مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 101

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

1- منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 8 - 1

1 - تقسیم انسان ها به : تقواپیشگان ، کافران و منافقان ، از طبقه بندی های مردم در قرآن

هدًی للمتقین . .. إن الذین کفروا ... و من الناس من یقول ءامنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 17 - 6

6 - گروهی از مردم علی رغم ایمان راستین شان ، به نفاق گرایش دارند و از زمره منافقان می شوند .

ذهب اللّه بنورهم

از اینکه جمله «ذهب اللّه بنورهم» توصیف شدگان را دارای نور شمرده می توان این معنا را محتمل دانست که: آیه شریفه بیانگر آن گروه از منافقان است که در بدو امر حقیقتاً ایمان می آورند; ولی بر اثر عواملی به سوی نفاق می گرایند. جمله «فهم لایرجعون» در آیه بعد مؤید این احتمال است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 205 - 18

18 - نابودی دین و مردم ، روش منافقان

و اذا تولی . .. و یهلک الحرث و النسل

امام صادق (ع): ان «الحرث» فی هذا الموضع، الدین و «النسل» الناس.

---

مجمع البیان، ج 2، ص 534 ; نورالثقلین، ج 1، ص 204، ح 754 و 755.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 118 - 2

2 - ضرورت حفاظت اطلاعات و اسرار جامعه اسلامی ، از بیگانگان ( کافران ، منافقان و . . . )

یا ایها الذین امنوا لا تتخذوا بطانة من دونکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 122 - 5

5 - دسیسه منافقان ( عبداللّه بن أبی سلول ) ، برای ایجاد سستی و هراس در مسلمانان ، هنگام روانه شدن آنان به سوی احد

اذ همّت طائفتان منکم ان تفشلا

در مجمع البیان آمده است که عبداللّه بن ابی سلول، دو طایفه از مسلمانان (برخی از مهاجر و انصار) را از رویارویی با مشرکان برحذر می داشت.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 89 - 2

2 - مسلمانان بریده از جامعه اسلامی و رویگردان از هجرت ، منافق و کافرند .

فما لکم فی المنافقین . .. کما کفروا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 138 - 2

2 - انسان های متزلزل در طریق ایمان ، منافقند .

إنّ الذین ءامنوا ثم کفروا ثم ءامنوا ثم کفروا . .. بشر المنفقین

ظاهراً مراد از منافقان، همان کسانی هستند که در آیه قبل توصیف شدند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 139 - 1،2

1 - مدعیان ایمان ، در صورت پذیرش سرپرستی و دوستی کافران ، در زمره اهل نفاقند .

بشّر المنفقین بأنّ لهم عذاباً ألیماً. الذین یتّخذون الکفرین أولیاء

«أولیاء» جمع «ولی» می تواند به معنای دوست و یا سرپرست باشد. گفتنی است که در برداشت فوق، «الذین»، وصف برای منافقان گرفته شده است.

2 - مدعیان ایمان در صورت قطع رابطه دوستی با اهل ایمان و نپذیرفتن ولایت آنان ، در شمار منافقانند .

بشّر المنفقین . .. الذین یتّخذون الکفرین أولیاء من دون المؤمنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 140 - 17

17 - مسلمان شرکت کننده در مجالس کفر و استهزای به آیات الهی منافق است .

فلاتقعدوا معهم حتّی یخوضوا فی حدیث غیره إنّکم إذاً مثلهم . .. جمیعاً

جمله «ان اللّه . ..»، پس از بیان حرمت مجالست با استهزا کنندگان، دلالت می کند که مراد از منافقان، همان مسلمانانی هستند که در آن مجالس شرکت می کنند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 144 - 6

6 - منافقان در زمره کافرانند *

إنّ المنفقین . .. یأیها الذین ءامنوا لاتتخذوا الکفرین

با توجه به آیات قبل و بعد که درباره منافقان است، می توان گفت مراد از «الکفرین» همان منافقان هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 6 - 8

8 - بدگمانی به خداوند ، از گناهان بزرگ و موجب قرار گرفتن انسان در زمره منافقان و مشرکان

المنفقین . .. و المشرکین ... الظانّین باللّه ظنّ السوء

وصف «الظانّین. ..» مشعر به علیت است; یعنی، این بدگمانی است که روح اصلی نفاق و شرک را تشکیل داده و انسان ها با این بدگمانی، منافق و مشرک می شوند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 19 - 5

5 - منافقان ، حزب شیطان و دار و دسته وی

أُولئک حزب الشیطن

2- آثار اخروی فرزندان منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 17 - 4

4 - کارساز نبودن اموال و اولاد منافقان برای آنان ، در قبال عذاب الهی در قیامت

لن تغنی عنهم أمولهم و لا أولدهم من اللّه شیئًا

3- آثار اخروی مال منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 17 - 4

4 - کارساز نبودن اموال و اولاد منافقان برای آنان ، در قبال عذاب الهی در قیامت

لن تغنی عنهم أمولهم و لا أولدهم من اللّه شیئًا

4- آثار ارتداد منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 3 - 6

6 - دل های منافقان ، بر اثر کفر و ارتداد مُهر شد .

ذلک بأنّهم ءامنوا ثمّ کفروا فطبع علی قلوبهم

5- آثار اغواپذیری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 19 - 4

4 - فراموش شدن خدا در زندگی منافقان ، نتیجه استیلای شیطان بر آنان

استحوذ علیهم الشیطن فأنسهم ذکر اللّه

6- آثار افساد منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 11 - 10

10 - فسادگری منافقان ، زمینه ساز افزایش بیماریِ دل و اندیشه آنان

فزادهم اللّه مرضاً . .. بما کانوا یکذبون. و إذا قیل لهم لاتفسدوا

برداشت فوق مبتنی بر دو امر است: 1- «إذا قیل . ..» عطف بر «یکذبون» باشد. 2- «بما کانوا یکذبون» علاوه بر تعلقش به «و لهم عذاب ألیم» - متعلق به «فزادهم اللّه» نیز باشد. بر این مبنا جمله چنین می شود: «فزادهم اللّه مرضاً ... بما کانوا اذا قیل لهم ... لهم».

7- آثار امکانات مادی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 85 - 14،15

14 - مال و اولاد فراوان منافقان ، موجب گرایش آنان به کفر در هنگام مرگ

و تزهق أنفسهم و هم کفرون

15 - کثرت مال و اولاد منافقان نمودی از عذاب الهی و زمینه ساز جان کندن دشوار و حسرت بار آنان

أن یعذبهم . .. و تزهق أنفسهم و هم کفرون

با توجه به اینکه «تزهق أنفسهم» می تواند عطف تفسیری برای «أن یعذبهم» باشد، برداشت فوق استفاده می شود.

8- آثار ایمان منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 12

12 - بازگشت از مواضع منافقانه به ایمان و عمل خالصانه ، پیش از فرا رسیدن مرگ ، مورد قبول خداوند و جبران کننده گناه دورویی و نفاق

و لکنّکم فتنتم أنفسکم . .. حتّی جاء أمر اللّه

9- آثار بخل منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 76 - 7

7 - بخل ورزی منافقان صدر اسلام از پرداخت صدقات ، روی گردانی از تعهد و اعراض از قرار گرفتن در صف صالحان بود .

و منهم من عهد اللّه . ... و تولوا و هم معرضون

10- آثار بیماری قلب منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 11 - 5

5 - منافقان بر اثر بیماریِ دل و اندیشه ، فسادگری های خویش را اصلاح طلبی قلمداد می کنند .

فی قلوبهم مرض . .. قالوا إنما نحن مصلحون

11- آثار تخلف منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 84 - 10

10 - افشای کامل چهره منافقان و اتخاذ مواضع شدید علیه آنان ، از تبعات تخلف آنان از جنگ تبوک

و لاتصل علی أحد منهم

12- آثار ترس منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 13 - 4

4 - عقب نشینی منافقان از همگامی با کافران ، معلول ترس عمیق آنان از مؤمنان

لئن أُخرجوا لایخرجون معهم . .. لأنتم أشدّ رهبة فی صدورهم من اللّه

با توجه به ارتباط این آیه با آیه قبل و این که «لأنتم أشد رهبة» در مقام بیان علت عقب نشینی منافقان از یاری کافران باشد، مطلب بالا قابل برداشت است.

13- آثار توبه منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 12

12 - بازگشت از مواضع منافقانه به ایمان و عمل خالصانه ، پیش از فرا رسیدن مرگ ، مورد قبول خداوند و جبران کننده گناه

دورویی و نفاق

و لکنّکم فتنتم أنفسکم . .. حتّی جاء أمر اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 5 - 3

3 - پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) در صورت توبه کردن منافقان ، برای آنان از پیشگاه خداوند درخواست مغفرت می نمود .

و إذا قیل لهم تعالوا یستغفر لکم رسول اللّه

«یستغفر لکم. ..» جواب برای شرط مقدر است; یعنی، «إن تتعالوا یستغفر لکم رسول اللّه»، (اگر از خطاهای گذشته خود توبه کنید، رسول خدا برای شما طلب مغفرت خواهد کرد).

14- آثار ثروت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 85 - 14،15

14 - مال و اولاد فراوان منافقان ، موجب گرایش آنان به کفر در هنگام مرگ

و تزهق أنفسهم و هم کفرون

15 - کثرت مال و اولاد منافقان نمودی از عذاب الهی و زمینه ساز جان کندن دشوار و حسرت بار آنان

أن یعذبهم . .. و تزهق أنفسهم و هم کفرون

با توجه به اینکه «تزهق أنفسهم» می تواند عطف تفسیری برای «أن یعذبهم» باشد، برداشت فوق استفاده می شود.

15- آثار جهل منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 16 - 5

5 - آگاه نبودن اهل نفاق به سود و زیان واقعی خویش ، عامل اختیار کردن ضلالت و از دست دادن هدایت

أولئک الذین اشتروا الضللة . .. و ما کانوا مهتدین

جمله «ما کانوا مهتدین» عطف بر جمله «اشتروا الضلالة بالهدی» است و به منزله علت برای آن می باشد; یعنی: چون به سود و زیان واقعی خویش راه نیافتند، به چنین تجارتی دست زدند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 81 - 16

16 - بی اعتقادی منافقان به قیامت و عدم درک آن نسبت به حوادث و حقایق آن ، مایه تخلف آنان از جهاد

لو کانوا یفقهون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 8 - 14

14 - توطئه منافقان علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، برخاسته از جهل و نادانی آنان بود .

لیخرجنّ الأعزّ منها الأذلّ . .. و لکنّ المنفقین لایعلمون

16- آثار خشنودی منافقان متخلف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 83 - 10

10 - احساس رضایت و خوشحالی منافقان از شرکت نکردن در جنگ برای بار نخست ، مایه طرد همیشگی آنان از سوی خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله) و محروم شدن دایمی از شرکت در جهاد

لن تخرجوا . .. و لن تقتلوا معی عدواً إنکم رضیتم بالقعود أول مرّة

برداشت فوق بر این اساس است که «لن تخرجوا» و «لن تقاتلوا» در مقام انشا و برای طرد منافقان باشد و جمله «إنکم رضیتم . ..» نیز برای تعلیل آن باشد.

17- آثار دنیاطلبی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 15

15 - غفلت از خداوند و فریفته شدن به مظاهر دنیا ، عامل بدبختی اخروی منافقان

قالوا بلی و لکنّکم . .. و غرّکم باللّه الغرور

18- آثار ذکر توطئه منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 94 - 5

5 - توجه به گوشه ای از خیانت ها و تزویر های منافقان ، مستلزم عدم اعتمادبه آنان برای همیشه

لن نؤمن لکم قد نبأنا اللّه من أخبارکم

برداشت فوق مبتنی بر این است که «من» در «أخبارکم» برای تبعیض و «لن» در «لن نؤمن» برای نفی ابدی باشد.

19- آثار ذکر خیانت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 94 - 5

5 - توجه به گوشه ای از خیانت ها و تزویر های منافقان ، مستلزم عدم اعتمادبه آنان برای همیشه

لن نؤمن لکم قد نبأنا اللّه من أخبارکم

برداشت فوق مبتنی بر این است که «من» در «أخبارکم» برای تبعیض و «لن» در «لن نؤمن» برای نفی ابدی باشد.

20- آثار سطحی نگری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 13 - 6

6 - هراس از مردم و خدا نترسی منافقان ، معلول سطحی نگری و سبک مغزی آنان است .

لأنتم أشدّ رهبة فی صدورهم من اللّه ذلک بأنّهم قوم لایفقهون

21- آثار شک منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 110 - 2

2 - شک و تردید ، پرتگاهی که منافقان بنای شخصیت خویش را بر آن پی افکنده و از آن جا به دوزخ سقوط می کنند .

أسس بنینه علی شفا جرف هار . .. لا یزال بنینهم الذی بنوا ریبة فی قلوبهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 8

8 - تردید و ناباوری نسبت به مبانی اسلام ( توحید ، معاد ، نبوت ، قرآن و . . . ) ، عامل شقاوت و بدبختی اهل نفاق

قالوا بلی و لکنّکم . .. ارتبتم

22- آثار عجز منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 20 - 13

13- ناتوانی منافقان و افراد سست ایمان ، از توجیه آیات جهاد ، تنگ کننده عرصه حیات بر آنان *

فإذا أنزلت سورة محکمة و . .. ینظرون إلیک نظر المغشیّ علیه من الموت

از ارتباط «سورة محکمة» با «ینظرون إلیک نظر المغشیّ علیه من الموت»، می توان استفاده کرد که انسان های سست ایمان یا منافق، در سایر تکالیف - که به گونه ای قابل توجیه است - با ترفندی، خویش را آسوده می کنند; اما در مورد جهاد چون آیاتش محکم، قاطع و توجیه ناپذیر است، خود را در بن بست دیده و شدیداً نگران می شوند.

23- آثار عقیده منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 84 - 17

17 - حکم خداوند به طرد کامل منافقان ، نتیجه مواضع عقیدتی و نیز عملکرد خود آنان بود .

لاتصل . .. إنهم کفروا ... و ماتوا و هم فسقون

24- آثار عمل صالح منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 12

12 - بازگشت از مواضع منافقانه به ایمان و عمل خالصانه ، پیش از فرا رسیدن مرگ ، مورد قبول خداوند و جبران کننده گناه دورویی و نفاق

و لکنّکم فتنتم أنفسکم . .. حتّی جاء أمر اللّه

25- آثار عمل منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 84 - 17

17 - حکم خداوند به طرد کامل منافقان ، نتیجه مواضع عقیدتی و نیز عملکرد خود آنان بود .

لاتصل . .. إنهم کفروا ... و ماتوا و هم فسقون

26- آثار عمل ناپسند منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 95 - 13

13 - پلیدی منافقان و دوزخی بودن آنان ، نتیجه اعمال ناشایست و مستمر خود آنان است .

إنهم رجس و مأویهم جهنم جزاء بما کانوا یکسبون

27- آثار غفلت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 78 - 3

3 - غفلت و بی توجّهی منافقان به علم غیب و آگاهی گسترده خدا نسبت به اسرار و سخنان پنهانی ، عامل گرایش آنان به تخلف از وظایف خود در برابر خدا

بما أخلفوا اللّه ما وعدوه . .. ألم یعلموا أن اللّه یعلم ... و أن اللّه علّم الغی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 15

15 - غفلت از خداوند و فریفته شدن به مظاهر دنیا ، عامل بدبختی اخروی منافقان

قالوا بلی و لکنّکم . .. و غرّکم باللّه الغرور

28- آثار قبول خط مشی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 18 - 5

5 - مسلمان های ضعیف الایمان که خط مشی سیاسی منافقان را دارند ، در صفوف آنان جا دارند .

و القائلین لإخونهم

29- آثار کفر منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 54 - 1

1 - کفر منافقان به خدا و انکار رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، عامل بی ارزش گشتن انفاق های آنان و پذیرفته نشدن آن در پیشگاه خداوند

و ما منعهم أن تقبل منهم نفقتهم إلا أنهم کفروا باللّه و برسوله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 80 - 7

7 - کفر منافقان به خدا و رسول او ، مانع آمرزش آنان

فلن یغفر اللّه لهم ذلک بأنهم کفروا باللّه و رسوله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 3 - 1،2،6

1 - عملکرد بد منافقان ، ناشی از کفر و بی ایمانی آنان است .

ذلک بأنّهم ءامنوا ثمّ کفروا

«ذالک» به جمله «إنّهم ساء ما کانوا یعملون» در آیه قبل اشاره دارد.

2 - دروغ گویی ، استفاده ابزاری از سوگند ها ، انحراف و بازداشتن مردم از راه خدا ، زاییده کفر و بی ایمانی منافقان

ذلک بأنّهم ءامنوا ثمّ کفروا

«ذلک» می تواند به تمامی آنچه در دو آیه پیش در رابطه با منافقان، مطرح شده اشاره داشته باشد.

6 - دل های منافقان ، بر اثر کفر و ارتداد مُهر شد .

ذلک بأنّهم ءامنوا ثمّ کفروا فطبع علی قلوبهم

30- آثار کفر منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 107 - 5

5 - کفر درونی منافقان انگیزه ساختن مسجد ضرار

مسجداً ضراراً و کفراً

«کفراً» می تواند به معنای ترویج کفر نباشد ; بلکه به این معنا باشد که عمل منافقان و سازندگان مسجد ضرار، نشأت یافته از کفرشان بوده است.

31- آثار لجاجت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 11

11 - باقی ماندن منافقان ، بر مواضع منافقانه خود تا لحظه مرگ ، مایه بدبختی و شقاوت آنان در آخرت

بلی و لکنّکم فتنتم أنفسکم . .. حتّی جاء أمر اللّه

مقصود از «أمراللّه» مرگ است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 15 - 7

7 - پافشاری و استمرار بخشی منافقان بر اعمال زشت و ناپسند ، عامل گرفتاری آنان به عذاب سخت اخروی

إنّهم ساء ما کانوا یعملون

«إنّهم ساء. ..» برای بیان علت محکومیت منافقان به عذاب سخت اخروی است.

32- آثار منفعت طلبی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 49 - 2

2 - اندیشه سودجویانه منافقان ، مانع از مراجعه آنان به پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای داوری به حق میان آنان بود .

و إذا دعوا إلی اللّه و رسوله لیحکم بینهم إذا فریق منهم معرضون . و إن یکن لهم الح

از این که منافقان داوری پیامبر(صلی الله علیه و آله) را قبول نمی کردند و تنها در صورتی به آن تن می دادند که این داوری به نفع آنان بود، می توان به دست آورد که عدم پذیرش آنان در آغاز و قبول آنان به وقت سودمند دانستن آن برای خویش، ناشی از اندیشه سودجویانه آنان بود.

33- آثار نجوای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 10 - 5

5 - شیطان ، از راه نجوا های منافقان ، درصدد اندوهگین کردن مؤمنان بود .

إنّما النجوی من الشیطن لیحزن الذین ءامنوا

34- آرزوهای باطل منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 9،10

9 - منافقان ، مغرور و فریفته آمال و آرزو های باطل خویش

و غرّتکم الأمانیّ

10 - مغرور و فریفته شدن منافقان ، در برابر آمال و آرزو های پوچ ، عامل بدبختی و شقاوت اخروی آنان

قالوا بلی و لکنّکم . .. و غرّتکم الأمانیّ

35- آرزوهای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 5،6،19

5 - منافقان ، همواره منتظر بروز شکاف و اختلاف در صفوف مؤمنان و شکست و نابودی آنان بودند .

قالوا بلی و لکنّکم . .. تربّصتم

«تربص» (مصدر «تربصتم») به معنای انتظار چیزی را کشیدن است. حذف مفعول «تربصتم» بیانگر آن است که منافقان، آرزوی بروز همه گونه گرفتاری را برای مؤمنان و جامعه اسلامی داشتند.

6 - آرزوی ناکامی برای جامعه ایمانی ، عامل بدبختی اخروی منافقان

و تربّصتم

19 - آرزوی ناکامی برای جامعه ایمانی ، تردید در باور های دینی ، فریفتگی به آرزو های باطل و مظاهر دنیا و غفلت از خداوند ، از اوصاف منافقان و از نشانه های نفاق

و غرّکم باللّه الغرور

36- آزادی منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 1 - 2

2 - آزادی منافقان ، برای ملاقات با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و گفتوگوی مستقیم با آن حضرت

إذا جاءک المنفقون قالوا

37- آسایش طلبی منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 20 - 9

9 - منافقان مدینه ، افرادی راحت طلب بودند .

فإذا جاء الخوف رأیتهم ینظرون إلیک تدور أعینهم . .. و إن یأت الأحزاب یودّوا لو أن

38- آگاهی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 63 - 6

6 - موضع گیری خصمانه منافقان در برابر خدا و رسولش ، علی رغم آگاهی آنان به عاقبت دردناک عملکردشان ، شگفت آور است .

ألم یعلموا أنه من یحادد اللّه و رسوله فان له نار جهنم

با توجه به اینکه «ألم یعلموا» توبیخ است و این نوع توبیخ در مواردی به کار می رود که توبیخ شونده آگاه بوده و نمی بایست پس از آگاهی مرتکب خلاف شود، مطلب بالا استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 64 - 2

2 - آگاهی منافقان به اطلاع خداوند بر اسرار قلبشان

یحذر المنفقون أن تنزل علیهم سورة تنبئهم بما فی قلوبهم

شک نیست که ترس منافقان مبتنی بر مقدماتی است که از جمله آن مقدمات، آگاهی آنان است به اینکه خداوند بر اسرار آدمی آگاه و عالم است.

39- آمرزش منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 66 - 7،10

7 - اعلام امکان بخشیده شدن برخی از منافقان از سوی خداوند و وعده عذاب و کیفر حتمی برای برخی دیگر از آنان

إن نعف عن طائفة منکم نعذب طائفة

10 - اعلام امکان بخشیده شدن برخی از منافقان از سوی خداوند ، به دلیل مداومت نداشتن آنان بر ارتکاب جرایم

إن نعف عن طائفة منکم نعذب طائفة بأنهم کانوا مجرمین

از اینکه خداوند علت بخشیده نشدن عده ای از منافقان را، استمرار آنان بر جرم بیان کرده، استفاده می شود که بخشیده شدن گروه دیگر، به دلیل مداومت نداشتن آنان بر ارتکاب جرایم است.

40- آمرزش منافقان پیرو

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 67 - 8

8 - امکان عفو عناصر غیر اصلی و خط گیرنده نفاق و غیر قابل بخشش بودن جرم عناصر اصلی و خط دهنده *

إن نعف عن طائفة . .. نعذب طائفة ... بعضهم من بعض

«بعضهم من بعض» تحت تأثیر بودن برخی از منافقان از برخی دیگر را افاده می کند و نیز این آیه تفسیر آیه قبل می باشد و علت عفو گروهی و کیفر گروهی دیگر را بیان می نماید.

41- آواره سازی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 61 - 1

1 - تداوم تعرض به زنان مسلمان ، از سوی منافقان ، باعث اجرای حکمی سخت درباره آنان و آواره شدن شان همراه با لعن خدا می شد .

لئن لم ینته المنفقون . .. لنغرینّک بهم ثمّ لایجاورونک فیها إلاّ قلیلاً. ملعونین

«ملعونین» حال برای ضمیر فاعلی «لایجاورون» است.

42- آواره سازی منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 60 - 19

19 - در صورتی که منافقان و بیماردلان و شایعه پراکنان ، در مدینه ، به کار های خلاف خود ادامه می دادند ، چنان مورد قهر پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرار می گرفتند که مجبور به ترک مدینه می شدند .

لنغرینّک بهم ثمّ لایجاورونک فیها إلاّ قلیلاً

«لایجاورونک فیها إلاّ قلیلاً» کنایه از آوارگی و در به دری است. لازم به ذکر است که «قلیلاً» صفت مفعول مطلق محذوف (جوار) است.

43- ابتلای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 77 - 2

2 - ابتلای قلب منافقان عهدشکن و بخیل به نفاقی مزمن ، کیفر خداوند برای آنان

فأعقبهم نفاقاً فی قلوبهم

برداشت فوق بر این اساس است که ضمیر در «أعقب» به «اللّه» در فراز پیشین بازگردد; یعنی، خداوند منافقان را در پی شکستن عهدشان با او و امتناع ورزیدن از پرداخت زکات، به نفاق مزمنی گرفتار کرد که تا روز قیامت از آن رهایی نخواهند یافت.

44- اتحاد ظاهری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 14 - 11

11 - جبهه کفر و نفاق ، به ظاهر مجتمع و متحد ; اما در درون ، آکنده از تشتت و تفرقه

تحسبهم جمیعًا و قلوبهم شتّی

45- اتحاد ظاهری منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 14 - 13

13 - فروپاشی اتحاد منافقان و یهودیان ، پس از غزوه بنی نضیر ، به رغم ظاهر متحد آنان *

تحسبهم جمیعًا و قلوبهم شتّی

احتمال می رود که جملات آیه شریفه، حکایت از آینده داشته باشد; بدین معنا که از تحولات پس از غزوه بنی نضیر خبر می دهد و از آن جمله در هم ریختن اتحاد میان منافقان و یهود قبل از غزوه بنی نضیر است.

46- اتحاد منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 22 - 9

9 - اخبار خداوند از سر و سِرّ منافقان با یهود بنی نضیر ، نمودی از علم وی به غیب و شهود

علم الغیب و الشهدة

با توجه به این که بخش قابل توجهی از سوره درباره غزوه بنی نضیر می باشد، آیات پایانی می تواند نظر به مطالب یاد شده، از جمله رابطه منافقان و یهود داشته باشد.

47- اتحاد منافقان مدینه با یهود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 18 - 6

6 - منافقان مدینه ، در جبهه بندی سیاسی ، در جبهه یهود بودند .

و القائلین لإخونهم

بنابراین احتمال که مراد از «القائلین» یهود و مرجع ضمیر در «إخوانهم» منافقان باشد، معلوم می شود که منافقان، در جبهه یهود و برادران سیاسی آنان بودند.

48- اتکای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 74 - 29

29 - اتکا و دلبستگی منافقان به حامیان و هواداران خود ، در مواضع کفرآمیز و توطئه علیه اسلام و مسلمانان

و ما لهم فی الأرض من ولیّ و لانصیر

تهدید خداوند به اینکه منافقان، هیچ یاور و حامیی نخواهند داشت، نشانگر ذهنیت غلط آنان در اتکا به حامیان خویش است که خداوند این ذهنیت را مردود شمرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 14 - 5

5 - اهل کفر و نفاق ، تنها متکی بر موانع و استحکامات فیزیکی و مادی در جنگ و نبرد

لایقتلونکم جمیعًا إلاّ فی قرًی محصّنة أو من وراء جدر

در صورتی که فاعل در «لایقاتلونکم. ..» کافران و منافقان باشند، به دست می آید که اهل کفر و نفاق، هیچ انگیزه معنوی برای حرکت های خود ندارند و تنها اطمینان از استحکامات مادی است که به آنان جرئت مبارزه می دهد.

49- اجابت دعای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 76 - 2

2 - اجابت درخواست منافقان از سوی خداوند ، در زمینه اعطای مال و ثروت به آنان

فلما ءاتیهم من فضله

50- اجازه خواهی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 13 - 18

18 - وحی ، نیات منافقان را در رخصت خواهی شان از پیامبر (صلی الله علیه و آله) آشکار کرد .

و إذ قالت طائفة منهم یأهل یثرب لامقام لکم . .. و یستئذن ... إن یریدون إلاّ فرار

51- اجتناب از اذیت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 48 - 7

7 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف به ترک اذیت و آزار منافقان و کافران بود . *

و دَعْ أذیهم

برداشت بالا، بنابراین اساس است که اضافه «أذی» به «هم» اضافه مصدر به فاعل اش باشد.

