مشخصات کتاب

علم مفاهیم شناسی در قرآن جلد مقدمه

رسول ملکیان اصفهانی

زبان فارسی

تعداد صفحات : 306 ص

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست

مقدمه. 5

بخش اول : مبانی و کلیات.. 8

1- روش و متد. 8

2-تفسیرقرآن. 12

3-اندیشه الهی واندیشه بشری.. 15

4- علم و دین و تخصص... 32

5- متفکر. 36

6- تحلیل هفت گام مهم برای تحقق گام دوم انقلاب.. 38

7-منظومه علوم اسلامی.. 43

بخش دوم:مقدمات علم مفاهیم شناسی درقرآن. 45

1-زبان و زبان شناسی.. 45

2-کتاب زبانشناسی.. 47

3-ادبیات.. 52

4-ادبیات عربی.. 58

5-علم لغت درادبیات عربی.. 60

6- قرآن. 66

7-وحی چیست و انسان چه نیازی به وحی دارد؟ 78

8 - زندگی نامه پیامبر اکرم (صل الله علیه و آله) 95

9-جدول و طراحی آموزش قرآن. 106

10- طرح جامع قرآن. 113

11-مستند سازی قرآن. 115

12-تدوین و تاسیس رشته های قرآن. 116

13-کارنامه قرآن. 120

14-انتخاب ودقت درکتابهای تفسیری.. 156

15-اعتراف بزرگ مفسرین.. 157

16-روش ارائه تفسیرگروهی.. 161

17-آسیب شناسی فعالیتهای قرآنی.. 174

18-تفسیری های کم اثردرحال تالیف معاصر. 178

19-تفسیرآیات فقهی قرآن. 186

20-تاریخ وحقیقت وتفسیرقرآن. 195

21-مراحل مهم مشی تفسیر قرآن درجامعه. 204

22 -تفسیرقرآن وادبیات.. 211

23- تفسیرقرآن وسیاست.. 219

24-قرآن ومعنویت.. 226

25-مراحل انس با قرآن. 229

26- روش های تفسیر قرآن. 238

27- معرفی فرهنگ های موضوعی قرآن. 265

28-تفسیرقرآن از دیدگاه ما 277

بخش سوم: علم مفاهیم شناسی درقرآن. 279

1-کلمات قرآن. 279

2-علوم وبحث در باره کلمات.. 281

3-علم اصول وکلمات.. 281

4-علوم انسانی ومفاهیم کلمات.. 284

5-علوم ادبیات عربی و مفاهیم قرآن. 285

6-تعریف علم مفاهیم شناسی در قرآن. 286

7-انتخاب تفسیر راهنما 290

8-جمع بندی و خلاصه علم مفاهیم شناسی درقرآن. 294

مقدمه

علم مفاهیم شناسی درقرآن ازعلوم نوپا در حوزه ادبیات ؛ وعلوم ومعارف وتفسیرقرآن است.

این علم را سالیان زیاد با تحقیق و پژوهش درعلوم ادبیات لاتین درغرب یافتم و بعد در ادبیات عربی قرآن توسعه و پیشرفت دادم . تفسیرمفهومی قرآن به این شکل سابقه ندارد. زیرا روش خاص تحقیق درکلمات و پژوهش لغات می باشد. علم مفهوم شناسی بررسی و تحقیق برروی کلمات و ارتباط نزدیک و میانی و دور با دیگر کلمات است. درواقع تفسیر معنائی یک کلمه در ارتباط با معنای کلمات دیگر بصورت واحد ومنسجم معنا می یابد. درک این مطلب نیاز به کتابهائی دارد که آن را خوب توضیح وتفسیر داده باشد وهمچنین نیاز به مهارت و هوش سرشاری دارد.امکانات سخت افزارونرم افزاررایانه در این عصرکمک شایان به ارتباط کلمات با همدیگرمی کند.

رشته مفاهیم شناسی در خود غرب نیز پیشرفت لازم را نداشته است وکتابهای تدوین یافته دراین زمینه بسیارمحدود می باشد. این علم را درگرایش رشته های مختلف ادبیات می توان یافت.

علم مفاهیم شناسی مثل ادبیات و منطق می باشد. یعنی ابزار فهم وتفسیر متن می باشد. اگر تا دیروزمفسر متن نیاز به کتاب لغت داشت ؛ امروز مفسر قبل از تفسیرمتون مهم و کلاسیک وبخصوص فرابشری مثل کتاب وحیانی قرآن نیاز به کتاب مفاهیم شناسی دارد.

در زمان ما کلمه مفهوم از واژه های پرکاربرد است ولی کسی بدرستی درصدد تفسیر وتبیین آن برنیامده است.

مفهوم شناسی بررسی ارتباط کلمات با هم دیگر می باشد . در هرسطحی که تعریف شده است .

وقتی کتاب قرآن را بررسی می کنیم یک کلمه را با تمام کلمات دیگر که درارتباط می باشد را مد نظر قرار می دهیم. هرکلمه ای با بعضی کلمات قرابت خیلی نزدیک دارد ونسبت بهمدیگر تاثیر وتاثر دارند وبا بعضی کلمات میانی و دورتر قرابت کمتر وخیلی کمتر دارد.

کلمات صرف نظرازقالبشان (ریشه وظاهرکلمه وحروف) درعالم معنا با هم دیگرهمپوشانی ؛ هم خانواده ؛ تضاد ؛ترادف ؛ و... دارند ودر دل همدیگرهستند. هرکلمه برای خود عالمی دارد وجهانی رادرخود جای داده است. هرکلمه حامل فرهنگ وتمدنی است و با خودتاریخی بهمراه دارد. برای فهمیدن هرمتنی ابتدا باید به مفردات وکلمات آن جمله توجه داشت. کشش کلمات اعجاب برانگیزاست. اگربرای هرکلمه بخصوص درقرآن یک کتاب نوشته شود تعجب ندارد.

درعلم مفهوم شناسی باید توجه کرد وقتی یک کلمه رابررسی می کنیم باید تمام شبکه ارتباطی آن را بصورت واحد مد نظر داشته باشیم. باید درسراسرقرآن به آن با ذهن واحد ارتباط برقرارکنیم. بصورتی که تفسیرمفهومی کلمه درسراسر قرآن بوی توحید را بدهد.

ما این علم مفهوم شناسی را در قرآن مفاهیم شناسی نام گذاری کردیم بخاطر اینکه هر کلمه ای در درون وبیرون خود داری مفهومهای متفاوتی است . و وقتی اینها با هم و درارتباط با کلمات دیگرسنجش گردد معانی متکثری را تولید می کنند.

علم مفهوم شناسی را باید در گرایش های رشته علوم ادبیات و علم اصول ومنطق جستجو کرد وبدست آورد. لکن پایگاه اصلی مفهوم شناسی در علوم ادبیات می باشد. شایداین علم از علم ادبیات به علم اصول و علم منطق رفته باشد ؛ ویا صحیح تر اینکه بگوئیم زوایه دید به یک مسئله در سه علم می باشد.

اثری که دراینجا می بینید محصول نزدیک به چهار دهه تحصیل وتدریس وپژوهش وتجربه می باشد. برای استخراج این علم درقرآن حدود پانزده سال وقت صرف گردیده است.

برای تولید این اثر فقط از تفسیر راهنما استفاده گردید . تفسیر راهنما تفسیر مهم وشایسته ای است که درآینده قدر وقیمت وروش مهم آن بیشترشناخته خواهد شد.

همینطورعلم مفاهیم شناسی درقرآن در آینده بیشتر مورد شناخت وتحقیق قرار خواهد گرفت. این کتاب منبع عظیم برای هزاران پایان نامه لیسانس و فوق لیسانس و دکترا در دانشگاه ؛ و سطح دو وسه وچهار درحوزه علمیه ؛ و تحقیقات وتفسیرقرآن می باشد.

دراینجا لازم می دانم از ریاست محترم وپژوهشگران پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن ازمجموعه

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی یعنی مرکز علمی و پژوهشی در مباحث علوم اسلامی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم (به خاطر تولید آثارگرانسنگ بویژه تفسیر کم نظیرراهنما )؛ وریاست محترم وکارکنان موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان( به خاطر تولید فنی و بارگزاری این اثربرروی سایت وزین قائمیه اصفهان وهمچنین تولید نرم افزارآن " یعنی اپلیکیشن ونرم افزارفهیم) ؛ وریاست محترم دارالقرآن الکریم اصفهان (به خاطرحمایت مادی و معنوی ازتولیدنرم افزارفهیم) تقدیر وتشکرنمایم.

توضیحات بیشتر را در سه بخش کتاب ملاحظه کنید. امید داریم علم مفهوم شناسی و علم مفاهیم شناسی درقرآن درآینده توسعه وپیشرفت قابل توجهی را داشته باشد.

رسول ملکیان اصفهانی

حوزه علمیه اصفهان

بخش اول : مبانی و کلیات

1- روش و متد

درباره روش و متد و هرمونتیک هرچه نوشته وگفتگو وبحث و پژوهش شود کم است.

دلیل مهم آن این است که راههای رسیدن به حقیقت و واقعیت است.

بسیاری ازتحقیقات که به نتیجه نمی رسد یا نتایج کمی بهمراه دارد؛ بدلیل نداشتن روش مناسب

به آن موضوع و مسئله است.

تحقیق روی متن یا موضوع و یا مسئله درهرعلمی روشهای خودرامی طلبد.

روش شناسی هم شامل بررسی روش های پژوهش علمی است و هم مجموع روش های هرعلم.

انتخاب روش هم شامل گردآوری اطلاعات و هم پردازش اطلاعات می شود.

انتخاب روش کتابخانه ای یا رایانه ای یا میدانی و یا خلاق و یا ترکیبی مهم است.

وهمچنین درپردازش اطلاعات انتخاب روش شرح یاتوصیف یا نقد یا تفسیریا استنباط یا مقایسه یا ترکیبی بسیاربا اهمیت است.

اکثرروشها به حوزه ادبیات برمی گردد.

یعنی فهم صحیح متن و یا موضوع و یا مسئله برگشتش به شناخت حوزه ادبیات باگرایشات مختلف آن است.

ازلغت شناسی گرفته تا صرف و نحو ؛ دستورزبان ؛ زبان شناسی ؛ فصاحت و بلاغت و هرآن چه درحوزه ادبیات یک زبان و خانواده زبان است.

خروجی تمام آنها توصیف و یا تبیین و یاتفسیر آن است.

اگرتمام موضوعات و مسائل فوق در حوزه ادبیات شناسائی و طبقه بندی وآنالیز وتحلیل گردد درواقع ما را به شناخت حق وحقیقت نزدیک کرده است.

بعضی معتقدند برای رسیدن و کشف حقیقت بیش ازشش راه وجود ندارد.

عقل واندیشه ؛ وحی ؛ کشف وشهود والهام های درونی ویافته های ربانی؛ تجربه؛ گزارش های دیگران؛ قراردادهای ربانی.

براین اساس می توان تمامی علوم را درشش گروه تقسیم کرد. وروش پژوهش هرکدام مشخص می گردد.

عقلی برهانی ؛ نقلی تاریخی ؛ نقلی وحیانی ؛ شهودی عرفانی ؛ تجربی عملی ؛ ادبی زبان شناختی .

درحوزه قرآن شناسی و تفسیر کتاب مقدس مهمترین مسئله بحث روش و متد و هرمونتیک آن است.

هرچند درسنت وتاریخ تفسیر قرآن مفسرگرایشی را انتخاب کرده لکن بصورت تخصصی می توان نشان داد چقدر دامنه آن روش را می شناخته و چقدربه آن پایبند بوده است.

آسیب های زیادی دراین زمینه به تفسیرقرآن وارد شده است.

چه بسا مفسر ابعاد روشی را که انتخاب کرده به عمق و گستره آن آگاه خیلی نبوده برای همین درتفسیرش نواقص زیادی یافت می گردد.

شما نگاه کنید به روش قرآن به قرآن علامه سید محمد حسین طباطبائی درتفسیرالمیزان یا روش اجتهادی علامه عبدالله جوادی آملی درتفسیرتسنیم ؛ چه برکاتی در این دو تفسیراست. و هردو مفسربزرگوار درمقدمه جلد اول روش خود راتوضیح داده اند.

با این همه آیا می توان بصورت کامل یقین کرد ؛ مفسرین بزرگ آن به تمام و کمال روش خود پایبند بوده اند یانه ؟ تفسیرهای دیگرنیزهرکدام ازنظر روش بحث های فراوانی دارد.

اینکه کدام روشها ازمرتبه بالاتری ومهمتری برخورداراست نیزجای بحث فراوانی دارد. بعضی معتقد هستند بهترین و صحیح ترین و کاملترین روش تفسیرقرآن روش روائی است و اینهم نه استفاده ازتمام روایتها مثل تفسیرمجمع البیان بلکه روایات خاص اهل بیت صلوات الله علیهم اجمعین.

پرواضح است که این روش روائی اهل بیت با روش های روائی دیگرچقدرمتفاوت است. و در خود این روش ازچه روشهائی برخورداراست.

درتمام روشها و گرایش های تفسیر قرآن حوزه ادبیات پر رنگ است و اگرنگوئیم حرف اول را می زند.

برای رسیدن به این معنای با اهمیت روش ؛ که جادارد مفسرین چندسال تحقیق و مطالعه و پژوهش کنند آن گاه سراغ تفسیرقرآن بیایند.

در اینجا چند مثال می زنیم:

مثال اول: کسی می خواهدموهای سرش اصلاح گردد و خودش را به دست استاد پیرایشگر

می دهد ؛ حال مسئله مهم روش اصلاح پیرایشگراست و همینطور الگو و مدلی که پیرایشگر انتخاب می کند. اینجا متن ناطق و گویا است و خیلی مشتریها روش و الگوی موی سر خود را به پیرایشگرپیشنهاد می دهند بعضی نیز کل مسئله را به دست توانا یا ناتوان پیرایشگر می سپارند. در چنین موضوع و مسئله ای استاد پیرایشگر می تواند از دهها روش و ابزار و الگو ومدل را انتخاب کند و درمرحله بعد بتواند آن روش و الگو را برروی موهای سر مشتری خوب هم اجراء کند و باید تمام شرایط و اقتضاءات این اجراء را به خوبی انجام دهد . خوب شما مشاهده خواهید کرد چه نتایجی بهمراه دارد.

مثال دوم: مثال اول بیشتربه ظاهر مسئله می پرداخت ولکن مثال دوم عمیق تراست.

روش تفسیرمتن قرآن همانند پیکرتراش و مجسمه سازاست.

وقتی پیکرتراش کوهی را انتخاب می کند و یک پیکر ازکوه جدا شده یا ناشده را تراشیده وعرضه می کند هرپیکرتراشی به واسطه روش و گرایش خود پیکر ومجسمه خود را ارائه می کند. درواقع وحقیقت هرکس به مجسمه های خود می رسد.

اقوال مفسرین درقرآن با استفاده از روش ها و گرایشهای انتخابی خود هر کدام حکم پیکرتراشیده مخصوص به خود رادارند. هرکدام مجسمه خود را عرضه می کنند که ازنظر مدل و ظرافتها و وزن و طول وابعاد و جرم آن بسیارباهم متفاوت است هرچند همه مجسمه است و همه ازجنس کوه. غیرمعصوم توان آن را نداردکه کل قرآن را بتمام و به کمال استخراج کند لکن باید مفسرین نهایت تلاش خود رابکنند.

کوه قرآن تمام ناشدنی است زیرا به سرچشمه هستی متصل است. بخش اعظم آن هم بطریق علم حضوری و لدنی قابل دریافت است. یعنی ما هم باید تفاسیرآفاقی وهم تفاسیرانفسی داشته باشیم.

اینجاست که روش شناسی اهمیت خودش رانشان می دهد. ما باید صدها جلد کتاب روش شناسی تدوین وتالیف کنیم. نباید مفسر باسرعت قرآن راتفسیرکند. نقد روشها وارزیابی آنها باید مرتب درنهادهای علمی بررسی و مورد بحث واقع شود. به غیر از حوزه ادبیات که موطن اصلی روش شناسی است ؛ علومی نظیر علم اصول و منطق نیز برای شناخت روش شناسی مناسب است.

