مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 103

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

1- موسی (ع)

1- آبرومندی موسی(ع)

جلد

14

3 - حضرت موسی ( ع ) ، شخصیتی وجیه و آبرومند در پیش گاه خداوند بود .

و کان عند اللّه وجیهًا

2- آثار آبرومندی موسی(ع)

جلد

14

4 - وجاهت و آبرومندی موسی ( ع ) در پیش گاه خداوند ، سبب شد که خداوند ، وی را از اتهام قوم اش ، بری بداند .

لاتکونوا کالذین ءاذوا موسی فبرّأه اللّه ممّا قالواو کان عند اللّه وجیهًا

«و کان عنداللّه وجیهاً» به منزله تعلیل برای «برّأه اللّه ممّا قالوا» است.

3- آثار اضطراب مادر موسی(ع)

جلد

13

13 - قرار داشتن مادر موسی در آستانه افشا کردن راز فرزندش ، به خاطر شدت پریشانی و اضطراب

إن کادت لتبدی به لولا أن ربطنا علی قلبها

4- آثار امتحان موسی(ع)

جلد

11

35 - موسی ( ع ) زمانی توفیق مناجات با خداوند در کوه طور و دریافت حکم رسالت را یافت که از مرحله آزمون الهی و چشیدن سختی ها ، عبور کرد و شایستگی لازم را به دست آورده بود .

و فتنّک فتونًا. .. ثمّ جئت علی قدر یموسی

5- آثار اندوه موسی(ع)

جلد

6

10 - اندوه موسی ( ع ) بر هلاکت همراهانش در میقات ، موجب شکوه او به درگاه خدا و آرزوی مرگ خویش و همراهانش پیش از حضور در میعادگاه مناجات

قال رب لو شئت أهلکتهم من قبل و إیّی

6- آثار انذارهای موسی(ع)

جلد

11

1 - هشدار های موسی ( ع ) به فرعونیان در صحنه مقابله ، موجب بروز اختلاف و تنش در میان آنان گردید .

ویلکم لاتفتروا . .. فتنزعوا أمرهم بینهم

«فاء» در «فتنازعوا» دال بر این نکته است که بلافاصله پس از هشدارهای موسی(ع) در صحنه مقابله، در بین فرعونیان نزاع و کشمکش به وجود آمد گردید.

7- آثار ایمان موسی(ع)

جلد

15

3 - عبودیت و ایمان موسی و هارون ( علیهماالسلام ) موجب دستیابی آنان به پاداش هایی همچون پاداش های محسنان از سوی خداوند

إنّا کذلک نجزی المحسنین . إنّهما من عبادنا المؤمنین

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که جمله «إنّهما من عبادنا. ..» تعلیل برای جمله «إنّا کذلک نجزی المحسنین» است; یعنی، چون موسی و هارون (علیهماالسلام) از مؤمنان و بندگان خالص خدا بودند، به آنان چونان پاداش محسنان، پاداش دادیم. مقصود نجات از اندوه بزرگ و باقی ماندن نام و آوازه نیک آنان در تاریخ می باشد.

8- آثار بازگشت موسی(ع)

جلد

11

14 - دیدار دوباره با موسی ( ع ) ، به چشمان مادر روشنی و آرامش بخشید و اندوه او را برطرف ساخت .

فرجعنک إلی أُمّک کی تقرّ عینها و لاتحزن

«قرة العین» یا از «قرار» به معنای آرام گرفتن مشتق است و یا از «قُرّ» به معنای سردشدن که نتیجه توقف اشک سوزان است. در هر صورت این تعبیر، کنایه از شادمانی است که چشم را از نگران بودن و حرکت به سمت راست و چپ بازمی دارد و اشک سوزان اندوه را قطع می کند.

17 - بازگشت موسی ( ع ) به آغوش مادر ، زمینه ای مناسب جهت رشد و پرورش او تحت نظارت دقیق خداوند

و لتصنع علی عینی . إذ تمشی ... فرجعنک

«إذ» در «إذ تمشی» می تواند ظرف برای «لتصنع» باشد. دراین صورت جملات پس از «إذ»، ظرف تحقق صنع الهی در مورد موسی(ع) را بیان کرده است.

جلد

13

11 - بازگشت موسی ( ع ) به دامن مادر ، نمود حقانیت و تخلف ناپذیری وعده های خداوند

و لتعلم أنّ وعد اللّه حقّ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از «وعد اللّه» مطلق وعده های الهی باشد. بنابراین بازگشت موسی(ع) به دامان مادر نمود این است که تمام وعده های الهی، از همین قبیل بوده و تخلف در آن راه ندارد.

9- آثار برگزیدگی موسی(ع)

جلد

10

9- پاکی و برگزیدگی موسی و مقام رسالت و نبوت او ، موجب شرافت و بزرگداشت یاد او در قرآن

واذکر فی الکتب موسی إنّه کان مخلصًا و کان رسولاً نبیًّا

جمله «إنّه کان . ..» تعلیل برای «اذکر» است.

10- آثار بعثت موسی(ع)

جلد

1

2 - خداوند با بعثت موسی ( ع ) ، بنی اسرائیل را از سیطره فرعونیان و شکنجه های سهمگین آنها ر ها ساخت .

و إذ نجینکم من ءال فرعون یسومونکم سوءالعذاب

در جمله «أنعمت علیکم» و «أنی فضلتکم» نعمت دادن و برتری بخشیدن به خداوند نسبت داده شده; ولی در جمله «نجیناکم» (ما شما را نجات دادیم) نجات بخشی به ضمیر «نا» (ما) نسبت داده شده است. از این مقابله

می توان فهمید که خداوند در نجات بخشی، نظر به سببهایی نیز دارد که به قرینه آیات بعد می توان گفت: آن سبب بعثت حضرت موسی (ع) بوده است.

11- آثار پاکی موسی(ع)

جلد

10

9- پاکی و برگزیدگی موسی و مقام رسالت و نبوت او ، موجب شرافت و بزرگداشت یاد او در قرآن

واذکر فی الکتب موسی إنّه کان مخلصًا و کان رسولاً نبیًّا

جمله «إنّه کان . ..» تعلیل برای «اذکر» است.

12- آثار پرسشهای موسی(ع)

جلد

10

2- موسی ( ع ) خود را در صورت سؤال مجدد ( سومین تخلّف ) سزاوار محروم شدن از مصاحبت با خضر ( ع ) دانست .

قال إن سألتک من شیء بعدها فلاتصحبنی

13- آثار تبدیل عصای موسی(ع)

جلد

13

5 - پیش آمدن ناگهانی حادثه طور ( مکالمه خدا ، تبدیل عصا به اژد ها و ید بیضا ) باعث به هم ریختن آرامش موسی ( ع ) و چیره شدن ترس بر وی

فلمّا أتیها نودی . .. و اضمم إلیک جناحک من الرّهب

14- آثار تبلیغ موسی(ع)

جلد

17

1- موسی ( ع ) ، مورد هجوم کینه ها و تهمت های فرعونیان در پی ابلاغ پیام الهی

و إنّی عذت بربّی و ربّکم أن ترجمون

برداشت بالا بر این اساس است که «رجم» (مصدر «ترجمون»)، در این آیه به معنای تهمت زدن باشد.

6- فرعونیان ، در صدد سنگسار کردن موسی ( ع ) پس از شنیدن پیام های او

و إنّی عذت . .. أن ترجمون

برداشت بالا بنابراین نکته است که مراد از «ترجمون» سنگسار کردن باشد; نه تهمت زدن.

15- آثار تلاش خواهر موسی(ع)

جلد

13

1 - به ثمر رسیدن تلاش خواهر موسی ، در بازگرداندن برادر خویش به آغوش مادر

قالت هل أدلّکم علی أهل بیت . .. فرددنه إلی أُمّه

خواهر موسی با دنبال کردن برادر، ورود به کاخ فرعون و بالاخره استفاده از فرصت به دست آمده، توانست موسی را به مادرش بازگرداند.

16- آثار توکل موسی(ع)

جلد

13

3 - اتکای موسی ( ع ) به پروردگار و هدایت خاصه او ، مایه اطمینان و آرامش وی در سخت ترین شرایط

قال کلاّإنّ معی ربّی سیهدین

17- آثار دشمنی با موسی(ع)

جلد

16

4 - هشدار مؤمن آل فرعون به فرعونیان و قبطیان ، درباره خطر عذاب الهی در صورت مخالفت با موسی ( ع ) و قتل او

فمن ینصرنا من بأس اللّه إن جاءنا

18- آثار دین موسی(ع)

جلد

16

3 - نفوذ آیین موسی ( ع ) در میان خاندان فرعون و ایمان آوردن مردی از آنان

قال رجل مؤمن من ءال فرعون

19- آثار رسالت موسی(ع)

جلد

17

6- درخواست رهایی بنی اسرائیل از سوی موسی ( ع ) ، نشأت یافته از رسالت آن حضرت و نه انگیزه های قومی و طبقاتی

أن أدّوا . .. إنّی لکم رسول أمین

از تأکید موسی(ع) بر «إنّی لکم رسول أمین» استفاده می شود که آنچه آن حضرت به فرعونیان پیشنهاد کرده، نه از آن جهت است که با بنی اسرائیل پیوند نژادی و طبقاتی دارد; بلکه صرفاً در این سخن، پیامداری امین از جانب خداوند است.

جلد

20

3 - رسالت موسی ( ع ) ، خطری جدی برای فرعون و تحریک کننده او به مقابله ای پی گیر در برابر آن

ثمّ أدبر یسعی

جلد

20

3 - فرعون ، تأثیر رسالت موسی ( ع ) را بر دیگران پیش بینی کرده و از آن وحشت داشت .

فحشر فنادی

20- آثار سخن موسی(ع)

جلد

11

1 - برخی از فرعونیان در پی سخنان موسی ( ع ) ، به آن حضرت گرایش پیداکرده ، و موجب بروز تنش در میان فرعونیان گردیدند .

فتنزعوا . .. قالوا إن هذن لسحرن

فاعل «قالوا» به قرینه «فأجمعوا کیدکم» (در آیه بعد) گروهی از فرعونیان بودند که با گروهی دیگر از خودشان به گفت وگو پرداختند. آیه قبل نیز به این معنا تصریح دارد که در میان فرعونیان مشاجره ای پدید آمد. این مشاجره در باره موسی(ع) بوده و فاعل «قالوا» سعی در توجیه گروه دوم داشته است.

جلد

11

2 - اختلاف و تشتت فرعونیان پس از سخنان موسی ( ع ) ، خطری جدی و زمینه ساز تضعیف جبهه آنان ، در

میدان مقابله بود .

ویلکم . .. قالوا ... فأجمعوا کیدکم ثمّ ائتوا صفًّا

آیات یاد شده، جملگی نشانگر تلاش جدی فرعونیان برای حفظ اتحاد خود در برابر موسی(ع) است و از زاویه دیگر، حکایت از خطری دارد که به خاطر بروز اختلاف، آنان را تهدید می کرده است.

21- آثار شرح صدر موسی(ع)

جلد

11

2 - موسی ( ع ) ، تسبیح و تنزیه خداوند در برابر مشرکان ، خود را نیازمند شرح صدر و داشتن بیان واضح می دانست .

ربّ اشرح لی . .. کی نسبّحک کثیرًا

«کی نسبّحک» می تواند تعلیل برای تمام خواسته های موسی(ع)، از جمله درخواست شرح صدر و کاهش لکنت زبان باشد. موسی(ع) می خواست برای رد آنچه گمراهان در باره خداوند توهم کرده اند، توان لازم را داشته باشد.

22- آثار شک در حقانیت موسی(ع)

جلد

16

17 - هشدار مؤمن آل فرعون به مردم مصر ، از دچار شدن به گمراهی ابدی بر اثر پافشاری بر مخالفت با دعوت موسی ( ع ) و تردید در حقانیت آن

کذلک یضلّ اللّه من هو مسرف مرتاب

23- آثار ظلم به موسی(ع)

جلد

10

4- غرق شدن فرعون و تمامی همراهانش به اراده خداوند ، در پی تصمیم ظالمانه وی علیه موسی ( ع ) و بنی اسرائیل

فأراد . .. فأغرقنه و من معه جمیعًا

24- آثار عبودیت موسی(ع)

جلد

15

3 - عبودیت و ایمان موسی و هارون ( علیهماالسلام ) موجب دستیابی آنان به پاداش هایی همچون پاداش های محسنان از سوی خداوند

إنّا کذلک نجزی المحسنین . إنّهما من عبادنا المؤمنین

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که جمله «إنّهما من عبادنا. ..» تعلیل برای جمله «إنّا کذلک نجزی المحسنین» است; یعنی، چون موسی و هارون (علیهماالسلام) از مؤمنان و بندگان خالص خدا بودند، به آنان چونان پاداش محسنان، پاداش دادیم. مقصود نجات از اندوه بزرگ و باقی ماندن نام و آوازه نیک آنان در تاریخ می باشد.

25- آثار عجله موسی(ع)

جلد

11

4 - موسی ( ع ) ، به جهت پیشی گرفتن بر قوم خود در رسیدن به میقات ، مورد پرس و جوی خداوند قرار گرفت .

و ما أعجلک عن قومک یموسی

26- آثار فرار موسی(ع)

جلد

13

3 - جدایی موسی ( ع ) از دستگاه فرعونی ، زمینه اعطای رسالت و سرپرستی بنی اسرائیل به وی از جانب خداوند

ففررت منکم . .. فوهب لی ربّی حکمًا و جعلنی من المرسلین

برداشت یاد شده بدان احتمال است که تفریع «وهب» بر «ففررت» اشاره به تأثیر جدایی موسی(ع) از دستگاه فرعون در شایستگی وی برای دریافت حکم و رسالت داشته باشد. گفتنی است که در برداشت فوق واژه «حکم» به معنای ولایت و سرپرستی گرفته شد و مراد از آن سرپرستی بر بنی اسرائیل و هجرت دادن آنان از سرزمین مصر می باشد.

27- آثار فراموشی موسی(ع)

جلد

10

3- تخلّف موسی از عهد خویش با خضر ( ع ) ، ناشی از فراموشی بود .

قال لاتؤاخذنی بما نسیت

28- آثار فصاحت موسی(ع)

جلد

11

2 - موسی ( ع ) ، تسبیح و تنزیه خداوند در برابر مشرکان ، خود را نیازمند شرح صدر و داشتن بیان واضح می دانست .

ربّ اشرح لی . .. کی نسبّحک کثیرًا

«کی نسبّحک» می تواند تعلیل برای تمام خواسته های موسی(ع)، از جمله درخواست شرح صدر و کاهش لکنت زبان باشد. موسی(ع) می خواست برای رد آنچه گمراهان در باره خداوند توهم کرده اند، توان لازم را داشته باشد.

29- آثار قتل موسی(ع)

جلد

13

4 - موسی ( ع ) ، از نافرجام ماندن رسالت الهی خویش در صورت کشته شدن به دست فرعونیان نگران بود .

إلی فرعون و ملإیْه . .. قال ربّ إنّی قتلت منهم نفسًا

طرح موضوع قتل مرد قبطی، نه از آن باب است که موسی(ع) بر جان خویش می ترسید; بلکه بدان جهت بود که مبادا با دستگیری و کشته شدن او، رسالت الهی - که بر دوش او نهاده شده است - نافرجام بماند.

جلد

16

18 - هشدار مؤمن آل فرعون به فرعونیان ، از آسیب دیدن شدید آنان بر اثر کشتن موسی ( ع )

و إن یک صادقًا یصبکم بعض الذی یعدکم

جلد

16

4 - هشدار مؤمن آل فرعون به فرعونیان و قبطیان ، درباره خطر عذاب الهی در صورت مخالفت با موسی ( ع ) و قتل او

فمن ینصرنا من بأس اللّه إن جاءنا

جلد

16

7 - هشدار مؤمن آل فرعون به فرعونیان ، درباره این که قتل موسی ( ع ) موجب گمراهی ابدی و علاج ناپذیر آنان خواهد شد .

أتقتلون رجلاً . .. و من یضلل اللّه فما له من هاد

برداشت یادشده به خاطر این نکته است که هشدار مؤمن آل فرعون نسبت به گمراه شدن آنان در مورد قتل موسی(ع) انجام پذیرفت.

30- آثار قتلهای موسی(ع)

جلد

11

19 - ارتکاب قتل ، مایه نگرانی موسی ( ع ) و موجب فرو رفتن او در غم و ناراحتی شده بود .

و قتلت نفسًا فنجّینک من الغم

نجات موسی(ع) از غم و غصه، فرع اضطراب خاطر داشتن آن حضرت، در باره ماجرای قتل و احساس خطر او از سوی فرعونیان است.

20 - موسی ( ع ) به خاطر ارتکاب قتل ، نزد فرعونیان امنیت جانی نداشت .

فنجّینک من الغم

26 - اقدام موسی ( ع ) به کشتن یکی از قبطیان در مصر ، زمینه ساز گرفتاری او به آزمایش سخت خداوند

و قتلت نفسًا فنجّینک من الغم و فتنّک فتونًا

چنانچه «فتنّاک» عطف بر «نجّیناک» باشد، سختی کشیدن موسی(ع) در آزمون الهی، پی آمد قتل نفس بوده است.

31- آثار گفتگوی خدا با موسی(ع)

جلد

13

5 - پیش آمدن ناگهانی حادثه طور ( مکالمه خدا ، تبدیل عصا به اژد ها و ید بیضا ) باعث به هم ریختن آرامش موسی ( ع ) و چیره شدن ترس بر وی

فلمّا أتیها نودی . .. و اضمم إلیک جناحک من الرّهب

32- آثار محبوبیت موسی(ع)

جلد

11

17 - محبوبیت موسی ( ع ) در دل فرعونیان ، زمینه رشد و نمو او با مراقبت کامل خداوند

و لتصنع علی عینی

«لتصنع» بیانگر علت است برای آنچه از سیاق کلام به دست می آید; یعنی، «و لتصنع علی عینی فعلت ذلک; آنچه انجام دادم به خاطر این بود که با مراقبت کامل من ساخته شوی». صنیع و صنیعة (ریشه اشتقاقی «لتصنع») به شخصی گفته می شود که تربیت شده دیگری باشد. هم چنین به معنای عطا، کرامت و احسان نیز

آمده است (لسان العرب).

18 - محبوبیت موسی ( ع ) در دل ها و در دربار فرعون ، مایه احترام به موسی ( ع ) و موجب خدمت فراوان به او شده بود .

و ألقیت علیک محبّة منّی و لتصنع علی عینی

چنانچه «صنیعة» (ریشه اشتقاقی «لتصنع») به معنای احسان و کرامت باشد، مفاد «لتصنع. ..» چنین می شود: محبت تو را در قلب دیگران قرار دادم تا با مراقبت کامل من، مورد احترام و احسان آنان قرار گیری.

33- آثار مخالفت با موسی(ع)

جلد

16

17 - هشدار مؤمن آل فرعون به مردم مصر ، از دچار شدن به گمراهی ابدی بر اثر پافشاری بر مخالفت با دعوت موسی ( ع ) و تردید در حقانیت آن

کذلک یضلّ اللّه من هو مسرف مرتاب

34- آثار مشکلات موسی(ع)

جلد

11

35 - موسی ( ع ) زمانی توفیق مناجات با خداوند در کوه طور و دریافت حکم رسالت را یافت که از مرحله آزمون الهی و چشیدن سختی ها ، عبور کرد و شایستگی لازم را به دست آورده بود .