52- اجتناب از منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 81 - 9

9 - اعراض و بی اعتنایی به مسلمانان توطئه گر و دو رو ، توصیه و فرمان خداوند به پیامبر خویش

و یقولون طاعة . .. فاعرض عنهم

53- اجتناب منافقان مدینه از دفاع

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 14 - 3

3 - منافقان شرکت کننده در غزوه احزاب ، در صورت حضور در داخل خانه هایشان و هجوم دشمن ، از آن دفاع نمی کردند .

یقولون إنّ بیوتنا عورة . .. و لو دخلت علیهم من أقطارها ثمّ سئلوا الفتنة لأتوها

54- احتضار منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 55 - 13

13 - حسرت منافقان برای از دست دادن اموال و فرزندان خویش به هنگام مرگ

فلا تعجبک أمولهم و لا أولدهم . .. لیعذبهم ... و تزهق أنفسهم

«زهوق نفس» به معنای خروج جان بر اثر تأسف و حسرت است. (مفردات راغب).

55- احکام منافقان پس از غزوه تبوک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 84 - 1

1 - نهی شدن پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای همیشه ، از نمازگزاردن بر جنازه منافقان و دعا کردن برای آنها بعد از جنگ تبوک

و لاتصل علی أحد منهم مات أبداً

56- احکام منافقان قبل از غزوه تبوک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 84 - 2

2 - ممنوع نبودن پیامبر (صلی الله علیه و آله) از نمازگزاردن بر جنازه منافقان و حضور یافتن بر قبر آنها ، تا قبل از جنگ تبوک

و لاتصل علی أحد منهم مات

با توجه به سیاق آیات، که پس از جنگ تبوک نازل شده است، برداشت فوق به دست می آید.

57- اختلاف افکنی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 107 - 1،6

1 - اقدام منافقان به ساختن مسجدی برای هدف های زیانبار و کفرآمیز و تفرقه افکن میان مؤمنان

اتخذوا مسجداً ضراراً و کفراً و تفریقاً بین المؤمنین

6 - ترویج کفر ، تفرقه افکنی و تجمع بخشیدن به دشمنان خدا و رسول ، مهمترین اهداف زیانبار منافقان از ساختن مسجد ضرار

مسجداً ضراراً و کفراً و تفریقاً بین المؤمنین و إرصاداً

قید «ضراراً» می تواند هدف کلی و عام منافقان و «کفراً و تفریقاً . .. إرصاداً» بیانگر بارزترین نمودهای آن هدف کلی باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 109 - 13

13 - منافقان ، زیان زننده به جامعه اسلامی ، مروج کفر ، تفرقه افکن میان مؤمنان ، ظالم و دوزخی اند .

اتخذوا مسجداً ضراراً و کفراً و تفریقاً . .. و إرصاداً ... فانهار به فی نار جهنم

58- اختلاف باطنی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 14 - 11

11 - جبهه کفر و نفاق ، به ظاهر مجتمع و متحد ; اما در درون ، آکنده از تشتت و تفرقه

تحسبهم جمیعًا و قلوبهم شتّی

59- اختلاف منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 14 - 9

9 - جبهه کفر و نفاق ، درگیر تعارضات سخت و دشوار میان خویش

بأسهم بینهم شدید تحسبهم جمیعًا و قلوبهم شتّی

برداشت بالا، بر پایه این احتمال است که ضمایر «هم» به کافران و منافقان بازگردد.

60- اخلالگری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 168 - 8،9

8 - تبلیغات اخلالگرانه منافقان پس از نبرد احد

لو اطاعونا ما قتلوا

9 - اشکال تراشی و اخلال گری ، از ترفند های منافقان پس از روی نمودن مشکلات و سختی ها به جامعه ایمانی برای تحکیم موقعیّت خویش

لو اطاعونا ما قتلوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 61 - 8

8 - تلاش پیگیر منافقان در مقابله با پیامبر (صلی الله علیه و آله) و بازداشتن مردم از مراجعه به او

رایت المنافقین یصدّون عنک صدوداً

فعل مضارع «یصدّون» دلالت بر استمرار دارد. قابل ذکر است که در برداشت فوق «یصدّون» فعل متعدّی و مفعول آن «النّاس» گرفته شده است ; در این صورت «یصدّون» به معنی «یمنعون» خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 48 - 1،5

1 - فتنه انگیزی و کارشکنی همیشگی منافقان ، علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اسلام در جبهه های نبرد

لقد ابتغوا الفتنة من قبل

5 - منافقان ، تلاش تخریب گرانه خود را تا مرحله غلبه حق و پیروزی قطعی جبهه اسلام ، ادامه می دهند .

لقد ابتغوا الفتنة . .. حتی جاء الحق و ظهر أمر اللّه و هم کرهون

61- اخلالگری منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 81 - 9

9 - اخلالگری منافقان صدر اسلام ، در بسیج برای جنگ تبوک

لاتنفروا فی الحر

62- ادعاهای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 11 - 4،5

4 - منافقان ، خویشتن را مردمی اصلاح طلب می شمرند .

قالوا إنما نحن مصلحون

5 - منافقان بر اثر بیماریِ دل و اندیشه ، فسادگری های خویش را اصلاح طلبی قلمداد می کنند .

فی قلوبهم مرض . .. قالوا إنما نحن مصلحون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 12 - 3

3 - منافقان ، مفسدانی مدعی اصلاح گری

إنما نحن مصلحون. ألا إنهم هم المفسدون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 205 - 2،3

2 - داعیه اصلاح طلبی منافقان پیش از حاکمیّت ، و فساد آنان پس از رسیدن به حکومت

و من الناس من یعجبک . .. و اذا تولی سعی فی الارض لیفسد فیها

3 - داعیه اصلاح طلبی منافقان هنگام برخورد با پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، و تلاش آنان در جهت فساد پس از بازگشت از محضر او *

و من الناس من یعجبک . .. و اذا تولی سعی فی الأرض

بنابراینکه «اذا تولّی»، به معنای بازگشت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 62 - 10،11

10 - ادعای نیکوکاری ، مُدارا و صلح جویی ، توجیه ناروای منافقان در مورد مراجعه به حکم طاغوتی

یریدون ان یتحاکموا الی الطّاغوت . .. ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً

11 - ادعای نیکوکاری و صلح جویی از شگرد های منافقان

ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 55 - 14

14 - منافقان ، علی رغم ادعای ایمان ، در حال کفر می میرند .

و تزهق أنفسهم و هم کفرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 83 - 3

3 - تظاهر به آمادگی برای جهاد و فداکاری ، پس از پایان یافتن دشواری های نبرد ، خصلتی است منافقانه .

فإن رجعک اللّه إلی طائفة منهم فاستئذنوک للخروج

63- ادعاهای منافقان صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 47 - 1،2،3،5

1 - منافقان صدراسلام ، مدعی ایمان به خدا و رسول بودند .

و یقولون ءامنّا باللّه و بالرسول

به گفته مفسران، آیه شریفه و چند آیه بعد، درباره منافقان است و این را موضوعات طرح شده در این آیات و آهنگ و شأن نزول آنها، تأیید می کند.

2 - منافقان صدراسلام ، مدعی اطاعت و فرمان بری از خدا و رسول بودند .

و یقولون ءامنّا باللّه و بالرسول و أطعنا

3 - اصرار و تأکید منافقان صدراسلام ، بر صداقت خویش در ایمان به خدا و رسول و فرمان بری از ایشان

و یقولون ءامنّا باللّه و بالرسول و أطعنا

مدن فعل مضارع (یقولون) - که دال بر استمرار است - و نیز تکرار «با» در «باللّه» و «بالرسول» و تصریح بر فرمان بری و اطاعت، همگی حاکی از اصرار و تأکید فراوان منافقان بر صحت ادعا خویش است.

5 - دسته ای از منافقان صدراسلام ، علی رغم اظهارات أکیدشان مبنی بر فرمان بری ایمان داشتن به خدا و رسول او ، از ایشان روی برتافته و نافرمانی کردند .

و یقولون ءامنّا باللّه . .. ثمّ یتولّی فریق منهم من بعد ذلک

64- ادعای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 85 - 13

13 - منافقان ، علی رغم اظهار ایمان ، در حال کفر می میرند .

و تزهق أنفسهم و هم کفرون

65- اذیتهای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 61 - 1،3،17

1 - پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) ، مورد آزار و اذیت مستمر برخی از منافقان

و منهم الذین یؤذون النبی

«من» در «منهم» برای تبعیض و فعل مضارع «یؤذون» مفید استمرار است ; یعنی، برخی از منافقان پیوسته پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را مورد اذیت قرار داده و باعث رنجش خاطر آن حضرت می شدند.

3 - معرفی پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به عنوان فردی ساده و خوش باور نمونه ای از اذیت های منافقان نسبت به آن حضرت

الذین یؤذون النبی و یقولون هو أذن

«اُذُن» به کسی گفته می شود که به هر سخنی گوش فرا دهد و زود باور کند ; یعنی، ساده و خوش باور باشد. گفتنی است که برداشت فوق بر این اساس است که جمله «یقولون هو أذن» برای بیان مورد و نمونه ای باشد که منافقان، پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به آن متهم کرده و باعث رنجش خاطر آن حضرت می شدند.

17 - از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) روایت شده که ضمن یک خطبه طولانی فرمود : « سمونی اذناً و زعموا انّی کذلک لکثرة ملازمته [ علی ( ع ) ] ایای و اقبالی علیه حتی انزل اللّه عز و جل فی ذلک قرآناً « و مهم الذین یؤذون النبی و یقولون هو اذن . . . » ;

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 48 - 4،9

4 - کافران و منافقان ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را مورد آزار و اذیت قرار می دادند .

و دَعْ أذیهم

9 - توکل بر خداوند در مقابل آزار و اذیت های کافران و منافقان ، نقشی کارساز دارد .

و دَعْ أذیهم و توکّل علی اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 57 - 5

5 - منافقان و کافران آزاردهنده رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ، مورد لعن خدایند .

و لاتطع الکفرین و المنفقین و دَعْ أذیهم . .. إنّ الذین یؤذون ... و رسوله لعنهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 8 - 1،2

1 - نجوا های منافقان ، از حرکت های آزاردهنده آنان علیه مسلمانان

ألم تر إلی الذین نهوا عن النجوی

مفسران برآنند که این بخش از آیات، مربوط به منافقان و یکی از حرکات موذیانه آنان علیه مسلمانان (نجوا و درگوشی سخن گفتن) است.

2 - منافقان ، از نجوا های آزاردهنده شان نهی و از آنان خواسته شده بود تا از آن کار زشت دست بکشید .

ألم تر إلی الذین نهوا عن النجوی

66- اذیتهای منافقان به زنان مؤمن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 61 - 1،4

1 - تداوم تعرض به زنان مسلمان ، از سوی منافقان ، باعث اجرای حکمی سخت درباره آنان و آواره شدن شان همراه با لعن خدا می شد .

لئن لم ینته المنفقون . .. لنغرینّک بهم ثمّ لایجاورونک فیها إلاّ قلیلاً. ملعونین

«ملعونین» حال برای ضمیر فاعلی «لایجاورون» است.

4 - منافقان آزاردهنده زنان مسلمان ، در صورت تداوم کردار زشت خود ، مهدورالدم بوده و در هر کجا که یافته شوند ، باید به قتل برسند .

لئن لم ینته المنفقون . .. لنغرینّک بهم ... أینما ثقفوا أُخذوا و قتّلوا تقتیلاً

«ثقف» (مصدر «ثقفوا») به معنای «مهارت در درک و انجام دادن کار» است (مفردات راغب). در آیه، این واژه به معنای «به دست آوردن و دستیازی» استعمال شده است.

67- اذیتهای منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 20 - 3

3 - اذیت و آزار زبانی مسلمانان ، در غزوه احزاب ، از سوی منافقان ، ناشی از این بود که می پنداشتند احزاب متّحد ، نرفته اند و در اطراف مدینه خواهند ماند .

سلقوکم بألسنة حداد . .. یحسبون الأحزاب لم یذهبوا

بنابراین احتمال که «یحسبون. ..» حال برای ضمیر فاعلی «سلقوا» باشد، نکته یاد شده فهمیده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 60 - 1،2

1 - هشدار شدید خداوند ، به منافقان مدینه ، برای پرهیز از آزار و اذیت زنان مسلمان

لئن لم ینته المنفقون . .. لنغرینّک بهم

مفعول فعل «ینته» ذکر نشده و به قرینه آیه پیش; می تواند آزار و اذیتی باشد که درباره زنان مسلمان روا داشته می شد. لازم به ذکر است که مصدر ثلاثی «نغرینّ»، «غراء» است و «غری به» در لغت به معنای «الصاق و چسباندن» است (مفردات راغب). این واژه در آیه، کنایه از تسلط همه جانبه و سخت و گریزناپذیر است.

2 - منافقان ، در مدینه ، فعال بودند و زنان مسلمان را مورد تعرض و مزاحمت قرار می دادند .

لئن لم ینته المنفقون . .. لنغرینّک

68- ارتداد منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 66 - 4

4 - منافقان صدر اسلام ، گروهی بودند که در آغاز به اسلام ایمان آوردند ولی بعداً به کفر گرویده و مرتد شدند .

لا تعتذروا قد کفرتم بعد إیمنکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 3 - 3

3 - منافقان صدراسلام ، عناصری مرتد بودند ( ابتدا ایمان آوردند و سپس کفر ورزیدند ) .

ذلک بأنّهم ءامنوا ثمّ کفروا

69- ارتداد منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 14 - 1

1 - در صورت ورود احزاب متّحد از نواحی و اطراف به خانه های منافقان در مدینه و درخواست اظهار شرک ، آنان ، با ایشان همسویی می کردند .

و لو دخلت علیهم من أقطارها ثمّ سئلوا الفتنة لأتوها و ما تلبّثوا بها إلاّ یسیرًا

نایب فاعل فعل «دخلت» می تواند «بیوت» و می تواند «یثرب» باشد. برداشت یاد شده، براساس احتمال نخست است. لازم به ذکر است که «اقطار» جمع «قطر» است که به معنای جانب است (مفردات راغب). مراد از «الفتنة» به قرینه مقام، شرک است.

70- ارزشگذاری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 168 - 6

6 - سرزنش شدن منافقان به خاطر ترک حمایت از پیکارگران احد ، علی رغم ادعای برادری با آنان

الّذین قالوا لاخوانهم وقعدوا

جمله «وقعدوا» حالیّه است و اشاره دارد به اینکه منافقان با وجود ادعای برادری با مسلمانان از شرکت در جنگ و حمایت آنان سر باز زدند. گفتنی است که «لاخوانهم» در برداشت فوق به معنای برادران دینی گرفته شده است.

71- ازدیاد بیماری قلب منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 10 - 2

2 - خداوند ، افزایش دهنده بیماری در دل و جان منافقان

فزادهم اللّه مرضاً

72- ازدیاد پلیدی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 125 - 1

1 - افزایش پلیدی منافقان بیماردل ، پس از نزول آیه های قرآن و شنیدن آن

و إذا ما أنزلت سورة . .. و أما الذین فی قلوبهم مرض فزادتهم رجساً إلی رجسهم

73- ازدیاد سرگردانی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 15 - 4،5

4 - طغیانگری و سرگردانی اهل نفاق ، همچنان رو به افزایش و فزونی است .

و یمدّهم فی طغینهم یعمهون

«مَدّ» (مصدر «یَمُدّ») به معنای افزودن و نیز به معنای مهلت دادن، آمده است. برداشت فوق با توجه به معنای اول، استفاده شده است.

5 - افزایش تحیّر و طغیان اهل نفاق ، کیفری است از جانب خدا برای آنان

یمدّهم فی طغینهم یعمهون

74- ازدیاد طغیان منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 15 - 4،5

4 - طغیانگری و سرگردانی اهل نفاق ، همچنان رو به افزایش و فزونی است .

و یمدّهم فی طغینهم یعمهون

«مَدّ» (مصدر «یَمُدّ») به معنای افزودن و نیز به معنای مهلت دادن، آمده است. برداشت فوق با توجه به معنای اول، استفاده شده است.

5 - افزایش تحیّر و طغیان اهل نفاق ، کیفری است از جانب خدا برای آنان

یمدّهم فی طغینهم یعمهون

75- استغفار برای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 80 - 1

1 - اعلام قطعیت عذاب الهی برای منافقان استهزاگر و عدم تأثیر استغفار مکرر ( هفتاد بار ) پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای آنان

و لهم عذاب ألیم. استغفر لهم أو لاتستغفر لهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 5 - 3

3 - پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) در صورت توبه کردن منافقان ، برای آنان از پیشگاه خداوند درخواست مغفرت می نمود .

و إذا قیل لهم تعالوا یستغفر لکم رسول اللّه

«یستغفر لکم. ..» جواب برای شرط مقدر است; یعنی، «إن تتعالوا یستغفر لکم رسول اللّه»، (اگر از خطاهای گذشته خود توبه کنید، رسول خدا برای شما طلب مغفرت خواهد کرد).

76- استکبار منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 5 - 9

9 - استکبار و خودبرتربینی ، از خصلت های عناصر نفاق پیشه

و هم مستکبرون

77- استمداد از منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 90 - 4

4 - جواز دوستی و یاری خواستن از منافقان و کافران پناهنده ، به همپیمانان مسلمانان *

و لا تتخذوا منهم ولیّاً و لا نصیرا. الّا الّذین یصلون الی قوم بینکم و بینهم میثا

در برداشت فوق احتمال داده شده که «الّا الّذین یصلون . .. » استثنا از حکمی است که در جمله «و لا تتخذوا منهم ولیّاً و لا نصیرا» بیان شده است.

78- استمهال منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 13 - 8،10

8 - مهلت خواهی منافقان از مؤمنان در قیامت ، برای برگرفتن مقداری از نور ایشان

یوم یقول المنفقون . .. انظرونا نقتبس من نورکم

ماده «نظر» هرگاه بدون واسطه متعدی شود، به معنای انتظار کشیدن و مهلت دادن خواهد بود. بنابراین «انظرونا»; یعنی، انتظار ما را بکشید و ما را مهلت دهید. «قبس» (مبدأ اشتقاق «نقتبس») به شعله ای از یک آتش گفته می شود. بنابراین «نقتبس من نورکم»; یعنی، تا شعله ای از نور شما برگیریم.

10 - پاسخ استهزاآمیز فرشتگان به منافقان در قیامت ، در قبال مهلت خواهی آنان از مؤمنان برای کسب نور

یوم یقول المنفقون . .. نقتبس من نورکم قیل ارجعوا وراءکم فالتمسوا نورًا

امر در «ارجعوا ورائکم» امر تهکمی و استهزایی است; زیرا در پشت سر منافقان نوری وجود ندارد تا آنان برگردند و از آن برگیرند. گفتنی است که در این که گوینده «ارجعوا ورائکم» کیست، چند دیدگاه وجود دارد. آنچه در برداشت بالا آمده، منطبق با یکی از آنها است.

79- استهزاگری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 69 - 10

10 - بذله گویی منافقان و کافران و استهزای آنان به ارزش های الهی ، کار مستمرشان در طول تاریخ

کالذین من قبلکم . .. و خضتم کالذی خاضوا

در «آیه 56» از قول منافقان نقل شده است: «إنما کنا نخوض و نلعب»; خداوند در این آیه می فرماید «خضتم کالذی خاضوا» ; یعنی، روش شما در پیشینیان شما نیز وجود داشته است.

80- استهزاهای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 68 - 9

9 - منافقان استهزاکننده خدا ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) و آیات الهی ، مورد استهزای خداوند

قل أباللّه و ءایته و رسوله کنتم تستهزءون . .. وعد اللّه المنفقین ... نار جهنم خل

به کار رفتن کلمه «وعد» به جای وعید و نیز تعبیر «هی حسبهم» افاده نوعی استهزا دارد که می تواند پاسخ مناسبی به استهزای منافقان نسبت به خدا و . .. باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 79 - 5،6،7،8،11

5 - تمسخر و ریشخند منافقان صدر اسلام نسبت به مؤمنان ایثارگر تهیدست

و الذین لایجدون إلا جهدهم فیسخرون منهم

6 - منافقان ، خود بخیلند و انفاق دیگران را هم به استهزا می گیرند .

فلما ءاتیهم من فضله بخلوا به . .. الذین یلمزون المطوّعین من المؤمنین

7 - طعنه زدن به مؤمنان انفاقگر و استهزای آنان ، از خصلت منافقان است .

الذین یلمزون المطوّعین

8 - استهزای الهی نسبت به منافقانی که مؤمنان انفاقگر و ایثار کننده را طعن زده و استهزا می کردند .

سخر اللّه منهم

11 - حمایت و دلجویی خداوند از مؤمنان انفاق کننده و ایثارگر ، در برابر تمسخر منافقان

سخر اللّه منهم و لهم عذاب ألیم

81- استهزاهای منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 79 - 1

1 - طعن و خرده گیری منافقان صدر اسلام ، از مؤمنانی که از سر میل و رغبت و بیش از مقدار واجب ، انفاق می کردند .

الذین یلمزون المطوّعین من المؤمنین . .. فیسخرون منهم

«لمز» (مصدر یلمزون) به معنای عیب جویی، خرده گیری و طعن است و «سخرة» و «سخریة» (مصدر یسخرون) به معنای استهزا و ریشخند می باشد.

82- استهزاهای منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 63 - 5

5 - منافقان و بیماردلان مدینه ، با طرح پرسش هایی از امور غیبی ، مانند « زمان وقوع قیامت » ، در صدد استهزای پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودند .

لئن لم ینته المنفقون و الذین فی قلوبهم مرض . .. یسئلک الناس عن الساعة

بنابراین که «ال» در «الناس» عهد ذکری باشد و به منافقان و بیماردلان در آیه شصت برگردد، نکته بالا، قابل استفاده است.

83- استهزای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 14 - 6

6 - استهزای مسلمانان و به تمسخر گرفتن جامعه ایمانی ، هدف منافقان در تظاهر به اسلام

قالوا ءامنا . .. إنما نحن مستهزءون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 15 - 1،2،8

1 - خداوند با خوار و حقیر ساختن منافقان ، آنان را به استهزا خواهد گرفت .

اللّه یستهزئ بهم

«استهزاء» به معنای تمسخر کردن، است و هدف از آن خوار ساختن و حقیر کردن کسی است که مورد استهزا قرار می گیرد.

2 - استهزای منافقان از سوی خدا ، کیفر تمسخر آنان نسبت به اسلام و جامعه ایمانی است .

إنما نحن مستهزءون. اللّه یستهزئ

آیه مورد بحث، بیانگر سزا و کیفر منافقان استهزا کننده است.

8 - مهلت دادن به منافقان در طغیانگری و سرگردانی ، استهزای خداوند نسبت به ایشان است .

اللّه یستهزئ بهم و یمدّهم فی طغینهم یعمهون

برداشت فوق بر اساس این احتمال است که: جمله «یمدّهم . ..» تفسیر وبیان جمله «اللّه یستهزئ بهم» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 17 - 10

10 - ر ها کردن منافقان در ظلمت و گمراهی پس از روشنایی گذرا ، استهزای خداوند نسبت به آنهاست .

اللّه یستهزئ بهم . .. فلمّا أضاءت ما حوله ذهب اللّه بنورهم

جمله «فلمّا أضاءت ما حوله . ..» می تواند توضیحی در قالب مثل برای «اللّه یستهزئ بهم و یمدّهم ...» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 138 - 3

3 - منافقان ، مورد تمسخر و استهزای خدایند .

بشر المنفقین بانّ لهم عذاباً ألیماً

هدف از به کاربردن بشارت در خبر دادن از عذاب، استهزاست.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 64 - 9

9 - استهزای منافقان نسبت به اسلام و پیامبر (صلی الله علیه و آله)

یحذر المنفقون . .. قل استهزءوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 68 - 9

9 - منافقان استهزاکننده خدا ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) و آیات الهی ، مورد استهزای خداوند

قل أباللّه و ءایته و رسوله کنتم تستهزءون . .. وعد اللّه المنفقین ... نار جهنم خل

به کار رفتن کلمه «وعد» به جای وعید و نیز تعبیر «هی حسبهم» افاده نوعی استهزا دارد که می تواند پاسخ مناسبی به استهزای منافقان نسبت به خدا و . .. باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 79 - 8

8 - استهزای الهی نسبت به منافقانی که مؤمنان انفاقگر و ایثار کننده را طعن زده و استهزا می کردند .

سخر اللّه منهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 124 - 1

1 - برخورد استهزاآمیز منافقان در برابر آیات الهی قرآن ، به هنگام نزول سوره ای از آن

و إذا ما أنزلت سورة فمنهم من یقول أیّکم زادته هذه إیمناً

ضمیر «منهم» به منافقان برمی گردد و استفهام در «أیکم زادته . .. » استفهام انکاری است، انکار تأثیرگذاری قرآن، بیانگر تحقیر آیات الهی و به استهزا گرفتن آن می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 13 - 10

10 - پاسخ استهزاآمیز فرشتگان به منافقان در قیامت ، در قبال مهلت خواهی آنان از مؤمنان برای کسب نور

یوم یقول المنفقون . .. نقتبس من نورکم قیل ارجعوا وراءکم فالتمسوا نورًا

امر در «ارجعوا ورائکم» امر تهکمی و استهزایی است; زیرا در پشت سر منافقان نوری وجود ندارد تا آنان برگردند و از آن برگیرند. گفتنی است که در این که گوینده «ارجعوا ورائکم» کیست، چند دیدگاه وجود دارد. آنچه در برداشت بالا آمده، منطبق با یکی از آنها است.

84- استیذان منافقان از محمد (صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 49 - 1

1 - اذن طلبی برخی منافقان برای نرفتن به جنگ تبوک ، به بهانه گرفتار شدن به فتنه و گناه

و منهم من یقول ائذن لی و لاتفتنی

در شأن نزول آیه آورده اند که: یکی از منافقان به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) گفت: «یا رسول اللّه ائذن لی و لاتفتنی ببنات الأصغر فإنی أخاف أن أفتتن بهن»; یعنی، ای رسول خدا! به من اذن بده تا در جنگ شرکت نکنم . .. چون، می ترسم مفتون دخترکان رومی گردم و به گناه بیفتم. (مجمع البیان، ذیل آیه)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 83 - 1

1 - خبر دادن خداوند از امکان اجازه خواستن منافقان متخلف از جنگ ، برای شرکت جستن در جنگ های آینده

فإن رجعک اللّه إلی طائفة منهم فاستئذنوک للخروج

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 86 - 5

5 - رخصت خواستن منافقان توانگر از پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای شرکت نکردن در جنگ ، به مجرد فرمان الهی به جهاد

أن ءامنوا باللّه و جهدوا مع رسوله استئذنک

85- اسرار منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 63 - 1

1 - خداوند ، آگاه به اسرار درونی منافقان

اولئک الّذین یعلم اللّه ما فی قلوبهم

86- اسلام ستیزی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 107 - 7

7 - آسیب رساندن به جامعه اسلامی ، در رأس آرمان ها و اهداف منافقان و کافران

اتخذوا مسجداً ضراراً و کفراً

برداشت فوق با توجه به این است که در رأس همه اهداف «ضراراً» مطرح شده است.