باید بدانیم روش ها محدودیت ندارند و تکثردارند و هرچه علم و پژوهش پیشرفت کند روشها نیزمتنوع و بیشترخواهد شد و همه اینها طریقهای رسیدن به حق و واقعیت هستند.

روش علمی تفسیرقرآن درچندقرن اخیربخصوص زمان معاصر چه تاثیرشگرفی درفهم قرآن داشته است .

علوم تجربی ؛ طبیعی ؛ بنیادی؛ کشاورزی؛ صنعتی ؛ مهندسی ؛ اجتماعی ؛ انسانی ؛ هنر وغیره درفهم امروزما ازقرآن بدون شک تاثیرداشته است و درطول قرون گذشته نیزچنین بوده است.

جمعبندی ما این است : کتاب وحیانی و آسمانی و مقدس قرآن برای تفسیر و تبیین و توصیفش نیازبه فهم عمیق روشها دارد.

واین مطلب گوهرگرانبهائی است که به آسانی به دست نمی آید.

پیشنهاد همیشه گی و ابدی ما عبور ازتفسیر ترتیبی به تفسیر موضوعی و به تفسیرمسئله محور می باشد.

عبورما ازتفسیر فردی به تفسیرگروهی و به تفسیر انواع گروه رشته هاست.

عبورما ازتفسیر های فوق به طرف تفسیرهای سیستمی و منظومه ای و کیهانی است.

عبورما ازتفسیرهای فوق بطرف تفسیرتمدنی است.

تفسیرما باید هم انسان عینی بسازد و هم انسان جمعی یعنی فردی و اجتماعی؛ یعنی فردسازوجامعه ساز.

باید تفسیرانفسی توسط اهل معرفت نیزرشد وتوسعه پیدا کند.

2-تفسیرقرآن

اما بعداز انتخاب روش و ترکیب گروههای علمی وتحقیقی ؛ تفسیرقرآن نیاز به منابع علمی دارد.

باتحقیق روی آثار علمی که برای قرآن نوشته شده است به این نتیجه می رسیم با همه زحماتی که برای تفسیرقرآن شده است هنوز مواد و منابع لازم برای تحقیق قرآن تالیف نشده است.

یعنی زمانی ما می توانیم تفسیرعالی قرآن داشته باشیم که ابتدا منابع علمی که نیازداریم تالیف و فراهم کرده باشیم.

البته همه پژوهشگران می دانند که تاکنون نزدیک به دوازده هزاراثرتدوین گردیده است .

کتاب شناسی جهانی علوم قرآن توصیفی و موضوعی چهار جلدی، در دو بخش قرآن و علوم قرآنی و معارف قرآنی تدوین شده است: در بخش اول منابعی که در زمینة تفسیر و ترجمه، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، اعجاز قرآنی، قَسم ها و مَثَل ها، اوصاف قرآن و تألیفات جدید قرآن پژوهی است، معرّفی شده است.

در بخش معارف قرآنی، کتابهایی که درباره موضوعات و مفاهیم قرآنی تألیف شده است مانند: منابعی که به اخلاق قرآنی پرداخته اند یا منابع فقهی، فلسفی و کلامی که دربارة قرآن نگارش یافتهاند، معرّفی شده است. در این کتاب شناسی 9500 عنوان کتاب معرفی گردیده است.

لکن با بررسی این کتابها وطبقه بندی وتحلیل آن به کمبود منابع تحقیات قرآنی پی خواهیدبرد.

یکی ازآنها درحوزه معانی ؛ لغت است. درقرآن ریشه کلمات حدود1919 عدد و کلمه 16301 عدد(بدون محاسبه تکرار) براساس سی دی های مرکزتحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی ؛ و براساس کتاب فرهنگ آماری کلمات قرآن کریم دکترمحمود روحانی قرآن دارای 77807 کلمه می باشد.

اگرما برای هرکدام از ریشه کلمات و بعضی کلمات اساسی وبنیادی قرآن که حدود 3000 کلمه می باشد یک جلد کتاب بنویسیم یکدوره سه هزارجلدی درباره تفسیرلغت درقرآن نوشته ایم.

تولد و سابقه تاریخ هرلغت و مراحل و تطورات معانی آن درقبل و زمان پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) و بعدازآن ؛ مباحث زیادی را می طلبد.

چیزی که الان وجود خارجی ندارد.

تفسیرجملات و آیه ای و سوره ای قرآن اهمیت آن بیشتراست. و استاندارسازی درباره آن هنوز انجام نگرفته است. تفسیرهای قرآن بیشترفردی انجام گرفته است و به همین دلیل بصورت دقیق و یکدست ازابتدا تا انتهای قرآن صورت نگرفته است.

زیرا ابتدا مفسرین و گروه علمی رشته ها باید در تفسیر علم لغت و جملات و آیه ها و سوره ها و روشها به یقین و وحدت رویه برسند و بعد به تفسیرموضوعی و مسئله ای قرآن بپردازند.

درتفسیرقرآن نباید یک کلمه و یا جمله و یا سطر و یا صفحه اضافی تدوین گردد.

باید مشخص گردد کتاب تفسیری که تدوین گردیده است پژوهشگران آن ازچه جنسی و نوعی داده پردازی کرده اند.

تفسیر توصیفی و گزارشی ؛ تبیینی و استدلالی و استنباطی و اجتهادی ؛ تفسیری و نظریه پردازی ؛ تحلیلی و انتقادی ؛ تولیدی ونظریه سازی باهمدیگرمتفاوت می باشند.

درتفسیرقرآن باید اهداف و مخاطب و گرایشهای آن دقیقا روشن باشد.

تفسیرقرآن برای مذاهب اسلامی یا امت مسلمان و یا ادیان الهی و یا کشوری و منطقه ای و بین المللی متفاوت است. زیرا اهداف و مخاطبین آن متفاوت می باشند و فهم و فرهنگ تفاهم در سطوح متفاوتی است.

گروه پژوهشگران مفسر که با ادبیات و زبان بین الملل می نویسند باید ازهوشمندی مضاعفی برخوردارباشند.

مراکزعلوم دینی درجهان باید پژوهشگاههای علوم وحیانی تاسیس و ارتباط سازمانی مستدام علمی باهمدیگرداشته باشند. تا بتوانند درقرن معاصر و قرون آینده درخدمت فهم قرآن باشند.

ارتباط قرآن و علم و رشته های آن دائم باید داد وستد داشته باشند و فرآوردهای همدیگر را مد نظرداشته باشند.

جمیع علوم برای ما اهمیت وارزش دارند و علوم باید نود و نه درصدی درخدمت بشرباشند و قرآن بصورت یک درصدی. زیرا خداوند آن چه را که بشر توانائی رسیدن وفهم آن را نداشته و یا بصورت کامل امکان نداشته بیان کرده و بقیه را بعهده ادراک و حجت باطنی خود انسان گذاشته است.

3-اندیشه الهی واندیشه بشری

من دنبال اندیشه و ذهن الهی هستم و هدفم ذهن خوانی و دریافت مقصود خداونداست. کتاب و سنت که مرادقرآن و بتبع آن احادیث چهارده معصوم (علیهم السلام) است هدف من و مقصودمن است.

درواقع احادیث معصومین (علیهم السلام) یعنی علم نقلی و وحیانی و اندیشه های الهی شرح قولی و فعلی و تقریری ذهن و قول و اراده و کتاب الهی است . به احادیث صحابه بعنوان پژوهش و فهم بهتر احادیث معصوم توجه می شود و نه اندیشه الهی زیرا صحابه معصوم نیستند.

و دراین میان ابتدا چیزی جزهمان ملفوظ وحیانی در دست نداریم که اصالت و صدور آن یقینی است. لکن چون با ابزاردنیوی و طبیعی یعنی ادبیات تالیف یافته است ابتدا باید ادبیات و بعد علومی که گره گشائی ازمتن می کنند دردست و ذهن داشته باشیم.

اگربخواهم دریک جمله خودم را راحت کنم بایدبگویم ازطریق و ابزارعقل نظری برای فهم ذهن الهی استفاده می کنم.

البته دراین میان دو ساحت مهم مطرح است. ساحت اول اینکه گروهی مدعی هستند جزافرادمعصوم و راسخون فی العلم قدرت دریافت فهم قرآن راندارند. و ساحت دوم اینکه برای عقل ارزش واقعی قائل نیستند و به علوم اعتقاد و اعتمادی که باید داشته باشند ندارند. یعنی پذیرفتن منبع عقل به عنوان منبع کاملا مستقل برای عده ای خیلی سنگین و غیرقابل پذیرش است.درحالی که معرفت بشری حاصل یا علوم وحیانی است یا علوم عقلی. و این دو منبع مهم برای فهم بشراست.

کتاب و سنت بعنوان منبع کاملا مستقل آموزش ها و درس های خود را به مخاطب می دهد و درتمام تولیدات خود مستقل است و چون جنبه الهی دارد اگرمنطبق بااصول و قواعدخودباشد قابل اعتماداست و می توان گفت دسترسی به اندیشه الهی پیداکرده ایم. واین البته جا رابرای عقل و

دریافتهایش تنگ نمی کند. زیرا ازراه عقل نیز تا بی نهایت می توان به اسرارالهی و عالم آفرینش رسید.

لکن دراندیشه های بشری اگر ازاصول اندیشه ورزی مطمئن و منطقی برخوردارنباشد بعد ازسالها استاد وشاگرددچارخسران معنوی وعلمی خواهند شد. مگراینکه اینطورخود راخوشنودکنیم که صرف اندیشیدن جوهره انسان و انسانیت است وارزش ذاتی دارد ولو دسترسی به نتایج شگرفی نداشته باشد و این اندیشیدن برای بقیه انباشتی از اندیشه های سیال به یادگاری گذاشتن است.

دیوار وبرج و خانه ای است که ساخته می شود اگرچه برای کسی قابل بهره برداری نباشد وفقط ازسایه آن بتوان چندصباحی استفاده کرد و به عنوان موزه های تاریخ اندیشه بشری و فلسفه علم ازآن نام برد.

مگرباید هراندیشه ای به فلان وبهمان برسد؟

پس ما تا اینجا عقیده داریم برای کلیه امور دو منبع داریم . اولی قرآن و دومی عقل.

این دو منبع کاملا مستقل ازهمدیگراست . اولی تولیدفکر و اندیشه الهی برای بشراست. و دومی عقل یعنی تولید اندیشه های بشری.

مراد مادر اینجا ازعقل تمام وجوه و خواص آن است و محدود به عقل فلسفی نیست. بلکه عقل نیمه تجریدی ؛ عقل تجریدی ؛ عقل تجریدی محض و عقل ناب است .

پس بازگشت تمام علوم به این دو منبع است.

این بحث درچندین رشته علمی قابل بحث و دنبال کردن است. رشته معرفت شناسی یا شناخت شناسی ؛ در رشته علم شناسی و علوم کتابخانه و اطلاعات و اطلاع رسانی ؛ فلسفه علم ؛ ادبیات ؛ منطق و غیره.

موضوعات و مسائل و اهداف این دو منبع دربسیاری یکی است و همپوشانی دارد و درمسائلی متفاوت.

بنظرمن سنگ بنای رسیدن به معرفت و فهمیدن فهم این دو منبع است. که خصوصیات و ویژگی هرکدام را کامل بررسی کنیم و بفهمیم.

این مسئله درطول تاریخ اندیشه ورزی قدمت دارد. بناندارم به منابع گسترده دراین حوزه ها ارجاع دهم و مستندسازی کنیم. برای کسانیکه دراین مسئله سالها مطالعه و تحقیق کرده باشند خوب واضح وروشن است.

البته باید تعریف دقیق عقل و نقل تبیین وبررسی گردد . وآراء آن تجزیه و تحلیل گردد.

دربررسی نقل در علوم قرآن مسائل زیادی طرح و بحث گردیده است و هنوزادامه دارد.

ازمهمترین آن مسائل اثبات وحیانی بودن کتاب است. اگربه این مسئله کوچکترین خدشه ای وارد گردد تمام معارف برخواسته ازآن درحوزه دین و علوم اسلامی فرو می ریزد و دیگراین علوم ازاعتباربرخوردارنخواهد بود.

برای همین دانشمندان درجه یک جهان اسلام باید این مسئله را ازابعاد گوناگون اثبات و تحلیل کنند و به شبهات آن پاسخگو باشند.

حتی باید اعتراف کرد بعضی دانشمندان اسلامی وحیانی و الهی بودن آن را بنوعی زیر سوال بردنند که نهایت چنین اندیشه ای منجر به صدور رای به اندیشه انسانی بودن قرآن است ؛ اگرچه این اندیشه را نبوی بدانیم.

همین انحرافات و سوء برداشتها و التقاط ها و افراط و تفریط ها نسبت به تعریف و تبیین عقل نیز انجام گرفته است.

بعضی عقل را به حس و تجربه تقلیل داده اند؛ یا پای استدلال عقل را چوبین می دانند و یا آن را مقابل کشف و شهود تفسیر کرده اند.

درصورتیکه هرمعرفت دیگری غیراز نقل برای بشرحاصل گردد برخواسته ازعقل است.

ازمنبع کتاب و سنت علوم وحیانی و اسلامی پا به عرصه وجود می گذارد. و از منبع عقل تمام علوم.

باید اینجا تکلیف چندنکته را به صراحت روشن کنم:

1.ازمنبع کتاب و سنت علوم اسلامی نظیر فقه و اصول ؛ فلسفه اسلامی ؛ عرفان اسلامی ؛ تاریخ اسلام ؛ اخلاق اسلامی ؛ علوم قرآن ؛ تفسیر قرآن و....تولیدمی گردد. و ازمنبع عقل تمام علوم موجود دردانشگاههای جهان.

2.بعضی مواقع خودمتن کتاب و سنت شرح می گردد. که پژوهشگر مستقیم با متن وحی سرو کار دارد. و دربعضی موارد پژوهشگر علومی که از منبع گرفته شده بعنوان مبانی شرح و توضیح می دهد. مثل کسی که کتاب لمعه فقهی را شرح کند.

تا اینجا چهار معرفت داریم.

الف: منبع وحیانی

ب.منبع عقلانی

ج.شرح منبع وحیانی

د.شرح منبع عقلانی

3.بعدازاستخراج مبانی ازمنبع ؛ تهیه مواد علمی لازم برای ارائه اندیشه های الهی و بشری است.

واین خود داستان مفصلی است. روشها و گرایشها و قواعد دارد.

6.تمام علوم در سراسرجهان ازاین دو منبع سرچشمه می گیرد. چه قبول داشته باشند و چه قبول نداشته باشند. یعنی هم اندیشهای الهی و هم اندیشهای بشری.

7.منبع وحیانی ( کتاب و سنت : قرآن و احادیث معصوم (علیهم السلام) ؛ دین ؛ اندیشه الهی ) درجائی که رسالت وقلمرو و هدف و مقصد و مسئله اصلیش بوده است صددرصدی وارد میدان شده است و هیچگونه ابهامی نگذاشته است. مثل اعتقادات (معرفت شناسی ؛ هستی شناسی ؛ انسان شناسی ؛ خداشناسی ؛ اسماء الله ؛ صفات الله ؛ افعال الهی ؛ نبوت عام و خاص ؛ امامت عام وخاص ؛ معاد و...) و شریعت و احکام (فقه شرعی ؛ عبادات و معاملات ؛ نماز وروزه وحج و خمس و زکات و....) و اخلاق ( صفات رزایل و فضائل و....) و دین اکمل و اندیشه اکمل الهی است.

و درعلوم و مسائل دیگر مثل مباحث نجوم ؛ طب ؛ زیست شناسی ؛ اقتصاد ؛ جامعه و.... یک درصد اشاره و آیه ای و توحیدی بیان کرده و نود و نه درصد را به عقل بشرواگذار کرده است.

باید توجه داشت در درون نقل عقل تعریف شده است و ابعاد آن توضیح داده شده است لکن ما منبع عقل را بهیچ وجه محدود نمی دانیم.

8.درحوزه های تخصصی اندیشه الهی ما باید بیش ازسه هزارجلد ازمنبع قرآن استخراج کنیم.

