مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 102

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

1- منت

1- آثار منت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 264 - 2،4،5،9،10

2 - منّت و آزار ، باطل کننده صدقات

یا ایّها الّذین امنوا لا تبطلوا صدقاتکم بالمنّ و الاذی

4 - منّت و آزار و ریای در عمل ، موجب از بین رفتن طاعات و نتایج اعمالِ نیکِ آدمی

لا تبطلوا صدقاتکم بالمنّ و الاذی کالّذی ینفق ماله رئاء النّاس

5 - همانندی انفاقِ توأم با منّت و آزار مؤمنان ، با انفاق همراه با ریایِ کافران

یا ایّها الّذین امنوا . .. کالّذی ینفق ماله رئاء النّاس و لا یؤمن باللّه

انفاق مؤمنان آنگاه که با منّتِ و آزار توأم شود، همانند انفاق کافرانی است که با ریا باشد.

9 - مَثَل انفاق کنندگانِ از روی منّت و آزار و ریا ، همچون صَخره صافی است که بر روی آن قشرِ خاکی باشد و بذرهایی در آن افشانده شود و ناگهان ، رگباری تند بر آن رسد و همه خاک ها را بشوید و آن سنگ را کِشت ناپذیر کند .

فمثله کمثل صفوان علیه تراب فاصابه وابل فترکه صلداً لا یقدرون علی شیءمما کسبوا

10 - بی ثمر بودن انفاق های همراه با منّت و آزار و یا ریا

فمثله کمثل صفوان . .. لا یقدرون علی شیء مما کسبوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 266 - 1،3

1 - تشبیه انفاق کننده از روی منّت و آزار و ریا ، به صاحب بوستانی از خرما و انگور که جوی ها در پای درختانش جاری و هر گونه میوه ای دهد و خود پیر شده و فرزندانی ناتوان داشته باشد و ناگهان ، گِردبادی آتشزا به آن بوستان افتد و آنرا بسوزاند .

ایودّ احدکم ان تکون له جنّة . .. و اصابه الکبر ... نار فاحترقت

3 - آزار و ریا و منّت ، موجب از بین رفتن انفاق می گردد ; به گونه ای که نه مال انفاق شده و نه آثار با برکت آن را بتوان تدارک کرد .

لا تبطلوا صدقاتکم بالمن . .. ایودّ احدکم ان تکون له جنّة ... فاحترقت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 270 - 6

6 - ترک انفاق و یا انفاق را به ریا و منّت و آزار آلودن و نیز انفاق کردن از خبایث و عمل نکردن به نذر ، ستمگری است .

لا تبطلوا صدقاتکم بالمنّ و الاذی . .. انفقوا من طیّبات ... و ما للظالمین من انصا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مدثر - 74 - 6 - 3

3 - منّت نهادن و چشم داشت داشتن در انفاق ها و عطایا ، از مصادیق اخلاق و اوصاف پلید و آلوده

و الرجز فاهجر . و لاتمنن تستکثر

برداشت یاد شده، از مناسبت عطف جمله «لاتمنن تستکثر» به «و الرجز فاهجر» استفاده می شود.

2- آثار منت بر محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - حجرات - 49 - 17 - 6

6 - منت نهادن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به منزله منت نهادن بر خداوند است .

یمنّون علیک . .. بل اللّه یمنّ علیکم

اعراب، بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) منت می نهادند; ولی خداوند پاسخ آنان را به گونه ای داده است که گویی آنان بر او منت نهاده اند.

3- اجتناب از منت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مدثر - 74 - 6 - 4

4 - دوری از منت نهادن و زیاد شمردن عطایا و خدمات خود ، از شرایط بایسته برای رهبران و مبلغان جامعه اسلامی و تأثیرگذار در موفقیت آنان

و لاتمنن تستکثر

اهمیت اجتناب از منت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مدثر - 74 - 6 - 1

1 - پرهیز از منّت نهادن در انفاق و بخشش ، توصیه خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و لاتمنن

4- اهمیت اجتناب از منت در انفاق

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مدثر - 74 - 6 - 1

1 - پرهیز از منّت نهادن در انفاق و بخشش ، توصیه خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و لاتمنن

5- پاداش بی منت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 8 - 2،4

2 - خداوند در پاداش دادن به مؤمنان نیک کردار ، هیچ گونه منّتی بر آنان نخواهد گذاشت .

إنّ الذین ءامنوا و عملوا الصلحت لهم أجر غیر ممنون

برداشت بالا مبتنی بر این نکته است که «ممنون» از ماده «منت» اشتقاق یافته باشد.

4 - همراه بودن ایمان و عمل صالح ، شرط بهرهوری از اجر بی حساب و بی منت الهی

إنّ الذین ءامنوا و عملوا الصلحت لهم أجر غیر ممنون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 3 - 3،5

3 - پاداش خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) پاداشی است بی منت .

و إنّ لک لأجرًا غیر ممنون

5 - هدایت و تبلیغ دین و تحمّل سختی ها و ناگواری های برخاسته از آن ، دارای پاداشی بزرگ ، روز افزون و بی منت

و إنّ لک لأجرًا غیر ممنون

برداشت یاد شده، به سبب این نکته تردیدناپذیر است که اجر بزرگ پیامبر(صلی الله علیه و آله)، به جهت رسالت او و تحمل سختی های آن (از جمله تحمل تهمت های ناروا همچون تهمت جنون و. ..) می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - انشقاق - 84 - 25 - 8

8 - خداوند در قیامت ، مؤمنان را با یادآوری مکرر پاداش های خویش ، آزار نداده و بر آنان منت نخواهد گذاشت .

لهم أجر غیر ممنون

در معانی «مَنّ» آورده اند که: منت گذاشتن بر کسی، به این است که احسان به او را بزرگ شمرده و به آن فخر کنند و درباره اش سخن را آغاز و تکرار کنند تا آن جا که شخص را متنفر سازند. (لسان العرب)

6- پاداش بی منت مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تین - 95 - 6 - 8

8 - پاداش مؤمنانِ دارای عمل صالح ، پاداشی بی منت و به دور از محاسبه و محدودیت

فلهم أجر غیر ممنون

در «قاموس» آمده است که «غیر ممنون»; یعنی، بدون محاسبه و صاحب «مصباح» می گوید: «مننتَ علیه منّاً»; یعنی،

آنچه از نیکی ها برای کسی انجام داده ای، بر او شماره کردی. «راغب» در «مفردات»، این کار را منّت زبانی و امری نکوهیده خوانده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تین - 95 - 7 - 5

5 - دستیابی مؤمنان دارای عمل صالح به پاداش بی منّت و پایان ناپذیر ، حقیقتی انکارناپذیر و غیر قابل تکذیب است .

فما یکذّبک بعد بالدین

چنانچه «دین» به معنای جزا باشد (مفردات)، از مصادیق بارز آن اجری خواهد بود که در آیه قبل، به مؤمنان بشارت داده شد.

7- روزی بی منت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 4 - 8

8 - روزی مؤمنان دارای عمل صالح در قیامت ، از هرگونه رنج و منّتی به دور است .

الذین ءامنوا . .. أُولئک لهم ... رزق کریم

مقصود از رزق کریم - چنان که در روح المعانی آمده است - روزی بی رنج و بی منّت است; زیرا روزی ها یا با تلاش خود انسان ها به دست می آید که همراه با زحمت است و یا از سوی دیگران می رسد که نوعاً توأم با نوعی منّت می باشد; ولی روزی خدا چنین نیست.

8- سرزنش منت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 264 - 11

11 - انفاق های آمیخته با ریا و همراه با منّت و اذیّت ، نوعی کفر است .

یا ایّها الّذین امنوا . .. و اللّه لا یهدی القوم الکافرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 272 - 3

3 - دلجویی خداوند از پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای رفع نگرانی و ناراحتی وی از انفاق آلوده به ریا و منّت و آزار برخی از مسلمانان

لیس علیک هدیهم

9- عفو بی منت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 85 - 16

16- « قال الرضا ( ع ) فی قول الله عزّوحلّ : « فاصفح الصفح الجمیل » قال : العفو من غیر عتاب ;

از امام رضا(ع) درباره سخن خداوند «فاصفح الصفح الجمیل» روایت شده است که حضرت فرمود: مراد عفو و گذشت بدون سرزنش است».

10- مسلمانان و منت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - حجرات - 49 - 17 - 2

2 - ساحت مسلمانان واقعی ، دور از منت نهادن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) به سبب اسلامشان

قالت الأعراب ءامنّا . .. یمنّون علیک أن أسلموا

11- منت بر انسان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 70 - 7

7- امتنان خدا بر آدمیان به خاطر بهره مند کردن آنان از کرامت انسانی و نیز ذخیره های معیشتی دریا و خشکی

و لقد کرّمنا بنی ءادم و حملنهم . .. و رزقنهم من الطیّبت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 20 - 11

11 - منت گزاری خداوند بر انسان ، به خاطر قرار دادن منافع طبیعت در خدمت وی

ألم تروا أنّ اللّه سخّر لکم ما فی السموت و ما فی الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 55 - 1

1 - امتنان خداوند بر خلق ، به خاطر قرار دادن پاداش هایی چون نعمت های بهشت برای ایشان

متّکین علی فرش . .. فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

12- منت بر انسان ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 11 - 1

1 - امتنان الهی بر خلق ، به خاطر قرار دادن انواع میوه ها در زمین ، برای آنان

و الأرض وضعها للأنام . فیها فکهة

واژه «فاکهة» بر مطلق میوه - از هر نوع باشد - اطلاق می شود (قاموس المحیط).

13- منت بر بنی اسرائیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 52 - 5

5 - امتنان خدا بر بنی اسرائیل به خاطر آمرزش گناه گوساله پرستی ایشان

ثم عفونا عنکم من بعد ذلک

روشن است که عفو از گناه پس از ارتکاب آن است. بنابراین «من بعد ذلک» بیانگر زمان آمرزش نخواهد بود; بلکه اشاره به این معنا دارد که: بنی اسرائیل استحقاق آمرزش را نداشت، ولی مع ذلک خداوند بر آنان تفضل کرده و گناهشان را بخشود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 5 - 3،4

3 - نجات از حکومت بسیار خشن و بی رحم فرعون ، امتنانی بزرگ و نعمتی گران سنگ از سوی خدا به بنی اسرائیل بود .

و نرید أن نمنّ علی الذین استضعفوا فی الأرض

«نمنّ» از ریشه «منّة» مشتق شده است و «منّة» به نعمت سنگین گفته می شود (مفردات راغب).

4 - قرار دادن بنی اسرائیل در مسند امامت و پیشوایی خلق ، نمود دیگر از امتنان الهی بر آنان

أن نمنّ علی الذین استضعفوا فی الأرض و نجعلهم أئمة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 6 - 2

2 - بیرون آوردن بنی اسرائیل از محرومیت و فقر و قرار دادن امکانات دنیوی ( سرزمین مستقل ، قدرت و مکنت ) در اختیار آنان ، نمودی دیگر از امتنان الهی بر آنها

و نرید أن نمنّ . .. و نمکّن لهم فی الأرض

14- منت بر بهشتیان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 5 - 15

15 - امتنان الهی بر مؤمنان بهشتی ، با زدودن یاد تلخ لغزش های دنیوی از خاطره آنان *

و یکفّر عنهم سیّئاتهم

با توجّه به این که مسأله تکفیر سیّئات پس از ورود مؤمنان به بهشت مطرح شده است - در حالی که رتبه تکفیر، قبل از مرحله ورود به بهشت است - احتمال می رود که مراد از تکفیر در این جا، بخشش گناهان نباشد; بلکه پوشاندن گناهان مورد نظر باشد; به گونه ای که بهشتیان دیگر از آن پس، با به یاد آوردن لغزش های گذشته شرمنده و مکدّر نشوند.

15- منت بر جن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 55 - 1

1 - امتنان خداوند بر خلق ، به خاطر قرار دادن پاداش هایی چون نعمت های بهشت برای ایشان

متّکین علی فرش . .. فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

16- منت بر حاضران عمرة القضا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 25 - 5

5- امتنان الهی بر شرکت کنندگان در « عمرة القضا » ، با یادآوری ممانعت مکیان از ایشان در سفر حدیبیه *

هم الذین کفروا و صدّوکم عن المسجدالحرام و الهدیَ معکوفًا

برداشت بالا بدان احتمال است که آیه شریفه خطاب به مؤمنانی باشد که در سال هفتم هجری (یک سال پس از صلح حدیبیه) برای انجام عمره وارد مسجدالحرام شدند. در چنین شرایطی خداوند، موقعیت دشوار گذشته رابه یاد ایشان آورد تا نعمت ها را از یاد نبرند.

17- منت بر خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - حجرات - 49 - 17 - 6

6 - منت نهادن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به منزله منت نهادن بر خداوند است .

یمنّون علیک . .. بل اللّه یمنّ علیکم

اعراب، بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) منت می نهادند; ولی خداوند پاسخ آنان را به گونه ای داده است که گویی آنان بر او منت نهاده اند.

18- منت بر سلیمان(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 39 - 2

2 - امتنان خداوند بر سلیمان ( ع ) ، به خاطر اعطای حکومت عظیم و بی نظیر به ایشان

هذا عطاؤنا

19- منت بر محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 63 - 3

3 - امتنان الهی بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) به سبب ایجاد الفت در قلب مؤمنان نسبت به یکدیگر

و ألف بین قلوبهم . .. ما ألفت بین قلوبهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 74 - 4

4- امتنان خدا بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به خاطر مصون داشتن او از کمترین لغزش در انجام رسالت خویش

و لولا أن ثبّتنک لقد کدتّ ترکن إلیهم شیئًا قلیلاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 87 - 6

6- امتنان خداوند بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) به خاطر تثبیت مفاهیم وحی در قلب او

و لئن شئنا لنذهبنّ . .. إن فضله کان علیک کبیرًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 1 - 1

1- امتنان خدا بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به خاطر فتحی بزرگ و نمایان

إنّا فتحنا لک فتحًا مبینًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - حجرات - 49 - 17 - 1،2

1 - منّت گذاری بی جای اعراب بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به سبب اسلام آوردن خود

یمنّون علیک أن أسلموا

2 - ساحت مسلمانان واقعی ، دور از منت نهادن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) به سبب اسلامشان

قالت الأعراب ءامنّا . .. یمنّون علیک أن أسلموا

20- منت بر مسلمانان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 4 - 1

1 - امتنان خداوند بر مؤمنان صدراسلام به خاطر آرامش بخشیدن به قلب آنان در شرایط سخت و بحرانی

هو الذی أنزل السکینة فی قلوب المؤمنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - حجرات - 49 - 7 - 1

1 - امتنان خداوند بر مؤمنان صدراسلام ، سبب حضور شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله) در میان آنان

و اعلموا أنّ فیکم رسول اللّه

تقدم «فیکم» بر «رسول اللّه » حصر را می رساند و تذکر به این موضوع، خود نوعی امتنان است.

21- منت بر موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 18 - 1،3

1 - موضع گیری فرعون ، در قبال دعوت موسی ( ع ) با به رخ کشیدن دوران سرپرستی خویش بر او

قال ألم نربّک فینا ولیدًا

«تربیة» (مصدر «نریّی») به معنای پروریدن است. «ولید» به نوزاد و نیز به کودکی گفته می شود که از وقت ولادتش زمانی زیادی نگذشته باشد; وگرنه طفل گفته می شود. «لبث» (مصدر«لبثت») به معنای ماندن و درنگ کردن است; یعنی، فرعون گفت: آیا تو را از کودکی در میان خود نپروریدم [مگر ]سالیانی چند از عمرت را پیش ما نماندی.

3 - تلاش فرعون در جهت بی اساس جلوه دادن رسالت موسی ( ع ) ، از طریق به رخ کشیدن گذشته زندگی او

قال ألم نربّک فینا ولیدًا . .. سنین

22- منت بر مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 20 - 7

7 - امتنان الهی بر مؤمنان ، با رساندن ایشان به غنایم خیبر و کوتاه ساختن دست دشمنان از آنان

فعجّل لکم هذه و کفّ أیدی الناس عنکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 24 - 2

2 - منت نهادن خداوند بر مؤمنان ، به خاطر مصون ماندن از گزند مشرکان ، با وجود حضور در قلب سرزمین آنان

و هو الذی کفّ أیدیهم عنکم . .. ببطن مکّة

مراد از «بطن مکّة» محل صلح حدیبیه است که سرزمینی نزدیک به مکّه می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - حجرات - 49 - 8 - 4

4 - امتنان الهی بر مؤمنان ، به سبب افکندن محبت ایمان و بیزاری از کفر در قلب آنان

و لکنّ اللّه حبّب إلیکم الإیمن . .. و کرّه إلیکم الکفر ... فضلاً من اللّه و نع

23- منت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 63 - 3

3 - امتنان الهی بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) به سبب ایجاد الفت در قلب مؤمنان نسبت به یکدیگر

و ألف بین قلوبهم . .. ما ألفت بین قلوبهم

24- منت در انفاق

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مدثر - 74 - 6 - 3

3 - منّت نهادن و چشم داشت داشتن در انفاق ها و عطایا ، از مصادیق اخلاق و اوصاف پلید و آلوده

و الرجز فاهجر . و لاتمنن تستکثر

برداشت یاد شده، از مناسبت عطف جمله «لاتمنن تستکثر» به «و الرجز فاهجر» استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 6 - 1،2

1 - به رخ کشیدن انفاق اموالی انبوه و مباهات به آن ، ورد زبان قلدر مآبان گردنکش

یقول أهلکت مالاً لبدًا

«یقول» مضارعی است که استمرار را می رساند. فاعل آن کسی است که در آیه قبل، به «فریفته قدرت خویش» توصیف شده است. «لبداً»; یعنی، انباشته (مفردات راغب). مفاد آیه شریفه این است که گوینده این سخن، اهل انفاق بوده است; ولی به دلیل تفاخر یا ریاکاری و یا اتلاف نامیدن انفاق، مورد مذمت قرار گرفته است و یا این که او به دروغ، ادعای انفاق می کند. آیه بعد نیز با این احتمال ها سازگار است.

2 - افتخار به بذل و بخشش ها و خودنمایی در تأمین نیازمندی های مالی جامعه ، مذموم و مورد نکوهش خداوند است .

یقول أهلکت مالاً لبدًا

در آیه شریفه مورد مصرف اموال مشخص نشده است; ولی به قرینه آیات بعد (فکّ رقبة أو إطعام . ..) می توان گفت: مراد هزینه کردن آن، در مصارف عمومی است.

25- نهی از منت بر محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - حجرات - 49 - 17 - 4

4 - مسلمانان ، مورد نهی الهی از منت نهادن اسلام خویش بر پیامبر (صلی الله علیه و آله)

قل لا تمنّوا علیّ إسلمکم

منّت

26- یوسف(ع) و منّت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 65 - 5

5- فرزندان یعقوب به وی خاطرنشان کردند که عزیز مصر ( یوسف ) بدون آگاهی ایشان و بدون کمترین امتنانی ، بضاعت آنان را بازگردانده است .

هذه بضعتنا ردّت إلینا

آوردن فعل «رُدّت» به صورت مجهول و یاد نکردن از فاعل آن برای رساندن این معناست که باز گرداننده به گونه ای عمل کرده که ما متوجّه او نشویم و احساس کوچکی و شرمندگی نکنیم.

2- منحرفان

1- منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 160 - 7،9،10

7 - یهودیان مردمانی بسیار منحرف و رویگردان از راه خدا

و بصدّهم عن سبیل اللّه کثیراً

کلمه «صداً» می تواند به معنای بازداری و نیز به معنای اعراض باشد. برداشت فوق بر اساس احتمال دوم است، چنانچه برداشت پیش بر مبنای احتمال اول بود.

9 - انحراف عمیق یهود از راه خدا و بازداری مردمان از پیوستن به آن ، موجب تحریم نعمت های پاکیزه و حلال بر آنان

حرّمنا علیهم طیبت أحلت لهم و بصدّهم عن سبیل اللّه کثیراً

ظاهراً کلمه «بصدهم» عطف بر «بظلم» است، یعنی «بظلم من الذین هادوا و بصدهم حرمنا علیهم». گفتنی است که تکرار باء در «بصدهم» اشاره به این دارد که بازداری آنان از راه خدا نیز می توانست نقش مستقلی در تحریم داشته باشد.

10 - یهود ، ظالمانی منحرف و بسیار اغواگر

فبظلم من الذین هادوا حرمنا . .. و بصدّهم عن سبیل اللّه کثیراً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 167 - 1،2

1 - کافران بازدارنده از راه خدا ، منحرفانی سخت گمراه

إنّ الذین کفروا و صدوا عن سبیل اللّه قد ضلوا ضللا بعیداً

عطف جمله «صدوا . ..» بر جمله «کفروا» بدون تکرار «الذین» دلالت بر این دارد که مجموع دو صفت کفر و بازداری از راه خدا، ضلالت بعید است.

2 - اهل کتاب به دلیل کفرشان به قرآن و انکار رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و بازداری مردمان از پیوستن به اسلام ، منحرفانی سخت گمراه

إنّ الذین کفروا و صدوا عن سبیل اللّه قد ضلوا ضللا بعیداً

از مصادیق مورد نظر برای «الذین کفروا . ..» به قرینه آیات پیشین (153 به بعد) آن گروه از اهل کتاب هستند که رسالت پیامبر(صلی الله علیه و آله) را نپذیرفتند و قرآن را وحی الهی ندانستند ; و مراد از «سبیل اللّه» به دلیل آیات گذشته دین اسلام است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 59 - 10

10 - بیشتر یهودیان و مسیحیان ، مردمانی منحرف و بریده از تعالیم آسمانی خویش

و إن اکثرکم فسقون

«فاسق» غالباً به کسی گفته می شود که به برخی از آیین خویش و یا به تمامی آن پایبند نباشد. (مفردات راغب.)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 8 - 16

16 - اکثریت مشرکان صدر اسلام ، مردمی فاسق و بیرون از مسیر حق بودند .

و أکثرهم فسقون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 30 - 11

11 - پندار فرزند داشتن خدا ، انحراف از مسیر حق بوده و معتقدان به آن ، گرفتار لعن و نفرین خدا خواهند بود .

و لا یدینون دین الحق . .. و قالت الیهود عزیر ابن اللّه ... قتلهم اللّه أنی یؤفکو

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 84 - 14

14 - منافقان ، مردمی فاسق و منحرف از مسیر حق

إنهم کفروا . .. فسقون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 15 - 8

8- کافرانی که در برابر بینات و برهان های روشن انبیا لجاجت کرده و در مقابل آنان ایستادند ، مردمانی جبّار و منحرف بودند .

و قال الذین کفروا لرسلهم لنخرجنّکم . .. و خاب کلّ جبّار عنید

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 6 - 11

11 - شرک ، آیینی انحرافی و مشرکان مردمانی منحرف از راه راست

أنّما إلهکم إله وحد فاستقیموا إلیه

2- اضلال منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 105 - 3،6

3 - منحرفان در کمین برای گمراه سازی اهل ایمان

لایضرکم من ضل إذا اهتدیتم

6 - منحرفان ، ناتوان از گمراه سازی مسلمانانی که به تعالیم قرآن پایبند بوده و از دستورات پیامبر (صلی الله علیه و آله) پیروی کنند .

لایضرکم من ضل إذا اهتدیتم

برداشت فوق بر این اساس است که حرف «لا» در «لایضرکم» نافیه باشد.

3- اطاعت از منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 48 - 21

21 - پیروی از تمایلات منحرفان ، زمینه انحراف از حق

و لاتتبع اهواءهم عما جاءک من الحق

4- تجاوزکاری منحرفان جنسی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 7 - 2

2 - مردان بی عفت ( مردانی که غرایز جنسی خود را به جز از طریق ازدواج یا تملّک کنیز ، ارضا می کنند ) سرآمد تجاوزکاران اند0

فمن ابتغی . .. فأُولئک هم العادون

«أُولئک» مبتدا و «العادون» خبر است و «هم» ضمیر فصل و مفید حصر می باشد; یعنی، بیانگر این معنا است که مضمون مسند (العادون) تنها برای مسندالیه (أُولئک) ثابت است و نه غیر آن. بنابراین معنای جمله یاد شده چنین است: تنها آنان تجاوز کارانند. گفتنی است که ضمیر «هم» می تواند مبتدا و «العادون» خبر آن و جمله «هم العادون» خبر برای «أُولئک» باشد. در این صورت «ال» در «العادون» بیانگر این است که: انسان هایی که با عنوان تجاوزکاران می شنیدید مصداق های آن انسان ها اینان اند.

5- ترک پیروی از منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 150 - 8

8 - پیامبر(صلی الله علیه و آله) از پیروی تمایلات منحرفان باید بر حذر باشد.

و لا تتبع أهواء الذین کذبوا بأیتنا

6- تمایلات منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 48 - 19،21

19 - قضاوت بر اساس احکام الهی در گرو پرهیز از تمایلات و هوا های نفسانی منحرفان

فاحکم بینهم بما أنزل اللّه و لاتتبع اهواءهم

نهی «لاتتبع» پس از «فاحکم» برای تفهیم این معناست که در صورت تبعیت از خواسته دیگران، قضاوت بر اساس احکام الهی میسر نیست.