و فتنّک فتونًا. .. ثمّ جئت علی قدر یموسی

35- آثار معجزات موسی(ع)

جلد

17

8- معجزات و دلایل نیرومند موسی ( ع ) ، پشتوانه آن حضرت در برخورد مقتدرانه با فرعونیان

أن أدّوا . .. و أن لاتعلوا ... إنّی ءاتیکم بسلطن مبین

تعبیر «إنّی. ..» در مقام تعلیل است; یعنی، موسی(ع) به دلیل بهره مندی از «سلطان مبین»، به فرعونیان فرمان «أن أدّوا» و «أن لاتعلوا» می دهد.

36- آثار معجزه موسی(ع)

جلد

6

1 - ساحران با مشاهده معجزه موسی ( ع ) ربوبیت خداوند را بر تما هستی باور کردند و به آن ایمان آوردند .

قالوا ءامنا برب العلمین

جلد

6

4 - ساحران دربار فرعون پس از مشاهده معجزه موسی ( ع ) به پیامبری وی و برادرش هارون ایمان آوردند .

ءامنا برب العلمین. رب موسی و هرون

می توان گفت از اهداف ساحران در نام بردن خصوص «موسی و هارون»، پذیرش ایشان به عنوان پیامبران الهی بوده است.

جلد

7

2 - در پس تحقق معجزه موسی ( ع ) و شکست ساحران ، تنها گروه اندکی از بنی اسرائیل به وی گرویده و ایمان آوردند .

فما ءامن لموسی إلا ذریة من قومه

برداشت فوق بر اساس ارجاع ضمیر «من قومه» به «موسی» است ; ضمناً تنکیر «ذریة» دلالت بر تقلیل می کند.

جلد

11

6 - اظهار معجزه در کوه طور ، به منظور تسکین قلب موسی ( ع ) انجام یافته بود .

لنریک

ارائه معجزه به موسی(ع)، علاوه بر آن که موسی(ع) را در برابر فرعون مجهز می ساخت، به دلیل «لنریک» آگاهی و اطمینان شخصِ آن حضرت را نیز بالا می برد.

جلد

13

1 - اعتراف ساحران به پروردگار جهانیان و ایمان به توحید ربوبی ، پس از مشاهده معجزه موسی و بطلان سحر خویش

فألقی موسی عصاه . .. قالوا ءامنّا بربّ العلمین

جلد

13

1 - ساحران پس از مشاهده معجزه موسی ، بیزاری خود را از فرعون و ادعای ربوبیت او ، به صراحت و در حضور

وی ، اعلام داشتند .

قالوا ءامنّا بربّ العلمین . ربّ موسی و هرون

جمله «ربّ موسی و هارون» - که عطف بیان برای «بربّ العالمین» می باشد - تعریضی است به فرعون و نیز کنایه از این نکته است که دیگر ربّ بودن تو، پذیرفتنی نیست.

جلد

13

6 - قرار داشتن موسی و هارون ( ع ) در موضع اقتدار و تسلّط ، در پرتو آیات و معجزات الهی

و نجعل لکما سلطنًا . .. بئایتنا

جلد

17

4 - « معجزه » نشانه ای الهی بر حقانیت رسالت و پیام توحیدی موسی ( ع )

فلمّا جاءهم بایتنا

در قرآن به جای واژه «معجزه»، «آیت و نشانه» به کار رفته است که بیانگر مطلب یاد شده است.

37- آثار نبوت موسی(ع)

جلد

10

9- پاکی و برگزیدگی موسی و مقام رسالت و نبوت او ، موجب شرافت و بزرگداشت یاد او در قرآن

واذکر فی الکتب موسی إنّه کان مخلصًا و کان رسولاً نبیًّا

جمله «إنّه کان . ..» تعلیل برای «اذکر» است.

جلد

17

8 - بهره مندی بنی اسرائیل ، از نعمت های مادی و روزی های پاکیزه در پی رسالت موسی ( ع )

و رزقنهم من الطیّبت

9 - برتری یافتن بنی اسرائیل بر مردمان عصر خویش ، در پی رسالت موسی ( ع )

و فضّلنهم علی العلمین

مراد از «العالمین» در برداشت یاد شده، مردمان عصر بنی اسرائیل دانسته شده است.

38- آثار نرمی سخن موسی(ع)

جلد

11

2 - سخنان نرم موسی و هارون ( ع ) ، زمینه ای مناسب برای پی بردن فرعون به حقیقت و یا پیدایش باور های خویش

فقولا له قولاً لیّنًا لعلّه یتذکّر أو یخشی

«خشیة» ترسی است که آمیخته با احساس عظمت طرف مقابل باشد (مفردات راغب). حرف «أو» فرعون را بین دو واکنش احتمالی ترسیم کرده است. بنابراین جمله «لعلّه...» بیان می دارد که امید است فرعون یا حقیقت را فهمیده و به آن یقین یابد و یالااقل احتمال صداقت موسی و هارون(ع) را بدهد و در نتیجه خطر را بزرگ دیده و از آن هراسان شود.

39- آثار نفرین موسی(ع)

جلد

11

3 - ابتلای سامری به مردم گریزی و گریز مردم از وی ، پی آمد نفرین موسی ( ع ) در حق او بود .

إنّ لک فی الحیوة أن تقول لامساس

محتمل است «فإنّ لک فی الحیاة. ..» نفرین موسی(ع) در حق سامری باشد; یعنی، آن که سامری به بیماری روحی و یا جسمی خاصی مبتلا گردد، که از مردم بگریزد و مردم نیز از او گریز داشته باشند.

40- آثار نگهداری موسی(ع)

جلد

13

15 - تصمیم خاندان فرعون بر نگه داری موسی ( ع ) ، اقدامی ندانسته علیه خودشان

لاتقتلوه عسی أن ینفعنا أو نتّخذه ولدًا و هم لایشعرون

41- آثار وحی به مادر موسی(ع)

جلد

13

1 - تأثیر ژرف و آرامش بخش وحی الهی در دل مادر موسی

و أوحینا إلی أُمّ موسی . .. و أصبح فؤاد أُمّ موسی فرغًا

«أصبح» معادل «صار» و «فارغاً» مرادف «خالیاً» است. با توجه به ارتباط این آیه با آیه هفتم، تقدیر آن چنین می شود: «و صار فؤاد أُمّ موسی بعد الوحی خالیاً من الخوف و الحزن; دل مادر موسی بعد از وحی ما از ترس و اندوه خالی گشت».

2 - دل مادر موسی ، فارغ از ترس و اندوه نسبت به فرجام نوزادش پس از دریافت وحی الهی

و أوحینا إلی أُمّ موسی . .. أن لاتخافی ... و أصبح فؤاد أُمّ موسی فرغًا

4 - اطمینان یافتن مادر موسی به بازگردانده شدن فرزندش به آغوش وی ، پس از دریافت وحی الهی

لولا أن ربطنا علی قلبها لتکون من المؤمنین

12 - قرار داشتن مادر موسی در وضیعت اضطراب و پریشانی ، پیش از وحی امیدبخش الهی به وی

و أصبح فؤاد أُمّ موسی فرغًا . .. لتبدی به

جلد

13

1 - تبدیل شدن مادر موسی به شخصیتی مصمم و قادر بر انجام کار های سترگ ، پس از دریافت پیام امیدآفرین الهی

و أوحینا إلی أُمّ موسی . .. و قالت لأُخته قصّیه

جمله «و قالت. ..» عطف بر محذوف است; یعنی، «فألقیه فی الیمّ و قالت لأخته قصّیه». مادر موسی پس از دریافت وحی، اقدام به انداختن فرزندش در رود نیل کرد; با این که پیش از آن از فرط ترس و نگرانی نزدیک بود راز فرزندش را فاش سازد. این موضوع، بیانگر مطلب یاد شده است.

42- آثار یدبیضای موسی(ع)

جلد

13

5 - پیش آمدن ناگهانی حادثه طور ( مکالمه خدا ، تبدیل عصا به اژد ها و ید بیضا ) باعث به هم ریختن آرامش موسی ( ع ) و چیره شدن ترس بر وی

فلمّا أتیها نودی . .. و اضمم إلیک جناحک من الرّهب

43- آرامش مادر موسی(ع)

جلد

13

10 - اطمینان بخشی خداوند به مادر موسی و وعده قطعی به بازگرداندن فرزندش به آغوش وی

إنّا رادّوه إلیک

44- آرامش موسی(ع)

جلد

13

7 - آرامش موسی ( ع ) در شرایط سخت و بحرانی و تلاش وی جهت ایجاد امید و اطمینان در خانواده خود .

إنّی ءانست نارًا سئاتیکم. .. لعلّکم تصطلون

جلد

13

4 - دعوت خداوند از موسی ( ع ) ، به حفظ آرامش و دور ساختن ترس از خود

و اضمم إلیک جناحک من الرّهب

«جناح» کنایه از «بازو» یا «دست» است. «رهب» نیز معادل «خوف» و «ال» در آن برای عهد است و اشاره به ترسی دارد که بر موسی(ع) در وادی طور، به خاطر مواجه شدن با چیزهای ناگهانی و دور از انتظار، غلبه یافته بود. بنابراین «و اضمم إلیک...»; یعنی، برای فائق آمدن بر این ترسی که بر تو مستولی شده، بازوانت را به خودت بچسبان.

45- آرزوی موسی(ع)

جلد

6

10 - اندوه موسی ( ع ) بر هلاکت همراهانش در میقات ، موجب شکوه او به درگاه خدا و آرزوی مرگ خویش و همراهانش پیش از حضور در میعادگاه مناجات

قال رب لو شئت أهلکتهم من قبل و إیّی

46- آزادی در دوران موسی(ع)

جلد

1

9 - آزادی ابراز عقیده و بیان اندیشه در جامعه دینی عصر موسی

أتتخذنا هزواً

47- آسیه و گهواره موسی(ع)

جلد

13

2 - درخشش برق امید و شادمانی در دیدگان زن فرعون با مشاهده قنداقه موسی

و قالت امرأت فرعون قرّت عین لی و لک

48- آگاهی موسی(ع)

جلد

6

1 - موسی ( ع ) پس از مشاجره خویش با هارون و پی بردن به ناتوانی او در برابر منحرفان ، رو به درگاه خدا آورد و به مناجات با او پرداخت .

قال رب اغفر لی و لأخی

49- آمرزش موسی(ع)

جلد

13

4 - پذیرفته شدن تقاضای موسی ( ع ) از سوی خداوند و تعلق اراده او بر بخشودن خطای موسی ( ع ) و نجات وی از فرعونیان

قال ربّ . .. فاغفرلی فغفر له

50- ابزار مبارزه با موسی(ع)

جلد

11

1 - فرعون برای مقابله با موسی ( ع ) به وسیله سحر مصمم شد .

فلنأتیّنک بسحر مثله

«لنأتینّک» حاوی لام تأکید و نون تأکید ثقلیه است و بر اعلان تصمیم قطعی فرعون برای مقابله با موسی(ع) دلالت می کند.

51- اتکای موسی(ع)

جلد

17

2- موسی ( ع ) ، متکی به حمایت پروردگار در قبال هجوم و تهدید فرعونیان

و إنّی عذت بربّی و ربّکم أن ترجمون

52- اتمام حجت بر موسی(ع)

جلد

5

4 - خداوند با اعطای تورات به موسی(ع) نعمت خویش را بر وی تمام و کامل کرد.

تماما علی الذی أحسن

برداشت فوق بر این اساس است که مفعول «تمام» کلمه ای مانند «نعمة» باشد ; یعنی: «تماما النعمة علی الذی أحسن».

53- اتمام حجت موسی(ع)

جلد

12

6 - هلاکت فرعون و قومش ، پس از اتمام حجت خدا با آنان به وسیله موسی و هارون ( ع ) بوده است .

فقلنا اذهبا إلی القوم الذین کذّبوا بأیتنا فدمّرنهم تدمیرًا

54- اثبات حقانیت موسی(ع)

جلد

6

1 - عصای موسی ( ع ) با بلعیدن جادوی ساحران ، موجب به کرسی نشستن حق و پوچ گشتن دستاورد های ساحران شد .

فوقع الحق و بطل ما کانوا یعملون

دربرداشت فوق ضمیر «کانوا» و «یعملون» به ساحران برگردانده شده است. بر این مبنا مراد از «ما» در «ما کانوا ... » همان ابزار و آلاتی است که با سحر خویش آنها را در چشم بینندگان به صورت جانورانی پر تحرک جلوه داده بودند.

55- اجابت دعای موسی(ع)

جلد

1

4 - خداوند ، دعا و درخواست موسی ( ع ) ( دستیابی به آب ) را سریعاً اجابت کرد .

فقلنا اضرب بعصاک الحجر

حرف «فاء» در «فقلنا» اشاره به این دارد که میان دعای موسی و اجابت آن فاصله زمانی نبوده است.

جلد

1

8 - قوم موسی مطمئن به استجابت دعای موسی ( ع ) بودند .

فادع لنا ربک یخرج لنا

فعل «یخرج» مجزوم است و حکایت از شرطی مقدر دارد; یعنی: «ادع لنا ربک ان تدع یخرج . ..; دعا کن، اگر دعا کردی خداوند پدید خواهد آورد ...» این سخن دلالت بر اطمینان قوم موسی به استجابت دعای او دارد.

جلد

1

8 - قوم موسی ، مطمئن به استجابت دعا های موسی ( ع ) و اجابت خواسته های او از درگاه خداوند

قالوا ادع لنا ربک یبین لنا ما هی . .. ادع لنا ربک یبین لنا ما لونها ... ادع لنا

فعل «یبین» در آیه مورد بحث و آیات پیشین مجزوم به شرط مقدر است. کلام با تقدیر آن چنین می باشد: «ادع لنا ربک لیبین لنا ان تدع اللّه یبین; از خدا بخواه برای ما بیان کند. اگر تو از خدا بخواهی بیان خواهد کرد». این معنا (اگر بخواهی بیان خواهد کرد) رسای به برداشت فوق است.

جلد

6

3 - موسی ( ع ) پیامبری مستجاب الدعوه و از منزلتی والا در پیشگاه خدا برخوردار بود .

ادع لنا ربک بما عهد عندک

مراد از عهدی که خداوند بر موسی دارد، به مناسبت تقاضای فرعونیان از موسی و درخواست دعا برای آنان، استجابت دعای او به درگاه خداست.

4 - استجابت دعای موسی در رفع عذاب از فرعونیان از وعده های خداوند به موسی ( ع )

ادع لنا ربک بما عهد عندک

برداشت فوق بر این اساس است که مراد از «عهد خدا با موسی» استجابت دعای وی در خصوص برطرف شدن عذاب از فرعونیان باشد، نه مطلق دعاهای وی. آنان با تجربه های گذشته و یا گفته خود موسی(ع) فهمیده بودند که خداوند به او وعده داده که اگر برای رفع عذاب از فرعونیان دعا کند، دعایش پذیرفته است.

5 - فرعونیان به التزام پروردگار درباره استجابت دعای موسی در رفع عذاب از ایشان آگاه بودند .

ادع لنا ربک بما عهد عندک

6 - فرعونیان ، موسی ( ع ) را به منزلتش نزد خدا ( مستجاب الدعوه بودنش ) قسم دادند تا زوال عذاب را از خداوند درخواست کند .

ادع لنا ربک بما عهد عندک

«باء» در «بما عهد» در برداشت فوق، باء قسم گرفته شده است.

8 - فرعونیان آگاه به تأثیر دعای موسی ( ع ) در رفع عذاب از ایشان

ادع لنا ربک بما عهد عندک

جلد

6

2 - خداوند با اجابت درخواست موسی ، عذاب را از فرعونیان برطرف ساخت .

فلما کشفنا عنهم الرجز

5 - خداوند پس از اجابت دعای موسی ( ع ) و رفع عذاب از فرعونیان ، به آنان فهماند که تا زمانی محدود به

عذاب مبتلا نخواهند شد .

فلما کشفنا عنهم الرجز إلی أجل هم بلغوه

«إلی أجل» می رساند که خداوند عذاب را برای همیشه از فرعونیان برطرف نساخت و برای آن زمان تعیین کرد و اگر این حقیقت را به آنان ابلاغ نمی کرد، تعیین زمان اثر مطلوب نداشت.

جلد

6

15 - خداوند نویدبخش موسی ( ع ) به استجابت دعایش برای سعادت بنی اسرائیل در دنیا و آخرت ، به شرط رعایت تقوا ، پرداخت زکات و ایمان به همه آیات الهی

فسأکتبها للذین یتقون و یؤتون الزکوة و الذین هم بایتنا یؤمنون

جلد

7

1 - خداوند ، دعای موسی و هارون ( ع ) ، علیه فرعون و اطرافیانش را مستجاب کرد .

قال قد أجیبت دعوتکما

4 - برآورده شدن خواسته های موسی و هارون ( ع ) ( سخت شدن و مهرخوردن دل فرعون و اطرافیانش و وقوع عذاب استیصال ) مستلزم گذشت زمان و وارد آمدن فشار ها و سختی های بسیار بر موسی ( ع ) و هارون بود .

و اشدد علی قلوبهم فلایؤمنوا . .. قال قد أجیبت دعوتکما فاستقیما

از اینکه خداوند پس از اعلام استجابت دعای موسی و هارون (ع)، به آنان دستور استقامت و پایداری می دهد و استقامت را با فای سببیه به اجابت دعا مرتبط می کند. برداشت فوق استفاده می گردد.

12 - از امام صادق ( ع ) روایت شده است : « کان بین قول اللّه عز وجل : « قد اُجیبت دعوتکما » و بین أخذ فرعون ، أربعین عاماً ;

بین سخن خدای عزوجل [به موسی و هارون ]که فرمود: خواسته شما اجابت شد تا زمانی که فرعون را سرنگون کرد، چهل سال فاصله شد».

13 - از امام صادق ( ع ) روایت شده است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود : « دعا موسی ( ع ) و أمَّن هارون ( ع ) و أمَّنت الملائکة ( ع ) فقال اللّه تبارک و تعالی : « قد اُجیبت دعوتکما فاستقیما . . . ;

حضرت موسی(ع) دعا کرد و هارون آمین گفت و فرشتگان نیز آمین گفتند. پس خدای تعالی فرمود: به تحقیق خواسته شما اجابت شد، پس استوار باشید ... ».

جلد

11

1 - خداوند تمامی خواسته های موسی ( ع ) را پذیرفت و به او شرح صدر و بیان روان عطا کرد و هارون را وزیر او قرار داد .

قال ربّ . .. قال قد أُوتیت سؤلک یموسی

«سؤل»; یعنی احتیاجی که نفس انسان بر تحصیل آن حرص میورزد و فرق آن با آرزو این است که آرزو در فکر انسان می گذرد، ولی «سؤل» پی گیری می شود. گویا همواره رتبه «سول» بعد از آرزو است.

3 - خداوند در وادی طوی ( در کوه طور ) موسی ( ع ) را بر اجابت خواسته هایش آگاه ساخت .

قد أُتیت سؤلک

جلد

11

1 - برآورده شدن خواسته های موسی ( ع ) در وادی طوی ، نعمتی سنگین از جانب خداوند بر آن حضرت بود .

قد أُتیت سؤلک یموسی . .. و لقد مننّا علیک مرّة أُخری

«منّة» به معنای نعمت سنگین است (مفردات راغب).

