مشخصات کتاب

سرشناسه:کریمی، مرزبان، 1335 -

عنوان و نام پدیدآور:خداشناسی و توحید (سرآغاز دین و دینداری) / مرزبان کریمی.

مشخصات نشر:شهرکرد: سدره المنتهی، 1389.

مشخصات ظاهری:ط، 252 ص.

شابک:978-600-5149-19-7

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه:ص.249-252؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:الهیات

Theology

توحید

*Tawhid (Unity of God)

شناخت (فلسفه دین)

Knowledge, Theory of (Religion)

دین -- فلسفه

Religion -- Philosophy

رده بندی کنگره:BP217

رده بندی دیویی:297/42

شماره کتابشناسی ملی:2127424

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

سدره المنتهی

تقدیم به: پیشگاه ملکوتی پیامبر خاتم (صلی الله علیه واله) که قلب مقدسش منزل نزول وحی الهی بود، به پیشگاه مقدس سیدالولیاء امیر المؤمنین علی ابن ابی طالب (علیه السلام) که میشنید آن چه را پیامبر اکرم (صلی الله علیه واله) میشنید و می دید آنچه را پیامبر اکرم (صلی الله علیه واله) می دید، اما پیامبر نبود.

به پیشگاه مقدس حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) که وجود مقدسش لیله القدری است که یازده قرآن ناطق در آن نازل شد.

و به پیشگاه با عظمت خاتم الاوصیاء حضرت حجه ابن الحسن (عجل الله تعالی فرجه الشریف) که شریک قرآن، عدل قرآن و ثقل اصغری است که هرگز از ثقل اکبر جدایی ندارد.

خداشناسی و توحید (سرآغاز دین و دینداری)

مرزبان کریمی

فهرست مطالب

مقدمه ...1

ضرورت شناخت و اهمیت آن ...1

انواع شناخت های عقلی ...2

موانع شناخت و آگاهی ...3

شرایط شناخت و آگاهی ...4

بحثی پیرامون شناخت مبدأ ...5

اثرات پرستش مثبت رهایی بخش ...6

رهایی از اسارت خویشتن ...7

ایمان و نقش آن در زندگی ...10

فصل اول: دین و ضرورت آن ...13

خداشناسی سر آغاز دین ...15

معنی لغوی دین ...17

معنای لغوی دین در قرآن ...18

تعریف دین ...18

معنای لغوی دین در قرآن ...18

تعریف اسلام ...19

فرق میان دین و شریعت و ملت ...21

شرع و شریعت ...21

ملت ...23

پیامبران و اختلاف در شریعت ها ...24

وحدت دین، کثرت شریعت ...25

اسلام آیین همه انبیاء (علیهم السلام) ...27

اسلام، یگانه دین حق ...30

دین از نظر حضرت علامه طباطبایی (قدس سره)...32

لزوم دین از دیدگاه علامه طباطبایی (قدس سره) ...33

اسلام آیین همه موجودات جهان ...34

برخورد اسلام با اهل کتاب ...35

اسلام دینی توحیدی است ...37

فطری بودن دین ...38

جاودانگی دین ...39

ویژگی های دین جامع و جاوید ...41

جامعیت دین ...45

جامعیت قرآن در روایات ...46

کمال الدین ...47

دین و عقل ...48

دین در جهان شناسی ...49

دضرورت دین داری از دیدگاه روانشناسان و دانشمندان ...51

دین و اعطای حقوق زن ...51

دین و سیاست ...53

اجتماعی بودن دین اسلام ...55

اسلام و مبارزه با فقر ...57

فضیلت بر اساس ایمان ...58

نقش ایمان در کاهش ناراحتی ها ...59

آثار و فواید فردی دین داری ...59

کار کرد و نقش تاریخی دین ...61

شرحی بر ضرورت دین به عنوان یک نیاز فطری بشر ...64

نقد و بررسی شبهات مطرح شده پیرامون فطری بودن دین ...67

نظریه جهل ...67

نظریه ترس ...68

نظریه روابط اقتصادی و اجتماعی ...69

نظریه عامل روانی (کودک صفتی) ...70

نظریه سنتی بودن ...71

نظریه از خود بیگانگی ...72

نظریه بازگشت به از خود بیگانگی ...73

تحلیل و نقد و بررسی نهایی ...76

نتیجه ...78

کلام آخر ...80

فصل دوم: خداشناسی و توحید ...83

توحید سر آغاز دعوت پیامبر اکرم (صلی الله علیه واله) ...85

خداشناسی و توحید از دیدگاه روایات ...86

آثار اعتقاد به خدا ...95

راه های کلی خداشناسی ...97

برهان نظم ...98

برهان هدایت و راهیابی موجودات ...101

برهان حرکت ...102

برهان حدوث ...103

چهار دیدگاه در مورد اصل و منشأ جهان ...104

برهان علیت یا امکان و وجوب ...105

طریقی دیگر در برهان علیت ...106

برهان ارسطو ...107

برهان خواجه نصیر بر اساس قاعده وجوب ...108

برهان فارابی بر اساس مفهوم تقدم ...108

اثبات مبدأ از راه نفس ناطقه ...109

برهان متکلمین ...109

برهان سینوی ...110

برهان صدیقین ...11

سایر براهین صدیقی ...114

سایر راه ها و براهین خداشناسی ...116

خودشناسی طریقی به سوی خداشناسی ...116

توجه به نعمت های موجود راهی برای پی بردن و نزدیک شدن به خالق نعمت ها است ... 119

برهان ابراهیمی ...121

خدا در آینه وحی ...122

توحید ...127

توحید ذاتی ...128

صفات واجب الوجود ...129

برهان تمانع در اثبات توحید ...130

وجوب وجود در اثبات توحید ...130

برهان صرف الوجود در اثبات توحید ...131

هفت نکته اساسی در مورد توحید و یگانگی خدای متعال ...131

مباحثی در باب خداشناسی ...132

ادراکات اکتسابی آدمی ...132

جهان بینی ...134

انواع جهان بینی ...134

جهان بینی علمی ...134

نتیجه ...139

نقد و بررسی جهان بینی الحادی (مادی) ...139

پایه های جهان بینی مادی ...140

نقد و بررسی ...140

ناسازگاری میان دو اصل جهان بینی مادی ...141

مقایسه جهان بینی مادی و الهی ...141

جهان بینی فلسفی ...143

روش فلسفی ....143

اثبات اشیاء در جهان بینی فلسفی ...143

علیت ...145

سنخیت ...145

اقسام علت ...146

انواع علت حقیقی ...146

انواع علت معده ...146

ضرورت میات علت و معلول ...147

دور ...147

دلیل ابطال دور ...148

تسلسل ...148

دلایل ابطال تسلسل ...148

اثبات مبدأ از نظر فلسفه (برهان امکان و وجوب) ...149

اصطلاحات ...149

شرح اثبات مبدأ ...150

تبصره ...150

استدلال بر توحید ذاتی مبدأ (برهان فرجه) ...150

جهان بینی عرفانی و مذهبی ...151

جهان بینی مذهبی ...151

روش جهان بینی مذهبی ...151

اختصاصات جهان بینی مذهبی نسبت به سایر جهان بینی ها ...152

جهان بینی عرفانی ...152

خصایص جهان بینی عرفانی ...153

شیوه جهان بینی عرفانی و راه دل ...153

ایدئولوژی ...154

مقایسه ایدئولوژی و جهان بینی ...154

آیا از دریچه طبیعت می توان به خدا پی برد؟ ...155

برهان نظم ...156

هدف برهان نظم ...156

برهان حرکت جوهری ...158

برهان اول در مورد اثبات حرکت جوهری ...159

برهان دوم در اثبات حرکت جوهری ...159

نتیجه برهان حرکت جوهری ...160

نظام جهان ...161

توحید صفاتی ...165

تقسیم صفات صانع ...165

قسیم صفات از نظر دیگر ...165

اقسام صفات ثبوتی ...166

صفات ثبوتی ...167

صفات سلبی ...171

توحید افعالی ...174

توحید در قرآن ...176

توحید در آیه الکرسی ...177

توحید در آیه 18 سوره آل عمران ...178

توحید در آیه نور ...179

توحید در آیات 91 و 92 سوره مؤمنون ...180

توحید در سوره اخلاص ...181

انواع توحید ...185

فصل سوم: حکمت و عدل الهی ...203

بدبینی فلسفی ...205

بدبینی فلسفی در اندیشه خیام و صادق هدایت ...207

قضا و قدر الهی ...211

انواع قضا و قدر ...216

آزادی و اختیار، امتیاز بشر ...220

لاجبر و لاتفویض ...221

حکمت قرآنی ...233

نگاهی به آیات قرآن در مورد حکمت ...234

حکمت الهی و فلسفه بشری ...233

معانی حکمت در مورد خدا ...235

عدل الهی ...236

عدل الهی در بعد تکوین ...236

عدم درک و حل مسئله عدل الهی ...238

معانی و موارد استعمال واژه عدل ...239

عدل در روابط بشری ...240

دلایل عدل الهی ...243

اشکالات مخالفین و منکرین عدل الهی ...244

بررسی ایراد مربوط به مرگ و نیستی ...244

بررسی ایراد مربوط به جهل و ضعف و عجز و فقر و غیره ...245

بررسی ایراد مربوط به امراض، میکروب ها، آفات و ...245

فواید و نقش مصائب و بلاها در زندگی بشر ...246

منابع و مآخذ ...249

مقدمه

ولا تقف ما لیس لک به علم

(اسراء/36)

ضرورت شناخت و اهمیت آن

اشاره

اسلام بیش از هر مکتب دیگر نسبت به شناخت و آگاهی توجه و آدمی را پیوسته به آن تشویق نموده است و ایمان بدون شناخت و معرفت را بی اعتبار می داند و بر عکس از انسان می خواهد که با قدم علم و شناخت ایمان بیاورد. در این زمینه آیات فراوانی در قرآن وجود دارد که از مردم خواسته تا تعقل و تفکر خویش را به کار اندازند.

آری در اسلام، اعتقاد مبتنی بر تقلید کورکورانه و بدون علم باطل است و در عوض آن خداشناسان خاضع را علما و دانشمندان معرفی کرده، می فرماید: (أَنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ). ⁽¹⁾

اسلام می گوید حرکت انسان در هر جهتی باید آگاهانه و همراه با معرفت باشد چنان که حضرت علی (علیه السلام) به کمیل فرمود: (یا کمیل ما من حرکه الآ و انت محتاج فیه الی معرفه). لذا باید دید که از چه راهی می توان به شناخت و معرفت امور رسید. قرآن در این مورد می فرماید: ( وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ ، لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الابصار وَ الافئده لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ) ⁽²⁾

طبق این آیه و آیات دیگر منابع شناخت عبارتند از حس و عقل و قلب.

حس: آدمی به واسطه حس آگاهی های ویژه ای به دست می آورد. یعنی از ظاهر امور مادی و عینی آگاه می شود. حس به انسان شناخت های جزیی، محدود، شخصی، متغیر و متزلزل می بخشد. بنابراین همه حقایق را به وسیله حس نمی توان شناخت. حقایقی مثل الکتریسیته، روح، وجدان و بسیاری چیزهای دیگر را نمی توان به وسیله حس درک کرد. پس مرز حس، محسوسات و ظواهر امور مادی است.

عقل: یعنی آن نیروی درونی که موجب تمیز و قضاوت میان اشیاء می شود و مرکز شعور آدمی است. انسان به وسیله عقل می تواند حقایق کلی، همگانی و ثابت را درک کند و در حقیقت عقل، چراغی است که برای شناخت محسوسات و غیر محسوسات به کار می آید، امام صادق (علیه السلام) در جواب کسانی که فقط معتقد به حس هستند فرموده: ( ذکرت الحواس الخمس و هی لا تنفع شیئا بغیر دلیل کما لا یقطع الظلمه بغیر مصباح)⁽¹⁾آری عقل چراغ حواس است و حواس بدون عقل هیچ

چیزی را درک نخواهد کرد. عقل قادر است که کل هستی را از طریق برهان و استدلال مورد شناسایی قرار دهد.

قلب: منظور از دل (مرکز عواطف و احساسات درونی و بی واسطه انسان است که موجب ادراک حقایقی چون رضایت خاطر، محبت، کینه، مهر، غضب و سایر تمایلات باطنی است).

آدمی با قلب خویش حقایق را در درون خود می یابد، اما عقل وسیله دانستن است آن هم دانستن امور بیرون از خویش.

قلب از نظر اسلام اصل است و برای خود دارای چشم و گوش است که در اثر گناه و آلودگی اثرات بینایی و شنوایی قلب از بین می رود و در اثر تقوی و طهارت حقایق هستی را درک خواهد کرد که چنین ادراکی را شهود می گویند. ⁽²⁾

شعاع درک قلب از عقل وسیع تر است. یعنی عقل قادر به مشاهده امور غیبی نیست، اما قلب پاک از طریق الهام و شهود به حقایق غیبی پی می برد.

1- انواع شناخت های عقلی

2- موانع شناخت و آگاهی

موانع شناخت نیز همانند منابع شناخت تقسیم می شوند. یعنی بعضی موانع مربوط به شناخت حسی است، بعضی مربوط به شناخت عقلی و بعضی دیگر مربوط به شناخت قلبی هستند.

وَ یُضِلُّ اللَّهُ الظالِمین ⁽²⁾،الْکَافِرِینَ⁽³⁾،کَذالکَ یَضِلّ اللّه مَن هُوَ مُسْرِف مُرْتاب ⁽⁴⁾، وَ مَا یُضِلُ

بِهِ الأ الفاسِقِیْنَ. ⁽¹⁾

3- شرایط شناخت و آگاهی

رسیدن به شناخت و معرفت حقایق عوامل و شرایط خاصی دارد که اهل معرفت ناچار است پس از نفی موانع این شریط را به وجود آورد تا به شناخت حقایق نایل شود، در این جا نیز بعضی از عمده ترین این شرایط و عوامل را بیان می کنیم

شد،مستعد دریافت حقیقت می نماید، این است که این کتاب الهی خود را نور معرفی کرده است.⁽¹⁾

4- بحثی پیرامون شناخت مبدأ

یکی از مسائل فطری وبدیهی که برای هر موجود زنده مطرح است مسأله ای به نام محبت است و هیچ گاه نمی توان دوست داشتن را منکرشد.اما این محبت که درجه اعلایش پرستش نام دارد، در زندگی بشر چه تأثیری دارد؟بعد از پذیرفتن این مسأله که پرستش فطری است باید دانست که در زندگی بشر چه نوع محبتی،علاقه ای و پرستشی به درد می خورد تا انتخاب کنیم، مبنای این انتخاب باید هدف و غایت هرکس از زندگی باشد،این همه تنوع در پرستش ها و معبودها در زندگی بیانگر اهداف مختلف افراد مختلف است از بودنشان مثلا در جوامعی که مسأله مذهب مطرح نشده،افراد آن جامعه گاهی سنگ را به عنوان محبوب می گزیده اند و قدرت جاری

در هستی را در او متجلی می دیده اند،لذا بدان محبت می ورزیده و به پایش هدیه ها میداده اند.مثلا در عربستان قبل از اسلام اعراب بیابان نشین که به صورت قبیله ای زندگی می کرده اند در اثر این که با جوامع دیگر ارتباطی نداشته اند و از افکار دیگران بی خبر بودند برای این که حس پرستش خویش را راضی نگه دارند انواع و اقسام سنگ ها و بت ها را به عنوان محبوب ستایش می کردند.البته آگاهانه نبوده و سران قبایل که در اثر تجارت با جوامع مختلف مرتبط و آگاه با تمدن ها بودند و می دانستند آگاهی که محرکی است برای رهایی و انتخاب محبوب واقعی و حقیقی لذا آنها را در جهالتشان نگه داشته وخود مبلغ بت پرستی شدند. پرستشی که حامیانش بدان معتقد نبودند زیرا پرستش آگاهی بخش موجب می شد که آنان دیگر ریاست و زور سران ستمگر را تحمل نکرده و از عمل خود بهره مند شوند، لذا دو گونه پرستش هست، رهایی بخش و مثبت، اسارت بار و منفی.

5- اثرات پرستش مثبت رهایی بخش

اولین اثرش آن که انسان را به فطرت پاک خود برمی گرداند.دومین اثرش این است که معبود ومحبوب حقیقی انسان بایستی جهت بخش زندگی عابدان و محبان خود باشد وآنها را بسوی رهایی از اسارت ها، ظلم ها و... رهنمون گردد(یعنی پرستش مثبت باید اولا جهت بخش باشد، ثانیا این جهت رهایی انسان باشد که مطابق با فطرت اوست به طوری که تمام اسارت کده های انسان با پیمودن آن جهت در هم شکسته شوند).

این اسارت کده ها عبارتند از:اسارت خویشتن،اسارت جامعه،اسارت طبیعت.پس معبود و محبوب واقعی آن است که انسان را از اسارات خویشتن و جامعه و طبیعت رهایی بخشد و وی را حاکم بر تمام این ها بنماید،حال آن که پرستش منفی انسان را محکوم و دربند این بندها می سازد.

حال سؤال اینست که چرا انسان باید از تمام چیزهایی که او را اسیر می سازد رها شود و نتیجه این رهایی چیست؟ محبت های نا آگاهانه و کاذب انسان را به بند می کشند پس باید حد و مرزها را باز شناسیم و برای این که هیچ گونه اسارتی را نپذیریم باید هدف و محبوبی را انتخاب کنیم که کلیه نیازهای فطری ما را پاسخ فطری بدهد و ما را از اسارت خودمان و طبیعت پیرامونمان و جامعه مان نجات دهد و در نتیجه این نجات و رهایی طریق رشدی برای هستی ما باشد و لذا بدیهی است که محبوب و هدف باید برتر از خود انسان باشد تا بتواند وی را رها سازد و به راه رشد ببرد

و نیز باید آن هدف و محبوب برتر از جامعه باشد و نیز هدف و محبوب واقعی باید برتر از طبیعت باشد تا وی را نیز از اسارت طبیعت رها کند، هم چنان که از اسارت جامعه نیز رها کند.

سؤال دیگر این است که «چرا انسان باید نجات یافته و آزاد باشد و به چه معنی از خود و

جامعه و طبیعت آزاد شود؟»

برای پاسخ به این چراها،ابتدا باید نیازهای انسان را شناخت،بدیهی است که انسان برای بقاء زندگی خود اولا بوجود خود نیازمند است و ثانیا به معاونت و همکاری با دیگران و اجتماع محتاج است و ثالث به بهره وری از طبیعت نیز احتیاج دارد. پس آن چه اسارت بار است فرو رفتن در این مسائل است،حال آن که انسان باید حاکم بر اینها باشد تا بتواند نیازهایش را مرتفع سازد پس نمی باید که انسان محبوب خود را از میان این ها انتخاب کند.بلکه باید هدف و محبوبی برگزیند که در ارتباط با او حاکم بر تمام مظاهر هستی ودرنتیجه آزاد باشد و این هدف باید برتر و بالاتر از مظاهر محسوس مادی متغیر باشد تا بتوان هدفی ثابت را انتخاب و در راهش جهت بگیرد نه این که به تبع متغیر بودن هدفش به سرگشتگی دچار شود و فقط در آن صورت است که انسان کمال طلب و الگوساز آرامش یافته،مطمئن می گردد و به اصطلاح مشهور، قلبش آرام می گیرد.

6- رهایی از اسارت خویشتن

زندگی هر فردی از بدو تولد تا هنگام مرگ مراحل مختلفی دارد.اول دوران کودکی یادوران بازی که دارای دنیای مخصوصی است و آغاز و بنای رشد فکری و جسمی اوست. در این دوران کودکی دارای علایق و محبت خاصی است یعنی در این دوره هم، کودک از پرستش خالی و محبت خالی نیست. پرستش و محبت به وسایل بازی، عروسک و ماشین و غیره، البته پرستش وی در این هنگام غریزی است.مثل موقع تولد که از روی غریزه به مادر علاقه داشته و تنها او را می شناسد و بدون تعلیم از پستان مادر تغذیه می کند.

دوران دوم: غرایز کم کم ضعیف شده و کودک رشد پیدا می کند و به دوران نوجوانی و سرگرمی می رسد و میل به بازیگوشی و کنجکاوی در تمام مسائل پیرامونش زیاد می شود و در مسائل تماشایی و سرگرمی ها خود را محصور می کند مثلا حس جمعی وی برانگیخته می شود و به ورزش و به مسافرت گروهی و غیره می پردازد و این مرحله خوشگذرانی آمیخته با فکر انسان

است و حساس ترین زمان حیات اوست زیرا فکر او در این زمان طرح ریزی می شود.

دوران جوانی:این مرحله از حیات انسان میل شدید به جلوه دادن خویش دارد، بهترین چیز را برای خود می خواهد،جمال و زیبایی تا ثروت و مقام،حتی علم و حتی خودش را برای خودش می خواهد و اوج سرکشی انسان است.سرکشی حب به قدرت و غریزه در این دوران نمودار می گردد.

چهارم دوران تفاخرات بی جا وپوچ:دورانی است که تمام فکر انسان به تفاخرات مشغول است.غرور و سرمستی چنان وادارش می کند که نزدیکترین کس خود را فدای امیال خود می کند زیرا جز به امیالش محبت و علاقه ای ندارد.

دوران جمع آوری مال:دورانی است که انسان غرایزش تنبل می شود وقدرت حسادت و رقابت و مال اندوزی در انسان بیدار می شود و معبود وی می شوند.

دوران پرستش فرزند: دورانی است که هدف انسان داشتن فرزندان فراوان است که مثل خود او شوند زیرا معمولا بقای خود را در فرزند می بیند و لذا هدف و لذت و معبودش فرزندانش می شوند.