21 - پیروی از تمایلات منحرفان ، زمینه انحراف از حق

و لاتتبع اهواءهم عما جاءک من الحق

7- حقارت منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 15 - 2

2 - ظالمان و منحرفان از حق ، مردمی حقیر و فاقد ارزش های انسانی در پیشگاه خداوند

و أمّا القسطون فکانوا لجهنّم حطبًا

«حطب»، به معنای چوب خشک و هیزم است. تشبیه ظالمان و منحرفان از حق به آن، می تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

8- خطر پیروی از منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 150 - 9

9 - خطر پیروی از تمایلات منحرفان و بدعتگذاران در کمین مؤمنان است.

و لا تتبع أهواء الذین کذبوا بأیتنا

گر چه «لا تتبع . .. » خطاب به پیامبر(صلی الله علیه و آله) است، ولی روی سخن در حقیقت با همه مؤمنان است.

9- روسیاهی منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 42 - 1

1 - کسانی در قیامت روسیاه و تیره رخسارند که کفرپیشه و منحرف بوده و بی باکانه در گناه پیش رفته اند .

أولئک هم الکفرة الفجرة

فعل «فجر»، در مورد کسی گفته می شود که سر خود را پایین انداخته و بی مبالات پیش می رود; «فجور» در اصل به معنای انحراف از حق است و در معنای تاختن به سوی کارهای غیرمجاز نیز استعمال می شود. (لسان العرب)

10- روش برخورد با منحرفان جنسی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 2 - 8

8- لزوم برخورد قاطع و بدون ترحم با مرتکبان فساد جنسی و شکنندگان حریم عفت و حیا

الزانیة و الزانی فاجلدوا. .. و لاتأخذکم بهما رأفة فی دین اللّه

11- زمینه تنبه منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 5 - 8

8 - وجود زمینه بیداری و هدایت در تمامی انسان ها ، حتی منحرفان ستیزه گر

أفنضرب عنکم الذکر صفحًا أن کنتم قومًا مسرفین

از این گفته که مخالفت شدید مشرکان، مانع از ادامه نزول وحی بر آنان نخواهد شد، استفاده می شود که در تمامی انسان ها، زمینه هدایت و تأثیر پذیری از وحی وجود دارد.

12- زمینه هدایت منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 5 - 8

8 - وجود زمینه بیداری و هدایت در تمامی انسان ها ، حتی منحرفان ستیزه گر

أفنضرب عنکم الذکر صفحًا أن کنتم قومًا مسرفین

از این گفته که مخالفت شدید مشرکان، مانع از ادامه نزول وحی بر آنان نخواهد شد، استفاده می شود که در تمامی انسان ها، زمینه هدایت و تأثیر پذیری از وحی وجود دارد.

13- زیان دنیوی منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 15 - 5

5- هر جبّار منحرفی دچار خسارت دنیوی است .

و خاب کلّ جبّار عنید

«خاب» در لغت به معنای «خسر» و «عنید» به معنای عدول کننده از درستی آمده است.

14- ضعف منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 105 - 6

6 - منحرفان ، ناتوان از گمراه سازی مسلمانانی که به تعالیم قرآن پایبند بوده و از دستورات پیامبر (صلی الله علیه و آله) پیروی کنند .

لایضرکم من ضل إذا اهتدیتم

برداشت فوق بر این اساس است که حرف «لا» در «لایضرکم» نافیه باشد.

15- کیفر دنیوی منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 25 - 14

14 - انحراف از حق و تجاوز به حقوق دیگران در محیط مسجد الحرام ، گناهی است بس بزرگ و کج روان و ستم کاران باید در انتظار کیفر سخت دنیوی باشند .

و من یرد فیه بإلحاد بظلم نذقه من عذاب ألیم

برداشت یاد شده بر این اساس است که مقصود از «عذاب ألیم» کیفر دنیوی نیز باشد.

16- محرومیت منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 6 - 8

8 - فاسقان و منحرفان از حق ، محروم از هدایت و غفران الهی

إنّ اللّه لایهدی القوم الفسقین

17- منحرفان در جهنم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 16 - 1،2

1- جبّاران منحرف ، علاوه بر هلاکت دنیوی ، در آخرت نیز گرفتار جهنّم می شوند .

و خاب کلّ جبّار عنید . من ورائه جهنّم

2- به جبّاران منحرف ، در جهنّم ، آبی چرکین و متعفن نوشانده می شود .

من ورائه جهنّم و یسقی من ماء صدید

«صدید» به معنای چرکی است که بین گوشت و پوست به وجود می آید. این واژه در نوشیدنیهای جهنّمیان استعمال می گردد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 17 - 1،2

1- جبّاران منحرف ، آب چرکین جهنّم را جرعه جرعه با کراهت تمام خواهند نوشید .

یسقی من ماء صدید. یتجرّعه و لایکاد یسیغه

«إساغة» به معنای ریختن شراب در حلق است. بنابراین مراد از «لایکاد یسیغه» این است که آنان نمی خواهند به چنین نوشیدنی نزدیک شوند.

2- تشنگی شدید جبّاران منحرف در جهنّم به حدی است که علی رغم کراهت و بی میلی شدید ، از آب چرکین خواهند نوشید .

یسقی من ماء صدید . یتجرّعه و لایکاد یسیغه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 40 - 4

4 - منحرفان از راه توحید ، گرفتار آتش دوزخ خواهند بود .

إنّ الذین یلحدون . .. أفمن یلقی فی النار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 15 - 1

1 - ظالمان و منحرفان از حق ، هیزم جهنم اند .

و أمّا القسطون فکانوا لجهنّم حطبًا

18- منحرفان در قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 42 - 1

1 - کسانی در قیامت روسیاه و تیره رخسارند که کفرپیشه و منحرف بوده و بی باکانه در گناه پیش رفته اند .

أولئک هم الکفرة الفجرة

فعل «فجر»، در مورد کسی گفته می شود که سر خود را پایین انداخته و بی مبالات پیش می رود; «فجور» در اصل به معنای انحراف از حق است و در معنای تاختن به سوی کارهای غیرمجاز نیز استعمال می شود. (لسان العرب)

19- منحرفان و قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 99 - 5

5 - تنها فاسقان ( منحرفان ) ، قرآن و دلایل روشن آن را نپذیرفته و بدان کافر می شوند .

و ما یکفر بها إلا الفسقون

20- منحرفان و مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 105 - 6

6 - منحرفان ، ناتوان از گمراه سازی مسلمانانی که به تعالیم قرآن پایبند بوده و از دستورات پیامبر (صلی الله علیه و آله) پیروی کنند .

لایضرکم من ضل إذا اهتدیتم

برداشت فوق بر این اساس است که حرف «لا» در «لایضرکم» نافیه باشد.

21- نظارت بر منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 40 - 1

1 - خداوند ، ناظر و مراقب اعمال کژاندیشان و تحریف گران آیات الهی است .

إنّ الذین یلحدون فی ءایتنا لایخفون علینا

«الحاد» (مصدر «یلحدون») به معنای میل و انحراف است. منظور از آیات در «یلحدون فی آیاتنا» آیه های قرآن کریم و یا دلایل و نشانه های ربوبیت خدا در جهان است که در صورت دوم الحاد در آیات به معنای نگاه استقلالی به آیات و غفلت از جنبه نشانه بودن آنها خواهد بود.

22- هدایت ناپذیری منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - قمر - 54 - 6 - 3

3 - یقین به تأثیرناپذیری منحرفان ، مجوز ترک تبلیغ و ارشاد ایشان

فما تغن النذر . فتولّ عنهم

23- هشدار به منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 34 - 6

6 - هشدار و تهدید الهی نسبت به جوامع منحرف و زشتکردار

قل إنما حرم ربی الفوحش . .. و لکل أمة أجل

24- هلاکت منحرفان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 16 - 1

1- جبّاران منحرف ، علاوه بر هلاکت دنیوی ، در آخرت نیز گرفتار جهنّم می شوند .

و خاب کلّ جبّار عنید . من ورائه جهنّم

3- منذران

1- پرسش درباره منذران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - ملک - 67 - 8 - 3

3 - پرسش سرزنش آمیز نگهبانان دوزخ از کافران دوزخی ، درباره آمدن پیامبر و اخطار دهنده الهی برای آنان

سألهم خزنتها ألم یأتکم نذیر

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که استفهام در «ألم یأتکم. ..» توبیخی و تقریعی باشد.

2- منذران امت های پیشین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - صافات - 37 - 72 - 1

1 - فرستاده شدن انسان هایِ انذارگر و هشداردهنده در میان امت های پیشین از سوی خداوند

و لقد أرسلنا فیهم منذرین

3- منذران پس از هود(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 21 - 11

11- وجود انذارگرانی قبل و بعد از هود ( ع ) و همزمان با وی ، در میان قوم عاد *

و قد خلت النذر من بین یدیه و من خلفه

در صورتی که واژه «النذر» شامل مطلق انذارگران شود - چه نبی و چه غیر نبی - احتمال می رود مراد آیه شریفه این باشد که تنها هود(ع) انذارگر قوم عاد نبود; بلکه قبل از او نیز انذارگرانی آمدند و حتی در زمان او هم موحدانی بودند که مشرکان را انذار می کردند.

4- منذران قبل از هود(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 21 - 11

11- وجود انذارگرانی قبل و بعد از هود ( ع ) و همزمان با وی ، در میان قوم عاد *

و قد خلت النذر من بین یدیه و من خلفه

در صورتی که واژه «النذر» شامل مطلق انذارگران شود - چه نبی و چه غیر نبی - احتمال می رود مراد آیه شریفه این باشد که تنها هود(ع) انذارگر قوم عاد نبود; بلکه قبل از او نیز انذارگرانی آمدند و حتی در زمان او هم موحدانی بودند که مشرکان را انذار می کردند.

5- منذران قوم عاد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 21 - 11

11- وجود انذارگرانی قبل و بعد از هود ( ع ) و همزمان با وی ، در میان قوم عاد *

و قد خلت النذر من بین یدیه و من خلفه

در صورتی که واژه «النذر» شامل مطلق انذارگران شود - چه نبی و چه غیر نبی - احتمال می رود مراد آیه شریفه این باشد که تنها هود(ع) انذارگر قوم عاد نبود; بلکه قبل از او نیز انذارگرانی آمدند و حتی در زمان او هم موحدانی بودند که مشرکان را انذار می کردند.

6- منذران معاصر هود(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 21 - 11

11- وجود انذارگرانی قبل و بعد از هود ( ع ) و همزمان با وی ، در میان قوم عاد *

و قد خلت النذر من بین یدیه و من خلفه

در صورتی که واژه «النذر» شامل مطلق انذارگران شود - چه نبی و چه غیر نبی - احتمال می رود مراد آیه شریفه این باشد که تنها هود(ع) انذارگر قوم عاد نبود; بلکه قبل از او نیز انذارگرانی آمدند و حتی در زمان او هم موحدانی بودند که مشرکان را انذار می کردند.

7- نقش منذران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 6 - 7،10

7 - غفلت و بی خبری مردم در آغاز بعثت و اجداد آنان در جاهلیت ، ناشی از نبودن پیامبر و منذر الهی در میان آنها بوده است .

ما أُنذر ءاباؤهم فهم غفلون

برداشت یاد شده بر این اساس مبتنی است که «ما» در «ما اُنذر» نافیه و جمله «فهم غافلون» متفرع بر نفی انذار باشد;

یعنی، انذار نشدنشان موجب غفلت آنان گردید.

10 - « عن أبی بصیر عن أبی عبداللّه ( ع ) . . . قال : و سألته عن قول اللّه « لتنذر قوماً ما أُنذر آباؤهم فهم غافلون » قال : لتنذر القوم الذین أنت فیهم کما أنذر آباؤهم فهم غافلون عن اللّه و عن رسوله و عن وعیده . . . ;

ابوبصیر گوید: از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند: «لتنذر قوماً ما أنذر آباؤهم فهم غافلون» سؤال کردم، فرمود: مقصود این است: تا انذار کنی گروهی را که در میان آن ها هستی، همان گونه که پدرانشان انذار شدند که اینان از خدا و از رسول او و از وعیدهای خدا غافل اند. ..».

منذران پیشین

8- {منذران پیشین}

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - نجم - 53 - 56 - 1

1 - قرآن و پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، بیم دهنده ای از زمره بیم دهندگان گذشته تاریخ

هذا نذیر من النذر الأُولی

«هذا» هم می تواند به پیامبر(صلی الله علیه و آله) و هم به قرآن اشاره داشته باشد. در برداشت بالا، هر دو احتمال رعایت شده است.

4- منعم

1- آثار غفلت از منعم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 48 - 9

9 - غفلت از سرچشمه اصلی نعمت ها ( خداوند ) امری ناشایست و زمینه ساز غرور و سرمستی است .

و إنّا إذا أذقنا الإنسن منّا رحمة فرح بها

با توجه به تکرار ضمیر «نا»، می توان استفاده کرد که خداوند غفلت و فراموشی از مبدأ اصلی نعمت ها را، مورد سرزنش قرار داده است.

2- اهمیت ذکر منعم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 39 - 2

2برخورداران نعمت ، باید به مبدأ یگانه نعمت آفرین ، توجه داشته باشند و از دل بستگی به نعمت ها و غفلت از یاد خدا ، پرهیز کنند .

و لولا إذ دخلت جنّتک قلت ما شاء اللّه لاقوّة إلاّ باللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 16 - 10

10 - لزوم توجه انسان به خدایی بودن نعمت ها و امکانات ، در اوج توانمندی و اقتدار

و أوتینا من کلّ شیء إنّ هذا لهو الفضل المبین

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که سلیمان در اوج شکوه و اقتدارش، تصریح می کند که همه امکانات و برخورداری هایش تفضلی است که از جانب خدا به او رسیده است و از جهت استحقاق ذاتی او نیست.

3- حقوق منعم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 37 - 10

10 - ولیّ نعمت کسی شدن ، حق امر و نهی کردن به آن شخص را ایجاد می کند .

و إذ تقول للذی . .. و أنعمت علیه أمسک علیک زوجک و اتّق اللّه

4- زمینه ذکر منعم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 83 - 5

5- برخورداری از نعمت ها ، مقتضی توجه انسان به نعمت آفرین و شکر و سپاس اوست نه روی برتافتن از او .

و إذا أنعمنا علی الإنسن أعرض و نئا بجانبه

توصیف حالات انسان به هنگام برخورداری از نعمتهای الهی، دارای لحنی آمیخته به نکوهش است چنین بیانی صرفاً برای گزارش نیست و بلکه ترغیب انسانها به ادای حق منعم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 13 - 1،2

1 - بهرهوری انسان از موهبت های طبیعی ( کشتی و حیوانات ) ، زمینه ساز توجه وی به نعمت دهنده بودن خداوند

جعل لکم من الفلک و الأنعم . .. لتستوا علی ظهوره ثمّ تذکروا نعمة ربّکم إذا استوی

2 - توجه به آفریننده نعمت ها ، به دنبال بهرهوری از آن ، امری طبیعی و فطری است .

لتستوا علی ظهوره ثمّ تذکروا نعمة ربّکم إذا استویتم علیه

5- شکر منعم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 15 - 19

19- سپاس گزاری در برابر نعمت دهنده حقیقی ، لازمه کمال عقل و اندیشه

حتّی إذا بلغ أشدّه . .. قال ربّ أوزعنی أن أشکر نعمتک

از این که خداوند اولین بازتاب وصول انسان به مرحله کمال عقلی (40 سالگی) را گرایش انسان به شکر منعم حقیقی دانسته است، مطلب یاد شده به دست می آید.

6- عدم تعقل در منعم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 12 - 13

13- بهره گیری از نعمت های دنیوی و نیندیشیدن به آفریننده آن ، شیوه ای حیوانی است . *

و الذین کفروا یتمتّعون و یأکلون کما تأکل الأنعم

برداشت بالا بدان احتمال است که تشبیه کافر به حیوان، از آن جهت باشد که حیوان هنگام بهره گیری از موهبت های طبیعی، به پدیدآورنده آن نمی اندیشد.

5- منفعت

1- آثار منفعت طلبی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 44 - 39

39 - سودجویی و طمعورزی ، از عوامل نادیده گرفتن احکام الهی و حکم نکردن بر اساس آن

یحکم بها . .. و لاتشتروا بایتی ثمناً قلیلا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 76 - 9

9 - دفع زیان و جلب منفعت ، انگیزه ای برای پرستش

اتعبدون من دون اللّه ما لایملک لکم ضراً و لانفعاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 106 - 26

26 - دستیابی به منافع مادی و یا نفع رسانی به خویشاوندان ، نمی تواند مجوز پایمال سازی حقوق دیگران باشد .

لانشتری به ثمناً و لو کان ذا قربی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 91 - 2

2- منفعت پرستی ، حرام خواری ، تعصب و قوم گرایی عامل های بازدارنده مردم مدین از اندیشه کردن در تعالیم شعیب ( ع ) و فهمیدن آنها

قالوا یشعیب ما نفقه کثیرًا مما تقول

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 49 - 3،4

3 - اندیشه سودجویانه ، مانع از پذیرش حق است .

و إذا دعوا إلی اللّه و رسوله لیحکم بینهم إذا فریق منهم معرضون . و إن یکن لهم الح

4 - اندیشه سودجویانه ، از نشانه های نفاق و اوصاف منافقان

و إذا دعوا إلی اللّه و رسوله لیحکم بینهم إذا فریق منهم معرضون . و إن یکن لهم الح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 27 - 3

3 - نقد طلبی و نداشتن دوراندیشی ، ریشه دلبستگی به دنیا و بی اعتنایی به حیات اخروی

إنّ هؤلاء یحبّون العاجلة و یذرون وراءهم یومًا ثقیلاً

به کارگیری واژه «عاجلة» ( از ماده «عجله») جای «الدنیا»، می رساند که نقد بودن متاع دنیا و امکان دستیابی سریع تر به آن، نقش عمده ای در دلبسته شدن انسان به دنیا دارد.

2- آثار منفعت طلبی انسان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 11 - 6

6 - بهره جستن از خصلت نفع طلبی انسان ها ، از روش های قرآن برای تشویق آنان به کار های خیر و انفاق در راه خداوند

من ذا الذی یقرض اللّه . .. فیضعفه له

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - تغابن - 64 - 17 - 6

6 - بهره جستن از خصلت نفع طلبی و خیرجویی انسان ها ، از روش های قرآن برای تشویق آنان به انفاق و انجام کار های خیر

وأنفقوا خیرًا لأنفسکم . .. إن تقرضوا اللّه قرضًا حسنًا یضعفه لکم

3- آثار منفعت طلبی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 49 - 2

2 - اندیشه سودجویانه منافقان ، مانع از مراجعه آنان به پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای داوری به حق میان آنان بود .

و إذا دعوا إلی اللّه و رسوله لیحکم بینهم إذا فریق منهم معرضون . و إن یکن لهم الح

از این که منافقان داوری پیامبر(صلی الله علیه و آله) را قبول نمی کردند و تنها در صورتی به آن تن می دادند که این داوری به نفع آنان بود، می توان به دست آورد که عدم پذیرش آنان در آغاز و قبول آنان به وقت سودمند دانستن آن برای خویش، ناشی از اندیشه سودجویانه آنان بود.

4- امیدواری به منفعت رسانی موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 9 - 11

11 - همسر فرعون ، خواستار نگه داری موسی ( ع ) با امید به منتفع شدن از خدمات وی ، یا برگزیدن او به فرزندی خویش

عسی أن ینفعنا أو نتّخذه ولدًا

5- پندار منفعت رسانی به خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 132 - 16،17

16 - خداوند ، در تکلیف بندگان به نماز ، برای خود سودی در نظر نداشته و به فکر تأمین رزق و آذوقه برای خود نبوده است .

وأمر أهلک بالصلوة . .. لانس-َلک رزقًا

مفاد جمله «لانسئلک رزقاً» ممکن است این باشد که ما با فرمان نماز، نمی خواهیم از تو رزقی را طلب کنیم و نیاز خود را بر آورده سازیم.

17 - توجه به نیاز همه بندگان به خداوند در تأمین معاش ، از میان برنده پندار بهره بردن خداوند از عبادت بندگان است .

لانس-َلک رزقًا نحن نرزقک

در برداشت یاد شده جمله «نحن نرزقک» به منزله تعلیل برای جمله قبل است; یعنی، چون رزق تو به دست ما تأمین می شود، پس روشن است که ما در فرمان نماز، درپی کسب روزی از جانب تو نیستیم.

6- تشخیص منفعت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 188 - 4،5

4 - انسان ها ، حتی پیامبران ، ناتوان از شناسایی سود و زیان خویش هستند .

قل لاأملک لنفسی نفعا و لا ضرا

با توجه به آیه قبل - که آگاهی پیامبر(صلی الله علیه و آله) را از زمان قیامت نفی می کرد - و نیز جمله بعد - که درباره آگاهی نداشتن پیامبر(صلی الله علیه و آله) از غیب است - می توان گفت جمله «لاأملک . .. » ناظر به تمکن علمی به نفع و ضرر نیز می باشد. بنابراین «لاأملک» اشاره به این معنا نیز دارد که انسان ناتوان از شناسایی منافع و مضار خویش است.

5 - آدمی تنها به خواست خداوند به سود و زیان خویش آگاه می شود .

قل لاأملک لنفسی نفعا و لا ضرا إلا ما شاء اللّه

7- توقع منفعت از منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 4 - 7

7 - انتظار سود و فایده ، از جانب منافقان برای دین و مردم ، بی مورد است .

کأنّهم خشب مسنّدة

«خشب مسنّدة» به چوب هایی گفته می شود که در کناری گذاشته شده و به کار صاحب آن نمی آید; یعنی، نه به درد

سقف می خورد، نه به درد دیوار و نه. .. .

8- جلب منفعت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 188 - 1،2

1 - انسان ها ، حتی پیامبران ، بجز در سایه مشیت خدا ، نه بر جلب منفعت توانایی دارند و نه بر دفع ضرر

قل لاأملک لنفسی نفعا و لا ضرا إلا ما شاء اللّه

«ملک» به معنای توانایی و تمکن داشتن است. کلمه «لنفسی» می تواند قرینه بر این باشد که مراد از توانایی بر منفعت، توان جلب منفعت، و مقصود از تمکن بر ضرر، توانایی بر دفع ضرر است.

2 - انسان ها در صورت مشیت الهی ، توانا بر جلب منفعت و یا دفع ضرر از خویش خواهند شد .

قل لاأملک لنفسی نفعا و لا ضرا إلا ما شاء اللّه

برداشت فوق بر این اساس است که مراد از «ما» موصوله در «إلا ما شاء اللّه» تمکن بر نفع و ضرر باشد. بر این مبنا استثنا، استثنای متصل است و معنای آیه چنین می شود: من توانایی بر نفع و ضرر خویش ندارم، مگر خداوند به من توانایی بخشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 106 - 3

3 - جلب منفعت و دفع ضرر ، از انگیزه های عبادت و پرستش است .

و لاتدع من دون اللّه ما لاینفعک و لایضرک

9- شرایط جلب منفعت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 188 - 3

3 - تنها سود و زیانی که مشیت الهی بر انجام آن باشد ، تحقق می یابد .

قل لاأملک لنفسی نفعا و لا ضرا إلا ما شاء اللّه

برداشت فوق بر این اساس است که مراد از «ما» در «إلا ما شاء اللّه» نفع و ضرر باشد، نه تمکن بر آن. بر این مبنا آیه چنین معنا می شود من تمکنی بر نفع و ضرر خویش ندارم، ولی نفع و ضرری که خداوند بخواهد به من خواهد رسید.

10- معبودان باطل و جلب منفعت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 3 - 4

4 - معبود های مشرکان ، ناتوان از جلب هرگونه سود و نفعی برای خویش و دفع ضرر و زیان از خود

ءالهة. .. لایملکون لأنفسهم ضرًّا و لانفعًا

11- معبودان باطل و منفعت رسانی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 38 - 6،9

6 - ناتوانی معبود های ادعایی مشرکان ، از رساندن سود به انسان ها و یا دفع گزند از آنان و نیز مقهور بودنشان در برابر اراده و قدرت خداوند ، با اندک تأمل و دقت نظر روشن می شود .

قل أفرءیتم ما تدعون من دون اللّه إن أرادنی اللّه . .. برحمة هل هنّ ممسکت رحمته

طرح مسأله ناتوانی معبودها در قالب استفهام و سؤال، می تواند گویای حقیقت یاد شده باشد.

9 - مشرکان ، معتقد به حاجت دادن معبودهایشان و رساندن سود به انسان ها و برطرف کردن گزند از آنان

أفرءیتم ما تدعون من دون اللّه إن أرادنی اللّه بضرّ . .. برحمة هل هنّ ممسکت رحمت

مقصود از «دعاء» در «ماتدعون»، حاجت بردن و استعانت جستن است.

12- منشأ منفعت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 71 - 5

5 - خداوند یگانه، توانا بر رساندن نفع و ضرر به آدمیان، شایسته پرستش است.

قل أندعوا من دون الله ما لا ینفعنا و لا یضرنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 18 - 6

6 - سود و زیان آدمیان ، تنها در دست خداوند است .

و یعبدون من دون اللّه ما لا یضرهم و لا ینفعهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 106 - 2،4

2 - هیچ معبودی به جز خداوند ، قادر بر رساندن سود و زیان به آدمیان نیست .

و لاتدع من دون اللّه ما لاینفعک و لایضرک

4 - سود و زیان آدمیان ، تنها به دست خداوند است .