جلد

13

3 - پذیرش درخواست موسی ( ع ) از سوی خدا در مورد همراهی هارون با وی

فأرسل إلی هرون . .. فاذهبا بایتنا

جلد

13

4 - پذیرفته شدن تقاضای موسی ( ع ) از سوی خداوند و تعلق اراده او بر بخشودن خطای موسی ( ع ) و نجات وی از فرعونیان

قال ربّ . .. فاغفرلی فغفر له

جلد

13

1 - پذیرفته شدن درخواست موسی ( مأموریت هارون برای پشتیبانی ) از سوی خداوند

و أخی هرون . .. فأرسله معی ... قال سنشدّ عضدک بأخیک

جلد

17

3 - اجابت دعای موسی ( ع ) از سوی خداوند ، در زمینه رفع عذاب از فرعونیان

ادع لنا ربّک . .. فلمّا کشفنا عنهم العذاب

جلد

17

1- اجابت دعای موسی ( ع ) ، از سوی خداوند در مورد مجازات فرعونیان

فدعا ربّه . .. فأسر بعبادی لیلاً

56- اجبار موسی(ع)

جلد

13

3 - بزرگ شدن موسی ( ع ) در دامن فرعون ، امری اجباری بود نه نعمتی شایان سپاس .

ألم نربّک فینا ولیدًا . .. و تلک نعمة ... أن عبّدتّ بنی إسرءیل

جمله «و تلک نعمة» استفهام انکاری و به تقدیم «أوَ تلک . ..» می باشد.

57- احتجاج موسی(ع)

جلد

4

19 - حضرت موسی ( ع ) ، بهره مند از دلایل و براهین روشن ، از جانب خداوند

و ءاتینا موسی سلطناً مبیناً

جلد

13

5 - اقدام موسی ( ع ) به ارائه معجزه ، پس از اقامه برهان و دلیل عقلی بر مدعای خویش و کارساز نیفتادن آن

قال ربّ السموت. ..قال... لأجعلنّک من المسجونین. قال أوَلوجئتک بشیء مبین

58- احتجاج موسی(ع) با اشراف فرعون

جلد

7

2 - حضرت موسی ( ع ) برای اثبات نبوت خود و هارون ( ع ) ، معجزه ای بزرگ - که در حق و الهی بودن آن شبهه ای نبود - به فرعون و اطرافیانش ارائه کرد .

فلما جاءهم الحق من عندنا

59- احتجاج موسی(ع) با فرعون

جلد

7

2 - حضرت موسی ( ع ) برای اثبات نبوت خود و هارون ( ع ) ، معجزه ای بزرگ - که در حق و الهی بودن آن شبهه ای نبود - به فرعون و اطرافیانش ارائه کرد .

فلما جاءهم الحق من عندنا

60- احترام موسی(ع)

جلد

18

3 - احترام و موقعیت موسی ( ع ) ، نزد مشرکان صدراسلام

أم لم ینبّأ بما فی صحف موسی

توبیخ شدن مردم عصر نزول به خاطر توجه نکردن به پیام آسمانی موسی(ع)، نشانگر آن است که آن حضرت در میان آنان موقعیت ویژه ای داشت.

احساس ناامنی موسی(ع)

جلد

11

20 - موسی ( ع ) به خاطر ارتکاب قتل ، نزد فرعونیان امنیت جانی نداشت .

فنجّینک من الغم

61- احسان موسی(ع)

جلد

13

4 - موسی ( ع ) ، شخصیتی محسن و نیکوکار

و لمّا بلغ أشدّه و استوی ءاتینه حکمًا و علمًا و کذلک نجزی المحسنین

62- اختیار موسی(ع)

جلد

13

2 - موسی ( ع ) خواهان ملزم نشدن از سوی شعیب به ادامه کار ، پس از اتمام مدت اول ( هشت سال ) در صورت عدم تمایل به ادامه کار و مجبور نشدن به ترک کار در صورت تمایل به اتمام مدت دوم ( ده سال )

أیّما الأجلین قضیت فلاعدون علیّ

جمله «لاعدوان علیّ» انشا در قالب اخبار است. بنابراین مقصود این است که من هر یک از دو مدت را بخواهم پایان ببرم، نباید برخلاف خواسته ام مرا مجبور کنی.

63- اخلاص موسی(ع)

جلد

6

2 - خداوند به دلیل خلوص موسی ( ع ) ، وی را برگزید و بر همگان برتری داد .

قال یموسی إنی اصطفیتک علی الناس

چون «اصطفا» به معنای گزینش خالص یک چیز است، جمله «اصطفیتک» می رساند که موسی انسانی خالص بوده و همین خلوص وی دلیل اختیار و انتخاب وی شده است.

جلد

11

4 - موسی ( ع ) ، از مقامی والا و بلند مرتبه نزد خداوند و از اخلاصی کامل در برابر او برخوردار بود .

واصطنعتک لنفسی

7 - اخلاص کامل موسی ( ع ) ، یکی از نعمت های خداوند به آن حضرت بود .

واصطنعتک لنفسی

این آیه ممکن است عطف به جملاتی از قبیل «قتلت نفساً» باشد که بیانگر منت ها و نعمت های خداوند بود است.

64- ادب موسی(ع)

جلد

10

4- موسی ( ع ) کمال ادب و متانت را در برابر معلّم خویش ( خضر ) اظهار کرد .

هل أتّبعک . .. ستجدنی ... و لا أعصی

موارد فراوانی از ادب و متانت در کلام موسی(ع) دیده می شود: الف) درخواست خود را با استفهام آغاز کرد (هل أتّبعک); ب) مبدأ علم خضر را به جهت تکریم، با صیغه مجهول آورد (عُلِّمت); ج) علم او را رشدآفرین دانست (رشداً); د) تنها، بخشی از علم او را طلب کرد (ممّا عُلِّمت); ه-) وعده صریح به صبر نداد، بلکه به صورت «ستجدنی إن شاء اللّه. ..» ذکر کرد; و) توصیه های او را به عنوان امر تلقی کرد و متعهد شد که با او در هیچ فرمانی مخالفت نکند. (المیزان، ج 13).

65- ادعای عجز موسی(ع)

جلد

17

8 - فرعون ، مدعی ناتوانی موسی ( ع ) از بیان مقاصد و اثبات مطالب خویش

و لایکاد یبین

66- اذن موسی(ع)

جلد

11

4 - ساحران فرعون ، به مجرد اجازه موسی ( ع ) ، ابزار سِحر خود را به کار انداختند و سِحر خویش را آغاز کردند .

قال بل ألقوا فإذا

سرعت عمل ساحران است. از این رو مفاد آیه چنین است: «موسی گفت شما سحرتان را بیندازید و آنان سحر خویش را ارائه کردند که ناگهان ریسمان ها و...».

اذیت موسی(ع)

جلد

14

1 - حضرت موسی ( ع ) ، مورد آزار و اذیت قوم خود بوده است .

لاتکونوا کالذین ءاذوا موسی

5 - تهمت به موسی ( ع ) ، موجب آزردگی و اذیت آن حضرت بود .

لاتکونوا کالذین ءاذوا موسی فبرّأه اللّه ممّا قالوا

جلد

19

1 - داستان گفتوگوی موسی ( ع ) با قوم خویش و آزار های آنان نسبت به آن حضرت ، دربردارنده درس های سازنده و عبرت آموز

و إذ قال موسی لقومه یقوم لم تؤذوننی

فرمان الهی به یاد کرد گفتوگوی موسی(ع) با قومش و. ..، نشانه مشتمل بودن آن بر درس های سازنده برای امت اسلام است. ضمناً باید توجه داشت که کلمه «إذ» در «إذ قال»، مفعول برای فعل محذوف (اُذکر) است.

2 - موسی ( ع ) ، مورد اذیت و آزار مستمر قوم خویش

و إذ قال موسی . .. لم تؤذوننی

تعبیر «تؤذوننی» به صیعه مضارع - به جای «آذیتمونی» - بیانگر آن است که موسی(ع) از سوی قومش، به صورت مکرر مورد اذیت و آزار قرار می گرفت.

5 - بنی اسرائیل ، به رغم آگاهی از رسالت الهی موسی ( ع ) ، آن حضرت را مورد آزار قرار می دادند .

لم تؤذوننی و قد تعلمون أنّی رسول اللّه إلیکم

8 - بنی اسرائیل ، به رغم اندرز های موسی ( ع ) ، از اذیت و آزار آن حضرت دست برنداشتند .

یقوم لم تؤذوننی . .. فلمّا زاغوا

جمله «فلمّا زاغوا» بیانگر آن است که بنی اسرائیل، به جای پذیرش نصیحت های موسی(ع)، بر اذیت های خویش نسبت به آن حضرت پای فشردند.

9 - بنی اسرائیل ، بر اثر پافشاری بر آزاررسانی به موسی ( ع ) ، از راه راست منحرف شدند .

لم تؤذوننی . .. فلمّا زاغوا

«زیغ» به معنای میل و انحراف است.

15 - آزار رسانان به موسی ( ع ) ، مردمانی فاسق بودند .

لم تؤذوننی . .. و اللّه لایهدی القوم الفسقین

67- اراده موسی(ع)

جلد

11

4 - موسی ( ع ) ، فردی نترس و دارای اراده ای قوی و همتی والا

قال یقوم . .. قال یه-رون ... قال فما خطبک یس-مریّ

موسی(ع)، پس از بازگشت از میقات، یک تنه و با استیضاح رئیس، مرئوس، فرد و گروه، با جوّ حاکم و غالب بر بنی اسرائیل درافتاد و با همه آنان از موضع قدرت سخن گفت. این برخورد، برخاسته از نیرویی وابسته به قدرت لایزال الهی بود.

68- ارائه معجزه موسی(ع)

جلد

13

5 - اقدام موسی ( ع ) به ارائه معجزه ، پس از اقامه برهان و دلیل عقلی بر مدعای خویش و کارساز نیفتادن آن

قال ربّ السموت. ..قال... لأجعلنّک من المسجونین. قال أوَلوجئتک بشیء مبین

جلد

13

1 - اقدام موسی ( ع ) به افکندن عصای خویش به منظور نشان دادن معجزه ای آشکار به فرعونیان

أوَلوجئتک بشیء مبین . .. فألقی عصاه

جلد

13

4 - ارائه معجزات توسط موسی ( ع ) در حضور جمع ( فرعون و اطرافیانش )

و نزع یده فإذا هی بیضاء للنظرین

69- ازدواج موسی(ع)

جلد

13

13 - آزاد گذاشتن موسی ( ع ) از سوی شعیب ( ع ) در انتخاب کردن حداقل مهر ( هشت سال کار ) یا حداکثر آن ( ده سال کار )

علی أن تأجرنی ثمنی حجج فإن أتممت عشرًا فمن عندک

21 - « عن أبی ذر قال : قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) : إذا سألت أی الأجلین قضی موسی ( ع ) ؟ فقل خیرهما و أبرّهما و إذا سئل أی المرأتین تزوّج ، فقل الصغری منهما . . . ;

از ابوذر روایت شده که گفت: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: اگر از تو سؤال شود که موسی(ع) کدام یک از دو زمان مورد قرارداد با شعیب را تمام نمود; بگو بهترین و نیکوترین آن دو را و اگر سؤال شود با کدام یک از آن دو دختر ازدواج کرد; بگو با کوچک ترین آن دو. ..».

جلد

13

1 - پذیرفته شدن پیشنهاد شعیب ( هشت تا ده سال کار در قبال ازدواج ) از سوی موسی ( ع )

قال إنّی أُرید . .. أیّما الأجلین قضیت فلاعدون علیّ

70- استخدام موسی(ع)

جلد

13

1 - پیشنهاد یکی از دختران شعیب به پدر برای استخدام موسی ( ع )

قالت إحدیهما یأبت استئجره

9 - استقبال شعیب ( ع ) از پیشنهاد دختر خویش برای استخدام موسی ( ع )

إنّ خیر من استئجرت القویّ الأمین

سکوت شعیب(ع) در برابر پیشنهاد دختر خویش، نشانگر پذیرفته شدن آن از سوی وی می باشد. آیه بعد نیز گویای همین مطلب است.

71- استراحت موسی(ع)

جلد

10

1- موسی ( ع ) و همسفرش ، کنار صخره ای در مجمع البحرین ، آرمیدند .

إذ أوینا إلی الصخرة

4- همسفر موسی از بازگویی سرگذشت ماهی ، برای موسی ( ع ) ، در مدّت استراحت شان در مجمع البحرین ، غفلت کرد .

قال أرءیت إذ أوینا إلی الصخرة فإنّی نسیت الحوت

«صخرة» به معنای «تخته سنگ بزرگ» است. «أوینا إلی الصخرة» یعنی: «برای استراحت، در کنار آن صخره، جای گرفته بودیم.».

جلد

13

4 - بازگشتن موسی ( ع ) به سایه جهت استراحت ، پس از آب دادن گوسفندان دختران شعیب

ثمّ تولّی إلی الظلّ

72- استسقای موسی(ع)

جلد

1

2 - موسی ( ع ) از خداوند خواست ، تا قومش را از کمبود آب رهایی بخشد .

و إذاستسقی موسی لقومه

«استسقاء» در لغت به معنای طلب کردن آب است و در اصطلاح شرعی دعا به درگاه خداوند است به نحوی خاص برای نزول باران.

3 - خداوند ، به موسی ( ع ) فرمان داد تا برای دستیابی به آب ، عصای خویش را بر سنگ زند .

فقلنا اضرب بعصاک الحجر

«ال» در «الحجر» می تواند تعریف جنس باشد. در این صورت مراد از «الحجر»، سنگ در مقابل اشیای دیگر است و می تواند «ال» برای عهد حضوری یا ذهنی باشد. در این صورت مراد از «الحجر» سنگی مخصوص بوده است.

4 - خداوند ، دعا و درخواست موسی ( ع ) ( دستیابی به آب ) را سریعاً اجابت کرد .

فقلنا اضرب بعصاک الحجر

حرف «فاء» در «فقلنا» اشاره به این دارد که میان دعای موسی و اجابت آن فاصله زمانی نبوده است.

5 - موسی ( ع ) در پی فرمان خدا بدون هیچ تأخیر ، عصای خویش را برای به دستاوردن آب بر سنگ زد .

فقلنا اضرب بعصاک الحجر فانفجرت منه اثنتا عشرة عیناً

حرف «فاء» در «فانفجرت» فای فصیحه است; یعنی، بیانگر معطوف علیه مقدر می باشد. جمله با تقدیر آن چنین است: «فضرب بعصاه الحجر فانفجرت». گویا حذف این جمله برای رساندن این معناست که فرمان الهی (اضرب) همان و زدن همان.

15 - داستان استسقای موسی ( ع ) و جوشیدن چشمه های آب از سنگ ، داستانی آموزنده و خاطره ای شایسته و بایسته به یاد داشتن

و إذاستسقی موسی لقومه . .. قد علم کل أناس مشربهم

عبارت «إذاستسقی» عطف بر «نعمتی» در آیه 47 است; یعنی: «أذکروا إذاستسقی موسی لقومه».

73- استسقای موسی(ع) از سنگ

جلد

6

9 - موسی ( ع ) از جانب خداوند فرمان یافت تا برای دستیابی به آب عصای خویش را به سنگ زند .

و أوحینا إلی موسی . .. أن اضرب بعصاک الحجر

«ال» در «الحجر» هم می تواند تعریف جنس باشد، که در این صورت مراد از «الحجر»، سنگ در مقابل اشیای دیگر است، و هم می تواند «ال» برای عهد حضوری و یا ذهنی باشد، که در این صورت مراد از «الحجر» سنگی مخصوص بوده است.

10 - موسی ( ع ) در پی فرمان الهی بدون هیچ تأخیر عصای خویش را برای به دست آوردن آب بر سنگ زد .

أن اضرب بعصاک الحجر فانبجست منه اثنتا عشرة عینا

حرف «فاء» در «فانبجست» فاء فصیحه است ; یعنی بیانگر معطوفٌ علیه مقدر می باشد. آن معطوفٌ علیه مقدر به قرینه فراز قبل، «فضرب بعصاه الحجر» است. گویا حذف این جمله برای رساندن این معناست که فرمان الهی (اضرب) همان و زدن همان.

11 - فرمان خدا به موسی ( زدن عصا بر سنگ برای تهیه آب ) فرمانی اعلام شده به او از طریق وحی

و أوحینا إلی موسی . .. أن اضرب بعصاک الحجر

12 - جوشش دوازده چشمه آب از سنگ در پی فرود آمدن عصای موسی بر آن

أن اضرب بعصاک الحجر فانبجست منه اثنتا عشرة عینا

«انبجاس» مصدر «انبجست» به معنای جوشیدن و فوران زدن است.

74- استعاذه موسی(ع)

جلد

1

10 - استعاذه موسی ( ع ) به خدا از اینکه در زمره جاهلان باشد .

أعوذ باللّه أن أکون من الجهلین

17 - استعاذه موسی ( ع ) به خدا ، از اینکه امری را به دروغ ، به خداوند نسبت دهد .

أتتخذنا هزواً قال أعوذ باللّه أن أکون من الجهلین

جمله «أعوذ باللّه . ..» ناظر به اتهاماتی است که جمله «أتتخذنا هزواً» گویای آن است. این جمله بیانگر دو پندار باطل و اتهام ناروا می باشد: 1- موسی(ع) مردم را به بازیچه گرفته است. 2- دستور ذبح گاو، فرمان خدا نیست بلکه ساخته خود موسی(ع) است.

جلد

16

2 - استعاذه و پناه بردن موسی ( ع ) به پروردگار ، از شر توطئه فرعون

و قال موسی إنّی عذت بربّی و ربّکم من کلّ متکبّر

75- استغفار موسی(ع)

جلد

6

2 - موسی ( ع ) در مناجاتش با خدا آمرزش خویش و برادرش هارون را از خداوند درخواست کرد .

قال رب اغفر لی و لأخی

4 - موسی ( ع ) خشم شدید خویش را بر هارون خطا تلقی کرد و به خاطر آن از خداوند آمرزش طلبید . *

قال رب اغفر لی

از اینکه موسی(ع) پس از شنیدن سخنان هارون برای خویش طلب مغفرت کرد، معلوم می شود از برخورد شدید خویش با هارون پشیمان شد و آن را خطا تلقی کرد.

جلد

13

2 - اعتراف صریح موسی ( ع ) در پیشگاه پروردگار ، به اشتباه خویش در قتل مرد قبطی و درخواست آمرزش از ساحت او و نجات از شرّ فرعونیان

قال ربّ إنّی ظلمت نفسی فاغفرلی

مقصود موسی(ع) از آمرزش در «اغفرلی» زدوده شدن پی آمد کار وی و رهایی از انتقام فرعونیان است.

76- استقامت موسی(ع)

جلد

11

3 - ارشاد و هدایت فرعون ، نیازمند مقاومت و پایداری موسی و هارون ( ع ) و پرهیز آنان از هرگونه سستی بود .

و لاتنیا فی ذکری . اذهبا إلی فرعون إنّه طغی

جلد

13

1 - دست برنداشتن موسی ( ع ) از تبلیغ رسالت خویش در برابر جوّآفرینی و لحن تمسخرآمیز فرعون

قال لمن حوله ألاتستمعون . قال ربّکم و ربّ ءابائکم الأوّلین

جلد

13

1 - دست برنداشتن موسی ( ع ) از تبلیغ رسالت خویش در برابر تهمت ها و سخنان ناروای فرعون علیه او

قال إنّ رسولکم . .. لمجنون . قال ربّ المشرق و المغرب و ما بینهما

جلد

13

1 - دست بر نداشتن موسی ( ع ) از تبلیغ رسالت خویش در برابر تهدید های فرعون

قال . .. لأجعلنّک من المسجونین . قال أوَلوجئتک بشیء مبین

77- استمداد از موسی(ع)

جلد

17

6 - درخواست عاجزانه فرعونیان از موسی ( ع ) ، در رفع عذاب از آنان

جلد

13

7 - استغاثه و یاری طلبی مرد بنی اسرائیلی ، از موسی ( ع ) علیه فرد قبطی

فاستغثه الذی من شیعته علی الذی من عدوّه

جلد

13

4 - برخورد مجدد موسی ( ع ) با فریاد کمک طلبی مرد اسرائیلی ( همان که روز پیش از وی یاری خواسته بود ) در بامداد روز بعد

فأصبح فی المدینة . .. فإذا الذی استنصره بالأمس یستصرخه

«إستصراخ» (مصدر «یستصرخ») به معنای سردادن فریاد کمک خواهی است.