دوران پنجم را می توان دوران اسارت در طبیعت و دوران ششم را می توان اسارت اجتماعی نام برد، نهایت اسارت طبیعت استثمار دیگران بر محور خویشتن است و این طبیعت گاهی به صورت منابع است، گاهی به صورت اموال است که مجموعا ثروت و طبیعت را تشکیل می دهد و این گونه افراد معبودشان طبیعت است.به خاطر خودشان،نهایت اسارت در اجتماع و تبلیغ اجتماع را که فرد وابسته به آن اجتماع است چون یک عقیده ترویج می کند و خود بر آن اجتماع حکومت می کند و آن اجتماع را نیز برای قدرت خویشتن می خواهد که در مجموع اسارت ها را برای جلوه دادن به نام (اصالت) می خوانند و می گویند: اصالت فرد - اصالت اجتماع - اصالت طبیعت.

برای رهایی از خویشتن و این که از اسارت های گوناگون و متعدد رها شویم بایستی هدفی برگزینیم که کلیه ی تمایلات و خواسته های فطری انسان در ارتباط با آن هدف رشد یافته و انسان را به رشد برسانند و بدیهی است که هدف نهایی باید برتر از خود انسان باشد تا فرد با کوشش برای وصول به آن هدف خود را نیز از تمام قیدها آزاد کند و تحریک نماید.

و این هدف بالاتر از این دنیای محسوس مادی متغیر است واصولا هدف بایستی ثابت،معین، نامحدود،برتر از دنیا و برتر از ماده باشد تا انسان پرشوروکمال طلب و الگوساز آرامش بیابد و قلبش مطمئن گردد.

حال آن که دنیا بجز بازی،سرگرمی،زیور، تفاخر وجمع کردن ثروت و افتخار بر فرزند چیز دیگری نیست و آیا این ها می توانند معبود انسان مطلق یاب واقع شده و انسان را آرامش بدهند؟

مسلما نه، اما می تواند وسیله ای برای رشد انسان باشد،مثلا تربیت فرزندان مسئول، تربیت خویشتن و دیگران و پخش کردن مازاد ثروت برای از بین بردن فقر جامعه و غیره. آری این ها وسیله رشد و رسیدن به هدف و معبود هستند نه خود هدف، بدین گونه از اسارت رها می شویم، آری اگر در دوران جوانی یک انسان بجای آن همه ابتذال، با قلب و احساس خود در برابر علوم و دانش ها تواضع نشان دهد و خود را بدان ها بیاراید هرگز اسیر شهوات و خواست جوانی خود نخواهد شد و اصولا کسی که معبودش حقیقی است بر دنیا حاکم است نه اسیر، نه محکوم دنیا و در پرواز است بسوی رشد و جهت معبودش و این شخصی است استوار، مطمئن و مسئول، در مورد این که گاهی معبود و محبوب انسان زیبایی و زینت و جواهر و زن می گردد نیز این عبادت اسارت اوست حال آن که معبود و محبوب باید الگوی آزادی و عبادت باید آزادی بخش باشد و نیز از زن و شهوت و جواهر و زیبایی و... به اندازه نیاز می توان سود جست و حاکم بر آن ها شد،نه آن که آنها معبود ما شوند،و به طور کلی اموری که آزادی انسان را از بین برده و انسان خود را در مقابل مسائلی از قبیل پول، قدرت، شهوت جوانی و خودش وادار به اظهار عجز و ناتوانی نماید همان زندان و اسارتگاه انسان است همان انسان مطلق باب و الگوسازی که الگوهایش بالاتر از همه مظاهر طبیعی درهستی است و با رهایی از تمام این معبودهای کاذب و دروغین است که فطرت معبود جوی انسان فراتر از این قیدها تا آن سوی ماده پرواز می کند ودر دنیای مطلق معبود خویش را می یابد البته ما نمی خواهیم مسائل پیرامون خویش را نفی کنیم اما استفاده از این ها باید همچون استفاده از وسیله ای باشد برای رشد کمالات انسانی نه چنان در آن ها فرو رویم که اسیرآن ها گردیم.

نتیجه این که تمام این عوامل موجود که به عنوان زندان انسانیت معرفی کردیم درجای خود هر کدام اساس دوام زندگی بشری است و باید کوشش ما این باشد که این عوامل را فقط به عنوان وسیله ارج نهیم نه به عنوان هدف ومعبود انسان، یعنی این عوامل نسبت به هدف انسان بی ارزش است اما به خاطر این که وسیله ای باشند برای طی مسیر تا هدف،دارای ارزش هستند.

تا این جا ثابت شد که پرستش و معبود داشتن مسأله ای فطری است و ثابت شد که معبود انسان نمی تواند پدیده های مادی باشد چون انسان را اسیر می سازد حال آن که باید آزادی را در پی داشته باشد.

7- ایمان و نقش آن در زندگی

ایمان کلمه ای است عربی که به معنای باورداشتن و گرویدن است.و در اصطلاح عبارتست از اطمینان قلب به طوری که باعث آرام گرفتن روح گردد.مثلا ما وقتی که به درستی یک روش فکری یا ایدئولوژی کاملا اطمینان داریم و هدف ما را تأمین می کند ایمان به آن روش داریم. بطور کلی ایمان به معنی اعتماد قلبی به یک فرد یا یک مکتب یا یک گروه است.

نقطه مقابل ایمان را شک یا ریب یا تردید معنی کرده اند که این شک عامل بی تفاوتی در برابر هستی و خویشتن و ... است.

بطور مثال: پایه عوامل درونی کودک،ایمان اوست و ایمان محور زندگی کودک است بدین گونه که دراعمالی که یک کودک به تقلید ازدیگران انجام می دهد یا درکارهایی که خودش انجام می دهد همه اثر ایمان به راهیابی در خودش است.و بر این اساس است که محیط پرورشی کودک در تشکیل شخصیت آینده وی مؤثر است و روحیات والدین، مربی، ... در این کودک تأثیر مستقیم دارد وچون کودک به آنان ایمان دارد آن چه را به وی بیاموزند همان آموزش ها پایه انسانیت آینده اوست.این کودک چون بالغ شد ایمان خویش را مورد شک قرار می دهد، تحولات روحی وی شروع شده وسعت می یابد و نسبت به گسترش تحولات درونی است که به مسائل کودکی خود به کلی شک می کند و این شک یکی از عوامل مؤثر تکامل انسان است در صورتی که با محبت و ایمان همراه باشد، ایمان به جستجو با تحقیق حقیقت و این شکی سازنده است.آری با تخریب باورهای کودکانه است که راه تحقیق باز می گردد و محبت به تحقیق باعث استقامت و اطمینان به خویش می گردد و لذا به دنبال ناشناخته های خود رهسپار می گردد و این در اثر شک در دوران بلوغ است که امید و ایمان بر نیروی شناخت زیاد شده و انسان نشاطی تازه پیدا می کند و به دنبال کشف مجهولات هستی می رود تا اطمینان قلبی بیابد.آری در اثر شک سازنده و محبت و ایمان و نشاط است که می توان شناخت.پس باید تلاش کرد،حرکت کرد و برجای نماند. مسأله مهم تداوم ایمان در تمام زندگی است نه در لحظه ها و مواقع خاص که این -گونه ایمان خطا بوده و مقدمه سقوط انسان است.

ایمان بایستی در نهایت، سعادت انسان را تأمین کند و بدین سبب است که ایمان و عمل

شایسته و متناسب با زمان و هدف باید همراه هم باشند.

ایمان دوران کودکی دارای صفا و لطف خاصی است اما آگاهانه نبوده بلکه بازتاب محیط پرورشی وی است و بدین جهت است که کودک به محض بلوغ در ایمان خود شک می کند زیرا ایمان دوران کودکی سطحی وساده است اما دوران بلوغ که دوران کنجکاوی وپژوهش است امکان کسب ایمان آگاهانه وجود دارد.

این ایمان بعد از آن شک سازنده به دنبال یک سری تحقیق و بررسی و محاسبات عمیق است و بدین گونه است که می توان به ایمان آگاهانه رسید.

و بعد از این مرحله است که می توان مکتب انتخاب کرد،سیستم فکری منسجم انتخاب کرد تا راهگشای زندگی و پاسخگوی مسائلمان باشد و نیز پس از این مرحله است که می توان ایدئولوژی انتخاب کرد زیرا در هستی تحقیق کرده ایم وجستجو نموده ایم وتحلیلی از جهان بدست آورده ایم و دارای بینشی شده ایم که به آن اطمینان داریم وبر اساس این اطمینان است و بر مبنای این تحلیل از جهان است که مکتب و ایدئولوژی خود را گزیده و به آن ایمان آورده و محتوایش را راهنمای عملمان قرار می دهیم.

مرزبان کریمی

فصل اول دین و ضرورت آن

اشاره

1- خداشناسی سر آغاز دین

سرآغاز دین خداشناسی است وکمال شناخت خدا، باور داشتن او و کمال باورداشتن خدا،

شهادت به یگانگی اوست و کمال توحید، شهادت بر یگانگی خدا است. کتاب خدا، قرآن نوری است که خاموشی ندارد.چراغی است که درخشندگی آن زوال نپذیرد،معدن ایمان و اصل آن چشمه های دانش و دریاهای علوم است،سر چشمه عدالت و نهر جاری عدل است، پایه های اسلام و ستون های محکم آن است و قرآن در میان شما سخنگویی است که هیچ گاه زبانش از حق گویی خسته نمی شود و همواره گویاست، خانه ای است که ستون های آن هرگز فرو نمی ریزد و صاحب عزتی است که یارانش هرگز شکست ندارند.خدا پیامبر را با برهانی کامل و کافی (قرآن) و پندهای شفابخش و دعوتی جبران کننده فرستاد با فرستادن پیامبر (صلی الله علیه واله)شریعت های ناشناخته را شناساند و ریشه بدعت های راه یافته در مذاهب آسمانی را قطع کرد و احکام و مقررات الهی را بیان فرمود،پس هر کسی جز اسلام دینی را انتخاب کند به یقین شقاوت او ثابت و پیوند او با خدا قطع و سقوطش سهمگین خواهد بود.خداوند می فرماید:نورانیت قرآن را تمام و دین خود را به وسیله آن کامل نموده و پیامبر را هنگامی از جهان بردم که از تبلیغ احکام قرآن فراغت یافته بود.پس مرا آن گونه بزرگ شمارید که خود بیان داشته ام همانا خدای متعال شما را به اسلام اختصاص داد و برای اسلام برگزید زیرا اسلام نامی از سلامت است وفراهم کننده کرامت جامعه می باشد .راه روشن آن را خدا برگزید و حجت های آن را روشن گردانید و هیچ شرافتی برتر از اسلام نیست، اسلام را چنان می شناسانم که پیش از من کسی آن گونه معرفی نکرده باشد، اسلام همان

تسلیم در برابر خدا و تسلیم همان یقین داشتن و یقین اعتقاد راستین وباور راستین همان اقرار درست و اقرار درست انجام مسئولیت ها و انجام مسئولیت ها همان عمل کردن به احکام دین است. پس دین اسلام دین خداوندی است که آن را برای خود برگزید وبا دیده عنایت پروراند و بهترین آفریدگان خود را مخصوص ابلاغ آن قرار داد،پایه های اسلام را بر محبت خویش استوار و شریعت ها و مذاهب گذشته را با عزت آن خوار کرد و با سربلند کردن آن دیگر ملت ها را بی مقدار کرد و با محترم داشتن آن دشمنان را خوار گردانید و با یاری کردن آن دشمنان سرسخت را شکست داد و با نیرومند ساختن آن ارکان گمراهی را در هم کوبید و تشنگان را از چشمه زلال آن سیراب کرد و آبگیرهای اسلام را پر آب کرد.

خداوند اسلام را به گونه ای استحکام بخشید که پیوندهایش نگسلد و حلقه هایش ازهم جدا نشود و ستون هایش خراب نگردد،در پایه هایش زوال راه نیابد،درخت وجودش از ریشه کنده نشود زمانش پایان نگیرد،قوانینش کهنگی نپذیرد،شاخه هایش قطع نگردد،راهایش تنگ و خراب نشود و پیمودن راهش دشوار نباشد،تیرگی در روشنایی آن داخل نشود و راه راست آن کجی نیابد، ستون هایش خم نشود وگذر گاهش بدون دشواری پیمودنی باشد، در چراغ اسلام خاموشی و در شیرینی آن تلخی راه نیابد.اسلام ستون های استواری است که خداوند پایه های آن را در دل حق برقرار و اساس و پایه آن را ثابت کرد.اسلام چشمه ساری است که آب آن در فوران،چراغی است که شعله های آن فروزان و نشانه همیشه استواری است که روندگان راه حق با آن هدایت شوند، پرچمی است که برای راهنمایی پویندگان راه خدا نصب گردیده و آبشخوری است که وارد شوندگان آن سیراب می شوند. خداوند نهایت خشنودی خود را در اسلام قرار داده و بزرگ ترین ستون های دینش و بلندترین قله اطاعت او در اسلام جای گرفته است. اسلام در پیشگاه خداوند دارای ستون هایی مطمئن،بنایی بلند، راهنمایی همیشه روشن،شعله ای روشنی بخش برهانی نیرومند و نشانه ای بلند پایه است که در افتادن با آن ممکن نیست.پس اسلام را بزرگ بشمارید و از آن پیروی کنید،حق آن را اداء نمائید و در جایگاه شایسته خویش قرار دهید.ومی توان گفت که ستایش خداوندی را سزا ست که راه اسلام را گشود و راه نوشیدن آب زلالش را بر تشنگان آسان فرمود،ستون های اسلام را در برابر ستیزه جویان استوار کرد و آن را پناهگاه امنی برای پناه بردگان

ومایه آرامش برای وارد شوندگان قرار داردواسلام را حجت و برهان برای گویندگان وگواه روشن برای دفاع کنندگان و نور هدایت برای روشنی خواهان و مایه فهمیدن برای خردمندان وعقل،درک برای تدبیرکنندگان و نشانه گویا برای جویندگان حق،روشن بینی برای صاحبان عزم و اراده، پندپذیری برای عبرت گیرندگان عامل نجات و رستگاری برای تصدیق کنند گان و آرامش دهنده ی تکیه کنندگان، راحت و آسایش توکل کنندگان و سپری نگهدارنده برای استقامت دارندگان است.اسلام روشن ترین راه هاست،جاده هایش درخشان، نشانه های آن در بلندترین جایگاه، چراغ هایش پر فروغ و سوزان، میدان مسابقه آن پاکیزه برای پاکان، سرانجام مسابقه آن روشن، مسابقه دهندگانش چابک، برنامه این مسابقه تصدیق کردن به حق، راهنمایان آن،اعمال صالح،پایان مسابقه مرگ،میدان مسابقه دنیا،مرکزگرد آمدن مسابقه دهندگان قیامت و جایزه مسابقه بهشت است.

2- معنی لغوی دین

آنچه مسلم است واژه دین قبل از اسلام در زبان عربی کاربرد داشته وعرب ها آن را به معنای مختلف استعمال می کردند، که از آن جمله می توان به( جزا، اطاعت، حساب، قهر و غلبه، عادت) اشاره نمود. بعضی از محققین اعتقاد دارند که (دین و دیان) از زبان عبری و آرامی وارد زبان عربی شده است ولی برخی دیگر از علماء فن زبانشناسی گفته اند کلمه دین را لغتی از زبان فارسی قدیم می دانند و به همین جهت کلمه (بهدینان)در کتب فارسی باستان آمده است که اشاره به پیروان کیش مزدیسنی دارد.آنان معتقدند قبل از اسلام این لغت در نزد ایرانیان معمول بوده وعرب آن را از عجم گرفته وسپس باز به ایران آمده است.اما به طور کلی سه نظریه در مورد ریشه واژه دین مطرح است:1.کلمه دین از اصل آرامی وعبری سامی به معنای حساب و به استعاره اخذ شده است.2.کلمه فوق عربی خالص است و معنای اصلی آن (عادت) یا (استعمال) است.3.واژه دین به معنای دیانت از زبان فارسی گرفته شده است.⁽¹⁾

دین:به کسر اول جزا، طاعت، حساب و دان را محاسب و جزادهندگان گفته اند.

3- معنای لغوی دین در قرآن

در قرآن واژه دین و مشتقات آن استعمال شده که از آن جمله (جزاء) است.

شریعت را به اعتبار طاعت و فرمانبری،دین گویند و آن مانند ملت و طریقه است لیکن انقیاد و طاعت در آن ملحوظ می باشد.طاعت و انقیاد را دین گفته اند زیرا که طاعت برای جز است وخداوند به طاعت جزا می دهد بنابراین شریعت را از آن جهت دین گفته اند که در آن طاعت و پاداش هست⁽¹⁾.به هر حال دین در قرآن به معنی جزا،شریعت،طاعت،حساب، قانون، بندگی و اخلاص به کار رفته است و هم در معنی حق و هم در معنی باطل استعمال شده است⁽²⁾.

تعریف دین:روح دین تسلیم در برابر حق است.دین در اصل به معنی جزاء و پاداش و به معنی اطاعت و پیروی از فرمان است.ودر اصطلاح مذهبی عبارت است از:(مجموعه عقاید و قوانین و آدابی است که انسان در سایه آن ها می تواند به سعادت و خوشبختی دو جهان برسد، و از نظر فردی و اجتماعی و اخلاقی و تربیتی در مسیر صحیح گام بر دارد.)و دین چیزی جز این نیست که انسان در برابر معبودش تسلیم باشد وهمان مواد عبودیت در امور دنیا و آخرت است.

4- معنای لغوی دین در قرآن

در قرآن از واژه(دین)ومشتقات آن استفاده شده است مثلا در آیه (مالکِ یَوْم الدِّین)⁽³⁾که در این آیه معنای(الدِّین)به معنی جزاء است و نیز در آیاتی دیگر دین به معنی قانون و شریعت آمده است مانند:(ما کَآن لِیَأْخُذ أَخاهُ فِی دَیْن المُلْک)⁽⁴⁾و نیز در بعضی آیات کلمه فوق به معنی طاعت و بندگی بکار رفته است مانند:(دَعُوا اللّٰه مُخْلِصَیْنِ لَهُ الدِّین )⁽⁵⁾در قرآن مجید از دین به ملت نیز تعبیر

شده است مثلا (در سوره انعام آیه 161) از دین قیم به ملت ابراهیم تعبیر شده است. البته استعمال واژه دین در نصوص مختلف به نظر می رسد که اصل درماده دین(خضوع و انقیاد) در مقابل برنامه و مقررات معینی است و کلمه فوق اولا بالذات برای چنین معنایی وضع شده است.معنای طاعت و تعبد و محکومیت و مقهور وتسلیم شدن درمقابل کسی یا حکمی و قانونی یا جزایی نزدیک به اصل فوق الذکر بوده و به منزله مصادیق آن به شمار می آیند.بنابراین معنا کردن لفظ دین به جزا و حساب و طاعت و ذل و عادت،تفسیر اصل به فروعات و از باب تسمیه کلی به اسم مصادیقش خواهد بود.ثانیا پس آن چه در اصل در معنای دین لحاظ شده است دو قید (خضوع) و(بودن آن در مقابل برنامه معین)می باشد. توضیح این که معنای فوق وقتی که از جانب (برنامه)و مقررات معین مورد لحاظ قرار می گیرد معنای حکم جزا وحساب به آن اطلاق می شود وهنگامی که از ناحیه مطاوع و قابل مورد لحاظ قرار می گیرد معنای طاعت،ذل،مملوکیت بر آن اطلاق می گردد و این مطلب را از ملاحظه آیات مختلفی که لفظ دین در آن ها استعمال شده بخوبی می شود فهمید. (... وَ یُکَونَ الدِّین کُلّهُ للّه)⁽¹⁾(وَلا یَدِینُونَ دَیْن أُلْحَق)⁽²⁾(مُخْلِصَیْنِ لَهُ الدِّین)⁽³⁾(وَمِن یَبْتَغ غیر الإِسْلام دَیِّناً)⁽⁴⁾(وَ مَن یرتدمنکم عَن دَیِّنهُ)⁽⁵⁾همه آیات کریمه فوق دلالت دارد بر این که حقیقت دین تسلیم و خضوع و انقیاد خالص در مقابل مقررات و احکام الهی و در مقابل قوانین تکوینی و تشریعی اوست.پس به طوری که دیده شد نفس انقیاد در مقابل مقررات معین در مفهوم اصلی دین اخذ شده است و از آن جا که تحقق کامل این مفهوم وظهور عینیت کامل انقیاد وخضوع تحت احکام و مقررات وسلطان وجبروت الهی در جهان دیگر و در حیات اخروی حاصل می شود.

تعریف اسلام:اسلام به معنای تسلیم است البته تسلیم در برابرخدا و معنی آیه (ان الدین عند الله الاسلام) یعنی آیین حقیقی در پیشگاه خدا همان تسلیم در برابر فرمان او و حقیقت است، در واقع روح دین در همه زمان ها چیزی جز تسلیم در برابرحقیقت نبوده است.اسلام از دیدگاه

حضرت علی (علیه السلام)،حضرت نخست می فرماید:اسلام همان تسلیم در برابر حق است، اما تسلیم بدون یقین ممکن نیست زیرا تسلیم بدون یقین،کورکورانه است.یقین هم بدون تصدیق نمی شود برای یقین اعتقاد و تصدیق قلبی لازم است.سپس می فرماید: تصدیق همان اقرار است یعنی ایمان تنها نباید در منطقه قلب باشد بلکه با شهامت آن را اظهار نمائید.پس اقرار همان انجام وظیفه است یعنی اقرار تنها گفتگوی زبانی نیست بلکه،انجام مسئولیت همان عمل است، عمل به فرمان خدا و انجام برنامه های االهی.زیرا تعهد و مسئولیت چیزی جز عمل نمی تواند باشد.واژه اسلام در مقابل جاهلیت و جهل نیز در قرآن بکار رفته است که کفر و عصیان به شمار می آید و همچنین به معنی سلامت داشتن نفس و مال را به گفتن (لااله الاالله و محمد رسول الله) و در اصطلاح متشرعین اسلام دیانت توحید است.