و لاتدع من دون اللّه ما لاینفعک و لایضرک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 11 - 10

10 - تحقّق حتمی اراده الهی ، در صورت تعلّق اراده او به سود و زیان آدمی

قل فمن یملک لکم من اللّه شیئًا إن أراد بکم ضرًّا أو أراد بکم نفعًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 21 - 3،4

3 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مالک نفع و ضرر و سود و زیان مردمان نیست .

قل إنّی لا أملک لکم ضرًّا و لا رشدًا

4 - سود و زیان و هدایت شدن و یا گمراه گشتن انسان ها ، تنها به دست خداوند است .

قل انّی لا أملک لکم ضرًّا و لا رشدًا

آیه بعد - که در آن از ناتوانی پیامبر(صلی الله علیه و آله) در برابر خداوند مطرح شده است - قرینه است بر این که اعلام مالک نبودن پیامبر(صلی الله علیه و آله) نسبت به سود و زیان و هدایت شدن و گمراه گشتن انسان ها، بیانگر انحصار این مالکیت برای خداوند است.

13- منفعت انفاق

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - تغابن - 64 - 16 - 9

9 - انفاق کردن مال ، به نفع خود انسان است .

و أنفقوا خیرًا لأنفسکم

14- منفعت ایمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 7 - 7

7 - نفع و ضرر « ایمان و کفر » و « شکر و ناسپاسی » ، دامنگیر خود انسان ها است ; نه خداوند .

إن تکفروا فإنّ اللّه غنیّ عنکم . .. و إن تشکروا یرضه لکم

15- منفعت به خود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 92 - 6

6 - بازتاب و منافع هدایت پذیری انسان ، تنها متوجه خود او است .

فمن اهتدی فإنّما یهتدی لنفسه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 50 - 9

9 - فایده هدایت شدن ، به خود هدایت شده بازمی گردد .

إن ضللت فإنّما أضلّ علی نفسی و إن اهتدیت فبما یوحی إلیّ ربّی

به قرینه مقابله، (إن ضللت فإنّما أضلّ. ..) از ذکر «فلها» در «إن اهتدیت» چشم پوشی شده و به منشأ هدایت پرداخته شده است. این مسأله دلالت می کند که هدایت فایده دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 41 - 9

9 - منفعت و بهره هدایت ، تنها متوجه خود هدایت یافتگان است .

فمن اهتدی فلنفسه

16- منفعت رسانی بت ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 73 - 1

1 - یادآوری ابراهیم ( ع ) به قوم خویش ، مبنی بر ناتوانی بت ها در رساندن سود یا زیان به انسان ها

أو ینفعونکم أو یضرّون

17- منفعت رسانی خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 38 - 7

7 - قدرت گسترده و اراده مطلق خداوند ، در رساندن سود و زیان و رحمت و نعمت به انسان ها

قل أفرءیتم . .. إن أرادنی اللّه بضرّ هل هنّ کشفت ضرّه أو أرادنی برحمة هل هنّ م

18- منفعت رسانی در ولیّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 16 - 11

11- تنها کسی شایسته ولایت و سرپرستی است که بر نفع رسانی و دفع ضرر توانا باشد .

لایملکون لأنفسهم نفعًا و لا ضرًّا

19- منفعت رسانی معبود راستین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 89 - 4

4 - قدرت بر پاسخ گویی و اجابت خواسته ها و توان نفع و ضرر رسانی ، از جمله ویژگی های لازم برای معبود حقیقی است .

أفلایرون ألاّیرجع إلیهم قولاً و لایملک لهم ضرًّا و لانفعًا

«برگرداندن قول»، مفهومی است که شامل اجابت دعا نیز می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 73 - 3

3 - لازمه معبود راستین ، در دست داشتن عوامل و اسباب سود و زیان انسان

أو ینفعونکم أو یضرّون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 38 - 11

11 - موجود ناتوان از رساندن سود به انسان ها و برطرف کردن گزند از وی ، شایسته پرستش نیست .

قل أفرءیتم ما تدعون من دون اللّه . .. هل هنّ کشفت ضرّه ... برحمة هل هنّ ممسکت

20- منفعت رسانی معبودان باطل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 42 - 1

1 - در روز قیامت معبود های مشرکان ، نمی توانند هیچ سود و زیانی را برای کسی عهده دار شوند .

فالیوم لایملک بعضکم لبعض نفعًا و لا ضرًّا

21- منفعت شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 7 - 7

7 - نفع و ضرر « ایمان و کفر » و « شکر و ناسپاسی » ، دامنگیر خود انسان ها است ; نه خداوند .

إن تکفروا فإنّ اللّه غنیّ عنکم . .. و إن تشکروا یرضه لکم

22- منفعت طلبی اشراف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 36 - 3

3 - تلاش اشراف برای سوق دادن افکار عمومی ، در جهت منافع و باور های خویش

هیهات هیهات لما توعدون

23- منفعت طلبی انسان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 271 - 6

6 - بهره گیری قرآن از نفع طلبی انسان ، برای عملِ به نیکیها

و ان تخفوها و تؤتوها الفقراء فهو خیر لکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 272 - 18

18 - بهره گیری قرآن از خصلت نفع طلبی انسان ها ، در تشویق آنان به اعمال نیک

و ما تنفقوا من خیر فلانفسکم . .. و ما تنفقوا من خیر یوفّ الیکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 94 - 19

19 - تکیه بر سرشت سودجوی انسان و جهت دادن به آن ، از روش های قرآن برای تربیت

تبتغون عرض الحیوة الدّنیا فعند اللّه مغانم کثیرة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 134 - 4

4 - استفاده از غریزه سودخواهی و پاداش طلبی انسان ها برای نیل آنان به سعادت ، از روش های تربیتی قرآن

من کان یرید ثواب الدنیا فعند اللّه ثواب الدنیا و الأخرة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 165 - 4

4 - توجه انبیا به منفعت خواهی و خطرگریزی انسان در انتخاب روش هدایت

رسلا مبشرین و منذرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 71 - 6،8

6 - بهره گیری قرآن از حس منفعت خواهی انسان و گریز از ضرر برای تبلیغ توحید و معارف الهی

قل أندعوا من دون الله ما لا ینفعنا و لا یضرنا

8 - استفاده مثبت و سازنده از غریزه جلب منفعت، روشی در تبلیغ دین

قل أندعوا من دون الله ما لا ینفعنا و لا یضرنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 21 - 4

4 - سوء استفاده شیطان از خصیصه کمال طلبی و منفعت جویی انسان برای گمراه سازی ایشان

و قاسمهما إنی لکما لمن النصحین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 6 - 2

2 - انسان ها ، موجوداتی اند که در پی کسب منافع و سود برای خودشان اند .

و من جهد فإنّما یجهد لنفسه

ذکر بازگشت دستاورد تلاش هرکس به خود او، نشان دهنده این حقیقت است که انسان ها، دارای چنین روحیه ای هستند و خداوند، به منظور تحریک و تشویق آنها، از آن روحیه، استفاده کرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 49 - 1

1 - انسان ، موجودی خستگی ناپذیر در طلب خیر و منافع خویش

لایسئم الإنسن من دعاء الخیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 18 - 8

8 - بهره جستن از خصلت نفع طلبی انسان ها ، از روش های قرآن برای تشویق آنان به کار های خیر و انفاق در راه خداوند

و أقرضوا اللّه . .. یضعف لهم و لهم أجر کریم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 20 - 38

38 - بهره جستن از خصلت نفع طلبی انسان ها ، از روش های قرآن برای تشویق آنان به انفاق در راه خدا و انجام دادن کار های خیر

و ءاتوا الزکوة . .. و ما تقدّموا لأنفسکم من خیر تجدوه عند اللّه هو خیرًا و أعظم

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که خداوند، با یادآوری پاداش بزرگ و فراوان، ایجاد انگیزه نموده و از خصلت نفع طلبی انسان ها بهره جسته است.

24- منفعت طلبی اهل مدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 91 - 2

2- منفعت پرستی ، حرام خواری ، تعصب و قوم گرایی عامل های بازدارنده مردم مدین از اندیشه کردن در تعالیم شعیب ( ع ) و فهمیدن آنها

قالوا یشعیب ما نفقه کثیرًا مما تقول

25- منفعت طلبی جادوگران فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 41 - 4

4 - ساحران عصر فرعون ، قشری سودجو و دنیاگرا

أئنّ لنا لأجرًا إن کنّا نحن الغلبین

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که ساحران یا موسی(ع) را حق می دانستند و یا باطل; در هر دو صورت درخواست مزد و پاداش در برابر احیای حق و یا نابودی آن، بیانگر سودجویی و دنیامداری است.

26- منفعت طلبی در تبلیغ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 93 - 9

9 - مبلغان دین باید خیرخواه مردم و نصایح خویش را به منافع شخصی آمیخته نسازند .

و نصحت لکم

27- منفعت طلبی دنیاطلبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 42 - 12

12- توجه دنیاگرایان به خدا ، برای منافع و مطامع مادّی آنان است . *

و أُحیط بثمره . .. و هی خاویة علی عروشها و یقول یلیتنی لم أُشرک بربّی أحدًا

احتمال دارد که تأسّف مرد مغرور سرمایه از دست داده، بر شرک خویش، نه از آن رو باشد که به قبح ذاتی شرک پی برده، بلکه از آن رو باشد که چرا شرک ورزیده تا منافع اش تهدید و سرمایه اش نابود شد.

28- منفعت طلبی فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 9 - 10

10 - تلاش آسیه در برانگیختن خوی منفعت طلبی و غریزه فرزندخواهی فرعون

عسی أن ینفعنا أو نتّخذه ولدًا

29- منفعت طلبی مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 55 - 5

5 - مشرکان به امید جلب منفعت و دفع ضرر از خویش ، به بت پرستی روی آورده بودند .

و یعبدون من دون اللّه ما لاینفعهم و لایضرّهم

یادآوری بی تأثیر بودن معبودها از سودرسانی و دفع ضرر از پرستندگانشان، می تواند گویای این حقیقت باشد که مشرکان، به همین انگیزه به بت پرستی و شرک روی آورده بودند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - نجم - 53 - 23 - 9

9 - مشرکان ، مردمی خودبین ، هواپرست و منفعت طلب

ألکم الذّکر و له الأُنثی . .. إن یتّبعون إلاّ الظنّ و ما تهوی الأنفس

با توجه بدین نکته که حتی شرک مشرکان، برخاسته از هواپرستی و منفعت خواهی آنان است، مطلب بالا استفاده می شود. گفتنی است که در آیه «ألکم الذّکر...»، نمودی از این خودبینی ارائه شده است.

30- منفعت طلبی مشرکان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 9 - 6

6 - شرک پیشگان صدر اسلام ، به خاطر تأمین و حفظ منافعِ مادی خود ، مردم را از گرویدن به اسلام و سلوک راه خدا باز می داشتند .

اشتروا بأیت اللّه ثمناً قلیلا فصدوا عن سبیله

آیه فوق - به قرینه آیات قبل درباره مشرکان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 18 - 3

3 - جلب سود و دفع زیان ، انگیزه شرک پیشگان عصر بعثت در پرستش خدایان پنداری خود

و یعبدون من دون اللّه ما لا یضرهم و لا ینفعهم

31- منفعت طلبی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 90 - 3

3- مشرکان مکه ، با درخواست معجزه ، درصدد بهانه جویی و دستیابی به منافع خویش بودند نه کشف حقانیت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و لقد صرّفنا للناس فی هذا القرءان من کلّ مثل فأبی أکثر الناس إلاّ کفورًا . و قا

از اینکه مشرکان برای شناخت حقانیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) راههای گوناگون موجود را رها کرده و ایمان خود را منحصر به برآوردن پیشنهادهای محدودی، کردند که بیشتر منافع مادی اشان را تأمین می کرد، مطلب فوق قابل استفاده است.

32- منفعت طلبی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 17 - 2

2 - منافقان در سایه اظهار ایمان ، در تلاش برای منفعت جویی و رهایی یافتن از مشکلات اجتماعی هستند .

مثلهم کمثل الذی استوقد ناراً . .. ذهب اللّه بنورهم

از اینکه منافقان به کسی که در تاریکی آتش ناپایداری می افروزد تشبیه شده اند این معنا به دست می آید که: کافر در جامعه ایمانی با مشکلات اجتماعی روبروست و خود را ناچار می بیند که تظاهر به ایمان کند تا از مشکلات برهد; ولی دیری نمی پاید که خداوند او را رسوا می کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 141 - 3،4

3 - رسیدن به دنیا و تأمین منافع شخصی ، تعیین کننده خط مشی منافقان در برقراری روابط دوستی و اجتماعی است .

الذین یتربّصون بکم . .. ألم نستحوذ علیکم

4 - شرکت منافقان در جنگ ، تنها برای تأمین منافع شخصی و سهیم شدن در غنایم جنگی است .

الذین یتربّصون بکم فإن کان لکم فتح من اللّه . .. و نمنعکم من المؤمنین

ظاهراً مراد از جمله «الم نکن معکم» شرکت در جهاد و همراهی مسلمانان در جنگ است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 49 - 6

6 - منافقان ، تنها در چارچوب منافع خویش به دین روی می آورند و در برابر فرمان های خدا و رسول او ، مطیع و منقاد می شوند .

و إذا دعوا إلی اللّه و رسوله لیحکم بینهم إذا فریق منهم معرضون 0 و إن یکن لهم الح

33- منفعت طلبی منافقان صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 49 - 1

1 - منافقان صدراسلام ، تنها در صورتی که داوری پیامبر (صلی الله علیه و آله) به نفع آنان بود ، به آن تن می دادند .

و إن یکن لهم الحقّ یأتوا إلیه مذعنین

«اذعان» به معنای «انقیاد» و «مذعنین» به معنای «منقادین» (فرمان برداران و اطاعت کنندگان) است.

34- منفعت عمل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 55 - 8

8 - سود و زیان عمل هر کس ، تنها به خود وی بازمی گردد .

لنا أعملنا و لکم أعملکم

35- منفعت هدایت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 108 - 6

6 - منفعت و بهره هدایت ، تنها متوجه خود هدایت یافتگان است .

فمن اهتدی فإنما یهتدی لنفسه

منفعت طلبی

36- آثار منفعت طلبی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 44 - 39

39 - سودجویی و طمعورزی ، از عوامل نادیده گرفتن احکام الهی و حکم نکردن بر اساس آن

یحکم بها . .. و لاتشتروا بایتی ثمناً قلیلا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 76 - 9

9 - دفع زیان و جلب منفعت ، انگیزه ای برای پرستش

اتعبدون من دون اللّه ما لایملک لکم ضراً و لانفعاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 106 - 26

26 - دستیابی به منافع مادی و یا نفع رسانی به خویشاوندان ، نمی تواند مجوز پایمال سازی حقوق دیگران باشد .

لانشتری به ثمناً و لو کان ذا قربی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 91 - 2

2- منفعت پرستی ، حرام خواری ، تعصب و قوم گرایی عامل های بازدارنده مردم مدین از اندیشه کردن در تعالیم شعیب ( ع ) و فهمیدن آنها

قالوا یشعیب ما نفقه کثیرًا مما تقول

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 49 - 3،4

3 - اندیشه سودجویانه ، مانع از پذیرش حق است .

و إذا دعوا إلی اللّه و رسوله لیحکم بینهم إذا فریق منهم معرضون . و إن یکن لهم الح

4 - اندیشه سودجویانه ، از نشانه های نفاق و اوصاف منافقان

و إذا دعوا إلی اللّه و رسوله لیحکم بینهم إذا فریق منهم معرضون . و إن یکن لهم الح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 27 - 3

3 - نقد طلبی و نداشتن دوراندیشی ، ریشه دلبستگی به دنیا و بی اعتنایی به حیات اخروی

إنّ هؤلاء یحبّون العاجلة و یذرون وراءهم یومًا ثقیلاً

به کارگیری واژه «عاجلة» ( از ماده «عجله») جای «الدنیا»، می رساند که نقد بودن متاع دنیا و امکان دستیابی سریع تر به آن، نقش عمده ای در دلبسته شدن انسان به دنیا دارد.

37- آثار منفعت طلبی انسان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 11 - 6

6 - بهره جستن از خصلت نفع طلبی انسان ها ، از روش های قرآن برای تشویق آنان به کار های خیر و انفاق در راه خداوند

من ذا الذی یقرض اللّه . .. فیضعفه له

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - تغابن - 64 - 17 - 6

6 - بهره جستن از خصلت نفع طلبی و خیرجویی انسان ها ، از روش های قرآن برای تشویق آنان به انفاق و انجام کار های خیر

وأنفقوا خیرًا لأنفسکم . .. إن تقرضوا اللّه قرضًا حسنًا یضعفه لکم

38- آثار منفعت طلبی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 49 - 2

2 - اندیشه سودجویانه منافقان ، مانع از مراجعه آنان به پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای داوری به حق میان آنان بود .

و إذا دعوا إلی اللّه و رسوله لیحکم بینهم إذا فریق منهم معرضون . و إن یکن لهم الح

از این که منافقان داوری پیامبر(صلی الله علیه و آله) را قبول نمی کردند و تنها در صورتی به آن تن می دادند که این داوری به نفع آنان بود، می توان به دست آورد که عدم پذیرش آنان در آغاز و قبول آنان به وقت سودمند دانستن آن برای خویش، ناشی از اندیشه

سودجویانه آنان بود.

39- منفعت طلبی اشراف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 36 - 3

3 - تلاش اشراف برای سوق دادن افکار عمومی ، در جهت منافع و باور های خویش

هیهات هیهات لما توعدون

40- منفعت طلبی انسان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 271 - 6

6 - بهره گیری قرآن از نفع طلبی انسان ، برای عملِ به نیکیها

و ان تخفوها و تؤتوها الفقراء فهو خیر لکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 272 - 18

18 - بهره گیری قرآن از خصلت نفع طلبی انسان ها ، در تشویق آنان به اعمال نیک

و ما تنفقوا من خیر فلانفسکم . .. و ما تنفقوا من خیر یوفّ الیکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 94 - 19

19 - تکیه بر سرشت سودجوی انسان و جهت دادن به آن ، از روش های قرآن برای تربیت

تبتغون عرض الحیوة الدّنیا فعند اللّه مغانم کثیرة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 134 - 4

4 - استفاده از غریزه سودخواهی و پاداش طلبی انسان ها برای نیل آنان به سعادت ، از روش های تربیتی قرآن

من کان یرید ثواب الدنیا فعند اللّه ثواب الدنیا و الأخرة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 165 - 4

4 - توجه انبیا به منفعت خواهی و خطرگریزی انسان در انتخاب روش هدایت

رسلا مبشرین و منذرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 71 - 6،8

6 - بهره گیری قرآن از حس منفعت خواهی انسان و گریز از ضرر برای تبلیغ توحید و معارف الهی

قل أندعوا من دون الله ما لا ینفعنا و لا یضرنا

8 - استفاده مثبت و سازنده از غریزه جلب منفعت، روشی در تبلیغ دین

قل أندعوا من دون الله ما لا ینفعنا و لا یضرنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 21 - 4

4 - سوء استفاده شیطان از خصیصه کمال طلبی و منفعت جویی انسان برای گمراه سازی ایشان

و قاسمهما إنی لکما لمن النصحین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 6 - 2

2 - انسان ها ، موجوداتی اند که در پی کسب منافع و سود برای خودشان اند .

و من جهد فإنّما یجهد لنفسه

ذکر بازگشت دستاورد تلاش هرکس به خود او، نشان دهنده این حقیقت است که انسان ها، دارای چنین روحیه ای هستند و خداوند، به منظور تحریک و تشویق آنها، از آن روحیه، استفاده کرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 49 - 1

1 - انسان ، موجودی خستگی ناپذیر در طلب خیر و منافع خویش

لایسئم الإنسن من دعاء الخیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 18 - 8

8 - بهره جستن از خصلت نفع طلبی انسان ها ، از روش های قرآن برای تشویق آنان به کار های خیر و انفاق در راه خداوند

و أقرضوا اللّه . .. یضعف لهم و لهم أجر کریم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 20 - 38

38 - بهره جستن از خصلت نفع طلبی انسان ها ، از روش های قرآن برای تشویق آنان به انفاق در راه خدا و انجام دادن کار های خیر

و ءاتوا الزکوة . .. و ما تقدّموا لأنفسکم من خیر تجدوه عند اللّه هو خیرًا و أعظم

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که خداوند، با یادآوری پاداش بزرگ و فراوان، ایجاد انگیزه نموده و از خصلت نفع طلبی انسان ها بهره جسته است.

41- منفعت طلبی اهل مدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 91 - 2

2- منفعت پرستی ، حرام خواری ، تعصب و قوم گرایی عامل های بازدارنده مردم مدین از اندیشه کردن در تعالیم شعیب ( ع ) و فهمیدن آنها

قالوا یشعیب ما نفقه کثیرًا مما تقول

42- منفعت طلبی جادوگران فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 41 - 4

4 - ساحران عصر فرعون ، قشری سودجو و دنیاگرا

أئنّ لنا لأجرًا إن کنّا نحن الغلبین

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که ساحران یا موسی(ع) را حق می دانستند و یا باطل; در هر دو صورت درخواست مزد و پاداش در برابر احیای حق و یا نابودی آن، بیانگر سودجویی و دنیامداری است.

43- منفعت طلبی در تبلیغ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 93 - 9

9 - مبلغان دین باید خیرخواه مردم و نصایح خویش را به منافع شخصی آمیخته نسازند .

و نصحت لکم

44- منفعت طلبی دنیاطلبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 42 - 12

12- توجه دنیاگرایان به خدا ، برای منافع و مطامع مادّی آنان است . *

و أُحیط بثمره . .. و هی خاویة علی عروشها و یقول یلیتنی لم أُشرک بربّی أحدًا

احتمال دارد که تأسّف مرد مغرور سرمایه از دست داده، بر شرک خویش، نه از آن رو باشد که به قبح ذاتی شرک پی برده، بلکه از آن رو باشد که چرا شرک ورزیده تا منافع اش تهدید و سرمایه اش نابود شد.

45- منفعت طلبی فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 9 - 10

10 - تلاش آسیه در برانگیختن خوی منفعت طلبی و غریزه فرزندخواهی فرعون

عسی أن ینفعنا أو نتّخذه ولدًا

46- منفعت طلبی مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 55 - 5

5 - مشرکان به امید جلب منفعت و دفع ضرر از خویش ، به بت پرستی روی آورده بودند .

و یعبدون من دون اللّه ما لاینفعهم و لایضرّهم

یادآوری بی تأثیر بودن معبودها از سودرسانی و دفع ضرر از پرستندگانشان، می تواند گویای این حقیقت باشد که مشرکان، به همین انگیزه به بت پرستی و شرک روی آورده بودند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - نجم - 53 - 23 - 9

9 - مشرکان ، مردمی خودبین ، هواپرست و منفعت طلب

ألکم الذّکر و له الأُنثی . .. إن یتّبعون إلاّ الظنّ و ما تهوی الأنفس

با توجه بدین نکته که حتی شرک مشرکان، برخاسته از هواپرستی و منفعت خواهی آنان است، مطلب بالا استفاده می شود. گفتنی است که در آیه «ألکم الذّکر...»، نمودی از این خودبینی ارائه شده است.

47- منفعت طلبی مشرکان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 9 - 6

6 - شرک پیشگان صدر اسلام ، به خاطر تأمین و حفظ منافعِ مادی خود ، مردم را از گرویدن به اسلام و سلوک راه خدا باز می داشتند .

اشتروا بأیت اللّه ثمناً قلیلا فصدوا عن سبیله

آیه فوق - به قرینه آیات قبل درباره مشرکان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 18 - 3

3 - جلب سود و دفع زیان ، انگیزه شرک پیشگان عصر بعثت در پرستش خدایان پنداری خود

و یعبدون من دون اللّه ما لا یضرهم و لا ینفعهم

48- منفعت طلبی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 90 - 3

3- مشرکان مکه ، با درخواست معجزه ، درصدد بهانه جویی و دستیابی به منافع خویش بودند نه کشف حقانیت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و لقد صرّفنا للناس فی هذا القرءان من کلّ مثل فأبی أکثر الناس إلاّ کفورًا . و قا

از اینکه مشرکان برای شناخت حقانیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) راههای گوناگون موجود را رها کرده و ایمان خود را منحصر به برآوردن پیشنهادهای محدودی، کردند که بیشتر منافع مادی اشان را تأمین می کرد، مطلب فوق قابل استفاده است.

49- منفعت طلبی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 17 - 2

2 - منافقان در سایه اظهار ایمان ، در تلاش برای منفعت جویی و رهایی یافتن از مشکلات اجتماعی هستند .

مثلهم کمثل الذی استوقد ناراً . .. ذهب اللّه بنورهم

از اینکه منافقان به کسی که در تاریکی آتش ناپایداری می افروزد تشبیه شده اند این معنا به دست می آید که: کافر در جامعه ایمانی با مشکلات اجتماعی روبروست و خود را ناچار می بیند که تظاهر به ایمان کند تا از مشکلات برهد; ولی دیری نمی پاید که خداوند او را رسوا می کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 141 - 3،4

3 - رسیدن به دنیا و تأمین منافع شخصی ، تعیین کننده خط مشی منافقان در برقراری روابط دوستی و اجتماعی است .

الذین یتربّصون بکم . .. ألم نستحوذ علیکم

4 - شرکت منافقان در جنگ ، تنها برای تأمین منافع شخصی و سهیم شدن در غنایم جنگی است .