78- استمداد موسی(ع)

جلد

13

7 - اظهار گرسنگی و نیاز در پیشگاه خداوند از سوی موسی ( ع ) و درخواست کمک از ساحت او

فقال ربّ إنّی لما أنزلت إلیّ من خیر فقیر

79- استمهال موسی(ع)

جلد

10

1- موسی ( ع ) ، از خضر ( ع ) برای تجربه صبر در برابر کار های غیرعادی آن حضرت خواستار آخرین فرصت شد .

قال إن سألتک عن شیء بعدها فلاتصحبنی

80- استهزای معجزات موسی(ع)

جلد

17

2 - برخورد استهزاآمیز فرعونیان با معجزات موسی ( ع )

فلمّا جاءهم بایتنا إذا هم منها یضحکون

81- استهزای معجزه موسی(ع)

جلد

6

2 - فرعونیان در عین اعتراف به خارق العاده بودن معجزات موسی ، با لحنی تمسخرآمیز آیت بودن آنها را تکذیب می کردند .

مهما تأتنا به من ءایة لتسحرنا بها

«لتسحرنا بها» (یعنی تا ما را به وسیله آن آیه سحر کنی)، می رساند که مراد از کلمه «آیة» در سخن فرعونیان «سحر» است و هدف آنان از اینکه آن را «آیة» نامیدند، استهزای موسی بوده است.

82- استهزای موسی(ع)

جلد

13

3 - لحن مستکبرانه و تمسخرآمیز فرعون ، در برابر منطق محکم موسی ( ع )

قال ربّ السموت و الأرض . .. قال لمن حوله ألاتستمعون

استفهام در جمله «ألاتستمعون» می تواند برای استهزا باشد.

جلد

13

4 - استهزا و تهمت ، از ابزار مقابله فرعون با رسالت موسی ( ع )

قال لِمن حوله ألا تستمعون . .. قال إنّ رسولکم... لمجنون

جلد

13

3 - اهتمام موسی ( ع ) به تبیین « ربّ العالمین » علی رغم روبه رو شدن با استهزا و تهمت فرعون

قال لمن حوله ألاتستمعون . .. إنّ رسولکم... لمجنون. قال ربّ المشرق و المغرب و ما

جلد

16

7 - تمسخر موسی از سوی فرعون ، در خصوص امداد الهی به وی و نزول عذاب بر دشمنان کافر

و لیدع ربّه

مقصود از جمله «ولیدع ربّه» (او پروردگارش را بخواند)، خواندن خداوند برای نجات موسی(ع) و یا فرود عذاب بر فرعونیان در جهت حمایت از آن حضرت می باشد. گفتنی است که فرعون این جمله را از سر استهزا و تمسخر گفته است.

83- استیذان موسی(ع)

جلد

10

1- موسی ( ع ) از خضر ( ع ) برای همراه شدن با او ، اجازه خواست .

قال له موسی هل أتّبعک

84- اشراف فرعون و دعوت موسی(ع)

جلد

7

9 - فرعون و اطرافیانش ، به موسی و هارون ( ع ) اعلام کردند که دعوت آنان را نپذیرفته و تسلیم ایشان نخواهند شد .

و ما نحن لکما بؤمنین

به قرینه لام در «لکما» ; در کلمه «مؤمنین» معنای تسلیم تضمین شده است.

85- اشراف فرعون و موسی(ع)

جلد

7

5 - فرعون و اطرافیانش ، علی رغم مشاهده معجزه بزرگ موسی ( ع ) ، آن را سحری آشکار خوانده و حضرتش را متهم به جادوگری کردند .

فلما جاءهم الحق من عندنا قالوا إن هذا لسحر مبین

6 - تهمت سحر به معجزه بزرگ حضرت موسی ( ع ) از سوی فرعون و اطرافیانش ، برخاسته از روحیه سرکشی و تبه کاری آنان بود .

فاستکبروا و کانوا قوماً مجرمین. فلما جاءهم الحق من عندنا قالوا إن هذا لسحر مبین

جلد

8

3- فرعون و قوم او و بزرگان دربارش ، رسالت موسی ( ع ) را نپذیرفتند .

فاتبعوا أمر فرعون

پیروی از دستور فرعون (فاتبعوا أمر فرعون) پس از رسالت موسی(ع) (أرسلنا موسی) گویای مخالفت قوم فرعون و بزرگان دربارش با رسالت موسی(ع) است.

جلد

12

1 - تکذیب نهایی موسی و هارون ( ع ) ، از سوی فرعون و اشراف وابسته به او

فکذّبوهما

86- اصرار توطئه قتل موسی(ع)

جلد

16

13 - فرعون ، سخن مؤمن آل فرعون را قطع کرده ، به دفاع از تصمیم خود مبنی بر کشتن موسی ( ع ) پرداخت .

أتقتلون رجلاً . .. فمن ینصرنا من بأس اللّه إن جاءنا قال فرعون ما أریکم إلاّ ما أ

87- اصلاح طلبی موسی(ع)

جلد

16

5 - مبارزه با عوامل و سردمداران کفر و فساد و اصلاح نظام اجتماعی حاکم ، سرلوحه رسالت موسی ( ع ) و مرحله نخستین نهضت او

لقد أرسلنا موسی . .. إلی فرعون و هم-ن و قرون

88- اضطراب مادر موسی(ع)

جلد

13

7 - شرایط اضطراب آور روحی برای مادر موسی به هنگام ولادت فرزندش و نیز احساس خطر برای او از جانب

فرعونیان ، موجب سرگردانی وی در شیر دادن به موسی ( ع ) بود .

و أوحینا إلی أُمّ موسی أن أرضعیه

توصیه خداوند به مادر موسی برای شیر دادن به فرزندش، می تواند گویای مطلب یاد شده باشد.

جلد

13

12 - قرار داشتن مادر موسی در وضیعت اضطراب و پریشانی ، پیش از وحی امیدبخش الهی به وی

و أصبح فؤاد أُمّ موسی فرغًا . .. لتبدی به

89- اطاعت از موسی(ع)

جلد

11

7 - هارون ( ع ) در عین دارا بودن مقام نبوت ، موظف به پیروی از موسی ( ع ) و فرمان های او بود .

ما منعک . .. ألاّتتّبعن أفعصیت أمری

«ألاّتتّبعن» خطاب به هارون(ع) و دال براین نکته است که او در عین نبوت، موظف به پیروی از فرمان های موسی(ع) بوده است.

جلد

13

8 - موسی ( ع ) ، رهبری پذیرفته شده و مورد اطاعت بنی اسرائیل ، حتی پیش از ترک مصر

و أوحینا إلی موسی أن أسر بعبادی إنّکم متّبعون

فرمان الهی به کوچاندن شبانه بنی اسرائیل، در صورتی عملی بود که مجموعه بنی اسرائیل مطیع موسی(ع) بودند و این حرکت مخاطره آمیز را به خاطر اطاعت از وی به جان می خریدند.

90- اطمینان به بازگشت موسی(ع)

جلد

13

4 - اطمینان یافتن مادر موسی به بازگردانده شدن فرزندش به آغوش وی ، پس از دریافت وحی الهی

لولا أن ربطنا علی قلبها لتکون من المؤمنین

91- اطمینان به خانواده موسی(ع)

جلد

13

7 - آرامش موسی ( ع ) در شرایط سخت و بحرانی و تلاش وی جهت ایجاد امید و اطمینان در خانواده خود .

إنّی ءانست نارًا سئاتیکم. .. لعلّکم تصطلون

92- اطمینان به شکست موسی(ع)

جلد

11

6 - ساحران فرعون ، شکست موسی ( ع ) را در صورت اقدام او به سِحر ، حتمی دیده و نیازی به وارد عمل شدن خود احساس نمی کردند . *

إمّا أن تلقی و إمّا أن نکون أوّل من ألقی

ساحران دو شق تخییر را، به گونه ای بیان کردند که گویا اگر موسی(ع) ابزار سحر خود را بیفکند، کار او تمام است و ناتوانی او بر همگان روشن خواهد شد و تنها در صورتی که آنها دست به کار شوند، نوبت «اول» و «دوم» معنا پیدا می کند از این رو وصف «أوّل من ألقی» را در باره موسی(ع) به کار نبردند.

جلد

13

2 - اطمینان فرعون و درباریان او به غلبه ساحران کارآزموده بر موسی ( ع )

و قیل للناس هل أنتم مجتمعون

دعوت از مردم، می تواند نشانگر اطمینان فرعونیان به پیروزی ساحران باشد. گفتنی است که تعابیری چون: «لعلّنا» و «إن کانوا» - که بیانگر نوعی تردید بوده و در آیه بعدی آمده است - شگردی تبلیغی برای تهییج ساحران بود تا آنان توان خویش را در این راه به کار گیرند.

93- اطمینان به موسی(ع)

جلد

11

3 - خداوند ، موسی ( ع ) را مطمئن ساخت که عصای مار شده - پس از گرفته شدن - به حالت اول بر خواهد گشت .

و لاتخف سنعیدها سیرتها الأولی

«سیرة» در اصل به معنای حالت و هیئت سیر است، ولی به صورت مجاز، بر هر صفت و حالتی اطلاق می شود. در جمله «سنعیدها سیرتها» حرف «إلی» در تقدیر است، که حذف آن، کلمه را منصوب به نزع خافض کرده است; یعنی «سنعیدها إلی سیرتها» یا «سنعید إلیها سیرتها».

جلد

11

1 - خداوند از موسی و هارون ( ع ) خواست نگران موفقیت خود نباشند و از واکنش فرعون ، ترسی به دل راه ندهند .

إنّنا نخاف . .. قال لاتخافا

2 - خداوند به موسی و هارون ( ع ) اطمینان داد که فرعون فرصت ابلاغ پیام رسالت را از آنان نگرفته و بر طغیان خود نخواهند افزود .

نخاف أن یفرط . .. قال لاتخافا

جلد

11

13 - خداوند به موسی ( ع ) اطمینان داد که در مسیر هجرت از مصر نه با نیرو های دشمن درگیر خواهد شد و نه مشگل جدی دیگری برای آنان بروز خواهد کرد .

أسر بعبادی . .. لاتخف درکًا و لاتخشی

حذف متعلق «لاتخشی» بیانگر منتفی بودن هر چیزی است که مایه دلهره و خشیت باشد; از قبیل: احتمال غرق شدن در دریا و یا خطرهای غیر قابل پیش بینی دیگر.

94- اطمینان قلب مادر موسی(ع)

جلد

13

9 - راسخ شدن ایمان مادر موسی ، هدف الهی در محکم ساختن دل وی و اطمینان بخشیدن به وی

لولا أن ربطنا علی قلبها لتکون من المؤمنین

95- اطمینان مادر موسی(ع)

جلد

11

4 - خداوند به مادر موسی ( ع ) اطمینان بخشید که آب خروشان نیل ، صندوق حامل موسی ( ع ) را به ساحل خواهد افکند .

فلیلقه الیمّ بالساحل

امر به دریا که باید صندوق را به ساحل بیفکند، مجاز و برای مبالغه در این است که آمدن صندوق به همراه جریان آب تا کناره رودخانه و افکنده شدن آن به خشکی، قطعی است.

5 - مادر موسی ( ع ) ، به پیام خداوند ایمان داشت و به حفظ جان موسی ( ع ) از جانب او مطمئن بود .

إذ أوحینا . .. أن اقذفیه ... یأخذه عدوّ

به قرینه» القیت علیک محبه «و نیز آیات دیگر قرآن; مادر موسی(ع) به محتوای وحی الهی عمل کرد و موسی(ع) را به نیل سپرد. این کار گواه اطمینان مادر موسی(ع) به آن است که پیام دریافت شده وحی الهی بوده و نیز نشان از ایمان کامل او دارد.

96- اطمینان موسی(ع)

جلد

7

5 - موسی ( ع ) ، از پیش بر پیروزی خود و شکست ساحران و ابطال سحرشان ، اطمینان داشت .

قال موسی ما جئتم به السحر إن اللّه سیبطله

جلد

11

2 - موسی ( ع ) ، برخوردار از اعتمادی قوی به وعده های خداوند در پیروزی بر مخالفان

قال بل ألقوا

در آیات پیشین، خداوند به موسی(ع) اطمینان داد که بر رخدادها، اِشراف کامل دارد و جای نگرانی نیست (لاتخافا إنّنی معکما أسمع و أری). واگذار کردن صحنه کارزار به دشمنان و به تماشا نشستن موسی(ع) حاکی از اعتماد کامل او به آن وعده است.

جلد

13

2 - اطمینان موسی به غلبه خویش و پوچی افسون ساحران

قال لهم موسی ألقوا ما أنتم ملقون

شتاب نداشتن موسی(ع) در ارائه معجزه خویش، حاکی از اطمینان او و تعبیر «ألقوا ما أنتم ملقون» نشانگر بی اعتنایی وی به همه دست مایه های ساحران است.

جلد

13

1 - اقدام قاطع موسی ( ع ) برای زدودن وحشت همراهان خویش و ( ترس آنان از گرفتار شدن در کمند سپاه فرعون )

قال أصحب موسی إنّا لمدرکون . قال کلاّ

2 - موسی ( ع ) ، مطمئن به دست نیافتن سپاه فرعون بر وی و همراهانش

قال کلاّ

جلد

16

5 - اطمینان موسی ( ع ) به حمایت خداوند از او ، در برابر تهدید به قتل از سوی فرعون

أقتل موسی . .. قال ... عذت بربّی و ربّکم

جلد

17

3- اطمینان بخشی خداوند به موسی ( ع ) و بنی اسرائیل ، در به سلامت عبور کردن آنان از دریا و غرق شدن فرعونیان

و اترک البحر رهوًا إنّهم جند مغرقون

هر چند عبارت «واترک . ..» معنای فرمان را در خود نهفته دارد; اما قرین شدن «رهوًا» می نمایاند که خداوند با بیان این صفت، در صدد اطمینان بخشی و ایجاد آرامش در روح موسی(ع) و اطرافیان آن حضرت بود.

97- اظهار عقیده موسی(ع)

جلد

16

3 - موسی ( ع ) ، اعتقاد خود به ربوبیت مطلق خداوند و نیز اعتماد خویش بر او در انجام رسالت را به فرعونیان اعلام کرد .

و قال موسی إنّی عذت بربّی و ربّکم من کلّ متکبّر

98- اعتراض به قتل موسی(ع)

جلد

16

1 - اعتراض و اظهار مخالفت مؤمن آل فرعون نسبت به تصمیم قتل موسی ( ع ) از سوی فرعون

وقال رجل مؤمن من ءال فرعون یکتم إیمنه أتقتلون رجلاً أن یقول ربّی

99- اعتراض به موسی(ع)

جلد

13

4 - اعتراض مرد اسرائیلی به موسی ( ع ) به توهم این که او بر کشتن وی تصمیم گرفته است .

قال یموسی أترید أن تقتلنی

100- اعتراض موسی(ع)

جلد

10

5- موسی ( ع ) از عملکرد خضر ( ع ) در شکافتن بدنه کشتی ، شگفت زده شد و به او اعتراض کرد .

قال أخرقتها لتغرق أهلها

جلد

10

1- خضر ( ع ) اعتراض موسی را دلیل صحت پیش بینی خویش از ناشکیبایی موسی ( ع ) دانست و پیش گویی خود را به وی یادآور شد .

قال ألم أقل إنّک لن تستطیع معی صبرًا

جلد

10

5- موسی ( ع ) نوجوان مقتول را ، فردی بی گناه دانست و خضر ( ع ) را به جهت کشتن وی ، به شدّت مورد اعتراض قرار داد .

قال أقتلت نفسًا زکیّة بغیر نفس لقد جئت شیئًا نکرًا

«زکاة» به معنای «طهارت» و «صلاح» و «نمو» و «برکت» و «مدح» آمده است. (لسان العرب) در آیه، مراد از «زکیة»، توصیف نوجوان به طهارت و پاکی از گناه است.

11- « عن أبی عبداللّه : . . . بینما العالم یمشی مع موسی إذا هم بغلام یلعب قال : « فوکزه العالم ، فقتله . فقال له موسی : « أقتلت نفساً زکیة بغیر نفس لقد جئت شیئاً نکراً ؟ » . قال : « فأدخل العالم یده فاقتلع کتفه فإذا علیه مکتوب : کافر مطبوع ;

از امام صادق(ع) روایت شده: . .. آن گاه که عالم (خضر) با موسی(ع) می رفت، ناگاه، به پسری برخوردند که بازی می کرد. امام فرمود: «پس آن عالم، مشتی بر وی زد و او را کشت. موسی(ع) به او گفت: «أقتلت نفساً زکیة بغیر نفس...؟». امام فرمود: «پس آن عالم، دست برد و کتف پسر را بیرون آورد که بر آن نوشته شده بود «کافر مطبوع».(کافری که مهر کفر بر او زده شده است)».

جلد

10

2- ناتوانی موسی ( ع ) از تحمّل کار های خضر ( ع ) ، در پی سومین سؤال و اعتراض او ، به اثبات رسید .

قال هذا فراق بینی و بینک سأنبّئک بتأویل ما لم تستطع علیه صبرًا

اعتماد به خواهر موسی(ع)

جلد

13

6 - خواهر موسی ، مورد اعتماد مادر و شریک او در مسائل با اهمیت

و قالت لأُخته قصّیه

101- اعراض از معجزه موسی(ع)

جلد

20

5 - فرعون با مشاهده معجزه موسی ( ع ) ، وحشت زده از آن روی برتافت و شتابزده گریزان شد . *

ثمّ أدبر یسعی

«إدبار» فرعون، - در یک احتمال - به معنای فرار او از ترس معجزه موسی(ع) است که در شکل مار عظیم ظاهر شده بود.

102- اعراض از موسی(ع)

جلد

18

1 - روی گردانی فرعون با تمام وجود ، از پذیرش رسالت موسی ( ع )

أرسلنه إلی فرعون . .. فتولّی برکنه

«رکن» در این جا می تواند به معنای ارکان وجود و کنایه از اعراض کامل و همه جانبه باشد.

103- اعطای تورات به موسی(ع)

جلد

5

2 - خداوند پس از ابلاغ احکام دهگانه (پرهیز از شرک و . .. )، تورات را به موسی(ع) عطا کرد.

ثم ءاتینا موسی الکتب

4 - خداوند با اعطای تورات به موسی(ع) نعمت خویش را بر وی تمام و کامل کرد.

تماما علی الذی أحسن

برداشت فوق بر این اساس است که مفعول «تمام» کلمه ای مانند «نعمة» باشد ; یعنی: «تماما النعمة علی الذی أحسن».

جلد

12

3 - اعطای تورات به موسی ( ع ) ، پس از هلاکت فرعون و یاران او

فکانوا من المهلکین . و لقد ءاتینا موسی الکتب

با توجه به ذکر اعطای کتاب به حضرت موسی(ع) پس از بیان فرجام کار فرعون و فرعونیان و هلاکت و نابودی آنان، این برداشت به دست می آید.

4 - دریافت تورات توسط موسی ( ع ) و عدم مشارکت هارون با او در این امر مهم

ثمّ أرسلنا موسی و أخاه هرون . .. و لقد ءاتینا موسی الکتب

جلد

14

1 - تورات از سوی پروردگار به موسی ( ع ) اِعطا شد .

و لقد ءاتینا موسی الکتب

«ال» در «الکتاب» می تواند برای عهد و اشاره به تورات داشته باشد.

