مشخصات کتاب

سرشناسه : خامه یار، احمد، 1358 -

عنوان و نام پدیدآور : محمد بن اسماعیل بن امام جعفر صادق علیه السلام [کتاب]/ احمد خامه یار.

مشخصات نشر : تهران: نشر مشعر، 1395.

مشخصات ظاهری : 107 ص.: مصور.

شابک : 46000 ریال: 978-964-540-646-0

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [101] - 107؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : جعفر بن محمد (ع)، امام ششم، 83 - 148 ق.-- پسران

موضوع : Jafar ibn Muhammad, Imam VI-- Sons

موضوع : محمدبن اسماعیل، قرن2 ق.

موضوع : اسماعیلیه -- تاریخ

موضوع : Ismailites -- History

موضوع : امامزادگان -- سرگذشتنامه

موضوع : *Imam's sons -- Biography

رده بندی کنگره : BP45/خ2م3 1395

رده بندی دیویی : 297/9553

شماره کتابشناسی ملی : 4236236

اشاره

محمد بن اسماعیل بن امام جعفر صادق علیه السلام

احمد خامه یار

فهرست

دیباچه 7

مقدمه 9

فصل اول: زندگی محمد بن اسماعیل 11

محمد بن اسماعیل در متون اسماعیلیه 11

جایگاه محمد بن اسماعیل در عقیده اسماعیلیه 19

محمد بن اسماعیل در منابع فرقه شناسی اسلامی 21

بررسی ارتباط عبدالله بن میمون قدّاح با محمد بن اسماعیل 24

فرزندان محمد بن اسماعیل 35

سرنوشت و محل وفات محمد بن اسماعیل 38

فصل دوم: بررسی سعایت محمد از امام کاظم علیه السلام نزد هارون 41

منابع و روایات دیدگاه اول (سعایت محمد بن اسماعیل) 42

منابع و روایات دیدگاه دوم (سعایت علی بن اسماعیل) 48

بررسی راویان روایات دیدگاه اول (سعایت محمد بن اسماعیل) 53

بررسی راویان روایات دیدگاه دوم (سعایت علی بن اسماعیل) 55

الف) سند اولِ روایت ابوالفرج 55

ب) سند دومِ روایت ابوالفرج 57

ج) سند روایت شیخ صدوق 59

نتیجه گیری نهایی 62

فصل سوم: زیارتگاه های منسوب به محمد بن اسماعیل و امامان مستور اسماعیلیه 65

زیارتگاه های منسوب به محمد بن اسماعیل 65

زیارتگاه های امامان مستور اسماعیلیه 75

پیوست تصاویر 85

کتابنامه 95

دیباچه

تاریخ، آئینه ای است که تمام قامت جامعه های گذشته را در خود باز می نمایاند. انسان ها در این تابلو، راز و رمز و شکست های پیشینیان را مشاهده می کنند و از آن درس می آموزند. زندگی گذشتگان مجموعه ای است از گران بهاترین تجربه هایی که به رایگان در اختیار ما قرار گرفته است تا از آن بهره ببریم. ازاین رو پرداختن به زندگانی برخی از چهره های تاریخ اسلام و تشیع و تأثیرات آن در جوامع بشری از این موارد است.

گروه تاریخ و سیره پژوهشکده حج و زیارت در راستای ایفای رسالت خود برای ترویج فرهنگ اصیل اهل بیت علیهم السلام، شرح حال عده ای از مردان و زنان تأثیرگذار تاریخ تشیع را گردآوری کرده است که این اثر، به محمد بن اسماعیل بن امام صادق علیه السلام، مؤسس فرقه اسماعیلیه اختصاص دارد. علت انتخاب این شخص، آشفتگی و تناقص های موجود در زندگانی وی و نیز برخی اخبار مبنی بر

سعایت او از امام موسی کاظم علیه السلام نزد هارون الرشید است که البته در برخی منابع، به برادرش علی نسبت داده شده است.

کتاب حاضر نخستین تک نگاری درباره شخصیت جنجالی محمد بن اسماعیل است که به قلم شیوای جناب آقای احمد خامه یار به رشته تحریر درآمده است. در این اثر، سعی شده علاوه بر نگاه منصفانه به زندگانی محمد بن اسماعیل، محل وفات و دفن، و مزارهای منسوب به وی نیز بررسی شود.

در پایان، پژوهشکده حج و زیارت لازم می داند که از تلاش مؤلف محترم، ارزیابان و همه کسانی که در به ثمر رسیدن این اثر تلاش کرده اند، سپاس گزاری کند.