87- اسلام ستیزی منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 67 - 2

2 - همگونی زنان و مردان منافق صدر اسلام ، در مواضع ضد اسلامی و برخورد با مسلمانان

المنفقون و المنفقت بعضهم من بعض یأمرون بالمنکر

88- اسلام منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 104 - 15

15 - « عن جمیل قال کان الطیار یقول لی . . . فدخلت انا و هو علی ابی عبداللّه ( ع ) فقال الطیار : جعلت فداک أرأیت ما ندب اللّه عز و جل إلیه المؤمنین من قوله « یا أیها الذین آمنوا » اَدَخل فی ذلک المنافقون معهم ؟ قال : نعم و الضلّال و کل من أقر بالدعوة الظاهرة . . . ;

جمیل می گوید: من و طیار وارد بر امام صادق (ع) شدیم، طیار به آن حضرت عرض نمود: فدایت شوم، آیا منافقین مشمول خطاب «یا أیها الذین آمنوا» هستند؟ امام فرمود: بله، حتی گمراهان و هر کس دعوت آشکار اسلام را پذیرفته، داخل این آیه می شود . ..».

89- اسلام منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 66 - 4

4 - منافقان صدر اسلام ، گروهی بودند که در آغاز به اسلام ایمان آوردند ولی بعداً به کفر گرویده و مرتد شدند .

لا تعتذروا قد کفرتم بعد إیمنکم

90- اصرار منافقان صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 47 - 3

3 - اصرار و تأکید منافقان صدراسلام ، بر صداقت خویش در ایمان به خدا و رسول و فرمان بری از ایشان

و یقولون ءامنّا باللّه و بالرسول و أطعنا

مدن فعل مضارع (یقولون) - که دال بر استمرار است - و نیز تکرار «با» در «باللّه» و «بالرسول» و تصریح بر فرمان بری و اطاعت، همگی حاکی از اصرار و تأکید فراوان منافقان بر صحت ادعا خویش است.

91- اصلاح ناپذیری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 11 - 9

9 - فسادگری و اصلاح ناپذیری منافقان ، موجب گرفتار آمدن آنان به عذابی دردناک خواهد شد .

و لهم عذاب الیم بما کانوا . .. إذا قیل لهم لاتفسدوا فی الأرض

برداشت فوق مبتنی بر این است که: «إذا قیل» عطف بر «یکذبون» در آیه قبل باشد. بر این مبنا، مفاد جمله «إذا قیل ...» نیز همانند «یکذبون» بیانگر سبب گرفتاری منافقان به عذاب الیم است.

92- اضرار منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 109 - 13

13 - منافقان ، زیان زننده به جامعه اسلامی ، مروج کفر ، تفرقه افکن میان مؤمنان ، ظالم و دوزخی اند .

اتخذوا مسجداً ضراراً و کفراً و تفریقاً . .. و إرصاداً ... فانهار به فی نار جهنم

93- اضطراب منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 45 - 3

3 - متخلفان از جنگ تبوک ( منافقان ) ، گروهی بی ایمان ، سرگردان و گرفتار تردید و اضطراب بودند .

و ارتابت قلوبهم فهم فی ریبهم یترددون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 56 - 7

7 - منافقان ، گرفتار بیم و اضطراب درونی

و لکنهم قوم یفرقون

«فَرَق» (مصدر یفرقون) به معنای ترس و اضطراب شدید است ; یعنی، منافقان در ترس و اضطراب سختی به سر می برند، گفتنی است که آیه بعد، بیان تفصیلی همین جمله است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 57 - 6

6 - رنج و اضطراب منافقان در جامعه اسلامی ، با وجود داشتن مال و فرزند بسیار ، نمودی از عذاب دنیوی آنان *

فلا تعجبک أمولهم و لا أولدهم إنما یرید اللّه لیعذبهم بها فی الحیوة الدنیا . .. ل

برداشت فوق بدین احتمال است که بیان زندگی دشوار منافقان، نمودی از عذاب دنیوی آنان باشد که در آیات قبل ذکر شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 20 - 11

11- انسانِ منافق و سست ایمان ، ناتوان از پنهان داشتن همیشگی تزلزل درونی خویش

ینظرون إلیک نظر المغشیّ علیه من الموت

از این که انسانِ بیماردل سست ایمان، از آیات جهاد به وحشت می افتد و این نگرانی در سیمایش ظاهر می شود، مطلب بالا به دست می آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 8

8 - منافقان ، همواره در وحشت و اضطراب اند .

یحسبون کلّ صیحة علیهم

94- اضطراب منافقان مدینه در غزوه احزاب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 13 - 19

19 - منافقان ، پیشگامان تزلزل و اضطراب و فرار از غزوه احزاب بودند .

هنالک ابتلی . .. و زلزلوا زلزالاً ... و إذ یقول المنفقون ...إنّ بیوتنا عورة ...

95- اطلاع رسانی غلط منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 48 - 2،3

2 - تلاش منافقان در جهت وارونه جلوه دادن امور ، برای پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و قلبوا لک الأمور

3 - ضرورت هشیاری رهبران جامعه اسلامی ، در برابر ترفند ها و فتنه انگیزی های منافقان ( وارونه جلوه دادن امور و . . . )

و قلبوا لک الأمور

96- اظهار عجز منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 43 - 1،2

1 - عتاب محبت آمیز خدا به پیامبر (صلی الله علیه و آله) در پی اجازه دادن آن حضرت به برخی از مسلمانان ( منافقان ) برای شرکت نکردن در جنگ تبوک ، به مجرد اظهار ناتوانی آنان

عفا اللّه عنک لم أذنت لهم

2 - اجازه گرفتن بهانه جویان ( منافقان ) از پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، برای شرکت نکردن در جنگ تبوک با اظهار دروغین عجز و ناتوانی خود

لم أذنت لهم حتی یتبین لک

مقصود از «اذن» در آیه فوق - به قرینه آیه قبل (لو استطعنا . ..) و شأن نزولها - اذن دادن به کسانی است که از شرکت در جهاد، خود را معذور می دانستند.

97- اعتراض به منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 11 - 2

2 - اعمال ناپسند و مفسدانه منافقان عصرِ بعثت ، مورد اعتراض مسلمانان آن عصر

و إذا قیل لهم لاتفسدوا فی الأرض

98- اعتراض منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 168 - 7

7 - اعتراض و انتقاد منافقان از شرکت جستن مسلمانان در پیکار احد

لو اطاعونا ما قتلوا

99- اعراض از منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 63 - 16

16 - لزوم دوری جستن از منافقین مخالفت کننده با حکم خدا و رسول (صلی الله علیه و آله) ، به دلیل نگون بختی و گرفتاری ایشان به

عذاب الهی

و اذا قیل لهم تعالوا الی ما انزل اللّه و الی الرّسول . .. فاعرض عنهم

امام کاظم (ع) در بیان علت لزوم اعراض از منافقان فرمود: فقد سبقت علیهم کلمة الشّقاء و سبق لهم العذاب . .. .

---

کافی، ج 8، ص 184، ح 211 ; تفسیر برهان، ج 1، ص 387، ح 3 ; نورالثقلین، ج 1، ص 509، ح 368 ; تفسیر عیاشی، ج 1، ص 255، ح 183.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 88 - 8

8 - طرد و اضلال منافقان از سوی خدا ، دلیل لزوم طرد آنان از سوی تمامی مؤمنان است .

فما لکم فی المنافقین فئتین و اللّه ارکسهم بما کسبوا

جمله «و اللّه ارکسهم بما کسبوا»، حالیه است ; یعنی در حالی که خداوند آنها را وارونه و طرد کرده، چرا از آنان طرفداری می کنید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 48 - 6

6 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) در انجام رسالت الهی خویش ، نباید به سخنان و موضع گیری های کافران و منافقان اعتنا کند .

یأیّها النبیّ إنّا أرسلنک شهدًا و مبشّرًا . .. و لاتطع الکفرین و المنفقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 11

11 - اعتماد نکردن به منافقان و برحذر بودن از آنان ، توصیه الهی به مؤمنان

فاحذرهم

چنان که قبلاً گذشت، خطاب در «رأیت» و «تسمع» اختصاص به فردی خاص ندارد; بلکه شامل هر بیننده و شنونده ای می شود. خطاب در «احذرهم» نیز چنین است.

100- اعراض منافقان از ایمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 13 - 6

6 - منافقان ، با متهم ساختن اهل ایمان به بی خردی ، دعوت به ایمان را پذیرا نبودند .

قالوا أنؤمن کما ءامن السفهاء

101- اعراض منافقان از صالحان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 76 - 7

7 - بخل ورزی منافقان صدر اسلام از پرداخت صدقات ، روی گردانی از تعهد و اعراض از قرار گرفتن در صف صالحان بود .

و منهم من عهد اللّه . ... و تولوا و هم معرضون

102- اعطای مال به منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 76 - 2

2 - اجابت درخواست منافقان از سوی خداوند ، در زمینه اعطای مال و ثروت به آنان

فلما ءاتیهم من فضله

103- اعلان بی لیاقتی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 83 - 7

7 - اعلان عدم صلاحیت منافقان برای همراه شدن با پیامبر (صلی الله علیه و آله) جهت مقابله با دشمنان دین

فقل لن تخرجوا معی أبداً و لن تقتلوا معی عدواً

104- اغواپذیری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 26 - 3

3- تسلط شیطان بر روح منافقان ، معلول گرایش آنان به کافران و اظهار همدلی با ایشان

الشیطن سوّل لهم . .. ذلک بأنّهم قالوا... سنطیعکم

«ذلک» می تواند اشاره به تسلّط شیطان باشد که از آیه قبل (الشیطان سوّل لهم) استفاده می شود و تعبیر «بأنّهم. ..» در مقام تعلیل است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 20

20 - افتادن در دام فریب شیطان ، عامل بدبختی منافقان در آخرت

قالوا بلی و لکنّکم . .. و غرّکم باللّه الغرور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 19 - 1

1 - منافقان ، تحت اختیار شیطان و مقهور اراده او

استحوذ علیهم الشیطن

«استحواذ» به معنای چیره شدن است. ضمیر «علیهم»، در آیه شریفه، مربوط به اهل نفاق است; یعنی، شیطان بر آنان مستولی شده است.

105- اغواگری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 119 - 23

23 - کافران کینه توز و منافقان حیله گر شایسته نابودی

قل موتوا بغیظکم انّ اللّه علیم بذات الصدور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 16 - 1

1 - منافقان ، ایفاگران نقش شیطان در تزویر و وسوسه گری

کمثل الشیطن

با توجه به این که در آیات پیشین منافقان به عنوان وعده دهندگان به یهود و متخلفان از وعده خویش معرفی شده اند; این تمثیل متوجه آنان است.

106- اغواگری منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 16 - 2

2 - نقش منافقان مدینه ، در وسوسه گری و تحریک یهود بنی نضیر علیه اسلام

ألم تر إلی الذین نافقوا یقولون لإخونهم . .. کمثل الشیطن إذ قال للإنسن

107- افساد منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 11 - 1،2،3،5،7،9

1 - منافقان ، عناصری فسادگر و تباه کننده جامعه

و إذا قیل لهم لاتفسدوا فی الأرض

کلمه «فی الأرض» نشانگر این است که فسادگری منافقان محدود به خود و اطرافیانشان نبوده، بلکه فسادی است فراگیر و سرایت کننده به جامعه ای که در آن به سر می برند.

2 - اعمال ناپسند و مفسدانه منافقان عصرِ بعثت ، مورد اعتراض مسلمانان آن عصر

و إذا قیل لهم لاتفسدوا فی الأرض

3 - منافقان فسادپیشه ، حتی کمترین فسادگری را درباره خویش ، پذیرا نیستند .

قالوا إنّما نحن مصلحون

کلمه «إنما» دلالت بر حصر دارد و حصر در جمله مذکور به اصطلاح «حصر موصوف در صفت» است. بنابراین جمله «إنما نحن مصلحون»; یعنی: از ما جز کارهای صواب سر نمی زند و همه کارهای ما موجب اصلاح جامعه است.

5 - منافقان بر اثر بیماریِ دل و اندیشه ، فسادگری های خویش را اصلاح طلبی قلمداد می کنند .

فی قلوبهم مرض . .. قالوا إنما نحن مصلحون

7 - فسادگری و نصیحت ناپذیری منافقان ، برخاسته از بیمار دلی آنان است .

فی قلوبهم مرض . .. و إذا قیل لهم لاتفسدوا فی الأرض

9 - فسادگری و اصلاح ناپذیری منافقان ، موجب گرفتار آمدن آنان به عذابی دردناک خواهد شد .

و لهم عذاب الیم بما کانوا . .. إذا قیل لهم لاتفسدوا فی الأرض

برداشت فوق مبتنی بر این است که: «إذا قیل» عطف بر «یکذبون» در آیه قبل باشد. بر این مبنا، مفاد جمله «إذا قیل ...» نیز همانند «یکذبون» بیانگر سبب گرفتاری منافقان به عذاب الیم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 12 - 1،2،3،4،5،6،7

1 - منافقان ، مردمی فسادپیشه و تبهکارند .

ألا إنهم هم المفسدون

2 - منافقان ، سرچشمه و منشأ فساد ها و تبهکاری ها در جوامع دینی هستند .

ألا إنهم هم المفسدون

در آیاتی از قرآن غیر منافقان نیز فسادگر خوانده شده اند بنابراین حصر در جمله «ألا إنهم . ..»(تنها منافقان فسادگرند) حصر ادعایی است و اشاره به این معنا دارد که: فسادگری غیر منافقان در قیاس با منافقان چیزی به حساب نمی آید; و یا اینکه فساد دیگران نیز به گونه ای به نفاق و منافقان باز می گردد.

3 - منافقان ، مفسدانی مدعی اصلاح گری

إنما نحن مصلحون. ألا إنهم هم المفسدون

4 - منافقان ، بی خبر از فسادپیشگی و تبهکاری خویش

و لکن لایشعرون

5 - بیماردلی منافقان ، مانع از درک فسادگری خویش

فی قلوبهم مرض . .. ألا إنهم هم المفسدون و لکن لایشعرون

6 - اهل ایمان ، باید منافقان را همواره مفسده گر و تبهکار بدانند .

ألا إنهم هم المفسدون

بیان فسادگری منافقان با جمله اسمیه مقرون به حرف تنبیه (ألا = آگاه باشید) و نیز حرف تأکید (إنّ)، گویای این است که منافقان با دروغ پردازیها مسلمانهایی را به این پندار رسانده بودند که ایشان مردمی اصلاح طلب هستند. بنابراین می توان گفت از اهداف جمله «ألا» این است که: مسلمانان هرگز در مفسده گر بودنِ منافقان، تردید نکنند.

7 - لزوم هوشیاری مؤمنان در برابر فسادگری ها و تبهکاری های منافقان

ألا إنهم هم المفسدون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 204 - 11

11 - منافقان ، سرسخت ترین دشمن مسلمانان و اصلاح جامعه

و من الناس . .. و هو اَلَدُّ الخصام

«الخصام»، جمع خَصْم، به معنای دشمن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 205 - 1،2،3

1 - تلاش منافقان برای فساد در زمین و نابودی حرث و نسل ، در صورت به حکومت رسیدن

و اذا تولّی سعی فی الأرض . .. الحرث و النسل

بنابراینکه «تولّی»، به معنای حکومت باشد.

2 - داعیه اصلاح طلبی منافقان پیش از حاکمیّت ، و فساد آنان پس از رسیدن به حکومت

و من الناس من یعجبک . .. و اذا تولی سعی فی الارض لیفسد فیها

3 - داعیه اصلاح طلبی منافقان هنگام برخورد با پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، و تلاش آنان در جهت فساد پس از بازگشت از محضر او *

و من الناس من یعجبک . .. و اذا تولی سعی فی الأرض

بنابراینکه «اذا تولّی»، به معنای بازگشت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 47 - 1

1 - متخلفان جنگ تبوک ( منافقان ) ، در صورت شرکت در آن ، جز فساد و تباهی به بار نمی آوردند .

لو خرجوا فیکم ما زادوکم إلا خبالا

«خبال» به معنای فساد و تباهی است; یعنی، اگر منافقان برای جنگ بیرون می آمدند برای شما چیزی جز فساد و تباهی نمی افزودند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 22 - 7

7- اخبار خداوند از فسادگری و خویشاوندکشیِ عناصر سست ایمان منافق ، درصورت رسیدن به حکومت

فهل عسیتم إن تولّیتم أن تفسدوا فی الأرض و تقطّعوا أرحامکم

برداشت بالا بنابر این نکته است که «تولّیتم» از ماده «ولایت» و به معنای بر عهده گرفتن حاکمیت باشد و مخاطب آن بیماردلانی باشند که به دلیل سست ایمانی به هنگام فرمان جهاد، به وحشت افتاده و از آن طفره می روند.

108- افساد منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 60 - 19

19 - در صورتی که منافقان و بیماردلان و شایعه پراکنان ، در مدینه ، به کار های خلاف خود ادامه می دادند ، چنان مورد قهر پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرار می گرفتند که مجبور به ترک مدینه می شدند .

لنغرینّک بهم ثمّ لایجاورونک فیها إلاّ قلیلاً

«لایجاورونک فیها إلاّ قلیلاً» کنایه از آوارگی و در به دری است. لازم به ذکر است که «قلیلاً» صفت مفعول مطلق محذوف (جوار) است.

109- افشای توطئه منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 26 - 13

13- هشدار خداوند ، به افشای اسرار توطئه های پنهان منافقان

و اللّه یعلم إسرارهم

تذکّر به علم خداوند، در حقیقت هشداری است به منافقان تا گمان نکنند اسرارشان همیشه مخفی خواهد ماند.

110- افشای توطئه منافقان صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 11 - 7،8

7 - خداوند ، توطئه بدخواهان و منافقان علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) ( ماجرای افک ) را افشا کرد .

إنّ الذین جاءو بالإفک عصبة منکم لاتحسبوه شرًّا لکم بل هو خیر لکم

8 - توطئه « افک » ، در نهایت با افشا شدن نیت و انگیزه بدخواهان و برملا شدن چهره کریه آنان ، به نفع مسلمانان به پایان رسید .

إنّ الذین جاءو بالإفک . .. لاتحسبوه شرًّا لکم بل هو خیر لکم

111- افشای راز منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 64 - 1،4،8،11

1 - بیم و نگرانی منافقان صدر اسلام ، از افشای اسرارشان توسط وحی

یحذر المنفقون أن تنزل علیهم سورة تنبئهم بما فی قلوبهم

4 - فاش شدن نیات قلبی منافقان ، توسط وحی و قرآن *

یحذر المنفقون أن تنزل علیهم سورة تنبئهم بما فی قلوبهم

بیم منافقان، می تواند نشانگر افشاگریهای پیشین قرآن درباره آنان باشد.

8 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور موضع گیری در برابر منافقان و تهدید ایشان به افشای اسرارشان

یحذر المنفقون . .. قل استهزءوا إن اللّه مخرج ما تحذرون

11 - تأکید خداوند بر افشای حتمی اسرار خائنانه منافقان ، علی رغم خواست و تمایل آنان به کتمان آن

یحذر المنفقون . .. إن اللّه مخرج ما تحذرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 65 - 4،8

4 - خداوند از توجیه گری های آینده منافقان نسبت به عملکرد خائنانه شان پرده برداشت .

و لئن سألتهم لیقولن إنما کنا نخوض و نلعب

8 - بی شرمی منافقان و اصرار آنان بر دروغ پردازی و تزویر ، حتی پس از افشای اسرار درونی و توطئه های آنان

و لئن سألتهم لیقولن إنما کنا نخوض و نلعب قل أباللّه و ءایته و رسوله کنتم تستهزءو

جمله «قل أباللّه . .. » می تواند رد ادعای منافقان در مورد «نخوض و نلعب» باشد ; یعنی، آنان هنوز هم با این سخنان در مقام تزویرند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 66 - 1

1 - عذرخواهی منافقان صدر اسلام از عملکرد ناشایست خود ، پس از افشای اسرار خائنانه شان

لا تعتذروا قد کفرتم بعد إیمنکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 78 - 6

6 - هشدار خداوند به منافقان ، در رابطه با امکان افشای اسرار و سخنان پنهانی آنان

ألم یعلموا أن اللّه یعلم

در توضیح این برداشت می توان گفت که: تذکر خداوند به علم خویش بر اسرار و سخنان پنهانی منافقان، هشداری است به امکان افشای آنها.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 94 - 18

18 - تهدید متخلفان از جنگ و منافقان ، به رسوایی و افشای اسرارشان در آخرت از سوی خداوند

فینبئکم بما کنتم تعملون

112- افشای روابط منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 11 - 4

4 - افشاگری خداوند ، درباره عناصر نفاق پیشه و مرتبط با دشمن ( یهود بنی نضیر )

ألم تر إلی الذین نافقوا یقولون لإخونهم الذین کفروا

113- افشای کینه منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 29 - 1

1- هشدار الهی به منافقان ، نسبت به افشای کینه های نهانی آنان

أم حسب . .. أن لن یخرج اللّه أضغنهم

114- افشای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 204 - 13

13 - افشای چهره برخی منافقان برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، از سوی خداوند

و من الناس . .. و هو اَلَدُّ الخصام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 167 - 12،20

12 - شرکت نکردن منافقان در پیکار احد ، افشاگر چهره و موضع نفاق آلود ایشان

و لیعلم الّذین نافقوا و قیل لهم تعالوا . .. لو نعلم قتالاً لاتّبعناکم

جمله «و قیل لهم تعالوا . .. » توضیحی است برای جمله «و لیعلم الّذین نافقوا». یعنی طریقه مشخّص کردن منافقان همان شرکت نکردن آنان در نبرد است.

20 - افشاگری و تهدید خداوند علیه عملکرد های کفرآمیز منافقان

یقولون بافواههم ما لیس فی قلوبهم و اللّه اعلم بما یکتمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 63 - 7

7 - هشدار خداوند به منافقان مبنی بر افشای نیات پلید آنان

اولئک الّذین یعلم اللّه ما فی قلوبهم

ابهام در «ما فی قلوبهم» گویای این معناست که منافقان در مراجعه به طاغوت نیّتهای پلیدی در دل داشتند که تنها خدا از آن آگاهی داشت.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 62 - 5

5 - منافقان از برملا شدن افکار و اهدافشان برای مؤمنان ، نگران بودند . *

یحلفون باللّه لکم لیرضوکم

از قسم خوردن منافقان، برداشت فوق استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 66 - 3

3 - برملا شدن کفر منافقان صدر اسلام ، در پی توطئه آنان علیه اسلام و پیامبر (صلی الله علیه و آله)

لا تعتذروا قد کفرتم بعد إیمنکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 84 - 10

10 - افشای کامل چهره منافقان و اتخاذ مواضع شدید علیه آنان ، از تبعات تخلف آنان از جنگ تبوک

و لاتصل علی أحد منهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 127 - 5

5 - نگرانی شدید منافقان از افشای ماهیت پلید و برملا شدن ناخشنودی آنان از آیات الهی ، نزد دیگران

هل یریکم من أحد ثم انصرفوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 13 - 18

18 - وحی ، نیات منافقان را در رخصت خواهی شان از پیامبر (صلی الله علیه و آله) آشکار کرد .

و إذ قالت طائفة منهم یأهل یثرب لامقام لکم . .. و یستئذن ... إن یریدون إلاّ فرار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 16 - 5

5- افشای حرکت های مرموز کافران و منافقان ، از سوی خداوند برای پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و منهم من یستمع إلیک حتّی إذا خرجوا من عندک

خطاب آیه شریفه به پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و ضمیر «منهم» ممکن است به کافران بازگردد که در آیات پیشین یاد شده اند و نیز ممکن است باتوجه به محتوای آیه - که نوعی حرکت نفاق آمیز را بیان داشته - به منافقان بازگردد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 29 - 5،9

5- نگرانی شدید منافقان صدر اسلام ، از افشای چهره واقعی آنان

أم حسب . .. أن لن یخرج اللّه أضغنهم

از این که خداوند، منافقان را به افشای اسرارشان تهدید کرده; معلوم می شود که شرایط آنان به گونه ای بوده که رسوایی، برایشان بسیار سخت تمام می شده است.

9- « عن جابر عن أبی جعفر محمد بن علی ( ع ) عن جابربن عبداللّه - رض - قال لمّا نصب رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) علیّاً یوم غدیرخم قال قوم : ما یألوا برفع ضبع ابن عمّه فأنزل اللّه تعالی « أم حسب الذین فی قلوبهم مرض أن لن یخرج اللّه أضغانهم » ;

جابر [جعفی] از امام باقر(ع) روایت نموده که جابربن عبداللّه انصاری گفت: چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در روز غدیرخم، حضرت علی(ع) را [به ولایت ]انتصاب کرد، گروهی گفتند: [محمد] در بالا بردن بازوی پسر عمویش کوتاهی نمی کند. پس این آیه را

خداوند نازل فرمود: أم حسب الذین فی قلوبهم مرض أن لن یخرج اللّه أضغانهم».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 30 - 1

1- خداوند ، قادر به معرفی دقیق منافقان به پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و لو نشاء لأرینکهم فلعرفتهم بسیمهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 8 - 6

6 - افشای توطئه براندازی منافقان ، از سوی خداوند و رسواساختن آنان

یقولون لئن رجعنا إلی المدینة

115- افشای منافقان خائن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 107 - 17

17 - وحی الهی ، کمک کننده پیامبر (صلی الله علیه و آله) در افشای چهره منافقانه و خیانت بار بانیان مسجد ضرار

و الذین اتخذوا مسجداً . .. و اللّه یشهد إنهم لکذبون

116- افشای منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 56 - 5

5 - افشای چهره منافقان صدر اسلام و ماهیت پلیدشان از سوی خداوند برای مؤمنان

و یحلفون باللّه إنهم لمنکم و ما هم منکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 1 - 12

12 - افشای چهره منافقان صدراسلام ، از سوی خداوند

إذا جاءک المنفقون . .. و اللّه یشهد إنّ المنفقین لکذبون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 3 - 4

4 - افشای چهره واقعی عناصر نفاق پیشه صدراسلام از سوی خداوند

ذلک بأنّهم ءامنوا ثمّ کفروا

117- اقرار منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 50 - 6

6 - منافقان صدراسلام ، با علم به این که احکام و فرمان های خدا و رسول او ، به دور از ظلم و احجاف بود ، به آنها تن در نمی دادند .

أم یخافون أن یحیف اللّه علیهم و رسوله

برداشت یاد شده، مبتنی بر این است که «بل» در «بل أُولئک. ..» برای اضراب ابطالی باشد; یعنی، منافقان این گونه نبودند که گمان کنند که خدا و رسول او، به آنان ظلم می کنند; بلکه می دانستند که خدا و رسولش، عادلانه حکم می کنند.

118- اقرار منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 75 - 6

6 - اقرار منافقان صدر اسلام به ناخالصی و صالح نبودن خویش

و منهم من عهد اللّه . .. لنکوننّ من الصلحین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 1 - 3،5

3 - منافقان در هر بار ملاقات با رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) ، اظهار ایمان کرده و به رسالت الهی آن حضرت شهادت أکید می دادند .

إذا جاءک المنفقون قالوا نشهد إنّک لرسول اللّه

5 - شهادت صریح و أکید به رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) در حضور آن حضرت ، از شگرد های منافقان برای پنهان نگه داشتن چهره نفاق خود از آن حضرت

إذا جاءک المنفقون قالوا نشهد إنّک لرسول اللّه

119- اقسام منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 48 - 2

2 - منافقان صدراسلام ، دو دسته بودند : گروهی به صراحت از فرمان های خدا و رسول او سرپیچی می کردند و دسته ای چنین نبودند .

و یقولون . .. و أطعنا ثمّ یتولّی فریق منهم ... و إذا دعوا إلی اللّه و رسوله ...