جلد

16

1 - اعطای کتاب ( تورات ) به موسی ( ع ) از سوی خداوند

و لقد ءاتینا موسی الکتب

104- اعطای حکمت به موسی(ع)

جلد

13

2 - اعطای حکمت و دانش به موسی ( ع ) از سوی پروردگار در پی فرار او از نظام فرعونی

ففررت منکم . .. فوهب لی ربّی حکمًا

واژه «حکم» می تواند مرادف «حکومت» (سرپرستی و تدبیر امور مردم) باشد و نیز می تواند معادل «حکمة» و به معنای دانش و معرفت باشد. برداشت یاد شده بر پایه معنای دوم است.

5 - اعطای حکمت و دانش به موسی ( ع ) ، زمینه ساز نایل آمدن او به مقام رسالت

فوهب لی ربّی حکمًا و جعلنی من المرسلین

جدا بودن «وهب» و «جعل» و مقدم آمدن اعطای حکمت، نشان دهنده تمایز میان آن دو و قرار داشتن «جعل رسالت» در طول اعطای حکمت است.

105- اعطای علم به موسی(ع)

جلد

13

5 - اعطای حکمت و دانش به موسی ( ع ) ، زمینه ساز نایل آمدن او به مقام رسالت

فوهب لی ربّی حکمًا و جعلنی من المرسلین

جدا بودن «وهب» و «جعل» و مقدم آمدن اعطای حکمت، نشان دهنده تمایز میان آن دو و قرار داشتن «جعل رسالت» در طول اعطای حکمت است.

106- اعلام اجابت دعای موسی(ع)

جلد

7

3 - خداوند ، استجابت دعای موسی و هارون ( ع ) علیه فرعون و اطرافیانش را ، به آنان اعلام فرمود .

قال قد أجیبت دعوتکما

107- اعلام رسالت موسی(ع)

جلد

11

1 - خداوند ، موسی و هارون ( ع ) را به حضور بی باکانه و بی درنگ نزد فرعون و آگاه ساختن او از رسالت خویش فرمان داد .

لاتخافا . .. فأتیاه فقولا إنّا رسولا ربّک

«فأتیاه» عطف بر «لاتخافا» و تفریع بر آن است. یعنی حال که امنیت و حفاظت شما تأمین گردید بدون ترس و نگرانی نزد فرعون بروید. «فاء» عاطفه برای تعقیب است و دلالت دارد که نباید بین دو کار فاصله غیر متعارفی وجود داشته باشد.

108- افشای توطئه قتل موسی(ع)

جلد

13

4 - شنود گفت و گو های سران حکومت فرعون به وسیله مرد ناشناس و رساندن سریع آن به موسی ( ع )

و جاء رجل . .. قال یموسی إنّ الملأ یأتمرون بک لیقتلوک

109- افشای راز موسی(ع)

جلد

13

13 - قرار داشتن مادر موسی در آستانه افشا کردن راز فرزندش ، به خاطر شدت پریشانی و اضطراب

إن کادت لتبدی به لولا أن ربطنا علی قلبها

110- اقتدار موسی(ع)

جلد

17

8- معجزات و دلایل نیرومند موسی ( ع ) ، پشتوانه آن حضرت در برخورد مقتدرانه با فرعونیان

أن أدّوا . .. و أن لاتعلوا ... إنّی ءاتیکم بسلطن مبین

تعبیر «إنّی. ..» در مقام تعلیل است; یعنی، موسی(ع) به دلیل بهره مندی از «سلطان مبین»، به فرعونیان فرمان «أن أدّوا» و «أن لاتعلوا» می دهد.

111- اقرار به نبوت موسی(ع)

جلد

13

3 - اعتراف و ایمان ساحران به رسالت موسی و هارون ( ع )

قالوا ءامنّا بربّ العلمین

قید «ربّ موسی و هارون» اعتراف ضمنی بر ایمان آوردن ساحران به رسالت موسی و هارون(ع) است. آیه بعد (قال آمنتم له...) این مطلب را تأیید می کند.

جلد

17

10 - اقرار به یگایگی پروردگار هستی و اعلام پیامبری خویش ، نخستین سخن موسی ( ع ) در برابر فرعون و فرعونیان

فقال إنّی رسول ربّ العلمین

112- اقرار موسی(ع)

جلد

10

4- موسی ( ع ) ، به محرومیت خود از علومی که نزد خضر بود ، اعتراف داشت و در برابر مقام علمی و عملی او ، متواضع و فروتن بود .

هل أتّبعک علی أن تعلّمن ممّا علّمت

اظهار آمادگی برای تبعیت، نشانِ خضوعِ موسی(ع) در برابر کردار خضر(ع)، و اظهار اشتیاق به آموختن، حاکی از تواضع موسی در برابر علم او است.

جلد

10

4- موسی ( ع ) به ناتوانی خود از تحمّل کردار خضر ( ع ) و همراهی با وی پی برد .

قال . .. قد بلغت من لدنّی عذرًا

5- موسی ( ع ) به معذور بودن خضر ( ع ) در جدا شدن از وی با مشاهده تخلّف او از پیمان سکوت در برابر کار

های آن حضرت ، اعتراف کرد .

قال إن سألتک . .. قد بلغت من لدنّی عذرًا

جمله «قد بلغت من لدنّی عذراً» یعنی: «از دیدگاه من، به عذری قابل قبول جهت ترک مصاحبت دست یافتی. ». این جمله، به قرینه «قد»، مربوط به «إن سألتک...» نیست، بلکه اعتراف موسی(ع) به این است ترک مصاحبت تو با من، هم اکنون نیز دلیل موجهی دارد، ولی طالب مهلتی دیگر هستم.

جلد

11

2 - موسی ( ع ) در عین ارائه پیشنهاد در باره امور رسالت خویش ، در محضر خداوند ، به آگاهی کامل او اعتراف کرد و تصمیمات او را دقیق و صحیح دانست .

و أشرکه فی أمری . .. إنّک کنت بنا بصیرًا

جلد

13

1 - تردید موسی ( ع ) در توانایی خویش برای رسالت ، از ناحیه کمی سعه صدر و گویا نبودن زبانش

و یضیق صدری و لاینطلق لسانی

«ضیق صدر» مقابل «سعه صدر» و «انطلاق لسان» (رها بودن زبان) کنایه از فصاحت بیان است.

جلد

13

1 - اعتراف موسی ( ع ) در برابر فرعون به قتل غیرعمدی و ناخواسته مرد قبطی

قال فعلتها إذًا و أنا من الضالّین

تعبیر «أنا من الضالّین» می تواند اشاره به این باشد که موسی(ع) پیش از آن عمل نمی دانسته که درگیری او با مرد قبطی (برای دادخواهی مرد سبطی) منجر به قتل او خواهد شد.

جلد

13

2 - اعتراف صریح موسی ( ع ) در پیشگاه پروردگار ، به اشتباه خویش در قتل مرد قبطی و درخواست آمرزش از ساحت او و نجات از شرّ فرعونیان

قال ربّ إنّی ظلمت نفسی فاغفرلی

مقصود موسی(ع) از آمرزش در «اغفرلی» زدوده شدن پی آمد کار وی و رهایی از انتقام فرعونیان است.

113- اکمال شریعت موسی(ع)

جلد

5

6 - تورات کامل کننده دستورهای دهگانه ابلاغ شده به موسی(ع) و موجب اکمال شریعت او

ثم ءاتینا موسی الکتب تماما

برداشت فوق بر این مبناست که مفعول «تماما» اصول دهگانه باشد.

114- التجای موسی(ع)

جلد

13

2 - اقدام موسی ( ع ) مبنی بر بیان ترس و نگرانی خویش به خداوند .

قال ربّ إنّی أخاف

115- القای عصای موسی(ع)

جلد

13

1 - اقدام موسی ( ع ) به افکندن عصای خویش به منظور نشان دادن معجزه ای آشکار به فرعونیان

أوَلوجئتک بشیء مبین . .. فألقی عصاه

جلد

13

1 - افکندن موسی ( ع ) عصای خویش را ، در پی ارائه افسون از سوی ساحران

فألقی موسی عصاه

جلد

13

1 - فرمان خدا به موسی ( ع ) در وادی طور ، مبنی بر افکندن عصای خویش

و ألق عصاک

2 - تبدیل ناگهانی عصای موسی به ماری پرتحرک ، در پی افکندن آن بر زمین

فلمّا رءاها تهتزّ کأنّها جانّ

«اهتزاز» (مصدر «تهتزّ») به حرکت تند و سریع گفته می شود. «جانّ» نیز به گفته مفسران، گونه ای از مار باریک است که بسیار چست و چالاک می باشد.

جلد

13

1 - فرمان الهی به موسی ، در وادی طور مبنی بر افکندن عصای خویش

و أن ألق عصاک

«إلقاء» (مصدر «ألق») به معنای انداختن است.

2 - تحرک شدید و تند و تیز عصای موسی در پی افکندن آن بر زمین

فلمّا رءاها تهتزّ کأنّها جانّ

«إهتزاز» (مصدر «تهتزّ») به معنای به حرکت در آمدن است. تشبیه حرکت عصای اژدها شده موسی به حرکت مار کوچک (جان)، بیانگر آن است که عصای مار شده - علی رغم این که ماری بزرگ بود - چنان چالاک بود که گویا ماری کوچک است.

116- الگوگیری از موسی(ع)

جلد

15

2 - موسی و هارون ( علیهماالسلام ) ، نمونه و الگوی نیکوکاران و احسان کنندگان

سلم علی موسی و هرون . إنّا کذلک نجزی المحسنین

117- الواح موسی(ع)

جلد

2

17 - در صندوق معهود ، نشانه حاکمیت طالوت و شکسته های الواح حضرت موسی بود که بر آن علوم آسمانی نگاشته شده بود .

ان یاتیکم التابوت

امام باقر (ع) درباره آیه «ان یاتیکم التابوت . .. » فرمود: رضاض الالواح فیها العلم و الحکمة، العلم جاء من السماء فکتب فی الالواح و جعل فی التابوت

---

تفسیر عیاشی، ج 1، ص 133، ح 440 ; نورالثقلین، ج 1، ص 247، ح 977.

جلد

18

2 - کتاب آسمانی موسی ( ع ) ، دارای صحیفه ها و الواح متعدد

بما فی صحف موسی

118- امامت موسی(ع)

جلد

6

12 - موسی ( ع ) ، علاوه بر مقام نبوت ، منصب امامت و رهبری سیاسی بنی اسرائیل را نیز عهده دار بود .

و قال موسی لأخیه هرون اخلفنی فی قومی

119- امانتداری موسی(ع)

جلد

13

6 - موسی ( ع ) ، مردی نیرومند و شخصیتی امین در دیدگاه دختر شعیب

إنّ خیر من استئجرت القویّ الأمین

12 - « عن الرضا ( ع ) : . . . و لمّا قالت : « استأجره إنّ خیر من استأجرت القویّ الأمین » قال أبوها کیف علمت ذلک ؟ قالت لمّا أتیته برسالتک فأقبل معی قال کونی خلفی و دلّینی علی الطریق . . . ;

از امام رضا(ع) روایت شده [است که فرمود] آن گاه که دختر شعیب به پدرش گفت: موسی را اجیر کن; چون بهترین اجیر کسی است که نیرومند و امین باشد; پدر گفت: چگونه به این حقیقت پی برده ای؟ گفت: آن گاه که پیام تو را برای او بردم با من همراه شد و گفت: تو پشت سر من باش و راه را به من نشان ده. ..».

120- امت های بعد از موسی(ع)

جلد

13

2 - پیدایش نسل های بسیار از زمان نزول تورات تا عصر پیامبر

و ما کنت بجانب الغربیّ إذ قضینا إلی موسی الأمر . .. و لکنّا أنشأنا قرونًا

121- امتحان موسی(ع)

جلد

11

25 - خداوند ، پیش از ورود موسی ( ع ) به مدین ، او را به آزمایشی سخت گرفتار ساخت .

و فتنّک فتونًا فلبثت سنین فی أهل مدین

«فتنة» به معنای امتحان و اختبار است (مصباح). «فتون» مصدر و مفعول مطلق است و برای تأکید کلام آورده شده است و جمله «فتنّاک فتوناً»; یعنی، تو را به خوبی آزمودیم.

29 - آزمایش موسی ( ع ) و گرفتاری های سخت دوران زندگانی او ، از نعمت های خداوند به آن حضرت بود .

و فتنّک فتونًا

از آن جایی که این آیات در صدد برشمردن نعمت های خداوند به موسی(ع) است و در ضمن آن، گرفتاری آن حضرت به فتنه (آزمایش یا سختی) مطرح شده است، چنین برمی آید که این نوع سختی ها و آزمودن ها نیز از جمله نعمت های الهی است.

33 - درنگ چندساله موسی ( ع ) در بین مردم مدین ، مرحله ای دیگر از آزمون و ابتلای موسی ( ع ) بود .

و فتنّک فتونًافلبثت فی أهل مدین

«فاء» در «فلبثت» ممکن است برای عطف مفصل بر مجمل باشد. در این صورت درنگ موسی(ع) در مدین، مصداق فتنه (آزمون یا سختی) خواهد بود.

122- امتناع موسی(ع) از رضاع

جلد

13

2 - امتناع موسی ( ع ) از گرفتن پستان دایگان

و حرّمنا علیه المراضع من قبل

123- امداد به موسی(ع)

جلد

11

3 - خداوند همراهی کامل خود با موسی و هارون ( ع ) و حمایت و حفاظت از آنان را طی رویارویی با فرعون ، اعلام کرد .

إنّنی معکما

خداوند، همواره با همگان هست و در همه جا حضور دارد. آنچه که برای رفع نگرانی موسی و هارون(ع) مورد تأیید قرار گرفته، حضور ویژه خداوند است که حاکی از حمایت بی دریغ او از آنان است.

6 - شنوایی و بینایی خداوند ، پشتوانه ای اطمینان بخش برای تضمین یاری موسی و هارون ( ع ) در برابر فرعون بود .

إنّنی معکما أسمع و أری

7 - وعده یاری خداوند و آگاهی گسترده او بر جزئیات ماجرای ارشاد فرعون ، مایه امیدواری و آرامش بخش دل های نگران موسی و هارون ( ع ) بود .

إنّنا نخاف . .. لاتخافا إنّنی معکما أسمع و أری

124- امدادگری موسی(ع)

جلد

13

2 - موسی ( ع ) ، شخصیتی ضعیف نواز و یاور محرومان

قالتا لانسقی . .. و أبونا شیخ کبیر . فسقی لهما

125- امدادهای موسی(ع)

جلد

13

3 - اقدام بی درنگ موسی ( ع ) به آب دادن گوسفندان دختران شعیب پس از شنیدن اظهارات آنان

قالتا . .. و أبونا شیخ کبیر . فسقی لهما

تعبیر «فسقی لهما» با «فا»ی عاطفه - که برای عدم تراخی است - بیانگر مطلب یاد شده است.

6 - کمک رسانی موسی ( ع ) به دختران شعیب ، علی رغم خستگی و گرسنگی شدید وی

ثمّ تولّی إلی الظلّ فقال ربّ إنّی لما أنزلت إلیّ من خیر فقیر

126- امر به موسی(ع)

جلد

11

4 - خداوند به موسی ( ع ) فرمان داد ، به پاس احترام محضر پروردگار خود ، نعلین از پای درآورد و با پای برهنه در وادی مقدس گام نهد .

فاخلع نعلیک إنّک بالواد المقدّس طوًی

جلد

13

1 - فرمان دیگر خداوند به موسی ( ع ) در وادی طور مبنی بر بردن دست خویش به گریبان

اسلک یدک فی جیبک

127- امنیت موسی(ع) در رود نیل

جلد

11

4 - خداوند به مادر موسی ( ع ) اطمینان بخشید که آب خروشان نیل ، صندوق حامل موسی ( ع ) را به ساحل خواهد افکند .

فلیلقه الیمّ بالساحل

امر به دریا که باید صندوق را به ساحل بیفکند، مجاز و برای مبالغه در این است که آمدن صندوق به همراه جریان آب تا کناره رودخانه و افکنده شدن آن به خشکی، قطعی است.

128- امیدواری به خانواده موسی(ع)

جلد

13

7 - آرامش موسی ( ع ) در شرایط سخت و بحرانی و تلاش وی جهت ایجاد امید و اطمینان در خانواده خود .

إنّی ءانست نارًا سئاتیکم. .. لعلّکم تصطلون

129- امیدواری به فرزندخواندگی موسی(ع)

جلد

13

11 - همسر فرعون ، خواستار نگه داری موسی ( ع ) با امید به منتفع شدن از خدمات وی ، یا برگزیدن او به فرزندی خویش

عسی أن ینفعنا أو نتّخذه ولدًا

130- امیدواری به منفعت رسانی موسی(ع)

جلد

13

11 - همسر فرعون ، خواستار نگه داری موسی ( ع ) با امید به منتفع شدن از خدمات وی ، یا برگزیدن او به فرزندی خویش

عسی أن ینفعنا أو نتّخذه ولدًا

131- امیدواری موسی(ع)

جلد

6

5 - موسی ( ع ) در عین امیدواری به هلاکت فرعون و حاکمیت یافتن بنی اسرائیل ، نگران عدم ایجاد شرایط آن از سوی قوم خویش بوده است .

عسی ربکم أن یهلک عدوکم و یستخلفکم فی الأرض

کلمه «عسی» حکایت از آن دارد که موسی(ع) یقین به هلاکت فرعون و حاکمیت یافتن قومش نداشته است و شاید دغدغه خاطر او بدان جهت بود که وی اطمینان نداشت مردمش ش---رایطی را که برای پیروزی مطرح ساخته بود (استعینوا ب--اللّه . .. ) رعایت کنند.

جلد

13

11 - امید موسی ( ع ) ، به یافتن اطلاعاتی از محل برافروخته شدن آتش ، برای یافتن راه و ادامه مسیر سفر

ساتیکم منها بخبر

جمله «سآتیکم منها بخبر» به تقدیر «سآتیکم من عندها بخبر نهتدی به» است; یعنی، به زودی از آن جا اطلاعی خواهم آورد که با کمک آن راهمان را پیدا کنیم.

جلد

13

5 - امید بستن موسی ( ع ) به هدایت خداوند در یافتن راهی بی خطر و رساننده به مدین

قال عسی ربّی أن یهدینی سواء السبیل

«سواء السبیل» (راه وسط) کنایه از راهی است که خطر گم شدن در آن نباشد و به راحتی انسان را به مقصد برساند.

جلد

13

10 - موسی ( ع ) ، امیدوار به یافتن کسی یا کسانی در کنار آتش و کسب اطلاع از آنان درباره راه

قال لأهله امکثوا . .. لعلّی ءاتیکم منها بخبر

132- انبیای بعد از موسی(ع)

جلد

1

3 - خداوند ، پس از درگذشت موسی ( ع ) ، رسولانی را پی در پی به سوی بنی اسرائیل فرستاد .

و قفینا من بعده بالرسل

«تقفیة» (مصدر قفینا) به معنای روانه کردن چیزی یا کسی در پی چیزی یا کسی دیگری است. بنابراین جمله «قفینا ...»; یعنی، پس از درگذشت موسی(ع)، پیامبران بسیاری را یکی پس از دیگری ]به سوی بنی اسرائیل [فرستادیم.

10 - پیامبران ، پس از موسی ( ع ) تابع او بوده و شریعت وی را تبلیغ می کردند .