انه ولی التوفیق پژوهشکده حج و زیارت گروه تاریخ و سیره

مقدمه

محمد بن اسماعیل بن امام جعفر صادق علیه السلام را می توان مؤسس واقعی فرقه اسماعیلیه به شمار آورد. فرقه ای که همواره یکی از جنجالی ترین فرقه های اسلامی شناخته شده و منشأ تحولات فکری و سیاسی گسترده و تأثیرگذار در تاریخ اسلام بوده است.

با این حال، نبود اطلاعات کافی و مطمئن در منابع تاریخی درباره جزئیات زندگی محمد بن اسماعیل از یک سو و آشفتگی و تناقض های موجود در اطلاعات موجود از سوی دیگر، مانع از این بوده است تا از سوی پژوهشگران تاریخ اسماعیلیه، تک نگاری مستقلی درباره وی نگاشته شود.

در منابع حدیثی و رجالی شیعه نیز نام محمد بن اسماعیل، تنها در مورد قضیه سعایت وی از امام موسی کاظم علیه السلام نزد هارون الرشید به چشم می خورد؛ نقشی که در بسیاری از اخبار و گزارش های تاریخی، به برادر وی، علی بن اسماعیل نسبت داده شده است.

توجه به نکات فوق، نگارنده این سطور را بر آن داشت تا به

نگارش یک تک نگاری درباره این شخصیت اقدام کند.

این کتاب در سه فصل تنظیم شده است:

فصل اول با عنوان «زندگی محمد بن اسماعیل»، اطلاعات پراکنده ای که در منابع تاریخی، فرقه شناختی و متون نویسندگان اسماعیلی درباره وی آمده، گردآوری و بررسی شده است.

فصل دوم به بررسی روایاتِ حاکی از نقش محمد یا برادر وی، علی بن اسماعیل، در سعایت از امام موسی کاظم علیه السلام نزد هارون الرشید می پردازد که به دستگیری و شهادت امام علیه السلام منجر شد. در این فصل تلاش بر آن بوده تا به این پرسش پاسخ داده شود که شخصی که از امام کاظم علیه السلام سعایت کرد، محمد بن اسماعیل بود یا برادرش؟

فصل سوم نیز به معرفی زیارتگاه های منسوب به نامبرده در کشورهای عراق، سوریه و ایران اختصاص دارد و در ادامه، تحقیق مختصری درباره زیارتگاه های امامان مستور اسماعیلیه (از نسل محمد بن اسماعیل) در کشور سوریه ارائه شده است.

با توجه به محدودیت زمانی و منابع اندکی که در زمان تألیف در دسترس بود، طبیعی است که این کتاب خالی از کاستی نباشد. بنابراین نگارنده آمادگی خود را برای پذیرش پیشنهادها و انتقادهای پژوهشگران محترم اعلام می کند. امید است کتاب حاضر برای پژوهشگران مفید باشد.

و من الله التوفیق احمد خامه یار قم، آبان 1393

فصل اول: زندگی محمد بن اسماعیل

محمد بن اسماعیل در متون اسماعیلیه

در متون کهن اسماعیلی، اطلاعات بسیار اندکی درباره جزئیات زندگی محمد بن اسماعیل به چشم می خورد. حاتم بن عمران بن زهره (م. 497 ه. ق)، داعی شهر سُرمین،⁽¹⁾

. شهر سرمین، امروزه در استان «اِدلب» در شمال سوریه واقع است.

است.⁽¹⁾

. کنز الولد، ابراهیم بن حسین الحامدی، ص 211.

از کهن ترین منابع اسماعیلیه که اطلاعات درخوری درباره جزئیات زندگی محمد بن اسماعیل به دست می دهد، کتاب «دُستور المنجّمین» (از متون مذهبی اسماعیلیان الموت) است. اطلاعاتی که در این کتاب درباره وی آمده، بدین شرح است:

محمد بن اسماعیل بن جعفر علیه السلام، در 13 ذی حجّه سال 121 ه. ق به دنیا آمد. غلام وی، مبارک، در زمان حیات جدّ وی، امام صادق علیه السلام، در حق او قائل به امامت شد و شیعیانش به «مبارکیه» شهرت یافتند. گفته می شود هارون الرشید دستور احضارش را داد؛ اما به او گفتند که نامبرده در «ری» به سر می برد. هارون او را تا ری دنبال کرد، اما نشانی از وی نیافت. پس به هارون الرشید گفتند، او در نیشابور است. هارون او را دنبال کرد، اما به وی گفتند که محمد به هند رفته است. پس هارون به طوس رفت و در آنجا مُرد. به گفته برخی راویان، محمد بن اسماعیل با عموی خود، محمد بن امام جعفر صادق علیه السلام، علیه هارون قیام کرد و نزد اسحاق بن عباس، والی ری رفت. اسحاق، خواهری به نام ساره داشت که با زبیده، همسر هارون در ارتباط بود و محمد در ری با دختر ساره ازدواج کرد. زمانی که هارون به دنبال وی تا ری آمد، او با خانواده خود به جایی در فاصله سه روز از ری

فرار کرد و به «دیناوند» رفت. والی آنجا، منصور ابن خسرهان، محمد را در روستایی به نام «سوکلی» سکونت داد و زمانی که هارون دستور احضار محمد را داد، منصور حاضر نشد جای وی را نشان دهد.