واین رسالت کسانی است که درحوزه اندیش های الهی اندیشه ورزی و تحقیق می کنند. و باتمام تلاشهای هزار وچهارصد ساله هنوز چنددرصد راه راطی نکرده ایم.

9.درحوزه علوم عقلی میلیونها کتاب درحدود ده هزار رشته علمی تالیف یافته است که این هم هنوزابتدای اندیشه بشری و علوم بشری است.

12.برای کسانیکه در حوزه علوم وحیانی فعالیت می کنند مسئله بسیارمهم اهمیت دادن به علوم و اندیشه های بشری است. یعنی باید کرسی تمام رشته های علمی را درنظر و عمل قبول و معتقد باشیم و هیچ وقت علوم وحیانی را ضد علوم بشری و دانشگاهی ندانیم.

اهمیت را به علوم وحیانی می دهند و برای علوم عقلانی وبشری ارزشی سایه ای و ظلی و فرعی و بی اهمیت قائل هستند.

15.باید سعی کنیم اشتباه چندین باره درقرون گذشته رانسبت به اندیشه ها تکرارنکنیم. تفکر واندیشه ای که همه معارف و علوم را می خواهد از کتاب وسنت استخراج کند. تفکرسلفی گری و اخباری گری بسیارخطرناک است. که همه سرمایه های مادی و معنوی را برباد می دهد. ما بایدهرکدام از نقل وعقل را سرجای خودش بارگزاری کنیم.

16.ما امروزدرعلوم وحیانی دچاراخباری گری نوینی شده ایم . یعنی علاوه براخباری گری تاریخی و اخباری گری درمقابل اصولیین ؛ اخباری گری ازنوع پیشرفته و افراطی آن و اینکه فکرمی کنیم فقط علوم انسانی اسلامی داریم. وحال آنکه فعلا درحد حرف و تعریف و تمجید و ادعاست و مقدمات اولیه ؛ با این حال اگرموفق شویم علوم انسانی اسلامی هم تولید کنیم ( اندیشه های الهی ) به صدها دلیل معرفت شناسی و روش شناسی و منبع شناسی و علم شناسی عرض می کنم بی نیاز از اندیشه های بشری و علوم بشری و علوم انسانی مصطلح نیستیم. زیرا کمال اینها ( علوم انسانی و علوم انسانی اسلامی ) درارتزاق از دو منبع نقل و عقل است. بها دادن به هرکدام بدون توجه به دیگری خسران هم برای اندیشه های الهی است و هم اندیشه های انسانی.

تذکرخود را اینجا بازتکرار می کنم و آن اینکه درحوزه اندیشه الهی هزاران جلد کتاب است که باید ازقرآن استخراج کرد و در ذیل قرآن احادیث تفسیری را آورد و گسترش داد و لکن این یکی ازجریانهای علمی است و وابسته به نقل.

باید جریان عقل یعنی همه علوم برای بشرحتی در ظهور مهدویت نیزاستمرارپیدا کند.

این وضعیت را می توان گفت خلق و وضعش به اراده الهی برای سعادت دنیا وآخرت بشر بوده است ونباید دچارافراط و تفریط در دو حوزه عقل ونقل شویم.

17.بایدتوجه کنیم حوزه نقل نسبت به عقل برای همیشه محدودتراست و فرآوردهای علمی آن برای بشر ازلحاظ کمی کمتر. رشته های علمی علوم نقلی نسبت به علوم عقلی قابل مقایسه نیست. و نباید انتظاری غیرازاین داشت. ارزش علوم نقلی و وحیانی نباید برای ما ایجاد سوء تفاهم و برداشت کند. ازنظر نقل علم و عالم ستایش بسیارشده است و نقل دعوت به تعقل و تفکر و تدبرو اندیشه بسیارکرده است و افرادی را که چنین نیستند سرزنش کرده است.

18.بعضی تصور وتوهم کرده اند که باید تکلیف عقل را نقل مشخص کند وجز این رانمی پذیرند.

درصورتیکه درحوزه عقل و اندیشه ها کرسی آزاد اندیشی و کرسی نظریه پردازی و استقلال آن امری بدیهی است. حتی چنین استقلالی را نقل به خود عقل در اندیشه های الهی داده است.

و بعضی از اینطرف راه افراط را رفته اند و می گویند چون فهم نقل هم به عقل است پس باید تمام بها را به عقل داد. اینگونه اشتباهات ناشی ازنشناختن صحیح و کامل عقل ونقل است و اشتباه معرفت شناسی و روش شناسی است.

خیلی پیچیده است که عالمی موحد می شود وعالمی سکولار و بی دین یعنی نفی نقل و یا توقف درمقابل نقل و یا ضدیت و تقابل.

22.هرچه ازعقل و نقل وشناخت مستقل این دومنبع بگوئیم کم است. و در تمامی رشته های علمی کتابی باید خوانده شود بنام نقل و عقل.

23.درایران وجهان باید به حوزویان(عالمان دینی) و دانشگاهیان هردو متذکرگردم که نقل و عقل را هردوقشر به رسمیت بشناسند و نفی یکدیگرنکنند. هردوباید برای علم نقل و عقل و عالم ارزش و احترام قائل باشند و گرایش به یکی باعث بداخلاقی به دیگری نگردد. هردو علم نقل و عقل برای تمامی جوامع لازم وارزشمنداست. تمام سرزمین های اسلامی و جوامع ادیان الهی و غیرالهی باید چنین باشند.

24.داستان تقابل نقل با علم یا عقل یا پیشرفت و تمدن یا روشنفکری اساسا درفرهنگ اسلامی پایگاهی نداشته است. زیرا نقل خود را مادر و مشوق عقل و علم می داند و نقل معتقد است هرچه علم و قوای عقلی رشد یابد اعتبار و اهمیت و حجت و منطق نقل روشن تر و بدیهی تر می باشد.

مواجهه نامیمون نقل با علم و دین در عالم غرب شکل گرفت و ازچهارقرن قبل تاکنون ادامه یافته است و ازآنجا به سرزمین های دیگر رفته است.

25.درحوزه اندیشه الهی وقتی منبع ما نقل است باید بدانیم و بفهمیم و ملتزم باشیم که قرآن مقدم برحدیث است. درشناخت قرآن گرایش تفسیرقرآن به قرآن دارای چندین روش است و ما رابه نتایج مهمی می رساند. یعنی اینکه ما باید ابتدا کل قرآن را در موضوع یا مسئله پژوهش کنیم و بعد نتایج آن را آرشیو و دسته بندی و تعریف و تقسیم و تحلیل کنیم. بعد ذیل آن روایات تفسیری اهل بیت را می آوریم.

26.درحوزه نقل اهمیت با اعتقادات (فقه اکبر) و بعد ازآن اخلاق (فقه اوسط ) و بعد ( فقه اصغر) می باشد. این سیر منطقی و براساس نظام تکوین و معرفت شناسانه و هستی شناسی است. فقهای ما درزمانی فقه جامعی ارائه می دهند که ازاعتقادات و اخلاق شروع کرده باشند. فقه آنها باید براساس اعتقادات و اخلاق استوارباشد. مرجعیت فقهی که اکتفا به شریعت و فقه و احکام کرده باشد جوابگوی مومنین و جامعه اسلامی نیستند. البته ما درطول تاریخ اسلامی دانشمندان زیادی داشته ایم که جامع سه حوزه دین بوده اند.

علاوه بر این فقیهی به کمال می رسد که علاوه براشراف به سه حوزه دین و نقل از عقل نظری و عملی هم برخودارباشد و چنین دانشمندی جامع نقل و عقل است. و چنین کسانی می توانند نظام واره های علوم نقلی و عقلی طراحی کنند و صاحب مکتب شوند.

دربعضی ازمقاطع تاریخ اسلام و دوران معاصر فقیهی عهده دارمکتب عقل و نقل بوده است و حال آن که فقیهی بیش نبوده است. طبیعتا چنین کسانی نمی توانند عهده دارتولید علوم انسانی اسلامی یا تمدن سازی باشند.

نقل بتنهائی و عقل بتنهائی و بخشهائی ازعقل و نقل قادر بتمدن سازی و جامعه سازی و نظام سازی و مکتب سازی و مدرسه سازی نیستند.

باید بدانیم و بفهمیم که درتاریخ علوم نقلی و اسلامی مکاتب جامع و کامل درهیچکدام از حوزه ها نداریم. درفقه بعضی تا ده مکتب و یا نظام فقهی نام می برند و به دانشمندان و کتابها و قواعد آن اشاره می کنند. ولی باتحقیق مشخص می گردد اساسا درقرون گذشته مسئله یا موضوع نظام سازی و تمدن سازی و جامعه پردازی و یا دولت اسلامی بمعنای معاصرش مطرح نبوده و ایجاد نشده است. آنها درحدفهم و استنباط و استعداد زمان خود دانش و علومی را عرضه کرده اند بدون اینکه خیلی دنبال عینیت یافتن آن باشند و یا اصلا فرصت ظهور و بروز آن را یافته باشند. به هر حال تاریخ علوم اسلامی و جغرافیای آن و فلسفه پیدایش آن راهگشای این معما است.

27.تقسیم معرفت بشری به عقل و نقل و استقلال هرکدام بسیار بسیار مهم است و هرچه در اطراف آن گفته شود کم است و باید کتابها دراطراف این تقسیم بندی تدوین یابد. تعیین تکلیف در این جا چهارچوب و ساختار و نقشه راه و پازل نظام سازی خواهد شد. والا علوم جنبه تعلیق و پا درهوا خواهد بود.

28.بعضی ازدانشمندان اسلامی مقسم علوم را معرفت دینی قرار داده اند و تمام علوم را ذیل دین شناسی و معرفت دینی قرارداده اند. یعنی اینکه تمام علوم درمراکزدینی و دانشگاهی جهان بنوعی دینی است . یعنی یا نقل است که قول الهی است یا عقل(علوم درتمامی رشته ها) است که فعل الهی است.

این تقسیم بندی خیلی مهم و قابل بحث وبررسی فراوان است.

بحث اینکه علم سکولارنداریم و بلکه عالم موحد و سکولار داریم. یا بحث درحوزه اخباری گری یا مکتب تفکیک و غیره در اینجا قابل ارز یابی است.

ولی ما دراینجا مقسم را معرفت بشری قرارداده ایم .فتامل جیدا.

29.علم برای بشرحاصل نمی شود مگر به دو طریق . یکی پژوهش و تحقیق و جستجو کردن. و دوم میزگرد ؛ نشست علمی ؛ گفتگو ؛ مباحثه و مانند آن. تحصیل و تهذیب و تبلیغ و تدریس و هرکار دیگر نیاز به پژوهش دارد. رشد و شکوفائی تمام موارد قبل به پژوهش وابسته است. میزان پژوهش بسته گی به نوع موضوع و مسئله دارد. اگرکسی بخواهد ماشین یا تلفن همراه بخرد چقدر نیاز به پژوهش دارد ؟ و اگربخواهد چند کیلو میوه بخرد چه مقداربه پژوهش نیازدارد؟

میزان و مقدار و حدود و زمان پژوهش بستگی به اهمیت و ارزش و طول وعرض موضوع و مسئله دارد.

بعضی پژوهش ها سالها طول می کشد.

هیچ چیزی در تولید علم و فهمیدن وفهماندن به اندازه گفتگو و نشستهای علمی نیست. این را اهل علم خوب می دانند.

شکوفائی عقل و نقل وابسته به این دو طریق است.

بزرگترین آسیب علمی درتمام نهادهای علمی درجهان این است که بیشتر آموزش محور و حفظ محور شده اند.

30.بایدمواظب باشیم اشتباهات علوم اسلامی درقرون گذشته بخصوص درزمان قاجار وصفویه را تکرارنکنیم. ما بخاطر توقف در علوم نقلی و بسنده گی افراط گونه درآن از علوم عقلی (مطلق علم) بخصوص درحوزه تجربی و طبیعیات و نجوم و پزشگی وغیره عقب افتادیم. بلکه اصلا بدان بصورت جدی نپرداختیم و تمام این علوم را می خواستیم از نقل استخراج کنیم. این تذکر را بخاطر اهمیت آن باید صدها بار به عناوین مختلف تکرارکنم .

ممکن است این اشتباه بزرگ تاریخی را دوباره با نام و نشان دیگری تکرارکنیم.

باید یقین کنیم دهها هزار رشته علمی را خداوند بعهده عقل بشرگذاشته و به آن اصالت و حجیت استقلالی داده است. ازنقل علوم نقلی و از عقل بقیه علوم را انتظارداشته باشیم.

اگرنقل یعنی دین برای ما درتمام حوزه هایش یک میلیون کتاب و هزاررشته علمی آورده باشد. عقل برای ما نود و نه میلیون کتاب و نود و نه هزاررشته علمی بهمراه خواهدداشت.

زمان ما علم تازه روی ریل پیشرفت و رشد قرارگرفته و هنوز راههای طولانی رادارد طی کند.

31.بعضی تصورمی کنند منبع وحیانی و بخصوص قرآن ازادیان قبلی و سرزمین های آن زمان و فرهنگ و جغرافیای عربستان سرچشمه گرفته است و اصالت منبع بودن کتاب و نقل را زیر سوال می برند .

گونه های این اعتقاد و تصور با هم متفاوت است.

درحالیکه درست است که قرآن در عالم تعلیق و خلاء شکل نگرفته است و ناظر به فرهنگ و تمدن زمانه خودش بوده است ؛ و نسبت به اعتقادات و فرهنگ و ملل آن زمان موضع گرفته است ؛ لکن باید توجه داشت که این نقل را ازاصالت وحیانی بودنش نمی اندازد و اساسا ممکن نیست کتابی از طرف خداوند برای بشرفرستاده شود و حالت بکر وتعلیق داشته باشد. کتابهای مستقلی درجواب این شبهه تدوین یافته است که خلاصه آن این است این کتاب وحی است و منبع وحیانی می باشد و اندیشه الهی محسوب می گردد.

33.ایمان و انگیزه در حوزه عقل عملی است و تمام علوم دیگر ( منهای علوم برخواسته ازنقل ) درحوزه عقل نظری است. این علوم قابل تقسیم به حکمت نظری و عملی می باشد.

درعقل نظری اندیشه های بشرمطرح است وصرف اندیشه است. اگرفقط اندیشه ناب و خالص باشد حکمت نظری است که شامل منطق ؛ ریاضیات ؛ عرفان نظری ؛ علوم طبیعی ؛ انسانی و اجتماعی و...می شود. اگرپای عمل و تجربه به میان آمد حکمت عملی است. مثل روان شناسی ؛ جامعه شناسی ؛ اخلاق ؛ و..... یعنی بخش هائی که علاوه برحوزه نظر درعقل نظری ( حکمت نظری) پای درمیدان عمل هم دارد.

این بخش حکمت عملی نباید با عقل عملی مشتبه گردد. زیرا عقل نظری قسیم عقل عملی است و حوزه های آن با هم متفاوت.

ایمان و انگیزه درحوزه عقل عملی می تواند مشروب از دین( نقل) یا دنیا ( غیر دینی و طبیعی و مادی ) باشد. مثل ایمان و انگیزه درسرزمین های مشرق زمین.

34.اگرمقسم عقل و نقل را معرفت دینی قراربدهیم درحوزه عقل عملی ایمان و انگیزه سرچشمه آن فقط اندیشه های الهی است و ناظر به توحید و آخرت گرائی . و انسان موحد و مومن درچنین حالتی فقط توجهش به تکالیف الهی است.

درچنین دیدگاهی حقوق بشر و امثال آن ذیل اندیشه های الهی بحث می گردد و بیشتر ازناحیه عبد بودن و مخلوق بودن و مکلف بودن بشرمطرح می باشد.

35.البته بایدتوجه داشت در وضعیت معاصرجهان تفکر و نظام سلطه سقفی از علم و علوم را به افراد درکشورهای مختلف اجازه می دهد.

واگرشخص دانشمندی فراتر ازآن علم بیاموزد و نشردهد حتی به ترورفیزیکی آن دست می زنند. مثل دانشمندان هسته ای یا دانشمندان ریاضیات و هندسه فضائی. و حتی نهادهای علمی و دانشگاهی و اعضای آن را درفهرست تحریم قرارمی دهند. مثل تحریم جدید دانشگاه بین المللی جامعه المصطفی.