و لقد ءاتینا موسی الکتب و قفینا من بعده بالرسل

133- انبیای پس از موسی(ع)

جلد

18

2 - تاریخ ، شاهد بعثت پی درپی پیامبران ، از زمان موسی ( ع ) تا ظهور عیسی ( ع )

ثمّ قفّینا علی ءاثرهم برسلنا

«تقفیة» (مصدر «قفّینا») به معنای چیزی را به دنبال چیزی قرار دادن است. بنابراین «قفّینا برسلنا»; یعنی،

پیامبران خود را یکی پس از دیگری مبعوث کردیم.

6 - بعثت عیسی ( ع ) ، پس از موسی ( ع ) و پیامبران بعد از او بوده است .

ثمّ قفّینا علی ءاثرهم برسلنا و قفّینا بعیسی ابن مریم

134- انبیای قبل از موسی(ع)

جلد

7

1 - خداوند ، در فاصله زمانی بین حضرت نوح و موسی ( ع ) ، پیامبران بزرگی را مبعوث کرد .

و اتل علیهم نبأ نوح . .. ثم بعثنا من بعده رسلا ... ثم بعثنا من بعدهم موسی

2 - پیامبرانی که در فاصله بین حضرت نوح و موسی ( ع ) مبعوث شدند ، هر کدام عهده دار هدایت قوم خود بودند .

و اتل علیهم نبأ نوح . .. ثم بعثنا من بعده رسلا إلی قومهم ... ثم بعثنا من بعدهم م

جلد

7

2 - سرگذشت حضرت نوح و موسی ( ع ) و پیامبران مبعوث شده در فاصله میان آنان و تکذیب شدن آنان و هلاکت مکذبان به عذاب استیصال ، آیاتی است که در کتاب های آسمانی پیشین نیز آمده بود .

و اتل علیهم نبأ نوح . .. فإن کنت فی شک مما أنزلنا إلیک فسئل الذین یقرءون الکتب م

برداشت فوق از ارتباط میان این آیه شریفه و مجموعه آیات 71 تا 93 - که با هم یک بند را تشکیل می دهند - استفاده می شود.

135- انتقاد از موسی(ع)

جلد

6

2 - موسی ( ع ) مورد انتقام قوم خویش به سبب استمرار بیدادگری فرعون پس از بعثت وی

قالوا أوذینا من قبل أن تأتینا و من بعد ما جئتنا

136- انتقاد موسی(ع)

جلد

13

1 - انتقاد صریح موسی ( ع ) از فرعون به خاطر به بردگی کشاندن بنی اسرائیل

و تلک نعمة . .. أن عبّدتّ بنی إسرءیل

جمله «و تلک نعمة. ..» استفهامی و به تقدیر «أوَتلک...» است. «أن عبّدتّ» می تواند عطف بیان برای اسم اشاره «تلک» و یا منصوب به نزع خافض (لام تعلیل) و به تقدیر «لأن عبّدتّ» باشد. «تعبید» (مصدر «عبّدتّ») به معنای برده و بنده [خود] ساختن است; یعنی، آیا این که فرزندان اسرائیل را بنده خود ساخته ای، این نعمتی است که منّت آن را بر من می نهی.

137- انجام رسالت موسی(ع)

جلد

11

1 - موسی و هارون ( ع ) با ابلاغ پیام های وحی الهی به فرعون ، مأموریت خویش را به انجام رساندند .

فقولا له . .. قال فمن ربّکما

آیات گذشته، جملگی سخن خداوند با موسی و هارون(ع) بود; ولی از مواجهه آنان با فرعون و آنچه روی داده، در این آیات سخنی نیست. از پاسخ فرعون برمی آید که آنان پیام خویش را به وی رساندند و پاسخ او را دریافت کردند.

138- انجام وظیفه موسی(ع)

جلد

5

3 - موسی(ع)، پیامبری که مسؤولیت خویش را به خوبی انجام داد.

علی الذی أحسن

مراد از «الذی أحسن» (آن کس که نیکی کرده است)، هم می تواند موسی(ع) باشد و هم می تواند مقصود از آن هر فرد نیکوکاری باشد. برداشت فوق ناظر به احتمال اول است.

139- انداختن عصای موسی(ع)

جلد

11

1 - خداوند در وادی طوی به موسی ( ع ) فرمان داد تا عصای خویش را بر زمین بیفکند .

قال ألقها یموسی

جلد

11

1 - موسی ( ع ) به فرمان خداوند عصای خویش را بر زمین افکند .

فألقیها

جلد

11

1 - پس از ارائه سِحر ساحران فرعون ، خداوند به موسی ( ع ) فرمان داد تا عصایش را بر زمین بیندازد .

و ألق ما فی یمینک

مراد از «ما فی یمینک»، عصای موسی(ع) است که در آیات پیشین در پاسخ «ما تلک بیمینک» از زبان موسی(ع) بیان شده بود. تصریح به این وصف، برای موسی(ع) خاطره آن پرسش و پاسخ را تجدید کرده و مایه اطمینان بیشتر او بود.

140- اندوه مادر موسی(ع)

جلد

11

13 - مادر موسی ، با چشم دوختن به سرنوشت نامعلوم فرزندش ، از دوری او اندوهگین بود .

کی تقرّ عینها و لاتحزن

آرام و قرارگرفتن چشم، کنایه از بر طرف شدن نگرانی شدیدی است که چشم را به سویی خیره می کند و یا آن را همواره به چپ و راست می چرخاند.

جلد

13

9 - توصیه مادر موسی از سوی خدا به دور کردن ترس و اندوه از خود نسبت به سرنوشت فرزندش

و لاتخافی و لاتحزنی

141- اندوه موسی(ع)

جلد

6

2 - موسی ( ع ) به هنگان بازگشت به سوی بنی اسرائیل از گمراه شدن قومش خشمگین و بسیار اندوهناک بود .

و لما رجع موسی إلی قومه غضبن أسفاً

«أسِف» به کسی گفته می شود که بسیار اندوهناک باشد. (برگرفته از لسان العرب).

جلد

11

22 - خداوند موسی ( ع ) را از اندوه و نگرانی بر ارتکاب قتل نفس ، نجات بخشید .

و قتلت نفسًا فنجّینک من الغم

جلد

11

3 - موسی ( ع ) ، تحت تأثیر خشم و اندوه

غضبن أسفًا

142- اندوه موسی(ع) در میقات

جلد

6

8 - موسی ( ع ) اندوهناک از هلاکت برگزیدگانش در میعادگاه مناجات به دور از چشمان بنی اسرائیل

قال رب لو شئت أهلکتهم من قبل

جمله «لو شئت . .. » (اگر می خواستی من و ایشان را به هلاکت رسانی، پیش از حضور در میقات به هلاکت می رساندی) حکایت از تحسر و اندوه موسی(ع) بر از میان رفتن همراهانش دارد و قید «من قبل» می رساند که اندوه وی برخاسته از آن است که هلاکت آنان در میقات و به دور از چشمان بنی اسرائیل تحقق یافته است.

10 - اندوه موسی ( ع ) بر هلاکت همراهانش در میقات ، موجب شکوه او به درگاه خدا و آرزوی مرگ خویش و همراهانش پیش از حضور در میعادگاه مناجات

قال رب لو شئت أهلکتهم من قبل و إیّی

143- انذار از غضب پیروان موسی(ع)

جلد

16

5 - هشدار مؤمن آل فرعون به مردم مجادله گر و حق ستیز مصر ، درباره خشم انقلابی و انتقام مؤمنان طرفدار موسی ( ع )

الذین یجدلون فی ءایت اللّه . .. کبر مقتًا ... عندالذین ءامنوا

تذکر مؤمن آل فرعون به فرعونیان، مبنی بر این که ستیزه جویی در آیات الهی، موجب بغض و دشمنی مؤمنان می شود; می تواند بیانگر این نکته باشد که عمل آنان، موجب خشم انقلابی و شورش مؤمنان طرفدار موسی(ع) علیه آنان خواهدگردید.

144- انذارهای موسی(ع)

جلد

10

9- هشدار موسی ( ع ) به فرعون نسبت به فرجام هلاکت بار وی

و إنی لأظنّک یفرعون مثبورًا

«ثبور» به معنای هلاکت و فساد است.

جلد

11

4 - ترساندن فرعونیان از عذاب - به خاطر افترای بر خداوند - سرلوحه سخنان موسی ( ع ) در صحنه مقابله با ساحران فرعون

قال لهم موسی ویلکم لاتفتروا علی اللّه کذبًا فیسحتکم بعذاب

«ویل»; یعنی، «اندوه» و «هلاکت» و «هر سختی که از ناحیه عذاب پدید آید» (لسان العرب). «ویلکم» نفرین است; یعنی، عذاب باد بر شما. برخی آن را مفعول برای فعل محذوف دانسته اند; یعنی، ألزموا ویلکم (با هلاکت و عذابتان همدم باشید). جمله «فیسحتکم بعذاب» روشنگر مفاد «ویلکم» است.

6 - بهره جستن موسی ( ع ) از تجمع مردم مصر جهت تماشای صحنه مقابله او و ساحران ، برای بیم دادن مردم و دعوت آنان به توحید و ایمان

قال لهم موسی ویلکم لاتفتروا علی اللّه کذبًا

10 - موسی ( ع ) با توجه به افترا های فرعونیان بر خداوند ، به آنان هشدار داد و شکست و ناکامی را برای آنان پیش بینی کرد .

ویلکم لاتفتروا علی اللّه . .. و قد خاب من افتری

جلد

11

14 - موسی ( ع ) ، گوساله پرستان بنی اسرائیل را مردمی عهدشکن توصیف کرده و آنها را به عذاب سخت الهی هشدار داد .

أم أردتّم أن یحلّ علیکم غضب من ربّکم

جلد

13

6 - تهدید فرعونیان از سوی موسی ( ع ) ، به فرجامی ناگوار به خاطر نپذیرفتن هدایت

قال موسی ربّی أعلم بمن جاء بالهدی . .. إنّه لایفلح الظلمون

جلد

16

19 - هشدار مستمر موسی ( ع ) به فرعونیان ، درباره گرفتار شدن آنان به عذاب های گوناگون الهی

و إن یک صادقًا یصبکم بعض الذی یعدکم

مقصود از وعده موسی به فرعونیان، عذاب های الهی است. آمدن کلمه «بعض» می رساند که این وعده ها و عذاب ها، متعدد بوده است. فعل مضارع «یعد» نیز می فهماند که این وعده ها، به طور دائمی و مستمر به آنان ابلاغ می شد.

انقیاد موسی(ع)

جلد

10

18- موسی ( ع ) در برابر فرمان خداوند ، تسلیم بود .

رحمة من ربّک و ما فعلته عن أمری

خضر(ع) برای قانع ساختن موسی (ع) کارهای خود را به فرمان الهی مستند ساخت.

145- انکار معجزه موسی(ع)

جلد

6

1 - فرعونیان با سحر خواندن تمامی معجزات موسی ، به وی گفتند که هرگز رسالتش را تصدیق نخواهند کرد .

مهما تأتنا به من ءایة لتسحرنا بها فما نحن لک بمؤمنین

«مهما» از أسماء شرط و به معنای «ای شیء» است. و «من» در «من آیة» بیان «مهما» است. بنابراین جمله «مهما تأتنا ... » یعنی «هر چیزی را که به عنوان معجزه بیاوری ... .»

146- انگیزه موسی(ع)

جلد

13

6 - متهم شدن موسی ( ع ) از سوی مرد اسرائیلی به داشتن انگیزه های جبارانه و روحیه ظلم و تجاوزگری

إن ترید إلاّ أن تکون جبّارًا فی الأرض

147- اوامر موسی(ع)

جلد

1

2 - موسی ( ع ) با بیان ستمکاری قومش ، به آنان فرمان داد تا روی به درگاه خدا آورده ، توبه کنند .

و إذ قال موسی لقومه . .. فتوبوا إلی بارئکم

جلد

4

1 - ورود به سرزمین مقدس و تصرف آن ، فرمان موسی ( ع ) به قوم خویش

یقوم ادخلوا الارض المقدسة

8 - موسی ( ع ) بر حذر دارنده قوم خویش از فرار و عقب نشینی به هنگام رویارویی با ساکنان سرزمین مقدس

و لاترتدوا علی ادبارکم

جلد

4

1 - تأکید بنی اسرائیل بر کناره گیری از نبرد با زورگویان سرزمین مقدس ، علی رغم فرمان موسی ( ع )

قالوا یموسی ان فیها قوماً جبارین و إنّا لن ندخلها

جلد

4

5 - خداترسی یوشع وکالب ، بر انگیزنده احساس مسؤولیت آنان در برابر فرمان های موسی ( ع )

قال رجلان من الذین یخافون . .. ادخلوا علیهم الباب

جلد

6

15 - اصلاح امور جامعه بنی اسرائیل از دستورالعمل های موسی به برادر و خلیفه خود هارون

و أصلح

چون فرمان به اصلاح پس از انتخاب هارون به سرپرستی بنی اسرائیل آمده است، معلوم می شود مراد، اصلاح امور اجتماعی، فرهنگی و . .. بنی اسرائیل است، نه درستکاری هارون در امور شخصی خودش.

جلد

11

3 - موسی ( ع ) ، وظایف و مسؤولیت های هارون را در زمان غیبت خود ، برای وی معین کرده بود .

ما منعک . .. ألاّتتّبعن أفعصیت أمری

«لا» در «ألاّتتّبعن» برای تأکید نفی مستفاد از «منعک» است و در اصل مراد چنین بوده است: «ما منعک أن تتّبعن». برخی گفته اند: «لا» زاید نیست; بلکه مراد این است که: «ما الذی صدّک و حملک علی ألاّتتّبعن»; یعنی، چه چیز تو را بازداشت و بر پیروی نکردن من وادار ساخت (مفردات راغب).

4 - هارون ( ع ) ، متهم به مخالفت با فرمان های موسی ( ع ) با سکوت و بی تفاوتی در برابر انحراف بنی اسرائیل

ما منعک . .. أفعصیت أمری

«أفعصیت. ..» خطاب موسی(ع) به هارون(ع) است. ظاهر آیه چنین دلالت دارد که عصیان هارون از دستورات موسی(ع)، لااقل به عنوان اتهام از جانب موسی(ع) مطرح بوده است.

148- اولین رسالت موسی(ع)

جلد

9

5- موسی ( ع ) از قومش درخواست کرد که همواره به خاطر داشته باشند که خداوند عامل رهایی آنان از شکنجه و کشتار فرعونیان بود .

إذ قال موسی لقومه اذکروا نعمة الله علیکم إذ أنجکم من ءال فرعون

جلد

12

2 - حرکت به سوی فرعون و اشراف پیرامون وی ، نخستین رسالت موسی و هارون ( ع )

ثمّ أرسلنا موسی و أخاه هرون . .. إلی فرعون و ملإیه

4 - حاکمیت سرکوبگر فرعون ، مانع از آزادی مردم و روی آوردن موسی به هدایت آنان ، در مرحله نخست

ثمّ أرسلنا موسی . .. إلی فرعون و ملإیه

با توجه به این که در آیات پیشین، وقتی سخن از «انبیا» به میان می آمد، رسالت آنان به سوی توده های مردم مد نظر بود; ولی در مورد موسی(ع) سخن از رسالت او به سوی فرعون به میان آمده است، می توان گفت که حرکت حضرت موسی به سوی فرعون، بدان جهت بود که نظام فرعونی، مانع از آزادی مردم و گرایش آنان به موسی - و به عبارت دیگر - سدی میان او و مردم بوده است.

جلد

18

3 - نخستین مأموریت موسی ( ع ) ، حرکت به سوی فرعون بود .

و فی موسی إذ أرسلنه إلی فرعون

اولین سخن خدا با موسی(ع)

جلد

13

8 - بیان تسبیح و تنزیه خداوند ، در نخستین مکالمه او با موسی

نودی . .. و سبحن اللّه ربّ العلمین

149- اولین سخن موسی(ع)

جلد

17

10 - اقرار به یگایگی پروردگار هستی و اعلام پیامبری خویش ، نخستین سخن موسی ( ع ) در برابر فرعون و فرعونیان

فقال إنّی رسول ربّ العلمین

150- اولین مؤمنان به موسی(ع)

جلد

13

3 - قرار گرفتن در صف نخستین مؤمنان ، سرمایه امید ساحران به آمرزش الهی

إنّا نطمع أن یغفر . .. أن کنّا أوّل المؤمنین

عبارت «أن کنّا. ..» تعلیل برای امید داشتن به غفران الهی است; یعنی، چون ما در صف نخستین ایمان آوردگان به موسی قرار گرفتیم این ما را امیدوار به غفران می نماید.

6 - ساحرانِ گرویده به موسی ( ع ) ، از نخستین مؤمنان به وی

إنّا نطمع أن یغفر . .. إن کنّا أوّل المؤمنین

151- اهتمام موسی(ع) به اتحاد

جلد

11

13 - حفظ وحدت و یک پارچگی بنی اسرائیل ، از سفارش های موسی ( ع ) به هارون

فرّقت بین بنی إسرءیل و لم ترقب قولی

«ترقب» به معنای «تحفّظ» است و مفاد جمله «إنّی خشیت. ..» - با توجه به عطف «لم ترقب» بر «فرّقت» - این است که: «من نگران آن بودم که بگویی بنی اسرائیل را متفرق ساختی و گفته مرا حفظ و مراعات نکردی». این گفته هارون(ع) دال بر آن است که موسی(ع) پیش از رفتن به میقات، در مورد حفظ وحدت بنی اسرائیل، توصیه های لازم را به او کرده بود.

152- اهتمام موسی(ع) به حمد خدا

جلد

11

1 - هدف موسی ( ع ) از تقاضای نبوت و رسالت برای هارون ( ع ) ، به دست آوردن فرصت بسیار برای ذکر خداوند و حمد و ثنای مکرر او بود .

و أشرکه فی أمری . .. و نذکرک کثیرًا

فاعل «نذکرک» موسی و هارون(ع) است و مراد از کثرت ذکر خدا، افزایش تبلیغات توحیدی - براثر همراهی آن دو - است که متضمن مدح و ثنای خداوند می باشد.

153- اهتمام موسی(ع) به ذکر خدا

جلد

11

1 - هدف موسی ( ع ) از تقاضای نبوت و رسالت برای هارون ( ع ) ، به دست آوردن فرصت بسیار برای ذکر خداوند و حمد و ثنای مکرر او بود .

و أشرکه فی أمری . .. و نذکرک کثیرًا

فاعل «نذکرک» موسی و هارون(ع) است و مراد از کثرت ذکر خدا، افزایش تبلیغات توحیدی - براثر همراهی آن دو - است که متضمن مدح و ثنای خداوند می باشد.

154- اهداف رسالت موسی(ع)

جلد

6

5 - موسی ( ع ) پیامبری از جانب خداوند برای ارشاد و هدایت فرعون زمان خویش و بزرگان دربار وی

إلی فرعون و ملإیه

کلمه «فرعون» عنوان و لقب پادشاهان و حاکمان بزرگ مصر در عصرهای گذشته بوده است.

6 - ارشاد اهرم های اصلی نظام فرعونی ( فرعون و کارگزاران ارشد وی ) نخستین و مهمترین رسالت موسی ( ع )

إلی فرعون و ملإیه

جلد

13

9 - مبارزه با فسق و تجاوز ، هدف اساسی موسی ( ع ) در رویارویی با فرعون و دارودسته وی

إلی فرعون و ملإیْه إنّهم کانوا قومًا فسقین

جلد

20

2 - دعوت فرعون به خشیت از خداوند ، از اهداف رسالت موسی ( ع )

فتخشی

155- اهداف مسافرت موسی(ع)

جلد

10

2- هدف موسی ( ع ) و همراه وی از سفر جستوجوگرانه خود ، یافتن بنده ای از بندگان خاص الهی و دارای علم لدنی بود .