اسلام دین حضرت ابراهیم(علیه السلام)است:(به یاد آورید هنگامی را که پروردگار به حضرت ابراهیم گفت اسلام بیاور و تسلیم در برابر حق باش).حضرت گفت دربرابرپرودگار جهانیان تسلیم شدم و درباز پسین لحظات عمر فرزندان خود را به این آیین وصیت کردد و گفت خداوند این آیین پاک را برای شما برگزیده است و شما جز به آیین اسلام (تسلیم در برابر فرمان خدا)نروید.حضرت ابراهیم هنگامی که ندای فطرت را از درون خود می شنود که پرودگار به او فرمان تسلیم باش می دهد،تسلیم کامل خدا می شودوهمین مطلب را به پیامبری که از نوادگان یعقوب بود گوشزد می کند ودلیلش هم این است که از میان تمام پیامبران حضرت یعقوب انتخاب می شود چون هم یهود و هم نصارا به نوعی با حضرت یعقوب ارتباط پیدا می کند و بحث این است که این یهود و نصارا را هشداری باشد که با این آیین که انتخاب کرده اید، در انحراف هستید.⁽¹⁾

دین چیزی جز این نیست که انسان در برابر معبودش تسلیم باشد وهمان مواد عبودیت در امور دنیا و آخرت است و دین نیز می گوید:بنده باید در تمامی امورش تسلیم رضای خدا باشد.⁽²⁾دین روش مخصوصی در زندگی است که صلاح دنیا را به طوری که موافق کمال اخروی و حیات دائمی حقیقی باشد تأمین می نماید.آری خدای عزوجل آن چه از دین که تشریع کرد به منظور

اصلاح اعمال بندگان بوده تا با عمل صالح روزمره وتمرین مستمرملکات فاضله را در نفوس آنان پدید آورد و اختلافاتشان را اصلاح کند ودر نتیجه حال انسانیت و جامعه بشریت حالی معتدل شود. در این هنگام است که زندگیشان هم در دنیا و هم در آخرت عین سعادت می شود.⁽¹⁾

دین درعرف قرآن عبارت است از:نسبت اجتماعی که دربین مجتمع دایراست وسنن اجتماعی عبادت از دین حق و فطری یعنی اسلام و نه دینی که از حق و روش فطرت و راه خدامنحرف شده و به کژی گراییده باشد.دین خدا همواره یکی بوده است که همه کتاب های آسمانی از زمان نوح و پایین تر از او و بالاتر از او همه مأمور به دعوت مردم به آن دین واحد،حق فطری و توحیدی بوده اند که مهمترین صفت آن حنیف است زیرا خدای تعالی همه خلق را به دین حنیف خوانده است و دستور داده است که در تمامی امور حد وسط و حالت اعتدال را از دست ندهند و از انحراف به سوی افراط و تفریط بپرهیزند و این است معنی حنیف⁽²⁾.دین طاعت و انقیاد است یعنی گردن به فرمان نهادن ودرکلام خدا دین یعنی اسلام ودین به معنی (جزاء)گفته شده(کما تدین تدان)یعنی(هم چنان که جزا بدهی تو همان جزا داده شوی)و گاه به معنی حساب آید و در قرآن:(ذلک الدین القیم)به این معنی نظر دارد.(پس متدین مسلمان مطیع باشد مقر بجزا و حساب روز قیامت).(و رضیت لکم الاسلام دینا)یعنی راضی شدم و برگزیده از برای شما اسلام را دین.

5- فرق میان دین و شریعت و ملت

شرع و شریعت:شرع،راه آشکار،طریقه خدایی، طریقه واضحه⁽³⁾است و شریعت اخص از دین و دین اعم از شریعت است زیرا دین شامل شریعت های تمام انبیاء می شود ولی شریعت ها نسبت به پیامبران جداگانه است منهاج هم مترادف شریعت است و ظاهرا قید توضیحی آن است.⁽⁴⁾شریعت را به اعتبار طاعت و فرمانبری دین گویند و آن مانند ملت و طریقه است لیکن انقیاد و

طاعت در آن ملحوظ می باشد طاعت و انقیاد را دین گفته اند زیرا که طاعت برای جزا است و خداوند به طاعت جزا می دهد.بنابراین شریعت را ازآن جهت دین گفته اندکه درآن طاعت و پاداش هست⁽¹⁾.به هر حال دین به معنی جزا، شریعت، طاعت، ملت، حساب، قانون، بندگی، اخلاص و قانون پادشاه بکار رفته است وهم در معنی حق و هم در معنی باطل استعمال شده.⁽²⁾دین همه انبیاء یکی بوده است اما شریعت هایشان متفاوت بوده است به همین سبب امتحان امت ها با هم متفاوت بوده یعنی متناسب با شریعت خاص و استعدادهای آن ها بوده است،احکام و آداب وسنن عبادی متناسب با زمان و مکان خاص خود با هم تفاوت دارند اما در اصول متحد و یگانه هستند مثلا در همه شرایع الهی توحید، معاد،غیب، وحی، نبوت، عبادت، طهارت، نفی شرک، اجتناب از طاغوت و تقوا ونظایر این ها وجود داشته و دارد.

شرع، از ماده شَرَعَ و بر وزن زرع در اصل به معنی راه روشن است،راه ورود به نهرها را نیز شریعه می گویند. سپس این کلمه در مورد ادیان الهی و شرایع آسمانی به کار رفته چرا که راه روشن سعادت در آن است و طریق وصول به آب حیات، ایمان و تقوی و صلح و عدالت است و از آن جا که آب مایه پاکیزگی و طهارت وحیات است این واژه تناسب روشنی با آیین الهی که از نظر معنوی همین کارها را با روح و جان انسان و جامعه انسانیت می کند دارد. در آیه 13 سوره شوری تنها به پنج تن از پیامبران خدا اشاره شده که صاحب شریعت هستند (نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و حضرت محمد «ص»).چرا که پیامبران اولوالعزم یعنی صاحبان دین و آیین جدید تنها این پنج تن هستند ودر حقیقت آیه اشاره ای است به انحصار پیامبران صاحب شریعت در این پنج نفر،در آغاز از نوح یاد شده،چرا که نخستین شریعت یعنی آیینی که دارای همه گونه قوانین عبادی اجتماعی بود از او آغاز گشت و پیامبران پیش از او برنامه و دستورات محدودی داشتند و به همین دلیل در قرآن و روایات اسلامی سخنی از کتب آسمانی قبل از نوح نیامده است.قابل توجه این که در ذکر این پنج تن نخست از نوح (علیه السلام) سخن به میان آمده سپس از پیامبر اسلام (صلی الله علیه واله)و بعد از حضرت ابراهیم(علیه السلام) و موسی(علیه السلام) و عیسی (علیه السلام)این ترتیب بندی به خاطر این است که نوح به خاطر

آغاز گر بودنش در آغاز قرار گرفته و پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله)به خاطر عظمتش بلافاصله بعد از او و دیگران به ترتیب زمان ظهور بعد از آن ها و این نکته نیز قابل توجه است که در مورد پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله) تعبیر به او حینا الیک (وحی بر تو فرستادیم) می کند.اما درباره سایرین تعبیر به (توصیه )شده است، شاید این تفاوت تعبیر برای اهمیت اسلام نسبت به سایر دین های آسمانی است⁽¹⁾.ومی توان گفت پیامبران به طور کلی دو دسته اند: یک دسته اقلیتند که مستقلا به خود آن ها یک سلسله قوانین و دستورات وحی شده است و مأموریت یافته اند آن قوانین را به مردم ابلاغ و مردم را بر اساس آن قوانین ودستورات هدایت نمایند.این پیامبران در اصطلاح قرآن به نام اولوالعزم خوانده می شوند⁽²⁾.یعنی نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و خاتم الانبیاء (صلی الله علیه واله) پیامبران اولوالعزم و صاحب شریعت بوده اند و به هر یک از اینها یک سلسله دستورات و قوانین وحی شده است که به مردم ابلاغ و مردم را بر اساس آن قوانین تربیت کننده.دسته دوم پیامبرانی هستند که از خود شریعت و قوانینی نداشته اند بلکه مأمور تبلیغ و ترویج شریعت و قوانینی بوده اند که در آن زمان وجود داشته است.اکثریت پیامبران از این گروه می باشند،مثلا هود و صالح واسحاق و اسماعیل و یعقوب و یوسف و شعیب و هارون و زکریا و یحیی(علیه السلام)از این دسته اند.

ملت: دین و ملت در قرآن با هم به کار رفته اند و جالب این که دین در نزد خدا فقط اسلام است و نامگذاری دین الله به اسلام توسط حضرت ابراهیم صورت گرفته.⁽³⁾وملت به معنی راه و روش و طریقه است و با دین مترادف می باشد، دین را ملت گفته اند چون از طرف خدا املاء شده است، معمولا دین به خدا اضافه می شود و نیز به پیامبر اضافه می شود ونیز به افراد اضافه می شود اما ملت فقط به پیامبر اضافه می شود، مانند:ملت ابراهیم(علیه السلام)،ملت موسی(علیه السلام)،ملت محمد(علیه السلام) ⁽⁴⁾و همان طور که قبلا گفتیم شریعت ابتدا از نوح (علیه السلام) بود،خدای سبحانه و تعالی فرمود:(شرع لکم من الدین ما وصی به نوحا)ساخت یعنی پیدا کرد حق تعالی از برای شما، ای امت محمد دین اسلام،

آن دینی است که نوح را بر آن مستقیم فرموده بود.وتمامی شرایع وملت ها و راه ها و سنت ها ختم شد بردین قدیم و ملت مستقیم قافله سالار کاروان وجود،سرور انبیاء مرسل در رسول اکرم (صلی الله علیه واله) که شرع شریعتش بهترین شریعت ها است و ملت کریمش خوبترین ملت ها است و امت بزرگش خیر الامم و حق تعالی در ختم شدن ملت ها وشریعت ها، به کاملترین و خوبترین دین می فرماید:(الیوم اکملت لکم دینکم)(یعنی امروز کامل ساختم، از برای شما، دین شما را و تمام کردم بر شما نعمت خود و بر گزیدم برای شما اسلام را دین)⁽¹⁾

6- پیامبران و اختلاف در شریعت ها

گفتیم که پیامبران انسان ها را به یک دین یعنی اسلام دعوت می کردند،ولی آن ها هر یک دارای شریعت و منهج خاصی هستند.پس بر اسلام مشترک ولی در شریعت و راه هرکسی شریعت خاص خود را داشت.شریعت به معنای راه راست است.البته آن راهی که از وحی سرچشمه می گیرد و متناسب با نیازهای زمان می باشد.شریعت های نوح (علیه السلام)، ابراهیم(علیه السلام)،موسی (علیه السلام) وعیسی (علیه السلام)متناسب با مقتضیات زمان هر یک از این پیامبران بوده است.(و برای هر یک از شما (امتها) شریعت و طریقه روشنی را قرار دادیم)⁽²⁾

(برای هر امتی عباداتی را قرار دادیم تا آن عبادات را انجام دهند،پس آن ها نباید در این مورد با تو نزاع کنند)⁽³⁾آیه فوق پاسخی است به بهانه جویی های مشرکان،چرا که آن ها وقتی با احکام و عبادات اسلامی مواجه می شدند به بهانه آن که در دین گذشته نبوده است، درباره آن ها با پیامبر به نزاع برمی خاستند و می گفتند اگر این نوع عبادات و احکام از جانب خدا است پس چرا در شرایع سابق نبوده است.خداوند در پاسخ آن ها می گوید که هر امتی شریعت ویژه ای دارد که در واقع متناسب با مقتضیات زمان آن ها وکاملتر از شرایع سابق است. اختلاف دین با شریعت این است که دین هیچ گاه نسخ پیدا نمی کند ولی شریعت با آمدن پیامبر دیگری که صاحب شریعت جدیدی است دگرگون می شود و قابل اجرا نیست. در شریعت جدید برخی از احکام گذشته تأیید می شود

و برخی دیگر منسوخ می شود.چنان که قرآن از زبان عیسی (علیه السلام)نقل می کند که وی بعضی از احکام تورات را تصدیق کرد و برخی دیگر را منسوخ کرد.خلاصه آن که همه پیامبران الهی دارای یک دین بودندولی شریعت آن ها متفاوت بوده است وکامل ترین شریعت از آن رسول اکرم (صلی الله علیه واله) است که تمام مزایای شریعت های گذشته را دارد. چنان که قرآن می فرماید:(برای شما از دین همان را تشریع نمودکه به نوح سفارش نمود و آن چه ما بر تو وحی کردیم و به ابراهیم و موسی و عیسی توصیه نمودیم این بود که دین را به پا دارید ودر آن تفرقه نکنید.)⁽¹⁾طبق این آیه مشترکات بسیاری میان شریعت های انبیاء بوده است.قرآن از نماز، روزه، امربه معروف و نهی از منکر و جهاد به عنوان احکامی که میان پیامبران مشترک بوده نام می برد.⁽²⁾

7- وحدت دین، کثرت شریعت

علمای دین شناس ونویسندگان تواریخ مذاهب معمولا تحت عنوان (ادیان)بحث می کنند. مثلا می گویند دین ابراهیم، دین یهود،دین مسیح و دین اسلام.هر کدام از پیامبران صاحب شریعت بوده اند و هر کدام را آورنده یک دین می دانند،اصطلاح شایع میان مردم نیز همین است.ولی قرآن اصطلاح وطرز بیان ویژه ای داردکه از بینش خاص قرآنی سرچشمه می گیرد، از نظرقرآن دین خدا از آدم تا خاتم یکی است و همه پیامبران اعم از پیامبران صاحب شریعت و پیامبران غیر صاحب شریعت به یک مکتب دعوت می کرده اند،اصول مکتب انبیاءکه دین نامیده می شود یکی بوده است،تفاوت شرایع آسمانی یکی در یک سلسله مسائل فرعی و شاخه ای بوده که بر حسب مقتضیات زمان و خصوصیات محیط و ویژگی های مردمی که دعوت می شده اند متفاوت می شده است،وهمه شکل های متفاوت و اندام های مختلف یک حقیقت و به سوی یک هدف و مقصود بوده است،ودیگر درسطح تعلیمات بوده که پیامبران بعدی به موازات تکامل بشر،درسطح بالاتری تعلیمات خویش را که همه در یک زمینه بوده القاء کرده اند.مثلا میان تعلیمات ومعارف اسلام در مورد مبدأ ومعادوجهان معارف پیامبران پیشین از نظر سطح مسائل، تفاوت از

زمین تا آسمان است.و به تعبیر دیگر بشر مانند یک دانش آموز بوده که تعلیمات پیامبران،او را از کلاس اول تا آخرین کلاس بالا برده اند.این تکامل دین است، نه اختلاف ادیان. قرآن هرگز کلمه دین را به صورت جمع (ادیان) نیاورده است از نظر قرآن آنچه وجود داشته است دین بوده نه ادیان.یک تفاوت پیامبران با نوابغ و فلاسفه بزرگ این است، که فلاسفه هر کدام مکتب مخصوص به خود داشته اند از این رو همیشه در جهان (فلسفه ها) وجودداشته انه (فلسفه).ولی پیامبران الهی همیشه مؤید و مصدق یکدیگر بوده اند و یکدیگر را نفی نکرده اند. هر کدام از پیامبران اگر در محیط و زمان پیامبر دیگر می بود مانند او قانون ودستور العمل می آورد.قرآن تصریح می کند که پیامبران یک رشته واحدی را تشکیل می دهند و پیامبران پیشین مبشر پیامبران پسین بوده اند و پسینیان مؤید و مصدق پیشینیان بوده اند و هم تصریح می کند که از همه پیامبران بر این مطلب که مبشر و مؤید یکدیگر باشند پیمان اکید و شدید گرفته شده است،می گوید: (یاد کن هنگامی را که خداوند از همه پیامبران پیمان گرفت که آن گاه که به شما کتاب و حکمت دادم و سپس فرستاده ای آمد که آن چه را با شما است تصدیق می کند به او ایمان آورید و او را یاری نمایید.خداوند گفت آیا اقرار و اعتراف کردید و این بار را به دوش گرفتید همه گفتند اقرارکردیم،خداوند گفت پس همه گواه باشید من نیز از گواهانم.)قرآن کریم که دین خدا را از آدم تا خاتم یک جریان پیوسته معرفی می کند نه چند تا،یک نام روی آن می گذارد و آن اسلام است البته مقصود این نیست که درهمه دوره ها،دین خدا با این نام خوانده می شده است وبا این نام درمیان مردم معروف بوده است بلکه مقصود این است که حقیقت دین داری ماهیتی است که بهترین معرف آن لفظ اسلام است و این است که می گوید (دین در نزد خدا اسلام است)یا می گوید(ما کَآن إِبْراهِیم یَهُودِیّاً ولانصرانیا وَلِکِن کَآن حَنِیفاً مُسْلِماً)⁽¹⁾حضرت ابراهیم نه یهودی ونه نصرانی است بلکه حق جو و مسلم بود⁽²⁾. در این آیه با صراحت به این مدعیان پاسخ می گوید که حضرت ابراهیم نه یهودی و نه نصرانی بلکه موحد پاک وخالصی بود که در برابر خدا تسلیم بود و هرگز چون شما برای خداوند شریکی قایل نشد.باید توجه داشت که کلمه حنیف از ماده حَنَفَ به معنی

شخص یا چیزی است که تمایل به سویی پیدا کند و در زبان قرآن به کسی گفته می شود که از آیین باطل زمان خود به سوی آیین حق تمایل کرده است.در آیه بالا خداوند، ابراهیم (علیه السلام) را به عنوان ( حنیف) توصیف کرده زیرا پرده های تقلید و تعصب را درید و در محیط و زمانی که همه غرق بت پرستی بودند هرگز تسلیم بت نشد.

چرا قرآن حضرت ابراهیم را مسلمان خوانده است،در این جا سؤال مطرح می شود که اگر ابراهیم را نتوانیم پیرو آیین موسی و مسیح معرفی کنیم به طریق اولی نمی توانیم اورا مسلمان بدانیم زیرا که او قبل از همه این آیین ها بوده پس چرا قرآن او را به عنوان مسلم معرفی کرده است؟ پاسخ این سؤال این است که مسلم در اصطلاح قرآن تنها به معنی پیروان پیامبر اسلام نیست بلکه اسلام به معنی وسیع،تسلیم مطلق در برابر فرمان خدا و توحید کامل و خالص از هر گونه شرک و دوگانه پرستی است که حضرت ابراهیم (علیه السلام) پرچمدار آن بود⁽¹⁾.