الذین یتربّصون بکم فإن کان لکم فتح من اللّه . .. و نمنعکم من المؤمنین

ظاهراً مراد از جمله «الم نکن معکم» شرکت در جهاد و همراهی مسلمانان در جنگ است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 49 - 6

6 - منافقان ، تنها در چارچوب منافع خویش به دین روی می آورند و در برابر فرمان های خدا و رسول او ، مطیع و منقاد می شوند .

و إذا دعوا إلی اللّه و رسوله لیحکم بینهم إذا فریق منهم معرضون 0 و إن یکن لهم الح

50- منفعت طلبی منافقان صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 49 - 1

1 - منافقان صدراسلام ، تنها در صورتی که داوری پیامبر (صلی الله علیه و آله) به نفع آنان بود ، به آن تن می دادند .

و إن یکن لهم الحقّ یأتوا إلیه مذعنین

«اذعان» به معنای «انقیاد» و «مذعنین» به معنای «منقادین» (فرمان برداران و اطاعت کنندگان) است.

6- منکر

1- آثار اجتماعی نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 41 - 4

4 - برخورداری جامعه اسلامی از حمایت و نصرت خدا ، در گرو اقامه نماز ، پرداخت زکات ، امر به معروف و نهی از منکر است .

الذین ان مکّنّ-هم فی الأرض . .. و نهوا عن المنکر

2- آثار امر به منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 67 - 16،22

16 - ترویج زشتی ها و فساد ( منکر ) و پیشگیری از تحقق نیکی ها و ارزش ها و نیز امتناع از انفاق ، نشانه های غفلت از خدا

یأمرون بالمنکر و ینهون عن المعروف و یقبضون أیدیهم نسوا اللّه

22 - ترویج زشتی ها ، پیشگیری از نیکی ها و امتناع از انفاق ، جرم و موجب عذاب حتمی

نعذب . .. مجرمین ... یأمرون بالمنکر و ینهون عن المعروف و یقبضون أیدیهم

آیه شریفه، بیانگر خصوصیات مجرمانی است که در آیه پیشین آمده است.

آثار ترک نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 79 - 5،6

5 - ترک نهی از منکر و بی اعتنایی به رواج فساد در جامعه موجب گرفتار شدن به لعنت خدا و پیامبران

لعن الذین کفروا . .. ذلک بما عصوا و کانوا یعتدون.کانوا لایتناهون

6 - ترک نهی از منکر عامل روی آوری جوامع به کفرپیشگی

لعن الذین کفروا . .. ذلک بماعصوا و کانوا یعتدون.کانوا لایتناهون

در آیه قبل تجاوز و تعدی موجب گرفتار شدن به کفر و لعنت الهی دانسته شد و آیه مورد بحث ترک نهی از منکر را مصداقی بارز برای تعدی و تجاوز شمرده بنابراین ترک نهی از منکر عامل گرایش مردمان به کفر و گرفتار شدن به لعنت الهی است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 80 - 10،15

10 - عصیان ، تجاوزگری و ترک نهی از منکر ، زمینه ساز پذیرش ولایت کافران و طرح دوستی با آنان *

ذلک بما عصوا و کانوا یعتدون . .. کانوا لایتناهون ... یتولون الذین کفروا

بدان احتمال که مضمون آیه مورد بحث یعنی پذیرش ولایت مشرکان، نتیجه اعمال ناپسندی باشد که در آیات قبل درباره بنی اسرائیل بیان شد.

15 - عصیان ، تجاوزگری و ترک نهی از منکر ، موجب سخط و غضب خداوند

ذلک بما عصوا و کانوا یعتدون . .. کانوا لایتناهون عن منکر ... سخط اللّه علیهم

«ماقدمت لهم انفسهم» می تواند اشاره به تمامی رفتارهای ناروایی باشد که در این آیه و آیات قبل بیان شد. قابل ذکر است که در این صورت «ان سخط اللّه» مضافی همانند موجبات در تقدیر دارد یعنی «موجبات سخط اللّه».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 82 - 10

10 - « عن أبی سعید الخدری قال : سئل رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) عن قول اللّه « إذا وقع القول علیهم أخرجنالهم دابّة من الأرض تکلّمهم » قال إذا ترکوا الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر وجب السخط علیهم ;

از ابی سعید خدری روایت شده که از رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) درباره سخن خدا «إذا وقع القول علیهم أخرجنا لهم دابّة من الأرض تکلّمهم» سؤال شد، فرمود: زمانی که امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنند، غضب خدا بر آنان محقق می گردد».

آثار نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 105 - 2

2 - دعوت به نیکی ها ، امر به معروف و نهی از منکر ، مانع بروز تفرقه و اختلاف در جامعه

و لتکن منکم امّة یدعون الی الخیر . .. و لا تکونوا کالذین تفرّقوا

جمله «لا تکونوا . .. »، احتمالا بیان نتیجه آیه قبل است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 106 - 3

3 - اعتصام به ریسمان الهی ، دعوت به نیکی ها ، امر به معروف و نهی از منکر ، موجب روسفیدی در قیامت

و اعتصموا بحبل اللّه . .. و لتکن منکم امّة یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ی

به مقتضای ارتباط با آیات قبل، سفیدرویی می تواند پاداش نیکیهای مذکور در آیات قبل باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 107 - 2،4

2 - اعتصام به حبل اللّه ، دعوت به نیکی ها و امر به معروف و نهی از منکر ، موجب استغراق در رحمت جاودانه الهی

و اعتصموا بحبل اللّه . .. و لتکن منکم امة یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف ...

به مقتضای ارتباط این آیه و آیات پیشین، روسفیدی می تواند نتیجه اعمال نیک یاد شده در آیات قبل باشد.

4 - تمسک کنندگان به ریسمان الهی و دعوت گران به خیر ، امرکنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکر ، روسفیدان در قیامت و مستغرق در رحمت جاودانه الهی

و اعتصموا بحبل اللّه . .. یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف ... اما الذین ابیضّت

مستفاد از ارتباط میان این آیه و آیات قبل.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 110 - 8

8 - ایمان مصلحان ( امرکنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکر ) به خداوند ، شرط اعتلای جامعه

کنتم خیر امة . .. و تؤمنون باللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 111 - 8

8 - تأثیر ایمان به خدا و امر به معروف و نهی از منکر ، در شکست ناپذیری مؤمنان در برابر هجوم دشمنان دین

کنتم خیر أمّة أخرجت للناس تأمرون بالمعروف . .. و إن یقتلوکم یولّوکم الادبار

وحدت خطاب در «کنتم خیر . .. » و «یقاتلوکم»، بیانگر برداشت فوق است. یعنی آن دسته شکست نمی خورند که امرکننده به معروف و ... باشند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 114 - 10

10 - صالح شدن انسان ها ، در گرو ایمان به خدا ، معاد ، امر به معروف و نهی از منکر ( اصلاح دیگران ) و شتاب در کار های نیک است .

یؤمنون باللّه . .. و اولئک من الصالحین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 120 - 9

9 - ناتوانی جبهه کفر در برابر جامعه ایمانی ، آنگاه که مؤمنان به دستور های الهی ( امر به معروف و نهی از منکر ) عمل کنند .

کنتم خیر امّة . .. لن یضرّوکم الّا اذًی و إن یقتلوکم یولّوکم الادبار ... ضربت عل

در برداشت فوق، تقوا به معنای عمل به دستورات الهی گرفته شده که خداوند در آیات پیش به برخی از آنها (امر به معروف، ایمان واقعی و . .. ) اشاره کرده است. یعنی آنگاه کید دشمنان بی اثر است که تقوا داشته باشند و به دستورات الهی عمل کنند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 165 - 12

12 - نهی از منکر مایه رهایی یافتن از عذاب های تعیین شده برای جوامع گنهکار است .

أنجینا الذین ینهون عن السوء و أخذنا الذین ظلموا بعذاب بئیس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 71 - 21

21 - امر به معروف ، نهی از منکر ، اقامه نماز ، پرداخت زکات و اطاعت از خدا و رسولش ، عامل جلب رحمت ویژه الهی

یأمرون بالمعروف . .. أولئک سیرحمهم اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 116 - 10

10- نهی از منکر و بازداری مردمان از فساد ، مایه نجات و رهایی از عذاب های الهی است .

إلاّ قلیلاً ممن أنجینا منهم

احکام نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 21 - 14

14 - خطر کشته شدن در راه عدالتخواهی ، مانع از جواز امر به معروف و مبارزه با منکر نیست .

و یقتلون الذین یأمرون بالقسط

زیرا لحن آیه، ستایش و مدح نسبت به کشته شدگانی است که امرکنندگان به معروف در مسیر عدالتخواهی هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 34 - 6

6- امر به معروف و نهی از منکر ، در صورتی که احتمال تأثیر در آن نباشد ، واجب نیست .

و لاینفعکم نصحی إن أردت أن أنصح لکم إن کان الله یرید أن یغویکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 116 - 7

7- وجوب نهی از منکر در ادیان پیشین

فلولا کان من القرون من قبلکم أُولُوا بقیة ینهون عن الفساد

ارزش نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 114 - 4

4 - ایمان به خدا و روز واپسین ، امر به معروف و نهی از منکر و شتاب ورزیدن به کار های نیک ، ملاک ارزش و شایستگی ( صالح بودن )

یؤمنون . .. یسارعون فی الخیرات و اولئک من الصالحین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 41 - 3

3 - اقامه نماز ، پرداخت زکات ، امر به معروف و نهی از منکر ، ارزش های محوری در جامعه اسلامی

من ینصره . .. الذین إن مکّنّ-هم فی الأرض ... و نهوا عن المنکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 17 - 12

12 - نماز و امر به معروف و نهی از منکر و صبر ، از زیربنایی ترین ارزش ها است .

إنّ ذلک من عزم الأُمور

بنابراین که «ذلک» اشاره به کلّ محتوای سخن لقمان در این آیه باشد، مشارالیه «ذلک»، جملات «أقم . .. و أمُر ... و انْهَ...» است و «عَزْم» مصدر و به معنای مفعولی، و «عزم الأُمور» اضافه صفت به موصوف است; یعنی، «الأُمور المعزوم». امر معزوم به هدف شایسته ای گویند که لازم است بر آن دست یافت.

اهمیت نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 207 - 15

15 - کشته شدگان در راه امر به معروف و نهی از منکر ، مصداق خریداران رضایت خداوند در برابر ایثار جان

و من الناس من یشری نفسه

امیرالمؤمنین (ع): ان المراد بالآیة الرجل الذی یقتل علی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر.

---

مجمع البیان، ج 2، ص 535 ; تفسیر صافی، ج 1، ص 241.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 21 - 14

14 - خطر کشته شدن در راه عدالتخواهی ، مانع از جواز امر به معروف و مبارزه با منکر نیست .

و یقتلون الذین یأمرون بالقسط

زیرا لحن آیه، ستایش و مدح نسبت به کشته شدگانی است که امرکنندگان به معروف در مسیر عدالتخواهی هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 104 - 1،11

1 - ضرورت وجود جمعی از اهل ایمان ، برای دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر

و لتکن منکم امّة . .. عن المنکر

بنابراینکه «من» در «منکم»، تبعیضیّه باشد.

11 - نقش بنیادین دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر ، در رستگاری جامعه

و لتکن منکم امّة . .. و اولئک هم المفلحون

بنابراینکه مشارالیه «اولئک» جامعه اسلامی باشد; یعنی تنها خودِ امرکنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکر رستگار

نیستند، بلکه افراد جامعه بخاطر وجود چنین افرادی بهره مند از رستگاری هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 114 - 3

3 - اهمیّت خاص امر به معروف و نهی از منکر

یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر

پس از ذکر ایمان به خدا و قیامت، عنوان کردن امر به معروف و نهی از منکر، بیانگر اهمیّت ویژه آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 63 - 6،9

6 - مسؤولیت ویژه عالمان دین ، در نهی از منکر و پیشگیری از انحرافات جامعه

لولا ینهیهم الربنیون و الاحبار عن قولهم الاثم و اکلهم السحت

بنابر اینکه نهی از منکر و بازداری دیگران از گناه مسؤولیت همگانی باشد، اعتراض خداوند به عالمان که نهی از منکر را ترک کردند، حکایت از مسؤولیت خاص آنان در انجام این وظیفه دارد.

9 - وظیفه نهی از منکر حتی در صورت گستردگی گناه در جامعه ، وظیفه ای ضروری و ثابت

و تری کثیراً منهم یسرعون فی الاثم . .. لولا ینهیهم الربنیون و الاحبار

سرزنش خداوند از عالمان یهود و نصارا به خاطر ترک نهی از منکر با وجود آلودگی افراد زیادی از اهل کتاب به گناه، دلالت می کند که آن تکلیف در چنین صورتی نیز برداشته نمی شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 79 - 1،3

1 - بی اعتنایی گروهی از بنی اسرائیل به وظیفه الهی نهی از منکر و بی تفاوتی آنان در برابر فساد جامعه خویش

کانوا لایتناهون عن منکر فعلوه

«لایتناهون» یعنی همدیگر را باز نمی داشتند و نهی نمی کردند.

3 - نهی از منکر وظیفه ای ضروری بر عهده همگان

کانوا لایتناهون عن منکر فعلوه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 69 - 7،8

7 - مسلمانان در همنشینی با کافران و مشرکان بی طرف باید با تذکر آنان را از مغلطه و استهزای در اسلام و قرآن بر حذر دارند. *

و ما علی الذین یتقون من حسابهم من شیء و لکن ذکری لعلهم یتقون

8 - حفظ قداست قرآن و اسلام و بازداشتن دیگران از یاوه سرایی و تخطئه و استهزای آن، وظیفه مسلمانان است.

و ما علی الذین یتقون . .. و لکن ذکری لعلهم یتقون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 80 - 4

4 - بازداشتن مردم از فحشا و لواط ، مهمترین و مقدمترین وظیفه لوط در رسالت های خویش

و لوطاً إذ قال لقومه أتأتون الفحشة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 157 - 14،18

14 - فرمان به کار های شایسته و برحذر داشتن از کار های ناروا ( امر به معروف و نهی از منکر ) از وظایف اساسی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و از اهداف رسالت او

یأمرهم بالمعروف و ینهیهم عن المنکر

18 - امر به معروف و نهی از منکر ، حلال دانستن پاکیزه ها و حرام شمردن ناپاکی ها ، از علامت های موجود در تورات و انجیل برای شناسایی پیامبر اسلام

الذی یجدونه . .. یأمرهم بالمعروف ... و یحل لهم الطیبت و یحرم علیهم الخبئث

جمله های «یأمرهم و . .. » حال برای ضمیر مفعولی در «یجدونه» است و لذا می رساند که مفاد این جمله ها به عنوان صفات پیامبر موعود در تورات و انجیل بیان شده است. بر این اساس می توان گفت که از اهداف بیان این ویژگیها در تورات و انجیل، راهنمایی اهل کتاب است به اموری که باید در شناسایی پیامبر موعود در نظر داشته باشند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 164 - 15

15 - پرهیزکنندگان از فساد در صورتی که برای بازداری جامعه از گناه تلاش نکنند ، در پیشگاه خداوند مسؤولند .

قالوا معذرة إلی ربکم و لعلهم یتقون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 165 - 10

10 - نهی از منکر از مصادیق موعظه است .

لم تعظون . .. الذین ینهون عن السوء

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 71 - 7،8،9،27

7 - امر به معروف و نهی از منکر ، مهمترین وظیفه مؤمنان و بارزترین مشخصه جامعه اسلامی

و المؤمنون و المؤمنت . .. یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر

از اینکه در رأس همه کارها و ارزشها، از امر به معروف و نهی از منکر یاد شده است، اهمیت برتر آن استفاده می شود.

8 - امر به معروف و نهی از منکر ، از وظایف اجتماعی همگانی و مشترک میان زنان و مردان

و المؤمنون و المؤمنت بعضهم أولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر

9 - امر به معروف و نهی از منکر ، وظیفه ای همیشگی و دایمی است نه تکلیفی مقطعی .

یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر

برداشت فوق از به کارگیری فعل مضارع (یأمرون و ینهون) که مفید استمرار است، به دست می آید.

27 - از امام حسین ( ع ) روایت شده . . . و به امیرالمؤمنین ( ع ) نیز نسبت داده شده که فرمودند : . . . خدا می فرماید : . . . « المؤمنون و المؤمنات بعضهم اولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر » فبدءاللّه بالامر بالمعروف و النهی عن

المنکر فریضة منه لعلمه بأن ها إذا ادیت و اقیمت استقامت الفرائض کل ها هیّن ها و صعب ها . . . ;

. .. «مردان و زنان با ایمان ولی (و یار و یاور) یکدیگرند و امر به معروف و نهی از منکر می کنند». خداوند [قبل از نماز و زکات] از امر به معروف و نهی از منکر آغاز کرد ; زیرا می دانست اگر این دو فریضه عملی گردد همه فرایض - آسان و مشکل آن - پابرجا می شود».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 112 - 12

12 - ستایش خداوند و حرکت در مسیر او و رکوع و سجود و امر به معروف و نهی از منکر ، از جلوه های بارز عبادت پروردگار *

التّئبون العبدون . .. و الناهون عن المنکر

برداشت فوق بدان احتمال است که «الحامدون السائحون . .. » از باب ذکر خاص بعد از عام (العابدون) و بیانگر اهمیت و ویژگی این صفات باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 116 - 6

6- لزوم نهی از منکر و بازداری مردمان از فساد ها و گناهان

فلولا کان . .. أُولُوا بقیة ینهون عن الفساد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 71 - 12

12- سکوت در برابر منکرات و بی تفاوتی در رخداد های زیان بار برای مردم ، به دور از خوی و منش موسی ( ع ) بود .

أخرقتها لتغرق أهلها لقد جئت شیئًا إمرًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 41 - 5

5 - نماز ، زکات ، امر به معروف و نهی از منکر ، مهم ترین تکالیف دینی

أقاموا الصلوة . .. و نهوا عن المنکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 17 - 10

10 - اقامه نماز و امر به معروف و نهی از منکر و صبر ، از فرمان های بس مهم خداوند است .

أقم الصلوة . .. إنّ ذلک من عزم الأُمور

«عَزْم» ممکن است به معنای «تصمیم قطعی و جزمی» باشد که در این صورت، «عزم» به خداوند اسناد داده می شود. صاحب کشاف، چنین معنایی را اختیار کرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 20 - 9

9 - لزوم نهی از منکر و حمایت از دین و مبلغان دینی ، به وقت ضرورت و نیاز

و جاء من أقصا المدینة رجل یسعی

نقل داستان حبیب نجار، می تواند هشداری به همه مؤمنان باشد که مانند او به دفاع از دین و دینداران بپردازند.

بنی اسرائیل و نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 79 - 8

8 - ترک نهی از منکر از اعمال زشت و ناپسند گروهی از بنی اسرائیل

کانوا لایتناهون . .. لبئس ما کانوا یفعلون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 80 - 7

7 - بنی اسرائیل همکیشان خود را از پذیرش ولایت کافران و دوستی با آنان نهی نمی کردند .

لایتناهون عن منکره فعلوه . .. تری کثیراً منهم یتولون الذین کفروا

آیه مورد بحث بیان مصداقی است از «منکر» که در آیه قبل مطرح شده بود.

بی توجهی به نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 79 - 10

10 - لعن شدن گروهی از بنی اسرائیل به سبب تأثیرناپذیری آنان در برابر نهی از منکر و نیز گروه ناهی از منکر به سبب همنشینی با گنهکاران

لعن الذین کفروا من بنی اسرءیل . .. کانوا لایتناهون عن منکر فعلوه

از حضرت علی(ع) روایت شده: . .. و لما وقع التقصیر فی بنی اسرائیل جعل الرجل منهم یری اخاه علی الذنب فینهاه فلاینهی فلایمنعه ذلک من ان یکون اکیله و جلیسه و شربیه حتی ضرب اللّه عزوجل قلوب بعضهم ببعض و نزل فیهم القرآن حیث یقول عزوجل «لعن الذین کفروا من بنی اسرئیل ... کانوا لایتناهون عن منکر فعلوه ... .»

---

ثواب الاعمال مترجم، ص 597، ح 3; نورالثقلین، ج 1، ص 660، ح 312.

پاداش نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 72 - 15

15 - بهشت جاودان ، بوستان های پوشیده از درخت ، خانه های دلپذیر و خشنودی خدا ، پاداش الهی به مؤمنان در برابر امر به معروف و نهی از منکر ، اقامه نماز ، پرداخت زکات و اطاعت از خدا و رسول (صلی الله علیه و آله)

و المؤمنون و المؤمنت . .. یأمرون بالمعروف ... و یطیعون اللّه و رسوله ... وعد الل

تارکان نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 165 - 5

5 - ترک کنندگان نهی از منکر در میان یهودیان ایله ، بی اعتنا به تذکار موعظه گران ( لزوم نهی از منکر )

فلما نسوا ما ذکروا به

ضمیر در «نسوا» و «ذکروا» به تجاوزگران و نیز به ترک کنندگان نهی از منکر برمی گردد. تذکری که به ترک کنندگان نهی از منکر داده شد، همان است که از جمله «معذرة إلی ربکم» فهمیده می شود. یعنی مصلحان به آنان تفهیم کردند که شما نیز باید نهی از منکر کنید، و گر نه مسؤول هستید ; اما آنان همچنان بی تفاوت ماندند.

تارکان نهی از منکر ایله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 164 - 1،4،6،8،11

1 - یهودیان ساکن در ایله متشکل از سه گروه بودند : تجاوزگران فاسق ، صالحان موعظه گر و نهی کننده از منکرات ، تارکان نهی از منکر .

إذ قالت أمة منهم لم تعظون قوماً

مقصود از موعظه، به دلیل «الذین ینهون عن السوء» در آیه بعد، نهی از منکر است.

4 - تارکان نهی از منکر در میان یهودیان ایله ، به موعظه گران اعتراض کردند و عمل آنان ( نهی از منکر ) را نابجا شمردند .

لم تعظون قوماً

6 - اطمینان به هلاکت متجاوزان ایله و یا گرفتاری آنان به عذابی سخت ، بهانه تارکان نهی از منکر برای سکوت خویش در برابر آنان و مایه نابجا شمردن عمل موعظه گران ( نهی از منکر )

لم تعظون قوماً اللّه مهلکهم أو معذبهم عذاباً شدیداً

8 - داشتن عذر در پیشگاه خداوند و نیز امید به پرهیز تجاوزگران از تجاوز خویش ، پاسخ موعظه گران یهود به اعتراض تارکان نهی از منکر

قالوا معذرة إلی ربکم و لعلهم یتقون

«معذرة» مصدر و به معنای حجت داشتن است. این کلمه مفعولٌ له برای فعل مقدّر «نعظهم» می باشد ; یعنی آنان را موعظه می کنیم تا در پیشگاه خدا حجت و عذر داشته باشیم.

11 - داستان مناظره دو گروه پرهیزکننده از صید ماهی در میان یهودیان ( موعظه گران و تارکان نهی از منکر ) داستانی آموزنده و شایان به یاد داشتن . *

إذ قالت أمة منهم لم تعظون . .. قالوا معذرة إلی ربکم

برداشت فوق مبتنی بر این است که «إذ قالت . .. » متعلق به فعل محذوف «اذکر» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 166 - 6

6 - ترک کنندگان نهی از منکر از میان مردم ایله ، به بوزینه تبدیل نشدند .

فلما عتوا عن ما نهوا عنه قلنا لهم کونوا قردة

عنوان «ما نهوا عنه» شامل ترک نهی از منکر نمی شود. به خلاف عنوان «ما ذکروا به» در آیه قبل که شامل ترک نهی از منکر نیز هست.

تاریخ نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 77 - 13

13 - رواج اخلاق خیرخواهی و امر به معروف و نهی از منکر ، در میان مردم عصر موسی

و ابتغ فیما ءاتیک اللّه الدار الأخرة و لاتنس نصیبک من الدنیا و أحسن

ترک نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 105 - 3

3 - سرانجام ترک دعوت به نیکی ها و ترک امر به معروف و نهی از منکر ، تفرقه و اختلاف در جامعه

و لتکن منکم امة یدعون . .. و لا تکونوا کالذین تفرّقوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 106 - 4

4 - دعوت نکردن به خیر و ترک امر به معروف و نهی از منکر ، موجب روسیاهی در قیامت

یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر . .. و تسودّ وجوه

به مقتضای ارتباط با آیات قبل، روسیاهی می تواند کیفر گناهان مذکور در آن آیات باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 63 - 11

11 - ترک نهی از منکر از سوی عالمان دینی ، مایه شکل گیری جامعه با چهره ای زشت و ناپسند

لبئس ما کانوا یصنعون

برداشت فوق بر این مبناست که مراد از «ما»ی موصوله، جامعه اهل کتاب باشد ; یعنی عالمان یهود و نصارا - با ترک نهی از منکر - جامعه بدی را می سازند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 79 - 4،8،9

4 - ترک نهی از منکر ، نمونه ای بارز از تجاوزگری بنی اسرائیل

و کانوا یعتدون. کانوا لایتناهون

جمله «کانوا لایتناهون» تفسیر جمله «کانوا یعتدون» و یا بیان مصداقی بارز از آن می باشد.