سپس هارون او را به فجیع ترین شکل کشت و به سمت خراسان رفت. گفته می شود محمد نیز به هند رفت.⁽¹⁾

. تاریخ و تأویل به روایت دُستور المنجمین، محمد کریمی زنجانی اصل، ص 128.

عطاملک جوینی در تاریخ خود می نویسد:

چون اسماعیل وفات کرد، پسر او محمد بن اسماعیل که در روزگار جعفر [علیه السلام] بزرگ بود و از موسی [علیه السلام] به سن بزرگ تر بود، بر جانب جبال برفت و به ری آمد و از آنجا به دماوند به دیه «سمله» و «محمّدآباد» در ری منسوب به اوست.⁽²⁾خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی در بخش اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان از «جامع التواریخ» آورده است:

و بعد از این، عباسیان جهت دعوی امامت، به تیغ، تفحص ایشان می کردند. اولاد اسماعیل نیز متواری شدند و از مدینه، بعضی بر

صوب عراق و خراسان و قومی به جانب مغرب رفتند. و چون اسماعیل وفات یافت، پسرش محمد بن اسماعیل که به زمان جعفر [علیه السلام] بزرگ بود و از موسی [علیه السلام] به سال مهتر، بر صوب جبال برفت و به ری فرود آمد و از آنجا به دماوند شد به دیه «سلمبه» و «محمدآباد» در ری، منسوب به اوست. و او را فرزندان بود متواری به خراسان و حدود قندهار، از ناحیت سند، متوطن شده. داعیان ایشان در ولایت ها افتادند و مردم را به مذهب خود دعوت می کردند بر سبیل مظلومی، تا خلایق بسیار اجابت دعوت ایشان کردند. و از جانب مغرب، محمد بن اسماعیل [را] بخواند [ند] و متوجه جانب شام شد. و چون او طالب امامت نبود و کسی نیز متابعت او نمی کرد، آنجا بماند و هنوز از انساب او آنجا فرزندان هستند.⁽¹⁾

. جامع التواریخ، تصحیح محمدتقی دانش پژوه و محمد مدرسی، ج 2، ص 6.

اگر روایت دستور المنجّمین مبنی بر تولد محمد بن اسماعیل در سال 121 ه. ق را بپذیریم، همانند مورخان دوره مغول همچون جوینی و خواجه رشیدالدین فضل الله، باید قائل شویم به اینکه او حدود هفت سال از عموی خود امام موسی کاظم علیه السلام - که در سال 128 به دنیا آمده - بزرگ تر بوده است. به هر حال چنانکه علامه قزوینی نیز نتیجه گیری کرده است⁽¹⁾

. برای آگاهی بیشتر در این باره، ر. ک: تاریخ جهانگشای جوینی، حواشی محمد قزوینی، ج 3، صص 310 و 312.

پس از دستور المنجّمین، بیشترین آگاهی ها درباره محمد بن اسماعیل را عمادالدین ادریس قُرشی (م 872 ه. ق) داعی اسماعیلی طیبی در سده نهم هجری، در دو کتاب خود «عیون الاخبار» و «زهر المعانی» به دست داده است. البته همین آگاهی ها نیز خالی از ابهام نیست و گاه اطلاعات بیان شده در این دو کتاب با یکدیگر تناقض دارد.

عمادالدین ادریس در عیون الاخبار از منبع نامشخصی نقل کرده است که محمد بن اسماعیل در زمان وفات پدرش بیست و شش ساله، و برادرش علی بن اسماعیل نیز جوانی هجده ساله بود؛ و این دو نزد جدّ خود امام صادق علیه السلام بزرگ شدند.⁽²⁾اما همین نویسنده در زهر المعانی نوشته است، زمانی که اجل اسماعیل بن جعفر علیه السلام فرا رسید، به پدر خود وصیت کرد تا برای

فرزندش محمد، «حجاب» و «مستودع» اختیار کند. امام صادق علیه السلام نیز محمد را از سن سه سالگی به میمون قدّاح سپرد تا او را بزرگ کند و به عنوان «کفیل» و «مستودع» او را از دیده ها پنهان بدارد. در این منبع، میمون قدّاح از نوادگان سلمان فارسی معرفی شده که نسبش تا سلمان بدین شرح است: میمون بن غیلان بن بیدر بن مهران بن سلمان.⁽¹⁾

. زهر المعانی، عمادالدین ادریس القُرشی، صص 199 و 200.