فارتّدا . .. فوجدا عبدًا من عبادنا ... و علّمنه من لدنّا

واژه «وجدا» بیان کننده یافتن چیزی است که موسی و همراه اش در جستوجوی آن بودند و نه دیداری اتفاقی و

غیر مترقبه. «لدنا» دلالت می کند که علم حضرت «خضر(ع)» دانش عادی و معمولی نبوده، بلکه از افاضات خاص ربّانی بوده است.

156- اهداف موسی(ع)

جلد

1

22 - موسی ( ع ) با دور نگه داشتن قومش از سکونت در شهر ها ، اهداف بلندی را برای آنان در نظر داشت و آن را تعقیب می کرد .

اهبطوا مصراً فان لکم ما سألتم

جمله «اهبطوا مصراً . ..» (به یکی از شهرها در آیید، آنچه می خواستید در آن وجود دارد) بیانگر این است که: انتقال قوم موسی از بیابانها به شهر کاری سهل و آسان بوده است. و ناگزیر از بیابان گردی نبودند. بنابراین موسی(ع) بیابان گردی را برای قومش انتخاب کرده بود و این معنا بدیهی است که اگر پیامبران امری را برای قوم خویش انتخاب کنند - خصوصاً اگر مشکلاتی را هم به دنبال داشته باشد - در پی رساندن آنان به اهداف بلندی هستند.

جلد

9

8- حضرت موسی ( ع ) ، دارای هدفی مشترک با پیامبراسلام (صلی الله علیه و آله) در نجات مردم از ظلمت ها و هدایت آنان به سوی نور

کتب أنزلنه إلیک لتخرج الناس من الظلمت . .. لقد أرسلنا موسی بأیتنا أن أخرج قو

جلد

10

2- هدف موسی از همراه شدن با خضر ، بهرهوری از علم رشدآفرین وی بود .

هل أتّبعک علی أن تعلّمن ممّا علّمت رشدًا

«رشداً» اگر مفعولٌ له باشد، مفاد آیه این است که: «پیروی من، به منظور رشد یافتن است» که اگر مفعولٌ به باشد، مراد این است که: «تو را پیروی می کنم بر این اساس که آنچه را رشد است، به من بیاموزی. ».

جلد

11

1 - متذکر ساختن مردم به توحید در پرستش ، هدف موسی ( ع ) از منهدم ساختن و خرد کردن گوساله سامری

لنحرّقنّه . .. إنّما إلهکم اللّه

برحسب ظاهر، این آیه ادامه سخن موسی(ع) با قوم خویش است. ارائه این بیانات، پس از محاکمه سامری و محکومیت وی و نیز تصمیم به نابود ساختن گوساله او، نتیجه گیری از مجموع واقعه و حاکی از این نکته است

که موسی(ع) برای اخذ این نتیجه (ابطال شرک و اثبات توحید)، آن مقدمات را به کار گرفته بود.

157- اهداف نبوت موسی(ع)

جلد

11

3 - روی آوردن عموم مردم به تسبیح خداوند ، از اهداف رسالت موسی و هارون ( ع ) بود .

یفقهوا قولی . .. کی نسبّحک کثیرًا

ممکن است مراد از تسبیح کثیر، کثرت تسبیح کنندگان باشد. در این صورت فاعل «نسبّحک» منحصر به موسی و هارون(ع) نخواهد بود.

جلد

11

2 - انتشار فراوان یاد خداوند در بین مردم ، از اهداف رسالت موسیو هارون ( ع ) بود .

یفقهوا قولی . .. و نذکرک کثیرًا

158- اهل کتاب و موسی(ع)

جلد

4

3 - عناد ، لجاجت و بهانه جویی ، ریشه درخواست های بی جای اهل کتاب از حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) و موسی ( ع )

فقد سألوا موسی أکبر من ذلک . .. فأخذتهم الصعقة بظلمهم

لحن مذمت آمیز آیه در بیان خواستهای اهل کتاب، می رساند که آنان نه به خاطر حق جویی بلکه از سر بهانه جویی و عنادورزی چنین تقاضاهایی را مطرح می کرده اند.

159- اهل مدین در دوران موسی(ع)

جلد

13

5 - دامداری ، شغل اصلی مردم مدین در زمان ورود موسی ( ع ) به آن سرزمین

وجد علیه أُمّة من الناس یسقون

جمعیت انبوه چوپانان برای آب دادن به دام ها، نشان دهنده مطلب یاد شده است.

160- اهمیت آب در دوران موسی(ع)

جلد

17

14 - اهمیت آب در جامعه فرعونی عصر موسی ( ع )

و هذه الأنهر تجری من تحتی

161- اهمیت باغداری در دوران موسی(ع)

جلد

17

3- نقش مهم باغداری و کشاورزی در اقتصاد مصریان ، در عصر موسی ( ع ) *

کم ترکوا من جنّ-ت و عیون . و زروع

از این که خداوند تنها «جنات»، «عیون» و «زروع» را به خصوص از میان نعمت ها نام برده است، می توان فهمید که نقش این امور در شکوفایی و اقتدار اقتصادی مصریان در عصر موسی، بیش از سایر منابع بوده است.

162- اهمیت دوران موسی(ع)

جلد

12

6 - عصر رسالت موسی ، سر آغاز مقطعی نوین در تاریخ ادیان الهی

ثمّ أرسلنا رسلنا تترا . .. ثمّ أرسلنا موسی و أخاه هرون

با توجه به این که در آیات پیشین، پیامبران پس از عصر نوح، به شکل کلی و عمومی مطرح شدند; ولی در این آیات، رسالت موسی و عصر او از آن مجموعه جدا شده و مشخصاً اختصاص به ذکر یافته است، می توان مطلب یاد شده را به دست آورد.

163- اهمیت رسالت موسی(ع)

جلد

14

9 - هدایت بنی اسراییل ، هدف رسالت موسی ( ع ) بوده است .

و لقد ءاتینا موسی الکتب . .. و جعلنه هدًی لبنی إسرءیل

164- اهمیت قصه موسی(ع)

جلد

11

1 - سرگذشت حضرت موسی ( ع ) ، فصلی مهم و قابل تأمل و تأسی برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود .

و هل اتیک حدیث موسی

جلد

11

8 - نمایان شدن آتش و فراهم آمدن خلوت گاهی برای اعطای رسالت به موسی ( ع ) ، حادثه ای با اهمیت و درخور توجه برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود .

هل اتیک حدیث موسی . إذ رءا نارًا

کلمه «إذ» ظرف است برای «حدیث» (در آیه قبل) و استفهام در آن آیه برای ترغیب پیامبر(صلی الله علیه و آله) به توجه به آن ماجرا است.

165- اهمیت کشاورزی در دوران موسی(ع)

جلد

17

3- نقش مهم باغداری و کشاورزی در اقتصاد مصریان ، در عصر موسی ( ع ) *

کم ترکوا من جنّ-ت و عیون . و زروع

از این که خداوند تنها «جنات»، «عیون» و «زروع» را به خصوص از میان نعمت ها نام برده است، می توان فهمید که نقش این امور در شکوفایی و اقتدار اقتصادی مصریان در عصر موسی، بیش از سایر منابع بوده است.

166- اهمیت گفتگوی خدا با موسی(ع)

جلد

20

4 - ندای خداوند به موسی ( ع ) در وادی طوی ، حادثه ای با اهمیت و در خور توجه برای پیامبر (صلی الله علیه و آله)

حدیث موسی . إذ نادیه ربّه

«إذ» ظرف برای «حدیث» (در آیه قبل) است و از آن جا که استفهام در آن آیه برای ترغیب پیامبر(صلی الله علیه و آله) به توجه و دقت در آن ماجرا بود، عظمت حادثه استفاده می شود.

167- اهمیت معجزات موسی(ع)

جلد

17

1 - معجزات موسی ( ع ) از نظر اهمیت ، دارای مراتب و هر یک مهم تر از معجزه قبلی او بود .

و ما نریهم من ءایة إلاّ هی أکبر من أُختها

168- اهمیت معجزه عصای موسی(ع)

جلد

11

1 - ارائه معجزه عصا و یدبیضا به موسی ( ع ) در وادی طوی ، به جهت نمایاندن برخی معجزات بزرگ الهی به آن حضرت بود .

لنریک من ءایتنا الکبری

«لنریک» متعلق به فعلی است که از «آیة أُخری» انتزاع می شود; یعنی آیه آوردیم تا . .. . «من» برای تبعیض است و دلالت می کند که مراد، نشان دادن بعضی از آیات بزرگ خداوند است.

4 - معجزه عصای موسی ( ع ) و یدبیضای او ، دو نمونه از بزرگ ترین نشانه ها ومعجزات الهی اند .

من ءایتنا الکبری

169- اهمیت معجزه ید بیضا موسی(ع)

جلد

11

1 - ارائه معجزه عصا و یدبیضا به موسی ( ع ) در وادی طوی ، به جهت نمایاندن برخی معجزات بزرگ الهی به آن حضرت بود .

لنریک من ءایتنا الکبری

«لنریک» متعلق به فعلی است که از «آیة أُخری» انتزاع می شود; یعنی آیه آوردیم تا . .. . «من» برای تبعیض است و دلالت می کند که مراد، نشان دادن بعضی از آیات بزرگ خداوند است.

4 - معجزه عصای موسی ( ع ) و یدبیضای او ، دو نمونه از بزرگ ترین نشانه ها ومعجزات الهی اند .

من ءایتنا الکبری

170- اهمیت ملاقات موسی(ع) با خضر(ع)

جلد

10

8- حضرت موسی ( ع ) ملاقات با حضرت خضر ( ع ) را آن اندازه مهم و با ارزش می دانست که حتی جستوجو در زمانی طولانی را برای آن روا می دید .

لاأبرح حتّی . .. أو أمضی حقبًا

«حقب» به معنای «دهر و زمانی طولانی» است اهل لغت آن را هشتاد سال نیز دانسته اند و مراد از پیمودن آن نیز، همان رسیدن به مجمع البحرین بوده است; یعنی، حتّی أبلغ مجمع البحرین بسیر قریب أو أسیر أزماناً طویلة.

171- اهمیت نبوت موسی(ع)

جلد

11

5 - اصالت موسی ( ع ) در رسالت نسبت به هارون ( ع )

و أشرکه فی أمری

172- اهمیت نجات موسی(ع)

جلد

15

2 - نجات موسی و هارون ( علیهماالسلام ) و قوم شان ، مهم ترین و برجسته ترین نعمت و احسان خداوند به ایشان بود .

و لقد مننّا علی موسی و هرون . و نجّینهما و قومهما من الکرب العظیم

برداشت یاد شده به دلیل این نکته است که نجات موسی و هارون(علیهماالسلام) از اندوه بزرگ بخشی از نعمت های الهی به ایشان بود; ولی در عین حال به طور جداگانه ذکر شده است.

173- ایجاد آمادگی در موسی(ع)

جلد

11

4 - پرسش خداوند از موسی ( ع ) در باره عصا ، جهت ایجاد زمینه لازم و آمادگی ذهنی برای نمایاندن آیت و معجزه به او بود .

و ما تلک ییمینک . .. فألقیها فإذا هی حیةّ

تصریح موسی(ع) به خواص طبیعی عصا در پاسخ خداوند، ایجادکننده زمینه ای مناسب در ذهن او بود که با مقایسه دو حالت عصا، هیچ تردیدی در معجزه بودن حالت جدید به خود راه ندهد.

جلد

11

5 - نمایاندن معجزه به موسی ( ع ) در وادی طوی و به دور از چشم مردم ، به خاطر تجربه و آمادگی بیشتر او برای ارائه معجزه در حضور مردم بود . *

ألقها . .. خذها و لاتخف

174- ایمان به تعالیم موسی(ع)

جلد

1

4 - لزوم ایمان به تورات ، انجیل و احکام و معارف آسمانیِ اعطا شده به موسی و عیسی ( ع )

ءامنا باللّه . .. و ما أوتی موسی و عیسی

175- ایمان به حقانیت موسی(ع)

جلد

11

5 - ساحران به جهت تخصص در سِحر ، حقانیت گفته های موسی ( ع ) و سِحر نبودن کار او را به روشنی درک کردند .

فأُلقی السحرة سجّدًا قالوا ءامنّا

از ظاهر آیه برمی آید، که در میدان مبارزه، تنها ساحران بودند که ایمان خود را اعلام کردند و یا لااقل اولین افراد بودند. این سبقت در ایمان از سوی ساحران، به جهت شناخت آنان از کار خود و تفاوت آن با معجزه بود.

176- ایمان به معجزه موسی(ع)

جلد

11

5 - ساحران به جهت تخصص در سِحر ، حقانیت گفته های موسی ( ع ) و سِحر نبودن کار او را به روشنی درک کردند .

فأُلقی السحرة سجّدًا قالوا ءامنّا

از ظاهر آیه برمی آید، که در میدان مبارزه، تنها ساحران بودند که ایمان خود را اعلام کردند و یا لااقل اولین افراد بودند. این سبقت در ایمان از سوی ساحران، به جهت شناخت آنان از کار خود و تفاوت آن با معجزه بود.

177- ایمان به موسی(ع)

جلد

4

8 - ایمان واقعی به موسی ( ع ) در پی دارنده ایمان به پیامبر (صلی الله علیه و آله) است .

أوحینا إلیک کما . .. کلم اللّه موسی تکلیماً

برداشت فوق مبتنی بر این است که جمله «کلم اللّه . ..» عطف بر «اوحینا الی نوح» در آیه قبل باشد. یعنی همانگونه به تو ای پیامبر وحی کردیم که با موسی سخن گفتیم و چون روی سخن با کسانی است که اعتراف به پیامبری موسی(ع) دارند آنان با توجه به این مشابهت باید اعتراف به پیامبری رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) نیز داشته باشند.

جلد

6

4 - ساحران دربار فرعون پس از مشاهده معجزه موسی ( ع ) به پیامبری وی و برادرش هارون ایمان آوردند .

ءامنا برب العلمین. رب موسی و هرون

می توان گفت از اهداف ساحران در نام بردن خصوص «موسی و هارون»، پذیرش ایشان به عنوان پیامبران الهی بوده است.

5 - ساحران ، ایمان خویش را به موسی ( ع ) و هارون به همگان اعلام کردند .

قالوا ءامنا برب العلمین. رب موسی و هرون

جلد

6

1 - فرعون در پی گرایش ساحران به رسالت موسی ( ع ) و ایمانشان به ربوبیت خداوند ، بشدت برآشفت و آنان را به سبب ایمانشان توبیخ کرد .

قال فرعون ءامنتم به قبل أن ءاذن لکم

ضمیر در «به» هم می تواند به موسی(ع) برگردانده شود و هم می تواند به «رب» برگردانده شود. در هر صورت برداشت فوق از آیه استفاده می شود.

6 - فرعون ، ایمان ساحران را به موسی ( ع ) ، خطری برای موقعیت و حکومت خویش احساس کرد .

إن هذا لمکر مکرتموه فی المدینة لتخرجوا منها أهلها

جلد

6

1 - فرعون بر کیفر دادن تمامی ساحران مؤمن به موسی ( ع ) تصمیم قطعی گرفت و بر آن سوگند یاد کرد .

لأقطعن . .. ثم لأصلبنکم

حرف «لام» در «لاقطعن» در «لاصلبن» لام تأکید و حاکی از سوگند مقدر است.

4 - ایمان به رسالت موسی ( ع ) ، خیانتی بزرگ از دیدگاه فرعون و در پی دارنده مجازاتی سخت

لأقطعن . .. ثم لأصلبنکم

جلد

6

4 - ساحران گرویده به موسی ( ع ) به مجرد آگاهی به آیات الهی ، آنها را باور کردند و بدآنهاایمان آوردند .

ءامنا بایت ربنا لما جاءتنا

برداشت فوق با توجه به کلمه «لما» استفاده شده است.

جلد

6

12 - ایمان به رسالت موسی و آزادی بنی اسرائیل ، از مهمترین خواسته های موسی ( ع ) از فرعونیان

لنؤمنن لک و لنرسلن معک بنی إسراءیل

جلد

6

8 - فرعونیان ، علی رغم پیمان مؤکدشان با موسی ( ع ) ( تصدیق رسالت او و آزادسازی بنی اسرائیل پس از برطرف شدن عذاب ) ، حتی لحظه ای به وی ایمان نیاوردند و بنی اسرائیل را آزاد نکردند .

فلما کشفنا عنهم الرجز . .. إذا هم ینکثون

جلد

6

3 - فرعونیان به دلیل شکستن پیمانشان با موسی ( ع ) ( ایمان به وی و آزادسازی بنی اسرائیل ) سزاوار انتقام الهی و غرق شدن در دریا گشتند .

إذا هم ینکثون. فانتقمنا منهم

تفریع جمله «فانتقمنا» بر جمله «إذا هم ینکثون» به وسیله حرف «فاء» می رساند که پیمان شکنی فرعونیان در انتقام الهی از آنان دخیل بوده است.

جلد

11

1 - ساحران به خاطر ایمان به موسی ( ع ) ، مورد توبیخ و بازخواست فرعون قرار گرفتند .

قالوا ءامنّا . .. قال ءامنتم له قبل أن ءاذن لکم

«آمنتم» چه جمله خبری باشد و چه استفهامی (به تقدیر همزه)، مراد از آن توبیخ است و ضمیر «له» به قرینه حرف لام - که برای ربط «أمن» به غیر خداوند به کار می رود - و به تناسب ضمیر «إنّه» در «إنّه لکبیرکم» به موسی(ع) برمی گردد.

2 - ساحران فرعون ، موسی و هارون ( ع ) را پیامبر خدا دانسته و به آنان ایمان آوردند .

ءامنتم له

تعبیر ساحران در آیه قبل، «آمنّا بربّ هارون و موسی» بود; ولی فرعون در توبیخ خود، آنان را مؤمن به موسی(ع) معرفی کرد. گفتنی است که این نکته گویای تلازم ایمان به «ربّ موسی و هارون» با ایمان به رسالت آن دو در دعوت به ربوبیت خداوند است.

4 - ایمان به موسی ( ع ) در حکومت فرعون ، کاری غیر قانونی و ممنوع بوده است .

ءامنتم له قبل أن ءاذن لکم

نیاز به اذن فرعون در ایمان به موسی(ع)، نشان از ممنوعیت و غیرقانونی بودن ایمان به آن حضرت در آن عصر دارد.

جلد

11

2 - ساحران مؤمن ، برتری دادن فرعون بر خداوند و بهادادن به تهدیدات او در برابر دلایل روشن موسی ( ع ) را ، به کلی منتقی دانسته و ثبات و استحکام ایمان خود را نشان دادند .

قالوا لن نؤثرک علی ما جاءنا من البیّنت والذی فطرنا

جلد

13

3 - اعتراف و ایمان ساحران به رسالت موسی و هارون ( ع )

قالوا ءامنّا بربّ العلمین

قید «ربّ موسی و هارون» اعتراف ضمنی بر ایمان آوردن ساحران به رسالت موسی و هارون(ع) است. آیه بعد (قال آمنتم له...) این مطلب را تأیید می کند.

جلد

13

13 - ایمان همه ساحران به موسی ( ع ) و تهدید فرعون به شکنجه و کشتن تمامی آنان

قال ءامنتم له . .. و لأُصلّبنّکم أجمعین

178- ایمان مادر موسی(ع)

جلد

11

5 - مادر موسی ( ع ) ، به پیام خداوند ایمان داشت و به حفظ جان موسی ( ع ) از جانب او مطمئن بود .

إذ أوحینا . .. أن اقذفیه ... یأخذه عدوّ

به قرینه» القیت علیک محبه «و نیز آیات دیگر قرآن; مادر موسی(ع) به محتوای وحی الهی عمل کرد و موسی(ع) را به نیل سپرد. این کار گواه اطمینان مادر موسی(ع) به آن است که پیام دریافت شده وحی الهی بوده و نیز نشان از ایمان کامل او دارد.