8 - ترک نهی از منکر از اعمال زشت و ناپسند گروهی از بنی اسرائیل

کانوا لایتناهون . .. لبئس ما کانوا یفعلون

9 - ترک نهی از منکر عملی زشت و ناپسند

کانوا لایتناهون . .. لبئس ما کانوا یفعلون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 80 - 8،16

8 - لزوم نظارت عمومی جامعه ایمانی بر صحنه روابط خارجی و بازداشتن مؤمنان از پذیرش ولایت کافران و پیوند های مودت آمیز با آنان

کانوا لایتناهون عن منکر . .. تری کثیراً منهم یتولون الذین کفروا

16 - جاودانگی عذاب بنی اسرائیل به خاطر عصیان گری ، تجاوزپیشگی ، ترک نهی از منکر ، و پذیرش ولایت کافران

ذلک بما عصوا و کانوا یعتدون. کانوا لایتناهون ... و فی العذاب هم خلدون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 164 - 16

16 - حق ناپذیری فاسقان مجوّز ترک نهی از منکر نیست .

لم تعظون قوماً اللّه مهلکهم . .. قالوا معذرة إلی ربکم و لعلهم یتقون

موعظه گران یهود دو دلیل برای نهی از منکر اقامه کردند: داشتن عذر در پیشگاه خدا (معذرة إلی ربکم)، احتمال تأثیر (لعلهم یتقون). مقتضای سخن آنان این است که نبود احتمال تأثیر نمی تواند مجوّز ترک نهی از منکر باشد و عذر پذیرفته شده ای نخواهد بود.

جرم امر به منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 67 - 9

9 - شیوه منافقان ، ترویج امور زشت و منکر و پیشگیری از تحقق معروف ( ارزش ها و نیکی ها )

المنفقون و المنفقت . .. یأمرون بالمنکر و ینهون عن المعروف

حق نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 71 - 4،5

4 - امر به معروف و نهی از منکر ، حقی است برخاسته از شأن ولایت و سرپرستی عموم مؤمنان به یکدیگر .

و المؤمنون و المؤمنت بعضهم أولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر

5 - امر به معروف و نهی از منکر ، تبلور ولایت و محبت جامعه ایمانی نسبت به یکدیگر

و المؤمنون و المؤمنت بعضهم أولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر

خشونت در نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 19 - 13

13 - امر به معروف و نهی از منکر ، با روش ناهنجار و داد و فریاد ، نفرت انگیز و دارای تأثیر منفی است . *

و امر بالمعروف و انه عن المنکر . .. و اغضض من صوتک إنّ أنکر

احتمال دارد سفارش به روی نگرداندن از مردم و نیز رعایت اعتدال در رفتار و کاستن از صدا، پس از توصیه به امر به معروف و نهی از منکر، به این منظور باشد که در انجام امر به معروف و نهی از منکر، باید موازین یاد شده رعایت گردد و گرنه، همان گونه که صدای الاغ برای گوش ها ناهنجار است امر به معروف و نهی از منکر بدون رعایت موازین اخلاقی هم اثر منفی دارد.

دعوت به نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 17 - 1

1 - اهتمام به برپایی نماز و امر به معروف و نهی از منکر و شکیبایی در بلا ها ، از مواعظ لقمان به پسر خویش بود .

یبنیّ أقم الصلوة . .. و اصبر علی ما أصابک

روش نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 19 - 13

13 - امر به معروف و نهی از منکر ، با روش ناهنجار و داد و فریاد ، نفرت انگیز و دارای تأثیر منفی است . *

و امر بالمعروف و انه عن المنکر . .. و اغضض من صوتک إنّ أنکر

احتمال دارد سفارش به روی نگرداندن از مردم و نیز رعایت اعتدال در رفتار و کاستن از صدا، پس از توصیه به امر به معروف و نهی از منکر، به این منظور باشد که در انجام امر به معروف و نهی از منکر، باید موازین یاد شده رعایت گردد و گرنه، همان گونه که صدای الاغ برای گوش ها ناهنجار است امر به معروف و نهی از منکر بدون رعایت موازین اخلاقی هم اثر منفی دارد.

زمینه ترک نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 63 - 13

13 - ترک نهی از منکر در برابر ستمگران ، از سوی علمای اهل کتاب ، به انگیزه حفظ منافع شخصی - تأمین شده از ناحیه آن ستمگران - و یا ترس از تهدیداتشان

لولا ینهیهم الربنیون و الاحبار

از امام حسین(ع) در توضیح آیه فوق روایت شده: . .. و انما عاب اللّه ذلک علیهم لانهم کانوا یرون من الظلمة الذین بین اظهرهم المنکر و الفساد فلاینهونهم عن ذلک رغبة فیما کانوا ینالون منهم و رهبة مما یحذرون ... .

---

تحف العقول، ص 137; بحارالانوار، ج 100، ص 79، ح 37.

سختیهای نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 17 - 8،13

8 - امر به معروف و نهی از منکر ، مشکلاتی در پی دارد که باید آنها را تحمل کرد .

و أمر بالمعروف و انه عن المنکر و اصبر علی ما أصابک

احتمال دارد دستور به صبر پس از سه فرمان اقامه نماز و امر به معروف و نهی از منکر، همانند آن سه، فرمانی عام باشد و احتمال دارد فرمانی ویژه و مربوط به امر به معروف و نهی از منکر باشد. در صورت دوم، نشان می دهد که امر به معروف و نهی از منکر، مشکلاتی به همراه دارد که باید آن را تحمل کرد.

13 - « فی مجمع البیان « و اصبر علی ماأصابک » من المشقة و الأذی فی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر عن علی ( ع ) ;

در مجمع البیان از امام علی(ع) درباره «و اصبر علی ما أصابک» روایت شده: در برابر سختی ها و اذیت هایی که در راه امر به معروف و نهی از منکر می بینی، بردبار باش».

شرایط نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 44 - 11

11 - امام صادق ( ع ) فرموده اند : « من لم ینسلخ عن هواجسه و لم یتخلص من آفات نفسه و شهواتها و لم یدخل فی کنف اللّه و أمان عصمته لایصلح له الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر . . . قال تعالی « أتأمرون الناس بالبر و تنسون أنفسکم » . . . ;

کسی که از خاطرات نفسانی جدا نشود و از آفتهای نفس و شهوتهای آن خلاص نگردد و در کنف رحمت، امان و حفظ خدا داخل نشود، سزاوار نیست امر به معروف و نهی از منکر کند . .. خدای تعالی فرموده است: آیا شما مردم را به خ---وبی امر می کنید و خود را فرموش می کنید؟ ... ».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 63 - 7

7 - آشنایی عمیق با احکام دین و معارف الهی ، از شرایط ضروری برای نهی کنندگان از منکر

لولا ینهیهم الربنیون و الاحبار

بدان احتمال که نام بردن عالمان دین برای اشاره به این باشد که نهی از منکر تنها وظیفه آشنایان به احکام الهی، است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 34 - 6

6- امر به معروف و نهی از منکر ، در صورتی که احتمال تأثیر در آن نباشد ، واجب نیست .

و لاینفعکم نصحی إن أردت أن أنصح لکم إن کان الله یرید أن یغویکم

صبر در نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 17 - 8،13

8 - امر به معروف و نهی از منکر ، مشکلاتی در پی دارد که باید آنها را تحمل کرد .

و أمر بالمعروف و انه عن المنکر و اصبر علی ما أصابک

احتمال دارد دستور به صبر پس از سه فرمان اقامه نماز و امر به معروف و نهی از منکر، همانند آن سه، فرمانی عام باشد و احتمال دارد فرمانی ویژه و مربوط به امر به معروف و نهی از منکر باشد. در صورت دوم، نشان می دهد که امر به معروف و نهی از منکر، مشکلاتی به همراه دارد که باید آن را تحمل کرد.

13 - « فی مجمع البیان « و اصبر علی ماأصابک » من المشقة و الأذی فی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر عن علی ( ع ) ;

در مجمع البیان از امام علی(ع) درباره «و اصبر علی ما أصابک» روایت شده: در برابر سختی ها و اذیت هایی که در راه امر به معروف و نهی از منکر می بینی، بردبار باش».

عذاب تارکان نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 165 - 4

4 - خداوند حتی آن گروه از یهودیان ایله را که خود صالح بودند ، ولی متجاوزان را موعظه نکردند ، به عذابی شدید گرفتار ساخت .

أنجینا الذین ینهون عن السوء و أخذنا الذین ظلموا بعذاب بئیس

در آیه قبل در مقام تقسیم یهودیان ایله از نظر عملکرد، آنان را به سه گروه تقسیم کرد و آیه مورد بحث در مقام بیان سرنوشت آنان است و ایشان را در دو گروه قرار داده است. این مقایسه نشان می دهد که خداوند ترک کنندگان نهی از منکر را از گروه ظالمان (الذین ظلموا) شمرده است.

عذر ناهیان از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 164 - 14

14 - تنها مصلحان و نهی کنندگان از منکر در جوامع فسادپیشه ، دارای عذری قابل قبول در پیشگاه خداوند هستند .

لم تعظون قوماً . .. قالوا معذرة إلی ربکم

عمومیت نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 164 - 13

13 - تلاش برای اصلاح جامعه و نهی از منکر ، امری لازم بر عهده همگان

قالوا معذرة إلی ربکم و لعلهم یتقون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 71 - 8

8 - امر به معروف و نهی از منکر ، از وظایف اجتماعی همگانی و مشترک میان زنان و مردان

و المؤمنون و المؤمنت بعضهم أولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر

فرجام تارکان نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 165 - 11

11 - ترک کنندگان نهی از منکر ، شریک جرم گنهکاران و دارای سرنوشتی همسان با آنان هستند .

أنجینا الذین ینهون عن السوء و أخذنا الذین ظلموا بعذاب بئیس

فسق امر به منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 67 - 21

21 - ترویج زشتی ها ( منکر ) ، پیشگیری از کار های نیک ، امتناع از انفاق و غفلت از یاد خدا ، فسق واقعی است .

یأمرون بالمنکر و ینهون عن المعروف و یقبضون أیدیهم نسوا اللّه . .. إن المنفقین هم

فلسفه نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 164 - 8،12

8 - داشتن عذر در پیشگاه خداوند و نیز امید به پرهیز تجاوزگران از تجاوز خویش ، پاسخ موعظه گران یهود به اعتراض تارکان نهی از منکر

قالوا معذرة إلی ربکم و لعلهم یتقون

«معذرة» مصدر و به معنای حجت داشتن است. این کلمه مفعولٌ له برای فعل مقدّر «نعظهم» می باشد ; یعنی آنان را موعظه می کنیم تا در پیشگاه خدا حجت و عذر داشته باشیم.

12 - نهی از منکر وسیله ای برای بازداری مردم از گناهان

و لعلهم یتقون

کمی ناهیان منکر در اقوام پیشین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 116 - 8،11

8- در میان امت های هلاک شده پیشین ، تنها اندکی از آنان از فساد و تباهی به دور بوده و مردم را از گناه و فساد نهی می

کردند .

فلولا کان . .. أُولُوا بقیة ینهون عن الفساد فی الأرض إلاّ قلیلاً

11- ناهیان از منکر در میان اقوام هلاک شده پیشین به دلیل اندک بودنشان ، نتوانستند جامعه خویش را از فساد و تباهی بازدارند .

إلاّ قلیلاً ممن أنجینا منهم

جمله «إلاّ قلیلاً. ..» به قرینه «أنجیناهم» دلالت می کند که خداوند ناهیان از فساد را که در برخی از جوامع بودند نجات داد و جامعه ایشان را به عذاب هلاک کرد. بنابراین آن صاحب خردان نتوانسته بودند جامعه خویش را از فساد بازدارند و لذا عذاب بر جامعه آنان نازل شد.

کیفر ترک نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 165 - 9

9 - ترک نهی از منکر و سکوت در برابر منحرفان و فسق و ستمگری ، دارای کیفری شدید است .

أنجینا الذین ینهون عن السوء و أخذنا الذین ظلموا بعذاب بئیس

گناه تارکان نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 164 - 9

9 - اصلاحگران ایله سکوت در برابر گناه را ناروا شمرده و تارکان نهی از منکر را در پیشگاه خدا معذور نمی دانستند .

قالوا معذرة إلی ربکم و لعلهم یتقون

ظاهر اقتضا می کرد که موعظه گران بگویند «ربنا» (پروردگارمان)، نه «ربکم» (پروردگار شما). این جا به جایی اشاره به این حقیقت دارد که خداوند پروردگار شما نیز هست و باید در برابر او عذری داشته باشید و بدانید که اگر نهی از منکر نکنید، معذور نیستید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 165 - 11

11 - ترک کنندگان نهی از منکر ، شریک جرم گنهکاران و دارای سرنوشتی همسان با آنان هستند .

أنجینا الذین ینهون عن السوء و أخذنا الذین ظلموا بعذاب بئیس

مراتب نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 68 - 5

5 - ترک سخن و مجادله با مغالطه گران یاوه گو درباره قرآن، روشی در بازداشتن آنان از این عمل ناپسند و مرتبه ای در نهی آنان از این منکر است.

یخوضون فی ءایتنا فأعرض عنهم حتی یخوضوا فی حدیث غیره

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 69 - 5

5 - فلسفه تحریم همنشینی با یاوه گویان مغالطه گر در آیات الهی، بازداشتن آنها از این عمل ناپسند است.

فلاتقعد بعد الذکری . ..و ما علی الذین یتقون من حسابهم من شیء و لکن ذکری لعلهم یت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 70 - 3،6

3 - پیامبر(صلی الله علیه و آله) وظیفه دار بی اعتنایی به کسانی که آیین آنها بازی و سرگرمی است.

و ذر الذین اتخذوا دینهم لعبا و لهوا

6 - رها کردن و بی اعتنایی به کسانی که دین خدا را بازیچه و سرگرمی انگاشته اند، وظیفه پیامبر(صلی الله علیه و آله) و مؤمنان است.

و ذر الذین اتخذوا دینهم لعبا و لهوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 44 - 4

4 - با وجود احتمال تأثیر گفتار در بازداشتن مردم از منکرات ، نباید به ستیز عملی و برخورد با زور اقدام کرد .

فقولا له قولاً لیّنًا لعلّه یتذکّر أو یخشی

از حرف «لعل» می توان چنین فهمید که تا امید به تأثیر گفتار نرم وجود دارد، درگیر شدن و اقدام عملی برای ترک منکر جایز نیست.

معروف دانستن منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 13 - 10

10 - منکر شمردن معروف ها و معروف دانستن منکرات ، از ویژگی های منافقان

إذا قیل . .. و إذا قیل لهم ءامنوا ... قالوا أنؤمن کما ءامن السفهاء

از اینکه فساد را اصلاح گری می شمرند و ایمان را سفاهت می پندارند، برداشت فوق به دست می آید.

منافقان و امر به منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 67 - 9،17

9 - شیوه منافقان ، ترویج امور زشت و منکر و پیشگیری از تحقق معروف ( ارزش ها و نیکی ها )

المنفقون و المنفقت . .. یأمرون بالمنکر و ینهون عن المعروف

17 - ترویج زشتی ها و فساد ( منکر ) و پیشگیری از تحقق نیکی ها و ارزش ها و فراموشی خدا و فرمان های او ، از عملکرد ها و اوصاف منافقان

المنفقون . .. یأمرون بالمنکر و ینهون عن المعروف و یقبضون أیدیهم نسوا اللّه

منکر دانستن معروف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 13 - 10

10 - منکر شمردن معروف ها و معروف دانستن منکرات ، از ویژگی های منافقان

إذا قیل . .. و إذا قیل لهم ءامنوا ... قالوا أنؤمن کما ءامن السفهاء

از اینکه فساد را اصلاح گری می شمرند و ایمان را سفاهت می پندارند، برداشت فوق به دست می آید.

موارد منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 19 - 7

7 - خشونت و درشتی در سخن گفتن با مردم ، عملی بسیار زشت است .

و اغضض من صوتک إنّ أنکر الأصوت لصوت الحمیر

در آیه، به جای کاربرد تشبیه، از استعاره استفاده شده است. آوردن استعاره به جای تشبیه، برای مبالغه در مذمت و بیان ناهنجاری و مستهجن بودن آن است.

موارد نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 69 - 5،9

5 - فلسفه تحریم همنشینی با یاوه گویان مغالطه گر در آیات الهی، بازداشتن آنها از این عمل ناپسند است.

فلاتقعد بعد الذکری . ..و ما علی الذین یتقون من حسابهم من شیء و لکن ذکری لعلهم یت

9 - قال أبو جعفر(ع): لما نزلت «فلاتقعد بعد الذکری مع القوم الظالمین» قال المسلمون: کیف نصنع إن کان کلما استهزء المشرکون بالقرآن قمنا و ترکناهم فلاندخل إذا المسجد الحرام و لانطوف بالبیت الحرام فأنزل الله تعالی «و ما علی الذین یتقون من حسابهم من شیء» و أمرهم بتذکیرهم و تبصیرهم ما استطاعوا.

امام باقر(ع) فرمود: چون آیه «فلاتقعد بعد الذکری مع القوم الظالمین» نازل شد، مسلمانان گفتند: حال که هرگاه مشرکان، قرآن را مسخره کنند، باید برخیزیم و از آنان دوری کنیم، در نتیجه هیچگاه نباید وارد مسجدالحرام شده و طواف خانه خدا را بجا آوریم، پس چه کنیم؟ در این هنگام خداوند آیه «و ما علی الذین یتقون من حسابهم من شیء و لکن ذکری» را نازل کرد و در آن به مسلمانان دستور داد که، کافران را متذکر نموده و در حد توان، آنان را با موعظه بیدار کنند.

ناهیان از منکر ایله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 164 - 1،3،10

1 - یهودیان ساکن در ایله متشکل از سه گروه بودند : تجاوزگران فاسق ، صالحان موعظه گر و نهی کننده از منکرات ، تارکان نهی از منکر .

إذ قالت أمة منهم لم تعظون قوماً

مقصود از موعظه، به دلیل «الذین ینهون عن السوء» در آیه بعد، نهی از منکر است.

3 - موعظه گران یهود در آبادی ایله ، همکیشان خویش را از نافرمانی خدا ( شکستن احکام روز شنبه ) برحذر می داشتند .

لم تعظون قوماً

10 - باور مصلحان یهود به ربوبیت خداوند بر بندگان ، وادارکننده ایشان به تلاش برای اصلاح جامعه و بازداری منحرفان از گناه و تجاوز

قالوا معذرة إلی ربکم

برداشت فوق از آوردن اسم «رب» استفاده شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 165 - 1

1 - یهودیان متخلف در آبادی ایله ، به نصایح و مواعظ مصلحان و نهی کنندگان از منکر اعتنا نکردند و آن را به فراموشی سپردند .

فلما نسوا ما ذکروا به

ناهیان از منکر و افساد اقوام پیشین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 116 - 11

11- ناهیان از منکر در میان اقوام هلاک شده پیشین به دلیل اندک بودنشان ، نتوانستند جامعه خویش را از فساد و تباهی بازدارند .

إلاّ قلیلاً ممن أنجینا منهم

جمله «إلاّ قلیلاً. ..» به قرینه «أنجیناهم» دلالت می کند که خداوند ناهیان از فساد را که در برخی از جوامع بودند نجات داد و جامعه ایشان را به عذاب هلاک کرد. بنابراین آن صاحب خردان نتوانسته بودند جامعه خویش را از فساد بازدارند و لذا عذاب بر جامعه آنان نازل شد.

ناهیان منکر در اقوام پیشین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 116 - 4

4- امت های هلاکت شده پیشین ، فاقد جمعیتی از مصلحان دلسوز و بازدارنده مردم از فساد و تباهی

فلولا کان من القرون من قبلکم أُولُوا بقیة ینهون عن الفساد

از معانی «بقیة» فضل و نیکی است. در تفسیر کشاف آمده: فلانی از «بقیة القوم» است; یعنی، از نیکان آنان است. بنابراین «اُولُوا بقیة»; یعنی، نیکان و دارندگان فضل که به مناسبت مورد به مصلحان دلسوز تعبیر شد. لولا به معنای «چرا نه» می باشد و مفاد جمله «فلولا ...» این است که: چرا در میان امتهای پیش از شما گروهی از مصلحان دلسوز نبودند که آن امتها را

از فساد و تباهی باز دارند؟.

نجات ناهیان از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 116 - 9

9- خداوند ، تنها صالحان ناهی از منکر را از عذاب های نازل شده بر امت های پیشین ، نجات داد .

إلاّ قلیلاً ممن أنجینا منهم

«منهم» قید برای «قلیلاً» است و ضمیر در آن به «القرون» باز می گردد و «من» در «ممن = مِن مَن» بیانیه است بنابراین «إلاّ قلیلاً . ..»; یعنی، مگر اندکی از جوامع گذشته که در آنها صاحب خردانی ناهی از فساد بودند همانها که نجاتشان دادیم.

نجات ناهیان از منکر ایله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 165 - 3

3 - خداوند از میان یهودیان ایله تنها مصلحانِ نهی کننده از منکر را از گرفتار شدن به عذاب رهایی بخشید .

أنجینا الذین ینهون عن السوء

نهی از منکر در ادیان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 164 - 1،3

1 - یهودیان ساکن در ایله متشکل از سه گروه بودند : تجاوزگران فاسق ، صالحان موعظه گر و نهی کننده از منکرات ، تارکان نهی از منکر .

إذ قالت أمة منهم لم تعظون قوماً

مقصود از موعظه، به دلیل «الذین ینهون عن السوء» در آیه بعد، نهی از منکر است.

3 - موعظه گران یهود در آبادی ایله ، همکیشان خویش را از نافرمانی خدا ( شکستن احکام روز شنبه ) برحذر می داشتند .

لم تعظون قوماً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 116 - 7

7- وجوب نهی از منکر در ادیان پیشین

فلولا کان من القرون من قبلکم أُولُوا بقیة ینهون عن الفساد

نهی از منکر در ایله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 164 - 3،4

3 - موعظه گران یهود در آبادی ایله ، همکیشان خویش را از نافرمانی خدا ( شکستن احکام روز شنبه ) برحذر می داشتند .

لم تعظون قوماً

4 - تارکان نهی از منکر در میان یهودیان ایله ، به موعظه گران اعتراض کردند و عمل آنان ( نهی از منکر ) را نابجا شمردند .

لم تعظون قوماً

نهی از منکر در بنی اسرائیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 79 - 1

1 - بی اعتنایی گروهی از بنی اسرائیل به وظیفه الهی نهی از منکر و بی تفاوتی آنان در برابر فساد جامعه خویش

کانوا لایتناهون عن منکر فعلوه

«لایتناهون» یعنی همدیگر را باز نمی داشتند و نهی نمی کردند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 77 - 13

13 - رواج اخلاق خیرخواهی و امر به معروف و نهی از منکر ، در میان مردم عصر موسی

و ابتغ فیما ءاتیک اللّه الدار الأخرة و لاتنس نصیبک من الدنیا و أحسن

نهی از منکر در دوران لقمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 17 - 3

3 - نماز و امر به معروف و نهی از منکر ، از زمره تعالیم شریعت عصر لقمان بود .

یبنیّ أقم الصلوة و أمر بالمعروف و انه عن المنکر

نهی از منکر مجاهدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 112 - 2

2 - توبه ، عبادت ، حمد ، تلاش در راه بندگی ، رکوع ، سجود ، امر به معروف و نهی از منکر و حفظ حدود الهی ، از صفات مجاهدان راه خدا

إن اللّه اشتری من المؤمنین . .. التّئبون ... و الحفظون لحدود اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 41 - 2

2 - اقامه نماز ، پرداخت زکات ، امر به معروف و نهی از منکر ، از بارزترین ویژگی های یاران خدا و پیکارکنندگان راه دین او

الذین إن مکّنّ-هم . .. و نهوا عن المنکر

نهی از منکر مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 112 - 8

8 - پایداری بر رکوع و سجده و امر به معروف و نهی از منکر ، از ویژگی های مؤمنان راستین

الرکعون السجدون الأمرون بالمعروف و الناهون عن المنکر

نهی از منکر هارون(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 90 - 16

16 - هارون ( ع ) ، در غیاب موسی ( ع ) ، وظیفه ارشاد ، هشدار ، امر به معروف و نهی از منکر را به نحو وافی انجام داد .

و لقد قال لهم هرون من قبل یقوم . .. فاتّبعونی و أطیعوا أمری

وجوب نهی از منکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 63 - 5

5 - لزوم نهی از منکر و مقابله با انحرافات جامعه

لولا ینهیهم الربنیون و الاحبار عن قولهم الاثم و اکلهم السحت

منکرات

آثار اجتماعی منکرات

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 21 - 18

18 - جامعه های آلوده به فحشا و منکرات ، از فضل و رحمت خدا محروم اند .

لاتتّبعوا خطوت الشیطن . .. و لولا فضل اللّه علیکم و رحمته ما زکی منکم من أحد أب

آثار اجتناب از منکرات

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 21 - 16

16 - رشد و طهارت انسان در گرو مخالفت با شیطان و اجتناب از فحشا و منکرات است .

لاتتّبعوا خطوت الشیطن . .. فإنّه یأمر بالفحشاء و المنکر و لولا فضل اللّه علیکم

آثار منکرات

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 21 - 11

11 - ناسازگاری ایمان با پیروی از شیطان و ارتکاب فحشا و منکرات

یأیّها الذین ءامنوا لاتتّبعوا خطوت الشیطن . .. فإنّه یأمر بالفحشاء و المنکر

برداشت فوق، به خاطر این نکته است که خداوند پیش از نهی از فحشا و منکرات، مسلمانان را با وصف ایمان مورد خطاب قرار داد.