آنها موفق به یافتن و دستگیری وی نشدند. پس از بازگشت مأموران هارون به بغداد، محمد در حالی که دو فرزند به نام های اسماعیل و جعفر در مدینه داشت، از این شهر هجرت کرد و به صورت پنهانی به نیشابور رفت و همواره میان این شهر و سرزمین دیلم (گیلان امروزی) در رفت و آمد بود. او در نیشابور با زنی ازدواج کرد و از وی صاحب فرزندی شد که او را «عبدالله» نامید و ملقّب به «رضا» [در واقع: رَضی] گردانید و به عنوان امام پس از خود تعیین کرد.⁽¹⁾

. زهر المعانی، ص 205.

به ناچار به روستای «سرحه» در کوه نهاوند مهاجرت کرد. محمد در آنجا با دختر منصور بن جوش ازدواج کرد و از وی صاحب چهار فرزند پسر شد. هارون شخصی را به نام محمد بن علی خراسانی برای دستگیری وی فرستاد. اما این شخص پس از دیدن محمد به طرفداران وی پیوست و او را تا «شابور» همراهی کرد. محمد بن اسماعیل سرانجام پس از تعیین فرزندش «رضی الدین عبدالله» به عنوان جانشین خود، در «فرغانه» ماوراءالنهر از دنیا رفت و به خاک سپرده شد.⁽¹⁾

عیون الاخبار وفنون الآثار، صص 351-356.

نویسندگان و پژوهشگران اسماعیلی دوره اخیر، نظیر مصطفی غالب و عارف تامر، درباره جزئیات زندگی محمد بن اسماعیل

مطالبی بیان کرده اند که بخشی از آنها با اقوال مورخان و نویسندگان پیش گفته نظیر عطاملک جوینی، خواجه رشیدالدین فضل الله و داعی عمادالدین ادریس تطابق دارد و به نظر می رسد منبع اصلی آنان، مورخان یاد شده است.

عارف تامر درباره محمد بن اسماعیل نوشته است که او در سال 132 ه. ق در مدینه منوره به دنیا آمد و با پنهان شدن پدرش اسماعیل، در سن 16 سالگی به امامت رسید. پس از اینکه هارون الرشید دستور بازداشت وی را صادر کرد، در سال 159 ه. ق از مدینه خارج شد و به کوفه و پس از چندی نیز به ری مهاجرت کرد. او در ایران در روستایی به نام «سملا»⁽¹⁾

. به نظر می رسد که کلمه «سملا»، بنا بر آنچه در متون تاریخی همچون تاریخ جهانگشای جوینی و جامع التواریخ آمده است، تحریف نام «سلمبه» (یا در واقع روستای «شلمبه» امروزی، از توابع دماوند) است.

چهار فرزند شد. اما به دنبال حمله نظامی هارون الرشید به این شهر با هدف دستگیری وی، به ناچار به دماوند مهاجرت کرد و در آنجا، شهر «محمودآباد» را تأسیس کرد.

مصطفی غالب در ادامه، با استناد به کتاب خطی «الهدی والبیان فی معرفة امام الزمان» افزوده است که محمد بن اسماعیل در سال 191 ه. ق از دماوند به صورت پنهانی به شهر «تَدمُر» در سوریه مهاجرت کرد و در این شهر از دنیا رفت.⁽¹⁾

. تاریخ الدعوة الاسماعیلیه، مصطفی غالب، صص 131 و 132.

جایگاه محمد بن اسماعیل در عقیده اسماعیلیه

ابراهیم بن حسین حامدی درباره محمد بن اسماعیل می نویسد: «محمد ابن اسماعیل، هفتمین رسول است. او خاتمه دهنده شریعت است و حق آن را ادا و حدود آن را مشخص می کند».⁽²⁾داعی عمادالدین ادریس قُرشی، باور اسماعیلیان درباره محمد بن اسماعیل را به صورت مشروح بیان کرده است. به گفته وی، محمد بن اسماعیل پایان دهنده دور و مرحله ای است که غایت شریعت ها به آن ختم می شود و محمد بر مراتب حدود این شریعت ها و علوم آنها، اشراف و احاطه دارد.⁽³⁾