خوب این وضعیت بنوعی درطول تاریخ وجود داشته و در زمان ما مدرن شده است.

این خاصیت علوم نقلی و عقلی نیست بلکه خاصیت تفکر و خوی سلطه و استکباری در افراد و دولتها و حکومت ها و سیاست هاست.

زیرا می گویند یا علم برای ما و در راه اهداف ما باشد و یا ازپیدایش آن به هرنحوی جلوگیری می کنند.

این داستان ظالمانه و بی عدالتی درسطح جهان ساری و جاری است.

36.تحقیق جامع و کامل درعلوم نقلی و وحیانی در باره علم و عالم و معلوم ازموضوعات و مسائل بسیارمهم است. درکتاب وحیانی قرآن حدود 900بارکلمه علم بصورت گسترده آمده است.

وهمچنین درمجامع حدیثی مثل بحارالانوار بیش ازهزارحدیث درباره علم و عالم آمده است.

واین توجه جدی علوم نقلی به علم است. قوام دین نیز به علم است.

37.کمال بشر به علم است. ازمهمترین راههای رشدفردی وجمعی رسیدن به علم است. علم سلطان است. زیرساخت تمام پیشرفتها و تمدن ها وابسته به علم است. معماردنیا علم است و بشر بواسطه علم جهان را می سازد.

این علم است که برای بشردر دنیا ابزارمی سازد و امکانات و رفاه فراهم می کند. و علوم نقلی کاملا ازاین علوم دفاع می کند. لکن سعادت بشر دراستفاده ازعلوم نقلی نیز می باشد. زیرا علوم نقلی سعادت ابدی بشر را تضمین می کند.

همه علوم درتکوین و ذات و جوهره بشریت تاثیر گذاراست. هیچ چیزدراین دنیا مثل علم و ایمان در جان انسان اثرگذارنیست. و این علم و ایمان است که باصاحبش از دنیا کوچ می کند.

38.بعضی ازدانشمندان انسان را بین تولد تا مرگ تعریف کرده اند و علم را هم درهمین حد می دانند. لکن در نگاه توحیدی مبدا انسان ازخداوند و قبل ازاین دنیا سرچشمه می گیرد و بعد ازاین دنیا نیزادامه پیدا می کند. این دیدگاه درنقل و عقل بینش فراتری نسبت به علم دارد.

دانشمندانی که به علوم وحیانی علم و اعتقاد دارند ؛ نگاه هستی شناسانه ویژه ای نسبت به این جهان و علم دارند. جهان و موجودات آن را صاحب شعورمی دانند.

39.اشراف و علم چهارده معصوم (علیهم السلام) نسبت به ساحت علم و جهان هستی بادیگران قابل مقایسه نیست. این خاندان عصمت و طهارت به خاطر مقام امامت و ولایتشان شناختی که نسبت به امورعالم هستی و نظام امکان و وجود و موجود و علم دارند بادیگران متفاوت است . زیرا علومشان حضوری و غیبی و لدنی و من عندالله می باشد.

لکن رسالت اصلی آنها هدایت و سعادت بشراست و دراین صراط برای سعادت بشرازهیچ سعی و کوششی بخصوص درحوزه علوم نقلی فرو گذارنکرده و نمی کنند. جائی که نیازبوده است بصورت محدود درعلوم طبیعی و تجربی وارد شده اند منتهی هدف غائی آنها آموزش علوم طبیعی و تجربی نبوده است.

وقتی به دنیای روایات واردمی شویم اشارات و رهنمودهای فراوانی ازاین دست می یابیم لکن همانطور که درمسائل قبل گفتم محدوده ورسالتشان این علوم نیست و اینها برعهده عقل است.

بعضی معتقدند اگرخاندان معصوم فرصت پیدا می کردند می توانستند علوم دیگر رانیز بصورت گستره آموزش بدهند. درتوانائی و قدرت و داشتن این علوم نزدخاندان اهل بیت شکی نیست.

40.بشراگرعقل را اسیرهوای نفس و رزایل اخلاقی نکند و شناخت وافی و کافی از نقل برده باشد ؛ در علوم که تلاش می کند هیچگونه تخالف و تضاد وتعارض و تقابلی بین عقل و نقل درساحت علم نمی یابد. زیرا نقل هم براساس عقل وعقلانیت و فطرت به بشر نازل شده است . وحدت عقل و نقل درهمه عرصه های علوم برای انسان به یقین می رسد. دراینجا قرآن و حدیث و عقل فلسفی و کشف شهودی و هنرمتعالی و علوم انسانی و اجتماعی و تجربی و کشاورزی و بنیادی وریاضیات ونجوم و تمام علوم دیگرهم آغوش می شوند. تفکیک اینها برای شناخت بهتروبیشتراست.

البته بایدتوجه داشت درطول تاریخ علوم اسلامی دانشمندان اسلامی برای هرعلمی شخصیت مستقل قائل بودنند و حتی از هماهنگ کردنهای داخلی دریک علم باعلم دیگرگریزان بودنند . مثل اینکه بخواهیم داخل علم فقه از علم اخلاق بحث کنیم و حتی مواظب بودند موضوعات و مسائل هرعلمی مجزا باشند و ازورودش درعلم دیگر جلوگیری می کردند .مثلا وفای بعهد را مسئله اخلاقی می دانستند و هیچ وقت بعنوان احکام فقهی روی آن بحث نمی کردنند.

وبعضی دنبال هماهنگ کردن علوم باهم بودنند مثل حکمت متعالیه ملاصدرا.

این دو جریان علمی ادغام و تفکیک علوم اسلامی ازهمدیگر و همچنین علوم اسلامی با تمام علوم دیگر همیشه ادامه خواهد داشت و پایانی برآن متصورنیست.

درمجموعه این چهل مطلب که به آنها بصورت مختصر اشاره کردیم و هرکدام عنوان مستقل و مباحث فراوانی دارد.

هرکجاحکمی و قضاوتی و رای صادرکردیم نظرشخصی اینجانب بود وطبیعی است که تحقیق و ژرف اندیشی ونقد برای محققان فراهم است.

4- علم و دین و تخصص

هنرمند برجسته می تواند نقش روحانی و مهندس و پزشک و معلم و ورزشکار و تاجر و غیره را خوب بازی کند و به نمایش بگذارد ولی هیچکدام ازاین شخصیتها را ندارد بلکه یک هنرپیشه است.

علم؛ دین؛ ورزش ؛ هنر و....هرکدام جایگاه و اصول وریشه خود را دارد و هرشخصی تخصص به یک یا چند رشته علمی محدود به خود را دارد ودر حوزه و جغرافیای تخصص خود باید ادعا و حرف و عمل کند.

مشخص است که امروز خود علم در دنیا حدود بیش از 15000 رشته دارد و همینطور دین و هنر و ورزش. بعضی علم را بصورتی عام تعریف کرده اند که شامل دین نیزشده است. ولی ما دانستنیهای بشری را به منبع آن یعنی وحیانی ؛ عقلی؛ اشراقی و طبیعی می شناسیم و تقسیم می کنیم و یا به تقسیم دیگر یعنی الهی وبشری .

درزمان ما هرعلمی به تخصص ها و فوق تخصص ها نیز تقسیم شده است مثل علم پزشکی یافلسفه.

ما باید به تقسیم علوم و متخصصان آن اعتقاد و باور داشته باشیم و برای هرنیازی و دانشی به متخصصان آن مراجعه کنیم. وبدانیم هررشته علمی و دینی خودش یک کتابخانه خاص است .فکرکنم این یک اصل عقلائی بشراست.

البته علم و دین و گرایشهای مختلف آن قلمروهای مختص دارد که درآنجا کارآسان است. مشکل درقلمروهای مشترک علم و دین است که هوشیاری و فهمیده گی خاصی می طلبد که هزاران مثال دارد. واگرسردرگمی واختلافی است بیشترمربوط به قلمروهای مشترک علم و دین است.

نکته مهم دیگرنیزاینکه درخود هرتخصصی ممکن است اقوال وآرا ونظریات مختلفی داشته باشد که این نیز پذیرفتنی است.

ازقلمروهای مشترک درعلم اقتصاد و دین می توان به مسئله سود وزیان و ربا صحبت کرد.

و یا درعلم سیاست ودین به مسئله حکومت داری اشاره کرد. و یا درعلم پزشکی ودین به مسئله نظافت وبهداشت اشاره کرد.

دریک جمع بندی اجمالی می توان گفت: دین درعلومی که حرف زده است به اندازه یک کتاب گفته است و نود ونه جلدآن را به علم وعقل بشرواگذارکرده است و دین بسیار علم راستایش کرده است.

دین درحوزه های مختص خود 100جلدی صحبت کرده است. البته علم درجاهائی به دادهای دینی نیز کمک شایانی کرده است و دین نیزمشوق علم آموزی بشربوده است.

امروزبرای کل بشریت رفع جهل اهمیت یافته است و این بوسیله علوم وحیانی و بشری امکان یافته است.

دین قول الهی و علم فعل الهی و همه عالم کوه انباشت علم و دانش است. ما در این قافله کجا قرارگرفته ایم.

دراین میان بعضی حمله بی خردانه به علم می کنند و ادعای دین ودیانت می کنند و یا بعضی حمله به دین می کنند و ادعای روشنفکری و علم می کنند . باید توجه داشت این دو گروه از دین و یاعلم حقیقی و واقعی برخوردارنیستند و یا علم و دین بر روی خرابهای جان اینان قرارگرفته است. باید دید فطرت پاک انسانی چرا اینطورمی گردد ؟آری دانستنیهای وحیانی وبشری را هرکدام جای خود بنشانیم. وازافراط یعنی همه چیز را به دین نسبت دهیم و ازتفریط یعنی ازدین درجاهائی که باید استفاده کنیم ؛ دین رانفی وترک وحذف کنیم بپرهیزیم.

در ضمن هرچند که در حوزه علم دیدگاه مادی گرایانه و پوزیتیویستی و تجربی گرایانه و علم گرایانه ظهور و بروز بیشتری دارد که علم را متعارض با باورهای دینی می داند ولی در باب رابطه حوزه علم وکشف قوانین علمی وحوزه دین ، دیدگاه های متفاوتی وجود دارد، که بعضا موافق اعتقادات دینی است.

برای نمونه:

الف : گالیله (منجم ، ریاضی دان وفیزیکدان مشهور ایتالیایی (1564-1642) در باب رابطه علم ودین بر این باور بود که آیات کتاب مقدس و آیات طبیعت هر دو کلمه الله هستند ، یعنی نگارنده کتاب طبیعت و کتاب مقدس خداوند است وهیچ گونه تعارضی بین آنها وجود ندارد. به تعبیری علم ودین ،حقیقت واحدی را به دو شیوه مختلف بیان می دارند (باربور،ترجمه ، بهاءالدین خرمشاهی ص36، باربور،ترجمه ، پیروزفطورچی ص64)

ب) دونالد مک کی (1933-1987) فیلسوف ودانشمند انگلیسی رابطه علم والهیات را رابطه میان دو امر مکمل می داند که علم در پی کشف علل وقایع است و هدف الهیات در پی پاسخ دادن به معنای وقایع. (محمد رضایی ، کلام جدید با رویکرد تطبیقی، ص182 ؛پترسون و...،عقل و اعتقاد دینی،ترجمه،نراقی وسلطانی،ص370) همان گونه که استاد شهید مرتضی مطهری (ره) نیز به مکملیت علم ودین اعتقاد داشت ،چنانکه می گوید : علم به ما روشنایی و توانایی می بخشد و ایمان عشق و امید و گرمی؛ علم ابزار می سازد و ایمان مقصد؛ علم وجود انسان را به صورت افقی گسترش می دهد و ایمان به شکل عمودی بالا می برد .(مطهری،مجموعه آثارج2،ص32)

ج) اندیشمندانی که مدافع جدایی کامل حوزه علم از دین هستند ،بالتبع به هیچ گونه تعارضی بین آنها اعتقاد ندارند ، برای نمونه:

بنابراین جریانات فکری بسیار قوی در غرب وجود دارند که توامان هم به علم و هم به دین معتقدند و هر کدام آنها را حوزه مستقل از هم لحاظ می کنند.بر اساس این دیدگاه ها انسان خود رامدبر عالم نمی داند ، حتی کانت که ادعا می کند که عقل نظری از اثبات حوزه ماورالطبیعه ناتوان است از راه اخلاق مبانی دینی را اثبات می کند و برای اعطای سعادت متناسب با فضیلت اخلاقی انسان ، به خدای خالق ومدبر عالم اعتقاد دارد که بتواند سعادت انسان ها را تامین نماید.

بنا براین، اولا جهان غرب یک دیدگاه واحد ملحدانه ندارد که به سهولت بتوان گفت که کرونا ناقض و ابطال کننده آن است و ثانیا کسانی که مدافع تفکر علم گرایانه هستند (تفکری که برآن است روش علمی ، تنها روش کشف همه حقایق عالم و قوانین علمی تنها تبیین کننده همه نیازهای مادی و معنوی انسان است)برآنند که کشف قوانین علمی ،منطق خاص خود را دارد ، برخی کشفیات علمی سریع و برخی نیازمند تحقیقات و آزمایشهای طولانی مدت که زمان بر می باشد . بنا براین، زمان بر بودن کشف واکسن کرونا آنها را از ایدئولوژی علم گرایانه باز نمی دارد.

البته می توان گفت که کرونا تا اندازه ای ویترین ظاهری جوامع غربی را کنار زد و حقیقت آن را که مبتنی بر تبعیض نژادی واخلاق خود گرایانه و سود گرایانه ومنفعت طلبانه فردی و اجتماعی است، عیان نمود که اعتراضات مردم در کشورهای غربی گویای این مدعا است بنا براین، جناب اقای سید کمال حیدری ، دلایل کافی و وافی برای صحت ادعای خود مبنی بر پایمال شدن غرور و تفرعن انسان غربی توسط کرونا ارائه نداده اند.

و در پایان این فصل ، ازخداوند منان این دعا را برای خود مسالت می نمایم:

"اللَّهُمَّ لَا تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی طَرْفَةَ عَیْنٍ أَبَداً "

(خداوندا، هیچ گاه مرا به اندازه ی یک چشم برهم زدن به خود وامگذار)

5- متفکر

دریکی ازسفرها که ازتهران بطرف اصفهان باهواپیما درسفربودیم ؛ با یکی ازمسئولین شورای اسلامی شهر همسفر بودیم. باایشان درباره مسائل شهری وشهرسازی صحبت می کردیم وازمشکلات بوجود آمده درشهرصحبت می کردیم.

نهایت به ایشان گفتم شما ازشیخ بهائی های زمان خود استفاده نمی کنید وگوش شنوا به راهنمائی های ندارید؟

ایشان گفت چه کسی وچطور؟ گفتم حقیقت این است که درزمان ما مهندس عمران وناظروطراح ونقشه کش وامثال اینها کم نداریم که هرکدام درجای خود خدماتی ارائه می دهند لکن آیا واقعا دربین چنین افرادی مهندس شهرسازی داریم.؟

شما به هرشهرداری درهرمنطقه ایئ که مراجعه کنید تعدادی مهندس شهرسازی وجود دارد ولی آیا درمیان آنها کسی هست که توانائی طراحی جامع وکامل یک شهربیست میلیونی راداشته باشد. بتواند یک شهربزرگ باقابلیتهای زیاد وازهرنظرجامع راطراحی کند. چنین کسی باید یک شهربیست میلیونی رادرذهنش باامکانات آموزشی ؛ پژوهشی ؛ فرهنگی ؛ تفریحی ؛ بهداشتی ؛ پزشکی ؛ اقتصادی ؛ اجتماعی ؛ سیاسی ؛ نظامی ؛ امنیتی ؛ ترافیک وحمل ونقل ؛ اسلامی ؛ الهی ؛ عرفانی ومعنوی و....تصورکند بعد آن راروی نقشه طراحی کند. آیا چنین کاری ازعهده کسی یا کسانی درزمان ما برمی آید؟

جالب است درزمان سلجوقیان یعنی هزارسال پیش وصفویه یعنی چهارصدسال پیش چنین آدمهائی بودنند که توانائی داشتند چنین شهرهائی متناسب با آن زمان راطراحی کنند که امروز باآثارآنها ازنظرعلمی و باستانی وقتی روبرومی شویم شگفت زده می شویم.