8- اسلام آیین همه انبیاء(علیه السلام)

قرآن می فرماید باید پیرو آیین خالص ابراهیم بود تا به هدایت رسید زیرا او هرگز از مشرکان نبود.دینداران خالص کسانی هستند که پیرو آیین توحیدی خالص باشند.توحیدی که هیچ گونه با شرک آمیخته نگردد،مهمترین اصل اساسی برای شناخت آیین پاک از آیین های انحرافی همین رعایت کامل اصل توحید است.اسلام به ما تعلیم می دهد که میان پیامبران خدا تفرقه نمی کنیم و به آیین همه آن ها احترام بگذاریم،چرا که اصول آیین حق در همه جا یکی است و موسی و عیسی نیز پیرو آیین توحیدی و خالص از شرک ابراهیم بودند هر چند آیین آن ها به وسیله پیروان نادان تحریف شد وبه شرک آمیخته گشت (البته این سخن منافات با دین ندارد که امروز باید در انجام وظایف خود پیرو آخرین آیین آسمانی یعنی اسلام باشیم که برای این زمان از سوی خدا نازل شده است. )قرآن به مسلمانان دستور می دهد که به مخالفان خود بگویید(ما به خدا ایمان آورده ایم و به آن چه از ناحیه او بر ما نازل شده و به آن چه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و

پیامبران اسباط بنی اسرائیل نازل گردید و همچنین آن چه به موسی و عیسی و پیامبران دیگر از ناحیه پروردگارشان داده شده ایمان داریم.)ما هیچ فرقی میان آن ها نمی گذاریم و در برابر فرمان حق تسلیم هستیم، خود محوری ها و تعصب های نژادی هرگز سبب نمی شود که ما بعضی را بپذیریم و بعضی را نفی کنیم،آنها همه معلمان الهی بودند که در دوره های مختلف تربیتی به راهنمایی انسان ها پرداختند،هدف همه آن ها یک چیز بیشتر نبود و آن هدایت بشر در پرتو توحید خالص و حق و عدالت، هر چند هر یک از آن ها در مقطع های خاص زمانی خود وظایف و ویژگی هایی داشتند.⁽¹⁾

همان طور که گفتیم اسلام دین همه پیامبران است،از نظر قرآن کریم همه پیامبران در یک خط حرکت می کردند،آن ها امت واحده ای بودندودر اصل هیچ اختلافی میان آن ها وجود نداشته است،هیچ یک از آن ها دیگری را تکذیب نمی کرد،بلکه هر یک مصدق دیگری بود (ما میان هیچ یک از پیامبران الهی فرق نمی گذاریم)⁽²⁾پیامبران در اموری چند دارای اشتراک و وحدت بودند و از این روی قرآن کریم از آن ها به عنوان امت واحده یاد کرده است، (آن ها امت واحدی بودند)⁽³⁾پیامبران به این جهت امت واحده بودند که؛1. هدف همه آن ها یکی بوده است یعنی همه آن ها می خواستند تا انسان ها را به هدف نهایی خلقت برسانند. 2. منشأ و انگیزه دعوت همه آن ها یکی و الهی بوده است.3.اصول اساسی تعالیم آن ها نیز یکی بوده است.از همین روی قرآن کریم دین همه آن ها را اسلام نامیده است، منظور از اسلام نیز همان دین توحیدی است که دستورات آن از جانب خداوند صادر شده است،نه اسلام به معنای خاص آن که شریعت محمدی است.هر چند که شریعت محمدی(صلی الله علیه واله)نیز مرحله کامل همان دینی است که دیگر پیامبران الهی آن را تبلیغ می کردند. اسلام به دو معناست:اسلام عام و اسلام خاص،اسلام به معنای (عام)به همه دین الهی اطلاق می شود و اسلام یعنی تسلیم کامل در برابر اوامر الهی و اسلام به معنای (خاص) ناظر بر آخرین تقریر اسلام است که به وسیله حضرت محمد(صلی الله علیه واله)به بشر ارزانی شده است، با توجه به همین تفاوت، چند

سؤال به ذهنی متبادر می شود،مقدار تفاوتی که می توانددرانواع اسلام عام وجود داشته باشد، به چه میزان است؟ آیا خداوند قادر بود به مردمی بسیار متفاوت از ما،به تقریری از اسلام عام امر دهد که ما قادر به تشخیص آن نباشیم،چرا خداوند به تقریرات مختلف اسلام امر کرده است؟

پاسخ دقیق این پرسش ها صرفا با خداست ولی در عصرحاضر اسلام خاص ناظر بر اسلام عام است و باید توجه داشت که در مورد جایگاه اسلام در میان کثرت ادیان مرتکب خطا نشویم در موقعیت فعلی بشر،اسلام خاص یعنی اسلام محمدی (صلی الله علیه واله)و فقط این اسلام است که تنها دین الهی محسوب می شود و بشر بدان فراخوانده شده است نه چیزی کمتر از آن درخواست شده و نه چیزی بهتر از آن امکان دارد.دلایل خوبی درمورد این اصل انحصاری اسلام در دست داریم⁽¹⁾.همانطور که قبلا اشاره شد همه پیامبران دین خود را اسلام و خویشتن را مسلمان خوانده اند،(همانا دین نزد خدا اسلام است.)⁽²⁾و آیات دیگر قرآن نشانگر آن می باشد. چنان که حضرت آدم (علیه السلام) می گوید:(من به سوی تو باز می گردم و از مسلمانان هستم)⁽³⁾وحضرت نوح (علیه السلام) هم خود را مسلمان می داند:(من مأمورم که از مسلمانان باشم.)⁽⁴⁾

حضرت ابراهیم (علیه السلام)نیز چنین می گوید:(ابراهیم نه یهودی بود و نه نصرانی بلکه موحدی خالص و مسلمان بود)⁽⁵⁾حضرت موسی (علیه السلام)از قوم خود می خواهد که مسلمان باشند:(موسی گفت ای قوم اگر به خدا ایمان آورده اید و مسلمان هستید پس بر او توکل کنید.)⁽⁶⁾و حضرت عیسی (علیه السلام) و حواریون از مسلمانان بودند:(حواریون به عیسی گفتند؛ما یاران خدا هستیم وبه خدا ایمان آورده-ایم وتوگواه باش که ما مسلمانیم.) ⁽⁷⁾خلاصه این که همه پیامبران مسلمان بودند،البته با شدت و ضعف و نقص و کمال و هر پیامبری که مبعوث شده آیین گذشته را کامل نموده است تا مرحله ای که پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله)برگزیده می شود و اسلام به کمال نهایی خود دست می یابد.گفتیم که اسلام

نام دین خدا است که یگانه است، همه پیامبران برای آن مبعوث شده اند و به آن دعوت کرده اند.صورت جامع و کامل دین خدا به وسیله خاتم پیامبران حضرت محمد(صلی الله علیه واله) به مردم ابلاغ شد و نبوت پایان یافت و امروز با همین نام در جهان شناخته می شود.تعالیم اسلامی که به وسیله خاتم انبیاء ابلاغ شد، به حکم این که صورت کامل و جامع دین خدا است و برای این است که برای همیشه راهبر بشر باشد.خداوند می فرماید به حضرت محمد (صلی الله علیه واله):آیین تو عصاره آیین همه انبیاء است، قرآن می فرماید:(خداوند آیینی را برای شما تشریع کرد که به نخستین پیامبر نوح توصیه کرده بود و همچنین آن چه را بر تو وحی فرستادیم و ابراهیم و موسی و عیسی را به آن سفارش کردیم.)و به این ترتیب آن چه در شرایع همه انبیاء بوده در شریعت تو هست و آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری. هماهنگی شرایع آسمان تنها در مسأله توحید و یا اصول عقاید نیست بلکه مجموعه دین الهی از نظر اساسی وازریشه همه جا یکی است،هرچند تکامل جامعه انسانی ایجاب می کندکه تشریعات و قوانین فرعی هماهنگ با تکامل انسان ها رو به تکامل رود تا به حد نهایی و خاتم دین برسد.

9- اسلام، یگانه دین حق

قرآن کریم تنها کتاب آسمانی دست نخورده است وتمام آیات آن بدون کم وکاست وحیانی بوده و توسط فرشته وحی (جبرئیل امین)به پیامبر خاتم(صلی الله علیه واله)نازل گردیده است. زیرا در جای خود صحت این دعا با دلایل و قراین قطعی فراوان به اثبات رسیده است. بر اساس اعلام صریح قرآن کریم به عنوان مطمئن ترین سند دینی آسمانی، نه تنها دین حق و خالصی از جمیع جهات وجود دارد،بلکه گروندگان به ادیان و مذاهب مختلف هم موظف گردیدند تا در پی یافتن و گرویدن به دین حق و خالص باشند وبه هر دین و مذهبی بدون تحقیق و حصول اطمینان از حقانیت و درستی آن نگروند،چنان که خداوند به پیامبرش فرمان داده تا دین و دین داری را خالص گرداند،(بگو من مأمورم که فقط خدا را بپرستم در حالی که دینم را برای او خالص کرده باشم )⁽¹⁾و در آیه دیگری

می فرماید: (و آیین حق (و خالص)را نمی پذیرند کسانی که دارای کتاب اند)⁽¹⁾در این آیه ضمن تخطئه جدی معتقدات دینی اهل کتاب (یهود و نصارا و ...)و نفی و رد تکثر گرایی در ادیان و نادرست دانستن آن،قرآن کریم تصریح می کندکه علاوه بر وجود دین حق و خالص، چنین دینی به انسان ها ابلاغ شده و به گوش آن ها رسیده است به گونه ای که حق از باطل و رشد از غی، باز شناخته شده و از یکدیگر متمایز گردیده است.(قَد تُبِین الرَشَد مَن الغَیّ)⁽²⁾و راه رشد و تعالی از راه انحرافی و باطل روشن شده است،باز هم راه باطل پیروانی دارد و همان طور که در آیه فوق گفته شد کسانی که دارای کتاب اند(یهود و نصارا و ...)آیین حق را منکر می شوند.حضرت علی (علیه السلام)در این مورد می فرماید: (حقّ و باطل و لکلّ اهل) حقی وجود دارد و باطلی و برای هر کدام پیروانی است. متفکّر بزرگ شهید مطهری درباره وجود دین در هر زمان و یگانه بودن آن می فرماید:(دین حق در هر زمانی یکی بیش نیست و بر همه کسی لازم است از آن پیروی کند)این اندیشه که اخیرا در میان برخی از مدعیان روشنفکری رایج شده است که می گویند،همه ادیان آسمانی از لحاظ اعتبار در همه وقت یکسان اند،اندیشه نادرستی است.درست است که پیامبران خدا همگی به سوی یک هدف و یک خدا دعوت کرده اند،ولی این سخن به این معنا نیست که درهر زمانی چندین دین حق وجود دارد و انسان می تواند در هر زمانی هر دینی را که می خواهد بپذیرد، بلکه معنای آن این است که انسان باید همه پیامبران را قبول داشته باشد و بداند که پیامبران سابق مبشر پیامبران«لاحِق»(منظور پیامبران بعد از خود خصوصا خاتم و افضل آنان بوده اند و پیامبران لاحق، مصدق پیامبران سابق بوده اند پس لازمه ایمان به همه پیامبران این است که در هر زمانی تسلیم شریعت پیامبری باشیم که دوره اوست و قهرا لازم است در دوره ختمیت به آخرین دستورهایی که از جانب خدا و به وسیله آخرین پیامبر رسیده است عمل کنیم و این لازمه اسلام یعنی تسلیم شدن به خداوندوپذیرفتن رسالت های فرستادگان اوست.درهرزمانی یک دین حق وجود دارد و بس.و قرآن کریم در آیات زیادی اسلام را به عنوان یگانه دین حق و خالص اعلام کرده و سایر دین ها

را باطل و پیروی از آن ها را غیر قابل قبول دانسته است.در هر زمانی دین حق وجود دارد و آن نیز یکی بیش نیست،زیرا در هر زمان پیامبر صاحب شریعتی از پیامبران اولوالعزم از طرف خدا آمده است و دین او توسط خودآن پیامبر صاحب شریعت و پیامبران تبلیغی پس ازاو تبلیغ و تبیین می شود و مردم موظف بوده اند به آیین پیامبر زمان خویش ایمان آورده و از تعالیم دین او و هدایت گری هایش استفاده کنند و احکام و قوانین دینی اش را به کار بندند.این سلسله نبوت تشریعی و تبلیغی ادامه یافت تا این که نوبت به پیامبر خاتم(صلی الله علیه واله) رسیده است.در این زمان اگر کسی بخواهد به سوی خدا راهی یابد و مسیر هدایت الهی را بپیماید،حتما باید دین اسلام را به عنوان آخرین و کامل ترین دین بپذیرد و از این دین پیروی کند، در غیر این صورت، چنان که خود قرآن به آن تصریح کرده است، هیچ دین دیگری از او پذیرفته نیست.به عبارت دیگر لازمه تسلیم خدا شدن پذیرفتن دستورات اوست و روشن است که همواره باید به آخرین دستورات و فرامین خدا عمل کرد و آخرین دستورات خدا همان چیزی است که آخرین رسول او آورده است.⁽¹⁾

10- دین از نظر حضرت علامه طباطبایی(قدس سره)

از دیدگاه ایشان دین به دو صورت است:

1.دین،روش ویژه ای در زندگی دنیوی است که سعادت وصلاح دنیوی انسان را هماهنگ و همراه با کمال اخروی و حیات حقیقی وجاودانی او تأمین می کند ازاین رو لازم است شریعت، که در بر گیرنده قوانینی باشد و به نیازهای دنیوی انسان نیز پاسخ گوید.

2.دین عبارت است از اصول علمی وسنن و قوانین عملی که برگزیدن وعمل به آن ها تضمین کننده سعادت حقیقی انسان است از این رو،لازم استدین با فطرت انسان هماهنگ باشد تا تشریع با تکوین مطابقت داشته باشدوبه آن چه آفرینش انسان اقتضای آن را دارد پاسخ گوید ،این دو تعریف ناظربه دین حق درمرتبه کمالش می باشدکه بر پایه خداشناسی وانسان شناسی واقع بینانه استوار است یعنی با توجه به ربوبیت حکیمانه الهی و نیز با توجه به این که انسان قابلیت حیات ابدی و کمالات معنوی و اخروی را در حد اقتضای ظرفیتش دارد به دینی نیازمند است که او را در

پیمودن مسیر حیات سعادتمندانه،هدایت و یاری کند و درعین حال نیازهای دنیوی او را نیز مورد توجه قرار دهد.و پاسخ های لازم ومورد نیاز و درخواست او را بدهد،و تأمین خواسته های مشروع و معقول دنیوی اش جزو برنامه های هدایتی اش باشد یعنی دین را از دنیا جدا نداند⁽¹⁾.

11- لزوم دین از دیدگاه علامه طباطبایی(قدس سره)

بر اساس سودجویی و استخدام گری طبیعت بشر،ضرورت دین را چنین اثبات می کنندو

استدلال ایشان بدین گونه است:

4.نظام تکوین اقتضاء می کندکه این اختلاف ها رفع شود تا انسان به کمال لایق خود برسد.

5.رفع این اختلافات جز به وسیله قانون امکان پذیر نیست،قانونی که زندگانی اجتماعی انسان را اصلاح کند و سعادت وی را تأمین نماید.

6.طبیعت انسان از عهده این کار بر نمی آید، چون خودش عامل اختلاف است.

8.با توجه به مقدمات فوق به این نتیجه می رسیم که ضرورت دارد تا پروردگار از راهی غیر

طبیعی به انسان راه را نشان دهد، و این راه همان راه وحی است.

علامه معتقد است که عقل انسان نمی تواند انسان را به کمال و سعادت دعوت کند زیرا عقلی که انسان را به سوی کمال فرا می خواند عقل عملی است که حکم به خوبی و بدی امور می کند واین عقل نمی تواند،حقایق اشیاء را درک کند.مقدمات عقل عملی از احساسات باطنی انسان سرچشمه می گیرد.واحساساتی که در طبیعت انسان نهفته مربوط به شهوت و غضب می باشد که موجب توهش انسان می شود پس این عقل باید از طرف خدا به وسیله نبوت اصلاح و تأیید شود. از

نظر ایشان انسان درهیچ حالی ازدین بی نیاز نیست حتی کسانی که سرگرم لهو ولعب هستند به دین محتاج می باشند زیرا دین به انسانیت انسان بستگی دارد.ونیزحضرت علامه در برخی از آثار خود ضرورت دین و نیاز انسان به آن را به صورت زیر مطرح می کند:

باشد.

5.انسان باید از راه و روشی در زندگی دنیوی پیروی کند که هم سعادت این سرای گذران را تأمین کند و هم سعادت آن سرای جاویدان را.

6.راه و روشی که این هدف را دنبال می کند دین نامیده می شود.ومی فرماید:قوانین ومقررات اسلامی هماهنگ با نظام آفرینش انسان می باشد از این رو ایشان قوانین و مقرراتی را که در رفع احتیاجات اجتماعی افراد و تأمین سعادت آن ها نقش نداشته باشد قوانین و مقررات واقعی نمی داند.⁽¹⁾

12- اسلام آیین همه موجودات جهان

(وله اسلم من فی السموات والارض)

قرآن برای اسلام معنی وسیعتری تفسیر کرده است ومی گوید:تمامی کسانی که در آسمان و زمین هستند با تمامی موجوداتی که در آسمان و زمین هستند،مسلمان می باشند و در برابر فرمان خداوند تسلیمند، منتها تعبیر(طوعا و کرها) از روی اختیار یا جبر می گوید این تسلیم در برابر فرمان پروردگار گاهی(اختیاری)و در برابر قوانین تشریعی است و گاهی (اجباری) و در برابر قوانین تکوینی می باشد.توضیع این که خداوند دوگونه فرمان در عالم هستی دارد یک سلسله از

فرمان های او به صورت قوانین طبیعی ومافوق طبیعی است که برموجودات مختلف این جهان حکومت می کنندو همه آن ها مجبورند در برابر آن زانوب زنند ولحظه ای از این قوانین سرپیچی نکنند واگر فرضا سرپیچی کنند ممکن است محو و نابود کردند،این یک نوع اسلام و تسلیم در برابر فرمان خدا است،بنابراین اشعه آفتاب که به دریاها می تابد و بخار آب که از دریا بر می خیزد و قطعات ابر که بهم می پیوندند،دانه های باران که از آسمان فرو می ریزند ،درختانی که بر اثر آن نمو می کنند وگل هایی که در پرتوآن شکفته می شوند همه مسلمانند زیرا هر کدام در برابر قانونی که آفرینش برای آن ها تعیین کرده است تسلیم اند.نوع دیگری از فرمان برای خداهست که فرمان تشریعی نامیده می شود.یعنی قوانینی که در شرایع آسمانی و تعلیمات انبیاء وجود داشته است، تسلیم در برابر آن ها جنبه(اختیاری)دارد و تنها افراد با ایمان هستند که به خاطر تسلیم در مقابل آن ها شایسته نام(مسلمان)می باشند، البته سرپیچی از این قوانین دست کمی از سرپیچی از قوانین آفرینش نداردکه این هم باعث انحطاط و عقب ماندگی و یا نابودی است و از آن جا که جمله (اسلم)در آیه فوق اشاره به معنی وسیع اسلام است که هر دو قسمت را در بر می گیرد و لذا می فرماید:(جمعی از روی اختیار تسلیم می شوند (طوعا) مانند مؤمنان و جمعی از روی اجبار (کرها)مانند کافران نسبت به قوانین تکوینی)بنابراین کافران با این که از قبول اسلام در برابر بخشی از فرمان های خدا سرباز زده اند ناچار به قبول بخشی دیگرشده اند،پس چرا آن ها در برابر همه قوانین الهی و دین حق یکباره تسلیم نمی شوند و نیز می توان گفت افراد با ایمان در حال رفاه و آرامش از روی رغبت و اختیار به سوی خدا می روند،اما افراد بی ایمان تنها به هنگام گرفتاری و مشکلات طاقت فرسا به سوی او می شتابند واو را می خوانند و با این که در حال معمولی شریک هایی برای او قایل می شوند،درآن لحظات سخت و حساس جز اوکسی را نمی شناسند و نمی خوانند⁽¹⁾.

13- برخورد اسلام با اهل کتاب

دعوت اسلام به سوی اتحاد و وحدت به طور خاص:

برخورد اسلام به عنوان یک دین و شریعت خاص آسمانی(نه به معنای عمومی آن که خود اهل کتاب را هم در بر می گیرد)با اهل کتاب بسیار عبرت انگیز و آموزنده است.از طرفی دعوت و تشویقشان می کند و از طرفی انذار و توبیخشان می فرماید،هم می خواند و هم می راند، هم به مؤمنین و صالحان آن ها مژده فلاح و بهشت می دهد و هم به کفار و منافقین آن ها وعده عذاب و آتش.⁽¹⁾می فرماید: (ای پیامبر بگو: ای اهل کتاب آیا از این که ما به خدا ایمان داریم و به آن چه بر ما فرستاده شده و نیز آن چه که قبل از ما نازل شده مؤمن هستیم، کینه و انتقام ما را در دل دارید)⁽²⁾لازم به ذکر است که از دیدگاه قرآن باید اهل کتاب با حقیقت اسلام محمدی آشنا شوند و به نحوی در تماس با اسلام قرار بگیرند،اگر با این حال در آیات خدا انکار ورزیدند آنگاه مصداق کافر تلقی می شوند.قرآن در کنار دعوت همگانی دعوت خصوصی هم از اهل کتاب می نماید و صریحا دستور می دهد:(ای اهل کتاب بیائید به سوی سخنی که میان ما و شما مشترک است که جز خداوند یگانه را نپرستیم و چیزی را شریک او قرار ندهیم و بعضی از ما بعضی دیگر را غیر از خداوند یگانه به پرستش نگیرد. هرگاه از این دعوت سر بر تابند بگوئید گواه باشید که ما مسلمانیم.)⁽³⁾قرآن نخستین بار درضمن آیات بیان شده اهل کتاب را دعوت به استدلال منطقی کرده و سپس از مخالفین دعوت به مباهله نموده چون دعوت مباهله به مقدار کافی در روحیه آن ها اثر گذاشت به همین دلیل حاضر به مباهله نشدند.بار دیگر مجددا شروع به استدلال می کند و در این آیه دعوت به نقطه های مشترک بین اسلام و اهل کتاب می نماید،در واقع قرآن با این طرز استدلال به ما می آموزدکه اگرکسانی حاضرنبودند درتمام اهداف مقدس شما با شما همکاری کنند از پا ننشینید و بکوشید لااقل در قسمتی که با شما اشتراک هدف دارند همکاری آن ها را جلب کنید و آن را پایه برای پیشبرد اهداف مقدستان قرار دهید. قرآن به آنان اعلام می کندکه همه شما در اصل توحید خود را مشترک می دانید،بیائید دست به دست هم داده و این اصل مشترک را بدون هیچ گونه پیرایه زنده کنید و از تفسیرهای نابجا که نتیجه اش شرک و دوری از

توحید خالص است خودداری نمائید.⁽¹⁾بدین ترتیب قرآن پیروان همه ملل وفرق را به وحدت دینی فرا می خواند،هم به طور عموم و هم به طورخصوص ،البته فرق است بین دینی که در متن فرهنگ خود پیامبری دارد با دینی که در بستر فرهنگی خود پیامبری ندارد.اما اسلام هر دو را دعوت به وحدت و دعوت به اسلام می نماید ولی علاوه بر آن اهل کتاب را هم به طور خاص و جداگانه دعوت می کند.