120- امتحان منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 126 - 2،5

2 - سنت الهی بر ابتلا و آزمایش منافقان ، یک یا دو مرتبه در هر سال

أو لا یرون أنهم یفتنون فی کل عام مرة أو مرتین

5 - منافقان صدر اسلام ، علی رغم امتحانات مکرر الهی ، متنبه نگشته و توبه نمی کردند .

أو لا یرون أنهم یفتنون . .. ثم لا یتوبون و لا هم یذّکّرون

121- امکانات مادی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 57 - 6

6 - رنج و اضطراب منافقان در جامعه اسلامی ، با وجود داشتن مال و فرزند بسیار ، نمودی از عذاب دنیوی آنان *

فلا تعجبک أمولهم و لا أولدهم إنما یرید اللّه لیعذبهم بها فی الحیوة الدنیا . .. ل

برداشت فوق بدین احتمال است که بیان زندگی دشوار منافقان، نمودی از عذاب دنیوی آنان باشد که در آیات قبل ذکر شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 69 - 4،6،12

4 - اعتماد و اتکای منافقان و کافران به قدرت ، ثروت و فرزندان بسیار خویش

کانوا أشد منکم قوة و أکثر أمولا و أولداً

6 - هر امتی ، چه مؤمن و چه کافر و منافق ، در زندگی دنیوی ، بهره و نصیبی دارد .

وعد اللّه المنفقین . .. کالذین من قبلکم. فاستمتعوا بخلقهم فاستمتعتم بخلقکم

12 - منافقان و کافران پیشین با همه اتکایی که بر دستاورد های مادی خویش داشتند ، سرانجام همه آنها را فرو نهاده و بی توشه در گذشتند .

کالذین من قبلکم کانوا أشد منکم . .. أولئک حبطت أعملهم فی الدنیا و الأخرة

آیه در مقام تحذیر منافقان، سرنوشت پیشینیان را بر آنان می نمایاند که چگونه با همه قدرت در گذشتند و تلاشهای دنیویشان بی نتیجه ماند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 85 - 8

8 - اعطای امکانات دنیوی فراوان به منافقان از جانب خدا ، تنها مایه عذاب و گرفتاری آنان در دنیاست .

إنما یرید اللّه أن یعذبهم بها فی الدنیا

122- امکانات مادی منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 55 - 3،8

3 - منافقان عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، برخوردار از مال و اولاد فراوان و امکانات مادی

فلا تعجبک أمولهم و لا أولدهم

8 - ضعف مالی و امکانات اجتماعی مؤمنان عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، در مقایسه با منافقان

فلا تعجبک أمولهم و لا أولدهم

وجود زمینه غبطه خوردن نسبت به امکانات رفاهی و برخورداریهای مادی منافقان، نشان دهنده ضعف اقتصادی و محرومیتهای مادی مؤمنان صدر اسلام در مقایسه با آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 70 - 11

11 - جمعیت بیشتر ، امکانات برتر و قدرت فزونتر قوم نوح ، عاد ، ثمود ، قوم ابراهیم و اصحاب مدین در مقایسه با منافقان عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله)

کالذین من قبلکم کانوا أشد منکم قوة . .. ألم یأتهم نبأ الذین من قبلهم قوم نوح ...

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 74 - 10

10 - برخورداری منافقان صدر اسلام از امکانات و رفاه مادی

و ما نقموا إلا أن أغنیهم اللّه و رسوله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 85 - 1

1 - منافقان عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، برخوردار از مال و اولاد فراوان و امکانات مادی و مفاخر اجتماعی

و لاتعجبک أمولهم و أولدهم

123- امیدواری اخروی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 1

1 - منافقان ، بدان پندار که در دنیا با مؤمنان بوده اند و در انجام اعمال و تکالیف دینی ( نماز ، روزه و . . . ) با آنان همراهی داشته اند ، خود را همچون مؤمنان سزاوار رحمت الهی می دانند .

فضرب بینهم بسور له باب باطنه فیه الرحمة . .. ینادونهم ألم نکن معکم

124- انتظارات منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 5

5 - منافقان ، همواره منتظر بروز شکاف و اختلاف در صفوف مؤمنان و شکست و نابودی آنان بودند .

قالوا بلی و لکنّکم . .. تربّصتم

«تربص» (مصدر «تربصتم») به معنای انتظار چیزی را کشیدن است. حذف مفعول «تربصتم» بیانگر آن است که منافقان، آرزوی بروز همه گونه گرفتاری را برای مؤمنان و جامعه اسلامی داشتند.

125- انتقام جویی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 74 - 13

13 - توطئه های منافقان علیه اسلام و پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، انتقام جویی آنان از مسلمانان دست یافته به امکانات مادی ، در پرتو تفضلات خدا و رسول

و ما نقموا إلا أن أغنیهم اللّه و رسوله من فضله

برداشت فوق بر این اساس است که ضمیر در «أغناهم» به مسلمانان برگردد.

126- انحراف منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 84 - 14،15

14 - منافقان ، مردمی فاسق و منحرف از مسیر حق

إنهم کفروا . .. فسقون

15 - انحراف از مسیر حق و مردن در حال فسق ، فرجام شوم منافقان

و ماتوا و هم فسقون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 2 - 3

3 - منافقان ، عناصری منحرف از راه خدا و آیین او

فصدّوا عن سبیل اللّه

«صدّ» (مصدر «صدّوا») دو گونه استعمال می شود: لازم و متعدی. «صدّ» در صورت اوّل به معنای اعراض کردن و منحرف شدن است. برداشت یاد شده بر پایه همین استعمال است: بنابراین «فصدّوا...»; یعنی، «فمالوا عن سبیل اللّه».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 14

14 - منافقان ، سخت در انحراف و کج روی

أنّی یؤفکون

«أنّی یؤفکون»; یعنی، چگونه از حق، این چنین بازگردانده می شوند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 5 - 7

7 - منافقان ، عناصری منحرف و باطل گرا

و رأیتهم یصدّون

«صدّ» (مصدر «یصدّون») بر دو معنا اطلاق می شود: الف) میل و انحراف، ب) منع و بازداشتن. در آیه شریفه، ظاهراً معنای اول اراده شده است.

127- اندوه منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 168 - 5

5 - اظهار حسرت و اندوه منافقان بر کشته شدن بستگان خویش در پیکار احد

الّذین قالوا لاخوانهم وقعدوا لو اطاعونا ما قتلوا

گفته شده مراد از «لاخوانهم»، خویشان نسبی است. و جمله «قالوا لاخوانهم» یعنی: «درباره آنها گفتند»; نه «به آنها گفتند».

128- انذار منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 16 - 7

7 - خداوند ، به منافقان شرکت کننده در غزوه احزاب ، با بیان این که حتی در صورت فرار از جبهه جهاد ، گرفتار مرگ یا قتل ، در جای دیگر یا زمان دیگر می شوند ، هشدار داده است .

إن فررتم من الموت أو القتل و إذًا لاتمتّعون إلاّ قلیلاً

129- انزوای اجتماعی منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 74 - 30

30 - إخبار خداوند ، از رسوایی و فضاحت نهایی منافقان صدر اسلام در جامعه و منزوی شدن آنان

و ما لهم فی الأرض من ولیّ و لانصیر

با توجه به اینکه آیه، إخبار از آینده است و نیز واژه «فی الأرض» می تواند به همین زندگی دنیوی اشاره داشته باشد، این برداشت به دست می آید.

130- انگیزه های منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 58 - 10

10 - تحلیل نظریات و سخنان منافقان ، در گرو تبیین انگیزه های درونی و گرایش های روحی آنان

و منهم من یلمزک فی الصدقت . .. إذا هم یسخطون

از اینکه خداوند برای بیان نادرستی داوری منافقان به تبیین انگیزه های مادی آنان پرداخته است، برداشت فوق استفاده می شود.

131- اهانتهای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 8 - 5،10

5 - منافقان ، به هنگام وارد شدن بر پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) ، از روی اهانت به جای تحیتی که خداوند به آن فرمان داده بود ، تحیت دیگری به آن حضرت می گفتند .

و إذا جاءوک حیّوک بما لم یحیّک به اللّه

10 - منافقان ، نازل نشدن عذاب الهی به خاطر اهانت های آنان به رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) را دلیل عدم رسالت آن حضرت می پنداشتند .

و یقولون فی أنفسهم لولا یعذّبنا اللّه بما نقول

132- اهانتهای منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 8 - 3

3 - به کارگیری تعبیرات جسارت آمیز علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) در محاورات منافقان

لیخرجنّ الأعزّ منها الأذلّ

مقصود رئیس منافقان از «أعزّ» خودش و از «أذلّ» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است. این تعبیر حکایت از آن دارد که منافقان، در جمع خود و در محاورات میان خویش، نسبت به پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) تعبیرهای گستاخانه و جسارت آمیزی داشتند.

133- اهداف منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 139 - 7

7 - دستیابی به عزت و شکوه ، هدف منافقان در پذیرش ولایت کافران و طرح دوستی با آنان

الذین یتّخذون الکفرین أولیاء . .. أیبتغون عندهم العزّة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 107 - 6،7

6 - ترویج کفر ، تفرقه افکنی و تجمع بخشیدن به دشمنان خدا و رسول ، مهمترین اهداف زیانبار منافقان از ساختن مسجد ضرار

مسجداً ضراراً و کفراً و تفریقاً بین المؤمنین و إرصاداً

قید «ضراراً» می تواند هدف کلی و عام منافقان و «کفراً و تفریقاً . .. إرصاداً» بیانگر بارزترین نمودهای آن هدف کلی باشد.

7 - آسیب رساندن به جامعه اسلامی ، در رأس آرمان ها و اهداف منافقان و کافران

اتخذوا مسجداً ضراراً و کفراً

برداشت فوق با توجه به این است که در رأس همه اهداف «ضراراً» مطرح شده است.

134- اهداف منافقان از جهاد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 42 - 7

7 - شرکت برخی افراد ( منافقان ) در جهاد با کافران ، به منظور دستیابی به منافع مادی

لو کان عرضاً قریباً و سفراً قاصداً لاتبعوک

135- اهداف منافقان در جنگ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 141 - 4

4 - شرکت منافقان در جنگ ، تنها برای تأمین منافع شخصی و سهیم شدن در غنایم جنگی است .

الذین یتربّصون بکم فإن کان لکم فتح من اللّه . .. و نمنعکم من المؤمنین

ظاهراً مراد از جمله «الم نکن معکم» شرکت در جهاد و همراهی مسلمانان در جنگ است.

136- اهمیت اعراض از منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 95 - 7

7 - لزوم اعراض و روی گردانی از منافقان و جهادگریزان ، و طرد و منزوی کردن آنان در جامعه

فأعرضوا عنهم

137- اهمیت تشخیص منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 56 - 6

6 - لزوم توجه به ماهیت منافقان و شناخت ترفند ها و شگرد های آنان

و یحلفون باللّه إنهم لمنکم و ما هم منکم

138- ایمان منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 8 - 2

2 - گروهی از انسان ها ( منافقان ) به دروغ مدعی ایمان به خدا و روز قیامت هستند .

و من الناس من یقول ءامنا باللّه و بالیوم الأخر و ما هم بمؤمنین

139- ایمان منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 14 - 2

2 - منافقان مدینه ، دل در گرو شرک داشتند و ایمان شان ظاهری بود .

و لو دخلت علیهم . .. ثمّ سئلوا الفتنة لأتوها

140- بازی منافقان با دین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 65 - 5

5 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) مأمور توبیخ منافقان ، به خاطر بازیچه شمردن دین و استهزای ارزش های الهی

قل أباللّه و ءایته و رسوله کنتم تستهزءون

141- بخل منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 67 - 10

10 - منافقان ، مردمی دارای خصلت بخل و امتناع از انفاق در راه خدا

المنفقون و المنفقت . .. و یقبضون أیدیهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 76 - 1

1 - بخل ورزی منافقان از پرداخت صدقات به هنگام برخوردار شدن از مال و فضل الهی ، علی رغم تهعدشان با خدا

و منهم من عهد اللّه . .. فلما ءاتیهم من فضله بخلوا به

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 77 - 1

1 - پیامد بخل ورزی منافقان از پرداخت صدقات ، گرفتار شدن آنان به نفاقی مزمن تا دم مرگ

فأعقبهم نفاقاً فی قلوبهم إلی یوم یلقونه

«فأعقبهم» تفریع بر فراز پیشین است; یعنی، منافقان در پی امتناع از پرداخت صدقات - علی رغم پیمانی که با خدا بسته بودند - مبتلا به نفاقی شدند که تا دم مرگ آنان را رها نخواهد کرد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 79 - 6

6 - منافقان ، خود بخیلند و انفاق دیگران را هم به استهزا می گیرند .

فلما ءاتیهم من فضله بخلوا به . .. الذین یلمزون المطوّعین من المؤمنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 19 - 1،2

1 - منافقان ، از هر نوع کمکی به جهاد مسلمانان ، خودداری می کردند .

و لایأتون . .. أشحّة علیکم

«أشحّة» اگر چه در لغت، به معنای بخل آمده است، اما استعمال مجازی آن در منع از کمک و یاری و اعانت نیز آمده است. برداشت بالا، با عنایت به استعمال مجازی آن است.

2 - کم شرکت کردن منافقان در جبهه جهاد مسلمانان ، به خاطر بخل آنان به مسلمانان بود .

لایأتون البأس . .. أشحّة علیکم

«أشحّة» جمع «شحیح» است. «شح» - ریشه أشحّة - در لغت، به معنای «بخل حریصانه» است (مفردات راغب). لازم به ذکر است که «أشحّة» حال برای ضمیر فاعلی فعل «یأتون » در آیه پیشین است.

142- بخل منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 19 - 14،19

14 - منافقان مدینه ، در سختی و آسایش ، به مسلمانان ، بخل میورزیدند .

و لایأتون البأس إلاّ قلیلاً . أشحّة علیکم ... فإذا ذهب الخوف سلقوکم بألسنة حداد

19 - منافقان مدینه در کار خیر ، بخیل بودند .

أشحّة علی الخیر

143- بدخواهی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 120 - 5

5 - بدخواهی و حسادت منافقان با اهل ایمان *

اذا لقوکم قالوا امنّا . .. ان تمسسکم حسنة تسؤهم و ان تصبکم سیّئة یفرحوا بها

برخی برآنند که جمله «و اذا لقوکم قالوا آمنّا» درباره منافقان است. بنابر این ضمیر مفعولی «تسؤهم» نیز به آنان برمی گردد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 98 - 14

14 - آگاهی عمیق خداوند به همه امور بدگویی های آشکار و نهان و نیز به بدخواهی های درونی منافقان نسبت به اسلام و مؤمنان

و من الأعراب . .. یتربّص بکم الدوائر ... و اللّه سمیع علیم

کلمه «سمیع» بیانگر بدگوییهای منافقان و واژه «علیم» بیانگر آرزوی قلبی آنها نسبت به اسلام و مسلمین است.

144- برادران منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 11 - 2

2 - منافقان ، برادر کافران و دارای رمز و راز با ایشان

الذین نافقوا یقولون لإخونهم الذین کفروا

145- برخورد با منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 63 - 11

11 - روش برخورد پیامبر (صلی الله علیه و آله) با منافقان ، برخاسته از تعلیم خداست .

اولئک الّذین یعلم اللّه ما فی قلوبهم فاعرض عنهم و عظهم و قل لهم فی انفسهم قولا ب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 88 - 1،2

1 - اختلاف مسلمانان صدر اسلام ، در شیوه برخورد با منافقان

فما لکم فی المنافقین فئتین

2 - نکوهش مسلمانان صدر اسلام از سوی خداوند ، به جهت اختلافشان در روش برخورد با منافقان

فما لکم فی المنافقین فئتین

146- برخورد منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 156 - 3

3 - شکست در پیکار احد ، زمینه ساز هجوم تبلیغاتی کافران و یا منافقان ، علیه اسلام ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان

یا ایّها الّذین امنوا لا تکونوا کالّذین کفروا و قالوا لاخوانهم . .. ما ماتوا و م

کشته شدن عدّه ای از مسلمانان در جنگ احد باعث شده بود که کافران و یا منافقان، که با حضور در صحنه احد مخالف بودند، ماجرای احد و کشته های فراوان آن را حربه تبلیغاتی علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرار دهند. آنان می گفتند اگر نظر ما را می پذیرفتند و همراه پیامبر (صلی الله علیه و آله) خارج نمی شدند، این حوادث ناگوار پیش نمی آمد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 167 - 17،24

17 - دوگانگی گفتار منافقان با آنچه در دل و نهان خویش دارند .

یقولون بافواههم ما لیس فی قلوبهم

24 - برخورد نفاق آلود عبداللّه بن ابی و یاران او و سرباز زدن آنان از حضور در پیکار احد

و لیعلم الّذین نافقوا و قیل لهم تعالوا قاتلوا . .. لو نعلم قتالاً

در شأن نزول آیه آمده که عبداللّه بن ابی و یاران او، که حدود سیصد نفر بودند، از حضور در پیکار احد سرباز زد. (مجمع البیان، ذیل آیه.)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 168 - 8،9

8 - تبلیغات اخلالگرانه منافقان پس از نبرد احد

لو اطاعونا ما قتلوا

9 - اشکال تراشی و اخلال گری ، از ترفند های منافقان پس از روی نمودن مشکلات و سختی ها به جامعه ایمانی برای تحکیم موقعیّت خویش

لو اطاعونا ما قتلوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 62 - 4

4 - دوگانگی برخورد منافقان با پیامبر (صلی الله علیه و آله) و رهبران الهی ، به هنگام سختی ها و آسایشها

فکیف اذا . .. ثمّ جاؤک یحلفون باللّه ان اردنا الّا احساناً

منافقان تا قبل از گرفتاری، از پیامبر (صلی الله علیه و آله) اعراض کرده و به طاغوتها می گرایند، و آنگاه که به مشکلات برخورند، از پیامبر (صلی الله علیه و آله) عذرخواهی می کنند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 141 - 1

1 - منافقان به هنگام پیروزی مسلمانان ، خود را یاور آنان و به گاه غلبه کافران ، خود را طرفدار و عامل پیروزی ایشان جلوه می دهند .

الذین یتربّصون بکم . .. قالوا ألم نستحوذ علیکم

«الذین یتربّصون»، بدل برای «الذین یتخذون» است و توضیح دهنده ویژگیهای منافقان.

147- بهانه جویی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 167 - 9،11

9 - بهانه جویی منافقان برای سرباز زدن از حضور در میدان احد ، با این ادّعا که در آن میدان ، پیکاری رخ نخواهد داد .

قاتلوا لو نعلم قتالا لاتّبعناکم

برخی از مفسّران گفته اند مراد از جمله «لو نعلم . .. » نفی برخورد نظامی است ; یعنی ما می دانیم که جنگی رخ نخواهد داد و لذا با شما نمی آییم.

11 - اظهار عدم آشنایی با دانش و مهارت های جنگی ، بهانه منافقان برای سرباز زدن از حضور در پیکار احد *

لو نعلم قتالاً لاتّبعناکم

برداشت فوق احتمال سوّمی است که در بیان جمله «لو نعلم . .. » گفته شده است. یعنی اگر پیکار می دانستیم، شرکت می کردیم، ولی ما با فنون جنگ و مبارزه آشنایی نداریم.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 168 - 9

9 - اشکال تراشی و اخلال گری ، از ترفند های منافقان پس از روی نمودن مشکلات و سختی ها به جامعه ایمانی برای تحکیم موقعیّت خویش

لو اطاعونا ما قتلوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 49 - 1

1 - اذن طلبی برخی منافقان برای نرفتن به جنگ تبوک ، به بهانه گرفتار شدن به فتنه و گناه

و منهم من یقول ائذن لی و لاتفتنی

در شأن نزول آیه آورده اند که: یکی از منافقان به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) گفت: «یا رسول اللّه ائذن لی و لاتفتنی ببنات الأصغر فإنی أخاف أن أفتتن بهن»; یعنی، ای رسول خدا! به من اذن بده تا در جنگ شرکت نکنم . .. چون، می ترسم مفتون دخترکان رومی گردم و به گناه بیفتم. (مجمع البیان، ذیل آیه)

148- بهانه جویی منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 43 - 2

2 - اجازه گرفتن بهانه جویان ( منافقان ) از پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، برای شرکت نکردن در جنگ تبوک با اظهار دروغین عجز و ناتوانی خود

لم أذنت لهم حتی یتبین لک

مقصود از «اذن» در آیه فوق - به قرینه آیه قبل (لو استطعنا . ..) و شأن نزولها - اذن دادن به کسانی است که از شرکت در جهاد، خود را معذور می دانستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 81 - 11

11 - گرمی هوا ، بهانه منافقان صدر اسلام برای تخلف از جنگ و دستاویزی برای تبلیغ و بازداشتن از شرکت دیگران در جهاد

و قالوا لاتنفروا فی الحر

149- بهانه جویی منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 13 - 8،11،20

8 - برخی از منافقان و بیماردلان مدینه ، از پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای ترک جهاد در غزوه احزاب ، به بهانه ناامن بودن خانه و کاشانه شان ، مصرّانه اجازه می خواستند .

و یستئذن فریق منهم النبیّ یقولون إنّ بیوتنا عورة

مراد از «عورة» در آیه، مستحکم نبودن خانه و قابل ورود بودن آن برای هر کس است که بخواهد وارد شود(مفردات راغب).

11 - مستحکم نبودن خانه و کاشانه ، بهانه منافقان و افراد بیماردل برای گریز از جهاد در غزوه احزاب بود .

و یستئذن فریق منهم النبیّ یقولون إنّ بیوتنا عورة و ما هی بعورة إن یریدون إلاّ فر

20 - « عن عبداللّه الحلبی عنه ( ع ) : إنّهم قالوا « إنّ بیوتنا عورة . . . » فأکذبهم اللّه قال : « و ما هی بعورة . . . » و هی رفیعة السمک حصینة ;

از عبداللّه حلبی، از امام(ع) نقل شده که منافقان گفتند: خانه های ما بی حفاظ است. خداوند آنان را تکذیب کرد و فرمود: «و ما هی بعورة...» و آن خانه ها، دارای دیوارهای بلند و محکم بود.»

150- بی ادبی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 49 - 2

2 - بی ادبی و بی پروایی منافقان ، در سخن گفتن با پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و منهم من یقول ائذن لی و لاتفتنی

اینکه منافقان پیامبر (صلی الله علیه و آله) را عامل فتنه و گناه خود معرفی کردند (و لاتفتنی)، نشانگر نهایت بی ادبی آنان نسبت به ساحت مقدس پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 58 - 3

3 - برخورد گستاخانه و بی ادبانه برخی از منافقان با پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و منهم من یلمزک فی الصدقت

151- بی ارزشی اموال منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 55 - 2

2 - توجه به ماهیت پست منافقان و عاقبت شوم آنان ، موجب مهم جلوه نکردن مال و اولاد فراوان آنان در نظر اهل ایمان

فلا تعجبک أمولهم و لا أولدهم

«فا»ی تفریع در «فلا تعجبک»، نهی از اعجاب را متفرع بر مطالبی کرده که در آیات گذشته در زمینه ماهیتِ منفی منافقان و فرجام شومشان، بیان شده است.

152- بی ارزشی انفاق منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 53 - 2،8

2 - انفاق منافقان - چه با میل و رغبت باشد و چه با بی میلی و کراهت - در پیشگاه خدا بی ارزش و غیر قابل قبول است .

قل أنفقوا طوعاً أو کرهاً لن یتقبل منکم

8 - توصیه خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) در نپذیرفتن انفاق های منافقان

لن یتقبل منکم

برداشت فوق بر این اساس است که جمله «لن یتقبل» خبر به معنای انشا باشد; یعنی، پیامبر (صلی الله علیه و آله) نباید انفاق منافقان را بپذیرد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 54 - 1

1 - کفر منافقان به خدا و انکار رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، عامل بی ارزش گشتن انفاق های آنان و پذیرفته نشدن آن در پیشگاه خداوند

و ما منعهم أن تقبل منهم نفقتهم إلا أنهم کفروا باللّه و برسوله

153- بی ارزشی عمل صالح منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 10 - 19

19 - اعمال نیک کافران و منافقان ، از کمترین ارزش در پیشگاه الهی برخوردار نیست .

لایستوی منکم من أنفق من قبل الفتح و قتل

154- بی ارزشی فرزندان منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 55 - 2

2 - توجه به ماهیت پست منافقان و عاقبت شوم آنان ، موجب مهم جلوه نکردن مال و اولاد فراوان آنان در نظر اهل ایمان

فلا تعجبک أمولهم و لا أولدهم

«فا»ی تفریع در «فلا تعجبک»، نهی از اعجاب را متفرع بر مطالبی کرده که در آیات گذشته در زمینه ماهیتِ منفی منافقان و فرجام شومشان، بیان شده است.

155- بی انصافی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 58 - 9

9 - منافقان ، انسانهایی سودجو ، خودبین و بی انصاف

و منهم من یلمزک فی الصدقت . .. و إن لم یعطوا منها إذا هم یسخطون

156- بی ایمانی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 47 - 7

7 - آن دسته از منافقانی که پس از اظهار ایمان و فرمان بری ، از خدا و رسول او ، روی برتافته و نافرمانی کردند ، ایمان نداشتند .

و یقولون ءامنّا باللّه . .. ثمّ یتولّی فریق منهم من بعد ذلک و ما أُولئک بالمؤمن

157- بی پناهی اخروی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 15 - 5

5 - کافران و منافقان ، در قیامت از یاور و پشتیبان محروم خواهند بود .

هی مولیکم

«مولی» به معنای ناصر و یاور است و قالب «هی مولاکم» قالب قصر است; یعنی، «لیس لکم ناصر إلاّ النار» (کافران و منافقان به جز آتش یاوری ندارند).

158- بی پناهی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 145 - 4

4 - منافقان ، برای رهایی از عذاب اخروی ، هیچ یاور و شفیعی نخواهند داشت .

إنّ المنفقین فی الدرک الاسفل من النار و لن تجد لهم نصیراً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 74 - 28

28 - هیچ کس توانایی ندارد که به منافقان ، هنگام گرفتار آمدنشان به عذاب دنیوی و اخروی ، یاری رساند .

یعذبهم اللّه . .. و ما لهم فی الأرض من ولیّ و لانصیر

159- بی تأثیری استغفار برای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 6 - 1

1 - استغفار برای منافقان ; حتی اگر استغفارکننده برای آنان پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) باشد اثربخش نیست .

سواء علیهم أستغفرت لهم أم لم تستغفر لهم

160- بی تأثیری توطئه منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 69 - 13

13 - بی تأثیر ماندن دسیسه های منافقان و کافران طول تاریخ ، در از بین بردن ارزش های الهی ، عبرتی است برای دنبال کنندگان راه آنان . *

کالذین من قبلکم . .. أولئک حبطت أعملهم فی الدنیا و الأخرة

با توجه به اینکه منظور از اعمال در «أعمالهم» می تواند روشهای خائنانه آنان در قبال ادیان الهی باشد، برداشت فوق به

دست می آید.

161- بی حیایی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 65 - 8

8 - بی شرمی منافقان و اصرار آنان بر دروغ پردازی و تزویر ، حتی پس از افشای اسرار درونی و توطئه های آنان

و لئن سألتهم لیقولن إنما کنا نخوض و نلعب قل أباللّه و ءایته و رسوله کنتم تستهزءو

جمله «قل أباللّه . .. » می تواند رد ادعای منافقان در مورد «نخوض و نلعب» باشد ; یعنی، آنان هنوز هم با این سخنان در مقام تزویرند.

162- بی شخصیتی منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 13 - 17

17 - منافقان مدینه ، فاقد شخصیت لازم برای موضع گیری صریح و شفاف بودند .