رازآن دراین بود که آنها فقط مهندس ومعمارنبودنند بلکه متفکربودنند وتوانائی داشتند اول دروجود خودشان یک آرمان شهرطراحی وتصوروبسازند وبعد آن را درجهان خارج نشان بدهند چیزی که امروزما کم داریم مهندس عمران متفکراست والا مهندس زیاد داریم.

این فقط مثالی بود ؛ درتمامی رشته های علمی مانیازبه متفکرداریم. درتاریخ اسلام وایران استاد تاریخ زیاد داریم حتی کسانی که سالها درس دادنند وکتاب نوشتند ولی استاد تاریخ دان متفکربسیارکم داریم ویا حتی می شود بگوئیم نداریم و من خودم درزمان معاصربه یک نفراعتقاد دارم که شاید ایشان استاد تاریخ ومتفکرهم هست.

وهمین مثال را درعلوم ومعارف قرآنی وتفسیرهم می توان زد . درچند قرن گذشته استاد ومفسرقرآن زیاد داشته ایم ولی استاد متفکرفقط یکی وآن هم علامه طباطبائی صاحب المیزان بود. ایشان آمد

وطرحی نو انداخت وباتفکری که درعالم قرآن کرد راه نوئی رابنیان گذاشت ویک تفسیرسازی جدید براساس کتاب وسنت احیاء کرد چیزی که هرچه زمان ازآن بگذرد ارزش واهمیت آن بیشترنمایان می شود.

براستی چگونه افرادی چنین می شوند ؟ رازتفکرچیست؟ چراهمه بدان نمی پردازنند؟ چرا اینقدرکتاب آسمانی ما قرآن دعوت بتفکرکرده است . این مطلبی است که هرچه ازآن بگوئیم کم است.

6- تحلیل هفت گام مهم برای تحقق گام دوم انقلاب

گام دوم بسط اندیشه های الهی ومفاهیم قرآن واسلام ناب محمدی(صلی الله علیه و آله) باید باشد.

هرچند قرآن محدود و مقید به هیچ زمانی نیست ولکن ظهور وبروز آن درقرنها وکشورهای مختلف تفاوت جدی دارد. تجلی و ظهورعینی و کامل آن درجامعه مهدوی خواهد بود.

برای گام دوم باید هفت گام مهم واساسی برداشت یا بدان توجه داشت:

گام اول : مطالعه جدی گام دوم وتوجه به تاریخ انقلاب شکوهمند اسلامی وچهل سال گام اول نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران.

گام دوم:توجه به سه مطلب اساسی وبنیانی در متن گام دوم.

بعضی از محققین ودانش پژوهان تادویست کلید واژه ونکات کلیدی ومبنائی استخراج کرده اند وبعضی دیگرتا چهارصد عنوان پژوهشی ازمتن استخراج کرده اند.

ولی به نظراینجانب اگرمتن بیانیه را بصورت یک مقاله فرض کنیم وبخواهیم برای آن کلید واژه استخراج کنیم که نمایشگرمهمترین کلیدهای متن باشد سه کلید اساسی درآن وجود دارد که محورتمام بیانیه گام دوم خواهد بود وبا این سه کلیدواژه کل بیانیه قابل تفسیروتحقیق وتبیین خواهد بود.

اولین کلید: مقصدما وبیانیه گام دوم-حکومت مهدوی

(ایجاد تمدّن نوین اسلامی و آمادگی برای طلوع خورشید ولایت عظمیٰ (ارواحنافداه).

بنظرمی رسد هرهدف دیگری که برای انقلاب ونظام مقدس جمهوری ایران ترسیم گردد مقدمی وزیرمجموعه قیام وظهورمهدوی (عج) خواهد بود.

دومین کلید: انگیزه وایمان الهی یعنی عقل عملی – امید

(امّا پیش از همه چیز، نخستین توصیه ی من امید و نگاه خوش بینانه به آینده است. بدون این کلید اساسیِ همه ی قفلها، هیچ گامی نمیتوان برداشت. آنچه میگویم یک امید صادق و متّکی به واقعیّتهای عینی است. اینجانب همواره از امید کاذب و فریبنده دوری جسته ام، امّا خود و همه را از نومیدی بیجا و ترس کاذب نیز برحذر داشته ام و برحذر میدارم.)

اگرکسی امید نداشته باشد ازتمام حرکتها وپیشرفتهای مادی ومعنوی ؛ دنیوی واخروی ؛فردی وجمعی؛ظاهری وباطنی ؛دینی وغیردینی ؛نظری وعملی ؛حوزوی ودانشگاهی و....بازخواهد ماند.

سومین کلید:علم -حوزوی ودانشگاهی

(علم و پژوهش: دانش، آشکارترین وسیله ی عزّت و قدرت یک کشور است. روی دیگر دانایی، توانایی است.)

گام سوم: توجه به علم وپژوهش که بعنوان یکی از مهمترین کلید واژهای بیانیه گام دوم است. خود این بیانیه فهم آن وفهماندن آن وهرچه دیگرکه تصورکنیم بدون علم قابل تبیین وتحقق نخواهد بود.

امروزتمام زندگی وهستی ما زیربنایش علم است. چه علوم دینی وحوزوی (قول الهی) چه دانشگاهی (فعل الهی) است.

امروزعلم برای تمام کشورهای جهان وانسان اهمیت بیشتری پیدا کرده است وجوامع سعادت وپیشرفت وتوسعه خود را درداشتن علم می دانند.

شما اگرخواستید به این بیانیه ازنظرتاعمل گام بردارید بدون داشتن دانش وعلم ممکن نیست. معنویت واخلاق ؛ اقتصاد؛ عدالت ومبارزه بافساد؛ استقلال وآزادی؛ عزت ملی ؛ روابط خارجی ومرزبندی بادشمن ؛ سبک زندگی بدون داشتن علم ممکن وسعادت بخش نخواهد بود. امروزعلم درهای زیادی به روی بشرگشوده است که هرکدام ازآنها افق های بیشتری رابه بشرنشان می دهد . تکنولوژی وتمدن کنونی بشرحاصل علم است. وتمدن خوب وبد آینده نیزمحصول علم خواهد بود.

گام چهارم:قانون

ما درکشورخود با چهاردیدگاه ونظروعمل مواجهیم.

اول: دین ؛ اسلام؛ مکتب اهل بیت صلوات الله علیهم اجمعین ؛ اسلام ناب محمدی(صلی الله علیه و آله) وحکومتی.

دوم: تمدن وتفکرغرب با تمام شاخص های علمی؛ سیاسی ؛ اجتماعی ؛ فرهنگی ؛ نظامی ؛ اقتصادی ؛امنیتی .

سوم: باستان گرائی ؛ ملی گرائی ؛ قبل وبعدازاسلام ؛ قبل وبعد ازانقلاب ونظام جمهوری اسلامی درایران.

چهارم : سکولار و بی دینی ؛ ضد دینی ؛ نفی دینی ؛ لادینی ؛ لاادری؛ دنیاگرائی.

هرچنددرکشوراکثریت جمعیتی مسلمان وشیعه هستند وحکومت جمهوری اسلامی است ولی حقیقت وواقعیت مهم این استکه درکشورحداقل چهارصدسال علم وفرهنگ غرب بصورت تدریجی وارد فضای فرهنگی وعلمی ودانشگاهی کشورما شده است والان هزاران استاد ودانشجو وکتاب به تحصیل وتدریس وتحقیق مبانی علوم انسانی غرب درایران مشغول هستند و تمدن غربی درتاروپود فکروعمل مردم ایران وارد شده است.

همچنین باستانگرائی ایرانی وملی گرائی افراطی وزنده کردن وزنده نگه داشتن ایران باستان که نمونه برجسته آن جشنهای 2500 ساله بود وجود دارد. هنوزهم دراین زمینه کتاب نوشته می شود وهم جشن برگزارمی گردد و به ترویج وتبلیغ فرهنگ باستانی با ساختن اشیاء وغیره

درجامعه می پردازند.

البته ایرانیان همیشه موحد بوده اند و توحید وادیان الهی وابراهیمی درکشورسابقه درخشانی داشته است ولی نمونه های کوچکی ازسکولاروبی دینی درجامعه وافراد وجود دارد مثل شیطان پرستی یا فرق انحرافی نوظهور.

خوب آن چیزی که سبب قوام جامعه است وفصل الخطاب محسوب می گردد قوانین نظام جمهوری اسلامی است.

همه شهروندان ایرانی با هرگرایش وحزب وقوم ومذهب که هستند باید ملتزم به قانون باشند وخودراملتزم به قانون بدانند.

تمام پیشرفتها درگام دوم شناخت وعمل به این گام مهم است. ازقانون اساسی گرفته تا همه قوانینی که توسط مجلس ویاوزارتخانه ها ومراکزی که قانونا حق قانون گذاری دارند باید مهم تلقی ورعایت شوند. بخصوص ما باید درسند نویسی قوی تروچالاکترشویم. قوانین وسندی نویسی باید براساس استاندارهای جهانی ومنطقه ای وملی واستانی وشهرستانی علمی وقابل تبدیل شدن به عملیات باشد . پرواضح است که این بمعنای ثابت ماندن قوانین نیست ؛ لکن تعویض وتغییرقانون هم باید ازمسیرقانون صورت پذیرد. قوانین باید تاریخمند باشند وبازبینی وویرایش ومختصروحذف واضافه گردد. شرایط زمانی ومکانی وسیاسی ومنطقه ای وبین المللی تاثیرگذارجدی درقوانین هستند ؛ برای همین قانون مرتب نیاز به بازنگری دارد.

گام پنجم:ساختاربندی نظام

ما درصورتی می توانیم به اهداف کوتاه مدت ومیان مدت وبلند مدت خود برسیم که باتوجه به نظام شناختی ونظام اعتقادی ونظام اخلاقی ونظام رفتاری مورد قبول خود ساختاری بندی صحیح ودقیقی برای نظام کشور داشته باشیم.

اگرساختاربندی کشوربه همین شکل موجود باشد(گام اول) باید تحقیق وبررسی عالمانه کنیم ببینیم آیا این ساختار؛ ما را به تمام اهداف خود رسانده است؟

بنظرمی رسد باید بابررسی های همه جانبه ونقاط قوت وضعف ساختاربندی جدیدی برای استحکام هرچه بیشترنظام کشورصورتبندی ونهادینه شود.

اگرساختارها درست نباشند هرچند بهترین محتوی را هم داخل آن قراردهیم بازدچارمشکل می شویم. اگردرساختاربندی نظام کشورخوب عمل نکنیم به هزاران آسیب دچار می شویم که با بهترین اعتقادات هم قابل درمان نخواهد بود.

اگرشهری ساختاربندی عالمانه نداشته باشد مردم درآن جامعه دچارهزاران مشکل مثل محیط زیستی وترافیک و...خواهند شد که بامیلیاردها تومان هم قابل حل اساسی نخواهد بود.

گام ششم: عمل

اگرقوانین ما ومحتوای گام دوم قانون نویسی وسند نویسی دقیق بشود ؛ گام مهم بعدی عمل دقیق به قانون واسناد است. اگربهترین تحقیقات وپژوهش های علمی صورت گیرد وهزاران کتاب وپایان نامه وکنگره وجشنواره ونشست علمی و....برگزارگردد لکن تبدیل به عمل درجامعه نگردد ؛ آن علم وقوانین ابترباقی خواهند ماند. مطالعه وبررسی درعمل کردن ونکردن به قوانین واسناد راهگشا برای گام دوم است. مدیران اجرائی ما باید کمترسخنرانی واظهارنظرکنند وبیشتربه قوانین عمل کنند. جلسات اداری زیاد وشرکت درهمایش ها وجشنواره ها ومسافرت برای افتتاحیه ودیدارو...سم مهلک اجرائیات وپیشرفت درکشوراست.

بزرکترین چالش ما درگام اول مدیران بی تجربه ویا کم تجربه ویاضعیف واشرافی ویاباتفکرغربی وغیرجهادی بوده است. درگام دوم نیاز به مدیران جوان باتجربه وکارآزموده وجهادی داریم. باید نخبگان علمی ما درسن حدود 27 سال حدود 10 سال نیزتجربه های مدیریتی بیاموزند ودرسنین چهل سال به مدیران توانمند برای کشورتبدیل گردنند. هرچند که بعضی ازنخبگان ازهمان ابتدای تحصیل ویادردوران تحصیلات عالی شایسته گیهای خود را درمدیریت نشان می دهند. به هرحال افرادی که مدیریت اجرائی واداری کشورراقبول می کنند بیش ازاینکه حرف بزنند باید به قوانین واسناد وآئین نامه ها وشیوه نامه ها ودستورات عمل کنند.

گام هفتم: نظارت وارزیابی

اگربه همه مراحل فوق وگامهای ششگانه درابعاد نظری وعملی توجه کردیم نوبت به نظارت وارزیابی خواهد رسید. آیا کارنامه چهل ساله گام اول نظام جمهوری اسلامی نمره قبولی یا عالی می گیرد؟ برای اینکه درگام دوم ما نمره عالی بگیریم باید ازصفرتاصد ودرتمام گامهای ششگانه فوق دستگاههای نظارتی حراست وارزیابی کنند. از کوچکترین انحرافات برنامه ای وبودجه ای جلوگیری کنند تا منجربه شکستن قانون نشود.

این گامها به فضل ونصرت وامدادالهی اگرتوسط مردم ونظام خوب برداشته شود مسلما درگام دوم موفقیتهای بیشتری کسب خواهیم کرد.

علم مفاهیم شناسی درقرآن ازگامهای مهم نظری درپیدایش وتبیین انواع علوم بویژه علوم انسانی اجتماعی می باشد.

7-منظومه علوم اسلامی

البته شاید مراحل دردین شناسی یا ازنظر تا عمل رابه اینگونه هم تقسیم کنیم:

اول: شناخت متن قرآن وحدیث (سیرعلم آموزی ازادبیات و منطق وبعد توجه به متن منابع براساس روش وگرایش عام).

دوم :شرح وتفسیرقرآن وحدیث (براساس گرایش ها وروشهای خاص)

سوم :علوم اسلامی مثل فقه واصول فقه ؛ فلسفه وکلام وعرفان اسلامی ؛ و...

چهارم: شرح وتفسیرعلوم اسلامی

پنجم: نظریه سازی ؛ نظام سازی ؛ طراحی ؛ الگوسازی و...

ششم :قانون ونظم اجتماعی

بخش دوم:مقدمات علم مفاهیم شناسی درقرآن

اشاره

مجموعه علم مفاهیم شناسی درقرآن ؛ که در اینجا ارائه شده است براساس مفهموم شناسی (ما فهم عنه ) کلمات قرآن و متکی بر علوم ادبیات عربی استخراج شده است ؛ ودر آن فقط به ظهور کلمات با حفظ وحدت اسلامی و ادیان الهی اکتفا شده است و هیچگونه گرایش خاصی (تاریخی ؛ فقهی ؛ کلامی ؛ عرفانی ؛ فلسفی و ....) درآن انجام نشده است و بعنوان مواد خام و اولیه است که برای دیگرمحققین با گرایش خاص خود قابل استفاده است . یعنی می توان هزاران مقاله ؛ پایان نامه و کتاب براساس آن ارائه کرد.

مفاهیم شناسی حداقل در سه رشته علمی قابل بحث است:

1-رشته علم ادبیات وزبان شناسی

2-رشته علم اصول

3-رشته علم منطق

اما توضیح کامل آن در هرکدام نیاز به چندین کتاب مستقل دارد . دراینجا تشریح و تبیین چند مسئله را به عنوان مقدمات این بخش خدمت اساتید و طلاب و دانشجویان علوم وحیانی تقدیم می کنم .

1-زبان و زبان شناسی

قرن حاضر شاهد پیدایش چند علم جدید بوده است که مهمترین آنها بی شک زبان شناسی است . زبان شناسی در قرن بیستم همان تحولی را در اندیشه ی بشر ایجاد کرده است که فیزیک در قرن هفدهم؛ و شیمی در قرن هجدهم ؛ و زیست شناسی در قرن نوزدهم.