او در ادامه می نویسد:

پس محمد بن اسماعیل از آن روی به این جایگاه اختصاص یافت که در ردیف مقام های دور «ستر» قرار گرفت. چراکه اگر آدم و وصی او و امامان دور وی را بشماری، خاتم آنها ناطق است که همان نوح است؛ و اگر نوح و وصی او و امامان دور وی را بشماری، خاتم آنها یعنی ابراهیم، ناطق است؛ و اگر ابراهیم و وصی او و امامان دور وی را بشماری، خاتم و ناطق آنها موسی است؛ و اگر موسی و وصی او و امامان دور وی را بشماری، خاتم و ناطق آنها عیسی است؛ و اگر عیسی و وصی او و امامان دور وی را بشماری، محمد صلی الله علیه و آله مراتب آنها را دریافت می کند و او ناطق و خاتم ناطقان است و وصی او در فضیلت، یگانه و منفرد است؛ و اگر امامان دور وی را بشماری، محمد بن اسماعیل هفتم آنان است و هفتم بر قبل از خود قدرت دارد. بنابراین او ناطق و خاتم برای هفت گانه و قائم گردید و او با بیان معانی واقعی وآشکار کردن اسرار باطنی پنهان در شریعتِ صاحب دور ششم، ناسخ آن گردید.⁽¹⁾

. زهر المعانی، ص 206؛ «وإنما خصّ محمد بن اسماعیل بذلک لانتظامه فی سلک مقامات دور الستر، لأنک إذا عددت آدم ووصیه وأئمة دوره کان خاتمهم الناطق وهو نوح، وإذا عددت نوحاً ووصیه وأئمة دوره کان خاتمهم وهو إبراهیم ناطقاً، وإذا عددت إبراهیم ووصیه وأئمة دوره کان آخرهم ناطقاً، وهو موسی، وإذا عددت موسی ووصیه ومتمّی دوره کان خاتمهم ناطقاً وهو عیسی علیه السلام وإذا عددت عیسی ووصیه وأئمة دوره کان محمد صله الله علیه و آله متسلماً لمراتبهم، وهو الناطق الخاتم للنطقاء، وکان وصیه علیه السلام بالفضل منفرداً. وإذا عددت الأتماء فی دوره کان محمد بن اسماعیل سابعهم، وللسابع قوة علی من تقدمه. فلذلک صار ناطقاً وخاتماً للأسبوع وقائماً، وهو ناسخ شریعة صاحب الدور السادس ببیان معانیها، وإظهار باطنها المبطن فیها».

خواجه رشیدالدین فضل الله نیز در تشریح عقاید اسماعیلیان درمورد مسئله امامت می نویسد:

و پیش از دور اسلام، دور ستر بود؛ امامان پوشیده بودند و به روزگار علی علیه السلام که امام آن دور بود، امامت ظاهر شد. و از عهد او تا اسماعیل و محمد، پسرش که هفتم بود، ظاهر بودند و ابتدای ستر باز از اسماعیل بود. و از محمد، که آخر دور ظهور بود، تمامت مستور شدند. و بعد از او، امامان مستور باشند تا وقتی که باز زمان ظهور باشد.⁽¹⁾

. جامع التواریخ، ج 2، ص 10.

محمد بن اسماعیل در منابع فرقه شناسی اسلامی

در تعدادی از منابع فرقه شناسی، فرقه ای به نام «مبارکیه» معرفی شده است که پس از اسماعیل بن امام جعفر صادق علیه السلام به امامت فرزندش محمد قائل شدند.⁽²⁾تمایز این فرقه با شاخه دیگر اسماعیلیان یعنی فرقه «اسماعیلیه خالصه» آن بود که آنها امامت را در اسماعیل بن امام جعفر صادق علیه السلام متوقف دانستند و مرگ وی را انکار کردند و قائل به غیبت وی شدند و او را امام قائم [و در واقع مهدی موعود] دانستند.⁽³⁾شهرستانی (م. 548 ه. ق) برای فرقه مبارکیه، دو شاخه قائل شده است که یک شاخه از آنان امامت را منتهی به محمد بن اسماعیل

دانستند و قائل به غیبت و رجعت وی شدند و شاخه دوم، قائل به استمرار امامت در امامان مستور و سپس امامان آشکار بودند.⁽¹⁾

. الملل والنحل، ص 197.