قالت طائفة . .. و یستئذن فریق منهم ... یقولون إنّ بیوتنا عورة و ما هی بعورة إن ی

از این که منافقان، به جای موضع صریح درباره عدم شرکت در جهاد، خانه و کاشانه را بهانه می گیرند تا از جهاد بگریزند، می فهمیم که آنان از شخصیت توان مندی برخوردار نبودند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 19 - 13

13 - منافقان مدینه ، فاقد ثبات روانی بودند و موضع گیری شان ، تابع مساعد بودن فضا و جو بود .

و إذ قالت طائفة منهم یأهل یثرب لامقام لکم فارجعوا . .. فإذا جاء الخوف ... تدور

163- بی عقلی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 16

16 - « عن أبی جعفر ( ع ) فی قوله : « کأنّهم خشب مسنّدة » یقول : لایسمعون و لایعقلون ;

از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند: «کأنّهم خشب مسنّدة» روایت شده مقصود خداوند [از این تشبیه ]این است که آنان نه گوش شنوا دارند و نه تعقل می کنند».

164- بیگانگی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 56 - 4

4 - لزوم جدا شمردن منافقان از امت اسلامی

و ما هم منکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 14 - 6

6 - منافقان ، عناصری بیگانه ، هم با مسلمانان - به رغم ادعای مسلمانی - و هم با یهودیان - به رغم برقرار کردن روابط دوستی با آنان-

ما هم منکم و لا منهم

165- بیماردلی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 110 - 1،3

1 - شک و تردید ، بیماری مزمن قلب منافقان

لا یزال بنینهم الذی بنوا ریبة فی قلوبهم

3 - مرگ ، تنها درمانِ قلبِ آکنده از شک و تردید منافقان

لا یزال . .. إلا أن تقطع قلوبهم

166- بیماری قلب منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 10 - 1،4،9

1 - دل و اندیشه منافقان ، مبتلا به مرضی سخت

فی قلوبهم مرض

سخت بودن بیماری از نکره آمدن «مرض» استفاده شده است.

4 - منافقان ، خود موجب پیدایش بیماریِ دل و اندیشه ، در خویشتن

فی قلوبهم مرض

برداشت فوق از مقایسه دو جمله «فی قلوبهم مرض» (در قلب منافقان بیماری است) و «فزادهم اللّه مرضاً» (پس خداوند بیماری آنان را افزون کرد) به دست می آید; زیرا در جمله دوم خداند را افزایش دهنده بیماری می داند، ولی در جمله نخست بیمار شدن قلب منافقان را به خداوند نسبت نمی دهد; یعنی اصل پیدایش مرض را از خود آنان می شمرد.

9 - دروغ گویی مداوم منافقان ، موجب افزایش بیماری در دل و جان آنان

فزادهم اللّه مرضاً . .. بما کانوا یکذبون

برداشت فوق مبتنی بر این است که «بما کانوا . ..» علاوه بر تعلقش به «لهم عذاب الیم»، متعلق به «فزادهم ...» نیز باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 11 - 7،10

7 - فسادگری و نصیحت ناپذیری منافقان ، برخاسته از بیمار دلی آنان است .

فی قلوبهم مرض . .. و إذا قیل لهم لاتفسدوا فی الأرض

10 - فسادگری منافقان ، زمینه ساز افزایش بیماریِ دل و اندیشه آنان

فزادهم اللّه مرضاً . .. بما کانوا یکذبون. و إذا قیل لهم لاتفسدوا

برداشت فوق مبتنی بر دو امر است: 1- «إذا قیل . ..» عطف بر «یکذبون» باشد. 2- «بما کانوا یکذبون» علاوه بر تعلقش به «و لهم عذاب ألیم» - متعلق به «فزادهم اللّه» نیز باشد. بر این مبنا جمله چنین می شود: «فزادهم اللّه مرضاً ... بما کانوا اذا قیل لهم ... لهم».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 12 - 5

5 - بیماردلی منافقان ، مانع از درک فسادگری خویش

فی قلوبهم مرض . .. ألا إنهم هم المفسدون و لکن لایشعرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 13 - 4

4 - بیمار دلیِ اهل نفاق ، منشأ متهم ساختن اهل ایمان به بی خردی است .

فی قلوبهم مرض . .. قالوا أنؤمن کما ءامن السفهاء

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 125 - 2

2 - منافقان ، دارای پلیدی باطن و بیماری دل

و أما الذین فی قلوبهم مرض فزادتهم رجساً إلی رجسهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 50 - 2

2 - بیمار دلی ، از نشانه های نفاق و اوصاف منافقان

أفی قلوبهم مرض

167- بیماری قلب منافقان صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 50 - 1

1 - منافقان صدراسلام ، به بیمار دلی مبتلا بودند .

أفی قلوبهم مرض

همزه در «أفی» برای استفهام است; ولی متضمن معنای تقریر می باشد که برای سرزنش بیشتر منافقان آمده است.

168- بیماری قلب منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 12 - 2

2 - منافقان مدینه ، شخصیت هایی با قلب های بیمار بودند .

و إذ یقول المنفقون و الذین فی قلوبهم مرض

«و الذین فی قلوبهم مرض» می تواند عطف تفسیری از «المنافقون» باشد. در این صورت، معنای یاد شده به دست می آید.

169- بینش باطل منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 18 - 8

8 - منافقان می پندارند ، در قیامت نیز می توان از سوگند دروغ بهره جست و خود را از مهلکه نجات داد .

فیحلفون له . .. و یحسبون أنّهم علی شیء

کلمه «شیء» در «أنّهم علی شیء» موصوف صفت محذوف است و تقدیر آن «علی شیء نافع» می باشد; یعنی، منافقان می پندارند که چیز مفیدی در اختیار دارند (مقصود سوگند دروغ است).

170- بینش منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 167 - 9،10

9 - بهانه جویی منافقان برای سرباز زدن از حضور در میدان احد ، با این ادّعا که در آن میدان ، پیکاری رخ نخواهد داد .

قاتلوا لو نعلم قتالا لاتّبعناکم

برخی از مفسّران گفته اند مراد از جمله «لو نعلم . .. » نفی برخورد نظامی است ; یعنی ما می دانیم که جنگی رخ نخواهد داد و لذا با شما نمی آییم.

10 - منافقان به انگیزه سرباز زدن از پیکار ، مدعی بودند که حضور در میدان احد نوعی انتحار و خودکشی است ، نه پیکار و جنگ .

قالوا لو نعلم قتالاً لاتّبعناکم

برخی برآنند که مراد منافقان از جمله «لو نعلم . .. » این معنا بوده که بیرون شدن شما مسلمانان به سوی احد، پیکار و قتال نیست، بلکه خود را به مهلکه انداختن است ; چرا که نیروی شما در برابر نیروی دشمن هیچ است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 168 - 2،3،11،13،16،18

2 - ادعای باطل منافقان که اگر جنگاوران احد در آن کارزار شرکت نمی کردند ، به شهات نمی رسیدند .

لو اطاعونا ما قتلوا . .. ان کنتم صادقین

3 - مسرت و خشنودی منافقان از سلامت خویش به دلیل عدم حضورشان در پیکار احد

الّذین قالوا لاخوانهم وقعدوا لو اطاعونا ما قتلوا

اظهار تأسّف منافقان برای کشته های احد، دلالت بر مسرت و خشنودی از زنده ماندن خودشان دارد.

11 - ادعای منافقان به اینکه تدبیر و سیاست آنان ، جلوگیر مرگ آنان است .

لو اطاعونا ما قتلوا

13 - جهاد و شهادت در راه خدا ، حرکتی بی ارزش در دیدگاه منافقان

لو اطاعونا ما قتلوا

16 - زنده ماندن حتّی به بهای پذیرش سلطه دشمنان و بیگانگان ، ارزشی در دیدگاه منافقان

و قیل لهم تعالوا قاتلوا فی سبیل اللّه او ادفعوا . .. قالوا ... لو اطاعونا ما قتل

18 - ناتوانی منافقان از جلوگیری مرگ مقدّر نشانگر باطل بودن پندار آنان در تحلیل عوامل به شهادت رسیدن پیکارگران احد

لو اطاعونا ما قتلوا قل فادرؤا عن انفسکم الموت ان کنتم صادقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 49 - 5

5 - در بینش منافقان جهاد در راه خدا ، بلا و گرفتاری است .

ائذن لی و لاتفتنی

یکی از معانی «فتنه» در لغت بلا و گرفتاری است; یعنی، مرا در ماندن اذن بده وگرفتار بلا و مصیبت جنگ نساز.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 50 - 6

6 - کنار کشیدن از مسؤولیت و مشکلات جامعه در بینش منافقان ، تیزهوشی و کیاست است .

و إن تصبک مصیبة یقولوا قد أخذنا أمرنا من قبل و یتولوا و هم فرحون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 52 - 2

2 - ارزش ها و ملاک های ارزش گذاری در بینش مؤمنان و منافقان ، متفاوت است .

إن تصبک مصیبة یقولوا قد أخذنا أمرنا من قبل . .. قل لن یصیبنا إلا ما کتب اللّه لن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 78 - 1

1 - توبیخ منافقان پیمان شکن از سوی خداوند ، به خاطر بینش غلطشان درباره علم و آگاهی کامل خدا به نیات و عملکرد آدمیان

ألم یعلموا أن اللّه یعلم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 20 - 9

9- جهاد ، به معنای مرگ و نابودی ، در بینش منافقان و انسان های سست ایمان

و ذکر فیها القتال رأیت الذین فی قلوبهم مرض ینظرون إلیک نظرالمغشیّ علیه من الموت

تعبیر «المغشیّ علیه من الموت» و کاربرد این تشبیه، می تواند بر این اساس باشد که انسانِ سست ایمان با فرمان جهاد، مرگ خویش را به چشم می بیند; چنان که محتضر نیز چنین است; در حالی که جهاد زمینه شهادت است و نه نابودی.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 1

1 - منافقان ، بدان پندار که در دنیا با مؤمنان بوده اند و در انجام اعمال و تکالیف دینی ( نماز ، روزه و . . . ) با آنان همراهی داشته اند ، خود را همچون مؤمنان سزاوار رحمت الهی می دانند .

فضرب بینهم بسور له باب باطنه فیه الرحمة . .. ینادونهم ألم نکن معکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 9

9 - منافقان ، هر فریادی را علیه خود و هر حرکتی را به ضرر خویش می پندارند .

یحسبون کلّ صیحة علیهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 7 - 16

16 - نگرش ظاهری و مادی منافقان در تحلیل مسائل

هم الذین یقولون . .. و لکنّ المنفقین لایفقهون

171- بینش منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 86 - 11

11 - ترجیح داشتن ترک پیکار ( همنشینی با افراد عاجز و ناتوان ) بر عزت جهاد و همراهی با پیامبر (صلی الله علیه و آله) در نظر منافقان توانگر و ثروتمند

و قالوا ذرنا نکن مع القعدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 8 - 5

5 - سردمدار منافقین ( عبداللّه بن أُبیّ ) ، خود را عزیز و پیروزمند و پیامبر (صلی الله علیه و آله) را ذلیل و شکست خورده می پنداشت .

لیخرجنّ الأعزّ منها الأذلّ

172- بینش منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 13 - 3

3 - منافقان مدینه ، به مسلمانان وانمود کردند که شکست شان در غزوه احزاب حتمی است .

و إذ قالت طائفة منهم یأهل یثرب لامقام لکم فارجعوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 19 - 5

5 - منافقان مدینه ، حضور در جبهه جهاد را ، مساوی با کشته شدن و از بین رفتن تلقی می کردند .

فإذا جاء الخوف رأیتهم ینظرون إلیک تدور أعینهم کالذی یغشی علیه من الموت

این که آیه بیان می کند که آنان، با شنیدن خبر جنگ، به حال احتضار درمی آمدند، حکایت از این نکته می کند که منافقان مدینه وقوع جنگ و شرکت در جبهه جهاد را مساوی با کشته شدن تلقی می کردند.

173- پرگویی منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 19 - 15

15 - منافقان مدینه ، افرادی کمْ کار و پرگو بودند .

و لایأتون البأس إلاّ قلیلاً . .. فإذا ذهب الخوف سلقوکم بألسنة حداد

174- پشیمانی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 63 - 9

9 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظّف به موعظه منافقانی که از مراجعه به طاغوت اظهار ندامت کردند .

یریدون ان یتحاکموا الی الطّاغوت . .. فاعرض عنهم و عظهم

175- پلیدی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 55 - 7

7 - تعجب پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به برخورداری منافقان از امکانات مادی

فلا تعجبک أمولهم و لا أولدهم

ممکن است نهی در آیه متوجه شخص پیامبر(صلی الله علیه و آله) باشد و یا متوجه همه کسانی که صلاحیت دارند مخاطب خداوند قرار گیرند، برداشت فوق مبتنی بر احتمال اول است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 56 - 5

5 - افشای چهره منافقان صدر اسلام و ماهیت پلیدشان از سوی خداوند برای مؤمنان

و یحلفون باللّه إنهم لمنکم و ما هم منکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 95 - 8،10

8 - منافقان متخلف از جهاد ، مظهر آلودگی و پلیدی

إنهم رجس

تعبیر «إنهم رجس» به جای «إنهم ذو رجس» بیانگر مبالغه است.

10 - پلیدی شدید منافقان جهادگریز ، ملاک وجوب اعراض و روی گردانی از آنان

فأعرضوا عنهم إنهم رجس

«إنهم رجس» در مقام تعلیل حکم به اعراض است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 125 - 2

2 - منافقان ، دارای پلیدی باطن و بیماری دل

و أما الذین فی قلوبهم مرض فزادتهم رجساً إلی رجسهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 127 - 5

5 - نگرانی شدید منافقان از افشای ماهیت پلید و برملا شدن ناخشنودی آنان از آیات الهی ، نزد دیگران

هل یریکم من أحد ثم انصرفوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 2 - 8

8 - سراسر زندگی منافقان ، آکنده از زشتی و نابه کاری است .

إنّهم ساء ما کانوا یعملون

176- پناه جویی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 57 - 1،7

1 - منافقان ( پس از جنگ تبوک ) ، در صورت یافتن پناهگاه یا غار و یا روزنی در زمین ، حاضر به گریختن سریع از جامعه اسلامی بودند .

لو یجدون ملجئاً أو مغرت أو مدّخلا لولّوا إلیه

«ملجأ» به معنای پناهگاه است و «مغارات» جمع «مغارة» یعنی شکافهای کوه و «مدّخل» به روزنه و منفذی گفته می شود که بتوان در آن پنهان شد.

7 - علاقه و تلاش شدید منافقان به یافتن پناهگاه و محل مناسب برای زندگی ( خارج از محیط اسلامی ) دلیل بی ایمانی و همگام نبودنشان با مؤمنان

و ما هم منکم . .. لو یجدون ملجئاً ... لولّوا إلیه و هم یجمحون

جمله «لو یجدون . .. » می تواند به منزله دلیل و ارائه شاهدی برای «و ما هم منکم» در آیه قبل باشد.

177- پناه جویی منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 57 - 4

4 - منافقان صدر اسلام ، در صدد پناهندگی به بیگانگان ، فرار به نقاط دور افتاده و زندگی در مخفیگاه ها بودند .

لو یجدون ملجئاً أو مغرت أو مدّخلا لولّوا إلیه

کلمات «ملجأ»، «مغارات» و «مدّخلاً» می تواند ناظر به مطلب فوق باشد.

178- پندارهای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 13 - 7

7 - منافقان ، خویشتن را مردمی خردمند و روشنفکر می پندارند .

أنؤمن کما ءامن السفهاء

179- پندارهای منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 20 - 1،2،3

1 - منافقان مدینه ، می پنداشتند که احزاب متّحد ، تا مدینه را فتح نکنند ، پراکنده نخواهند شد .

یحسبون الأحزاب لم یذهبوا

2 - منافقان مدینه ، حتی پس از هزیمت احزاب متّحد و عزیمت شان از اطراف مدینه ، گمان می کردند که آنان نرفته اند .

یحسبون الأحزاب لم یذهبوا

3 - اذیت و آزار زبانی مسلمانان ، در غزوه احزاب ، از سوی منافقان ، ناشی از این بود که می پنداشتند احزاب متّحد ، نرفته

اند و در اطراف مدینه خواهند ماند .

سلقوکم بألسنة حداد . .. یحسبون الأحزاب لم یذهبوا

بنابراین احتمال که «یحسبون. ..» حال برای ضمیر فاعلی «سلقوا» باشد، نکته یاد شده فهمیده می شود.

180- پنهانکاری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 1 - 4

4 - تلاش منافقان ، برای پنهان نگه داشتن چهره نفاق آلود خود

إذا جاءک المنفقون قالوا نشهد إنّک لرسول اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 2 - 1

1 - منافقان ، زیر سپر سوگند ، نفاقشان را پنهان می داشتند .

اتّخذوا أیمنهم جنّة

181- پنهانکاری منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 1 - 5

5 - شهادت صریح و أکید به رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) در حضور آن حضرت ، از شگرد های منافقان برای پنهان نگه داشتن چهره نفاق خود از آن حضرت

إذا جاءک المنفقون قالوا نشهد إنّک لرسول اللّه

182- پوچی وعده های منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 16 - 11

11 - هشدار الهی به کافران ، در دل نبستن به وعده منافقان

کمثل الشیطن إذ قال . .. إنّی أخاف اللّه ربّ العلمین

آیه شریفه از یک سو نویدی است به مؤمنان که منافقان به همکاری با کافران وفا نخواهند کرد. و از سوی دیگر تشبیه منافقان به شیطان در بی وفایی به تعهدات خویش، هشداری است به کافران که با ریسمان منافقان به چاه نروند.

183- پیروی از منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 149 - 10

10 - واپسگرایی ، پیامد پیروی مؤمنان از منافقان دعوت کننده به ارتداد ، چون عبداللّه بن اُبیّ

یا ایّها الّذین امنوا ان تطیعوا الّذین کفروا یردّوکم علی اعقابکم

امیرالمؤمنین علی (ع) درباره آیه فوق فرمود: نزلت فی المنافقین اذ قالوا للمؤمنین یوم احد عند الهزیمة ارجعوا الی اخوانکم و ارجعوا الی دینهم.

---

مجمع البیان، ج 2، ص 856 ; نورالثقلین، ج 1، ص 402، ح 393.

184- پیشگویی پیدایش منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مدثر - 74 - 31 - 12

12 - هشدار خداوند ، به ظهور جمعیتی منافق در آینده نزدیک ، در میان جامعه اسلامی

و لیقول الذین فی قلوبهم مرض

برداشت یاد شده، مبتنی بر این احتمال است که مقصود از بیماردلان، منافقان اند; چنان که در آیه 10 از سوره «بقره» بدان تصریح شده است. از آن جایی که این سوره مکی است و در مکّه گروه منافقان به وجود نیامده بودند، از این رو آیه شریفه هشدار به پیدایش چنین جمعیتی، در آینده ای نزدیک است.

185- تأثیرپذیری از منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 95 - 6

6 - توصیه الهی به تحت تأثیر قرار نگرفتن مؤمنان ، از سوگند دروغین منافقان متخلف از جنگ

فأعرضوا عنهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 96 - 2

2 - خداوند ، مؤمنان را از تأثیرپذیری در برابر ریاکاری و سوگند های دروغین منافقان هشدار داد .

فإن ترضوا عنهم فإن اللّه لا یرضی عن القوم الفسقین

186- تأثیرپذیری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 67 - 6

6 - عدم استقلال برخی از منافقان در مشی خویش و تأثیرپذیری آنان از عناصرخط دهنده نفاق

بعضهم من بعض

برداشت فوق بر این اساس است که «من» نشویه باشد که در این صورت، آیه می رساند برخی از منافقان نفاق خویش را از برخی دیگر کسب می کردند.

187- تأخیر عذاب منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 8 - 10

10 - منافقان ، نازل نشدن عذاب الهی به خاطر اهانت های آنان به رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) را دلیل عدم رسالت آن حضرت می پنداشتند .

و یقولون فی أنفسهم لولا یعذّبنا اللّه بما نقول

188- تجارت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 16 - 3

3 - تجارت منافقان ( خرید ضلالت در قبال هدایت ) ، تجارتی فاقد هرگونه سود و منفعت

فما ربحت تجرتهم

189- تحریفگری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 41 - 45

45 - پیشتازی در کفر ، تحریفگری ، دروغپردازی و جاسوسی ، نمودی از خواری و رسوایی منافقان و یهودیان در دنیا

یسرعون فی الکفر . .. لهم فی الدنیا خزی

رسوایی یهودیان و منافقان، که «لهم فی الدنیا خزی» بیانگر آن است، می تواند همان رذایلی باشد که در آیه مطرح شده است. زیرا این رذایل یا خود رسوایی است و یا موجب رسوایی انسان در جامعه خواهد شد.

190- تحقیر منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 15 - 1

1 - خداوند با خوار و حقیر ساختن منافقان ، آنان را به استهزا خواهد گرفت .

اللّه یستهزئ بهم

«استهزاء» به معنای تمسخر کردن، است و هدف از آن خوار ساختن و حقیر کردن کسی است که مورد استهزا قرار می گیرد.

191- تحقیر منافقان متخلف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 83 - 15

15 - تحقیر منافقان متخلف از جنگ ، توسط خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله)

فاقعدوامع الخلفین

منظور از «خالفین» می تواند کسانی باشند که به دلیل عجز و ناتوانی قادر به شرکت در جنگ نبودند.

192- تحلیل بینش منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 58 - 10

10 - تحلیل نظریات و سخنان منافقان ، در گرو تبیین انگیزه های درونی و گرایش های روحی آنان

و منهم من یلمزک فی الصدقت . .. إذا هم یسخطون

از اینکه خداوند برای بیان نادرستی داوری منافقان به تبیین انگیزه های مادی آنان پرداخته است، برداشت فوق استفاده می شود.

193- تحیت منافقان صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 8 - 5

5 - منافقان ، به هنگام وارد شدن بر پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) ، از روی اهانت به جای تحیتی که خداوند به آن فرمان داده بود ، تحیت دیگری به آن حضرت می گفتند .

و إذا جاءوک حیّوک بما لم یحیّک به اللّه

194- تحیر منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 143 - 1،7

1 - منافقان ، متحیر و سرگردان میان کفر و ایمان

مذبذبین بین ذلک لا إلی هؤلاء و لا إلی هؤلاء

«ذلک» اشاره به ایمان و کفر است. «مذبذب» به شییء معلق گفته می شود که دایم به این سو و آن سو حرکت می کند و استقراری ندارد.

7 - تحیر منافقان ، کیفر شوم عملکرد ( خدعه ها و . . . ) آنان است .

مذبذبین بین ذلک . .. فلن تجد له سبیلا

چون اضلال خداوند همواره جنبه کیفری دارد و کیفر نیز به اقتضای رفتار نارواست، معلوم می شود گمراهی منافقان و از آن جمله - تحیر آنان - کیفری الهی است و این کیفر برخاسته از اعمال ناروای آنان (خدعه، کسالت در نماز و . ..) است.

195- تخلف منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 83 - 14

14 - وقوع اولین تخلف منافقان از جهاد در جنگ تبوک *

رضیتم بالقعود أول مرّة

برداشت فوق مبتنی بر این احتمال است که تخلف منافقان در جنگ تبوک، اولین تخلف آنان بوده و «أول مرّة» ناظر به این معنا باشد.

196- تخلف منافقان از جهاد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 45 - 1

1 - تنها مردمان بی ایمان ( منافقان ) ، از پیامبر (صلی الله علیه و آله) اجازه ترک جهاد می طلبیدند .

إنما یستئذنک الذین لایؤمنون باللّه و الیوم الأخر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 47 - 2

2 - عدم شرکت بی ایمان ها و سست باوران ( منافقان ) در جنگ تبوک ، به خیر و صلاح مؤمنان بود نه مایه ضرر آنان .

لو خرجوا فیکم ما زادوکم إلا خبالا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 50 - 4

4 - مباهات و اظهار شادمانی منافقان به رأی صائب خویش مبنی بر ترک جهاد ، در صورت مواجه شدن مسلمانان با شکست و مشکلات جنگ

و إن تصبک مصیبة یقولوا قد أخذنا أمرنا من قبل و یتولوا و هم فرحون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 81 - 11

11 - گرمی هوا ، بهانه منافقان صدر اسلام برای تخلف از جنگ و دستاویزی برای تبلیغ و بازداشتن از شرکت دیگران در جهاد

و قالوا لاتنفروا فی الحر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 88 - 4

4 - سستی و تخلف منافقان از جهاد ، در روحیه محکم و مصمم پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان راستین تأثیری نداشت .

رضوا . .. لکن الرسول ... جهدوا

197- تخلف منافقان از غزوه تبوک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 43 - 5

5 - إخبار خداوند به عزم قطعی برخی افراد ( منافقان ) بر تخلف از جنگ تبوک ( حتی در صورت عدم دریافت اذن از پیامبر (صلی الله علیه و آله) )

و سیحلفون باللّه لو استطعنا لخرجنا . .. لم أذنت لهم حتی یتبین لک الذین صدقوا و ت

از اظهار ناتوانی منافقان برای جهاد و تذکر خداوند به دروغ بودن این اظهار، استفاده می شود که آنان تصمیم بر تخلف از جنگ داشته اند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 81 - 1،2

1 - تخلف منافقان از شرکت در جنگ تبوک

فرح المخلفون بمقعدهم خلف رسول اللّه

این بخش از آیات مربوط به جنگ تبوک و تخلف منافقان از شرکت در آن است.

2 - خوشحالی و احساس موفقیت منافقان از شرکت نکردن در جنگ تبوک

فرح المخلفون بمقعدهم خلف رسول اللّه

198- تداوم نفاق منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 77 - 13

13 - از امام صادق ( ع ) روایت شده : المنافق اذا حدّث عن اللّه و عن رسوله کذب و اذا وعد اللّه و رسوله اخلف . . . و ذلک قول اللّه عزوجل « فأعقبهم نفاقاً فی قلوبهم . . . بما أخلفوا اللّه ما وعدوه و بما کانوا یکذبون » . . . ;

منافق، هرگاه از خدا و رسولش سخن گوید، دروغ می گوید و اگر به خدا و رسول او وعده دهد، خلف وعده می کند . .. و این است سخن خداوند که می فرماید: پس خداوند، نفاق را تا روزی که او را ملاقات کنند در دلهای آنان قرار داد، بدین علت که

با خدا خلف وعده کردند و همواره دروغ می گفتند ... ».

199- ترس منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 56 - 7،8

7 - منافقان ، گرفتار بیم و اضطراب درونی

و لکنهم قوم یفرقون

«فَرَق» (مصدر یفرقون) به معنای ترس و اضطراب شدید است ; یعنی، منافقان در ترس و اضطراب سختی به سر می برند، گفتنی است که آیه بعد، بیان تفصیلی همین جمله است.

8 - بیم منافقان از مؤمنان ، عامل مؤمن جلوه دادن خویش

و یحلفون باللّه إنهم لمنکم . .. و لکنهم قوم یفرقون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 23 - 10

10 - برخی از مؤمنان ، بر خلاف منافقان ، از جهاد و کشته شدن ، ترسی ندارند .