مجموعه ی دانش هایی که به « علوم انسانی » معروفند (روانشناسی ، روانکاوی ، منطق ، فلسفه ، مردم شناسی ، تاریخ ، باستان شناسی ، جامعه شناسی ، نقد ادبی ، هنر شناسی ( زیبا شناسی ) و حتی

علوم اقتصادی و سیاسی و قضایی) از دور و نزدیک ، مستقیم و غیر مستقیم ، تحت تاثیر زبان شناسی قرار دارند و حتی بعضی از این علوم ، از جمله مردم شناسی ، مفاهیم و روش های آن را عیناً اقتباس کرده و در رشته ی فعالیت خود به کار بسته اند .

زیرا زبان شناسی علم زبان است و زبان عالی ترین دستگاه تمثیلی ( سمبولی ) بشر است که خود زیر بنا و تعریف کننده ی فرهنگ است و وجه ممیز بشر از دیگر جانوران .

بنابراین آشنایی با اصطلاحات و مفاهیم نخستین زبان شناسی ، که زمانی فقط مخصوص و مفهوم اهل فن بود و امروز تقریباً رواج عام یافته است ، برای همه ی کسانی که به نحوی از انحا با فرهنگ (به معنای عام یا خاص کلمه ) سر و کار دارند از اهم وظایف می نماید .

زبان شناسی علمی است که به مطالعه و بررسی روشمند زبان می پردازد. در واقع، زبان شناسی می کوشد تا به پرسش هایی بنیادین همچون «زبان چیست؟»، «زبان چگونه عمل می کند و از چه ساخت هایی تشکیل شده است؟»، «انسان ها چگونه با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند؟»، «زبان آدمی با سامانه ارتباطی دیگر جانوران چه تفاوتی دارد؟»، «کودک چگونه سخن گفتن می آموزد؟»، «زبان بشر چگونه تکامل یافته است؟»، «زبان ها چه قرابتی با یکدیگر دارند؟»، «ویژگی های مشترک زبان های جهان کدام اند؟»، «انسان چگونه می نویسد و از چه راهی زبان نانوشتاری را واکاوی (تحلیل) می کند؟»، «چرا زبان ها دگرگون می شوند؟» و… پاسخ گوید.

زبان شناسی به مفهوم جدید آن، علمی نسبتاً نوپا بوده که قدمتی تقریباً یک صد ساله دارد، اما مطالعات تخصصی درباره زبان به چند قرن پیش از میلاد بازمی گردد، یعنی زمانی که پانینی

(پانینی (به انگلیسی: Pāṇini) (سده چهارم پیش از میلاد) یکی از زبان شناسان هند باستان است .)

{آشنایی با تاریخ زبان شناسی، کورش صفوی، تهران: نشر پژواک کیوان، ص86 }

قواعدی برای زبان سانسکریت تدوین کرد.

در زبان شناسی، ابعاد مختلف زبان در قالب حوزه های صرف، نحو، آواشناسی، واج شناسی، معناشناسی، کاربردشناسی، تحلیل گفتمان، زبان شناسی تاریخی تطبیقی، رده شناسی، زبان و نیز

حوزه های بین رشته ای مانند جامعه شناسی زبان، روانشناسی زبان، عصب شناسی زبان، زبان شناسی قضایی، زبان شناسی بالینی، زبانشناسی تحلیلی، زبان شناسی آموزشی و زبان و منطق بررسی می شوند.

از آنجا که زبان یک پدیده پیچیده انسانی و اجتماعی ست، برای مطالعه جامع و دقیق آن، بهره گیری از علوم مرتبط دیگر الزامی به نظر می رسد. در واقع، مطالعه فراگیر زبان، رویکردی چندبعدی را می طلبد؛ بنابراین، زبان شناسی علاوه بر مطالعه جنبه های توصیفی و نظری زبان به ابعاد کاربردشناختی، روان شناختی، مردم شناختی، اجتماعی، هنری، ادبی، فلسفی و نشانه شناختی زبان توجه می کند. به عبارتی می توان گفت که زبان شناسی معاصر، حوزه های مطالعاتی بسیار گسترده ای را شامل می شود که توجه دانش پژوهان و دانشمندان گوناگونی را با ذائقه های علمی متنوعی به خود جلب کرده است. در همین راستا، مطالعاتی مانند رابطه و تعامل بین زبان و ذهن، زبان و شناخت، زبان و رویکردهای فلسفی، زبان و قوه تعقل، زبان و منطق، دانش ذاتی، یادگیری زبان اول، کاربرد زبان و محیط زیست، زبان و قانون، زبان و هوش مصنوعی، زبان و فرهنگ، زبان و جامعه، زبان و تکامل انسان، زبان و سیاست، زبان و تفکر و دیگر نشانه های ارتباطی می توانند زیر مجموعه های رشته زبان شناسی تلقی شوند.

2-کتاب زبانشناسی

در کتاب زبان شناسی ایرانی: نگاهی تاریخی از دوره باستان تا قرن دهم هجری قمری،( تهران، مرکز، 1393.) فریده حق بین ؛ بصورت خلاصه چنین آمده است:

این کتاب

در قالب یک مقدمه، سه بخش و یازده فصل سامان یافته است.

سه مؤلفه در تدوین کتاب حاضر مد نظر بوده که در نام آن نیز منعکس است. نویسنده در مقدمه برای آشناکردن خواننده این مباحث را به اختصار توضیح می دهد. این سه مؤلفه عبارتند از:

بخش اول با عنوان زبان ها و مطالعات زبانی در عصر باستان شامل چهار فصل است.

فصل اول (آریایی ها و زبان های ایران در عصر باستان): امپراتوری های عظیمی که پس از ورود آریایی ها در سرزمین ایران شکل گرفت و تعاملات ایرانیان با سایر ملت ها، لشکرکشی ها و وسعت خیره کننده سرزمین های ایرانی که موجب تنوع قومی، جمعیتی و نهایتاً زبانی شده است، هر اهل اندیشه ای را به این نتیجه می رساند که زبان و خط نزد ایرانیان باستان جایگاهی ویژه داشته است. در حقیقت باید گفت که دست کم حدود سه هزار سال است که ایرانیان سعی در تنقیح ابزارهای ارتباطی خود داشته اند. زبان های رایج در این سرزمین تا پیش از ورود اسلام به ایران، در دو مقطع باستان و میانه عبارتند از: زبان مادی، سکایی، اوستایی و فارسی باستان در عهد باستان و در دوره میانه گروه زبان های ایرانی میانه شرقی که عبارتند از: بلخی، سکایی، سغدی و خوارزمی و گروه زبان های میانه غربی مشتمل بر پهلوی اشکانی و فارسی میانه (پهلوی ساسانی).

فصل دوم (تاریخچه خط و ایجاد نظام های نوشتاری): نگاهی به تاریخ ملت ها و اقوام مختلف نشان دهنده همبستگی بی چون وچرای نوشتار و خط با مدنیت و فرهنگ آن قوم است. امروز اگر ایرانیان به گذشته ریشه دار و تمدن قوی خود می بالند، هم از این روست که آثار خطی موجود، آن شکوه و عظمت را ماندگار ساخته است و هم اینکه به دلیل مجهزبودن به نظام نوشتاری، موفق به ایجاد نظام دیوانی و علمی پیشرفته، پرنفوذ و تمدن ساز شده اند. به همین دلیل در واکاوی پیشینه زبان شناسی ایرانی، مطالعه و بررسی تاریخچه ایجاد خط، از اهم حوزه های مورد مطالعه است. خط های مورد بررسی در این فصل عبارتند از: خط تصویری، خط ایرانی (عیلامی) مقدم، خط میخی، خط آرامی، خط های دوره میانه، خط اوستایی و ...

فصل سوم (واژگان نگاری و فرهنگ نویسی در عصر باستان): از دیرباز فرهنگ نویسی به دلیل وجود زبان های گوناگون و ضرورت ترجمه در میان ساکنان منطقه رواج داشته و آثار متعدد و ورق پاره هایی از فرهنگ نامه های مختلف از ساکنان میان رودان، هتّی و حتی سخنگویان زبان های هند و ایرانی به دست آمده است. فرهنگ های به جامانده از دوره باستان عبارتند از: فرهنگ های میان رودان به صورت واژه نامه های یک زبانه یا دو زبانه (سومری - اکدی)، سه زبانه (سومری - اکدی - هتّی) یا چهارزبانه (سومری - اکدی - اوگاریتی - حوری) که برخی به روش موضوعی و برخی بر اساس نشانه آغازین واژه تنظیم شده اند. فرهنگ های هتّی که می توان در میان آنها به واژه نامه های دوزبانه (هتّی-اکدی)، (لوری-هتّی) و (حوری-هتّی) اشاره کرد از جمله این آثارند.

فصل چهارم (ترجمه و تفسیرنویسی): در این فصل فهرستی کوچک از متونی ارائه می شود که بیانگر وجود ترجمه و تفسیر در ایران باستان است. وجود آثار چندزبانه، بیانگر رواج ترجمه، چه به صورت شفاهی و چه به صورت کتبی است. وجود همین متون ترجمه شده و فرهنگ های مختلف یک زبانه و چندزبانه، گواه اشتغال پیشینیان باستانی ما به امر تفسیر و ترجمه است.

بخش دوم با عنوان ظهور اسلام و تعامل ایرانیان و مسلمانان در دو فصل تدوین یافته است.

فصل پنجم (دوران انتقال از عصر باستان به عصر اسلامی): به دلیل اینکه هدف از نگارش این کتاب مروری بر تلاش ایرانیان در حوزه مطالعات زبانی است، برای آشنایی با وضعیت علمِ زبان در دورانی که علم و فرهنگ و تمدن ایرانی با مکتب اسلام در هم آمیخت و وضعیت تازه ای را پدید آورد که حاصل این آمیختگی بود، ناگزیر باید به اوضاع و احوالی اشاره کنیم که موجب آن شد تا پارسی گویان مددکار عربی شوند و ایرانیان سهم بزرگی در شکوفایی تمدن اسلامی بر عهده گیرند.

فصل ششم (خدمات متقابل اسلام و ایران): اگر بگوییم پیوند مبارک مدنیت ایرانی و مکتب اسلام موجب بروز تأثیرگذارترین حادثه در تمدن بشر شده است، سخنی به گزاف نگفته ایم. تاریخ چهارده

قرن اخیر کشور ایران شاهد مجسمی بر این ادعاست. هر گاه حادثه ای موجب سست شدن این پیوند شده، نتایج تأسف بار و شقاوت باری برای ایران و جهان اسلام به بار آورده است و هر گاه به هر دلیلی این پیوند احیاء و تقویت شده، نتایج امیدبخش و دوران سازی را برای هر دو به ارمغان آورده است. مواهبی که اسلام به ایرانیان هدیه کرد، خدمات ایرانیان به تمدن اسلامی، نقش ایرانیان در رونق یافتن زبان عربی، فراز و نشیب زبان فارسی و عربی از ورود اسلام تا قرن چهارم، دیدگاه جوهری طنطاوی، ابن خلدون و فرید وجدی در باب خدمت ایرانیان به زبان و فرهنگ عربی، نقش عبدالله بن مقفع در پیوند تمدن ایرانی و مدنیت اسلام در قرن دوم هجری و ... از جمله مباحث بررسی شده در این فصل است.

بخش سوم و پایانی کتاب زبان شناسی ایران پس از ظهور اسلام است که در پنج فصل آمده است.

فصل هفتم (مکاتب زبان شناسی در دوره اسلامی): در این بخش به بررسی تلاش ایرانیان در عرصه علم زبان شناسی و مطالعه زبان در دوره اسلامی یا به عبارت دیگر پس از ظهور اسلام می پردازیم. این دوران با انقراض سلسله ساسانیان آغاز می شود. زبان شناسی و مطالعه جنبه های مختلف زبان در طول تاریخ این علم، همواره وامدار برخی از شاخص ترین چهره های دینی و روحانیون ادیان مختلف بوده است. به عبارت دیگر، زبان شناسی ریشه در مراکز و حوزه های دینی دارد. سنت زبان شناسی اسلامی نیز از این قاعده جدا نیست. مطالعات دستوری و به طور کلی پژوهش های زبانی در صدر اسلام، ناشی از دو زمینه اصلی است که هر دو ریشه در علاقه وافر و دغدغه های دینی مسلمانان دارد. اول آنکه مسلمانان به مطالعات زبانی، آواشناسی و دستورنویسی روی آوردند تا آیات قرآنی را از خطر تحریف به دلیل قرائت نادرست حفظ کنند. از سوی دیگر برای درک صحیح آیات، ناگزیر از مطالعه روابط و ویژگی های دستوری زبان عربی بودند. دوم نومسلمانان که بسیاری از آنها متعلق به اقوام و نژادهای غیرعرب یا حتی غیرحجاز بودند، ناگزیر از فراگیری زبان عربی و گونه فصیح زبان عربی بودند که همانا گونه به کارگرفته شده در زبان وحی بود. غیرمسلمانان و به ویژه ایرانیان برای رهایی از اینکه آنها را در کشور گسترده اسلامی شهروند درجه دوم محسوب کنند و

از سوی دیگر با هدف فراگیری زبان قرآن و سیراب شدن از چشمه وحی انگیزه فراوانی برای مطالعه زبان عربی داشتند. بنا به همه این دلایل زبان شناسی در سرزمین های اسلامی گسترش یافت. در ادامه این فصل دو مکتب مهم زبان شناسی (مکتب بصره و کوفه) بررسی شده است.

فصل هشتم (مطالعات آوایی): به طور کلی پژوهش های آوایی و واجی در میان مسلمانان و به ویژه ایرانیان از ابتدا تا امروز از سه منظر قابل بررسی است:

الف) مطالعات آوایی - واجی از منظر دستوریان (صرفیون و نحویون)

ب) مطالعات آوایی - واجی از منظر علمای علم تجوید و قاریان قرآن کریم

ج) آواشناسی مستقل از گرایش های علمی

افزون بر مطالعات آوایی، سیر تاریخی تحول نظام نوشتاری، اصلاح نظام نوشتاری، مشکلات نظام نوشتاری عربی، الفبای زبان عربی و ... نیز در این فصل بحث شده است.

فصل نهم (صرف و نحو): از جمله مباحث این فصل عبارت است از منشأ درونی و بیرونی علم نحو (دستور زبان) در سنت مطالعات ایرانی - اسلامی، تأثیر روش هندی بر دستور زبان عربی، روش های دستورنویسی و .... .

فصل دهم (معنی شناسی و مطالعات منطقی): معنی شناسی یکی از شاخه های زبان شناسی است که محدودکردن حوزه آن دشوار و به عبارت بهتر بیهوده است؛ زیرا کارکرد معنی از کوچک ترین سطح و واحد زبانی مثل تکواژ و واژه تا گروه و جمله و متون بزرگ تر را در بر می گیرد. همچنین تعیین مرز میان معنی و نقش/ منظور امکان پذیر نیست. از سوی دیگر حدود و ثغور قوه نطق - از منطق ذهن بنیاد گرفته تا قوه نطق عینیت یافته در سخن و گفتار - بر پیچیدگی این تمایز می افزاید. از

این روست که شاهد تولد و رشد معنی شناسی ابتدا در گاهواره فلسفه و پس از آن در دامن زبان شناسی هستیم. نگرش های معناشناختی فلاسفه و منطقیون (پولس، فارابی، ابن سینا، خواجه نصیر الدین طوسی، آراء تفتازانی) و مفسران و ادیبان (ابوهلال عسکری، عبدالقاهر جرجانی، زمخشری، سکاکی، سیبویه، عمادالدین قزوینی، جلال الدین سیوطی) در این فصل بررسی شده که شامل مباحث مفیدی است.

فصل یازدهم (واژگان نگاری و فرهنگ نویسی): یکی از کهن ترین حوزه های مطالعاتی زبان شناسی که آثار آن در همه تمدن های باستانی سراسر جهان قابل مشاهده است، واژگان نگاری و فرهنگ نویسی است. آثار این فعالیت فرهنگی از تمدن باستانی چین گرفته تا ایران و میان رودان و یونان قابل مشاهده است. در فصل های آغازین به نمونه هایی از آن در ایران باستان اشاره شد و در این فصل به گوشه ای از دریای گسترده فرهنگ ها و واژه نامه های ایرانی - اسلامی اشاره خواهد شد.

