحارالأنوار، دایی پدر بزرگ مادری وحید بهبهانی است نه دایی خود او، آن چنانکه به اشتباه در بعضی از کتب تراجم نوشته

شده و محمد صالح مازندرانی جد مادری وحید بهبهانی است.

از طرف دیگر، سید ابوالمعالی کبیر طباطبایی، که عالمی فقیه، عابد و زاهد بوده، با دختر محمد صالح مازندرانی ازدواج کرده که یکی از فرزندان آنان ابوالمعالی صغیر بوده که پدر سیدعلی صاحب ریاض و جد سید محمد مجاهد صاحب مناهل و مفاتیح است.

تألیفات

شیخ محمد صالح کتاب شرح معالم را در دوران جوانی خود نوشته و کتاب حاشیه بر معالم را در اواخر عمرش تدوین کرده است.

کتاب اصول کافی و روضة الکافی تألیف ثقة الإسلام محمد بن یعقوب کلینی (متوفای 328ق) را به طور کامل شرح زده و در آن اعتراضات زیادی بر شرح صدرالمتألهین وارد کرده است. ایشان بر بعضی از قسمت های فروع کافی نیز شرح زده است. در الذریعة آمده است: «خرج منه شرح کتاب العقل و الجهل و التوحید و الحجة و الإیمان و الکفر و الدعاء و الزکاة و الصوم و الخمس و جمیع کتاب الروضة».

شرح اصول کافی

الدائر السائر

شرح زبدة الأصول

شرح المعالم

حاشیه بر معالم

شرح من لا یحضره الفقیه

حاشیة علی شرح اللمعة

شرح روضة الکافی

شرح قصیدة البردة این قصیده مشهور است به «الکواکب الدریة فی مدح خیر البریة»، و شاید مراد شرح «المقصورة الدریدیة» باشد.

حاشیه بر شرح مختصر الأصول عضدی

شرح القصیدة الدریدیة

ازدواج

صالح فرزند احمد از اهالی مازندران در یک خانواده فقیر به وجود آمد. او پس از رشد، بر اثر فقر از خانه بیرون آمد و برای تحصیل کاری که به مخارج پدر کمک کند، مسافرت کرد، ولی سرانجام به اصفهان رفت و

در یکی از مدارس علمیه اصفهان مشغول تحصیل شد.

این جوان نورس، که شهریه اش ناچیز بود و سخت در فقر بسر می برد، به تحصیل ادامه داد و حتی شبها از نور چراغ عمومی مدرسه ساعتها می ایستاد و به مطالعه می پرداخت. پشتکار و جدیت او در تحصیل موجب شد که او مقام خاصی نزد استادش ملا محمد تقی مجلسی پیدا کرد.

از آن پس به او ملا صالح می گفتند. او در فکر ازدواج بود. علامه مجلسی از این جریان اطلاع پیدا کرد. علامه دختری بسیار با کمال و فاضله بنام آمنه داشت. روزی بعد از درس، ملا صالح را به خلوت طلبید و به او گفت: اجازه می دهی همسری برایت انتخاب کنم. ملا صالح سر بزیر افکند و سپس اظهار موافقت نمود. مرحوم مجلسی از جا برخاست و به درون خانه رفت و به دختر دانشمندش آمنه بیگم گفت: «شوهری برایت پیدا کرده ام که در منتهای فقر، ولی بسیار فاضل و دانشمند است. فقط این موضوع به اجازه تو بستگی دارد.»