و إن یأت الأحزاب یودّوا لو أنّهم بادون فی الأعراب . ..من المؤمنین رجال ... قضی ن

به قرینه مقابله، احتمال دارد که آیه، در صدد بیان روحیه مؤمنان در مقابل منافقان باشد. در آیات سابق، از منافقانی یاد شده است که از جهاد فرار می کردند و یا دوست داشتند که در صحنه جهاد، حضور نداشته باشند. در این آیه، از مؤمنانی یاد می کند که به عهد خود وفادار ماندند و تا پای جان ایستادند و این نشان می دهد که آنان، ترسی ندارند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 13 - 2

2 - ترس منافقان از مؤمنان ، بیشتر و جدی تر از ترس آنان از خداوند

لأنتم أشدّ رهبة فی صدورهم من اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 8،9

8 - منافقان ، همواره در وحشت و اضطراب اند .

یحسبون کلّ صیحة علیهم

9 - منافقان ، هر فریادی را علیه خود و هر حرکتی را به ضرر خویش می پندارند .

یحسبون کلّ صیحة علیهم

200- ترس منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 19 - 3،4

3 - منافقان مدینه ، به هنگام خبردار شدن از وقوع جنگ احزاب ، به قدری می ترسیدند که چشمان شان بی اختیار ، به چرخش می افتاد .

فإذا جاء الخوف رأیتهم ینظرون إلیک تدور أعینهم کالذی یغشی علیه من الموت

مراد از «الخوف» به قرینه بحث جهاد و هجوم دشمن، خبر جنگ و قتال است که برای منافقان بسیار ترس آور بود.

4 - منافقان مدینه ، از شدت ترس از جنگ ، شبیه محتضر می شدند .

فإذا جاء الخوف رأیتهم ینظرون إلیک تدور أعینهم کالذی یغشی علیه من الموت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 20 - 5،6

5 - منافقان مدینه ، به شدت از کشته شدن و آسیب دیدن ، واهمه داشتند .

و إن یأت الأحزاب یودّوا لو أنّهم بادون فی الأعراب

این که می فرماید: «دوست داشتند در بیابان باشند» کنایه از این است که نمی خواستند در مدینه باشند تا از جنگ، آسیبی به آنها برسد و یا کشته شوند.

6 - منافقان مدینه ، در عین ترس از حضور در مدینه ، به هنگام حمله دشمن ، دوست داشتند از اخبار مربوط به مسلمانان آگاه باشند .

و إن یأت الأحزاب یودّوا لو أنّهم بادون فی الأعراب یسئلون عن أنبائکم

201- ترک تکلیف منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 73 - 3

3 - مردان و زنان منافق ، در قبال امانت الهی ، به وظیفه خود عمل نمی کنند .

إنّا عرضنا الأمانة . .. لیعذّب اللّه المنفقین و المنفقت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 26 - 6

6- بیماردلان و منافقان گریزان از تکالیف دینی ، دارای زمینه گرایش به دشمنان اسلام

و ذکر فیها القتال رأیت الذین فی قلوبهم مرض. .. قالوا للذین کرهوا ... سنطیعکم

با توجه به ارتباط این آیه با آیات پیشین، می توان نتیجه گرفت که میان بیماردلی و گریز از تکالیف دشوار و تمایل به دشمنان اسلام، ارتباطی تنگاتنگ وجود دارد.

202- ترک رابطه با منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 119 - 4

4 - مسلمانان ، موظف به همراهی و همگامی با مؤمنان صادق و راستین و پرهیز از معاشرت با منافقان

و کونوا مع الصدقین

203- ترور منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 89 - 11

11 - مشروعیت ترور منافقان ، در صورت اصرار بر نفاق و سر باز زدن از هجرت *

و اقتلوهم حیث وجدتموهم

جمله «حیث وجدتموهم»، دلالت می کند که امر به کشتن، تنها در مبارزه رو در رو نیست، بلکه شامل ترور نیز می شود.

204- تزلزل منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 14 - 6،7

6 - تزلزل منافقان مدینه در غزوه احزاب ، ناشی از بی ایمانی آنان بود .

و یستئذن فریق منهم . .. یقولون إنّ بیوتنا عورة ... إن یریدون إلاّ فرارًا ... ثمّ

«ثمّ سئلوا الفتنة» دلالت می کند که آنان، با درخواست شرک، آن را قبول می کردند. چنین امری اشعار دارد که استیذان در ترک جهاد و بهانه جویی برای فرار، ناشی از بی ایمانی و تزلزل در عقیده بوده است.

7 - منافقان مدینه ، به قدری در عقیده خود متزلزل بودند که در صورت درخواست اظهار شرک ، آنان بی درنگ شرک میورزیدند .

و لو دخلت علیهم . .. ثمّ سئلوا الفتنة لأتوها ... و ما تلبّثوا بها إلاّیسیرًا

استثنای در کلام، برای تقویت نفی مستثنا است. بنابراین، معنا چنین است که آنان، در پاسخ درخواست شرک، هیچ درنگ نمی کردند و اظهار شرک می کردند.

205- تشابه به منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 140 - 8

8 - سکوت و سازشکاری مؤمن در قبال اهانت به مقدسات و آیات الهی ، موجب همانندی وی با کافران و منافقان است .

فلاتقعدوا معهم . .. إنّکم إذاً مثلهم إنّ اللّه جامع المنفقین و الکفرین فی جهنم

206- تشبیه منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 6

6 - منافقان ، به رغم ظاهر فریبنده و سخنان زیبایشان ، چونان چوب های تکیه شده بر دیوار ، خشک و بی روح اند .

کأنّهم خشب مسنّدة

207- تشبیه منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 19 - 4

4 - منافقان مدینه ، از شدت ترس از جنگ ، شبیه محتضر می شدند .

فإذا جاء الخوف رأیتهم ینظرون إلیک تدور أعینهم کالذی یغشی علیه من الموت

208- تشکّل منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 14 - 3

3 - منافقان صدر اسلام ، دارای جلسات سری با رؤسای خویش برای طرح توطئه علیه اسلام و مسلمین

و إذا خلوا إلی شیطینهم

«خلأ به و إلیه» به معنای با او خلوت کرده است. برخی گفته اند: خلأ آن گاه که به «الی» متعدی شود متضمن معنای رفتن نیز می باشد. بر این مبنا «و إذا خلوا ...»; یعنی: «و اذا ذهبوا الی شیاطینهم خالین بهم; آن گاه که به سوی رؤسای خود روند و با آنان خلوت کنند.»

209- تشکل منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 11 - 3

3 - منافقان در عصر بعثت ، دارای جمعیتی هم دست و متشکل برای توطئه علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اسلام

إنّ الذین جاءو بالإفک عصبة منکم

210- تصحیح عقیده منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 17 - 2

2 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف بود که با تبیین قلمرو نفوذ خواست خدا درباره زندگی و مرگ ، عقیده نادرست منافقان درباره مرگ را تصحیح کند .

قل من ذا الذی یعصمکم من اللّه إن أراد بکم سوءًا

211- تصحیح عقیده منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 16 - 2

2 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف بود که عقیده منافقان مدینه را درباره حفظ جان از خطر مرگ ، تصحیح کند .

إن یریدون إلاّ فرارًا . .. قل لن ینفعکم الفرار إن فررتم ...و إذًا لاتمتّعون إلاّ

212- تظاهر منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 49 - 3

3 - تمسک برخی از منافقان برای فرار از مسؤولیت های سنگین ، به حیله های فریبنده و به ظاهر شرعی

و منهم من یقول ائذن لی و لاتفتنی

با توجه به آنچه در شأن نزول نقل شده است که برخی از منافقان، مفتون شدن به زنان رومی را بهانه عدم شرکت در جنگ قرار دادند، برداشت فوق استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 101 - 2

2 - برخی از منافقان ، آن چنان به دیانت تظاهر و نفاق خود را پنهان می کردند که حتی برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) هم ناشناخته بودند .

و ممن حولکم من الأعراب . .. لا تعلمهم

213- تظاهر منافقان به اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 9 - 2،3

2 - ضربه زدن به اهل ایمان و توطئه علیه آنان ، از اهداف منافقان در اظهار ایمان

یخدعون اللّه و الذین ءامنوا

«خدع» به معنای پنهان کردن امری و اظهار کردن امری دیگر است به منظور ضربه زدن و ایجاد ناگواری.

3 - منافقان با اظهار ایمان ، در پی نیرنگ زدن به خدا و فریب دادن اهل ایمان هستند .

و من الناس من یقول ءامنا . .. یخدعون اللّه و الذین ءامنوا

جمله «و ما یخدعون إلا أنفسهم» می رساند که: منافقان به خدا و اهل ایمان نیرنگ نزدند و نخواهند زد. بنابراین «یخادعون اللّه ...»; یعنی آنان در صدد نیرنگ زدن هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 14 - 1،7،8

1 - منافقان ، به هنگام حضورشان در میان مؤمنان ، تظاهر به ایمان کرده و خود را مسلمان جلوه می دهند .

و إذا لقوا الذین ءامنوا قالوا ءامنا

7 - صحنه گردانان نفاق در عصر بعثت ، نگران تمایل پیروانشان به اسلام بودند .

قالوا إنّا معکم إنما نحن مستهزءون

حصر در جمله «إنما . ..» حصر اضافی و از نوع «حصر قلب» است. کاربرد این گونه حصر در موردی است که گوینده در صدد بر طرف کردن توهمی باشد که مخاطب به آن می اندیشد. این توهم در جمله «إنما نحن ...» گرایش منافقان پیرو، به اسلام است.

8 - اعمال و رفتار اسلام گونه منافقان ، هرگز برخاسته از کمترین گرایش آنان به دین نیست .

قالوا إنّا معکم إنما نحن مستهزءون

حصر در جمله «إنما نحن . ..» گویای برداشت فوق است; یعنی: کارهای ما در رابطه با ایمان و مؤمنان جز استهزاء، چیزی دیگری نیست.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 16 - 7

7 - منافقان با تظاهر به اسلام ، در هدف های خویش ( کسب منافع و ضربه زدن به اسلام ) ، موفقیتی به دست نخواهند آورد .

و ما کانوا مهتدین

برداشت فوق بر این اساس است، که متعلق«مهتدین» اهداف منافقان باشد; یعنی: و ما کانوا مهتدین الی مقاصدهم. آیات بعدی، این معنا را تأیید می کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 17 - 1،2،3،4

1 - حالت منافقان در اظهار ایمان ، به کسی می ماند که برای رهایی از ظلمت ، آتشی ناپایدار و گذرا برافروزد .

مثلهم کمثل الذی استوقد ناراً فلمّا أضاءت ما حوله ذهب اللّه بنورهم

«استیقاد» (مصدر استوقد) به معنای آتش افروختن است. «لما» حرف شرط است و جواب آن محذوف می باشد و جمله «ذهب اللّه ...» بیانگر آن جواب است; یعنی: آن گاه که آتش اطراف او را روشن کرد، خاموش شود و او در تاریکی بماند.

2 - منافقان در سایه اظهار ایمان ، در تلاش برای منفعت جویی و رهایی یافتن از مشکلات اجتماعی هستند .

مثلهم کمثل الذی استوقد ناراً . .. ذهب اللّه بنورهم

از اینکه منافقان به کسی که در تاریکی آتش ناپایداری می افروزد تشبیه شده اند این معنا به دست می آید که: کافر در جامعه ایمانی با مشکلات اجتماعی روبروست و خود را ناچار می بیند که تظاهر به ایمان کند تا از مشکلات برهد; ولی دیری نمی پاید که خداوند او را رسوا می کند.

3 - دستاورد منافقان با تظاهر به ایمان ، منافعی گذرا ، ناپایدار و محدود است .

فلمّا أضاءت ما حوله ذهب اللّه بنورهم

4 - خداوند محدود کننده فرصت منافقان برای سوء استفاده آنان از تظاهر به ایمان

ذهب اللّه بنورهم

214- تعجب از رفاه منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 55 - 4

4 - نهی خداوند ، از غبطه و اعجاب نسبت به رفاه دنیوی منافقان

فلا تعجبک أمولهم و لا أولدهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 85 - 3،6

3 - نهی الهی از شگفتی نسبت به رفاه دنیوی منافقان

و لاتعجبک أمولهم و أولدهم

6 - تعجب پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به برخورداری منافقان از امکانات مادی و مفاخر اجتماعی

و لاتصل . .. و لاتعجبک أمولهم و أولدهم

برداشت فوق مبتنی بر این احتمال است که خطاب در «لاتعجبک» به شخص پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) باشد.

215- تعداد منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 70 - 11

11 - جمعیت بیشتر ، امکانات برتر و قدرت فزونتر قوم نوح ، عاد ، ثمود ، قوم ابراهیم و اصحاب مدین در مقایسه با منافقان عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله)

کالذین من قبلکم کانوا أشد منکم قوة . .. ألم یأتهم نبأ الذین من قبلهم قوم نوح ...

216- تعدد عذاب منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 101 - 12

12 - منافقان مرموز و نهانکار ، دارای عذابی در دنیا و برزخ و نیز در قیامت *

سنعذبهم مرتین ثم یردون إلی عذاب عظیم

به احتمال اینکه مراد از عذاب قبل از آخرت، یکی عذاب دنیوی و دیگری عذاب برزخ باشد، برداشت فوق به دست می آید.

217- تفضل به منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 74 - 9

9 - توبیخ منافقان ، به خاطر حرکت های خیانت آمیز علیه اسلام و پیامبر (صلی الله علیه و آله) با وجود برخورداری از تفضلات خدا و رسولش

و ما نقموا إلا أن أغنیهم اللّه و رسوله من فضله

218- تکبر منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 13 - 5

5 - خود بزرگ بینی و تحقیر مؤمنان راستین ، از صفات اهل نفاق است .

أنؤمن کما ءامن السفهاء

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 206 - 1

1 - سرسختی ، تکبّر و غرور ریاکارانِ مدعی اصلاح ( منافقان ) ، در مقابل دعوت به تقوا

و من الناس من یعجبک . .. و اذا قیل له اتق اللّه اخذته العزة بالاثم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 14 - 9

9 - منافقان ، مغرور و فریفته آمال و آرزو های باطل خویش

و غرّتکم الأمانیّ

219- تکذیبگری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 8 - 8

8 - منافقان ، منکر رسالت پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) بودند .

و یقولون . .. لولا یعذّبنا اللّه بما نقول

مفاد این گفته منافقان: (چرا خدا در برابر آنچه می گوییم عذابمان نمی کند)، این است که اگر حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) پیامبر بود، باید ما عذاب می شدیم. اکنون که از عذاب خبری نیست، معلوم می شود او پیامبر نیست.

220- تلاش منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 57 - 7

7 - علاقه و تلاش شدید منافقان به یافتن پناهگاه و محل مناسب برای زندگی ( خارج از محیط اسلامی ) دلیل بی ایمانی و همگام نبودنشان با مؤمنان

و ما هم منکم . .. لو یجدون ملجئاً ... لولّوا إلیه و هم یجمحون

جمله «لو یجدون . .. » می تواند به منزله دلیل و ارائه شاهدی برای «و ما هم منکم» در آیه قبل باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 83 - 6

6 - گروهی از منافقان متخلف از جنگ تبوک ، ریاکارانه در صدد جبران پیامد خسارتبار ترک جهاد و رسوایی گذشته خویش

فإن رجعک اللّه إلی طائفة منهم فاستئذنوک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 124 - 8

8 - تلاش منافقان برای سرایت دادن روحیه منفی خویش ( تأثیرناپذیری از آیات الهی قرآن ) به دیگران

فمنهم من یقول أیّکم زادته هذه إیمناً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 127 - 6

6 - سعی منافقان در گریختن از محیط ابلاغ آیات الهی و مراکز شناخت و تبلیغ دین

و إذا ما أنزلت سورة . .. ثم انصرفوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 1 - 4

4 - تلاش منافقان ، برای پنهان نگه داشتن چهره نفاق آلود خود

إذا جاءک المنفقون قالوا نشهد إنّک لرسول اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 2 - 5

5 - تلاش منافقان ، برای ممانعت و بازداشتن مردم از گرویدن به راه خدا و آیین او

فصدّوا عن سبیل اللّه

«صدّ» در صورتی که متعدی استعمال شود، به معنای «منع کردن» خواهد بود. برداشت یاد شده بر این احتمال استوار است.

221- تلاش منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 78 - 5

5 - تلاش منافقان صدر اسلام ، در مخفی نگهداشتن طرح ها و نقشه های خائنانه خویش ، علیه اسلام و مسلمانان

ألم یعلموا أن اللّه یعلم سرّهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 7 - 2

2 - تلاش منافقان ، برای جلوگیری از انفاق مردم به اصحاب و یاران پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

هم الذین یقولون لاتنفقوا علی من عند رسول اللّه

222- تلاش منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 12 - 1،6

1 - منافقان ، همسو با احزاب متّحد ، در غزوه احزاب برای درهم شکستن روحیه مسلمانان فعالیت می کردند .

إذ جاءتکم جنود . .. و إذ یقول المنفقون ... ما وعدنا اللّه ... إلاّ غرورًا

فعل مضارع «یقول» بر تداوم کار منافقان دلالت می کند که از آن، به «فعالیت» تعبیر می شود.

6 - فعالیت تبلیغاتی منافقان و بیماردلان مدینه ، برای ایجاد تزلزل در روحیه مسلمانان ، شایسته یادآوری است .

و إذ یقول المنفقون و الذین فی قلوبهم مرض

«و إذ» عطف به «إذ زاغت» است و «اُذکر» در تقدیر می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 18 - 4

4 - منافقان مدینه ، در صدد جذب مسلمان های ضعیف الایمان ، به سوی باند خود بودند .

و القائلین لإخونهم هلمّ إلینا

احتمال دارد مرجع ضمیر در «القائلین» منافقان، و مرجع در «إخوانهم» مسلمان هایی باشد که در آیات پیش، از آنان به «الذین فی قلوبهم مرض» تعبیر شده است و منظور، مسلمان هایی بودند که ضعف عقیده داشتند.

223- تلاش منافقان مدینه در غزوه احزاب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 13 - 5

5 - منافقان ، در غزوه احزاب ، برای وادار کردن مؤمنان به ترک اسلام و روی آوردن به کفر ، تلاش می کردند .

یأهل یثرب لامقام لکم فارجعوا

برداشت بالا، بر این احتمال است که مراد از «لامقام لکم» ماندن در دین رسول اللّه و مراد از «فارجعوا» دعوت به رجوع به

کفر باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 18 - 2

2 - تلاش شدید منافقان مدینه ، برای بازداشتن مسلمانان از جهاد در غزوه احزاب

و إذ قالت طائفة منهم . .. لامقام لکم فارجعوا ... قد یعلم اللّه المعوّقین منکم

تضعیف «عوّق» برای بیان شدت و غلظت بازدارندگی، است.

224- تلاش منافقان مدینه علیه مسلمانان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 13 - 4

4 - منافقان ، به نفع جبهه احزاب متّحد ، برای درهم شکستن جبهه مسلمانان ، فعالیت تبلیغاتی داشتند .

و إذ قالت طائفة منهم یأهل یثرب لامقام لکم فارجعوا

225- توبه منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 64 - 15،18

15 - راه بازگشت و توبه برای خطاکاران و حتی منافقان ، باز و گشوده است .

و لو انّهم اذ ظلموا انفسهم جاؤک . .. لوجدوا اللّه توّاباً رحیماً

18 - امید پذیرش توبه و نزول رحمت الهی برای همگان ، حتّی منافقان

رایت المنافقین یصدّون . .. فاستغفروا اللّه و استغفر لهم الرّسول لوجدوا اللّه توّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 146 - 1،2،3،4،10

1 - منافقان در صورت توبه ، اصلاح گذشته ، تمسک به خدا و اطاعت خالصانه ، به آتش دوزخ گرفتار نخواهند شد .

إنّ المنفقین . .. الا الذین تابوا و أصلحوا و اعتصموا باللّه و أخلصوا دینهم

2 - منافقان در صورت توبه ، اصلاح گذشته ، تمسک به خدا و اطاعت خالصانه از او ، در زمره مؤمنان واقعی قرار می گیرند .

الا الذین تابوا . .. فأولئک مع المؤمنین

3 - باز بودن راه توبه و بازگشت ، حتی برای منافقان

الا الذین تابوا و أصلحوا و اعتصموا باللّه

4 - اصلاح و جبران گذشته ، پیروی از فرامین الهی و پرهیز از ریا ، شرط پذیرش و ثمربخش بودن توبه منافقان

الا الذین تابوا و أصلحوا و اعتصموا باللّه و أخلصوا دینهم اللّه

چنانچه جمله های «اصلحوا» و «اعتصموا» و «اخلصوا»، بیانگر شرایط قبولی توبه منافقان باشد، مراد از «اعتصموا» - با توجه به صفات شمرده شده برای آنان - پیروی از اوامر خداوند و مراد از «اخلصوا» پرهیز از ریا که از ویژگیهای منافقین

شمرده شده است، می باشد.

10 - منافقان تائب ، بهره مند از پاداش بزرگ خدا خواهند بود .

فأولئک مع المؤمنین و سوف یؤت اللّه المؤمنین أجراً عظیماً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 74 - 18

18 - باز بودن راه توبه و بازگشت حتی برای منافقان توطئه گر

فإن یتوبوا یک خیراً لهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 24 - 5،7

5 - برای توبه منافقان ، راه باز است .

و یعذّب المنفقین . .. أو یتوب علیهم

7 - توبه کردن منافقان ، بستگی به اراده خداوند دارد .

أو یتوب علیهم

احتمال دارد که مراد از «توبه خدا بر آنان»، توفیق توبه باشد و احتمال دارد که مراد پذیرش توبه باشد. برداشت بالا، بنابر احتمال نخست است.

226- توجیه گری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 65 - 1،2،4

1 - منافقان ، در صورت بازخواست از عملکرد و سخنان ناروایشان ، به دروغ آن را شوخی و سرگرمی می نمایانند .

یقولون هو أذن . .. و لئن سألتهم لیقولن إنما کنا نخوض و نلعب

2 - توجیه گری نسبت به مواضع و سخنان ناروای خویش ، شیوه اهل نفاق است .

لیقولن إنما کنا نخوض و نلعب

4 - خداوند از توجیه گری های آینده منافقان نسبت به عملکرد خائنانه شان پرده برداشت .

و لئن سألتهم لیقولن إنما کنا نخوض و نلعب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 16 - 10

10 - اظهار ایمان و خداترسی منافقان ، ابزاری در دست آنان برای توجیه پیمان شکنی خود با کافران

کمثل الشیطن . .. قال إنّی بریء منک إنّی أخاف اللّه ربّ العلمین

از تشبیه منافقان به شیطان - با توجه به ادعای خداترسی وی - مطلب بالا استفاده می شود.

227- توجیه منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 62 - 6،10،13

6 - دروغ ، سوگند به خدا ، توجیه اعمال ناروا و عذرتراشی ، از شگرد های منافقان

یصدّون عنک صدودا . .. ثمّ یحلفون باللّه ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً

به دلیل «یصدّون عنک» معلوم می شود که ادعای اراده احسان دروغ بوده است. بنابراین ادعای آنان تنها توجیه و عذرتراشی برای اعمال ناروایشان بوده است ; نه پی بردن به اشتباه و عذرخواهی واقعی.

10 - ادعای نیکوکاری ، مُدارا و صلح جویی ، توجیه ناروای منافقان در مورد مراجعه به حکم طاغوتی

یریدون ان یتحاکموا الی الطّاغوت . .. ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً

13 - احسان به پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، توجیه ناروای منافقان برای عدم ارجاع داوری به وی

ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً

228- توطئه رهبران منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 14 - 4

4 - سردمداران نفاق ، توطئه گرانی شرور و شیطان گونه اند .

و إذا خلوا إلی شیطینهم

229- توطئه منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 9 - 2

2 - ضربه زدن به اهل ایمان و توطئه علیه آنان ، از اهداف منافقان در اظهار ایمان

یخدعون اللّه و الذین ءامنوا

«خدع» به معنای پنهان کردن امری و اظهار کردن امری دیگر است به منظور ضربه زدن و ایجاد ناگواری.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 14 - 3

3 - منافقان صدر اسلام ، دارای جلسات سری با رؤسای خویش برای طرح توطئه علیه اسلام و مسلمین

و إذا خلوا إلی شیطینهم

«خلأ به و إلیه» به معنای با او خلوت کرده است. برخی گفته اند: خلأ آن گاه که به «الی» متعدی شود متضمن معنای رفتن نیز می باشد. بر این مبنا «و إذا خلوا ...»; یعنی: «و اذا ذهبوا الی شیاطینهم خالین بهم; آن گاه که به سوی رؤسای خود روند و با آنان خلوت کنند.»

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 16 - 7

7 - منافقان با تظاهر به اسلام ، در هدف های خویش ( کسب منافع و ضربه زدن به اسلام ) ، موفقیتی به دست نخواهند آورد .

و ما کانوا مهتدین

برداشت فوق بر این اساس است، که متعلق«مهتدین» اهداف منافقان باشد; یعنی: و ما کانوا مهتدین الی مقاصدهم. آیات بعدی، این معنا را تأیید می کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 122 - 5

5 - دسیسه منافقان ( عبداللّه بن أبی سلول ) ، برای ایجاد سستی و هراس در مسلمانان ، هنگام روانه شدن آنان به سوی احد

اذ همّت طائفتان منکم ان تفشلا

در مجمع البیان آمده است که عبداللّه بن ابی سلول، دو طایفه از مسلمانان (برخی از مهاجر و انصار) را از رویارویی با مشرکان برحذر می داشت.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 168 - 1

1 - تلاش منافقان کناره گرفته از جنگ احد ، در بازداشتن دیگر مسلمانان از حضور در آن کارزار

الّذین قالوا لاخوانهم وقعدوا لو اطاعونا ما قتلوا

جمله «لو اطاعونا» دلالت بر تلاش منافقان در بازداشتن مسلمانان از نبرد دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 61 - 8

8 - تلاش پیگیر منافقان در مقابله با پیامبر (صلی الله علیه و آله) و بازداشتن مردم از مراجعه به او

رایت المنافقین یصدّون عنک صدوداً

فعل مضارع «یصدّون» دلالت بر استمرار دارد. قابل ذکر است که در برداشت فوق «یصدّون» فعل متعدّی و مفعول آن «النّاس» گرفته شده است ; در این صورت «یصدّون» به معنی «یمنعون» خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 81 - 3

3 - جلسات سرّی و توطئه گرانه منافقان علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مدینه

و یقولون طاعة فاذا برزوا من عندک بیّت طائفة منهم غیر الذی تقول

برخی گفته اند که این آیه درباره منافقان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 141 - 5

5 - لزوم هشیاری مسلمان در قبال ترفند ها و شگرد های منافقان

الذین یتربّصون بکم فإن کان لکم فتح من اللّه . .. و نمنعکم من المؤمنین

از اهداف افشای منافقان و بر شمردن ویژگیهای آنان، آگاه کردن مؤمنان به حیله ها و مکرهای آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 47 - 9،10

9 - نفوذ در میان رزمندگان اسلام به منظور جاسوسی و فتنه انگیزی ، از ترفند های منافقان

لو خرجوا فیکم ما زادوکم إلا خبالا . .. و فیکم سمعون لهم

10 - هشدار خداوند به منافقان با بیان علم همه جانبه اش به روحیّات و دسیسه های منافقانه آنان

و لأوضعوا خللکم یبغونکم الفتنة . .. و اللّه علیم بالظلمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 48 - 1،3،5

1 - فتنه انگیزی و کارشکنی همیشگی منافقان ، علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اسلام در جبهه های نبرد

لقد ابتغوا الفتنة من قبل

3 - ضرورت هشیاری رهبران جامعه اسلامی ، در برابر ترفند ها و فتنه انگیزی های منافقان ( وارونه جلوه دادن امور و . . . )

و قلبوا لک الأمور

5 - منافقان ، تلاش تخریب گرانه خود را تا مرحله غلبه حق و پیروزی قطعی جبهه اسلام ، ادامه می دهند .