14- اسلام دینی توحیدی است

توحید یکی از اعتقادات اساسی و یکی از واقع بینی هایی است که آدمی پایه و اساس زندگی خود را بر روی آن قرار می دهد و در شریعت اسلام نیز جزواصول و مبانی دین به شمار می آید. پیامبران از راه وحی روش زندگی، وظایف و تکالیف انسانی را که ضامن سعادت واقعی اوست از خداوند گرفته به افراد بشر ابلاغ فرمودند.در بخش عملی دین،آدمی به وظایف خود در برابر خداوند و نیز در برابر جامعه بشری آشنا می شود و فروع دین را که مبین چگونگی اخلاق و اعمال افراد جامعه است می بیند که تمامی احکام و قوانین و اصول و فروع دین در قرآن آمده است و به علاوه دستورات زندگی فردی و خانوادگی و اجتماعی را برای مسلمانان جهان آورده و مطالب را به صراحت بیان کرده و فصاحت و بلاغت را نیز در حد اعلای آن در آیات بینات به کار برده است. به شیوه ای که در آن حلاوت خاصی احساس می گردد و کسی را یارای ترکیب ساختمان آیتی از آیات قرآن نیست.قرآن کلام پروردگار است که بر رسول برگزیده و خاتمش نازل شده،کلام بشر نیست و سحر و جادو در آن به کار نرفته و مقررات دین که در قرآن آمده همه از سرچشمه فیاض حق جاری گردیده و بر مبنای صلاح و فلاح بندگان استوار است.امتیاز قرآن تام و مطلق است و اساس دین اسلام بر آن متمرکز است. برتری مطلق قرآن در اسلام اصل قاطع ایمانی است.زیرا عین کلام الهی است،قرآن مجموعه ساده ای از تعالیم که بنا به منطق انسانی تنظیم شده باشد نیست بلکه بارقه ای است که بنابر آهنگ غیر مسلسل از فروغ و جلال کتاب

آسمانی که در ذات احدیت مستقر است پرده برداشته تا آن چه برای انسان ضروری است تعلیم دهد و انسان،خداوند را روی زمین پرستش و تقدیس کند و استحقاق درک سعادت ازلی را بیابد.توحید که یکی از مبانی و اصول شریعت اسلام است در قرآن به نحو جامع و خاصی بیان و تعریف شده:(قل هو الله احد، الله الصمد، لم یلد ولم یولد، ولم یکن له کفوا احد) توحید یعنی یگانگی خداوند و شریک نگرفتن و فرزند برای او قایل نشدن در حکومت مطلقه، کسی را با او همراه نداشتن. همه واقعیت های جهان هستی دارای حد و مرزی است مگر ذات بی چون و چرای پروردگار که به حد و نهایت محدود و منتهی نمی شود. اسلام با اصل توحید علیه بت های عرب جاهلی و علیه اشتراک مسیحیان قیام کرد و پیروز شد. اسلام با ارائه اصل توحید همه مایه های پراکندگی و دشمنی را از میان برداشت، عصبیت قومی، بت ها، خودخواهی و سودجویی را از بین برد و ملت مسلمان را گرد یک محور جمع کرد و آن ایمان به خدا و پیروی فرمان او بود.نظام یکتا پرستی در اسلام می تواند برابری و برادری واقعی را میان مسلمانان به وجود آورد،بدان گونه که همگان خود را عضو یک جامعه و یک پیکر بدانند⁽¹⁾.پیامبر (صلی الله علیه واله)پس از قبولاندن اصل توحید به مشرکان و بت پرستان فارغ شد، به مبارز با عادت زشت اعراب که در عصر جاهلیت برتری خود را قومی و نسبی می دانستند پرداخت.این افتخارات پوچ را لغو نمود و اصل مساوات و برابری و برادری اسلامی را عرضه داشت و فرمود:ای مردم مرا بشنوید و بفهمید،بدانید که هر مسلمانی برادر مسلمان دیگر است و مسلمانان برادرند.

15- فطری بودن دین

حضرت علامه طباطبایی ذیل آیه 30 روم:(پس روی خود را به سوی دین یکتاپرستی قرار ده و حق گرای باش همان فطرتی که خدا مردم را برآن آفریده است.آفرینش خدای را دگرگونی نیست این است دین استوار،ولی بیشتر مردم نمی دانند)دین را امری فطری می داند ومی فرماید:سنت تشریع مبتنی بر سنت تکوین است.درعالم تکوین نیز هر موجودی دارای هدفی است که به

سوی آن در حرکت است.نوع انسان هم دارای غرضی است که باید با طی مسیری خاص به آن برسد. این مسیر خاص را دین تعیین می کند دین می خواهد نوع انسانی را به مرتبه ای از کمال برساند که استحقاق آن را دارد،قرآن از این جهت اسلام را دین نامیده که آن تسلیم در برابرخداست.

ایشان فطری بودن دین را به معنای مطابق بودن محتوای آن با نظام خلقت می داند.چون اصول اعتقادی و سنن و قوانین عملی دین که موجب سعادت واقعی انسان می شود بر اساس احتیاجات و اقتضائات خلقت انسان است، لذا دین امری فطری است.

(دین الهی، تنها راه سعادت انسانی و اصلاح کننده امور حیاتی است.دین است که فطرت را با فطرت اصلاح می کند و قوای مختلفه را هنگام طغیان به حال اعتدال بر می گرداند، و رشته زندگانی دنیوی و اخروی،مادی ومعنوی انسان را به نظم در می آورد.)حضرت علامه دین را شناساندن خلقت انسان از آغاز تا انجام می داند،دین آمده تا انسان را با این حقیقت آشنا سازد.دین از نظر علامه طباطبایی عبارت است از:1. سعادت انسان 2. اصلاح فطرت با فطرت 3. تعادل قوای انسانی 4. هماهنگی میان دنیا و آخرت و ماده و معنا.

در آیات قرآنی به این نکته اشاره شده که اعتقاد و التزام به دین موجب می شود تا انسان از یک زندگی حقیقی برخوردار شود.(ای مؤمنان دعوت خدا و رسول را که شما را برای زنده شدن فرا می خوانند استجابت کنید.)⁽¹⁾و ایشان هدف اصلی دین را در اصل اصلاح حیات اجتماعی می داند و به تبع آن سعادت فردی انسانها را مطرح می کند⁽²⁾.

16- جاودانگی دین

یکی از مهمترین لوازم خاتمیت دین جاودانگی آن است،دین جهانی و جاودانی باید ازویژگی های خاصی برخوردار باشدکه از آن جمله پاسخ گویی به همه نیازهای انسان هادرهمه اعصار است.در بحث جاودانگی اسلام در ابتدا باید دلایل آن را بررسی کرد، یعنی باید بررسی

کرد که به چه دلایلی این دین برای همه افراد بشری آمده است نه یک قوم و ملت خاص. ادعای جاودانگی دین این است که اسلام فقط برای قوم عرب آن هم اعراب زمان نزول قرآن نیامده است. جهانی و جاودانگی بودن اسلام نشانه ختم نبوت نیز می باشد چرا که اگر بنا باشد پس از اسلام دین دیگری عرضه شود اسلام،دین خاتم نخواهد بود.در نتیجه ضرورتی هم برای عمل به تکالیف اسلامی وجود نخواهد داشت.جهانی بودن اسلام و جاودانگی آن را باید بر اساس آیات و روایات اثبات کرد که در این جا به آیاتی چند اشاره می نماییم:1. آیاتی که اسلام را برای هدایت همه مردم می داند،در این دسته آیات تأکید شده که قرآن و پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله)برای جهانیان نازل شده است.(قرآن جز یاری برای جهانیان نیست)⁽¹⁾

4.آیاتی که از پیروزی اسلام بر همه ادیان و مکاتب سخنی می گوید،یعنی اسلام برهمه ادیان غالب خواهد شد.(اوکسی است که رسولش را با دین حق برای هدایت فرستاد تا برهمه ادیان غالب شود.)⁽⁶⁾علاوه بر آیات قرآنی،عمومیت احکام اسلامی نیزنشانه جهانی بودن آن است.اگر احکام اسلامی فقط برای قوم و ملت خاصی آمده بود هیچ گاه همگان را مخاطب قرار نمی داد، در

حالی که شارع در بیان احکام الهی هیچ گاه ادعا نکرده که متعلق به افراد با گروه های خاصی است و اگر همه در مواردی متعلق به افراد یا گروه های خاصی بوده آنها را ذکر کرده مثل احکامی از قبیل جزیه که برای اهل کتاب مطرح شده است.

17- ویژگی های دین جامع و جاوید

دین جامع و جاوید از ویژگی های چندی برخوردار است که عبارتند از:

الف) خاتمیت

دین الهی با بعثت حضرت رسول(صلی الله علیه واله)به پایان رسید.یعنی پس از ظهور پیامبر اسلام دیگرپیامبری مبعوث نشد و آن حضرت خاتم النبیین بود.با بعثت پیامبر اسلام (صلی الله علیه واله) مهر ختمیت بر نبوت و ختم نبوت برای همیشه تاریخ اعلام شد،(محمد پدر هیچ یک از مردان شما نیست، ولیکن رسول خدا و خاتم پیامبران است وخداوند از هرچیزی آگاه است)⁽¹⁾

بعضی از قراء، واژه خاتم را به کسر تا یعنی(خاتِم) قرائت کرده اندکه به معنای(پایان بخش و ختم کننده )است.اما بنابر قرائت عاصم این واژه به فتح یعنی(خاتَم)خوانده می شود.در این صورت این کلمه گاه به صورت اسم استعمال شده که به معنای آخرو پایان است و گاه به صورت فعل ماضی به کار رفته که به معنای(خاتمه بخشیده) است.هر یک از معانی فوق که در نظر گرفته شود معنای آیه این خواهد بود که پیامبر(صلی الله علیه واله)پایان بخش نبوت و سلسله رسولان الهی بوده است. برخی واژه خاتم را به معنای انگشتر و نگین گرفته اند و در تفسیر از خاتم النبیین بودن پیامبر گفته اند: همان گونه که انگشتر زینت بخش آدمی است پیامبر اسلام نیز زینت بخش همه پیامبران الهی بوده است.با این معنا دیگر لزومی ندارد از خاتمیت رسول خدا سخنی به میان آید.در نقد این دیدگاه،باید گفت که اگر کلمه (خاتم) به معنای انگشتر هم باشد به جهت آن است که در گذشته از انگشتر به عنوان وسیله ای برای مُهر کردن نامه ها و اسناد استفاده می شده است.به بیان دیگر انگشتر صرفا وسیله ای جهت زیور و زینت نبوده بلکه به عنوان ابزاری هم که چیزهای مختلف با آن ختم

می شده مورد استفاده قرار می گرفته است.با توجه به این معنا اطلاق خاتم برای پیامبراسلامی نشانگر ختم نبوت است⁽¹⁾.

ب) توجه به انسان شناسی

دین جامع و فراگیرباید ازانسان شناسی عمیق برخوردار باشد.درچنین دینی باید به همه ابعاد

انسان توجه شده باشد،

دیگران.

9.سنت های الهی حاکم بر حیات فردی و جمعی انسان را نشان دهد.

ج) هماهنگی با فطرت

یکی از ویژگی های دین جامع هماهنگی آن با فطرت است،اگر بنا شود که دین برای همه اعصار دارای پیام باشد باید دستورات آن مطابق با فطرت باشد،چرا که فطرات همان بعد ثابت حیات انسان است.اشتراک انسان ها در ابعاد فطری،آن ها می باشد.انسان های مختلف قرون و اعصار به خاطر امور فطری خود می توانند با یکدیگر وجوه مشترک داشته باشند. انسانیت انسان به فطرت اوست و فطرت مبنای نیاز همه انسان ها به یک سلسله دستورات جاودان و همیشگی است.اسلام یک دین فطری است.یعنی همه آموزه های آن هماهنگ با فطرت است و همین یکی از

رموز جاودانگی این دین می باشد.(پاکدلانه به دین روی آور،این فطرت الهی است که در خداوند مردم را بر اساس آن آفریده است،در آفرینش الهی هیچ گونه تغییری نیست.این دین استوار است ولی بیشتر مردم نمی دانند)⁽¹⁾.این که انسان ها دارای سرشت مشترکی هستند ، مبنای مهمی برای پذیرش جاودانگی دین می باشد،چرا که بر این مبنا می توان یک سلسله تعالیم و دستورات همگانی را برای عموم انسان ها در طول تاریخی ارائه داد.اگر کسی این مبنا را نپذیرد نمی تواند از اصول ثابت دین دفاع منطقی کند.در واقع یکی از مهمترین مبانی جامعیت و جاودانگی دین اصل فطرت است.

د) آموزه های کمال آفرین

دینی که جامع و جاودان است باید درراستای اهداف خود کامل باشد.اگر دینی فقط اهداف فردی را تأمین می کند نمی تواند جامع باشد،بلکه باید آموزه ها و احکامی را ارائه دهد که به حیات اجتماعی بشر مربوط می شود و دین جامع پاسخگوی انتظارات فردی و خاص و اجتماعی بشر باشد.در میان دین ها آن دینی ایده آل است که انسان را به سوی فلسفه خلقت سوق دهد.یعنی هدف نهایی آن کمال انسان باشد و برنامه های خود را به گونه ای عرضه کند که تأمین کننده هدف آفرینش انسان باشد.اسلام به عنوان دینی مطرح است که دستورات آن حیاتبخش است و موجبات سعادت دنیوی و اخروی انسان ها را فراهم می آورد. (ای مؤمنان دعوت خدا و پیامبر را اجابت کنید که شما را به پیامی حیات بخش فرا می خواند )⁽²⁾و تکالیفی را که دین جاوید عرضه می کند باید سهل و آسان باشد چرا که دین برای همه افراد بشرودر همه زمان ها آمده است نه برای یک گروه خاص دستورهای دین باید به گونه ای باشد که التزام به آن ها،هیچ گونه عسر و حرجی را برای مکلفین ایجاد نکند.(در دین برای شما سختی قرار داده نشده است)⁽³⁾

ه) انعطاف پذیری

دین جاوید باید انعطاف پذیر باشد.به این معنا که بتواند پاسخگوی نیازهای همه اعصار باشد،اگر دین فقط یک سلسله آموزه ها و احکام ثابت را بیان کند و برای متغیرات دوران مختلف حیات بشر چاره ای نیندیشد، آن دین،جهانی وجاوید نخواهد بود.چنین دینی فقط برای یک محیط خاص که عصر نزول آن باشد مناسب خواهد بود.دینی هم که اصل ثابتی را ارائه ندهد،جاودانه نخواهد بود،چرا که اصالت خود را طی قرون و اعصارحفظ نخواهد کرد. دین جامع و جاودانه باید هم از جهت منبع و هم ازجهت ماهیت قوانین خود ویژگی های خاصی را داشته باشد، از جهت منبع دین باید از منابع گسترده ای برخوردار باشد که بتواند متناسب با شرایط گوناگون قوانین ثابت و متغیر را عرضه کند.ازجهت قوانین هم باید قوانین ثابت دین از ویژگی هایی برخوردار باشد،که شایستگی ابدی بودن را داشته باشد ودستورات قرآنی این چنین است،دستورات اسلامی بر مبنای حکمت است و انسان ها را به سوی پاکی هاوگریزاز زشتی ها فرا می خواند.(این احکام از حکمت هایی است که ازجانب پروردگارت وحی شده است)⁽¹⁾

عادلانه بودن قوانین اسلامی و سوق دادن انسان ها به سوی تحقق عدالت،از دیگر ویژگی های قوانین و احکام اسلامی است،انسان ها باید همواره عدالت را رعایت کنند وهیچ گاه برای رسیدن به هدف خود نباید از هر وسیله ای بهره جویند⁽²⁾.

و )عقلانی بودن

تعالیم یک دین جامع باید بر مبنای عقل و منطق باشد،هیچ یک از آموزه ها و دستورات دین نباید غیر عقلانی باشد.عقاید و احکام آن ها باید مبنی بر مصالح خاصی باشد که زمینه ساز تکامل انسان است.عقلانی بودن یک دین به معنای آن نیست که بشر بتواند به فلسفه همه احکام آن پی ببرد،بلکه مراد آن است که این دین خود را به گونه ای عرضه کند که بشر اطمینان داشته باشد که هیچ دستوری غیرعقلی در آن وجود ندارد حتی اگر بشر نتواند فلسفه بعضی از آن احکام را در یابد.دستورالعمل ها و تکلیف های دین جامع و جاوید باید قابل توجیه و تفسیر منطقی باشد.یعنی دلیل موجهی برای پذیرش آن ها وجود داشته باشد و انسان ها به ضرورت عقلانی آن را بپذیرند.

ز)هماهنگی ارکان دین

دین جامع و فراگیر باید از اجزای سازگاری برخوردار باشد.دین کامل و جاودان آن دینی است که میان آموزه ها و دستوراتش هماهنگی کامل برقرار باشد.اگر در دینی از یک سوی بر بعد اجتماعی انسان تأکید شود و از سوی دیگر زمینه های رهبانیت را فراهم آورد، اجزای آن دین هماهنگ نخواهند بود.اگر بناست که دین جاودانه باشد باید بتواند با همه تحولات اجتماعی سازگاری داشته باشد.ولازمه این امر نیز از یک سوی گستردگی محتوای آن است و از سوی دیگر سازگاری میان اجزاء و ارکان آن است.⁽¹⁾

18- جامعیت دین

یکی از راه های شناسایی قلمرو دین،مسأله جامعیت دین است،جامعیت دین را به دو گونه می توان معنا کرد 1. جامعیت قرآن 2. جامعیت منابع دین.گروه بسیاری از اندیشمندان اسلامی جامعیت دین را همان جامعیت قرآن دانسته اند و برای بیان جامعیت قرآن کریم نیز به چند دسته آیات استناد کرده اند:1. آیه ای که تبیان بودن قرآن را مطرح کرده است،(روزی که از هر امتی گواهی از خودشان بر آنان برانگیزیم و تو را براینان شاهد گیریم و بر تو کتاب را نازل کردیم که روشنگر همه چیز است وهدایت و رحمت و بشارت برای مسلمین است.) ⁽²⁾طبق این آیه، هدف از نزول قرآن روشنگری است،یعنی قرآن بیانگر و روشنگر همه امور است.سؤال این است که آیا روشنگری در معارف و احکامی است که به سعادت ابدی انسان ها ارتباط دارد یا مراد همه علوم و معارف بشری است؟نظر صحیح آن است که قرآن بیانگر همه مسائل مربوط به هدایت انسان است.(او کسی است که کتاب (قرآن) را که همه چیز در آن است به سوی شما فرستاد و اهل کتاب می دانند که این کتاب به حق از طرف پروردگارت نازل شده است بنابراین از تردید کنندگان مباش)⁽³⁾،(براستی که در سر گذشت آن ها درس عبرتی برای صاحبان اندیشه بود. این

قرآن سخنی دروغین نیست،بلکه هماهنگ با کتابی است که پیش روی اوست و بیانگر هر چیزی است و برای اهل ایمان موجب هدایت و رحمت است.)⁽¹⁾از آن جا که قرآن کتاب هدایت است و برای رشد و کمال انسان ها نازل شده لذا مراد از (تفصیل کل شی) محتوای برنامه پیامبر است یعنی هر آن چه را که بشربرای تکامل خود لازم دارد در قرآن آمده است. نظیر این مطلب در مورد تورات در زمان خود نیز آمده است.(سپس به موسی کتاب آسمانی دادیم تا نعمت را بر کسی که نیکو کار است تمام کنیم و در آن همه چیز بیان شده است و مایه هدایت و رحمت است. شاید به دیدار پروردگارشان ایمان بیاورند)⁽²⁾، این آیه نشانگر آن است که در تورات همه امور مربوط به هدایت انسان ها بوده است.در واقع در هر عصر و زمانی که پیامبری نازل می شده و کتابی می آورده آن کتاب پاسخگوی همه مسایل مربوط به هدایت انسان ها بوده است.

19- جامعیت قرآن در روایات

در روایات بسیاری سخن از جامعیت قرآن به میان آمده است. امام علی (علیه السلام) اشاره به این مطلب دارند که اگر دین جامع نباشد ناقص خواهد بود.امام باقر (علیه السلام) می فرماید:(خداوند تبارک چیزی از نیازمندی های امت را وانگذاشت مگر آن که آن را در کتابش فرو فرستاد و برای رسولش بیان فرمود.)

امام صادق (علیه السلام) می فرماید:(چیزی نیست مگر در مورد آن در کتاب یا سنت بیانی هست) و نیز می فرماید:(در قرآن است هر خبری که قبل از شما بوده و بعد از شما خواهد بود و داور میان شماست و ما آن را می دانیم)⁽³⁾

علامه طباطبایی بر این نظر است که تمامی آن چه مربوط به هدایت و کمال و سعادت افراد است در قرآن مطرح شده است.کمال دین را در عقاید و احکام و آداب عبادات به تفضیل می داند، اما معاملات را به اجمال و اولی الامر راهم که قرآن مطرح کرده از محورهای دین و جامعیت آن

تلقی می کند.در تفسیر نمونه نیز جامعیت دین و قرآن را در زمینه مسائل مربوط به تربیت وانسان سازی می داند که موجب تکامل فرد و اجتماع می شود.اگر هم در برخی آیات از علوم مختلف سخنی به میان آمده به جهت طرح مسائل توحیدی و تربیتی بوده است نه آن که هدف قرآن ارائه علوم و دانش های گوناگون بوده باشد.(تبیانا لکل شیء)یعنی بیان کردن و از این تعبیر با توجه به وسعت مفهوم و کل شیء به خوبی می توان استدلال کرد که در قرآن بیان همه چیز است ولی با توجه به این نکته که قرآن یک کتاب تربیت و انسان سازی است که برای تکامل فرد و جامعه در همه جنبه های معنوی و مادی نازل شده است، روشن می شود که منظور از همه چیز تمام اموری است که برای پیمودن راه لازم است، نه این که قرآن یک دایره المعارف بزرگ است که تمام جزئیات علوم ریاضی و جغرافیایی و شیمی و فیزیک و گیاه شناسی و مانند آن در این کتاب آمده است.هر چند قرآن یک دعوت کلی به کسب همه علوم و دانش ها کرده که تمامی دانش های یاد شده و غیر آن در این دعوت کلی جمع است.به علاوه گاه گاهی به تناسب بحث های توحیدی و تربیتی پرده از روی قسمت های حساسی از علوم و دانش ها برداشته است ولی با این حال آنچه قرآن به خاطر آن نازل شده و هدف اصلی و نهایی قرآن را تشکیل می دهد، همان مسأله انسان سازی است و در این زمینه چیزی را فروگذار نکرده است⁽¹⁾.