اصلاح منکرات

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 63 - 10

10 - سکوت عالمان یهود و نصارا در برابر منکرات جامعه خویش ، بسیار زشت و ناپسند

لبئس ما کانوا یصنعون

ظاهراً مراد از ضمیر در «کانوا» و «یصنعون»، «ربانیون» و «احبار» می باشد نه توده اهل کتاب ; قابل ذکر است که در برداشت فوق مراد از «ما»ی موصوله، سکوت عالمان اهل کتاب در برابر گناهان دانسته شده است.

تشویق به استقامت در منکرات

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عصر - 103 - 3 - 11

11 - تبلیغ اعتقادات حق و ترغیب دیگران به مقاومت در برابر منکرات ، خصلتی ستوده و مایه کامیابی انسان

لفی خسر . إلاّ الذین ... تواصوا بالحقّ و تواصوا بالصبر

زمینه منکرات

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 21 - 2،7

2 - شیطان ، دارای راه های متعدد و وسایل گوناگون برای کشاندن انسان ها به فحشا و منکرات است .

لاتتّبعوا خطوت الشیطن

برداشت فوق، از جمع آمدن «خطوات» استفاده می شود.

7 - نتیجه و ره آورد پیروی از شیطان ، فرو افتادن در منجلاب زشتی ها و ناپسندی ها ( فحشا و منکرات ) است .

و من یتّبع خطوت الشیطن فإنّه یأمر بالفحشاء و المنکر

مبارزه با منکرات

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 82 - 2،4

2 - مبارزه لوط با برنامه های ضد اخلاقی قوم خویش موجب طرح پیشنهاد اخراج وی و همراهانش از دیارشان

و لوطاً إذ قال لقومه . .. قالوا أخرجوهم

پیشنهاد اخراج لوط از یکسو به مبارزات وی مرتبط شده است ; زیرا جمله «إلا أن قالوا . .. » در پاسخ تبلیغات و هدایتگریهای لوط ایراد گردیده است ; و از سوی دیگر این پیشنهاد با جمله «انهم ... » تعلیل شده است. بنابراین تصمیم قوم لوط به اخراج وی و همراهانش به دو علت بوده است: یکی مبارزه وی با فسادها و دیگری پاک زیستن وی و همراهانش.

4 - لوط در پاک زیستی و تنزه از اعمال زشت و مبارزه با کردار های ناپسند ، دارای همگامان و یارانی متعدد بود .

و ما کان جواب قومه إلا أن قالوا أخرجوهم من قریتکم إنهم أناس یتطهرون

ضمایر جمع در جمله «اخرجوهم . .. » و نیز آوردن کلمه «اناس»، حکایت از آن دارد که گروهی از مردم به لوط گرویده بودند و چون تصمیم بر اخراج لوط و یارانش در پی اعتراضهایی که در آیه قبل مطرح شد، گرفته شده، معلوم می شود مؤمنان به لوط وی را در مبارزه با فسادها و مفسدان یاری می کردند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 30 - 4،5

4 - لوط ( ع ) ، برای بازداشتن قوم اش از کردار زشت ، با آنان به مبارزه برخاست .

أئنّکم لتأتون الرجال و . .. ربّ انصرنی علی القوم المفسدین

طلب نصرت از خدا بر ضد قوم مفسد، برای بیان این است که لوط(ع) با آنان به مبارزه برخاست و در مبارزه اش، نیاز به امداد الهی داشت.

5 - لوط ( ع ) در مبارزه اش با کردار های زشت قوم خود ، تنها بود .

قال ربّ انصرنی علی القوم المفسدین

ضمیر مفعولی «نی» در دعای لوط(ع)، حکایت از تنهایی آن حضرت در مبارزه با فحشا می کند.

منشأ اجتناب از منکرات

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 21 - 17

17 - هیچ کس بیرون از مشیت خدا و بدون برخورداری از فضل و رحمت او ، قادر بر مخالفت با شیطان و اجتناب از فحشا و منکرات نیست .

لاتتّبعوا خطوت الشیطن . .. و لولا فضل اللّه علیکم و رحمته ما زکی منکم من أحد أب

منکرات در بنی اسرائیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 79 - 2،7

2 - رواج فساد و منکرات در بین بنی اسرائیل

کانوا لایتناهون عن منکر فعلوه

استمرار ترک نهی از منکر که از جمله «کانوا لایتناهون» به دست می آید، حکایت از استمرار و رواج کارهای ناشایست در بین بنی اسرائیل دارد.

7 - بنی اسرائیل مردمانی آلوده به منکرات و گستاخ در برابر منهیات و محرمات دین

کانوا لایتناهون عن منکر فعلوه

بدان احتمال که «لایتناهون» به معنای «لاینتهون» باشد یعنی بنی اسرائیل دست از کار زشت بر نمی داشتند و به نهیبها و هشدارها ترتیب اثر نمی دادند.

منکران آیه تبلیغ

منکران آیه تبلیغ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 67 - 15

15 - منکران و مخالفان پیام ویژه خداوند در « آیه تبلیغ » ، مردمانی کافر

بلغ ما أنزل إلیک . .. إنّ اللّه لایهدی القوم الکفرین

از مصادیق مورد نظر برای کافران - به قرینه صدر آیه - کسانی هستند که آن پیام ویژه را که به منزله تمامی رسالت الهی است، منکر شوند.

منکران انبیا

آسایش منکران انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 95 - 8

8 - تحلیل سختی های بیدارکننده و هدفدار به حوادثی برخاسته از عوامل طبیعی و بدون هدف ، تحلیل نادرست منکران رسالت پس از رسیدن به رفاه و آسایش

قالوا قد مس ءاباءنا الضراء و السراء

پوچی تلاش منکران انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 98 - 5

5 - زندگی و تلاش منکران رسالت ، سراسر بازیچه و بی ثمر در سعادت آنان است .

أن یأتیهم بأسنا ضحی و هم یلعبون

می توان گفت مراد از «لَعْب» در «یلعبون» اشتغال به امور دنیوی و تلاش برای رفع نیازهای مادی است که چون در مسیر حق و هدف تعیین شده برای انسان نمی باشد، از آن به «بازی کردن» تعبیر شده است.

پوچی زندگی منکران انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 98 - 5

5 - زندگی و تلاش منکران رسالت ، سراسر بازیچه و بی ثمر در سعادت آنان است .

أن یأتیهم بأسنا ضحی و هم یلعبون

می توان گفت مراد از «لَعْب» در «یلعبون» اشتغال به امور دنیوی و تلاش برای رفع نیازهای مادی است که چون در مسیر حق و هدف تعیین شده برای انسان نمی باشد، از آن به «بازی کردن» تعبیر شده است.

کیفر منکران انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 115 - 5

5 - منکران رسالت انبیا ، پس از مشاهده معجزات درخواستی ، سزاوار عذابی سهمگین

فمن یکفر بعد منکم فانی اعذبه عذاباً لا اعذبه احداً

منکران حق

همنشینی با منکران حق

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 140 - 19

19 - لزوم پرهیز از همنشینی با منکران و تکذیب گران حق و بدگویی کنندگان نسبت به حقگرایان

إذا سمعتم ءایت اللّه یکفر بها و یستهزأ بها

امام رضا(ع) درباره آیه فوق فرمود: اذا سمعت الرجل یجحد الحق و یکذب به و یقع فی اهله فقم من عنده و لاتقاعده.

---

تفسیر عیاشی، ج 1، ص 281، ح 290; نورالثقلین، ج 1، ص 564، ح 627.

7- منی

1- تبدیل منی به علقه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قیامه - 75 - 38 - 2

2 - مرحله اصلی شکل گیری فرزند ، پس از علقه شدن ( تبدیل منی به خون بسته ) است .

ألم یک نطفة . .. ثمّ کان علقة

«فاء» در «فخلق» برای ترتیب است. مترتب کردن خلقت انسان بر «علقه» - با آن که «علقه» جزئی از مراحل آفرینش بشر است - می تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

2- خلقت از منی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 6 - 2

2 - جسم انسان ، از آبی آفریده شده است که از مرد و زن یکباره تخلیه شده و از ظرف خود بیرون می جهد .

ماء دافق

این احتمال وجود دارد که مراد از «ماء دافق»، نطفه مرد و تخمک زن - هر دو - باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 8 - 2

2 - آفرینش انسان از منی ، برهان قدرت خداوند بر معاد و تجدید حیات انسان است .

خلق من ماء . .. یخرج ... إنّه علی رجعه لقادر

3- شگفتی خلقت از منی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 6 - 3

3 - آفرینش انسان از آب ، شگفت انگیز و نشانه قدرت خداوند بر معاد است .

علیها حافظ . .. خلق من ماء دافق

برداشت یاد شده، با توجه به ارتباط این آیه با جمله «إنّه علی رجعه لقادر» در آیات بعد است.

4- مکان پیدایش منی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 7 - 1

1 - محل پیدایش نطفه مرد ( منی ) ، بین تیره پشت و استخوان های قفسه سینه قرار دارد .

یخرج من بین الصلب و الترائب

«صلب»; استخوانی است که از قسمت بالای پشت، نزدیک گردن شروع شده و تا دنبالچه (که جای آن در انسان در جایگاه دم در حیوانات است) ادامه یافته است(قاموس). «تریبة» (مفرد «ترائب»); یعنی، بالاترین استخوان قفسه سینه که زیر چانه قرار گرفته است (نهایه ابن اثیر). تمام اهل لغت آن را جای گردن بند از قفسه سینه می دانند (لسان العرب). برخی آن را به تمام استخوان های قفسه سینه و گروهی به چهار استخوان از سمت راست و چهار استخوان از سمت چپ اطلاق می کنند (قاموس). خروج نطفه از آن محل، ممکن است به اعتبار تغذیه کیسه منی از آن جا باشد.

5- مکان خروج منی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 7 - 6

6 - « دخل أبوحنیفة علی الصادق ( ع ) قال ( ع ) . . .انّ المنی . . . یخرج من جمیع الجسد . . . فقال أبوحنیفة : کیف یخرج من جمیع الجسد و اللّه یقول : « یخرج من بین الصلب و الترائب » ؟ قال أبوعبداللّه ( ع ) فهل قال : لایخرج من غیر هذین الموضعین ؟ . . . ;

ابوحنیفه خدمت امام صادق(ع) رسید، حضرت فرمود: . .. منی ... از تمامی جسد خارج می شود ... ابوحنیفه عرض کرد: چطور از تمامی بدن خارج می شود; در حالی که خداوند می فرماید: «یخرج من بین الصلب و الترائب»؟ امام صادق(ع) فرمود: آیا خدا فرموده است که از غیر این دو موضع خارج نمی شود؟».

6- نقش منی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - سجده - 32 - 8 - 1،2،3

1 - خداوند ، نسل انسان نخستین را ، از طریق آبی پست و بی مقدار تداوم بخشید .

ثمّ جعل نسله من سللة من ماء مهین

2 - تکوّن وجود انسان ، تنها با بخشی از آب منی است .

و جعل نسله من سللة من ماء مهین

«سلالة» در لغت به معنای «جدا شده و کنده شده» است و مراد از «ماء مهین» منی است و «من» در «من ماء. ..» برای تبعیض و جزئیت است.

3 - تداوم نسل انسان ، با آبی پست ( منی ) ، نمونه عزت و علم و تدبیر الهی است .

اللّه الذی . .. و بدأ خلق الإنسن من طین . ثمّ جعل نسله من سللة من ماء مهین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 58 - 1،2،3،4

1 - فرایند پیدایش انسان از منی در رحم ، شایان مطالعه و تأمل

أفرءیتم ما تمنون

مراد از «امناء» (مصدر «تمنون») ریختن منی در رحم است; یعنی، آیا به منی - که آن را به صورت نطفه در رحم زن می ریزید - اندیشیده اید؟

2 - توجه به کیفیت پیدایش انسان از منی در رحم ، آسان کننده مسأله پذیرش معاد و توانایی خداوند بر احیای مجدد مردگان

أفرءیتم ما تمنون

روی سخن در آیه شریفه با منکران معاد است و مفاد آن چنین می باشد: اگر شما به کیفیت پیدایش انسان از نطفه - که در رحم می ریزید - توجه می کردید، در قدرت و توانایی خداوند بر آفرینش مجدد انسان تردید نمی کردید و به انکار معاد نمی پرداختید.

3 - منی و نطفه مرد ، عنصر اصلی و مادی پیدایش انسان در رحم

أفرءیتم ما تمنون

4 - تشویق منکران معاد از سوی خداوند ، به مطالعه در فرایند پیدایش انسان از منی

أفرءیتم ما تمنون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 59 - 2،3

2 - نقش منحصر به فرد خداوند ، در ایجاد و آفرینش انسان از منی در رحم

أفرءیتم ما تمنون . .. أم نحن الخلقون

3 - آفرینش انسان از منی در رحم ، جلوه ای از عظمت و قدرت بی مانند خداوند

أم نحن الخلقون

به کارگیری ضمیر متکلم مع الغیر (نحن) در مسأله آفرینش انسان از منی در رحم، بیانگر عظمت آفرینش انسان و جلوه ای از قدرت برتر آفریننده آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 74 - 2

2 - آفرینش انسان از منی ، بر آوردن دانه ها از دل خاک و رشد و نموّ دادن آن ، فرو فرستادن باران از آسمان و ایجاد درخت آتش زنه برای بیابان گردان ; بیانگر مبرّا بودن ساحت او از نقص و کاستی

أفرءیتم ما تمنون . .. فسبّح باسم ربّک العظیم

تفریع «فسبّح» بر مطالب آیات پیشین، نشانگر مطلب یاد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قیامه - 75 - 37 - 1،3

1 - نطفه ( منی ) ، مبدأ و آغاز تکوین انسان

ألم یک نطفة من منیّ یمنی

3 - تکوین انسان از مایه ای ناچیز ( منی ) ، از نشانه های قدرت خداوند بر برپایی قیامت

ألم یک نطفة من منیّ یمنی

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که این آیه در سلسله آیاتی قرار دارد که درصدد بیان مسأله معاد و اثبات آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قیامه - 75 - 39 - 4

4 - نقش اصلی نطفه و منی مرد ، در تعیین جنسیت *

ألم یک نطفة من منیّ یمنی . .. فجعل منه الزوجین الذکر و الأُنثی

ضمیر در «منه الزوجین. ..» به «منی» بازمی گردد. بر این اساس می توان گفت: احتمالاً این نطفه مرد است که زوجین (مرد و زن) را پدید می آورد و جنسیت فرزند را تعیین می کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 6 - 1

1 - منی ( نطفه مرد ) ، عنصر اصلی در آفرینش جسم انسان

خلق من ماء دافق

«دَفَقَ الماء»; یعنی، آب به شدّت ریخت; این فعل به صورت لازم و متعدی استعمال می شود; برخی تنها متعدی بودن آن را پذیرفته و «دافق» را به معنای «مدفوق» یا «ذی دفق» معنا کرده اند(مصباح). آب جهنده گرچه می تواند بر منی مرد و تخمک زن تطبیق کند; زیرا هر دو از کیسه منی در مرد و تخمدان در زن بیرون می جهند; ولی انصراف عرفی آن به نطفه مرد است.

8- مواعظ

1- بی تأثیری مواعظ لوط(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 167 - 2

2 - خیره سری و مقاومت قوم لوط ، در برابر نصیحت های وی

قالوا . .. لتکوننّ من المخرجین

2- بی تأثیری مواعظ موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - صف - 61 - 5 - 8

8 - بنی اسرائیل ، به رغم اندرز های موسی ( ع ) ، از اذیت و آزار آن حضرت دست برنداشتند .

یقوم لم تؤذوننی . .. فلمّا زاغوا

جمله «فلمّا زاغوا» بیانگر آن است که بنی اسرائیل، به جای پذیرش نصیحت های موسی(ع)، بر اذیت های خویش نسبت به آن حضرت پای فشردند.

3- بی تأثیری مواعظ همنشین باغدار متکبر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 42 - 2

2- نصایح مرد مؤمن ، در ثروت مند گرفتار کبر و غرور ، بی تأثیر بود .

و أُحیط بثمره

روشن است که اگر مرد ثروت مند، به نصایح مرد مؤمن گوش فرا می داد، گرفتار نابودی اموال و سرمایه خود نمی شد.

4- ذکر مواعظ بنی اسرائیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 76 - 13

13 - رفتار ناصحانه قوم قارون با وی ، امری شایان توجه و یادآوری است .

إذ قال له قومه لاتفرح

«إذ» در محل نصب و مفعول برای فعل محذوف است; یعنی، «اذکروا إذ قال له قومه. ..».

5- ذکر مواعظ لقمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 13 - 1

1 - مواعظ لقمان به پسرش ، شایسته یادآوری است .

و إذ قال لقمن لإبنه و هو یعظه

بنابراین احتمال که «إذ» متعلق به «اُذکر» مقدر باشد، این نکته به دست می آید.

6- رعایت مواعظ خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - طلاق - 65 - 2 - 15

15 - رعایت احکام و موعظه های الهی ، نشانه تقواپیشگی است .

ذلکم یوعظ به . .. و من یتّق اللّه یجعل له مخرجًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - طلاق - 65 - 4 - 11

11 - رعایت احکام و موعظه های الهی ، نشانه تقواپیشگی است .

والّ-ئی یئسن من المحیض . .. فعدّتهنّ ثلثة أشهر ... و من یتّق اللّه یجعل له من أ

7- زمینه قبول مواعظ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 46 - 20

20 - تقواپیشگی ، شرط بهره مندی از هدایت و پند و اندرز

هدی و موعظة للمتقین

8- عبرت از مواعظ خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 114 - 13

13- تنها موعظه پذیران ، از توصیه ها و مواعظ الهی پند خواهند گرفت .

ذلک ذکری للذکرین

زمخشری در کشاف «ذکری» را به موعظه و «ذاکرین» را به پندپذیران معنا کرده است.

9- عمل به مواعظ خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - طلاق - 65 - 2 - 9،10

9 - ایمان به خدا و روز قیامت ، مقتضی پذیرش موعظه های الهی و عمل به آنها است .

ذلکم یوعظ به من کان یؤمن باللّه و الیوم الأخر

توصیف موعظه شدگان، به ایمان آورندگان به خدا و روز قیامت، اشاره به مطلب یاد شده دارد.

10 - پذیرش موعظه های الهی و عمل به آنها ، نشانه ایمان به خدا و روز قیامت است .

ذلکم یوعظ به من کان یؤمن باللّه و الیوم الأخر

10- فلسفه مواعظ خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 90 - 17

17- موعظه های خداوند ، به منظور بیدار ساختن عقل و فطرت انسانهاست .

إن الله یأمر بالعدل . .. و ینهی عن الفحشاء ... یعظکم لعلّکم تذکّرون

«تذکّر» (از ماده تذکّرون) به معنای یادآوری چیزی است که فراموش شده باشد. بنابراین تذکر به مواعظ الهی، حاکی است که این موعظه ها از اموری است که بشر بدون تعلیم وحی به آن رسیده است و در واقع امری است فطری و عقلانی; ولی انسانها آنها را به فراموشی سپرده اند که توسط وحی به آنان یادآوری می شود.

11- قبول مواعظ خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - طلاق - 65 - 2 - 9،10

9 - ایمان به خدا و روز قیامت ، مقتضی پذیرش موعظه های الهی و عمل به آنها است .

ذلکم یوعظ به من کان یؤمن باللّه و الیوم الأخر

توصیف موعظه شدگان، به ایمان آورندگان به خدا و روز قیامت، اشاره به مطلب یاد شده دارد.

10 - پذیرش موعظه های الهی و عمل به آنها ، نشانه ایمان به خدا و روز قیامت است .

ذلکم یوعظ به من کان یؤمن باللّه و الیوم الأخر

12- قبول مواعظ خیرخواهان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 79 - 9

9 - ضرورت محبت به خیرخواهان جامعه و پذیرش پند ها و نصایح آنان

و لکن لاتحبون النصحین

13- قبول مواعظ واعظان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 79 - 10

10 - محبت آدمی به نصیحت کنندگان در پی دارنده پذیرش سخنان ایشان است .

نصحت لکم و لکن لاتحبون النصحین

اقتضای کلام این بود که پس از «نصحت لکم» گفته شود: «و لکن لا تطیعون» و یا «لا تسمعون»، ولی به جای آن «لا تحبون . .. » آورده شد تا اشاره باشد به علت عدم پذیرش، یعنی: لا تحبون النصحین لکی تسمعوا لهم، یا: «لکی تطیعوهم».

14- مواعظ ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 45 - 1

1- ابراهیم ( ع ) در اندرز خود به آزر ، عذاب سخت الهی را در کمین پرستشگران بت ها خواند و وی را به آن هشدار داد .

إنّی أخاف أن یمسّک عذاب من الرحمن

نکره آوردن «عذاب» بر عظمت آن دلالت دارد. و «مسّ» (مصدر «یمسک») - چنانچه در مفردات راغب آمده است - در باره هرگونه آزاری که به انسان برسد، استعمال می شود.

15- مواعظ انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 63 - 11،12

11 - مردم وظیفه دار باور به انذار های پیامبران و پرهیز از گرفتار آمدن به عذاب های الهی

لینذرکم و لتتقوا

12 - پذیرش معارف دین و باور به اندرز های پیامبران ، زمینه ساز گرایش به تقوا و پرهیزگاری است .

لینذرکم و لتتقوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 44 - 5

5 - پند و اندرز به مردم و هشدار دادن به آنان در باره فرجام کردار ناروا ، از رسالت های پیامبران

لعلّه یتذکّر أو یخشی

«تذکر» مطاوعه «تذکیر» است و در «قاموس» آمده که «تذکیر»، به معنای موعظه کردن است.

16- مواعظ انجیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 46 - 19

19 - تنها تقواپیشگان بهره مند از هدایت ها و اندرز های انجیل هستند . *

فیه هدی و نور . .. هدی و موعظة للمتقین

مقتضای جمله «فیه هدی» این است که راه هدایت برای همه انسانها تبیین شده است. بنابراین «هدی للمتقین» می تواند به این معنا باشد که تنها اهل تقوا می توانند از آن هدایتها بهره مند شوند.

17- مواعظ تورات

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 46 - 18

18 - انجیل ، دارای هدایت ها پندهایی افزون بر تورات

فیها هدی و نور . .. فیه هدی و نور و مصدقاً لما بین یدیه من التوریة و هدی و موعظة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 145 - 3،6

3 - الواح عطا شده به موسی ( ع ) ، دربردارنده پندهایی از هر چیز پندآموز

و کتبنا له فی الألواح من کل شیء موعظة

«موعظة» مفعول برای «کتبنا» و «من کل شیء» صفت برای «موعظة» است. مراد از «کل شیء»، به مناسبت مورد، هر چیز پندآموز است. بنابراین جمله «کتبنا له ... » یعنی: از هر چیز پندآموز موعظه ای را در الواح عطا شده به موسی نگاشتیم.

6 - پند و موعظه ، از تعالیم اساسی تورات

و کتبنا . .. موعظة و تفصیلا

تقدیم «موعظة» بر «تفصیلاً» بیانگر این است که پندها و موعظه های تورات، نسبت به دیگر تعالیم آن، از جایگاه ویژه ای برخوردار بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 105 - 5

5- تورات ، کتاب یاد و یادآوری و پند و موعظه

من بعد الذکر

این برداشت، از آن جا است که بر تورات، اطلاقِ «ذکر» شده است.

18- مواعظ جادوگران فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 72 - 16

16 - ساحران مؤمن با وجود تهدیدات فرعون ، در صدد نصیحت و ارشاد و هدایت وی بودند .

ما جاءنا من البیّنت و الذی فطرنا فاقض ما أنت قاض إنّما تقضی هذه الحیوة الدنیا

اشاره ساحران به بینات موسی(ع) و خالقیت خداوند و محدودیت قدرت فرعون، پس از موضع گیری خصمانه او، می تواند به منظور رام ساختن و پند و اندرز دادن به او باشد.

19- مواعظ خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 46 - 15،18

15- پرهیز از عمل جاهلانه ، پند و موعظه خداوند به حضرت نوح ( ع )

إنی أعظک أن تکون من الجهلین

«موعظة» به معنای پنددادن و نصیحت کردن است. چنان چه متعلق آن رفتار و اخلاق پسندیده باشد ، مفاد آن ترغیب به انجام دادن است و اگر متعلق آن رفتار و اخلاق ناپسند باشد ، مفاد آن توصیه به انجام ندادن است.

18- خداوند ، موعظه کننده پیامبران خویش

إنی أعظک أن تکون من الجهلین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 114 - 9،11

9- دستور اقامه نماز های یومیه ، از مواعظ و پند های مهم خداوند است .

و أقم الصلوة . .. ذلک ذکری

مشارالیه «ذلک» می تواند همه دستورات و حقایقی باشد که در این آیه و دو آیه قبل بیان شده است. در برداشت فوق «ذلک ذکری» در ارتباط با «أقم الصلاة» معنا شده است. به کارگیری «ذلک» - که برای اشاره به دور است - در مشارالیه نزدیک، حاکی از عظمت و اهمیت آن مشارالیه می باشد.

11- لزوم پایداری بر دین ، پرهیز از طغیان و سرکشی و تمایل نداشتن و تکیه نکردن بر ستمگران ، از مواعظ و پند های مهم خداوند است .