لقد ابتغوا الفتنة . .. حتی جاء الحق و ظهر أمر اللّه و هم کرهون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 66 - 3

3 - برملا شدن کفر منافقان صدر اسلام ، در پی توطئه آنان علیه اسلام و پیامبر (صلی الله علیه و آله)

لا تعتذروا قد کفرتم بعد إیمنکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 74 - 7،13

7 - تلاش پنهانی منافقان و اهتمام آنان در توطئه علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اسلام

و هموا بما لم ینالوا

13 - توطئه های منافقان علیه اسلام و پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، انتقام جویی آنان از مسلمانان دست یافته به امکانات مادی ، در پرتو تفضلات خدا و رسول

و ما نقموا إلا أن أغنیهم اللّه و رسوله من فضله

برداشت فوق بر این اساس است که ضمیر در «أغناهم» به مسلمانان برگردد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 78 - 5

5 - تلاش منافقان صدر اسلام ، در مخفی نگهداشتن طرح ها و نقشه های خائنانه خویش ، علیه اسلام و مسلمانان

ألم یعلموا أن اللّه یعلم سرّهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 107 - 2،3

2 - اقدام منافقان به ساختن پایگاهی تحت عنوان « مسجد » برای دشمنان دیرینه خدا و رسول خدا

و الذین اتخذوا مسجداً . .. إرصاداً لمن حارب اللّه و رسوله

3 - به کارگیری خانه خدا علیه دین خدا ، توسط منافقان

و الذین اتخذوا مسجداً . .. إرصاداً لمن حارب اللّه و رسوله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 124 - 6

6 - انکار نفوذ آموزه های قرآن در میان دل و جان مردم ، از ترفند های منافقان و دشمنان دین

و إذا ما أنزلت سورة فمنهم من یقول أیّکم زادته هذه إیمناً

استفهام در جمله «أیّکم زادته . .. » استفهام انکاری و بیانگر نفی تأثیرگذاری آیات قرآن در دل و جان اهل ایمان است. قابل ذکر است که ضمیر «منهم» به منافقان برمی گردد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 19 - 10

10 - اشاعه فحشا در میان جامعه اسلامی و تهمت آلودگی جنسی به مؤمنان پاکدامن ، از ترفند های منافقان

إنّ الذین یحبّون أن تشیع الفحشة فی الذین ءامنوا لهم عذاب ألیم

تعبیر «فی الذین آمنوا» (در میان صفوف مؤمنان) بیانگر این نکته است که اشاعه دهندگان فحشا، خود از مؤمنان نیستند; بلکه در میان صفوف مؤمنان رخنه کرده اند و آنان را به فساد می کشانند. گفتنی است چون آیات پیشین درباره ماجرای «افک» بود که به دست منافقان انجام گرفت، می توان استفاده کرد که مقصود در «الذین یحبّون...» همان منافقان اند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 16 - 5

5- افشای حرکت های مرموز کافران و منافقان ، از سوی خداوند برای پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و منهم من یستمع إلیک حتّی إذا خرجوا من عندک

خطاب آیه شریفه به پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و ضمیر «منهم» ممکن است به کافران بازگردد که در آیات پیشین یاد شده اند و نیز ممکن است باتوجه به محتوای آیه - که نوعی حرکت نفاق آمیز را بیان داشته - به منافقان بازگردد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 26 - 12

12- آگاهی خداوند ، از توطئه ها و کار های پنهانی عناصر سست ایمان و منافق

و اللّه یعلم إسرارهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 30 - 11

11- لزوم هشیاری جامعه اسلامی ، نسبت به خطر ها و توطئه های بیماردلان و منافقان علیه دین

و لتعرفنّهم فی لحن القول

با توجه به این که خداوند، در آیات گذشته به روحیات، خصلت ها، موضع گیری ها و توطئه گری های منافقان بیماردل پرداخته و در این آیه نیز مؤمنان را نسبت به شناخت آنان رهنمون ساخته است (و لتعرفنّهم فی لحن القول)، مطلب بالا قابل برداشت است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 33 - 3

3- تأکید خداوند به اطاعت مؤمنان ، از فرمان جهاد و تأثیرناپذیری از کارشکنی منافقان *

یأیّها الذین ءامنوا أطیعوا اللّه و أطیعوا الرسول

با توجه به ارتباط این آیه با آیات پیشین که درباره جهاد و موضع منفی منافقان بود برداشت یاد شده به دست می آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 10 - 10

10 - خداوند ، حامی مؤمنان در برابر توطئه های شیطانی منافقان

و لیس بضارّهم . .. و علی اللّه فلیتوکّل المؤمنون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 14 - 2،9

2 - اتحاد و همدستی منافقان با یهودیان علیه اسلام و مسلمین

ألم تر إلی الذین تولّوا قومًا غضب اللّه علیهم

دوستی میان منافقان و یهودیان - که مورد عضب خدا هستند - جنبه عاطفی نداشت; بلکه سیاسی و عقیدتی بوده است.

9 - هشدار خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، درباره پدیده نفاق و ترفند های منافقان علیه اسلام و مسلمانان

ألم تر إلی الذین تولّوا قومًا غضب اللّه علیهم

استفهام در «ألم تر»تعجبی است; ولی چون خطاب به پیامبر(صلی الله علیه و آله) است، می تواند دربردارنده هشدار و بیدار باش به آن حضرت نیز باشد. بدین صورت که مبادا مسلمانان از ترفندهای منافقان و همدستی آنان با یهودیان، غفلت ورزند و ندانند که از کجا ضربه می خورند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 8 - 8

8 - دلداری و تقویت روحیه مؤمنان ، از سوی خداوند در قبال توطئه های منافقان

لیخرجنّ الأعزّ . .. و للّه العزّة و لرسوله و للمؤمنین

230- توطئه منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 48 - 2

2 - تلاش منافقان در جهت وارونه جلوه دادن امور ، برای پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و قلبوا لک الأمور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 11 - 2،3

2 - هم دستی و تشکل تنی چند از منافقان عصر بعثت ، برای تهمت زنی و شایعه سازی علیه خانواده پیامبر (صلی الله علیه و آله)

إنّ الذین جاءو بالإفک عصبة منکم

بیشتر مفسران بر این باورند که گروه بهتان زننده (عصبة منکم) از منافقان بودند.

3 - منافقان در عصر بعثت ، دارای جمعیتی هم دست و متشکل برای توطئه علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اسلام

إنّ الذین جاءو بالإفک عصبة منکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 7 - 1

1 - توطئه منافقان ، به منظور پراکندن اصحاب و یاران نزدیک پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، از اطراف آن حضرت

هم الذین یقولون لاتنفقوا علی من عند رسول اللّه حتّی ینفضّوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 8 - 2

2 - منافقان ، درصدد براندازی حکومت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

یقولون لئن رجعنا إلی المدینة لیخرجنّ الأعزّ منها الأذلّ

231- توفیق توبه منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 24 - 12

12 - توفیق دادن خداوند به منافقان ، برای توبه ، از آمرزگاری و رحمت او است .

المنفقین . .. أو یتوب علیهم إنّ اللّه کان غفورًا رحیمًا

232- توقع منفعت از منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 7

7 - انتظار سود و فایده ، از جانب منافقان برای دین و مردم ، بی مورد است .

کأنّهم خشب مسنّدة

«خشب مسنّدة» به چوب هایی گفته می شود که در کناری گذاشته شده و به کار صاحب آن نمی آید; یعنی، نه به درد سقف می خورد، نه به درد دیوار و نه. .. .

233- تهدید منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 167 - 20

20 - افشاگری و تهدید خداوند علیه عملکرد های کفرآمیز منافقان

یقولون بافواههم ما لیس فی قلوبهم و اللّه اعلم بما یکتمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 64 - 8

8 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور موضع گیری در برابر منافقان و تهدید ایشان به افشای اسرارشان

یحذر المنفقون . .. قل استهزءوا إن اللّه مخرج ما تحذرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 81 - 14

14 - منافقان متخلف از جنگ ، مورد تهدید خداوند به آتش سوزان دوزخ

قل نار جهنم أشد حراً لو کانوا یفقهون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 94 - 18

18 - تهدید متخلفان از جنگ و منافقان ، به رسوایی و افشای اسرارشان در آخرت از سوی خداوند

فینبئکم بما کنتم تعملون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 101 - 13

13 - منافقان ، مورد تهدید خداوند به بازگشت قهری و ابتلا به عذاب بزرگ در قیامت

ثم یردون إلی عذاب عظیم

234- تهدید منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 74 - 23

23 - تهدید أکید خداوند بر کیفر سخت دنیوی و اخروی منافقان صدر اسلام ، در صورت امتناع آنان از توبه و پافشاری بر مواضع کفرآمیز توطئه گرانه خود

فإن یتوبوا . .. و إن یتولوا یعذبهم اللّه عذاباً ألیماً فی الدنیا و الأخرة

235- تهدید منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 101 - 7

7 - منافقان مرموز و پنهان کار مدینه ، از سوی خداوند به دو مرتبه عذاب علاوه بر عذاب بزرگ نهایی در قیامت ، تهدید شدند .

سنعذبهم مرتین ثم یردون إلی عذاب عظیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 15 - 7

7 - منافقان مدینه ، از سوی خداوند ، به خاطر شکستن عهد خود تهدید شدند .

و لقد کانوا عهدوا اللّه من قبل . .. و کان عهد اللّه مسئولاً

236- تهمتهای منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 19 - 10

10 - اشاعه فحشا در میان جامعه اسلامی و تهمت آلودگی جنسی به مؤمنان پاکدامن ، از ترفند های منافقان

إنّ الذین یحبّون أن تشیع الفحشة فی الذین ءامنوا لهم عذاب ألیم

تعبیر «فی الذین آمنوا» (در میان صفوف مؤمنان) بیانگر این نکته است که اشاعه دهندگان فحشا، خود از مؤمنان نیستند; بلکه در میان صفوف مؤمنان رخنه کرده اند و آنان را به فساد می کشانند. گفتنی است چون آیات پیشین درباره ماجرای «افک» بود که به دست منافقان انجام گرفت، می توان استفاده کرد که مقصود در «الذین یحبّون...» همان منافقان اند.

237- تهمتهای منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 11 - 2

2 - هم دستی و تشکل تنی چند از منافقان عصر بعثت ، برای تهمت زنی و شایعه سازی علیه خانواده پیامبر (صلی الله علیه و آله)

إنّ الذین جاءو بالإفک عصبة منکم

بیشتر مفسران بر این باورند که گروه بهتان زننده (عصبة منکم) از منافقان بودند.

238- ثروت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 55 - 15،16

15 - مال و اولاد فراوان منافقان ، زمینه گرایش آنان به کفر در هنگام مرگ

فلا تعجبک أمولهم . .. و تزهق أنفسهم و هم کفرون

16 - جان کندن دشوار و حسرت بار منافقان و کفر نهایی آنان ، پیامد کثرت مال و اولاد و نمودی از عذاب الهی

فلا تعجبک أمولهم . .. یرید اللّه لیعذبهم بها ... و تزهق أنفسهم و هم کفرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 69 - 2

2 - فرجام سوء منافقان و کفرپیشگان گذشته تاریخ - علی رغم برخورداری آنان از قدرت ، مال و فرزند فزونتر - هشداری است به منافقان هر عصر .

وعد اللّه المنفقین . .. کالذین من قبلکم کانوا أشد منکم قوة و أکثر أمولا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 86 - 8

8 - تمکن و ثروت ، زمینه عافیت طلبی منافقان و گریز آنان از جهاد

استئذنک أولوا الطول منهم

239- ثروت منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 85 - 1

1 - منافقان عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، برخوردار از مال و اولاد فراوان و امکانات مادی و مفاخر اجتماعی

و لاتعجبک أمولهم و أولدهم

240- ثروتمندی منافقان صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 17 - 1

1 - منافقان صدراسلام ، قشری مرفه و برخودار از امکانات ( اموال و اولاد )

لن تغنی عنهم أمولهم و لا أولدهم من اللّه شیئًا

241- جاسوسان منافقان در غزوه تبوک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 47 - 8

8 - منافقان ، دارای جاسوسانی در میان رزمندگان جنگ تبوک

و فیکم سمعون لهم

«سمّاع» می تواند کنایه از جاسوس باشد; یعنی، در میان شما کسانی هستند که به نفع منافقان خبرچینی می کنند.

242- جاسوسی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 41 - 15،17،36،45

15 - منافقان و یهودیان شتابنده در کفر ، مردمی دروغ پرداز ، جاسوس و فرمانبردار سران و عالمان تحریفگر یهود

سمعون للکذب سمعون لقوم ءاخرین لم یأتوک یحرفون الکلم

برداشت فوق بر این مبناست که «للکذب» و «لقوم» مفعول له برای «سمعون» باشد. بنابراین «سمعون للکذب»، یعنی سخنان تو را می شنوند تا بر تو دروغ ببندند و شایعه سازی کنند و «سمعون لقوم ءاخرین»، یعنی آنان جاسوس دیگرانند و سخنان تو را برای دیگران می شنوند.

17 - شایعه سازی برخی از منافقان و یهودیان و جاسوسی آنان برای تحریفگران یهود ، فلسفه بازداشتن پیامبر (صلی الله علیه و آله) از اندوه بر کفرورزی آنان

لایحزنک الذین یسرعون . .. سمعون للکذب سمعون لقوم ءاخرین

36 - خداوند هرگز جان ودل ناپاک منافقان و یهودیان جاسوس و دروغپرداز را از آلودگی کفر و نفاق پاک نخواهد ساخت .

أولئک الذین لم یرد اللّه ان یطهر قلوبهم

45 - پیشتازی در کفر ، تحریفگری ، دروغپردازی و جاسوسی ، نمودی از خواری و رسوایی منافقان و یهودیان در دنیا

یسرعون فی الکفر . .. لهم فی الدنیا خزی

رسوایی یهودیان و منافقان، که «لهم فی الدنیا خزی» بیانگر آن است، می تواند همان رذایلی باشد که در آیه مطرح شده است. زیرا این رذایل یا خود رسوایی است و یا موجب رسوایی انسان در جامعه خواهد شد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 47 - 9

9 - نفوذ در میان رزمندگان اسلام به منظور جاسوسی و فتنه انگیزی ، از ترفند های منافقان

لو خرجوا فیکم ما زادوکم إلا خبالا . .. و فیکم سمعون لهم

243- جامعه اسلامی و منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 101 - 9

9 - لزوم هشیاری همیشگی جوامع اسلامی ، نسبت به وجود و عملکرد منافقان مرموز

و ممن حولکم من الأعراب

244- جذابیت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 2،3،4

2 - ظاهر فریبنده منافقان ، هر بیننده ای را به خود جذب می کرد .

و إذا رأیتهم تعجبک أجسامهم

خطاب در «رأیتهم»، عام و شامل هر بیننده ای است و اختصاص به فرد خاص - مثلاً پیامبر(صلی الله علیه و آله) - ندارد.

3 - منافقان ، دارای زبانی شیوا و کلامی جذاب

و إن یقولوا تسمع لقولهم

4 - سخنان زیبا و جذاب منافقان ، هر شنونده ای را به شنیدن آن وا می داشت .

و إن یقولوا تسمع لقولهم

خطاب در «تسمع»، عام است و اختصاص به شنونده خاصی ندارد.

245- جرایم منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 11 - 1،9

1 - منافقان ، عناصری فسادگر و تباه کننده جامعه

و إذا قیل لهم لاتفسدوا فی الأرض

کلمه «فی الأرض» نشانگر این است که فسادگری منافقان محدود به خود و اطرافیانشان نبوده، بلکه فسادی است فراگیر و سرایت کننده به جامعه ای که در آن به سر می برند.

9 - فسادگری و اصلاح ناپذیری منافقان ، موجب گرفتار آمدن آنان به عذابی دردناک خواهد شد .

و لهم عذاب الیم بما کانوا . .. إذا قیل لهم لاتفسدوا فی الأرض

برداشت فوق مبتنی بر این است که: «إذا قیل» عطف بر «یکذبون» در آیه قبل باشد. بر این مبنا، مفاد جمله «إذا قیل ...» نیز همانند «یکذبون» بیانگر سبب گرفتاری منافقان به عذاب الیم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 12 - 1،2،7

1 - منافقان ، مردمی فسادپیشه و تبهکارند .

ألا إنهم هم المفسدون

2 - منافقان ، سرچشمه و منشأ فساد ها و تبهکاری ها در جوامع دینی هستند .

ألا إنهم هم المفسدون

در آیاتی از قرآن غیر منافقان نیز فسادگر خوانده شده اند بنابراین حصر در جمله «ألا إنهم . ..»(تنها منافقان فسادگرند) حصر ادعایی است و اشاره به این معنا دارد که: فسادگری غیر منافقان در قیاس با منافقان چیزی به حساب نمی آید; و یا اینکه فساد دیگران نیز به گونه ای به نفاق و منافقان باز می گردد.

7 - لزوم هوشیاری مؤمنان در برابر فسادگری ها و تبهکاری های منافقان

ألا إنهم هم المفسدون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 48 - 1،5

1 - فتنه انگیزی و کارشکنی همیشگی منافقان ، علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اسلام در جبهه های نبرد

لقد ابتغوا الفتنة من قبل

5 - منافقان ، تلاش تخریب گرانه خود را تا مرحله غلبه حق و پیروزی قطعی جبهه اسلام ، ادامه می دهند .

لقد ابتغوا الفتنة . .. حتی جاء الحق و ظهر أمر اللّه و هم کرهون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 61 - 1،2،3

1 - پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) ، مورد آزار و اذیت مستمر برخی از منافقان

و منهم الذین یؤذون النبی

«من» در «منهم» برای تبعیض و فعل مضارع «یؤذون» مفید استمرار است ; یعنی، برخی از منافقان پیوسته پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را مورد اذیت قرار داده و باعث رنجش خاطر آن حضرت می شدند.

2 - جوسازی و تبلیغات سوء منافقان ، علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و منهم الذین یؤذون النبی و یقولون هو أذن

3 - معرفی پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به عنوان فردی ساده و خوش باور نمونه ای از اذیت های منافقان نسبت به آن حضرت

الذین یؤذون النبی و یقولون هو أذن

«اُذُن» به کسی گفته می شود که به هر سخنی گوش فرا دهد و زود باور کند ; یعنی، ساده و خوش باور باشد. گفتنی است که برداشت فوق بر این اساس است که جمله «یقولون هو أذن» برای بیان مورد و نمونه ای باشد که منافقان، پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به آن متهم کرده و باعث رنجش خاطر آن حضرت می شدند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 67 - 9

9 - شیوه منافقان ، ترویج امور زشت و منکر و پیشگیری از تحقق معروف ( ارزش ها و نیکی ها )

المنفقون و المنفقت . .. یأمرون بالمنکر و ینهون عن المعروف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 81 - 1،9

1 - تخلف منافقان از شرکت در جنگ تبوک

فرح المخلفون بمقعدهم خلف رسول اللّه

این بخش از آیات مربوط به جنگ تبوک و تخلف منافقان از شرکت در آن است.

9 - اخلالگری منافقان صدر اسلام ، در بسیج برای جنگ تبوک

لاتنفروا فی الحر

246- جنگ با منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 90 - 12،13

12 - هشدار و تهدید خداوند به مسلمانان ، در مورد تعرض به کافران و منافقانی که پیکار با آنان ممنوع شده است .

و لو شاء اللّه لسلّطهم علیکم فلقاتلوکم

13 - حرمت تعرض و نبرد با منافقان و دشمنانی که از نبرد با مسلمانان دست برداشته و خواهان صلح می باشند .

فان اعتزلوکم فلم یقتلوکم و القوا الیکم السلم فما جعل اللّه لکم علیهم سبیلا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 52 - 4

4 - مؤمنان صدر اسلام در انتظار دستور الهی ، برای جنگ با منافقان و از میان برداشتن جریان نفاق

و نحن نتربص بکم . .. بعذاب من عنده أو بأیدینا

247- جوسازی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 156 - 3

3 - شکست در پیکار احد ، زمینه ساز هجوم تبلیغاتی کافران و یا منافقان ، علیه اسلام ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان

یا ایّها الّذین امنوا لا تکونوا کالّذین کفروا و قالوا لاخوانهم . .. ما ماتوا و م

کشته شدن عدّه ای از مسلمانان در جنگ احد باعث شده بود که کافران و یا منافقان، که با حضور در صحنه احد مخالف بودند، ماجرای احد و کشته های فراوان آن را حربه تبلیغاتی علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرار دهند. آنان می گفتند اگر نظر ما را می پذیرفتند و همراه پیامبر (صلی الله علیه و آله) خارج نمی شدند، این حوادث ناگوار پیش نمی آمد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 61 - 2

2 - جوسازی و تبلیغات سوء منافقان ، علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و منهم الذین یؤذون النبی و یقولون هو أذن

248- جهاد با منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 73 - 1،2،3،7

1 - نبرد بی امان با کافران و منافقان ، و سخت گیری و عدم ترحم به آنان ، فرمان خدا به پیامبر (صلی الله علیه و آله)

یأیها النبی جهد الکفار و المنفقین و اغلظ علیهم

2 - لزوم جهاد با کافران و منافقان و عدم مماشات با آنان

جهد الکفار . .. و اغلظ علیهم

3 - تصمیم به جهاد با کافران و منافقان ، در محدوده مسؤولیت های رهبر جامعه اسلامی

یأیها النبی جهد الکفار

به کارگیری خطاب «یا أیها النبی» به جای «یا أیها الذین آمنوا» بیانگر این است که: تصمیم گیری درباره جنگ با کفار و منافقان، از وظایف رهبر جامعه ایمانی است.

7 - « عن ابی جعفر ( ع ) قال : « جاهد الکفار و المنفقین » بالزام الفرائض ;

از امام باقر (ع) [در توضیح سخن خدا که فرمود : ]«با کفار و منافقان مجاهده کن» روایت شده: مقصود الزام آنان به انجام فرایض است».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - تحریم - 66 - 9 - 1،3

1 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به جهاد با کافران و منافقان فرمان یافت .

یأیّها النبیّ جهد الکفّار و المنفقین

3 - جهاد با کافران و منافقان و هرگونه برخورد شدید و سختگیرانه با آنان ، باید زیر نظر رهبر جامعه اسلامی انجام گیرد .

یأیّها النبیّ جهد الکفّار و المنفقین و اغلظ علیهم

مخاطب قرار گرفتن شخص پیامبر(صلی الله علیه و آله)، در جهاد سختگیرانه با کافران و منافقان، می تواند اشاره به نکته یاد شده باشد. افراط و تفریطی که نوعاً در چنین موضوعی از سوی مردم سرمی زند، تأیید کننده همین مطلب است.

249- جهان بینی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 9 - 4

4 - منافقان علم گسترده و همه جانبه خدا و آگاهی او را به اسرار و نهان انسان ها ، باور نداشته و بدان معتقد نیستند .

یخدعون اللّه

از اینکه منافقان با نفاق خویش در صدد نیرنگ زدن به خدا برآمده اند، معلوم می شود که آنان می پنداشتند، اگر امری را مخفی کنند، خداوند از آن آگاه نمی شود.

250- جهل منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 9 - 6

6 - منافقان ، به خودفریبیِ خویش و نیرنگبازی با خود ، ناآگاه هستند .

و ما یخدعون إلا أنفسهم و ما یشعرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 12 - 4

4 - منافقان ، بی خبر از فسادپیشگی و تبهکاری خویش

و لکن لایشعرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 13 - 9

9 - منافقان ، بی خبر از سفاهت و بی خردی خویش

ألا إنهم هم السفهاء و لکن لایعلمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 16 - 4

4 - منافقان ، به سود و زیان واقعی خویش آگاهی ندارند .

و ما کانوا مهتدین

متعلق «مهتدین» به دلیل جمله های قبل، سود و زیان واقعی است; یعنی: و ما کانوا مهتدین الی منافعهم و مضارهم.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 20 - 5

5 - منافقان ، سزاوار محروم شدن از توانایی شناخت معارف الهی هستند .

و لو شاء اللّه لذهب بسمعهم و أبصرهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 81 - 19

19 - منافقان ، مردمانی محروم از درک حقایق اخروی

لو کانوا یفقهون

به کارگیری کلمه «لو» - که برای تمنی است - حکایت از آن دارد که منافقان از درک حقایق اخروی ناتوانند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 8 - 12،13

12 - منافقان ، عناصری نادان و بی بهره از معارف بلند الهی

و للّه العزّة و لرسوله و للمؤمنین و لکنّ المنفقین لایعلمون

13 - درک عزّتمندی خدا ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ، بیرون از توان ذهنی منافقان جاهل

و للّه العزّة . .. و لکنّ المنفقین لایعلمون

251- چرخش چشم منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 19 - 3

3 - منافقان مدینه ، به هنگام خبردار شدن از وقوع جنگ احزاب ، به قدری می ترسیدند که چشمان شان بی اختیار ، به

چرخش می افتاد .

فإذا جاء الخوف رأیتهم ینظرون إلیک تدور أعینهم کالذی یغشی علیه من الموت

مراد از «الخوف» به قرینه بحث جهاد و هجوم دشمن، خبر جنگ و قتال است که برای منافقان بسیار ترس آور بود.

252- حالات منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 8

8 - منافقان ، همواره در وحشت و اضطراب اند .

یحسبون کلّ صیحة علیهم

253- حامیان منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 74 - 29

29 - اتکا و دلبستگی منافقان به حامیان و هواداران خود ، در مواضع کفرآمیز و توطئه علیه اسلام و مسلمانان

و ما لهم فی الأرض من ولیّ و لانصیر

تهدید خداوند به اینکه منافقان، هیچ یاور و حامیی نخواهند داشت، نشانگر ذهنیت غلط آنان در اتکا به حامیان خویش است که خداوند این ذهنیت را مردود شمرده است.

254- حبط عمل منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 69 - 11

11 - حبط و سقوط ارزش و بی ثمر بودن اعمال کافران و منافقان ، در دنیا و آخرت

وعد اللّه المنقین . .. أولئک حبطت أعملهم فی الدنیا و الأخرة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 19 - 22

22 - خداوند ، همه اعمال خیر منافقان را حبط می کند .

فأحبط اللّه أعملهم

255- حتمیت ذلت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 20 - 7

7 - خداوند ، جبهه مخالف اسلام ( منافقان و عموم دشمنان خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله) ) را به شکست حتمی و ذلت بار هشدار داد .

إنّ الذین یحادّون . .. أُولئک فی الأذلّین

256- حتمیت شکست منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 20 - 7

7 - خداوند ، جبهه مخالف اسلام ( منافقان و عموم دشمنان خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله) ) را به شکست حتمی و ذلت بار هشدار داد .

إنّ الذین یحادّون . .. أُولئک فی الأذلّین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 8 - 10

10 - تضمین عزت و پیروزی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ، از سوی خداوند در قبال توطئه های منافقان

لیخرجنّ الأعزّ . .. و للّه العزّة و لرسوله و للمؤمنین

257- حتمیت عذاب اخروی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 101 - 13

13 - منافقان ، مورد تهدید خداوند به بازگشت قهری و ابتلا به عذاب بزرگ در قیامت

ثم یردون إلی عذاب عظیم

258- حتمیت عذاب منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 66 - 7

7 - اعلام امکان بخشیده شدن برخی از منافقان از سوی خداوند و وعده عذاب و کیفر حتمی برای برخی دیگر از آنان

إن نعف عن طائفة منکم نعذب طائفة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 69 - 5

5 - هیچ چیز ، حتی برترین قدرت های نظامی ، اقتصادی و نیروی انسانی ، مانع تحقق یافتن عذاب الهی برای کافران و منافقان نیست .