کلام آخر: زبان شناسی رشته ای مستقل است که مباحث بسیار جالب و متنوعی در آن مطرح است و دانشمندان تمامی رشته ها مخصوصاً پژوهشگران حوزه علوم انسانی و اسلامی نیاز به آشنایی با این علم دارند.

البته کتابهای خوب دیگری نیز دراین رشته تدوین یافته است که می توان به کتاب : تاریخ مطالعات زبانشناسان مسلمان ؛ نویسنده کیس ورستیک ؛ ترجمه دکتر زهرا ابولحسنی ؛ انتشارات سمت اشاره کرد.

3-ادبیات

ادبیات رشته علمی ؛ هنر ؛ وفن است.

ادبیات کلمه ای عربی و صفت نسبی است. برخی ادبیات را جمع «ادبیه» دانسته اند که در اصل، فنون ادبیه بوده؛ اما، صفت را به جای موصوف جمع بسته اند. «ادب» در لغت به معانی مختلف به کار رفته است: دانش، هنر، چم و خم، حسن معاشرت، آزرم، حرمت، آیین، تنبیه و راه و رسم.

مقدمه

از گذشته های بسیار دور، زمانی که انسان، با پدیده های ناشناخته و عجیبْ روبه رو می شد، به دنبال چاره ای بود تا راهی برای آرامش روح و رفع نیاز فطری خود به معنویت (ارتباط با آسمان و غیب) و زیبایی (درونی و بیرونی) بیابد، تا این که به تدریج آموخت که از طریق آیین های پرستش و با توسّل به صوت و کلام و آواهای موزون و ادبیات منظوم (آهنگین)، می تواند به مقصود خود برسد.

تعریف

اصطلاحات در طول تاریخ با توجه به کاربرد آن تغییر معنا پیدا کرده اند. تعریف ادبیات در زمان های مختلف دارای تعاریف مختلفی می باشد که به شرح ذیل می باشد:

تعریف گذشتگان

در آغاز، «ادب» در نزد اکثر اقوام تنها به شعر اطلاق می شده است. در یونان قدیم و در میان اعراب تا زمان بنی امیه، «ادب» عبارت بود از شعر و آنچه که به شناخت و معنی آن کمک می کرد و ادیب کسی بود که کارش روایت و نقل و حفظ شعر بوده است.

تعریف معاصر

با این تعریف دامنه ادبیات بسیار گسترده و شامل منظومه های حماسی، غنایی، نمایشی، تعلیمی، قصه، داستان، رمان و آثار وابسته به آن ها و در کل شامل ادبیات نمایشی و ادبیات روایتی نیز می شود.

• نکته بسیار مهم این است که امروزه کلمه ادبیات به معنی گسترده دیگری نیز به کار می رود که با مفهوم اصطلاحی آن متفاوت است. در این معنای گسترده، ادبیات به عنوان مجموعه آثاری است که در مورد موضوعی واحد نوشته شده باشد: مثلاً می گویند ادبیات سیاست، ادبیات اقتصاد و ... .

ادبیات در آثار قدیمی

قدیمی ترین آثار مکتوبِ به جای مانده و نخستین آثار بشر در بین اقوام و ملّت های مختلف، سروده های دینی یا حماسی منظوم هستند، مانند: «گاتا»های زردشت، بخشی از مزامیر داوود، قصائد سلیمان، بخش هایی از «وِدا»ها و «اوپانیشاد»های هندیان قدیم، «ایلیاد» هُمِر و حماسه های ملّی چین و ژاپن. بعدها، نثر، پس از شعر و با گسترش دانش بشری در دوره های بعد، متداول شده است.

اهمیت این مسئله، تا آن جاست که کلام خداوند در قرآن مجید نیز در دوره مکّه (یعنی از آغاز بعثت تا سال سیزدهم)، از جنس شعر و مسجّع و آهنگین است و نیز از این روست که قرآن و اذان و دعاها و مناجات ها هم برای این که تاثیر بیشتری بر دل و جان مؤمنان بگذارند، با صوت خوش خوانده می شوند.

ماهیت ادبیات

در ماهیت ادبیات، گفته شده که: ادبیات، عبارت است از آن گونه سخنانی که از حدّ سخنان عادی، برتر و والاتر بوده است و مردم، آن سخنان را در میان خود، ضبط و نقل کرده اند و از خواندن و شنیدن آنها دگرگون گشته و احساس غم و شادی یا لذّت و اَلَم کرده اند».

شاعران، با لطف طبع و احساسات دقیق، و نویسندگان چیره دست، با قدرت اندیشه و نیروی تخیل و بکارگیری بدیع زبان، جلوه و معنای خاصّی به کلام بخشیده اند و با نفوذ در فکر و جان خواننده، آنان را در غم ها و شادی های خود شریک کرده اند و گاه با ارائه آثار ادبی متنوّعی چون: شعر و ترانه، فیلم نامه، داستان، رمان و نمایش نامه، علاوه بر عاطفه و احساس، آگاهی ها و افکار و تجربیات خود را نیز منتقل کرده و جامعه را همدل و متّحد ساخته و موجب پیشرفت های بزرگ مادّی و معنوی شده اند؛ بدین طریق، گاه چنان تاثیر ماندگاری به جا گذاشته اند که موجب دگرگونی و تعالی اخلاق و فرهنگ نسل ها شده اند.

اقسام ادب

گذشتگان ادب را از حیث ماهیت و قلمرو به دو بخش تقسیم کرده اند:

1-ادب نفس یا اخلاقیات که از آن در علم خصال (علم اخلاق) بحث کرده اند؛ به معنای مجموعه سجایای فطری و اکتسابی، اخلاق نیکو و رفتارهای پسندیده؛ و دارنده این خصلت ها را مؤدب گفته اند.

2-ادب درس یا ادبیات که مشتمل بر فنون ادب است. تعداد این فنون از هشت تا هجده مورد متغیّر است؛ از جمله لغت، صرف و نحو، انساب، عروض، اخبار و امثال آن؛ و صاحب همه یا یکی از این دانش ها را ادیب گفته اند.

اقسام ادبیات

برای سهولت مطالعه، ادبیات را از نظرگاه های مختلف تقسیم بندی کرده اند.

یکی از معروف ترین این تقسیم بندی ها، دسته بندی بر اساس محتواست که طبق آن ادبیات به چهار بخش حماسی، غنایی، تعلیمی و نمایشی تقسیم می گردد.

اتحاد ادبیات بین الملل

هر قدر در بیان مفهوم واقعی ادب بین اهل نظر اختلاف باشد در این نکته خلاف نیست که بین ایلیاد هومر و شاهنامه فردوسی و بهشت گمشده میلتون و کمدی الهی دانته و غزل حافظ و آثار شکسپیر و اشعار هوگو و تاگور و داستان های داستایوفسکی شباهت و قرابتی تمام در کار است؛ امری که بین آنها چنان عام و مشترک است که تفاوت زبان و فکر و اختلاف زمان و مکان نتوانسته است این امر مشترک را از بین ببرد، و این همان حقیقت و جوهری است که از آن به ادب و ادبیات تعبیر می شود.

رسالت ادبیات

تاثیرات عمیق و ارزشمند آثار خوب و سالم ادبی بر جامعه، بر هیچ کس پوشیده نیست و این آثار، با جامعه، پیوندی استوار دارند. ادبیات، به خاطر بیان و ترویج ارزش های اجتماعی و انسانی، برای کلّ جامعه بشری، مفید بوده است.

رسالت ادبیات، آشنا کردن انسان با شیوه های زندگی بهتر و تلاش برای کمال و پیشرفت، از طریق آموزش، نقد و اصلاح گری، اتّحاد، مهرورزی و هم دردی است و همواره بشر را به سوی آرمان های والای انسانی، هدایت کرده است.

دکتر محمّدعلی اسلامی ندوشن می گوید: ادب (که در آغاز، به معنای رسم و آیین خوب زندگی کردن بود)، ادب فنّی (یعنی ایجاد آثار ادبی) را گسترش داد و در واقع، ادب نفس با ادب درس، پیوند گرفت و ادبیات، وسیله ای شناخته شد برای بهتر و زیباتر زندگی کردن». (عبدالحسین، زرّین کوب، آشنایی با نقد ادبی، ص14).

ادبیات، همواره با اخلاق، پیوندی دیرینه داشته و بر مسئله مهم «خودشناسی» تاکید فراوان کرده است و از آن جا که در آموزه های اسلامی، خودشناسی، پایه و پیش نیاز خداشناسی معرّفی شده است، (حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم): آن کس خدا را می شناسد که خود را بشناسد.( غزّالی، ابوحامد، کیمیای سعادت، تهران: حکمت، 1360، ج1، ص123 ) می توان به اهمیت و جایگاه ادبیات در رشد اخلاق و تقویت ارزش های اخلاقی و دینی بیشتر پی بُرد.

تولستوی، هنر و ادبیات را از عالی ترین تجلیات جمال الهی و به وجود آورنده عالی ترین لذّت های روحی و معنوی برای انسان، تعریف می کند.

نظامی (شاعر نامدار ایرانی)، شاعران را پیشرو و راهنمای عالم بشریت دانسته و مرتبه والایی به آنان نسبت داده و مقام آنان را پس از پیامبران خدا می داند و می گوید:

پیش و پَسی یافت صفِ کبریا پس، شعرا باشد و پیش، انبیا.

کانت، شاعری را والاترینِ هنرها می پندارد و می گوید: شعر، غذای روح و فکر آدمی و آموزنده است».

در پایان، می توان چنین گفت که هنر و ادبیات، در تمامی اهداف و رسالت ها، دارای ویژگی های مشترک و یکسانی هستند و هیچ حدّ و مرزی، آنها را از هم جدا نمی کند و شاید بتوان گفت که در اصل، ادبیات، بخشی از هنر است؛ امّا آن بخشی است که به خاطر گستردگی زیاد، تا حدّی استقلال یافته و در نهادهای رسمی آموزش (مدارس، دانشگاه ها و...) ، جدا بررسی می شود، در حالی که از نظر ماهیت، (چنان که ارسطو تصریح کرده است) در شمار هنرهاست. ادبیات، هنر کلامی است، در برابر هنرهای دستی، تصویری - تجسّمی، صوتی و...

منابع :ویکی فقه ؛ برگرفته از تعدای منابع مثل:

.غزّالی، ابوحامد، کیمیای سعادت، تهران: حکمت، 1360، ج1، ص123.

. جی گریس، ویلیام، ادبیات و بازتاب آن، مترجم: بهروز غریب نژاد، تهران: سیما، ص15.

. طهماسبی، طغرل، موسیقی در ادبیات، تهران: رهام، 1380، ص4.

.پل سارتر، ژان، ادبیات چیست؟، مترجم: ابوالحسن نجفی و مصطفی رحیمی، تهران: کتاب زمان، 1370.

.حافظی، علیرضا، معنی ادبیات، تهران: نیلوفر، 1370.

. نیوتن، اریک، معنی زیبایی، مترجم: پرویز مرزبان، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1350.

. رید، هربرت، معنی هنر، مترجم: نجف دریا بندری، تهران: کتاب های جیبی، 1358.

.ولک، رنه و آستین وارِن و ادوارد مورگان فوستر، چشم اندازی از ادبیات و هنر، مترجم: غلامحسین .یوسفی و محمّدتقی (امیر) صدقیانی، تهران: معین، 1370.

.زرین کوب، عبدالحسین، نقد ادبی، تهران، امیرکبیر، 1373، چاپ پنجم.

.کابتی، حسینقلی، ادب و ادبیات، تهران، آبان، 2536پ، چاپ اول.

.میرصادقی، جمال و میمنت میرصادقی (ذوالقدر)، واژه نامه هنر داستان نویسی، تهران، کتاب مهناز، 1377، چاپ اول.)

4-ادبیات عربی

برای آموختن هر زبان، ابتدا قواعدی لازمست که بتوان با آن قواعد ، آن زبان را بخوبی یاد گرفت.

این قواعد را به فارسی:«دستور زبان» و به انگلیسی:«گرامر» و به عربی:«صَرف و نَحو» گویند.

زبان:مجموعه ای از «جملات» و عبارات یک قوم است که با آن تکلم می کنند.

جمله:مجموعه ای از «کلمات» است که به یکدیگر نسبت داده شده باشد.

کلمه:مجموعه ای از «حروف» است که دارای معنی باشند.

حروف در زبان عربی:

حروف و الفبای عربی همان فارسی است بجز چهار حرفِ:

(پ-چ-ژ-گ)و هر یک از حروف اسمی دارد و رسمی؛و اما اسم آنها عبارتست از:

الف،همزه،باء،تاء،ثاء،جیم،حاء،خاء،دال،ذال،راء،زای،سین،شین،صاد،ضاد،طاء،ظاء،عین،غین،فاء،قاف،کاف،لام،میم ،نون،هاء،واو،یاء.

و اما رسم حروف عبارتست از:

ا-ء-ب-ت-ث-ج-ح-خ-د-ذ-ر-ز-س-ش-ص-ض-ط-ظ-ع-غ-ف-ق-ک-ل-م-ن-ه-و-ی.

علوم عربیّه که به آن«علوم ادبیّه» نیز میگویند، چهارده علم است:

1-علم صَرف 2- نَحو 3-لُغت 4-قِرائت 5 –کِتابَت 6-اِشتِقاق7

-تَجوید 8-اِنشا 9-مَعانی 10-بَیان 11-بَدیع 12-شِعر 13-اَمثال- 14-تاریخ اَدب

که مهمترین و اصلی ترین این علوم ،سه علم:«صَرف و نَحو و لُغَت» است، و کسی که آشنایی با این علوم خصوصاً « صَرف و نَحو و لُغَت» داشته باشد بر زبان عرب مسلط است و توانایی بهره وری و استفاده از «آیات و روایات» و ... را در حدی بالا دارد.

5-علم لغت درادبیات عربی

بشربرای ارتباط با یکدیگر حتی ارتباط با خداوند سبحان و ارتباطات دیگر نیاز ضروری به استفاده از لغت دارد.

لذا بخاطر اهمیت فراوان لغت در ارتباطات بشر،کتابهای لغت که برای تبییت معانی لغات است تالیف شده و به همین خاطر لازم است کسی که در مقام فهم یک متن عربی است حتما از کتابهای لغت و منابع دست اول در این زمینه بهره ببرد.علمای قدیم ما همیشه المنجد و لسان العرب و امثال این کتابها را در کنار خود قرار می دادند تا در هنگام مطالعه از انها استفاده نمایند.اگرچه نرم افزار این کتابها نیز اکنون تهیه شده و طالبان علم لغت می توانند با تهیه این نرم افزار از منابع متعدد لغوی استفاده نمایند.

در تمامی علوم پیش از فراگیری آن مرسوم است معانی اصطلاحات موجود در آن علم از دیدگاه اهل لغت مورد بررسی قرار گیرد زیرا علمای ادب و غیر ادب نقش لغت در فهم معنی را جز مسائل علمی لاینفک می دانند.ومعتقدند تا زمانی که ریشه اصلی کلمات از دیدگاه اهل لغت معنایش فهمیده نشود طرح ان بحث دقیق نخواهد بود.

تعریف علم لغت

تعریف اول

علم لغت،علمی است که در آن درباره مفردات الفاظ وضع شده و از جهت دلالت مطابقی آنها بر معانی شان بحث می شود. و از آن جا که موضوع این علم، لغتِ مفرد حقیقی است، برخی گفته اند که علم لغت، شناخت اوضاع شخصی مفردات می باشد.

هدف این علم پیشگیری از اشتباه در معانی حقیقی لغات و تمایز قایل شدن بین معانی حقیقی و مجازی و برداشت های عرفی است. و روشن است که افاده و استفاده از هر علمی منوط به شناخت لغت می باشد.( فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، ص29).