آمنه بیگم در پاسخ گفت: «پدر جان! فقر، عیب مردان نیست» و با این بیان، رضایت خود را اعلام نمود، پس از ساعتی با کمال سادگی عقد ازدواج جاری شد، و آمنه بیگم همسر ملاصالح مازندرانی گردید. شب زفاف، ملا صالح در گوشه اطاق مشغول مطالعه شد، و در یک مسأله ای درمانده بود که حل نمی گردید. آمنه بیگم از جریان مطلع شد. ملا صالح کتاب را بست و رفت. آمنه بیگم کتاب را گشود و مسأله را با شرح و بسط نوشت. شب بعد وقتی ملا

صالح کتاب را باز کرد و آن نوشته را دید به اوج فضل و مقام علمی همسرش آمنه پی برد. سر به خاک نهاد و سجده شکر بجا آورد و تا صبح مشغول عبادت گردید. و بدینگونه مقدمه عروسی تا سه روز طول کشید. مرحوم مجلسی از جریان مطلع شد، ملا صالح را به حضور طلبید و به او گفت: «اگر این زن مناسب شأن و باب میل تو نیست بگو تا دیگری را برایت عقد کنم. »

ملا صالح گفت: نه، از این جهت نیست، بلکه فاصله گرفتن من به خاطر ادای شکر الهی است که چنین نعمتی به من عطا کرده است، که هر چه سعی می کنم از ادای این شکر عاجزم.

علامه گفت: این سخن (اقرار به ناتوانی از ادای شکر خداوند) نهایت شکر بندگان است.

ملا صالح از این بانو دارای شش پسر دانشمند و فقیه و یک دختر فاضله گردید. جالب اینکه آنها با کمال سادگی به زندگی ادامه دادند، با اینکه می توانستند بگونه اعیانی زندگی نمایند.

ملا صالح پس از عمری خدمت به اسلام و تألیف کتابهای اسلامی در ابعاد مختلف در سال 1081 یا 1080 از دنیا رفت. قبر شریفش در کنار قبر علامه مجلسی در کنار مسجد جامع اصفهان است.

آمنه بیگم نیز پس از یک دنیا خلوص و سرافرازی بعد از مدتی دارفانی را وداع کرد و قبرش در تخت فولاد اصفهان است.[

فخرالدین طریحی

فخرالدین طریحی

فَخْرُالدّین بن محمدعلی طُریحی (979-1085 یا 1087ق)، از مفسران قرآن کریم و عالمان دینی امامیه در قرن یازدهم و مؤلف کتاب مجمع البحرین. او نخستین عالم شیعی است که

واژگان مشکل قرآن و حدیث را همزمان در یک کتاب شرح کرده است.

خانواده طریحی از خاندانهای کهن و مشهور نجف بودند که بنا بر نام جدّ اعلایشان، طُریح، به طُریحی شهرت یافتند. نسب این خاندان به حَبیب بن مُظاهر اسدی، صحابی مشهور امام علی و امام حسین علیهما السلام، می رسد. ظاهراً این خاندان پس از تخریب کوفه، و در قرن ششم به نجف اشرف رفته اند.[

تالیفات

مجمع البحرین

از مهمترین کتابهای طریحی، مَجمع البحرین و مَطلع النیرین است. این کتاب نخستین اثر شیعی است که به توضیح واژگان مشکل قرآن و حدیث، در کنار هم، پرداخته است.] وی این کتاب را پس از تألیف دو کتاب دیگرش، غریب القرآن و غریب الحدیث، نگاشت

اثر دیگر طریحی در بیان معنای واژگان مشکل قرآن کریم، کتاب غریب القرآن است که با عنوان تفسیر غریب القرآن چاپ شده است. به گفته آقابزرگ طهرانیطریحی تألیف این کتاب را پیش از مَجمع البحرین، در 1051 به پایان رسانده است

جامع المقال

یکی از آثار مشهور طریحی در علم رجال تألیف شده است. از این اثر با عناوین گوناگونی یاد شده است، ازجمله جامع المقال فی تمییز المشترکة من الرجال جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال و تمییز المشترکات منهم[33]، و تمییز المتشابه من أسماء الرجال. طریحی این کتاب را در 12باب، درسال 1053ق تألیف کرده، که ظاهراً متن اصلی کتاب است. وی 12فایده در شناخت مشترکات در اسم و نسب و کنیه و القاب و برخی نکات حائز اهمیت دیگر، مانند شمار احادیث کتابهای چهارگانه حدیثی، تاریخ وفات برخی از مشایخ متقدم را آورده است.