فاستقم کما أُمرت . .. و لاتطغوا ... و لاترکنوا إلی الذین ظلموا... ذلک ذکری للذکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 90 - 16

16- رعایت عدالت ، احسان ، ادای حق خویشاوندان و دوری از فحشا ، اعمال زشت و ستم ، از موعظه های خداوند به انسان است .

إن الله یأمر بالعدل . .. و ینهی عن الفحشاء ... یعظکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - طلاق - 65 - 2 - 8

8 - برخورد شایسته با زنان مطلّقه ، ادای حقّ آنان و انتخاب دو شاهد عادل بر امر طلاق یا رجوع ، از موعظه های الهی به مردان و زنان مؤمن

لاتخرجوهنّ من بیوتهنّ . .. و أقیموا الشهدة للّه ذلکم یوعظ به

«ذلک» اشاره به مجموعه رهنموهای الهی در دو آیه این سوره است.

20- مواعظ زبور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 105 - 4

4- زبور کتابی که حاوی پند ها و موعظه ها و یاد و یادآوری ها است .

و لقد کتبنا فی الزبور من بعد الذکر

برخی از مفسران «الذکر» را به یکی از معانی لغوی آن (تذکیر، موعظه، یاد و یادآوری) گرفته اند. در این صورت معنای آیه چنین می شود: در کتاب زبور پس از یک سلسله تذکرات و موعظه ها و یاد و یادآوری ها نوشتیم....

21- مواعظ سوره هود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 120 - 10،11

10- سوره هود و داستان پیامبران مطرح شده در آن ، حاوی موعظه هایی ارجمند و مایه تذکار معارف و حقایق دینی است .

جاءک فی هذه الحق و موعظة و ذکری

11- تنها مؤمنان از مواعظ سوره هود سود می برند و متذکر حقایق و معارف الهی می شوند .

موعظة و ذکری للمؤمنین

روشن است که سوره هود و داستانهای نقل شده در آن ، برای همگان موعظه وتذکار است. بنابراین لام در «للمؤمنین» لام انتفاع است و حکایت از آن دارد که تنها اهل ایمان از حقایق بیان شده در این سوره بهره می برند و از تذکارهای آن سود می جویند.

22- مواعظ شعیب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 185 - 1

1 - موضع گیری خصمانه مردم اَیکه در برابر نصیحت های شعیب ( ع )

قالوا إنّما أنت من المسحّرین

ضمیر فاعل در «قالوا» به «اصحاب الأیکة» بازمی گردد. «إنّما» از ادوات قصر است; بنابراین جمله «إنّما أنت من المسحّرین» به تقدیر «ما أنت إلاّ من المسحّرین» می باشد. «مسحّر» نیز به کسی گفته می شود که به سختی افسون شده باشد.

23- مواعظ صالح(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 153 - 2

2 - موضع گیری خصمانه ثمودیان در برابر نصیحت های صالح ( ع )

قالواإنّما أنت من المسحّرین

چنان که گفته شد، «مسحّر» به کسی گفته می شود که به شدت گرفتار سحر و افسون شده است. این تهمت سخت، بیانگر عمق دشمنی ثمودیان با صالح(ع)است.

24- مواعظ قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 138 - 9

9 - بیان احکام الهی ( لزوم پرهیز از رباخواری ، پیروی از خدا و رسول و . . . ) ، روشنگر مردم و پندی برای تقواپیشگان و هدایت کننده آنان

یا ایّها الّذین امنوا . .. هذا بیان للنّاس و هدیً و موعظة للمتّقین

برخی برآنند که «هذا»، اشاره به کلیه مسائل و معارفی است که در آیات 130 تا 137 تبیین شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - صافات - 37 - 13 - 4

4 - قرآن ، مایه پند انسان ها و بیداری از غفلت ها

و إذا ذکّروا لا یذکرون

25- مواعظ لقمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 13 - 4،5

4 - موعظه لقمان به پسرش درباره لزوم پرهیز از شرک ، نمودی از حکمت وی بود .

لقد ءاتینا لقمن . .. و إذ قال لقمن لإبنه ... لاتشرک باللّه

اگر «إذ» متعلق به «آتینا» باشد، برداشت بالا به دست می آید.

5 - توصیه به اجتناب از شرک ، مهم ترین نصیحت لقمان به پسر خویش بود .

و إذ قال لقمن لإبنه و هو یعظه یبنیّ لاتشرک باللّه

از آن جایی که نهی «لاتشرک» نخستین توصیه از وصایای لقمان به فرزندش است، استفاده می شود که آن، مهم ترین است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 16 - 1

1 - تذکر به نظارت دقیق الهی بر اعمال انسان ، از مواعظ لقمان به پسر خویش بود .

یبنیّ إنّها إن تک مثقال حبّة . .. یأت بها اللّه

احتمال دارد که ضمیر «إنّها» ضمیر قصه باشد و در نتیجه، مرجعی لازم نداشته باشد و احتمال دارد ضمیری باشد که مرجع آن، به قرینه سیاق، چیزی مانند «خصلت پسندیده و ناپسند» و یا «عمل خوب و بد» و مانند آن باشد. نکته بالا بنابر احتمال دوم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 17 - 1

1 - اهتمام به برپایی نماز و امر به معروف و نهی از منکر و شکیبایی در بلا ها ، از مواعظ لقمان به پسر خویش بود .

یبنیّ أقم الصلوة . .. و اصبر علی ما أصابک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 18 - 1،2،5

1 - پرهیز از روی گرداندنِ متکبرانه از دیگران ، از جمله رهنمود های لقمان به پسر خویش بود .

و لاتصعّر خدّک للناس و لاتمش فی الأرض مرحًا

«صَعْر» در لغت به معنای «متمایل کردن گردن به سویی است» و معنای باب تفعیل آن (تصعیر)، متکبرانه سرگرداندن و گردن فرازی کردن است (مفردات راغب).

2 - سفارش لقمان به پرهیز از منش متکبرانه و گردن فرازی کردن ، جلوه ای از حکمت او است .

و لقد ءاتینا لقمن الحکمة . .. إذ قال ... و لاتصعّر خدّک للناس

5 - لقمان به پسرش سفارش کرد که از سرمستی کردن در زمین ، پرهیز کند .

و لاتمش فی الأرض مرحًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 19 - 1،3،4،5

1 - سفارش لقمان به پسر خویش ، برای رعایت اعتدال در راه رفتن

یبنیّ . .. و اقصد فی مشیک

«قصد» به معنای، حد میانی بین افراط و تفریط است (مفردات راغب) و نیز به معنای «اعتدال» است و «مشی»، انتقال از جایی به جایی است (مفردات راغب) که از آن، به «راه رفتن» تعبیر می شود.

3 - پرهیز از رفتارِ همراهِ با ذلت و خواری و نیز اجتناب از رفتارِ متکبرانه ، سفارش لقمان به پسر خویش است . *

یبنیّ . .. و اقصد فی مشیک

به قرینه آیه قبل - که در آن، از رفتار و یا راه رفتن متکبرانه نهی شده است - احتمال دارد مراد از «و اقصد فی مشیک» نهی از راه رفتن و یا رفتاری باشد که همراه با ذلت است.

4 - کاستن از طنین صدا ، از سفارش های لقمان به پسر خویش است .

و اغضض من صوتک

5 - توصیه لقمان به فرزندش ، برای رعایت اعتدال در رفتار و پرهیز از گفتار خشن ، نمودی از حکمت وی است .

و لقد ءایتنا لقمن الحکمة . .. و إذ قال ... و اقصد فی مشیک و اغضض من صوتک

26- مواعظ محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - اعلی - 87 - 9 - 1

1 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور موعظه و زنده نگه داشتن تعالیم الهی در اذهان مردم

فذکّر

«تذکیر» (مصدر «ذکّر») به معنای موعظه کردن است (قاموس)، ذکر و حفظ به یک معنا است; جز این که حفظ به فراگیری نظر دارد و ذکر به حضور در ذهن. (مفردات)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - اعلی - 87 - 10 - 1

1 - کسانی که عظمت خداوند را احساس کرده و از او هراس دارند ، در پذیرش موعظه های پیامبر (صلی الله علیه و آله) درنگ نمی کنند .

سیذّکّر من یخشی

«خشیت» ترسی است که آمیخته با احساس عظمت باشد(مفردات راغب). «سیذّکّر» در اصل «سیتذکّر» بوده است و حرف «سین» در آن بر نبود تأنّی و تأخیر در پذیرش تذکر دلالت دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - غاشیه - 88 - 21 - 1

1 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور موعظه و زنده نگه داشتن یاد قیامت در خاطره ها و توجّه دادن انسان ها ، به قدرت خداوند

فذکّر

«ذِکْر»، حالتی است در نفس انسان که او را بر محافظت از معارفی که فرا گرفته، توانا می سازد. این کلمه با «حفظ» به یک معنا است; جز این که اصل فراگیری «حفظ» و در خاطر حاضر داشتن، «ذکر» خوانده می شود (مفردات راغب); بنابراین «ذکّر»; یعنی، متوجّه ساز و به ذهن آنان بیفکن. این واژه - چنانچه در قاموس آمده است - در معنای موعظه کردن نیز به کار می رود.

27- مواعظ مؤمن آل فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 29 - 14

14 - نصیحت ها و هشدار های مؤمن آل فرعون ، نسبت به قتل موسی ( ع ) ، در فرعون بی تأثیر بود .

أتقتلون رجلاً . .. قال فرعون ما أریکم إلاّ ما أری

28- مواعظ هود(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 136 - 1،5

1 - بی تأثیر خوانده شدن موعظه ها و اندرز های هود از سوی قوم عاد

قالوا سواء علینا أَوَعظت أم لم تکن من الوعظین

5 - موعظه و پنددهی ، روش تبلیغی حضرت هود ( ع ) در ارتباط با قوم عاد

قالوا سواء علینا أَوَعظت أم لم تکن من الوعظین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 137 - 1،6

1 - عادیان ، نصیحت های هود ( ع ) را تکرار شیوه مدعیان پیامبری در گذشته خوانده و آن را فاقد ارزش و اعتبار اعلام کردند .

إن هذا إلاّ خلق الأوّلین

واژه «خُلُق» به معنای شیوه و رفتار است. بنابراین «خلق الأوّلین»; یعنی، رفتار پیشینیان. گفتنی است که برداشت یاد شده بدان احتمال است که کلمه «هذا» اشاره به رفتار ناصحانه هود(ع) داشته باشد. بر این اساس مراد از«خلق الأوّلین» (شیوه پیشینیان)، شیوه پیامبران پیش از هود(ع) می باشد.

6 - تکیه و پافشاری قوم عاد بر سنت های نیاکانشان ، عامل رویارویی آنان با هود ( ع ) و رد کردن نصایح وی

إن هذا إلاّ خلق الأوّلین

29- مهمترین مواعظ لقمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 13 - 5

5 - توصیه به اجتناب از شرک ، مهم ترین نصیحت لقمان به پسر خویش بود .

و إذ قال لقمن لإبنه و هو یعظه یبنیّ لاتشرک باللّه

از آن جایی که نهی «لاتشرک» نخستین توصیه از وصایای لقمان به فرزندش است، استفاده می شود که آن، مهم ترین است.

30- وضوح مواعظ قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 17 - 6

6 - قرآن ، دربردارنده رهنمود ها و مواعظ روشن و بدون ابهام برای مؤمنان

قد بیّنا لکم الأیت

موعظه

31- آثار اخروی موعظه پذیری

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 39 - 3

3 - پاکی ، تذکّرپذیری ، هدایت جویی و خداترسی ، چهره انسان را در قیامت خندان و شادمان خواهد ساخت .

لعلّه یزّکّی . أو یذّکّر ... جاءک یسعی . و هو یخشی ... ضاحکة مستبشرة

32- آثار استماع موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - حاقه - 69 - 12 - 4

4 - تأثیر بی بدیل و منحصر به فرد موعظه و پندآموزی ، از راه شنیدن و گفتوگوی شفاهی و حضوری

لنجعلها لکم تذکرة و تعیها أُذن وعیة

مطلب یاد شده از توأم آمدن مسأله پندآموزی (تذکرة) و موضوع گوش شنوا (اُذن واعیة)، به دست می آید.

33- آثار اعراض از موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 7 - 7

7 - استقبال مردم از مجالس وعظ و ارشاد ، زمینه ساز تکلیف مبلغان به پذیرش آنان و روی گردانی مردم از آن مجالس ، مایه رفع تکلیف از ارشادگران است .

أن جاءه الأعمی . .. لعلّه یزّکّی ... من استغنی ... و ما علیک ألاّ یزّکّی

34- آثار رد موعظه انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 34 - 16

16- نپذیرفتن نصیحت های پیامبران ، زمینه گرفتار شدن به کیفر های اخروی است .

و لاینفعکم نصحی إن أردت أن أنصح لکم . .. هو ربکم و إلیه ترجعون

از هدفهای بیان این حقیقت که نصیحت ناپذیران به خدا بازمی گردند ، هشدار دادن آنان به عذابهای اخروی است.

35- آثار قبول موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 7 - 7

7 - استقبال مردم از مجالس وعظ و ارشاد ، زمینه ساز تکلیف مبلغان به پذیرش آنان و روی گردانی مردم از آن مجالس ، مایه رفع تکلیف از ارشادگران است .

أن جاءه الأعمی . .. لعلّه یزّکّی ... من استغنی ... و ما علیک ألاّ یزّکّی

36- آثار موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 58 - 14

14 - موعظه ، روشی مفید برای دعوت مردم به نیکیها

انّ اللّه نعمّا یعظکم به

چون خداوند بهترین پاداشها را برای تربیت برمی گزیند، معلوم می شود موعظه از روشهای بسیار مفید برای تربیت مردم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 1،3

1 - وعظ و ارشاد دینی ، زمینه ساز از میان رفتن غفلت ها است .

أو یذّکّر

ذکر و حفظ به یک معنا است; با این تفاوت که به اصل ذخیره سازی اطلاعات «حفظ» و به حاضر ساختن آن در قلب یا زبان - چه پس از فراموشی و چه بدون آن - «ذکر» می گویند (مفردات راغب). «ذکری» اسم مصدر «تذکیر» (تذکر دادن) است و به معنای «ذکر» و «تذکّر» و نقیض نسیان نیز آمده است (لسان العرب). این کلمه در آیه - به قرینه «یذکّر» - به معنای اثرپذیری از ذکر و برطرف شدن غفلت است که در مورد آیه شریفه، حضور ابن ام مکتوم در مجلس وعظ و ارشاد پیامبر(صلی الله علیه و آله)، می توانست آن را به دنبال داشته باشد.

3 - تذکرات دینی برای انسان ، سودمند است و آموختن آن او را برای تزکیه آماده می سازد .

لعلّه یزّکّی . أو یذّکّر فتنفعه الذکری

«فاء» در «فتنفعه»، انتفاع را نتیجه تذکّرپذیری قرارداده است; یعنی، چنانچه با حضور در مجلس پند و اندرز تذکر حاصل شود، نافع بودن آن حتمی است. ارتباط این آیه با آیه قبل، گویای این است که نافع بودن تذکّر، در رساندن انسان به تزکیه است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عصر - 103 - 3 - 10

10 - امربه معروف ، پنددهی و پندپذیری ، از خصلت های برجسته انسان های کامیاب

لفی خسر . إلاّ الذین ... تواصوا بالحقّ و تواصوا بالصبر

«تواصوا»، از باب تفاعل و بیانگر آن است که مؤمنان، در کنار توصیه به دیگران، از توصیه های آنان نیز بهره می برند.

37- آثار موعظه پذیری

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 12

12 - بهره بردن از پند و اندرز دیگران و سودمندی آن به حال انسان ، در گرو داشتن روحیه ای پندپذیر و نصیحت خواه

أو یذّکّر فتنفعه الذکری

«فاء» در «فتنفعه»، نافع بودن تذکر را فرع برخورداری از روحیه تذکّرپذیری ساخته است.

38- آثار موعظه های خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 35 - 19

19 - خداوند ، هدایتگر مردم از طریق نزول آیات روشنگر ، تبیین سرگذشت امت های پیشین و موعظه و اندرزها

و لقد أنزلنا إلیکم ءایت مبیّنت و مثلاً من الذین خلوا من قبلکم و موعظة . .. یهد

39- آداب موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 63 - 14

14 - موعظه باید به گونه ای باشد که در وجود شنونده کارگر اُفتد .

و قل لهم فی انفسهم قولا بلیغاً

با توجّه به این احتمال که «فی انفسهم» متعلق به «بلیغاً» باشد، معنای جمله چنین است: به آنان سخنی بگو که مؤثر در جان آنان باشد.

40- اجتناب از ترشرویی با موعظه پذیران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 11 - 1

1 - تأکید خداوند بر ضرورت ترک ترش رویی با اندرز خواهان ; هر چند آنان ، جسمی معلول داشته و از طبقات اشراف

نباشند .

کلاّ

کلمه «کلاّ» برای ممنوع ساختن و ردّ مطالبی است که پیش از گفتن این کلمه، مطرح شده بود.

41- اجتناب از هدایت موعظه پذیران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 11

11 - خودداری از ارشاد کسانی که در مسیر خودسازی قرار دارند و استنکاف از راهنمایی پندپذیران ، کرداری نکوهیده و ناروا است .

عبس . .. و ما یدریک لعلّه یزّکّی . أو یذّکّر

42- احترام موعظه پذیران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 4

4 - فراگیران پند و اندرز ، انسان هایی ارجمند و شایسته احترامی افزون تر از دیگران

و ما یدریک لعلّه . .. یذّکّر

43- احتمال تاثیر موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 5

5 - احتمال تأثیرپذیری مردم از نصیحت ها ، کافی در لزوم استقبال از آنان در مجالس پند و اندرز

لعلّه . .. یذّکّر

44- استفاده از موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 125 - 15

15- بهره گیری از حکمت ، موعظه نیکو و جدل بهترین در تبلیغ دین ، روشی ابراهیمی است .

اتّبع ملّة إبرهیم . .. ادع إلی سبیل ربّک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جدلهم بالتی

45- اهمیت قبول موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 13

13 - پاکسازی خویش از آلودگی ها ، دارای اهمیتی بیشتر از آموختن پند و اندرز است .

لعلّه یزّکّی . أو یذّکّر

تقدیم «تزکیه» بر «تذکر»، گویای برداشت یاد شده است.

46- اهمیت موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 3 - 1

1- هدف از نزول قرآن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، هشدار و توجه دادن به مردم ونصیحت کردن آنان است .

ما أنزّلنا . .. إلاّ تذکرة لمن یخشی

استثنا در «إلاّ تذکرة» منقطع است و «تذکرة» مفعولٌ له می باشد; یعنی، «لکن أنزلنا للتذکرة».

«تذکرة» معنایی گسترده تر از «راهنمایی» و «نشانه دادن» دارد و هرچه را مایه توجه به چیزی گردد شامل می شود (مفردات راغب و به معنای «وعظ» نیز می آید (مصباح و قاموس).

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - غاشیه - 88 - 22 - 4

4 - اثر نبخشیدن پند و اندرز های دینی برای مردم ، تکلیف ابلاغ معارف الهی را ساقط نمی کند .

فذکّر . .. لست علیهم بمصیطر

آیه شریفه، بیانگر روگردانی برخی مردم، از تذکرات پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و بیان می دارد که در این موارد، نباید معارف الهی را بر مردم تحمیل کرد. آیه قبل با توصیف پیامبر(صلی الله علیه و آله) به «تذکر دهنده»، آن حضرت را حتی در این موارد، به تذکر دادن مأمور ساخته است.

47- اهمیت موعظه انسان ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 90 - 15

15- امر و نهی خداوند ، در جهت موعظه آدمیان است .

إن الله یأمر . .. و ینهی ... یعظکم

48- برهان در موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 13 - 9

9 - موعظه انسان ها با منطق و برهانی محکم ، برای توجه دادن آنان به توحید عملی حکیمانه است .

و لقد ءاتینا لقمن الحکمة . .. إذ قال لقمن لإبنه... لاتشرک باللّه إنّ الشرک لظل

49- بهترین موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 24 - 15

15 - توصیه به ایمان و عمل صالح و پرهیز از تجاوز به حقوق یکدیگر ، از بهترین رهنمود ها به بشر

و إنّ کثیرًا من الخلطاء لیبغی . .. إلاّ الذین ءامنوا و عملوا الصلحت و قلیل ما

50- بی اعتنای به موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 165 - 2

2 - خداوند یهودیان متمرد در آبادی ایله را پس از مداومت بر صید ماهی در روز شنبه و بی اعتنایی به مواعظ اصلاحگران به عذابی شدید گرفتار ساخت .

فلما نسوا ما ذکروا به . .. أخذنا الذین ظلموا بعذاب بئیس

«بئیس» به معنای شدید است.

51- بی تأثیری موعظه بر قوم عاد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 136 - 1

1 - بی تأثیر خوانده شدن موعظه ها و اندرز های هود از سوی قوم عاد

قالوا سواء علینا أَوَعظت أم لم تکن من الوعظین

52- بی تأثیری موعظه بر کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 42 - 5

5- اعراض کافران از شنیدن کلام الهی و درک مفاهیم و معارف قرآنی ، دلیل بی توجهی آنان به رحمت گسترده الهی و متأثر نشدن از مواعظ پیامبر (صلی الله علیه و آله)

قل من یکلؤکم . .. من الرحمن بل هم عن ذکر ربّهم معرضون

برداشت یاد شده مبتنی براین است که مقصود از «ذکر» قرآن باشد; زیرا یکی از نام ها و اوصاف قرآن کریم ذکر است.

53- بی تأثیری موعظه بنی اسرائیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 78 - 1

1 - تأثیرناپذیری قارون در برابر اندرز های قوم خویش

إذ قال له قومه لاتفرح . .. و ابتغ فیما ءاتیک اللّه الدار الأخرة ... قال إنّما أُ

54- بی نیازی از موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 5 - 1

1 - برخی از حاضران مجلس پیامبر (صلی الله علیه و آله) در ماجرای ابن ام مکتوم ، خود را از پند و اندرز های الهی بی نیاز می دیدند و از فرجام خود نگرانی نداشتند .

أمّا من استغنی

به قرینه «جاءک» و «یخشی» - در آیات بعد - مراد از جمله «استغنی»، احساس بی نیازی نسبت به حضور در مجلس وعظ و ارشاد و نیز بی خطر دیدن عاقبت خویش است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 6 - 2

2 - فرد خشمگین از حضور ابن ام مکتوم در مجلس پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، تمام توجّه خود را معطوف کسی ساخته بود که خود را از فراگیری آموزه های آن مجلس بی نیاز می دانست .

أمّا من استغنی . فأنت له تصدّی

55- تشخیص موعظه پذیران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 8

8 - کشف وجود روحیه پندپذیری در افراد ، برای همه کس مقدور نیست .

و ما یدریک لعلّه . .. یذّکّر

56- تمرکز ذهن در موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 13 - 6

6 - متمرکز ساختن ذهن مخاطب و شنونده ، در موعظه و تبلیغ ، امری لازم است .

و هو یعظه یبنیّ

مخاطب قرار دادن فرزند، با «یا»ی ندا، هنگام موعظه، می تواند به منظور نکته یاد شده باشد تا موعظه، اثر خود را ببخشد.

57- تهییج عواطف در موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 13 - 3

3 - ضرورت آمیخته شدن نصیحت و هدایت کردن با محبت و تحریک احساس و عاطفه مخاطب

قال لقمن لإبنه و هو یعظه یبنیّ

مصغّر آوردن «بُنیّ» برای مهرورزی و شفقت است و از آن، نکته یاد شده، استفاده می شود.

58- رد موعظه عاقل اصحاب الجنة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 28 - 5

5 - باغداران یمنی ، نصیحت و هشدار برادر عاقل و معتدل خود را درباره حقِ مستمندان و یاد خداوند نمی پذیرفتند .

قال أوسطهم ألم أقل لکم لولا تسبّحون

59- روش شناسی در موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 125 - 12

12- رعایت روش نیک و مؤثر ، از شرایط وعظ و خطابه

ادع . .. و الموعظة الحسنة

60- روش موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 13 - 3،6،9

3 - ضرورت آمیخته شدن نصیحت و هدایت کردن با محبت و تحریک احساس و عاطفه مخاطب

قال لقمن لإبنه و هو یعظه یبنیّ

مصغّر آوردن «بُنیّ» برای مهرورزی و شفقت است و از آن، نکته یاد شده، استفاده می شود.

6 - متمرکز ساختن ذهن مخاطب و شنونده ، در موعظه و تبلیغ ، امری لازم است .

و هو یعظه یبنیّ

مخاطب قرار دادن فرزند، با «یا»ی ندا، هنگام موعظه، می تواند به منظور نکته یاد شده باشد تا موعظه، اثر خود را ببخشد.

9 - موعظه انسان ها با منطق و برهانی محکم ، برای توجه دادن آنان به توحید عملی حکیمانه است .

و لقد ءاتینا لقمن الحکمة . .. إذ قال لقمن لإبنه... لاتشرک باللّه إنّ الشرک لظل

61- زمینه استفاده از موعظه های خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 34 - 7

7 - تقواپیشگی ، زمینه بهره برداری از موعظه های الهی است .

و لقد أنزلنا . .. و موعظة للمتّقین

برداشت یاد شده، براین اساس است که «لام» در «للمتّقین» لام نتیجه و عاقبت باشد; یعنی، مواعظ الهی در نهایت بر تقواپیشگان اثر می گذارد و آنان زمینه لازم را برای پذیرش این مواعظ دارند.