آنها چنین پنداشتند که پس از جعفر [صادق علیه السلام]، نوه او محمد بن اسماعیل بن جعفر امام است. زیرا اسماعیل در روزگار حیات پدر خود نامزد امامت بود و چون پیش از پدر درگذشت، جعفر [علیه السلام]، محمد فرزند اسماعیل را به جانشینی خود تعیین کرد؛ و امامت حق او بود و دیگری را به جز وی شایسته نبود. چه پس از حسن و حسین [علیهما السلام]، امامت از برادری به برادر دیگر نمی رسد و جز در فرزندان و بازماندگان امامان روا نباشد. پس دو برادر اسماعیل (عبدالله و موسی [علیه السلام]) را نیز حقی در امامت نیست؛ چنانکه محمدحنفیه با وجود علی بن الحسین [زین العابدین علیه السلام]، حقی در امامت نداشت. و صاحبان این عقیده، با انتساب به پیشوایشان که «مبارک» غلام اسماعیل بن جعفر بود، به نام «مبارکیه» شناخته می شوند.⁽²⁾با این وصف، واضح است که اسماعیلیان امروزی با شاخه های گوناگون خود، همان فرقه ای هستند که در منابع با نام «مبارکیه» از آنان یاد شده است. بنابراین از فرقه «اسماعیلیه خالصه» وجودی باقی نمانده است و شاید بازمانده های آنان در سده های نخست هجری به «مبارکیه» (اسماعیلیان امروزی) پیوسته اند.

درباره نام «مبارک» نیز گفتنی است، ایوانف (پژوهشگر بزرگ تاریخ و عقاید اسماعیلیان) معتقد است که به احتمال قوی، نام مبارک، لقب ساخته اسماعیلیان برای اسماعیل است. او دلیل خود را عباراتی از ابویعقوب سجستانی (داعی بزرگ اسماعیلی در سده چهارم) می داند که بارها از اسماعیل با نام مبارک یاد کرده است.

شیخ طوسی نیز در رجال خود، در شمار اصحاب امام جعفر صادق علیه السلام، از شخصی با نام «مبارک مولی اسماعیل بن علی بن عبدالله بن عباس» اهل کوفه، یاد کرده است⁽¹⁾

. رجال الطوسی، ص 304.

بررسی ارتباط عبدالله بن میمون قدّاح با محمد بن اسماعیل

عبدالله بن میمون قدّاح، از شخصیت هایی است که درباره وی دیدگاه های گوناگون و متضادی مطرح شده است و منابع مختلف فرقه های اسلامی، شخصیت متفاوتی از وی ترسیم کرده اند. آنچه ما را وادار به بررسی شخصیت وی در پژوهش حاضر می کند، آن است که تعدادی از مورخان متقدم، از نقش عبدالله بن میمون قدّاح و پدرش در شکل گیری فرقه اسماعیلیه و ارتباط این دو با محمد بن اسماعیل سخن گفته اند.

البته در میان نویسندگان و پژوهشگران اسماعیلی، نظرات متفاوتی در این باره ابراز شده است. شماری از داعیان و نویسندگان اسماعیلی سده های میانی و متأخر، این پدر و پسر را داعیان امامان اسماعیلی دانسته اند. اما در دوره اخیر، چند تن از پژوهشگران اسماعیلی همچون عارف تامر و فرهاد دفتری، میمون قدّاح و فرزندش عبدالله بن میمون را نام مستعار محمد بن اسماعیل و فرزند و امام پس از وی یعنی «عبدالله الرضی» دانسته اند.⁽¹⁾

. تاریخ و عقاید اسماعیلیه، فرهاد دفتری، ص 134؛ الإمامة فی الاسلام، عارف تامر، صص 173 و 174.

گفتنی است پیش از این، مرحوم علامه محمد قزوینی در ضمن حواشی خود بر تصحیح تاریخ جهانگشای جوینی (جلد 3، صفحات 312-340)، تحقیق مفصلی درباره عبدالله بن میمون قَدّاح انجام داده است. ما نیز در اینجا به حکم ضرورت و با استفاده از نتایج تحقیقات آن مرحوم و دیگر پژوهشگران، به طور خلاصه و اجمالی به بررسی شخصیت عبدالله بن میمون و ارتباط وی با اسماعیلیه می پردازیم.⁽²⁾درباره میمون قدّاح، پدر عبدالله، در منابع رجالی شیعه، آگاهی های اندکی وجود دارد. برقی در رجال خود از میمون قدّاح یک بار در شمار اصحاب و راویان امام باقر علیه السلام و بار دیگر در شمار کسانی که

امام صادق علیه السلام را درک کرده و از وی روایت کرده اند، یاد می کند و درباره وی، تعابیر «مکّی» و «مولی بنی مخزوم» را به کار برده است.⁽¹⁾

. رجال البرقی، صص 13 و 18.