20- کمال دین

یکی از ویژگی های دین اسلام کمال آن است طبق آیه(امروز کافران از دین شما نا امید شدند،از آن ها نترسید و از من بترسید،امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام ساختم و از اسلام به عنوان یک دین برای شما راضی شدم.)⁽²⁾در آیه فوق هم از اتمام دین سخن به میان آمده و هم از اکمال آن و فرق است میان تمام وکمال.(کمال شیء را تحقق هدف آن می داند و تمام شیء را به معنای رسیدن آن به حد و مرتبه ای می داند که به خارج از خود نیازی نداشته

باشد)⁽¹⁾.اگر یک موجود مرکب که از اجزایی تشکیل شده همه اجزای آن جمع شوند می گوییم تمام شد.مثلا ساختمانی،همه وسایل و اجزاء آن با هم ترکیب شوند و آماده بهره برداری شود می گوییم ساختمان تمام شد.تمام در برابر ناقص قرار می گیرد.اگر مجموعه ای برخی از اجزای آن موجود نباشد می گوییم ناقص است،اما کمال آن است که موجود دارای هدفی باشد یعنی اگر مجموعه پس از آن که اجزایش جمع و تمام شد به هدف خود دسترسی پیدا کند می گوییم کامل شد.

طبق آیه فوق دین در یک روز خاصی به کمال می رسد با توجه به بحث های تفسیری مراد از این روز هجدهم ماه ذی الحجه سال دهم هجری است.در این روز پیامبر(صلی الله علیه واله) امیر مؤمنان (علیه السلام) را به امامت بر می گزیند.به بیان دیگر پس از آن که مجموعه ای از معارف و احکام مطرح می شود یک چیز باقی می ماند که می بایست مطرح شود تا دین به کمال خود برسد و آن هم امر ولایت و امامت است.

در واقع طبق این آیه کمال دین عبارت است:ازجمع قرآن وسنت،به بیان دیگر جامعیت و

کمال دین را باید در پرتو قرآن و عترت مورد ملاحظه قرار داد.پیامبر هم وقتی از میراث گرانبهای خود سخن می گوید از دو عنصر قرآن و عترت(امامت)نام می برد.جامعیت و کمال دین با یکدیگر در ارتباط هستند یعنی نمی توان گفت که دین کامل است اما جامع نیست. عدم جامعیت دین معنایش ناقص بودن دین است،یعنی در دین باید چیزهایی می بود که نیست، دین دارای اجزایی است که با جمع آن اجزاء تمام می شود و پس از آن که تمام شد،اگر به هدف خود برسد کمال پیدا خواهد کرد.طبق آیات قرآنی دین هم تمام و جامع است و هم کامل.

21- دین و عقل

دین برای عقل بشر حجیت قایل شده و آن را یکی از منابع خود تلقی کرده است وبشر باید با عقل خود به شناسایی مسایلی که در دین مطرح نشده بپردازد.برخی نیز به غلط تصور کرده اند که دین باید مطالبی را ارائه دهد که بشر با عقل خود نتواند آن ها را به دست آورد و اگر در دین مطالبی ارائه شده که جنبه علمی و عقلی دارد مربوط به دین نیست.در عرصه جهان شناسی دین مطالبی را مطرح کرده که برای بشر ضرورت دارد.هر چند هدف اساسی دین هدایت بشر است اما

بشر برای هدایت خود به معارفی پیرامون انسان وجهان نیاز دارد.دراین زمینه نیز دین مطالب

خاصی را بیان کرده که ارائه مجموعه آنها از عهده عقل بشر خارج است.در زمینه جهان شناسی مهمترین کاری که دین کرده دریچه ای برای بشر به عالم غیب گشوده است،دین از آفرینش جهان،هدفداری آن،ویژگی های موجودات وجهان آفرینش،رابطه جهان ماده با عالم ماوراء طبیعت و انواع موجوداتی که بشر با اندیشه خود نمی تواند به آنها علم پیدا کند سخن گفته است.

22- دین در جهان شناسی

دین در زمینه مسایل مربوط به جهان وانسان مطالب عمیقی دارد.دین مجموعه ای از معارف را پیرامون انسان و جهان مطرح ساخته که عقل بشری به آن راه پیدا نمی کند.جهان شناسی و انسان شناسی از اجزاء مجموعه ای به نام دین هستند،که آن مجموعه را بشر نمی تواند به دست آورد.در این مجموعه،آن چه را که بشر برای هدایت خود لازم دارد، دین مطرح کرده است. ویژگی مهم جهان شناسی قرآنی این است که اساطیری به جهان نمی نگرد و نوع نگرش آن به جهان با نگاهی که علم از دریچه ریاضیات،مکانیسم ها و علت های طبیعی می کند مغایرت ندارد.در آیات قرآنی از آفرینش جهان و پایان آن سخن به میان آمده است. قرآن می فرماید اولأ جهان خلقت به صورت ماده ای گازی شکل بوده(سپس به آسمان پرداخت در حالی که دود بود)⁽¹⁾، ثانیا آسمان و زمین در آغاز به هم پیوسته بود و بعد میان آن ها جدایی افتاد (آیا کافران ندیدند که آسمان ها و زمین به هم پیوسته بودند و ما آن ها را گشودیم)⁽²⁾. ثالثا آفرینش جهان طبیعت تدریجی بوده،یعنی از ابتدای پیدایش خود مراحلی را پشت سر گذارده تا به صورت کنونی در آمده است.آسمان ها و زمین در شش دوره آفریده شده اند.⁽³⁾در جهان شناسی دینی جهان آفرینش بیهوده آفریده نشده است.همه اجزاء و عناصر تشکیل دهنده جهان،برای هدف و غرض مشخصی خلق شده است.جهان هستی ازنظر جهان شناسی دینی دارای ویژگی هایی است که عبارتند از:

نظم جهان:(خورشید و ماه بر اساس حساب منظمی در جریان هستند)⁽¹⁾

قانونمندی جهان:(وخورشید پیوسته به سوی قرارگاهش در حرکت است.این تقدیر خدای

عزیز و دانا است)⁽²⁾

وحدت جهان:(آفرینش خداوندی که هر چیزی را در کمال اتقان آفرید)⁽³⁾

آیه بودن جهان:(همانا در آفرینش آسمان ها و زمین و آمد و شد شب و روز برای صاحبان خرد نشانه هایی وجود دارد.).⁽⁴⁾

زیبایی جهان هستی:(ما آسمان دنیا را با زینت ستارگان بیاراستیم)⁽⁵⁾.

دووجه جهان هستی:(خلق و امر برای اوست.پر برکت است خداوندی که پروردگار جهانیان

است).⁽⁶⁾

عظمت جهان:(بگو اگر دریایی برای نوشتن کلمات پروردگارم مرکب شوند، پس از آن که (بیان) کلمات پروردگارم پایان گیرد،دریا پایان می گیرد،هر چند همانند آن دریا را به آن اضافه کنیم).⁽⁷⁾

پایان جهان:(در صور دمیده می شود و همه افراد موجود در آسمان ها و زمین،جز کسانی را که خدا بخواهد، می میرند)⁽⁸⁾.

در جهان شناسی دینی از یک سلسله حقایق غیر مادی سخنی به میان آمده که نشانه غنای این جهان بینی است،این حقایق به گونه ای است که بشر نمی تواند به آسانی به آن ها دسترسی پیدا کند.در عموم جهان شناسی های فلسفی نیز توجه دقیقی به این حقایق غیر مادی نشده است و در واقع دین با بیان این حقایق کمکی ارزنده ای به رشد اندیشه و عقل بشری نموده و مفاهیم عمیقی را در دسترس بشر قرار داده است تا به تأمل و تفکر پیرامون آن ها بپردازد و دریابد که هستی منحصر به این عالم طبیعت نیست و عالم ماده با عالمی دیگر در ارتباط است.

23- ضرورت دین داری از دیدگاه روانشناسان و دانشمندان

آن ها وجود دین و خدا پرستی را برای همه انسان ها و جوامع انسانی ضروری دانسته و دین داری را نیاز حیاتی بشر اعلام می دارند.نخستین دلیل ضرورت دین داری انسان ها، همانا نیاز فطری و روحی بشر به دین و خداپرستی است.روانشناسان می گویند انسان ها بر اساس حس مذهبی و یا به تعبیر(ویلیام جمیز)احساسات مذهبی (که مجموعه ای از احساسات و عواطف ذاتی انسان ها را در بر می گیرد).نیازمند عشق ورزی به عبادت خدا می باشند.⁽¹⁾در اهمیت دین داری و خداپرستی همین بس که روانشناسان و روانپزشکان به طور مکرر در مصاحبه با رسانه های گروهی اعلام می کنند.ایمان مذهبی و دعا و راز و نیاز با خدا، یکی از بهترین و مؤثرترین راه های درمان بیماری های روحی و بلکه جسمی است.

دومین علت نیاز انسان به دین و ضرورت دین داری نیاز به قوانین جامع و مترقی است زیرا

قوانین دینی و الهی به ویژه قوانین اسلامی برنامه کامل زندگی مادی و معنوی بوده و به جنبه های زندگی دنیوی و اخروی توأمان توجه نموده است.

سومین علت نیاز به دین و ضرورت دین داری،نیاز به اخلاق و فضائل اخلاقی برای اصلاح

روابط فردی و اجتماعی و ایجاد و ادامه یک زندگی سالم انسانی است. همه این آموزه های اخلاقی به طور کامل وکاربردی در دین یافت می شود وعمدتا توسط دین داران راستین قابل اجرا است،در صورت نبودن فضایل اخلاقی زندگی از شکل انسانی خارج و درنده خویی و زورگویی و ستمگری جایگزین آن می شود.⁽²⁾

24- دین و اعطای حقوق زن

یکی از گام های بسیار ارزنده ای که نبی مکرم(صلی الله علیه واله)در راه تحکیم بنیان اجتماعی مسلمانان برداشت توجه به زن و اعطای حقوق تازه ای به او بود.پیش از بعثت آن حضرت و به روزگار

جاهلی، زنان عرب بسیار ذلیل وخوار و بی ارج بودند،همین که زن دختر می زایید،مرد از تأثر و شرمساری چهره اش تیره می شد و از فرط سرشکستگی،از میان قوم خود بیرون می رفت، عرب جاهلی بت را به شکل زنان درست می کرد ولی با او رفتاری بدتر از چهار پایان داشت.دختران وکنیزان را از ترس ننگ و عار و یا از شدت فقر وبی چیزی زنده به گور می کردند و ضمن اعتراف به بی گناهی آنان،عمل ناپسند خود را زشت نمی شمردند.خلیفه دوم از خلفای راشدین دخترش را زنده به گور کرد.چون عرب ها به پرستش بت ها سرگرم می شدند،دختران را قربانی می کردند زیرا در نزد آن ها دختر از گوسفند و شتر کم ارزشتر بود. مردها از زنان ارث می بردند ولی به او ارث نمی دادند.زن حق تصرف و مالکیت نداشت. هر پدری حق داشت دخترش را بکشد یا زنده به گور کند بی آن که به سزای عمل زشت خود برسد و یا دیه بپردازد. تعدد زوجات رواج داشت. در چنین شرایط شرم آوری بود که اسلام ظهور کرد و پیشوای اندیشمند به نبوت مبعوث گردید. نخستین قدمی که آن بزرگوار برداشت این بود که اعلام فرمود: (افراد بشر خواه مرد و خواه زن از نفس واحدی آفریده شده اند و نر و ماده به وجود آمده اند تا از یکدیگر باز شناخته شوند).⁽¹⁾

تساوی مرد و زن در اعمال و رفتار آنان منظور گردید و در قرآن مجید همه جا برای مرد و زن مؤمن و یا مرد و زن بدکار یکسان پاداش و جزا معلوم شد.ازدواج مرد و زن با نوعی زرخریدی همراه نیست بلکه چنان چه در قرآن آمده،خداوند از شماها زن و شوهرهایی آفرید تا با هم خوش و راحت باشند و میان آنان مودت و مرحمت برقرار کرد تا مردم در این آیات و دستورها اندیشه و تأمل کنند.⁽²⁾در آیات بینات مرد و زن مسلمان به طور تساوی مورد توجه هستند و یکی را بر دیگری در امر دین داری رجحانی نیست.مرد و زن در وظایف فردی و کارهای واجب زندگانی و حقوق زناشویی بطور مساوی عمل می کنند.در اسلام زن از معاشرت با مردم محروم نشده ولی باید عصمت و ناموس خود را از بیگانه حفظ کند و این خود دلیل بر عظمت مقام زن در اجتماع است که نباید فدای هوا و هوس مرد بشود و شخصیت خود را از دست بدهد.زن در حقیقت مظهر لطف و زیبایی و مهربانی خدای یگانه است، زن تاج آفرینش است. زنان کمتر از مردان مرتکب

جرم و جنایت می شوند و دلیل آن را شرم و حیاء زن می دانند. پیغمبر(صلی الله علیه واله) به مردان می فرماید:(عفت ورزید تا زنانتان عفیف شوند.)و نیز فرمود:(عفت زینت زنان است) و درباره مساوات میان فرزندان از دختران و پسران می فرماید:(درکار بخشش میان فرزندان خویش مساوات را رعایت کنید من اگر کسی را برتری دادمی، زنان را برتری دادمی).

25- دین و سیاست

یکی از قلمروهایی که اسلام در آن حضور دارد نظام سیاسی است.از نظراسلام جز خدا هیچ کس بر دیگری حاکمیت و ولایت ندارد.خدا انسان را آزاد آفریده و آدمی نباید تن به بندگی دیگران بدهد.وکسی هم که به عنوان زمامدار جامعه اسلامی برگزیده می شود باید بداند که حاکمیت وی فرعی و تبعی است و وظیفه ای جز تحقق بخشیدن به ارزش ها و دستورات الهی ندارد.در جامعه باید قوانین الهی حاکم باشد،در غیر اینصورت جامعه طاغوتی خواهد بود نه الهی.در شریعت اسلامی شکل حکومت مشخص نشده، اما صفات حاکم بیان شده است و مردم باید فردی را که دارای آن صفات است انتخاب کنند،از این جهت حکومت اسلامی جنبه الهی و مردمی دارد و رهبر و امام امت اسلامی باید طبق ضوابط و معیارهای الهی به اداره جامعه بپردازد.شکل حکومت را نیز خود مردم باید تعیین کنند.البته اصول و مبانی اندیشه سیاسی اسلامی به گونه ای نیست که پذیرای هر گونه قالبی باشد.در میان اشکال مختلف حکومتی،جمهوری بهترین شکل و قالب برای محتوای اندیشه سیاسی اسلامی است.(برای اداره امور زندگی مردم ناگزیر باید حاکمی،خواه نیکو کار،خواه فاجر،باشد که در پناه حکومت وی،مؤمن به وظایفش بپردازد و کافر به بهره وری ها و تمتعات خویش مشغول گردد.)⁽¹⁾از دیدگاه حضرت علی (علیه السلام) ضرورت تشکیل حکومتی با ماهیت اسلامی است،جامعه آرمانی اسلامی،جامعه ای است که در آن ارزش-های الهی حاکم است و دین حق بر همه دین ها حاکمیت دارد.(او خدایی است که پیامبرش را همراه هدایت و دین حق فرستاد تا بر همه ادیان غلبه کند،هر چند مشرکان اکراه داشته باشند.)⁽²⁾

جامعه اسلامی باید مستقل و آزاد از هر نوع وابستگی باشد.شهروندان این جامعه باید دارای عزت نفس بوده،احساس ذلت و خواری نکنند.در چنین جامعه ای نباید کافران بر مؤمنان استیلاء داشته باشند.(خداوند تسلط کافران بر مؤمنان را قرار نداده است.)⁽¹⁾دلایل تشکیل حکومت اسلامی عبارتند از: 1. اصل وحدت(همگی به ریسمان الهی چنگ بزنید.)⁽²⁾2. اجرای حدود؛ اسلام یک سلسله حدودی را برای دفاع از حقوق مردم و حفظ امنیت و بر پایی نظم اجتماعی وضع کرده است. 3. احکام مالی اسلام یک سلسله قوانینی را در زمینه مسائل اجتماعی و اقتصادی مطرح کرده که زمینه ساز تشکیل حکومت اسلامی است مانند:انفال، خمس و زکات. 4. جهاد؛ اگر برای مسلمانان جهاد ضرورت پیدا کند،تصمیم گیری درباره غنایم اسرای جنگی و زمین هایی که با جنگ آزاد می شود برعهده حاکم اسلامی است. 5. امر به معروف و نهی از منکر؛ (باید از شما گروهی باشند که مردم را دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر کنند و آن ها رستگارانند)⁽³⁾این فرضیه از ضروریات دین اسلام می باشد که در قرآن مورد تأکید قرار گرفته است.هدف از تشکیل حکومت اسلامی احیاء دین در جامعه، اصلاح شهرها، ایجاد امنیت و اجرای حدود الهی،تعلیم و تربیت و احقاق حق مردمو برپایی عدالت اجتماعی از مهمترین اهداف حکومت اسلامی است.(مأموریت یافته ام که عدالت را میان شما برقرار کنم)⁽⁴⁾

چه کسی باید حکومت کند:حاکم اسلامی باید دارای عقل و درایت باشد،عادل باشد، علم فقاهت، مدیریت و ایمان داشته باشد و حلال زاده باشد و نیز مرد بودن آن یکی دیگر از شرایط حاکم اسلامی است و عدم برخورداری از خصلت های ناپسند،حاکم جامعه اسلامی نباید برخی از صفات مذموم اخلاقی را داشته باشد،صفاتی مانند: بخل، طمع، ترس، قدرت طلبی و ...

اصول تفکر سیاسی اسلامی:از مهمترین اصول تشکیل حکومت اسلامی موارد زیر را می توان بیان کرد:1. عدالت 2. ظلم زدایی 3. نفی استکبار و استضعاف زدایی 4. امر به معروف و نهی از منکر5. قاعده نفی سبیل (یعنی عدم سلطه کافران بر مسلمانان) 6. اصل همکاری اجتماعی 7. پای بندی به

تعهدات 8 تألیف قلوب (که عبارت است از حمایت اقتصادی از افراد ضعیف را ایمان یا کفار توسط حاکم اسلامی به منظور جلب آنان برای گرایش به اسلام) 9. تولی و تبری 10. اصل شورا ⁽¹⁾

26- اجتماعی بودن دین اسلام

علامه طباطبایی دین را امری فردی نمی داند.او دین را نه در حاشیه که در صفحه جامعه می پذیرد.

از همین جا که ایشان بر بعد اجتماعی اسلام تأکید دارد و آیاتی را که نشانگر توجه اسلام به حیات اجتماعی است همواره مورد توجه قرار می دهد.(ای مؤمنان صبر فردی و تحمل اجتماعی ورزیده و با یکدیگر همکاری کنید و از خداوند پروا کنید، باشد که رستگار شوید.)⁽²⁾(باید از میان شما گروهی باشند که دعوت به خیر و امر به نیکی ها کند و از بدی ها باز دارند.)⁽³⁾همکاری های اجتماعی افراد موجب نیل انسان به سعادت دنیوی و اخروی می شود سعادت واقعی و کامل هم جز در ظرف اجتماع سالم تحقق نمی پذیرد. از همین جاست که اسلام مبانی خود را بر پایه اجتماع بنا نهاده است.(اسلام تنها دینی است که اساس آیین خود را خیلی صریح و روشن بر پایه اجتماع قرار داده است و در هیچ شأنی از شئون خود نسبت به اجتماع بی اعتناء نبوده است.)

اسلام برای همه امور انسانی،احکامی را مقرر داشته و این احکام نیز عموما دارای روح اجتماعی هستند.علامه با توجه به وجود احکام اجتماعی در اسلام به ضرورت اسلامی اعتقاد دارد. احکامی از قبیل حج، نماز، جهاد، انفاق، دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر،اجرای حد و قصاص را نشانه ضرورت و تحقق یک جامعه اسلامی می داند.نه تنها احکام اجتماعی که به زعم استاد علامه مجموعه معارف الهی جز در پرتو یک اجتماع شایسته تحقق پیدا نمی کند. آن چنان زندگی که مبتنی بر عبادت خدا و خضوع در مقابل او و مبتنی بر اساس عدالت اجتماعی بوده باشد،به این جهات است که اسلام عامل تکوین اجتماعات بشر و ملاک وحدت آنان را دین توحید و یکتا پرستی قرار داده و وضع قانون را نیز بر همین اساس توحید گذارده است و در مرحله

قانون گذاری تنها به تعدیل اراده ها در اعمال و افعال مردم اکتفا ننموده،بلکه آن را با یک سلسله وظایف عبادی و معارف حقه و اخلاق فاضله تعمیم و تکمیل فرموده است و ضمانت اجرای آن را نیز از یک طرف به عهده حکومت اسلامی و از طرف دیگر به عهده خود افراد اجتماع گذارده که با یک ترتیب صحیح علمی و عملی و همچنین به نام امر به معروف و نهی از منکر در اجراء و زنده نگهداشتن احکام الهی کوشا باشند⁽¹⁾.حضرت علامه ذیل آیه 90 سوره نحل می فرماید: مهمترین هدف تعالیم اسلام،اصلاح جامعه و عموم مردم است.از آن جا که انسان ها ناگزیر از زندگی در ظرف اجتماع هستند،لذا سعادت هر شخصی مبتنی بر صلاح و اصلاح ظرف اجتماعی است که در آن زندگی می کند.اسلام در تعالیم و دستورات خود حتی در کنار عبادات، به مسائل اجتماع و اصلاح جامعه توجه بسیار کرده است.از دیدگاه ایشان احکام و مقررات جامعه اسلامی دو دسته هستند: 1. احکام ثابت و غیر قابل تفسیر که همان احکام وحی هستند و به عنوان دین فطری غیر قابل نسخ بر پیامبر(صلی الله علیه واله) نازل شده و ابدی و برای همیشه واجب الاجراء است. 2. احکام و مقررات متغیر و آن احکام و مقررات قابل تغییر مربوط به مقام ولایت و حاکمجامعه است.حاکم با ولی امر جامعه می تواند در هر زمان تصمیمات خاصی مطابق با مصلحت وقت بگیرد و بر اساس آن ها مقرراتی را وضع کند وسپس به اجرا در آوردن این مقررات متغیر لازم الاجرا و مانند شریعت دارای اعتبار است.(احکام و مقرراتی که در جامعه اسلامی از مقام ولایت صادر می شود، عموما قابل تغیر بودن در بقا و زوال تابع مصلحت وقت می باشند،و از این جهت شریعت نامیده می شوند، ولی مسأله ولایت و حکومت این طور نیست،مسأله ولایت مسأله ای است که هیچ اجتماعی در هیچ شرایطی نمی تواند از آن بی نیاز باشد⁽²⁾.علامه معتقد است که اولا نیاز جامعه به وجود مقام ولایت امر فطری است و ثانیة ولایت از آن فقیه است، آن هم فقیهی که به همه علوم دینی در اصول و فروع و اخلاق مجهز باشد و تقوای دینی و حسن تدبیر و اطلاع بر اوضاع جامعه داشته باشد.در واقع ایشان معتقد است که اسلام در پاسخ به سؤال چه کسی باید حکومت کند،ولی فقیه را به عنوان حاکم مطرح می سازد. اما در مورد این که چگونه باید حکومت کرد؟ باید گفت: طرز

حکومت با تغییر و تبدیل جامعه ها به حسب پیشرفت تمدن قابل تغییر است و طرز حکومت اسلامی در هر عصر و زمانی باید بر اساس اصول ثابت زیر باشد:

1.مسلمین با یکدیگر وحدت داشته باشند و در برقراری اتحاد و وحدت بکوشند.