62- زمینه قبول موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 17 - 3

3 - ایمان و باور های دینی ، زمینه ساز پذیرش پند ها و موعظه ها

یعظکم اللّه أن تعودوا لمثله أبدًا إن کنتم مؤمنین

جواب محذوف جمله شرطیه «إن کنتم مؤمنین; اگر مؤمن هستید» می تواند جمله «فاتعظوا. ..» باشد. بر این اساس پیام آیه چنین خواهد شد: «اگر حقیقتاً ایمان دارید پس باید موعظه ها و پندهای الهی را پذیرا باشید».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 3 - 7

7 - مداومت بر تصفیه درون و پاکسازی باطن ، مؤثر و سودمند در بهره گیری از مجالس پند و اندرز

أن جاءه الأعمی . و مایدریک لعلّه یزّکّی

فعل مضارع «یزّکّی» - نظیر هر مضارع دیگری که از حالت های شخص خبر دهد - بر استمرار دلالت دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 2

2 - امکان بهره گیری انسان از تذکّرات و تعالیم دینی حتی در صورتی که خود را تزکیه نکرده باشد .

لعلّه یزّکّی . أو یذّکّر

حرف «أو» دلالت دارد که هرگاه یکی از دو ویژگی (تزکیه یا تذکّر) محتمل باشد; باید شخصی را که می خواهد به مجلس وعظ و ارشاد وارد شود، پذیرفت و نباید او را تا پس از خودسازی و تزکیه از تذکرات دینی محروم کرد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - غاشیه - 88 - 21 - 2

2 - تأمّل در نشانه های قدرت خداوندی در پهنه هستی ، زمینه ساز پذیرش پند و اندرز های دینی است .

أفلاینظرون إلی . .. فذکّر

حرف «فاء»، فرمان به تذکّر را بر آیات پیشین - که از نشانه های قدرت خداوند سخن گفته بود - تفریع کرده است; یعنی، «حال که چنین است به تذکّر اقدام کن».

63- زمینه موعظه پذیری

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 12

12 - بهره بردن از پند و اندرز دیگران و سودمندی آن به حال انسان ، در گرو داشتن روحیه ای پندپذیر و نصیحت خواه

أو یذّکّر فتنفعه الذکری

«فاء» در «فتنفعه»، نافع بودن تذکر را فرع برخورداری از روحیه تذکّرپذیری ساخته است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 11 - 2

2 - آیات قرآن ، راهنما و مایه غفلت زدایی و زمینه پندگیری و عبرت

کلاّ إنّها تذکرة

مراد از ضمیر در «إنّها»، آیات قرآن است که با توجّه به بیان اوصاف آنها در آیات بعد، تصریح به مرجع ضمیر لزومی نداشته است. «تذکرة» اعم از «دلالت» (راهنمایی) و «اماره» (نشانه) است و به هر چیزی که با آن تذکّر حاصل شود، اطلاق می گردد (مفردات راغب). «تذکیر» (مرادف تذکرة) به معنای موعظه کردن و «ذکری» (اسم مصدر آن) به معنای عبرت است (قاموس); بنابراین مراد از «تذکره» بودن قرآن، راهنمایی، موعظه کردن و مایه عبرت بودن آن است.

64- سرزنش معرضان از موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 6 - 1

1 - کسانی که خود رااز پند و اندرز های الهی بی نیاز می پندارند ، شایسته بذل توجّه کامل از سوی ارشادگران و مبلّغان نیستند .

فأنت له تصدّی

متصدی کسی است که با کشیدن سر و سینه خود به بالا، در صدد دیدن چیزی برآید (لسان العرب). این تعبیر حاکی از

معطوف داشتن تمام توجّه و عنایت، به سوی همنشین خود است.

65- شرایط تأثیر موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 34 - 10

10- مؤثر بودن نصیحت ها در آدمی ، در گرو توفیق و خواست خداوند است .

و لاینفعکم نصحی . .. إن کان الله یرید أن یغویکم

66- شرایط تأثیر موعظه انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 34 - 4

4- تعالیم و نصیحت های پیامبران ، در کسانی که خداوند خواهان گمراهی ایشان باشد ، بی تأثیر است .

و لاینفعکم نصحی . .. إن کان الله یرید أن یغویکم

«إن کان الله . ..» به منزله تعلیل برای «لاینفعکم نصحی» است; یعنی ، چون خداوند گمراهی شما را خواسته است ، نصیحت من در شما تأثیری ندارد.

67- شرایط حضور در مجلس موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 3 - 2

2 - احتمال علاقه مندی افراد به تزکیه نفس ، کافی در لزوم احترام آنان و استقبال از حضورشان در مجالس وعظ و ارشاد

و مایدریک لعلّه یزّکّی

کلمه «لعلّ»، بر رجا و امیدواری دلالت دارد و جمله «لعلّه یزّکّی» امید به وجود تزکیه را در لزوم پذیرش مستمعان کافی می داند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 5،7

5 - احتمال تأثیرپذیری مردم از نصیحت ها ، کافی در لزوم استقبال از آنان در مجالس پند و اندرز

لعلّه . .. یذّکّر

7 - تنها کسانی شایسته حضور در مجالس وعظ و ارشادند ، که خود را در مسیر خودسازی قرار داده یا افرادی توصیه پذیر و نصیحت خواه باشند .

یزّکّی . أو یذّکّر

68- شرایط موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 54 - 11

11 - اظهار مهربانی و عطوفت ، پیش از انتقاد و نصیحت ، امری شایسته و نیکوست .

یقوم إنکم ظلمتم أنفسکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 125 - 12

12- رعایت روش نیک و مؤثر ، از شرایط وعظ و خطابه

ادع . .. و الموعظة الحسنة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 6

6 - شایستگی فرد برای ترجیح او بر دیگران در پند و اندرز ، به سلامتی کامل ، بینایی و فعال بودن تمام قوای جسمی وی وابسته نیست .

أن جاءه الأعمی . .. و ما یدریک لعلّه ... یذّکّر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - اعلی - 87 - 9 - 5

5 - لزوم موعظه و ارشاد مردم ، مشروط به سودمند بودن آن است .

فذکّر إن نفعت الذکری

«ذکری» اسم مصدر برای «تذکیر» است (قاموس)، این کلمه نسبت به کلمه «ذکر»، مبالغه بیشتری دارد. (مفردات) حرف «ان» یا برای اشتراط حقیقی به کار رفته است و یا مراد از آن تشکیک است. برداشت یاد شده ناظر به احتمال نخست است. گفتنی است که مراد از «نفع» در آیه شریفه، اعم از اتمام حجت است; بنابراین تذکری که اتمام حجت باشد دارای نفع بوده و فرمان «ذکّر» شامل آن می شود; ولی در مورد کسانی که بر آنان اتمام حجت شده، شرط وجوب موعظه، تأثیرگذار بودن آن است.

69- صورت اخروی موعظه پذیران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 38 - 2

2 - انسان های پاک ، تذکّرپذیر ، هدایت جو و خداترس ، در قیامت چهره ای نورانی خواهند داشت .

لعلّه یزّکّی . أو یذّکّر ... جاءک یسعی . و هو یخشی ... وجوه یومئذ مسفرة

70- عبرت از موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - حاقه - 69 - 12 - 4

4 - تأثیر بی بدیل و منحصر به فرد موعظه و پندآموزی ، از راه شنیدن و گفتوگوی شفاهی و حضوری

لنجعلها لکم تذکرة و تعیها أُذن وعیة

مطلب یاد شده از توأم آمدن مسأله پندآموزی (تذکرة) و موضوع گوش شنوا (اُذن واعیة)، به دست می آید.

71- عوامل بی تأثیر موعظه بر قوم عاد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 137 - 6

6 - تکیه و پافشاری قوم عاد بر سنت های نیاکانشان ، عامل رویارویی آنان با هود ( ع ) و رد کردن نصایح وی

إن هذا إلاّ خلق الأوّلین

72- عوامل موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 66 - 8

8 - تاریخ و سرگذشت امت ها ، منبعی برای موعظه و عبرت گیری و درس آموزی

فجعلنها نکلا لما بین یدیها و ما خلفها و موعظة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 231 - 16،17

16 - خداوند به وسیله « کتاب » و « حکمت » ، مردم را موعظه می کند .

و ما انزل علیکم من الکتاب و الحکمة یعظکم به

17 - قرآن ، کتاب موعظه

من الکتاب و الحکمة یعظکم به

73- عوامل موعظه ناپذیری

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 11 - 8

8 - فسادگری و نصیحت ناپذیری ، از نشانه های بیماریِ دل و اندیشه است .

فی قلوبهم مرض . .. و إذا قیل لهم لاتفسدوا فی الأرض قالوا إنما نحن مصلحون

74- فضایل موعظه پذیران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 4

4 - فراگیران پند و اندرز ، انسان هایی ارجمند و شایسته احترامی افزون تر از دیگران

و ما یدریک لعلّه . .. یذّکّر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 114 - 13

13- تنها موعظه پذیران ، از توصیه ها و مواعظ الهی پند خواهند گرفت .

ذلک ذکری للذکرین

زمخشری در کشاف «ذکری» را به موعظه و «ذاکرین» را به پندپذیران معنا کرده است.

75- فواید موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - اعلی - 87 - 9 - 5

5 - لزوم موعظه و ارشاد مردم ، مشروط به سودمند بودن آن است .

فذکّر إن نفعت الذکری

«ذکری» اسم مصدر برای «تذکیر» است (قاموس)، این کلمه نسبت به کلمه «ذکر»، مبالغه بیشتری دارد. (مفردات) حرف «ان» یا برای اشتراط حقیقی به کار رفته است و یا مراد از آن تشکیک است. برداشت یاد شده ناظر به احتمال نخست است. گفتنی است که مراد از «نفع» در آیه شریفه، اعم از اتمام حجت است; بنابراین تذکری که اتمام حجت باشد دارای نفع بوده و فرمان «ذکّر» شامل آن می شود; ولی در مورد کسانی که بر آنان اتمام حجت شده، شرط وجوب موعظه، تأثیرگذار بودن آن است.

76- قبول موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 21 - 4

4 - قبول نصیحت ناصحان ، نشانه حکمت و دانایی است .

ءاتینه حکمًا و علمًا . .. فاخرج إنّی لک من النصحین . فخرج منها

77- محبت در موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 13 - 3

3 - ضرورت آمیخته شدن نصیحت و هدایت کردن با محبت و تحریک احساس و عاطفه مخاطب

قال لقمن لإبنه و هو یعظه یبنیّ

مصغّر آوردن «بُنیّ» برای مهرورزی و شفقت است و از آن، نکته یاد شده، استفاده می شود.

78- منشأ تأثیر موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - حاقه - 69 - 12 - 4

4 - تأثیر بی بدیل و منحصر به فرد موعظه و پندآموزی ، از راه شنیدن و گفتوگوی شفاهی و حضوری

لنجعلها لکم تذکرة و تعیها أُذن وعیة

مطلب یاد شده از توأم آمدن مسأله پندآموزی (تذکرة) و موضوع گوش شنوا (اُذن واعیة)، به دست می آید.

79- موارد موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 165 - 10

10 - نهی از منکر از مصادیق موعظه است .

لم تعظون . .. الذین ینهون عن السوء

80- موانع تأثیر موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 72 - 9

9- سرمستی و غفلت ، مانع پذیرفتن نصیحت و خیراندیشی ناصحان

لعمرک إنهم لفی سکرتهم یعمهون

81- موانع موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 5 - 10

10 - استکبار و انحراف ، مانع از پذیرش نصیحت و خیرخواهی

و إذا قیل لهم . .. و رأیتهم یصدّون و هم مستکبرون

82- موعظه انسان ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - اعلی - 87 - 9 - 4

4 - هدف از نزول قرآن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، توجّه دادن به مردم و نصیحت کردن آنان است .

سنقرئک . .. فذکّر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - غاشیه - 88 - 21 - 1،4،5

1 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور موعظه و زنده نگه داشتن یاد قیامت در خاطره ها و توجّه دادن انسان ها ، به قدرت خداوند

فذکّر

«ذِکْر»، حالتی است در نفس انسان که او را بر محافظت از معارفی که فرا گرفته، توانا می سازد. این کلمه با «حفظ» به یک معنا است; جز این که اصل فراگیری «حفظ» و در خاطر حاضر داشتن، «ذکر» خوانده می شود (مفردات راغب); بنابراین «ذکّر»; یعنی، متوجّه ساز و به ذهن آنان بیفکن. این واژه - چنانچه در قاموس آمده است - در معنای موعظه کردن نیز به کار می رود.

4 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به جز وظیفه موعظه و یادآوری ، مسؤولیتی ندارد و اجبار و اکراه مردم ، از وظایف او نیست .

إنّما أنت مذکّر

5 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مسؤول واکنش های مردم در برابر پند و اندرزهایش نیست .

إنّما أنت مذکّر

حصر در «إنّما أنت مذکّر»، حصر اضافی است و به قرینه آیه بعد، ناظر به اثربخشی تذکّر است. مفاد آیه شریفه این است که: «وظیفه تو تنها تذکّر دادن است و پذیرش یا رد آن از سوی مردم، مؤاخذه ای را متوجّه تو نمی سازد».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - غاشیه - 88 - 22 - 1

1 - اجبار و وادار ساختن مردم به پذیرش پند ها و موعظه ها ، از تکالیف و رسالت های پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیست .

لست علیهم بمصیطر

«صَطَر» و «سَطَر»، به یک معنا می باشد (مفردات) و «مسیطر» به معنای عهده دار و مسلّط است. (مقاییس اللغة)

83- موعظه بنی اسرائیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 76 - 12

12 - اقدام قوم قارون ( بنی اسرائیل ) به نصیحت کردن و برحذر داشتن وی از شادمانی و غرور بی جا

إذ قال له قومه لاتفرح

84- موعظه به قارون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 76 - 12،13

12 - اقدام قوم قارون ( بنی اسرائیل ) به نصیحت کردن و برحذر داشتن وی از شادمانی و غرور بی جا

إذ قال له قومه لاتفرح

13 - رفتار ناصحانه قوم قارون با وی ، امری شایان توجه و یادآوری است .

إذ قال له قومه لاتفرح

«إذ» در محل نصب و مفعول برای فعل محذوف است; یعنی، «اذکروا إذ قال له قومه. ..».

85- موعظه به مکذبان آیات خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 176 - 16

16 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) از جانب خداوند مأمور شد تا داستان بلعم باعورا را برای تکذیب کنندگان آیات الهی گزارش کند .

فاقصص القصص

«قصّ» (مصدر «اُقصص») به معنای بیان کردن و بازگو کردن است. «قصص» به معنای خبر و داستان است و «ال» در آن عهد ذکری و اشاره به داستان بلعم باعورا است.

86- موعظه به منازعان قصه داود(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 24 - 14

14 - موعظه و رهنمود داوود ( ع ) به دو برادر متخاصم ، با توصیه به ایمان و نیک کرداری و پرهیز از تجاوز به حقوق یکدیگر

و إنّ کثیرًا من الخلطاء لیبغی . .. إلاّ الذین ءامنوا ... و قلیل ما هم

بیان این نکته مهم و کلی که «بسیاری از شریکان در حق یکدیگر ستم می کنند و تنها مؤمنان نیک کردار چنین نیستند»; می تواند نوعی رهنمود و موعظه از سوی داوود(ع) به دو برادر متخاصم باشد. گفتنی است که درخواست رهنمود از داوود(ع) از سوی آن دو نفر (و اهدنا إلی سواء الصراط) مؤید برداشت یاد شده است.

87- موعظه به منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 63 - 9،13

9 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظّف به موعظه منافقانی که از مراجعه به طاغوت اظهار ندامت کردند .

یریدون ان یتحاکموا الی الطّاغوت . .. فاعرض عنهم و عظهم

13 - موضعگیری سازنده ، همراه با پند و اندرز پنهانی ، روش برخورد با منافقان

فاعرض عنهم و عظهم و قل لهم فی انفسهم قولا بلیغاً

چنانچه «فی انفسهم» متعلّق به «قل» باشد، به این معناست که این گفتار پندآموز تو باید در بین خود آنان و به دور از چشم دیگران باشد.

88- موعظه به مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 17 - 1

1 - پرهیز از تأثیرپذیری در برابر شایعه ها و دامن زدن به آنها و نیز اجتناب از تهمت زدن به دیگران و بازی با حیثیت آنان ، اندرزی الهی به مؤمنان

یعظکم اللّه أن تعودوا لمثله أبدًا إن کنتم مؤمنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - طلاق - 65 - 2 - 8

8 - برخورد شایسته با زنان مطلّقه ، ادای حقّ آنان و انتخاب دو شاهد عادل بر امر طلاق یا رجوع ، از موعظه های الهی به مردان و زنان مؤمن

لاتخرجوهنّ من بیوتهنّ . .. و أقیموا الشهدة للّه ذلکم یوعظ به

«ذلک» اشاره به مجموعه رهنموهای الهی در دو آیه این سوره است.

89- موعظه به نوح(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 46 - 15

15- پرهیز از عمل جاهلانه ، پند و موعظه خداوند به حضرت نوح ( ع )

إنی أعظک أن تکون من الجهلین

«موعظة» به معنای پنددادن و نصیحت کردن است. چنان چه متعلق آن رفتار و اخلاق پسندیده باشد ، مفاد آن ترغیب به انجام دادن است و اگر متعلق آن رفتار و اخلاق ناپسند باشد ، مفاد آن توصیه به انجام ندادن است.

90- موعظه پذیران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 7

7 - تنها کسانی شایسته حضور در مجالس وعظ و ارشادند ، که خود را در مسیر خودسازی قرار داده یا افرادی توصیه پذیر و نصیحت خواه باشند .

یزّکّی . أو یذّکّر

91- موعظه پذیران در قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 38 - 2

2 - انسان های پاک ، تذکّرپذیر ، هدایت جو و خداترس ، در قیامت چهره ای نورانی خواهند داشت .

لعلّه یزّکّی . أو یذّکّر ... جاءک یسعی . و هو یخشی ... وجوه یومئذ مسفرة

92- موعظه پذیران فرعونیان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 62 - 2

2 - حضور برخی از افراد حق طلب و نصیحت پذیر در صفوف فرعونیان

فتنزعوا أمرهم بینهم

اختلاف نظر فرعونیان در باره موسی(ع)، نشان از متمایل شدن برخی از فرعونیان به موسی(ع) در روز مقابله دارد.

93- موعظه پذیری رهبری

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 22 - 9

9 - رهبران و داوران جامعه الهی ، باید نصیحت پذیر و حق شنو باشند .

فاحکم بیننا بالحقّ و لاتشطط

94- موعظه پذیری عبدالله بن ام مکتوم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 4 - 10

10 - ابن ام مکتوم ، در تلاش برای تزکیه نفس یا پندآموزی و دارای مقامی ارجمند در پیشگاه خداوند

لعلّه یزّکّی . أو یذّکّر

هر چند خداوند با کلمه «لعلّ» تنها احتمال وجود یکی از دو فضیلت را برای ابن ام مکتوم مطرح ساخته است; ولی انتقاد او از برخورد ناهنجار با وی و اختصاص آیاتی در قرآن به این موضوع، نشانگر مقام نیک وی نزد خداوند و دور نبودن او از آن

فضائل است.

95- موعظه خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 58 - 11،12

11 - فرمان به ادای امانت به اهل آن و قضاوت عادلانه ، از مواعظ بسیار نیکوی الهی به مردم

انّ اللّه یأمرکم . .. انّ اللّه نعمّا یعظکم به

12 - خداوند ، موعظه گر بندگان

انّ اللّه نِعمّا یعظکم به

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 66 - 10،11

10 - احکام الهی ( اوامر و نواهی ) مواعظ خداوند هستند .

و لو انّهم فعلوا ما یوعظون به لکان خیراً لهم

11 - ثبات و پایداری در ایمان از نتایج عمل به احکام و مواعظ الهی

و لو انّهم فعلوا ما یوعظون به لکان خیراً لهم و اشدّ تثبیتاً

متعلق «تثبیتاً» به قرینه آیات قبل، ایمان گرفته شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 67 - 2

2 - پاداش بزرگ الهی ، پیامد تسلیم همه جانبه در برابر احکام خداوند و عمل به مواعظ او

و یسلموا تسلیما . .. و لو انّهم فعلوا ما یوعظون به ... و اذاً لأَتیناهم من لدنّا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 68 - 1

1 - هدایت به صراط مستقیم ، نتیجه عمل به احکام و مواعظ الهی

و لو انّهم فعلوا ما یوعظون به . .. و لهدیناهم صراطا مستقیما

96- موعظه در تبلیغ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 93 - 9

9 - مبلغان دین باید خیرخواه مردم و نصایح خویش را به منافع شخصی آمیخته نسازند .

و نصحت لکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 125 - 6،15

6- آشنایی با حکمت ، موعظه و برترین روش های جدلی ، نیاز ضروری مبلغان دین

ادع إلی سبیل ربّک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جدلهم بالتی هی أحسن

امر الهی به تبلیغ دین از طریق حکمت، موعظه و جدل برتر نشانگر این معناست که فاقدان این ابزار، از کارآیی لازم و شایسته در امر تبلیغ برخوردار نیستند.

15- بهره گیری از حکمت ، موعظه نیکو و جدل بهترین در تبلیغ دین ، روشی ابراهیمی است .

اتّبع ملّة إبرهیم . .. ادع إلی سبیل ربّک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جدلهم بالتی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 136 - 5

5 - موعظه و پنددهی ، روش تبلیغی حضرت هود ( ع ) در ارتباط با قوم عاد

قالوا سواء علینا أَوَعظت أم لم تکن من الوعظین

97- موعظه در دعوت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 125 - 1،9

1- پیامبر (صلی الله علیه و آله) مأمور دعوت مردم به راه پروردگار در پرتو حکمت ( برهان های عقلی و علمی ) و موعظه نیک

ادع إلی سبیل ربّک بالحکمة و الموعظة الحسنة

«حکمت» به معنای دستیابی به حق در پرتو علم و عقل است (مفردات راغب). بنابراین «بالحکمة»; یعنی، به وسیله براهین عقلی و علمی به حق رسیدن.

9- انسان برای گرایش به راه خدا ، نیازمند موعظه نیک در کنار دلایل متقن عقلی

ادع إلی سبیل ربّک بالحکمة و الموعظة الحسنة

برداشت فوق، با توجه به این نکته است که «الموعظة» عطف بر «بالحکمة» است و با یک سیاق ذکر شده، در حالی که «و جادلهم» با بیان دیگر و امری مجزّا آمده است.

98- موعظه فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 72 - 16

16 - ساحران مؤمن با وجود تهدیدات فرعون ، در صدد نصیحت و ارشاد و هدایت وی بودند .

ما جاءنا من البیّنت و الذی فطرنا فاقض ما أنت قاض إنّما تقضی هذه الحیوة الدنیا

اشاره ساحران به بینات موسی(ع) و خالقیت خداوند و محدودیت قدرت فرعون، پس از موضع گیری خصمانه او، می تواند به منظور رام ساختن و پند و اندرز دادن به او باشد.

99- موعظه قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 58 - 6

6 - هوشیاری و پندآموزی مردم ستیزه جو و کافر ، از مواعظ و آیات الهی ، بسیار اندک است .

إنّ الذین یجدلون فی ءایت اللّه . .. و ما یستوی الأعمی والبصیر ... قلیلاً ما تت

100- موعظه کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 69 - 9

9 - قال أبو جعفر(ع): لما نزلت «فلاتقعد بعد الذکری مع القوم الظالمین» قال المسلمون: کیف نصنع إن کان کلما استهزء المشرکون بالقرآن قمنا و ترکناهم فلاندخل إذا المسجد الحرام و لانطوف بالبیت الحرام فأنزل الله تعالی «و ما علی الذین یتقون من حسابهم من شیء» و أمرهم بتذکیرهم و تبصیرهم ما استطاعوا.

امام باقر(ع) فرمود: چون آیه «فلاتقعد بعد الذکری مع القوم الظالمین» نازل شد، مسلمانان گفتند: حال که هرگاه مشرکان، قرآن را مسخره کنند، باید برخیزیم و از آنان دوری کنیم، در نتیجه هیچگاه نباید وارد مسجدالحرام شده و طواف خانه خدا را بجا آوریم، پس چه کنیم؟ در این هنگام خداوند آیه «و ما علی الذین یتقون من حسابهم من شیء و لکن ذکری» را نازل کرد و در آن به مسلمانان دستور داد که، کافران را متذکر نموده و در حد توان، آنان را با موعظه بیدار کنند.

101- موعظه گری قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 57 - 1،7

1 - قرآن ، برای همه مردم موعظه و برای بیماری های نهفته در دل بیماردلان ، دارویی شفابخش است .

یأیها الناس قد جاءتکم موعظة من ربکم و شفاء لما فی الصدور

7 - موضوعات مطرح شده در قرآن ، در راستای پندآموزی ، شفابخشی ، هدایتگری و رحمت بخشی است .

یأیها الناس قد جاءتکم موعظة من ربکم . .. و رحمة للمؤمنین

102- موعظه متقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 66 - 3

3 - کیفر اصحاب سبت ، موعظه و پندی برای اهل تقواست .

فجعلنها . .. موعظة للمتقین