وعد اللّه المنفقین . .. و لهم عذاب مقیم. کالذین من قبلکم کانوا أشد منکم قوة و أک

نیروی نظامی از «قوة»، اقتصادی از «أموالا» و انسانی از «أولاداً» برداشت شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 80 - 1

1 - اعلام قطعیت عذاب الهی برای منافقان استهزاگر و عدم تأثیر استغفار مکرر ( هفتاد بار ) پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای آنان

و لهم عذاب ألیم. استغفر لهم أو لاتستغفر لهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 17 - 4

4 - کارساز نبودن اموال و اولاد منافقان برای آنان ، در قبال عذاب الهی در قیامت

لن تغنی عنهم أمولهم و لا أولدهم من اللّه شیئًا

259- حتمیت کیفر منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 41 - 32

32 - اراده حتمی خداوند بر مجازات یهودیان و منافقان شتابنده در کفر

قالوا ءامنا بافواههم و لم تؤمن قلوبهم و من الذین هادوا . .. و من یرد اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 7 - 3

3 - حاکمیت خداوند بر قوای هستی ، نشانگر قدرت او بر پاداش مؤمنان و کیفر منافقان و مشرکان

لیدخل المؤمنین و المؤمنت جنّ-ت . .. و یعذّب المنفقین ... و المشرکین ... و للّه

از ارتباط این آیه با آیات پیشین - که درباره پاداش مؤمنان و کیفر منافقان و مشرکان بود - مطلب بالا استفاده می شود.

260- حرمت تقویت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 108 - 2

2 - حرمت انجام هر گونه عملی که مایه تأیید کفر و نفاق و تقویت کافران و منافقان محارب و زمینه زیان و تفرقه مؤمنان باشد .

و الذین اتخذوا مسجداً . .. لا تقم فیه أبداً

261- حرمت حکومت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 144 - 7

7 - حرمت برقراری روابط دوستی با منافقان و پذیرش ولایت و حکومت آنان

إنّ المنفقین . .. لاتتخذوا الکفرین أولیاء

262- حرمت دوستی با منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 144 - 7

7 - حرمت برقراری روابط دوستی با منافقان و پذیرش ولایت و حکومت آنان

إنّ المنفقین . .. لاتتخذوا الکفرین أولیاء

263- حرمت ولایت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 144 - 7

7 - حرمت برقراری روابط دوستی با منافقان و پذیرش ولایت و حکومت آنان

إنّ المنفقین . .. لاتتخذوا الکفرین أولیاء

264- حسابرسی از منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 15 - 3

3 - عهد منافقان مدینه با خدا برای فرار نکردن از جهاد ، مورد حساب کشی خداوند است .

و لقد کانوا عهدوا اللّه من قبل . .. و کان عهد اللّه مسئولاً

265- حسادت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 120 - 5

5 - بدخواهی و حسادت منافقان با اهل ایمان *

اذا لقوکم قالوا امنّا . .. ان تمسسکم حسنة تسؤهم و ان تصبکم سیّئة یفرحوا بها

برخی برآنند که جمله «و اذا لقوکم قالوا آمنّا» درباره منافقان است. بنابر این ضمیر مفعولی «تسؤهم» نیز به آنان برمی گردد.

266- حسد منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 74 - 14

14 - رفاه و امکانات مادی مسلمانان ، غیر قابل تحمل برای منافقان صدر اسلام و برانگیزنده آنان به ستیزه جویی و کینهورزی

و ما نقموا إلا أن أغنیهم اللّه و رسوله من فضله

267- حسرت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 168 - 5

5 - اظهار حسرت و اندوه منافقان بر کشته شدن بستگان خویش در پیکار احد

الّذین قالوا لاخوانهم وقعدوا لو اطاعونا ما قتلوا

گفته شده مراد از «لاخوانهم»، خویشان نسبی است. و جمله «قالوا لاخوانهم» یعنی: «درباره آنها گفتند»; نه «به آنها گفتند».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 55 - 13،16

13 - حسرت منافقان برای از دست دادن اموال و فرزندان خویش به هنگام مرگ

فلا تعجبک أمولهم و لا أولدهم . .. لیعذبهم ... و تزهق أنفسهم

«زهوق نفس» به معنای خروج جان بر اثر تأسف و حسرت است. (مفردات راغب).

16 - جان کندن دشوار و حسرت بار منافقان و کفر نهایی آنان ، پیامد کثرت مال و اولاد و نمودی از عذاب الهی

فلا تعجبک أمولهم . .. یرید اللّه لیعذبهم بها ... و تزهق أنفسهم و هم کفرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 85 - 12،15

12 - حسرت منافقان برای از دست دادن اموال و فرزندان خویش به هنگام مرگ

أن یعذبهم . .. و تزهق أنفسهم

«زهوق» به معنای مفارقت جستن از امری که همراه با تأسف و حسرت است (مفردات راغب).

15 - کثرت مال و اولاد منافقان نمودی از عذاب الهی و زمینه ساز جان کندن دشوار و حسرت بار آنان

أن یعذبهم . .. و تزهق أنفسهم و هم کفرون

با توجه به اینکه «تزهق أنفسهم» می تواند عطف تفسیری برای «أن یعذبهم» باشد، برداشت فوق استفاده می شود.

268- حشر اخروی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 18 - 3،4

3 - خداوند ، همه منافقان را بدون استثنا در روز رستاخیز ، برای محاکمه برخواهد انگیخت .

یوم یبعثهم اللّه جمیعًا فیحلفون له

کلمه «جمیعاً» می تواند تأکید برای ضمیر «هم» در «یبعثهم» باشد و نیز می تواند حال برای آن باشد. برداشت یاد شده بر پایه احتمال اول است.

4 - برانگیخته شدن جمعی منافقان و احضار یک جای آنان ، برای محاکمه در قیامت

یوم یبعثهم اللّه جمیعًا فیحلفون له

برداشت یاد شده در صورتی به دست می آید که جمله «جمیعاً» حال برای ضمیر «هم» در «یبعثهم» باشد.

269- حق ناپذیری منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 20 - 4

4 - خداوند با سلب درک و فهم از برخی منافقان ، آنان را حق ناپذیر کرده و برخی دیگر را برای انتخاب هدایت ، مهلت می دهد .

و لو شاء اللّه لذهب بسمعهم و أبصرهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 41 - 7،18

7 - بازداری منافقان و یهودیان حق ناپذیر از شتاب در کفر ، خارج از محدوده رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

یأیها الرسول لایحزنک الذین یسرعون فی الکفر

خطاب خداوند به پیامبر(صلی الله علیه و آله) با عنوان رسالت (یایها الرسول) گویای برداشت فوق است.

18 - منافقان و یهودیان جاسوس ، دروغ پرداز و حق ناپذیر ، آن قدر بی ارزشند که حتی نباید بر گمراهی آنان تأسف خورد و بر کفرشان غمگین بود

لایحزنک الذین یسرعون فی الکفر . .. سمعون للکذب سمعون لقوم ءاخرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 87 - 8

8 - منافق ، دارای خصلت حق ناپذیری

و طبع علی قلوبهم فهم لایفقهون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 127 - 6،7،9

6 - سعی منافقان در گریختن از محیط ابلاغ آیات الهی و مراکز شناخت و تبلیغ دین

و إذا ما أنزلت سورة . .. ثم انصرفوا

7 - روی گردانی منافقان صدر اسلام از آیات الهی پس از شنیدن وحی

و إذا ما أنزلت سورة . .. ثم انصرفوا

9 - حق ناپذیری قلب منافقان ، کیفر الهی برای آنان

ثم انصرفوا صرف اللّه قلوبهم

270- حق ناشنوایی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 18 - 2،4

2 - منافقان ، از حق شنوی ، حق بینی و حق گویی ناتوان هستند .

صم بکم عمی

4 - عجز و ناتوانی از شنیدن ، دیدن و گفتن حقایق ، ظلمتهایی است که منافقان در آن گرفتارند .

ترکهم فی ظلمت لایبصرون. صم بکم عمی

آیه مورد بحث می تواند تفسیری برای کلمه «ظلمات» و جمله «لایبصرون» در آیه قبل باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 19 - 8

8 - منافقان در برابر آوازه قرآن و گسترش اسلام ، چاره ای جز ناشنیده انگاشتن آن ندارند .

یجعلون أصبعهم فی ءاذانهم من الصوعق حذرالموت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 23 - 2

2 - حق ناشنوایی کافران و منافقان ، نشانه نبودن استعداد پذیرش معارف الهی در آنان است .

و لو علم اللّه فیهم خیرا لأسمعهم

مراد از خیر به قرینه آیه قبل، استعداد پذیرش معارف الهی است.

271- حقیقت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 6

6 - منافقان ، به رغم ظاهر فریبنده و سخنان زیبایشان ، چونان چوب های تکیه شده بر دیوار ، خشک و بی روح اند .

کأنّهم خشب مسنّدة

272- حکومت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 205 - 1،13

1 - تلاش منافقان برای فساد در زمین و نابودی حرث و نسل ، در صورت به حکومت رسیدن

و اذا تولّی سعی فی الأرض . .. الحرث و النسل

بنابراینکه «تولّی»، به معنای حکومت باشد.

13 - از وظایف حکومت ، حفظ کشاورزی و نیروی انسانی و اصلاح آنهاست .

و اذا تولی سعی فی الأرض

273- حیله های شرعی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 49 - 3

3 - تمسک برخی از منافقان برای فرار از مسؤولیت های سنگین ، به حیله های فریبنده و به ظاهر شرعی

و منهم من یقول ائذن لی و لاتفتنی

با توجه به آنچه در شأن نزول نقل شده است که برخی از منافقان، مفتون شدن به زنان رومی را بهانه عدم شرکت در جنگ قرار دادند، برداشت فوق استفاده می شود.

274- خانه های منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 13 - 20

20 - « عن عبداللّه الحلبی عنه ( ع ) : إنّهم قالوا « إنّ بیوتنا عورة . . . » فأکذبهم اللّه قال : « و ما هی بعورة . . . » و هی رفیعة السمک حصینة ;

از عبداللّه حلبی، از امام(ع) نقل شده که منافقان گفتند: خانه های ما بی حفاظ است. خداوند آنان را تکذیب کرد و فرمود: «و ما هی بعورة...» و آن خانه ها، دارای دیوارهای بلند و محکم بود.»

275- ختم قلب منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 87 - 4

4 - منافقان از جهاد گریزِ ذلت پذیر ، دارای قلب های مهرشده و مسدود

رضوا بأن یکونوا مع الخوالف و طبع علی قلوبهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 127 - 9

9 - حق ناپذیری قلب منافقان ، کیفر الهی برای آنان

ثم انصرفوا صرف اللّه قلوبهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 3 - 9

9 - منافقان ، بر اثر مُهر شدن دل هایشان از درک معارف دین ناتوان اند .

فطبع علی قلوبهم فهم لایفقهون

276- خداشناسی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 13 - 5

5 - منافقان ، فاقد درک نسبت به مقام خداوند

لأنتم أشدّ رهبة فی صدورهم من اللّه ذلک بأنّهم قوم لایفقهون

277- خشنودی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 168 - 3

3 - مسرت و خشنودی منافقان از سلامت خویش به دلیل عدم حضورشان در پیکار احد

الّذین قالوا لاخوانهم وقعدوا لو اطاعونا ما قتلوا

اظهار تأسّف منافقان برای کشته های احد، دلالت بر مسرت و خشنودی از زنده ماندن خودشان دارد.

278- خط مشی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 141 - 1،3،4

1 - منافقان به هنگام پیروزی مسلمانان ، خود را یاور آنان و به گاه غلبه کافران ، خود را طرفدار و عامل پیروزی ایشان جلوه می دهند .

الذین یتربّصون بکم . .. قالوا ألم نستحوذ علیکم

«الذین یتربّصون»، بدل برای «الذین یتخذون» است و توضیح دهنده ویژگیهای منافقان.

3 - رسیدن به دنیا و تأمین منافع شخصی ، تعیین کننده خط مشی منافقان در برقراری روابط دوستی و اجتماعی است .

الذین یتربّصون بکم . .. ألم نستحوذ علیکم

4 - شرکت منافقان در جنگ ، تنها برای تأمین منافع شخصی و سهیم شدن در غنایم جنگی است .

الذین یتربّصون بکم فإن کان لکم فتح من اللّه . .. و نمنعکم من المؤمنین

ظاهراً مراد از جمله «الم نکن معکم» شرکت در جهاد و همراهی مسلمانان در جنگ است.

279- خطر منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 63 - 16

16 - لزوم دوری جستن از منافقین مخالفت کننده با حکم خدا و رسول (صلی الله علیه و آله) ، به دلیل نگون بختی و گرفتاری ایشان به عذاب الهی

و اذا قیل لهم تعالوا الی ما انزل اللّه و الی الرّسول . .. فاعرض عنهم

امام کاظم (ع) در بیان علت لزوم اعراض از منافقان فرمود: فقد سبقت علیهم کلمة الشّقاء و سبق لهم العذاب . .. .

---

کافی، ج 8، ص 184، ح 211 ; تفسیر برهان، ج 1، ص 387، ح 3 ; نورالثقلین، ج 1، ص 509، ح 368 ; تفسیر عیاشی، ج 1، ص 255، ح 183.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 6 - 5

5 - خطر منافقان برای اسلام و گناه آنان نزد خداوند ، بیش از مشرکان *

و یعذّب المنفقین و المنفقت و المشرکین و المشرکت

تقدم «المنافقین و المنافقات» بر «المشرکین و المشرکات»، ممکن است اشاره به مطلب بالا داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 10

10 - منافقان ، دشمنانی بس خطرناک اند .

هم العدوّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - تحریم - 66 - 9 - 7

7 - خطر و زیان منافقان برای جامعه اسلامی ، همانند خطر و زیان کافران است .

جهد الکفّار و المنفقین و اغلظ علیهم

280- خنده منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 82 - 1

1 - خوشحالی و خنده منافقان متخلف از جهاد ، اندک و زودگذر در مقایسه با عذاب ها و گریه های اخروی آنان

فلیضحکوا قلیلا و لیبکوا کثیراً

برداشت فوق بر این اساس است که جمله «فلیضحکوا» در مورد دنیا و «و لیبکوا» در مورد آخرت باشد.

281- خویشاوندان منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 22 - 7

7- اخبار خداوند از فسادگری و خویشاوندکشیِ عناصر سست ایمان منافق ، درصورت رسیدن به حکومت

فهل عسیتم إن تولّیتم أن تفسدوا فی الأرض و تقطّعوا أرحامکم

برداشت بالا بنابر این نکته است که «تولّیتم» از ماده «ولایت» و به معنای بر عهده گرفتن حاکمیت باشد و مخاطب آن بیماردلانی باشند که به دلیل سست ایمانی به هنگام فرمان جهاد، به وحشت افتاده و از آن طفره می روند.

282- خیانت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 179 - 3،19

3 - مؤمنان ، پاک هستند و غیر آنان ( منافقان ) ، پلید و خبیث .

ما کان اللّه لیذر المؤمنین علی ما انتم علیه حتّی یمیز الخبیث من الطّیّب

19 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، آگاه به پاکان و ناپاکان ( مؤمن و منافق ) امّت خویش ، از طریق علم به غیب

و ما کان اللّه . .. و لکنّ اللّه یجتبی من رسله من یشاء

مراد از «من رسله» - چه برخی از رسولان باشند و چه تمامی آنان - قطعاً پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) از جمله آنان خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 141 - 8

8 - منافقان ، خائنِ به جبهه اسلام و مؤمنان و خوش خدمت به کافرانند .

قالوا ألم نستحوذ علیکم و نمنعکم من المؤمنین

«استحوذ» به معنای غلبه و استیلا است و مراد از جمله «و ان کان للکافرین . .. الم نستحوذ» - با توجه به سیاق آیه - این است که منافقان پس از پیروزی کافران به آنان می گویند: در هنگامه جنگ ما بر شما استیلا داشتیم ولی شما را نکشتیم، بر این اساس جمله «نمنعکم من المؤمنین» به این معنا خواهد بود که بین شما و اهل ایمان حائل شدیم و نگذاشتیم آنان نیز به شما دسترسی پیدا کنند، تا پیروزی برای شما حاصل شد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 74 - 9،12

9 - توبیخ منافقان ، به خاطر حرکت های خیانت آمیز علیه اسلام و پیامبر (صلی الله علیه و آله) با وجود برخورداری از تفضلات خدا و رسولش

و ما نقموا إلا أن أغنیهم اللّه و رسوله من فضله

12 - خیانت در برابر خدمت ، از خصلت های منافقان است .

و ما نقموا إلا أن أغنیهم اللّه و رسوله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 27 - 3،3

3- کیفر سخت منافقان به هنگام مرگ ، براساس علم الهی به نهان کاری های خائنانه آنان

و اللّه یعلم إسرارهم . فکیف إذا توفّتهم الملئکة

از ارتباط عبارت «فکیف إذا. ..» - که بیانگر کیفر سخت منافقان است - با ذیل آیه قبل (واللّه یعلم إسرارهم) استفاده می شود که علم و آگاهی خداوند، پشتوانه کیفر منافقان به هنگام مرگ شان، خواهد بود.

3- کیفر سخت منافقان به هنگام مرگ ، براساس علم الهی به نهان کاری های خائنانه آنان

و اللّه یعلم إسرارهم . فکیف إذا توفّتهم الملئکة

از ارتباط عبارت «فکیف إذا. ..» - که بیانگر کیفر سخت منافقان است - با ذیل آیه قبل (واللّه یعلم إسرارهم) استفاده می شود که علم و آگاهی خداوند، پشتوانه کیفر منافقان به هنگام مرگ شان، خواهد بود.

283- خیانت منافقان مدینه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 14 - 1،5

1 - در صورت ورود احزاب متّحد از نواحی و اطراف به خانه های منافقان در مدینه و درخواست اظهار شرک ، آنان ، با ایشان همسویی می کردند .

و لو دخلت علیهم من أقطارها ثمّ سئلوا الفتنة لأتوها و ما تلبّثوا بها إلاّ یسیرًا

نایب فاعل فعل «دخلت» می تواند «بیوت» و می تواند «یثرب» باشد. برداشت یاد شده، براساس احتمال نخست است. لازم به ذکر است که «اقطار» جمع «قطر» است که به معنای جانب است (مفردات راغب). مراد از «الفتنة» به قرینه مقام، شرک است.

5 - در صورت نفوذ دشمن به مدینه ، پس از محاصره از سوی احزاب متّحد ، منافقان به جای دفاع ، به تلاش به نفع دشمن می پرداختند .

و لو دخلت علیهم من أقطارها ثمّ سئلوا الفتنة لأتوها

برداشت بالا، بنابراین است که ضمیر در «دخلت» به «یثرب» برگردد و مراد از «الفتنة»، تلاش تخریبی علیه مسلمانان باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 11 - 3

3 - روابط خائنانه منافقان مدینه ، با کافران اهل کتاب ( یهود بنی نضیر )

الذین نافقوا یقولون لإخونهم الذین کفروا من أهل الکتب لئن أخرجتم لنخرجنّ معکم

284- خیرخواهی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 63 - 4

4 - دروغگویی منافقان ، در ادعای خیرخواهی و صلحجویی

ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً. اولئک الّذین یعلم اللّه ما فی قلوبهم

285- در ظلمت منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 18 - 1،4،5

1 - منافق ر ها شده در ظلمت و گمراهی بسان شخص کر و لال و نابیناست .

ترکهم فی ظلمت لایبصرون. صم بکم عمی

صم، بکم و عمی به ترتیب: جمع أصم (کر)، أبکم (لال) و أعمی (کور) است. کلمات یاد شده خبر برای مبتدای محذوف، یعنی ضمیر «هم» است که به توصیف شدگان در آیه قبل (منافقان رها شده در ظلمت) بر می گردد.

4 - عجز و ناتوانی از شنیدن ، دیدن و گفتن حقایق ، ظلمتهایی است که منافقان در آن گرفتارند .

ترکهم فی ظلمت لایبصرون. صم بکم عمی

آیه مورد بحث می تواند تفسیری برای کلمه «ظلمات» و جمله «لایبصرون» در آیه قبل باشد.

5 - منافقان ر ها شده در ظلمتِ گمراهی ها ، راه نجاتی ندارند و به ایمان راستین باز نخواهند گشت .

صم بکم عمی فهم لایرجعون

286- درب دیوار میان مؤمنان و منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 13 - 15

15 - حصار کشیده شده میان مؤمنان و منافقان ، دارای یک درب است .

فضرب بینهم بسور له باب

287- دروغگویی اخروی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 18 - 5

5 - توسل جستن منافقان ، به سوگند دروغ در پیشگاه خداوند در قیامت

فیحلفون له

288- دروغگویی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 8 - 2

2 - گروهی از انسان ها ( منافقان ) به دروغ مدعی ایمان به خدا و روز قیامت هستند .

و من الناس من یقول ءامنا باللّه و بالیوم الأخر و ما هم بمؤمنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 10 - 7،9

7 - منافقان ، مردمی دمساز با دروغ و دروغ گویی

بما کانوا یکذبون

فعل مضارع آن گاه که پس از «کان» و مانند آن قرار گیرد، دلالت بر استمرار در زمان گذشته دارد.

9 - دروغ گویی مداوم منافقان ، موجب افزایش بیماری در دل و جان آنان

فزادهم اللّه مرضاً . .. بما کانوا یکذبون

برداشت فوق مبتنی بر این است که «بما کانوا . ..» علاوه بر تعلقش به «لهم عذاب الیم»، متعلق به «فزادهم ...» نیز باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 62 - 6،9،10

6 - دروغ ، سوگند به خدا ، توجیه اعمال ناروا و عذرتراشی ، از شگرد های منافقان

یصدّون عنک صدودا . .. ثمّ یحلفون باللّه ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً

به دلیل «یصدّون عنک» معلوم می شود که ادعای اراده احسان دروغ بوده است. بنابراین ادعای آنان تنها توجیه و عذرتراشی برای اعمال ناروایشان بوده است ; نه پی بردن به اشتباه و عذرخواهی واقعی.

9 - توجیه خلافکاری ها بر مبنای دروغ ، نمودی از انفاق

یریدون ان یتحاکموا . .. ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً

10 - ادعای نیکوکاری ، مُدارا و صلح جویی ، توجیه ناروای منافقان در مورد مراجعه به حکم طاغوتی

یریدون ان یتحاکموا الی الطّاغوت . .. ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 63 - 4

4 - دروغگویی منافقان ، در ادعای خیرخواهی و صلحجویی

ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً. اولئک الّذین یعلم اللّه ما فی قلوبهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 41 - 15،18،36،45

15 - منافقان و یهودیان شتابنده در کفر ، مردمی دروغ پرداز ، جاسوس و فرمانبردار سران و عالمان تحریفگر یهود

سمعون للکذب سمعون لقوم ءاخرین لم یأتوک یحرفون الکلم

برداشت فوق بر این مبناست که «للکذب» و «لقوم» مفعول له برای «سمعون» باشد. بنابراین «سمعون للکذب»، یعنی سخنان تو را می شنوند تا بر تو دروغ ببندند و شایعه سازی کنند و «سمعون لقوم ءاخرین»، یعنی آنان جاسوس دیگرانند و سخنان تو را برای دیگران می شنوند.

18 - منافقان و یهودیان جاسوس ، دروغ پرداز و حق ناپذیر ، آن قدر بی ارزشند که حتی نباید بر گمراهی آنان تأسف خورد و بر کفرشان غمگین بود

لایحزنک الذین یسرعون فی الکفر . .. سمعون للکذب سمعون لقوم ءاخرین

36 - خداوند هرگز جان ودل ناپاک منافقان و یهودیان جاسوس و دروغپرداز را از آلودگی کفر و نفاق پاک نخواهد ساخت .

أولئک الذین لم یرد اللّه ان یطهر قلوبهم

45 - پیشتازی در کفر ، تحریفگری ، دروغپردازی و جاسوسی ، نمودی از خواری و رسوایی منافقان و یهودیان در دنیا

یسرعون فی الکفر . .. لهم فی الدنیا خزی

رسوایی یهودیان و منافقان، که «لهم فی الدنیا خزی» بیانگر آن است، می تواند همان رذایلی باشد که در آیه مطرح شده است. زیرا این رذایل یا خود رسوایی است و یا موجب رسوایی انسان در جامعه خواهد شد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 65 - 1،8

1 - منافقان ، در صورت بازخواست از عملکرد و سخنان ناروایشان ، به دروغ آن را شوخی و سرگرمی می نمایانند .

یقولون هو أذن . .. و لئن سألتهم لیقولن إنما کنا نخوض و نلعب

8 - بی شرمی منافقان و اصرار آنان بر دروغ پردازی و تزویر ، حتی پس از افشای اسرار درونی و توطئه های آنان

و لئن سألتهم لیقولن إنما کنا نخوض و نلعب قل أباللّه و ءایته و رسوله کنتم تستهزءو

جمله «قل أباللّه . .. » می تواند رد ادعای منافقان در مورد «نخوض و نلعب» باشد ; یعنی، آنان هنوز هم با این سخنان در مقام تزویرند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 77 - 8،11،13

8 - دروغ گویی ، شیوه مستمر منافقان

و بما کانوا یکذبون

11 - شکستن پیمان خود با خدا و دروغ گویی مستمر ، نشانه منافقان است .

بما أخلفوا اللّه ما وعدوه و بما کانوا یکذبون

13 - از امام صادق ( ع ) روایت شده : المنافق اذا حدّث عن اللّه و عن رسوله کذب و اذا وعد اللّه و رسوله اخلف . . . و ذلک قول اللّه عزوجل « فأعقبهم نفاقاً فی قلوبهم . . . بما أخلفوا اللّه ما وعدوه و بما کانوا یکذبون » . . . ;

منافق، هرگاه از خدا و رسولش سخن گوید، دروغ می گوید و اگر به خدا و رسول او وعده دهد، خلف وعده می کند . .. و این است سخن خداوند که می فرماید: پس خداوند، نفاق را تا روزی که او را ملاقات کنند در دلهای آنان قرار داد، بدین علت که با خدا خلف وعده کردند و همواره دروغ می گفتند ... ».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 107 - 11،19

11 - تمسک منافقان به سوگند دروغ برای اثبات حسن نیت خویش در ساختن مسجد ( مسجد ضرار )

و لیحلفن إن أردنا إلا الحسنی

19 - دروغ گویی ، خصلت منافقان است .

و اللّه یشهد إنهم لکذبون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 47 - 7

7 - آن دسته از منافقانی که پس از اظهار ایمان و فرمان بری ، از خدا و رسول او ، روی برتافته و نافرمانی کردند ، ایمان نداشتند .

و یقولون ءامنّا باللّه . .. ثمّ یتولّی فریق منهم من بعد ذلک و ما أُولئک بالمؤمن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 18 - 9

9 - منافقان ، عناصری دروغگو و بیگانه با صدق و راستی

ألا إنّهم هم الکذبون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 1 - 9

9 - دروغ گویی ، از ویژگی ها و خصلت های منافقان

و اللّه یشهد إنّ المنفقین لکذبون

تکیه بر وصف «کاذبون» نشانگر آن است که دروغ گویی، برای منافقان خصلتی ثابت و جدایی ناپذیر است.

289- دروغگویی منافقان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 56 - 1

1 - سوگند دروغ منافقان صدر اسلام به خداوند ، برای اثبات ایمان خویش و همراهی خود با مؤمنان

و یحلفون باللّه إنهم لمنکم

290- دشمنی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 204 - 11،12