2.حفظ مصلحت اسلام و مسلمین بر همه افراد واجب است.

3.مرز جامعه اسلامی اعتقاد است نه مرزهای جغرافیایی ⁽¹⁾

27- اسلام و مبارزه با فقر

در میان طبقات مختلف مسلمانان جمعی به توانگری و دولتمندی می زیستند و از مواهب و نعم مادی این جهان بهره کافی داشتند و در رفاه و آسایش بسر می بردند،ولی گروهی که تعداد آنان بر دسته اول فزونی داشت در تهیدستی و تنگدستی روزگار می گذرانیدند و از مال و منال نصیبی نداشتند و حتی برای گذران عادی زندگی روزانه خود با دشواری و عسرت روبرو بودند.مالداران از توجه لازم به تهیدستان خودداری می کردند و از بذل مال امساک می نمودند و از نعمت های خدادادی خود، دیگران را بر خوردار نمی داشتند و چون گردش حیات مادی مسلمانان بی چیز به وضع اسفباری در آمده و چیزی نمانده بود که کفر به بار آورد. لذا شارع اسلام به فرمان حق در مقام مبارزه با فقر بر آمد و مال را که به نفع قاطبه مردم و رفع بدبختی ها و گرفتاری خلق خدا مصرف نمی شد و به عکس در مسیر امیال و تمنیات و تجملات و شهوات به کار می رفت وسیله فساد شمرد و فرمود:(این شیطان است که آدمی را به فقر وعده می دهد و به فحشاء می کشاند ولی پروردگار دانا، آدمی را با انفاق و بخششی به آمرزش دعوت می فرماید، مال و فرزند نباید ما را از خدا غافل سازند)⁽²⁾. انسان با مال و فرزند در معرض امتحان قرار دارد،دوستی مال و حب جاه ریشه نفاق را در دل آدمی می رویاند.بهترین مال ازآن مردم نیکو کاراست وبا مال پاک و حلال می توان دستورات دین را اجرا نمود و مقاصد صحیح پیامبر را تحقق بخشید اما اگر مال در راه ناصواب و

مقاصد نامشروع صرف شود مذموم است.مال چون از اندازه به در رود،صدماتی به بار می آورد و به همین روی ائمه(علیه السلام) می فرمودند:(پروردگارا ما را بی چیز و درویش بمیران و بی چیز زنده گردان، فقر امانتی است و هر که آن را پوشیده دارد عبادتی باشد.فقر پیش مردم زبونی است و روز قیامت خدا، زینت است.)آن بزرگواران درباره مبارزه با فقر پیشنهادهایی به مسلمانان داده ند و فرموده ند با احسان، انفاق، خمس و زکات با مال خود جهاد نمائید.

28- فضیلت بر اساس ایمان

ایمان در لغت به معنی(گرویدن و تصدیق و اطمینان)آمده و نیز در معنی (خود را به مرجعی سپردن و اعتماد نمودن به آن است )و همچنین (خود را به امانت سپردن) به کار رفته و در مقابل کفر هم آمده است. رسول اکرم (صلی الله علیه واله) فرمود: (ایمان عبارت است از تصدیق بما جاء به النبی و تصدیق کتاب و رسولان حق است)و ایمان دارای مراتب شدت و ضعف است و در خور کمی و زیادت است،از جهت شدت و ضعف و نقضان و کمال عمل، ایمان پیامبران بالاترین ایمان هاست و اولیاء نیز ایمان با اخلاص کامل به حق را دارا می باشند.لازم به ذکر است اوصافی برای ایمان هست که عبارتند از:(خوف، رجا، شکر، صبر، محبت، معرفت، ثبات، یقین، خضوع، تواضع و انقیاد)که ایمان بدون این اوصاف بقا ندارد. (ایمان اسلامی با توحید و یکتاپرستی وبرادری آغازگردید و مؤمنان از بت پرستی وزشتکاری و ستم دست کشیدند و به نماز پرداختند و به آن چه پیامبر بزرگ و متفکر آورده بود ایمان آوردند. (مؤمن کسی است که به خدا و رسولاش بگرود و به نوری که فرو می فرستد ایمان آورد، خداوند به آن چه می کنیم خبیر و آگاه است)⁽¹⁾، در اسلام آن چه حائز اهمیت است شرایط ایمانست و آن اعتراف به زبان و ادای شهادت ها و اجرای احکام و دستورات قرآنی است و این موارد مشروط به اعتراف و قبول معاد و رستاخیز الهی است. حضرت علی (علیه السلام) فرمود: ایمان را چهار رکن است. توکل به حق، تفویض کارها بدو، رضا به قضای ایزد و تسلیم به فرمان خدای عزیز و بزرگ.

29- نقش ایمان در کاهش ناراحتی ها

زندگی بشر خواه ناخواه هم چنان که خوشی ها و شیرین هایی دارد رنج ها و مصائب هم دارد که بسیاری از این شکست ها قابل پیشگیری است.مثلا پیری که باعث مرگ و نیستی و چشم بستن از هستی، رفتن به جهان دیگر و آمال خود را برای دیگران واگذاشتن است به نوعی انسان را رنج می دهد.اما با ایمان مذهبی در انسان نیروی مقاومت ایجاد می شود و تلخی ها را شیرین می گرداند انسان اگر ایمان داشته باشد،پیری را پایان کار نمی داند و فرد با ایمان همواره فراغت خویش را با عبادت و انس با ذکر خدا پر می کند،مطبوع و دوست داشتنی می شود بطوری که لذت زندگی در دوره پیری برای مردم خداپرست از دوره جوانی بیشتر می گردد.قیافه مرگ در چشم فرد با ایمان با آن چه در چشم فرد بی ایمان می نماید، عوض می شود.از نظر چنین فردی دیگر مرگ،نیستی و فنا نیست،انتقال از دنیایی فانی و گذرا به دنیایی باقی و پایدار و از جهانی کوچکتر به جهانی بزرگتر است. مرگ منتقل شدن از جهان عمل و کشت است به جهان نتیجه و محصول. از این رو چنین فردی نگرانی های خویش را از مرگ با کوشش در کارهای نیک که در زبان دین (عمل صالح) نامیده می شود بر طرف می سازد.

از نظر روانشناسان، مسلم و قطعی است که اکثر بیماری های روانی که ناشی از ناراحتی های روحی و تلخی های زندگی است، در میان افراد غیر مذهبی دیده می شود. افراد مذهبی به هر نسبت که ایمان قوی و محکم داشته باشند از این بیماری ها مصونترند. از این رو یکی از عوارض زندگی عصر ما که در اثر ضعف ایمان های مذهبی پدید آمده است افزایش بیماری ها و بیماری های روانی و عصبی است.⁽¹⁾

30- آثار و فواید فردی دین داری

بهجت و انبساط؛اولین اثر ایمان مذهبی از نظر بهجت زایی و انبساط آفرینی(خوشبینی)است به جهان خلقت و هستی،ایمان مذهبی از آن جهت که تلقی انسان را نسبت به جهان شکل خاصی

می دهد.به این نحو که آفرینش را هدفدار و هدف را خیر و تکامل و سعادت معرفی می کند. طبعا دید انسان را نسبت به نظام کلی هستی و قوانین حاکم بر آن خوشبینانه می سازد.حالت فرد با ایمان در کشور هستی،مانند حالت فردی است که در کشوری زندگی می کند که قوانین وتشکیلات ونظامات آن کشور را صحیح وعادلانه می داند،به حسن نیت گردانندگان اصلی کشور نیز ایمان دارد و قهراً زمینه ترقی و تعالی را برای خودش و همه افراد دیگر فراهم می بیند.دومین آثار ایمان روشندلی است؛انسان همین که به حکم ایمان مذهبی جهان را به نور حق و حقیقت روشن دید همین روشن بینی،فضای روح او را روشن می کند و در حکم چراغی می گردد که در درونش روشن شده باشد،بر خلاف یک فرد بی ایمان که جهان در نظرش پوچ است، تاریک است، خالی از درک و بینش و روشنایی است و به همین سبب خانه دل خودش هم در این تاریک خانه که خود فرض کرده تاریک و مظلم است.سومین اثرایمان مذهبی(امیدواری)به نتیجه خوب و تلاش خوب است،از نظر منطق مادی جهان نسبت به مردمی که در راه صحیح و یا راه باطل می روند بی تفاوت است،نتیجه کارشان بسته است تنها به یک چیز(مقدار تلاش)و بس ولی در منطق فرد با ایمان،جهان نسبت به تلاش این دو دسته بی طرف و بی تفاوت نیست،عکس العمل جهان در برابر این دو نوع تلاش یکسان نیست بلکه دستگاه آفرینش حامی مردمی است که در راه حق و حقیقت و درستی و عدالت و خیرخواهی تلاش می کنند.اگر خدا را یاری کنید(در راه حق گام بردارید) خداوند شما را یاری می کند.)⁽¹⁾،(اجر و پاداش نیکوکاران هرگز هدر نمی رود)⁽²⁾.چهارمین اثر ایمان مذهبی آرامش خاطر است،انسان فطرتا جویای سعادت خویش است.آن چه مایه سعادت انسان می گردد دو چیز است،الف: تلاش ب:اطمینان به شرایط محیط، تکلیف انسان با خودش روشن است واز این ناحیه اضطرابی دست نمی دهد.آن چه که انسان را به اضطراب ونگرانی می کشاند و آدمی تکلیف خویش را روشن نمی بیند جهان است آیا کار خوب فایده دارد، آیا صداقت و امانت بیهوده است؟ آیا با همه تلاش ها و انجام وظیفه ها پایان کار محرومیت است؟ این جاست که دلهره و اضطراب در مهیب ترین شکل ها رخ می نماید. ایمان مذهبی به حکم این که به انسان که

یک طرف معامله است نسبت به جهان که طرف دیگرمعامله است،اعتمادواطمینان می بخشد. دلهره و نگرانی نسبت به رفتار جهان را در برابر انسان زایل می سازد و به جای آن به او آرامش خاطر می دهد.پنجمین اثر ایمان مذهبی برخورداری بیشتر از یک سلسله لذتهاست که لذت معنوی نامیده می شود و این لذت ها با عمق روح و وجدان آدمی مربوط است و به هیچ عضو خاصی مربوط نیست و تحت تأثیر برقراری رابطه با یک ماده بیرونی حاصل نمی شود. مانند لذتی که انسان از احسان یا محبوبیت و احترام می برد و ایمان حلاوتی دارد فوق همه حلاوت ها،البته این برای عابدان عارف است که بندگی آن ها و عبادتشان توأم با حضور و خضوع و استغراق باشد.

آثار هفت گانه بندگی الهی در وجود انسان: 1. مهار کردن نفس 2. بینش خاص 3. تسلط بر افکار پراکنده 4. خلع روح از بدن 5. بدن تحت فرمان در می آید. 6. طبیعت تحت نفوذ انسان قرار می گیرد.نمونه هایی از قدرت نمایی بندگان خدا،قدرت یاران سلیمان، قدرت نمایی خود حضرت سلیمان،تصرف یوسف در بینایی یعقوب،تصرف های حضرت موسی(علیه السلام) و حضرت مسیح (علیه السلام) و حضرت محمد(صلی الله علیه واله) 7. اجسام لطیف را مشاهده می کند.

31- کار کرد و نقش تاریخی دین

سوی توحیدی شدن گام بردارد.

2.دعوت انسان ها به معاد و حیات اخروی:پیامبران دین حق به انسان ها این درس را داده اند که پس از این حیات دنیوی که فانی و گذار است حیات دیگری وجود دارد که ابدی و جاوید است و در آن به تمام اعمال و رفتار انسان ها رسیدگی می شود و پس دعوت به حیات اخروی نیز در سرلوحه تعالیم انبیاء بوده است.قرآن از زبان نوح (علیه السلام)نقل می کند که وی مردم را به سوی توحید و معاد دعوت می کرد،(ما نوح را به سوی قومش فرستادیم او گفت: ای قوم خدا را پرستش کنید که جز او معبودی نیست من از عذاب روز عظیم بر شما بیمناکم)⁽¹⁾همچنین سوره طه آیه 15 و سوره انعام آیه 130 بیانگر دعوت انبیاء به معاد است.

4.آزادسازی انسان ها از غل و زنجیرها و اسارت های اجتماعی:نقش پیامبران در مبارزه با

استبدادها و اختناق ها و درگیری با مظاهر طغیان از اساسی ترین نقش ها است. قرآن بر این نقش پیامبران تأکید فراوان دارد.اولا به پا داشتن عدلرا به عنوان هدف بعثت ورسالت ذکر می کند. ثانیاً در داستان های خود درگیری های پیامبران را با مظاهر استبداد و مکرر یاد آوری می کند و در برخی آیات تصریح می کند که طبقه ای که با پیامبران همواره در ستیز بوده اند.همین طبقه طغیانگر بوده، پیامبران آمده اند تا بشر را از غل و زنجیرهای درونی و برونی نجات دهند،یعنی آمده اند تا آن ها را از اسارت هواها و هوس ها وتمایلات سرکش و نیز از اسارت ارزش ها و قوانین ضدالهی و ضدانسانی حاکم بر جوامع گوناگون مانند: خرافات، آداب و رسوم بیهوه و غیر منطقی و قوانین

ظالمانه نجات دهند.⁽¹⁾

5.استوار ساختن پیمان ها و میثاق ها: زندگی اجتماعی بشر بر اساس محترم شمردن پیمان ها و میثاق ها و قراردادها و وفای به عهدها استوار است.احترام به عهد و پیمان یکی از ارکان جنبه انسانی تمدن بشری است،این نقش را همواره دین و مذهب بر عهده داشته است و هنوز که هنوز است جانشینی پیدا نکرده است.دین و مذهب به مدد شعائر خود میثاق های بشری را به صورت روابط با مهابت انسان و خدا در آورد و از این راه استحکام و ثبات به وجود آورده است، مذهب به طور کلی پشتوانه محکم ارزش های اخلاقی و انسانی بوده است. ارزش های اخلاقی منهای مذهب در حکم اسکناس بدون پشتوانه است که زود بی اعتباریش روشن می شود.

6 .دعوت به تزکیه و تقوا:دین حق و انبیاء الهی پیوسته انسان ها را به تزکیه و تقوا دعوت کرده آنان را به رها ساختن پلیدهای نفسانی فرا خوانده اند و به بشریت گوشزد کرده اند که انسان تا قلب خود را از خودخواهی و پلیدی ها و شهوات و تمایلات نفسانی آزاد نکند نمی تواند به کمال برسد.لذا پیوستهپرسیده اند آیا تقوا پیشه نمی کنید؟⁽²⁾

7.عدالت اجتماعی:مهمترین هدف اجتماعی دین و بعثت انبیاء مبارزه با ظلم و بی عدالتی و ستم بوده همه پیامبران الهی در بعد اجتماعی یک هدف داشته اند و آن برپایی عدل و قسط بوده است به همین جهت همه انبیاء با مفاسد اجتماعی زمان خود مبارزه کرده اند و در ردیف بزرگترین مصلحان اجتماعی زمان خود بشمار می رفته اند.توحید و یکتاپرستی هدفی بوده که از مسیر عدل و قسط باید به آن دست یافت،به عبارت دیگر جامعه موحد و یگانه پرست جامعه ای است که بر اساس عدل و قسط اداره می شود و بدون مبارزه عمیق با مفاسد اجتماعی و اقتصادی و سیاسی و اخلاقی نمی توان عدل و قسط را اقامه نمود⁽³⁾.

نتیجه این که هدف نهایی دین کمال انسان است و کمال انسان دارای ابعاد مختلف است که شاخصه اصلی آن توحید و یکتاپرستی،شناخت خدا و قرب به خداوند است زیرا رسیدن به این

هدف سایر اهداف را نیز به دنبال خواهد داشت به همین سبب است که قرآن کریم هدف نهائی خلقت را عبودیت دانسته است.و می فرماید:(و جن و انس را نیافریدم مگر این که مرا عبادت کنند)⁽¹⁾

32- شرحی بر ضرورت دین به عنوان یک نیاز فطری بشر

به نظر نگارنده قرآن صراحت دارد بر این که دین جزو نهاد بشر و خمیره ذات او است مثل خوردن،خوابیدن و غیره، بعبارت دیگر:دین فطرت خدا و مخلوق خداست که بشر را توأم با آن آفریده و از بشر قابل انفکاک نیست،ناگفته نماند که دین بما هو دین فطری بشر است ولی بشر فقط کلیات آن را از قبیل توحید و پی بردن از علت به معلول و شکر منعم،درک می کند و در ک جزئیات آن احتیاج به آمدن پیامبران دارد و با توضیح آن ها انسان فطری بودن دین را بیش از پیش متوجه می شود.

نگارنده این امر را با قطع یقین و اطمینان و ایمان کامل معتقد است که هویت انسان ازدید گاه اسلام عزیز و قرآن کریم(حی متأله)است،نه حیوان ناطق و سایر تعاریف رایج .

زیرا قرآن انسان را موجود زنده ای می داند که حیات و زندگی او در« تأله»یعنی ذوب شدن در ظهور الهیت،می باشد این هویت انسانی که در(احسن تقویم) و زیبا ترین صورت آفریده شده است هرگز قابل تغییر و تبدیل نیست (لا تَبْدِیل لَخَلْق الله)⁽²⁾

بنابراین هویت ثابت انسان،همان فطرت الهی او می باشد که در مسیر تعلیم و تربیت آن را باید باروروشکوفا سازد تا گوهرملکوتی حیات الهی او آشکار شود.و راه رسیدن به کمالات وجودی برای او هموار گردد.به عبارت دیگر: قرآن انسان را موجودی برخوردار از فطرت توحیدی و امانت دار الهی و دارای عقل و درک دانسته است که باید گوهر وجودی خود را شکوفا کند و سعادت او در شکوفایی گوهر وجودی اوست و این گوهر وجودی با ارائه برنامه از طریق انسان شناس واقعی، یعنی خداوند شکوفا می شود و این برنامه،همان دین الهی است که با تحت

پوشش قرار دادن ابعاد وجودی انسان و چگونگی ارتباطات اوتحقق می یابد.نه تنها خدا شناسی و خداگرائی و توحید و یکتاپرستی فطری است بلکه به طور کلی دین و آیین در همه ابعادش یک امر فطری است زیرا بی شک میان دستگاه خلقت و آفرینش و نظام تکوین با نظام تشریع هماهنگی برقرار است پس آن چه در شریعت وارد شده حتما ریشه ای در فطرت دارد و آن چه در تکوین و نهاد آدمی وجود دارد مکملی برای قوانین شریعت می باشد. این است که می گویم دین به صورت خالص وپاک از هرگونه آلودگی در درون جان آدمی وجود دارد و انحرافات از دین امور عارضی هستند که انبیاء برای مبارزه با همین امور عارضی مبعوث شده اند و به عبارت دیگر انبیاء مبعوث شده اند تا بشر را به فطرت اصلی او باز گردانند و به فطرت اصلی او امکان شکوفایی دهند و قبلا بیان شد که فطرت همان هویت حقیقی و ثابت انسان است بنابراین فطری بودن دین و مذهب دلالت بر این دارد که نیاز بشر به دین و مذهب یک نیاز ثابت و همیشگی و دائم است.