179- ایمان موسی(ع)

جلد

6

24 - موسی ( ع ) بدون هیچ درنگ پس از دریافت حقیقت ( ناشدنی بودن رؤیت خدا ) آن را پذیرفت و بدان اعتراف کرد .

قال . .. و أنا أول المؤمنین

متعلق «المؤمنین» به قرینه فرازهای قبل (بانک لاتری) است. کلمه «اول» در جمله «أنا أول المؤمنین» علاوه

بر معنای مقدم بودن، معنای تأخیر نکردن را نیز می رساند. زیرا صحت این ادعا که شخص بخواهد أول مؤمن باشد، به این است که بی درنگ حقیقت رخ نموده را باور کند و به آن ایمان آورد، و گرنه این احتمال منتفی نیست که دیگری در این فاصله ایمان آورد و او نتواند أول مؤمن باشد.

25 - موسی ( ع ) اولین مؤمن از قوم خویش به ناشدنی بودن رؤیت خدا

و أنا أول المؤمنین

جلد

7

3 - موسی ( ع ) ، به حقانیت راه خویش ایمان داشت و توانایی های دشمن را در مبارزه با خویش حقیر و ناچیز می شمرد .

فلما جاء السحرة قال لهم موسی ألقوا ما أنتم ملقون

جلد

11

1 - موسی ( ع ) با بیان آگاهی دقیق خداوند به خصوصیات او و خاندانش ، خود راپذیرای خواسته های خداوند و راضی به انتخاب های او خواند .

إنّک کنت بنا بصیرًا

مراد از «نا» موسی(ع) و اهل او از جمله هارون(ع) است، موسی(ع) پس از پیشنهاد وزارت برای هارون بیان می دارد که خداوندا! تو مرا و اعضای خاندانم را خوب می شناسی و ویژگی های برادرم هارون(ع) را نیز می دانی، این پیشنهاد من است، اما تصمیم تو هر چه باشد، تصمیمی آگاهانه و با بصیرت کامل است .

جلد

11

8 - موسی و هارون ( ع ) ، به قدرت برتر خداوند آگاه بودند و دیگران را از مقابله با خواست و اراده خدا ناتوان می دانستند .

إنّنی معکما

جلد

15

1 - موسی و هارون ( علیهماالسلام ) ، از بندگان مؤمن خدا

إنّهما من عبادنا المؤمنین

180- بازگشت موسی(ع)

جلد

10

4- موسی ( ع ) و همسفرش ، پی جویانه ، به نقطه قبلیِ توقّف خود و محل از دست دادن ماهی بازگشتند .

فارتّدا علی ءاثارهما قصصًا

«إرتداد» (مصدر «إرتّدا); یعنی، «بازگشتن» و «قصّ أثره قَصَصاً»; یعنی، جاب پای او را با دقت، دنبال و پی گیری کرد. مراد از «فارتّدا...» این است که موسی(ع) و همراه او، به دقت، راه رفته را بازگشتند تا به همان نقطه که ماهی به دریا رفته بود، بازگردند.

جلد

10

1- موسی ( ع ) و همسفرش ، پس از بازگشت به مجمع البحرین ، با خضر ( ع ) ملاقات کردند .

فارتّدا علی ءاثارهما قصصًا . فوجدا

جلد

11

10 - فرعونیان ، موسی ( ع ) را به مادرش سپردند و او وی را به خانه خویش برد .

فرجعنک إلی أُمّک

بازگشت موسی نزد مادر، به این است که مادر، او را نزد خود برده باشد; نه این که برای پرستاری او به دربار رفته باشد.

38 - بازگشت موسی ( ع ) از مدین و آمدن به وادی طوی در کوه طور ، براساس تقدیر و برنامه تنظیم شده از جانب خداوند بود .

فلبثت سنین فی أهل مدین ثمّ جئت علی قدر یموسی

از معانی «قدر» قضای الهی و تقدیر او است. گفته شده است: این کلمه، اسم مصدر برای «قدْر» به معنای مقدر ساختن است (لسان العرب). راغب نیز می گوید: «قدر» زمان و مکان مقدر شده برای هر چیز است.

جلد

11

1 - موسی ( ع ) در پی آگاه شدن از گمراهی بنی اسرائیل همراه با خشم و اندوهی شدید ، به نزد آنان بازگشت .

و أضلّهم السامریّ . فرجع موسی إلی قومه غضبن أسفًا

با توجه به آیات دیگر قرآن در این زمینه و نیز قرینه های موجود در همین آیات، چنین برمی آید که گمراه شدن بنی اسرائیل به دست سامری در میقات چهل روزه موسی(ع)، اتفاق افتاده بود و رجوع موسی(ع) به قوم خود نیز پس از پایان میقات بوده است. «غضبان» - چنان که برخی از اهل لغت گفته اند - به شخصی گفته می شود که غضب شدیدی داشته باشد و «أسف» به فرد خشمگینی گفته می شود که بر چیزی افسوس می خورد (لسان العرب).

جلد

13

7 - اقدام به موقع خواهر موسی ، برای بازگرداندن وی به آغوش مادر

و حرّمنا علیه المراضع . .. قالت هل أدلّکم علی أهل بیت یکفلونه

جلد

13

1 - به ثمر رسیدن تلاش خواهر موسی ، در بازگرداندن برادر خویش به آغوش مادر

قالت هل أدلّکم علی أهل بیت . .. فرددنه إلی أُمّه

خواهر موسی با دنبال کردن برادر، ورود به کاخ فرعون و بالاخره استفاده از فرصت به دست آمده، توانست موسی را به مادرش بازگرداند.

2 - بازگشت موسی به دامان مادر ، نمودی از تدبیر و اراده الهی است .

فرددنه إلی أُمّه

اسناد فعل «ردد» به ضمیر «نا» بیانگر مطلب یاد شده است.

4 - تعلق اراده الهی بر بازگرداندن سریع موسی ( ع ) و دیر نپاییدن زمان جدایی میان او و مادرش

فرددنه إلی أُمّه

به کارگیری «فاء» عاطفه - که برای بیان عدم تراخی است- نشان می دهد که زمان جدایی میان موسی(ع) و مادرش به قدری کوتاه بود که می توان آن را نادیده گرفت.

181- بازگشت موسی(ع) از میقات

جلد

6

1 - موسی ( ع ) پس از مناجات چهل شبه خویش با خدا ، به سوی قومش بازگشت .

و لما جاء موسی لمیقتنا . .. و لما رجع موسی إلی قومه

2 - موسی ( ع ) به هنگان بازگشت به سوی بنی اسرائیل از گمراه شدن قومش خشمگین و بسیار اندوهناک بود .

و لما رجع موسی إلی قومه غضبن أسفاً

«أسِف» به کسی گفته می شود که بسیار اندوهناک باشد. (برگرفته از لسان العرب).

4 - موسی ( ع ) پس از حضور در میان قوم منحرف خویش ، با نکوهیده خواندن شیوه آنان در غیاب وی ، ایشان را بشدّت توبیخ کرد .

قال بئسما خلفتمونی من بعدی أعجلتم أمر ربکم

182- بازگشت موسی(ع) به مصر

جلد

13

1 - بازگشتن موسی ( ع ) ، به مصر و ابلاغ رسالت الهی خویش به فرعونیان

فلمّا جاءهم موسی

183- بت پرستان دوران موسی(ع)

جلد

6

7 - بت پرستان موجود در مسیر قوم موسی معبودهایی را می پرستیدند که خود مالک آنها بودند .

أصنام لهم

8 - بت پرستان موجود در مسیر قوم موسی ، بر پرستش خویش ملازمت داشته و همواره به عبادت آنها مشغول بودند .

یعکفون علی أصنام لهم

«عکوف» (مصدر یعکفون) به معنای رو آوردن به چیزی و ملازمت داشتن بر آن است و مراد از آن با توجه به قرائن موجود در آیه، ملازمت بر پرستش است. فعل مضارع (یعکفون) نیز دلالت بر استمرار دارد. بنابراین جمله «یعکفون علی ... » می رساند که آستان بتها هیچگاه از پرستشگران خالی نبوده است ; بدین طریق که عده ای از طرف آن قوم مأمور عبادت بتها بودند و یا خود به طور متناوب به پرستش آنها می آمدند.

184- بت پرستی در دوران موسی(ع)

جلد

6

5 - وجود آیین بت پرستی در عصر موسی

یعکفون علی أصنام لهم

6 - بت پرستانی که قوم موسی بر آنان گذر کردند ، دارای بت های متعدد بودند .

علی أصنام لهم

«أصنام» (جمع «صنم») به معنای بتهاست.

185- برادر ابوینی موسی(ع)

جلد

11

23 - « عن أبی جعفر ( ع ) قال : ان أمیرالمؤمن ین ( ع ) خطب الناس . . . فقال : . . . کان هارون أخا موسی لأبیه و أُمّه ;

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: امیرالمؤمن ین(ع) برای مردم خطبه خواند . .. پس فرمود: ... هارون برادر موسی(ع) از یک پدر و مادر بود».

186- برادر مادری موسی(ع)

جلد

11

7 - موسی و هارون ( ع ) ، برادران مادری یکدیگر بودند . *

قال یبنؤُمّ

مخاطب قرارگرفتن موسی(ع) از سوی هارون با تعبیر «ابن أُمّ» (پسرمادر)، ممکن است به این خاطر باشد که هارون و موسی(ع) برادران مادری یکدیگر بوده اند و نیز ممکن است یادآوری کلمه «مادر»، تنها به منظور جلب عواطف موسی(ع) صورت گرفته باشد.

22 - « علی بن سالم عن أبیه قال : قلت لأبی عبداللّه ( ع ) أخبرنی عن هارون لِمَ قال لموسی ( ع ) یابن أُمِّ . . . و لم یقل یابن أبی فقال : إنّ العداوات بین الإخوة أکثرها تکون إذا کانوا بنی علاّت و متی کانوا بنی أُمّ قلّت العداوة بینهم . . . قال : قلت له : فَلِمَ أخذ برأسه یجرّه إلیه و بلحیته و لم یکن له فی اتّخاذهم العجل و عبادتهم له ذنب ؟ فقال : إنّما فعل ذلک به لأنّه لم یفارقهم لمّا فعلوا ذلک و لم یلحق بموسی ( ع ) و کان إذا فارقهم ینزل بهم العذاب ;

علی بن سالم از پدرش نقل کرده که گفت: به امام صادق(ع) عرض کردم: مرا از سخن هارون با خبر کن که چرا به برادرش موسی(ع) گفت: ای فرزند مادرم . .. و نگفت ای فرزند پدرم؟ امام فرمود: دشمنی بین برادران، بیشتر زمانی است که از مادران متعدد باشند و اگر برادران از یک مادر باشند، دشمنی بین آنان کم است ... به امام گفتم: چرا موسی(ع) سر و ریش برادر را گرفته و بسوی خود می کشیده بود، در حالی که در گوساله پرستی آن قوم، هارون گناهی نداشت؟ امام فرمود: برای این که او در زمان گوساله پرستی، از آنان جدا نشد و به موسی(ع) ملحق نگردید و اگر آنان را ترک نموده بود، عذاب بر ایشان فرود می آمد».

187- برادر موسی(ع)

جلد

6

3 - هارون ، برادر موسی ( ع ) ، همراه و همگام وی در تبلیغ رسالت و ارشاد و هدایت فرعونیان

أرجه و أخاه

جلد

6

8 - هارون ، برادر موسی و از پیروان وی

و قال موسی لأخیه هرون

جلد

10

4- هارون ، برادر موسی ( ع ) ، و دارای مقام رفیع نبوت

أاخاه هرون نبیًّا

جلد

11

1 - هارون برادر موسی ( ع ) و مورد اعتماد کامل آن حضرت بود .

واجعل لی وزیرًا من أهلی . هرون أخی

جلد

11

1 - هارون ، برادر موسی ( ع ) و شریک او در انجام رسالت الهی

هرون أخی . .. اذهب أنت و أخوک

جلد

12

3 - هارون ، برادر موسی ( ع ) بود .

موسی و أخاه هرون

جلد

12

3 - هارون ، برادر حضرت موسی ( ع ) بود .

أخاه هرون

جلد

13

1 - موسی ( ع ) ، بهره مند از برادری شایسته به نام هارون

و أخی هرون هو أفصح منّی لسانًا

188- برادری هارون(ع) با موسی(ع)

جلد

6

8 - هارون ، برادر موسی و از پیروان وی

و قال موسی لأخیه هرون

189- برتری موسی(ع)

جلد

10

5- حضرت موسی ( ع ) ، در نزد خداوند ، مقامی برتر از هارون ( ع ) داشت .

و وهبنا له من رحمتنا أخاه هرون نبیًّا

چون نبوت هارون موهبت برای موسی(ع) دانسته شده; چنین برمی آید که مقام موسی بسی بلندتر از هارون باشد.

جلد

11

5 - خداوند ، به موسی ( ع ) اطمینان بخشید که توان او برتر از همه ساحران حاضر در صحنه مبارزه و مقام او رفیع تر از فرعون و فرعونیان است .

إنّک أنت الاعلی

190- برتری موسی(ع) بر هارون(ع)

جلد

11

5 - موسی ( ع ) ، شخصیتی برجسته تر از هارون ( ع ) در دیدگاه بنی اسرائیل

و لقد قال لهم هرون . .. قالوا لن نبرح علیه عکفین حتّی یرجع إلینا موسی

بی اعتنایی به گفته های هارون و مؤثر خواندن رجوع موسی(ع)، حاکی از تفاوت شخصیت آن دو در دیدگاه بنی اسرائیل است.

191- برخورد مستکبرانه با موسی(ع)

جلد

14

6 - قارون و فرعون و هامان ، با پیامبری موسی ( ع ) برخوردی مستکبرانه کردند .

و قرون و . .. و لقد جاءهم موسی ... فاستکبروا

192- برکت موسی(ع)

جلد

13

6 - موسی ( ع ) ، مظهر خیرات و برکات الهی در پرتو راه یافتن به بارگاه قرب

نودی أن بورک . .. و من حولها

193- برگزیدگان موسی(ع) در میقات

جلد

6

3 - هفتاد مرد گزینش شده برای حضور در میعادگاه مناجات ، بهترین و لایقترین مردم بنی اسرائیل در دیدگاه موسی ( ع )

و اختار موسی

«اختیار» به معنای انتخاب و گزینش خیر است. بنابراین «اختار موسی» یعنی موسی بهترینها را انتخاب کرد.

4 - برگزیدگان موسی برای حضور در میعادگاه مناجات ، از میان مردان بنی اسرائیل بودند ; نه زنان ایشان

سبعین رجلا

5 - برگزیدگان بنی اسرائیل برای همراهی موسی ( ع ) در میعادگاه مناجات ، پس از حضور در آن مقام به لرزشی شدید و کشنده گرفتار شدند .

فلما أخذتهم الرجفة

6 - خداوند ، بجز موسی ( ع ) ، همه حاضران در میعادگاه مناجات را به هلاکت رسانید .

قال رب لو شئت أهلکتهم من قبل

7 - موسی ( ع ) با مشاهده هلاکت همراهان خویش در میعادگاه مناجات ، به دعا به درگاه خداوند پرداخت .

فلما أخذتهم الرجفة قال رب لو شئت أهلکتهم من قبل

11 - کردار سفیهانه گروهی از همراهان موسی در میعادگاه مناجات ، عامل نزول عذاب الهی و به هلاکت رساندن همه آنان شد .

أتهلکنا بما فعل السفهاء منا

گفته شده مراد از کردار سفیهانه برخی از همراهان موسی، تقاضای رؤیت خدا با چشم بوده است.

194- برگزیدگی موسی(ع)

جلد

6

1 - موسی ( ع ) برگزیده خدا و برتر از همه مردم عصر خویش

قال یموسی إنی اصطفیتک علی الناس

«اصطفا» به معنای به دست آوردن خالص هر چیزی است. (مفردات راغب). و چون «اصطفیتک» به «علی» متعدی شده، معنای برتری نیز در آن تضمین شده است.

2 - خداوند به دلیل خلوص موسی ( ع ) ، وی را برگزید و بر همگان برتری داد .

قال یموسی إنی اصطفیتک علی الناس

چون «اصطفا» به معنای گزینش خالص یک چیز است، جمله «اصطفیتک» می رساند که موسی انسانی خالص بوده و همین خلوص وی دلیل اختیار و انتخاب وی شده است.

3 - اعلام گزینش موسی و برتری او بر همگان ، از سخنان خداوند با موسی در میعادگاه مناجات

قال یموسی إنی اصطفیتک علی الناس

5 - خداوند با اعطای پیام های خویش به موسی ( ع ) و سخن گفتن با وی ، او را بر همه مردم عصرش برتری

داد .

اصطفیتک علی الناس برسلتی و بکلمی

حرف «باء» در «برسالتی» و «بکلامی»، «باء» استعانت است.

12 - سخن گفتن خدا با موسی ( ع ) و گزینش وی به پیامبری ، از نعمت های بزرگ خداوند به وی

اصطفیتک علی الناس برسلتی و بکلمی . .. و کن من الشکرین

جلد

10

5- خداوند موسی ( ع ) را از هرگونه آلودگی مبرّا و او را برای خود خالص گردانید .

إنّه کان مخلصًا

«مخلَص» به فتح لام، یعنی خالص شده و کسی که خداوند او را برای خود خالص کرده و از آلودگی مصون داشته است (لسان العرب). تفاوت آن با مخلِص (به کسره) این است که «مخلِص» عبادتش را برای خدا خالص می کند، ولی «مخلَص» کسی است که خداوند او را برای خود برگزیده و خالص کرده باشد.

6- حضرت موسی ( ع ) برگزیده خداوند و دارای مقام رسالت و نبوت بود .

إنّه کان مخلصًا و کان رسولاً نبیًّا

فرق «رسول» و «نبیّ» این است که هر کس رسالت الهی دارد «نبیّ» نیز می باشد، زیرا «نبیّ» یعنی دارای خبر، ولی ممکن است کسی نبیّ باشد، اما به سوی شخصی یا قومی ارسال نشده و حامل رسالت الهی نباشد.

جلد

10

3- خداوند ، موسی ( ع ) را برای نجوا و گفتوگوی با خود برگزید .

و قرّبنه نجیًّا

5- برگزیدگی موسی ( ع ) و انقطاع او از غیر خدا ، زمینه ساز سخن گفتن خداوند با او و نزدیک ساختن او به خود

إنّه کان مخلصًا . .. و ندینه من جانب الطور الأیمن و قرّبنه نجیًّا

توصیف موسی(ع) - در آیه قبل - به «مخلَص» (کسی که خداوند او را برای خود خالص گردانده است)، گویای شایستگی او برای شنیدن ندای خداوند است.

جلد

11

1 - خداوند ، موسی ( ع ) را به پیامبری برگزید و در وادی طوی او را از انتخاب شدن به رسالت ، آگاه ساخت .

و أنا اخترتک فاستمع لما یوحی

به قرینه «لما یوحی»، اختیار شدن موسی(ع) به معنای گزینش او برای پیامبری و تحمل وحی الهی است.

2 - موسی ( ع ) برگزیده خداوند و بهترین فرد زمان خویش برای دریافت وحی و ابلاغ پیام الهی بود .

و أنا اخترتک

«اختیار» از ماده خیر و به معنای «اصطفاء» (برگرفتن خالص هرچیز) است (لسان العرب).

4 - خداوند ، موسی ( ع ) را پس از برگزیدن به پیامبری ، به گوش فرادادن و دریافت وحی فرمان داد .