عبدالله بن میمون بن اسود قدّاح، مولی بنی مخزوم، تیرگر و تیرتراش بوده است. پدرش از ابوجعفر و ابوعبدالله [امامین باقر و صادق علیهما السلام]

روایت می کرد و او از ابوعبدالله [امام صادق علیه السلام] روایت کرده و ثقه و مورد اعتماد است. دارای کتاب هایی است، از جمله کتاب «مبعث النبی صلی الله علیه و آله وأخباره»، و کتاب «صفة الجنّة والنار».⁽¹⁾

. رجال النجاشی، احمد بن علی الکوفی (النجاشی)، صص 213 و 214.

از این نقل چنین برداشت شده است که عبدالله بن میمون، زیدی بوده است. اما مرحوم خوئی این برداشت را نپذیرفته و چنین استدلال کرده است که اولاً این روایت مرسل است، و ثانیاً کلمه «تزید» مجمل است و دلالت بر زیدی بودن وی ندارد. ایشان همچنین از سند روایت فوق چنین نتیجه گیری کرده که عبدالله بن میمون از امام باقر علیه السلام نیز روایت کرده است.⁽³⁾با توجه به آنچه گذشت، می توان گفت در منابع رجالی شیعه،

هیچ نشانی از ارتباط عبدالله بن میمون قدّاح با اسماعیلیه نیست. در واقع چنانکه مرحوم قزوینی اشاره کرده است، اگر نامبرده از فرقه اسماعیلیه بوده، علمای رجال شیعه در این باره سکوت نمی کردند و بلکه در صورت انتساب یک راوی به دیگر فرق مخالف و انحرافی شیعه امامیه، به عنوان مثال به فطحی یا زیدی یا واقفی یا غالی بودن وی تصریح می کرده اند.⁽¹⁾

تاریخ جهانگشای جوینی، حواشی محمد قزوینی، ج 3، ص 317.

دست ما نرسیده، اما ابن ندیم بخشی از سخنان وی را درباره عبدالله بن میمون و نقش وی در شکل گیری فرقه اسماعیلیه، بدون پذیرش مسئولیت راست یا دروغ بودن این مطالب، نقل کرده است.

خلاصه مطالبی که ابن ندیم از ابن رَزّام نقل کرده، بدین شرح است که عبدالله فرزند میمون - معروف به «میمون قَدّاح» - از اهالی «قورح العباس»⁽¹⁾

نام این مکان در چاپ های قدیمی تر فهرست ابن ندیم به صورت «قوزح العباس» ضبط شده است. ر. ک: الفهرست، بیروت، چاپ دار المعرفه، ص 264.

محمد، داعیان و پیروان آنها دچار اختلاف شدند؛ و برخی گمان کردند که جانشین وی برادرش احمد بن عبدالله، و برخی دیگر پنداشتند که جانشین وی فرزندش احمد بن محمد ملقّب به «ابو الشلعلع» بود. پس از اینها، سعید بن حسین بن عبدالله بن میمون، که پدرش حسین در زمان حیات پدرش عبدالله از دنیا رفته بود، دعوت را ادامه داد. عبدالله و فرزندانش پس از خروج از بصره همواره ادعا می کردند که از نسل عقیل بن ابی طالب هستند؛ و نسبی برای خود ساخته بودند. پس از فرزندان عبدالله، دعوت (به اسماعیلیه) در زمین گسترش یافت و داعیان اسماعیلی به ری، طبرستان، خراسان، فارس، یمن، احساء و قطیف رفتند. از سوی دیگر سعید به مصر رفت و ادعا کرد که یک سید علوی از نسل فاطمه زهرا علیها السلام است و نام عبیدالله را بر خود نهاد. پس از چندی به مغرب گریخت؛ چراکه داعیان وی در آنجا بر طوایف بربر غلبه کرده بودند. او در مغرب شرایط را برای خود مهیا ساخت و جوانی را به نام ابوالقاسم حسن به عنوان نوه محمد بن اسماعیل معرفی کرد که پس از عبیدالله جانشین وی گشت.⁽¹⁾

. الفهرست، محمد بن اسحاق (الندیم)، تصحیح: ایمن فؤاد سید، ج 3، صص 666-668.

در کتاب خود آورده و گفته است که منبع اخی محسن در بیان این مطالب، همان نوشته های ابن رزام بوده است.⁽¹⁾

. اتعاظ الحنفا بأخبار الائمة الفاطمیین الخلفا، تقی الدین احمد بن علی (المقریزی)، ج 1، ص 22؛ المقفی الکبیر، تقی الدین احمد بن علی (المقریزی)، ج 4، صص 525 و 526.