اما تفرقه ها و پراکندگی ها و اختلافات و پیروی از طبیعت و غرایز و هوا و هوس ها و خود خواهی ها و هواپرستی ها هرگز به انسان اجازه نمی دهد که چهره حقیقت را آن چنان که هست ببیند و هویت الهی و فطری خویش را به درستی بشناسد و به آن توجه کند. به همین دلیل است که به موازات توحید و خداپرستی و دین حق در زندگی انسان ها پیوسته انواع شرک و بت پرستی و دین باطل نیز رواج داشته است اما در عین حال مذهب و نیاز مذهبی هرگز از تاریخ بشر منفک نشده است و این خود بهترین گواه بر ضرورت دین به عنوان یک نیاز فطری بشر می باشد. به همین سبب همه افراد بشر در شداید و سختی ها به دین و خدا و معنویت پناه می برند و در حقیقت متوجه اصالت این جاذبه درونی و الهام فطری خویش می شوند.و بنابر فرمایش امیر المؤمنین در خطبه اول نهج البلاغه:(خداوند رسولان خود را به سوی انسان ها فرستاد و انبیای خود را یکی پس از دیگری مأموریت داد تا وفای به پیمان را از آن ها مطالبه کنند و نعمت های فراموش شده الهی را به آن ها یاد آور شوند، از طریق تبلیغ بر آنان اتمام حجت نمایند و گنجینه های اندیشه ها را برای آن ها فاش سازند). بنابراین طبق تعبیری که در نهج البلاغه آمده کار پیامبران شکوفا ساختن فطرت ها و به یاد آوردن نعمت های فراموش شده الهی، از جمله سرشت توحیدی، و استخراج گنج های معرفت

است که در درون جان و اندیشه انسان ها نهفته و مستور می باشد.جالب توجه این که قرآن مجید در آیات متعددی از شداید و مشکلات به حوادث دردناکی که در زندگی انسان روی می دهد به عنوان (زمینه ساز شکوفایی حس مذهبی) یاد می کند⁽¹⁾.به هر حال فطرت توحیدی انسان گاهی دچار رکود می شود و تنها در مواقع بحرانی بیدار می گردد.⁽²⁾

بی شک دین امری فطری است و خداوند سرشت انسان را بر آن نهاده است بنابراین تعالیم اصلی و ارکان اعتقادی دین اسلام و نیز تسلیم و خضوع در برابر خداوند و پرستش او فطری می باشد و از الهام درونی انسان که خداوند به فطرت او الهام کرده است ناشی می شود. و این مطلبی است که قرآن کریم با سوگند آن را تأکید و تأیید می کند.⁽³⁾

همچنین قرآن در آیه میثاق⁽⁴⁾تأکید می کند که خداوند در یک مرحله از آفرینش همه انسان هایی را که از آغاز تا قیامت بر عرصه خاک پا می نهند،حاضر وآنان را بر خویشتن خود گواه ساخته و از ایشان بر پروردگاری خویش قرار گرفته است.مفسران این اقرار را مربوط به (عالم ذر)دانسته و این پیمان را پیمان(الست) نام نهاده اند.اما بی شک این پیمان یک پیمان تشریعی نبوده اند بلکه منظور از این عالم و این پیمان همان(عالم استعدادها وپیمان فطرت) و تکوین و آفرینش است. به این ترتیب که به هنگام خروج فرزندان آدم به صورت نطفه از صلب پدران به رحم مادران که در آن هنگام ذراتی بیش نیستند خداوند استعداد و آمادگی برای حقیقت توحید را به آن ها داده است،هم درنهاد و فطرتشان این سر الهی به صورت یک حس درون ذاتی به ودیعه گذارده شده است و هم در عقل و خردشان به صورت یک حقیقت خود آگاه.بنابراین همه افراد بشر دارای روح توحیدند و سؤالی که خداوند از آن ها کرده به زبان تکوین و آفرینش است پاسخی که آن ها داده اند نیز به همین زبان است.

پس از آن جایی که خداوند وجود آدمی را به چراغ عقل نورانی کرده لذا در سایه نور عقل می تواند به دین حق و توحید راه یابد و همچنین خداوند علاوه بر چراغ عقل وجود انسان را به

چراغ الهام نیز نورانی کرده است وفجور و تقوا را به او الهام کرده و در جریان میثاق گرفتن از انسان در(عالم ذر)دین توحیدی را با فطرت و سرشت وخمیر مایه وجودی او عجین کرده است در نتیجه عقل ناب و فطرت پاک پیوسته پذیرا و دریافت کننده و گیرنده الهامات الهی می باشد و مجموع این میثاق و پیمان و الهام الهی به صورت فطرت تبلور یافته است وفطرت همان ماهیت و هویت حقیقی و اصیل و ثابت و انسانی و الهی انسان است که باید در سایه تعالیم الهی انبیاء بارور و شکوفا گردد، تا در نتیجه کمال و تعالی و سعادت دنیوی و اخروی انسان را به بار آورد.

33- نقد و بررسی شبهات مطرح شده پیرامون فطری بودن دین

پاسخ به نظریه جهل:اگر علت اعتقاد انسان های نخستین به خدا جهل و نادانی بود و ریشه آن در سرشت و جان آن ها نبود،با پیدایش علم و شروع انسان ها به تحقیق در مسائل ولو به صورت خیلی ساده این اعتقاد از بین می رفت و با گسترش نسل انسان در جهان در طول زمان های متمادی گسترش نمی یافت و پا بر جاتر و محکمتر نمی شد.

نکته دیگر این که می گوئیم در حیوانات هم جهل هست اما در آن ها اندیشه خداپرستی بدان صورت که در انسان ها مشاهده می شود و بدان صورت که در جوامع انسانی موجب بروز این همه آثار شده دیده نمی شود.اگر واقعا صرف نادانی و جهل موجب اعتقاد به خداست و نه هیچ قوه و خصوصیت دیگر انسان،اگر قوه تعقل وذوق و ابتکار و خلاصه آن چه انسان را از حیوان متفاوت می کند، هیچ دخالتی در اعتقاد به خدا ندارد، پس حیوانات هم باید به خدا معتقد باشند و حتی در

این راه بیش از انسان ها پیش رفته باشند چون جهل آن ها به مراتب بیشتر از انسان ها است. و نیز در بسیاری از جوامع انسانی و بخصوص جوامع امروزی جهل وجود ندارد ولی خداپرستی وجود دارد پس خدا پرستی و دین داری نمی تواند ریشه در جهل داشته باشد.

آنچه مخصوصا این نظریه را بی اعتبار می سازد این است که همه انبیاء الهی از راه علم انسان ها را به طرف خداشناسی و دین داری دعوت کرده اند و شدیدا جهل و نادانی و توقف در جهل و نادانی نفی نموده اند. به طوری که قرآن در این مورد می فرماید از آن چه بدان آگاهی نداری پیروی مکن⁽¹⁾و همچنین قرآن خردمندان را معتقدان به خدا می داند که از نشانه های خدا در آفرینش به او پی می برند⁽²⁾و نیز می فرماید: همانا از میان بندگان خدا، این دانشمندانند که دل هاشان از خوف خدا لبریز است.⁽³⁾

2.نظریه ترس:این نظریه می گوید دین ناشی از ضعف و زبونی و ترس است،مشهورترین دانشمندی که این نظریه را مطرح کرده است راسل می باشد،خلاصه این که توجیه آن است که بشر چون خود را در مقابل حوادث طبیعی ناتوان می دیده برای آرامش بخشیدن به خود معتقد به خدا شده است که او را در برابر حوادث کمک و یاری کند.

34- پاسخ به نظریه ترس

صحیح است که خداشناسی به روح انسان آرامش می دهد و او را از اضطراب رهایی می بخشد،و او را تقویت کرده نیرومند می کند و ترس را از دل می زداید ولی این نتیجه است، نه انگیزه، پس این ترس و وحشت نیست که موجب تصور خدا میشود.بلکه آگاهی از احتشام و عزت اوست که انسان آگاه را به خشوع و خشیت وا می دارد. قرآن خدا را (نُور السَمَوات وَالأَرْض)⁽⁴⁾می داند،نوری که هر که به راز هستی آگاه تر شود روشنی او را بیشتر ادراک میداند و چشم اندیشه اش در برابر فروغ او خیره و مبهوت می گردد و این همان معنی (انما یخشی الله من عباده العلماء) است. و

اما خوف از خداوند فضیلت اخلاقی است که ناشی از معرفت و درک عظمت خداوند می باشد، اما ترس که به آن جبن می گویند یک رذیله اخلاقی است که ناشی از جهل و ضعف نفس و بی ایمانی است و از نظر دین بسیار مذموم و زشت است.

3.نظریه روابط اقتصادی و اجتماعی:این نظریه که از سوی مارکس عنوان شده است می گوید:کسانی که می خواسته اند بر مردم حکومت کنند،و یا آن ها را استثمار و حاصل رنج آن ها را به خود اختصاص دهند،چنین عقیده ای را در میان مردم به وجود آورده اند.

پاسخ این شبه این است که:اوکاوش های باستان شناسی ثابت کرده است،آن گاه که زندگی انسان ها در میان دره ها و شکاف کوه ها بوده و جامعه های انسانی تشکیل نیافته بود و جوامع به طبقات تقسیم نشده بود، اعتقاد به خدا همراه بشر بوده است. ثانیا اعتقاد به خدا همواره مکتب مبارزه با ظلم و استثمار بوده و هست.دین اسلام و هیچ کدام از انبیاء آسمانی از ظلم و چپاول و استعمار حمایت نکرده است، بلکه مردم را با ارزش بخشیدن به شهادت و نوید به حیات ابدی به مبارزه با ظلم و فساد تشجیع کرده اند.ثالثا انبیاء و اولیاء که دعوت کنندگان به خدا هستند، همواره ظلم و ستم را قبیح شمرده و مردم را به مبارزه با آن فرا خوانده اند.متقابلا بیشترین مانع را در برابر حرکت های اصیل خداپرستان طبقات حاکم و استعمارگران به وجود آورده اند،سد راه موسی (علیه السلام)فرعون و سد راه ابراهیم(علیه السلام) نمرود و سد راه محمد (صلی الله علیه واله) طاغوتیان قریش بودند.و رابعاً چگونه ممکن است اعتقاد به خدا که به یک معنی از همه موجودات به ذهن ما دورتر است، هیچ گونه مبنی و منشایی در وجود انسان نداشته باشد و انسان بر اساس فرت و طبیعت خویش هیچ گونه کشش نسبت به خدا در خود احساس نکند.آن گاه استعمارگران و قدرت طلبان توانسته باشند به قصد سوء استفاده، این عقیده دور از ذهن را اختراع کنند و این چنین گسترش دهند و به آن قدرت بخشند.سوء استفاده از یک واقعیت وقتی ممکن است که آن واقعیت نخست از زمینه مثبتی نزد مردم برخوردار باشد.تقب در یک کالا وقتی ممکن است که مردم علاقه اصیلی به نوع سالم آن کالا داشته باشند.مردم (بر خیال راست کج را می خرند) اما چگونه می توان کالایی تقلبی را که حتی اصل و درست و سالم آن نیز مشتری ندارد، در بازار به فروش رساند؟

تا نباشد راست کی باشد دروغ*** آن دروغ از راست می گیرد فروغ

قرآن در نفی این دیدگاه می فرماید:(زنهار بجانب ستمکاران گرایش پیدا نکنید که آتش شما را در خواهد گرفت)⁽¹⁾قرآن صریحا هدف از بعثت رسل را نفی ظلم و برقراری قسط معرفی می کند:(همانا رسولان خود را همراه با دلایل روشن فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو همراه کردیم تا مردم برای برقراری عدالت قیام کنند)⁽²⁾همه انبیاء الهی برای مبارزه با نظام طبقاتی و استثمار و ظلم و ستم اجتماعی به پا خواسته و با ستمگران عصر خود به مبارزه برخاسته اند.قرآن کریم نوید می دهد که مستضعفین خلافت⁽³⁾زمین را به ارث خواهند برد و این نوید نشانگر نابودی و از میان رفتن ستمگران و فرعون ها و طاغوت ها می باشد. نتیجه این که تعالیم انبیاء دین حق آشکارا با دیدگاه طبقاتی مار کس در تضاد می باشد.

پاسخ این شبهه این است در میان انسان های خداشناس بسیاری هستند که دارای روحیه ی قوی و نیرومندی می باشند و بالعکس در میان انسان های خدانشناس ضعیف النفس بسیار است، حتی غالب خودکشی ها در میان انسان های بی ایمان صورت می گیرد. اصولا امری که دارای راه حل و پاسخ عقلی و برهانی باشد نباید از طریق روانکاوی و روانشناسی تحلیل شود. اعتقاد به خدا و توحید و پیروی از دین حق از امور عقلانی و برهانی است که به هیچ وجه نباید بر اساس نظریه های روانی مورد تفسیر قرار گیرد. قرآن کریم نیز نظریه کودک صفتی و توجیه روانی را نفی می کند و بر عکس اعتقاد به خدا و پرستش و یاد او را مایه آرامش روان انسان می داند و می فرماید: (هان!

بیاد خدا است که دل ها آرام می گیرد.)⁽¹⁾همچنین قرآن مجید خداوند را آرامش دهند، و آرامش بخش دل های مؤمنان معرفی می کند و می فرماید:(اوست آن خدایی که آرامش خود را بر دل های مؤمنین فرو فرستاد تا ایمانی بر ایمان آنان بیفزاید.)⁽²⁾قرآن در عین حال که اعتقاد به خدا را مایه تسکین بشر می داند اما هرگز رابطه انسان و خدا را مانند پدر و فرزند نمیداند بلکه سرسخت با این اعتقاد باطل و تحریفی مسیحیان مخالفت می ورزد.وی می فرماید: (هرگز بر خدا روا نیست که فرزندی اختیار کند او از این نسبت ها منزه است.)⁽³⁾

ه.نظریه سنتی بودن:این نظریه می گوید:منشأ اعتقاد به خدا،سنتی دیرینه است که از پیشینیان به نسل های آینده به ارث رسیده است.پاسخ به این نظریه این است:اعتقاد پیشینیان به مطلبی دلیل سستی و بطلان آن نمی تواند باشد،مثلا ما به دلیل این که پیشینیان نیز معتقد بودند که مجموع درجات سه زاویه مثلث مساوی است با درجات دو زاویه قائمه،نمی توانیم آن را مردود بشناسیم. خود باید آن مسأله را مورد سنجش قرار بدهیم ودر صورتی که برهان اقتضاء کند، باید آن را بپذیریم.

آری صرف اعتقاد پیشینیان نیز نباید بدون برهان و دلیل معیار اعتقاد ما قرار گیرد.قرآن کریم به هیچ چیز به اندازه تفکر و تدبر و تعقل و علم و معرفت تأکید نکرده است و آنان را که بی دلیل و برهان از عقاید پیشینیان متابعت می کنند،مورد توبیخ قرار داده می گوید: (گفتند نه بلکه از اعتقاد پدران خود متابعت می کنیم،آیا متابعت از اعتقاد پدرانشان می کنند حتی اگر پدرانشان چیزی را به عقل نفهمیده و به حقیقت راه نیافته اند)⁽⁴⁾.این نظریه بیانگر نحوه انتقال دین و اعتقاد به خدا در طول زمان های دراز می باشد نه بیان کننده پیدایش دین است و نه توضیح دهنده گرایش بشر به خدا پرستی است.اتفاقا عقیده ای که بر همه زمان ها در میان همه انسان ها وجود داشته قطعا از نوعی اصالت و حقانیت برخوردار است بنابراین خود این امر نشان دهنده این است که تدین و خداجویی

و خداخواهی یک نیاز اساسی و اصیل و فطری بشر است که هرگز از او جدا نشده و نمی شود.و اما آنان که گفته اند اعتقاد به خدا از جمله خرافاتی است که مردم آن را بی دلیل و برهان پذیرفته اند و از نسلی به نسل دیگر انتقال داده اند،قرآن مجید به آنان چنین جواب می دهد: یکی از علل مخالفت مردم با دعوت پیامبران و یکی از علل بی اعتقادی آنان را به خدای یگانه،همین پیروی بی دلیل آنان از راه و رسم نیاکان می داند و همه جا اعلام می کند که اعتقاد خدا بر دلایل روشن و آشکار و به تدبیر قرآن بر(بینه و بینات)استوار است و چشم بسته و کورکورانه قدم در راه پیشینیان خود ننهید،باز قرآن در سوره بقره آیه 111 و انبیاء آیه 24 و نمل آیه 64 می فرماید:(ای پیامبر به مشرکان و کنار بگو اگر راست می گویند برهان خود را بیاورند.)قرآن همه جا خطاب به مردم می گوید نه چشم بسته بر رسم و راه پدرانتان بمانید و نه حقایقی را که از زبان پیامبران میشنوید در ردیف داستان ها و خرافات پیشینیان خود نیز بدانید،و همه جا تکیه قرآن بر بینه و بینات است سلاح پیامبران در طول تاریخ برای مبارزه با خرافات و در دعوت به خدا، دلیل و برهان بوده است.

نباشید که به کلی خدا را فراموش کردند وخدا هم نفوس آن ها را از یادشان برد آنان حقیقتا بدکاران عالمند.)⁽¹⁾

بنابراین قرآن میان یافتن خود و یافتن خدا تلازم قایل است و می فرماید:(فقط کسانی خود را یافته اند که خدا را یافته باشند وکسانی که خدا را یافته اند)،خودشان را یافته اند.در حدیث معروف نبوی نیز همین مطلب تأیید و تأکید شده است.آن جا که می فرماید:(من عرف نفسه عرف ربه)لذا در منطق قرآن و اسلام که دقیقا نقطه مقابل منطق فویرباخ است میان خود شناسی و خداشناسی هیچ جدائی وجود ندارد،بلکه بر عکس اسلام می فرماید:اگر کسی می خواهد خود واقعی اش را اگر کسی می خواهد در خودش کرامت و شرافت و عزت نفس پیدا کند، مطمئن ترین راهش اعتقاد و ایمان به خدا و گرایش به دین و مذهب است.⁽²⁾

7.نظریه بازگشت به از خود بیگانگی:این نظریه را جامعه شناس معروففرانسوی دور کهیم مطرح کرده است،وی می گوید پرستش در بدوی ترین قبایل و حالات بشری وجود داشته است مانند پرستش مظاهر طبیعت،سنگ ها،مهره ها و حیوانات گوناگون که در تمامی این ها بشر نوعی قداست و تقدس قایل بوده است.وی می گوید ریشه این گونه پرستش این بوده که مثلا انسان خود را از نسل و نژاد آن حیوان مورد پرستش می دانسته است و به همین دلیل در اکثر جوامع تو تم پر ستی و تقدس حیوان وجود داشته است و به نوعی برای حیوان قدرت خاصی قایل بودند و آن را محافظ ملت و قبیله و قوم خود می دانسته اند. دور کهیم نتیجه می گیرد که این پرستش و تقدس در واقع(همان تجلی روح اجتماعی انسان ها است.)و نشان دهنده ی من اجتماعی و من مشترک انسان است.بنابر این قبیله ای که حیوان خاصی را می پرستیده در واقع روح مشترک اجتماع خود را می پرستیده که آن حیوان مظهر روح مشترک بوده و در حقیقت آنان خودشان را پرستش می -کنند و این نوعی بازگشت به از خود بیگانگی است که انسان از خود فردی خودش

جدا وغافل و بیگانه می شود و در خود مشترک و جمعی اجتماعی جامعه اش غرق می گردد. و خودی بیرون از خود فردی جستجو می کند و این همان از خود بیگانگی است.بنابراین به نظر دورکهیم دین و مذهب هیچ ریشه ماورائی و الهی ندارد اما در عین حال چون بشر اجتماعی زندگی می کند،مذهب هم همیشه وجود دارد و هرگز از جامعه بشر بیرون نخواهد رفت.

پاسخ این شبهه این نظریه مشهور و معروف می باشد اما از پایه بی اساس است. یکی از لوازم این نظریه پذیرش جبر اجتماعی است.یعنی لازمه اش این است که فرد از خود هیچ اراده ای و هیچ تشخیصی نداشته باشد و در مقابل جامعه از خود هیچ استقلالی و هویت آزادی نداشته باشد.حال آن که چنین سخنی با اصول وجدانی ناسازگار است،دیگر این که در نظریه دور کهیم در تحلیل شخصیت انسان یک دوگانگی آشکاری میان من فردی و من اجتماعی انسان وجود دارد، به طوری که دین و مذهب و پرستش ناشی از من اجتماعی و مشترک انسان است و به من فردی او هیچ ارتباطی ندارد،این سخن نیز آشکارا با اصول وجدانی و اصول بدیهی تفکر ناسازگار است.زیرا هیچ انسانی این دوگانگی را در خود نمی یابد،به طوری که میان کار فردی و کار اجتماعی که فاعلش خودش می باشد فرق قایل شود و کار جمعی را مقدس بداند و قداست ببخشد و آن را پرستش حساب کند اما کار فردی را هیچ گونه ارزش و قداست و تقدسی قایل نباشد.غلط آشکار این نظریه این است که برای انسان و شخصیت فردی و اجتماعی جدا و مستقل از یکدیگر قایل شده است به طوری که یکی از این شخصیت های متضاد موجب از خود بیگانگی می گردد.ایراد دیگر این که همان گونه که در نظر فویرباخ هم گفتیم اگر دین و مذهب و اعتقاد به خدا موجب از خود بیگانگی باشد باید همه افراد مذهبی و متدین و خداپرست و اجتماعی انسان هایی از خود بیگانه باشند حال آن که هرگز چنین نیست و اتفاقا مطلب بر عکس است یعنی همیشه افراد واقعاً مذهبی و متدین و خداپرست هستند که در عین حالی که مسئولیت اجتماعی در حد بالایی را احساس می کنند در عین حال در توجه به خویشتن و خودسازی و تزکیه نفس نیز اسوه و الگو می باشند، مانند همه پیامبران و همه ائمه بزرگوار شیعه.زیرا بدیهی است که هر انسانی یک شخص واحد می باشد که در عین حال این شخص واحد از نظر قرآن دارای نفس واحدی است که مراتب