وفات حضرت صادق [علیه السلام] در سنه صد و چهل و هشت بوده، پس چگونه یکی از اصحاب او تا سنه 261 یعنی تا صد و سیزده سال دیگر بعد از وفات او ممکن است در حیات باشد؟⁽²⁾بر این اساس و با توجه به تناقضات تاریخی و ساختار محتوایی روایت ابن رَزّام، مرحوم علامه قزوینی آن را ساختگی دانسته و درباره آن چنین ابراز عقیده کرده است: بر شخص منصف بی غرض که تا اندازه ای به تواریخ آن عهد انسی داشته باشد، جنبه مغرضانه این حکایات به هیچ وجه پوشیده نیست و اغلب آنها به نظر به کلّی ساختگی و افترا و تهمت صرف می آید و منشأ آن افترا و تهمت لابد یکی بغض ذاتی متعصّبین اهل سنت با شیعه بوده

و دیگری تحریک و تحریض خلفای بنی عباس؛ زیرا که خلفای مزبور در مقابل قدرت روزافزون رقبای مقتدر خود یعنی خلفای فاطمیین که نیمه مملکت آنان را از دست ایشان به در برده و در نیمه باقی نیز ایشان را متزلزل می داشتند، از راه کمال عجز و ناتوانی برای تشفّی قلب خود چاره ای جز توسّل بدین گونه وسائل عاجزانه یعنی نشر اکاذیب و مفتریات در حقّ دشمنان قوی دست خود و قدح در انساب و مذاهب و اعمال و افعال ایشان و اعوان و انصار ایشان نداشته اند.⁽¹⁾

. تاریخ جهانگشای جوینی، حواشی محمد قزوینی، ج 3، ص 326.

خواجه رشیدالدین فضل الله نیز در این باره نوشته است:

و در سال 295 [ه. ق]، عبداللّه بن میمون قداح، که به زیّ صوم و صلوة و طاعات و عبادات متحلی بود و بر سرّ آن دعوت آگاه، به عسکر مکرم مقام کرد، به موضع ساباط ابی نوح و اموال و اتباع او فراوان شد. اعدا قصد او کردند؛ از آنجا به بصره رفت و به محلت بنی عقیل فرو آمد و از آنجا به کوهستان عجم، به اهواز آمد و مردم را دعوت می کرد و خلفای خود را به جانب عراق، چون ری و اصفهان و همدان و قم فرستاد.... و عبداللّه بن میمون قداح را پدر نماند؛ به نواحی شام رفت و به دیه سلمیه، بر چهار فرسنگی حمص، نزول کرده و آنجا متوطن شد و داعیان به اطراف ملک فرستاد و همان جا از دنیا برفت. بعد از او، پسرش، احمد بن عبد اللّه، قائم مقام پدر شد.⁽¹⁾

. جامع التواریخ، ج 2، ص 6.

در رساله افتتاح الدعوة، تألیف قاضی نعمان مغربی (م. 363 ه. ق) که کهن ترین منبع تاریخی درباره روند شکل گیری و روی کار آمدن فاطمیان است، نامی از عبدالله بن میمون قداح به عنوان مؤسس اسماعیلیه نیست. تنها در شرح درگیری های ابوعبدالله شیعی با امیر اغلبی در سال 289 ه. ق، نامی از عبدالله بن میمون - بدون ارائه هیچ توضیحی درباره وی - به میان آمده و واضح است که این عبدالله، شخصیت دیگری غیر از عبدالله بن میمون قداح بوده است.⁽¹⁾

. «عبدالله بن میمون»، ص 134.

مدینه به ری و شهرهای دیگر، همواره او را همراهی می کرده است.⁽¹⁾

. تاریخ الدعوة الاسماعیلیه، ص 133.

باید از نام های اصلی اسماعیلیه باشد و در این صورت، فرقه اسماعیلیه با انتساب به لقب محمد بن اسماعیل، به نام «میمونیه» خوانده شده است.⁽¹⁾

. تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ص 133.

عارف تامر نیز ابراز عقیده کرده است که محمد بن اسماعیل در شهر «تدمر»، نام مستعار میمون و لقب «قّداح» را برای خود برگزید⁽³⁾و بنابراین، عبدالله بن میمون قدّاح را منطبق بر عبدالله بن محمد بن اسماعیل دانسته است.⁽⁴⁾

فرزندان محمد بن اسماعیل

علمای انساب، برای محمد بن اسماعیل از دو فرزند به نام های اسماعیل و جعفر نام برده اند.⁽⁵⁾اسماعیل بن محمد بن اسماعیل، دو