تعریف دوم

الکلام العربی إمّا أن تبحث عن المعنی الذی وضع له اللفظ و هو علم اللغة(ابن حجه، تقی الدین بن علی، خزانة الأدب و غایة الأرب، 5جلد، دار صادر - بیروت - لبنان، چاپ: 2).

کلام عربی یا این است که بحث می کند از معنایی که لفظ برای او وضع شده است که این را علم لغت گویند.

تعریف سوم

علم لغت علمی است که از جواهر و مواد و هیئات مفردات بحث می کند(النیشابوری،نهایه الارب فی فنون الادب،: ص 5).

به عبارت دیگر به واسطه این علم به مدالیل کلمات و معانی آن ها علم و آگاهی پیدا می کنیم.

علم لغت

محقق و پژوهشگر را به دونکته مهم یاری می کند:

یکی ریشه کلمه را برای محقق با معنای اصلی آن که برگرفته شده از عرف عرب جاهلی اصیل و فصحای آن عصر و پیامبر اسلام ،مشخص می نماید .

دوم بسیاری از مشتاقات ان کلمه بتوسط ان کلمه اصلی نیز مشخص می شود.در حقیقت با این کمک انسان به ارتباط معنای لغوی و اصطلاحی هر موضوعی دسترسی پیدا می کند.حال سوال این است که ایا هدف از تشکیل علم لغت و بوجود امدن ان تنها همین است یا بعضا لغوی به مباحثی می پردازد که آن مباحث انسان را برای کارهای پژوهشی کمک بیشتری می کند.

موضوع علم لغت

در این که موضوع علم لغت چیست و چگونه در علم لغت باید موضوع علم لغت را تعریف کرد در میان مدارس لغویین تعریفات گوناگونی ارایه شده که بعنوان نمونه به یک مورد اشاره می شود:

راغب می گوید :

موضوع علم لغت، جواهر و مواد و هیئات مفردات است (النیشابوری،نهایه الارب فی فنون الادب،: ص 5).

راغب اصفهانی نیز در مقدمه کتاب «مفردات الفاظ قرآن» می گوید: نخستین دانش از دانش های قرآنی که برای درک و فهم قرآن لازم می نماید علوم الفاظ است که بخشی از آن تحقیق در الفاظ و مفردات قرآن است در حقیقت نخستین یاری کننده برای کسی که می خواهد معانی قرآن را بفهمد فراهم نمودن معانی واژه های قرآن و شناخت آن ها است همچنان که تهیه و بدست آوردن وسایل بنّایی برای سازنده ساختمان، از نخستین وسایل کار می باشد. شناخت مفردات قرآن نه تنها برای دانش پژوهِ قرآن سودمند و مفید است بلکه در هر علمی از علوم شرعی مورد استفاده است. اعتماد فقها و حکما در احکام و حکمت هایشان بر آن ها است. شعرا و نویسندگان ماهر و زبردست، خطیبان و بلیغان در نظم و نثرشان از آن الفاظ یاری می جویند.»( راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن ،ص 54).

باتوجه به تعاریفی که ذکر شد دو نکته مهم بدست می آید:

یکی اینکه لغوی علاوه بر اینکه ریشه کلمه را مشخص می کند به معانی آن کلمات نیز اشاره می نماید .

دوم اینکه

ایا آن معنایی را که ان لغوی مشخص کرده آیا معنای حقیقی ان کلمه است یا خیر.

بعضی از لغویین می گویند که معنای حقیقی کلمه است ولی در علم معانی و بیان و در علم اصول بحث شده که این دیدگاه بعضی لغویین ناتمام است زیرا عرف هرعصری لغت هر عصری را معنی می کند.آن معنایی که از اذهان هرعصری بیرون می اید لغت آن عصر را معنی می کند زیرا تبادر علامت حقیقت است نه معنی را که لغوی در نظر گرفته است.چون لغوی نیز تشخیص معنی را از

عرف می گیرد.روی همین جهت است در علم اصول ثابت شده قول لغوی در تشخیص معنی حجت نیست.حال باتوجه به این دونکته مهم اولین اشخاصی که امدند برای تشخیص معنی کلمات قلم فرسایی کردند چه کسانی هستند؟

اولین دانشمندان علم لغت دراسلام

1- خلیل بن احمد بن عمر بن تمیم ابوعبدالرحمن فراهیدی که در سال 105 (و به نقلی 101) ق در بصره به دنیا آمد، درباره سال وفاتش اختلاف است؛ برخی می گویند در قرن دوم سال 170 یا 175 ق درگذشته و برخی گویند در قرن سوم و در سال 215 ق وفات کرده است. وی نویسنده کتاب "العین"می باشد.خلیل بنابر قول علامه حلّی(ره) شیعه بوده است،و از اصحاب حضرت امام محمد باقر (ع ) وحضرت امام جعفر صادق (ع )ذکر شده است.

2- اسحاق بن مِرار ابوعمرو شیبانی کوفی، کنیه اش ابوعمرو بوده و اهل کوفه. وی از اهالی شیبان نبوده اما به خاطر تربیت فرزندان این قریه، به این شهر نسبت داده شده است. وی در حدیث مورد اعتماد بود و به کلام عربع شعر و لغت آگاهی داشت. کتاب های النوادر، الجیم، الخیل، غریب المصنّف، غریب الحدیث، النوادر الکبیر، اشعار ابقائل، خلق الانسان از تالیفات اوست. درباره سال وفات ابوعمرو اختلاف وجود دارد، منابع به تاریخ های 206 ق، 213 ق و نیز 210 ق اشاره کرده اند.

(بغیة الوعاة فی طبقات اللغویّین و النحاة: السیوطیّ (جلال الدین عبد الرحمن بن الکمال).ص870).

3- ابن سکیت، یعقوب بن اسحق ابویوسف بن سکیت در سال 246 ق متولد شد و نحو را از علمائی چون فراء، ابوعمرو شیبانی، الأثرم و ابن الاعرابی فرا گرفت، از جمله تالیفات ایشان می توان از «اصلاح المنطق»، «الاضداد»، «القلب و الابدال» را نام برد. نقل شده که متوکل او را برای تربیت دو

فرزندش المعتز و المؤیّد دعوت کرد. او با وجود مخالفت دوست خود، عبدالله بن عبدالعزیز، دعوت وی را پذیرفت، روزی متوکل در حالی که دو پسرش نیز در مجلس حاضر بودند از ابن سکیت، پرسید: یعقوب، بگو ببینم آیا تو پسران مرا بیشتر دوست داری یا پسران حضرت علی (علیه السلام) را (حضرت امام حسن و حضرت امام حسین علیهما)؟ ابن سکیت پاسخ داد: قنبر خادم علی از دو پسر تو بهتر است. پس از این سخن متوکل دستور داد زبان او را بریدند و بعد از یک روز وفات کرد(بغیة الوعاة فی طبقات اللغویّین و النحاة: السیوطیّ (جلال الدین عبد الرحمن بن الکمال). ص 919).

4- ابن اعرابی، محمد بن زیاد از اهالی کوفه بود. وی در سال 150 ق متولد گردید و در سال 231 ق وفات یافت. از تألیفات وی می توان النوادر، الأنواء، صفه المحل، الالفاظ را نام برد.

ثعلب در باره جایگاه علمی وی گفته که بیش از ده سال در درس او حاضر بودم و کتابی در دستش ندیدم و او مشکلات علوم زمان را بدون کتاب، املاء و تدریس می کرد و در پای درسش قریب به 100 نفر از بزرگان عصر خود، حاضر می شدند(بغیة الوعاة فی طبقات اللغویّین و النحاة: السیوطیّ (جلال الدین عبد الرحمن بن الکمال). ص 873).

باتوجه به مطالبی که درباره تعریف علم لغت و بزرگان این فن گفته شد، سه نکته مهم بدست امد:

الف:لغوی دنبال تشخیص معنی کلمات و مشتقات آن است و نه دنبال تشخیص معنی حقیقی از معنی غیر حقیقی زیرا آن مربوط به علم فصاحت و بلاغت و علم اصول است

ب:رابطه علم لغت با علم صرف و نحو بسیار رابطه عمیقی است زیرا بعضا لغوی برای تشخیص معنی کلمه ای مجبور است از نحو و صرف استفاده نماید زیرا تا اعراب کلمه مشخص نشود تشخیص معنی آن مشکل است. و تا مشتقات کلمه ای مشخص نشود تشخیص معنی آن سخت است. از آن طرف صرفی و نحوی نیز در بارگزاری بحث خویش نیز نیاز به لغت دارند.زیرا تا ندانند ریشه این کلمه در لغت چیست اعراب آن مشخص نمیشود.البته در اینجا یک بحث وجود دارد که آیا اعراب معنی اصلی کلمه را مشخص می کند یا معنی ؟که در جای خودش باید بحث شود.

ج:ثابت شد که بزرگان از فریقین هم در اصل تاسیس علم لغت نقش داشته اند و هم در بارگزاری و در بسط دادن وبارور شدن این دانش بسیار مهم تاثیر گزار بوده اند .

البته بعضی هم به تقدم علمای شیعه در علم لغت به تاسی از اهل بیت (علیهم السلام) قائل هستند.

1-چنانکه گفته شد، اولین کس که در علم لغت سبقت گرفت و کلام عرب را جمع و حَصْر نمود و به هم مربوط نمود و پیوست داد و کیفیت قیام بناهای مختلف را از حروف مُعْجَم بیان کرد، خلیل بن احمد می باشد و در این مهم میان اهل علم و ادب خلافی وجود ندارد.

2- از مشاهیر أئمّه لغت شیعه که بر دگران تفوّق داشته اند، ابن سِکیت بوده است. أبوالعبّاس ثَعْلَب گوید: جمیع اصحاب ما اجماع کرده اند بر آن که پس از ابن أعْرَابی أعلم در علم لغت از ابن سِکیت وجود ندارد. او را متوکل عباسی به جرم تشیع کشت.

و از جمله أبوعَمْرو زاهِد می باشد که تنوخی درباره او گفته است: من حافظه ای را همچون او ندیده ام.

3-و همچنین صاحب کتاب «تُحْفَةُ الابْرَار»: سید شریف حسین بن مساعد حسینی حائری از ابوعمرو زاهد لغوی نحوی در کتابش که در مناقب اهل بیت می باشد، روایت کرده و نصّ بر تشیع او نموده است.

4-و از جمله احمد بن فارس بن زکریا لغوی معروف، صاحب کتاب «مقاییس اللغة»، «المجمل فی اللغة» و «الصاحبی فی فقه اللغة» در لغت می باشد که این کتاب اخیر را برای صاحب بن عَبَّاد تصنیف کرد.

5-و از جمله صاحب بن عَبَّاد وزیر فخرالدّولة دیلمی است. او کافِی الْکفَاة بود. در علم لغت کتاب «المحیط فی اللغة» را که ده مجلد می باشد تصنیف کرد.

خوب است به کتابهای آشنائی با تاریخ ادبیات عربی مراجعه گرددمثل:

الف- تاریخ ادبیات عرب ؛ مؤلف: ج.م عبدالجلیل ؛ ناشر: موسسه انتشارات امیرکبیرمترجم: آذرتاش آذرنوش زبان: فارسی.

ب-تاریخ ادبیات زبان عربی ؛ نویسنده: حنا الفاخوری ؛ مترجم: عبدالمحمد آیتی

نوبت چاپ: دهم ؛ تاریخ نشر: 1396 ؛ تعداد صفحات: 840 صفحه.

این مختصر را ما در اینجا به عنوان زبان شناسی و ادبیات و ادبیات عربی و علم لغت عربی گفتیم تا آشنائی اجمالی برای علم مفاهیم شناسی گردد. زیرا ما علم مفاهیم شناسی را رشته ای مستقل برگرفته از رشته های فوق می دانیم که باید گسترش یابد.

6- قرآن

قرآن کریم، آخرین و کامل ترین کتاب آسمانی است که بر قلب مبارک حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) فرود آمد. پیامبر اسلام، این کتاب ارزشمند را به عنوان امانتی گرانبها به مردم سپرد تا همه انسانهای روی زمین در هر عصر و زمانی بتوانند از راهنماییهای آن استفاده کرده و راه درست

زندگی را بیابند، گرفتاریها فردی و اجتماعی خود را با آن درمان کرده و به تمام خوشبختی¬های مادّی و معنوی، و دنیایی و آخرتی دست یابند.

الف- ویژگیهای قرآن

قرآن کریم دارای ویژگیهای متعددی است که آن را از دیگر کتابهای آسمانی و یا حتی کتابهای علمی متمایز میکند. در ادامه به برخی از مهمترین آنها اشاره میشود.

1.معجزه بودن

قرآن کریم بزرگترین معجزه پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) است. معجزه بودن قرآن به معنی آن است که کتابی آسمانی است، نه کلام بشر و هیچ انسانی نمیتواند کتابی مشابه آن بیاورد. به عبارت دیگر، هیچ انسانی قادر نیست کتابی بیاورد که همه ویژگیهای قرآن مثل عدم تحریف پذیری، هدایت کنندگی، جامعیت، سازگاری با عقل و علم و برخورداری از جنبه هنری را دارا باشد.

اگر تنها موضوعات متنوعی را که درباره انسان، خدا و جهان در قرآن وجود دارد و راهنماییهای کاملی را که برای زندگی انسان مطرح کرده، در نظر بگیریم و آن را با هر کتاب بشری درباره انسان بسنجیم، می بینیم هیچ کتابی قابل قیاس با قرآن نیست، خصوصاً با توجه به این که قرآن به وسیله فردی نازل شده که درس ناخوانده بوده و با افکار هیچ دانشمندی آشنا نبوده است، و بالاخص اگر در نظر بگیریم که محیط ظهور چنین فردی از بدوی ترین و جاهلی ترین محیطهای بشری بوده و مردم آن محیط عموماً با تمدن و فرهنگ بیگانه بوده اند. همه اینها نشان میدهد که قرآن، یک کتاب آسمانی است و از نزد خدایی آمده است که به همه حقایق عالم آگاه است. محال است که یک فرد به هر اندازه نابغه بتواند این همه معانی را از پیش خود بیاورد، آنهم در سطحی که بتواند افکار اندیشمندان بزرگ جهان در طول تاریخ را به خود جذب کرده و برای آنها منبع الهام باشد.

آیات قرآن، همگی وحی الهی است لذا همه حقایق کتب آسمانی قبلی را علاوه بر حقایقی جدیدی که خود بیان کرده، داراست و چنین نیست که مولود فکر بشری باشد. به منظور اثبات این سخن، خدای متعال چندین بار در لابه لای آیات مختلف، قرآن مجید را بالاتر از قدرت و توانایی بشر دانسته و بیان کرده اگر همه جنیان و انسانها جمع شوند و بخواهند کتابی و حتی سوره ای مانند این قرآن بیاورند، هرگز قادر به این کار نخواهند بود. به عنوان نمونه خدای متعال میفرماید: «ای محمد بگو: قطعاً اگر جنّ و انس گرد آیند که مانند این قرآن را بیاورند، نمی توانند مانندش را بیاورند، و اگر چه پشتیبان یکدیگر باشند» (سوره اسراء، آیه 88) و یا میفرماید: «و اگر در آنچه ما بر بنده خود فرو فرستاده ایم، شک دارید پس یک سوره مانند آن (که دارای کلمات زیبا و محتوای عالی باشد) را بیاورید و در این کار آنچه غیر از خدا یاور و گواه دارید فرا خوانید، اگر راستگویید» (سوره بقره، آیه 23).

صفحات تاریخ نیز گواه این مطلب است که بارها افراد مختلفی تلاش کردند که سوره ای مانند قرآن بیاورند اما هرگز موفق به چنین کاری نشده اند.

2.سازگاری با عقل و علوم روز

قرآن کریم برای تفکر و علم مفید ارزش زیادی قائل است و در آیات فراوانی انسان را دعوت به تفکر می-کند و خود نیز برای اثبات سخنان خویش و یا ردّ سخنان مخالفانش استدلالهای عقلی میآورد.

معارفی که قرآن در زمینه شناخت جهان و انسان ارائه می کند و برنامه هایی که برای سعادت انسان دارد، منطبق با معیارهای عقلی و علمی است و هیچ تعارضی با آنها ندارد. پیشرفت علوم نیز حتی باعث نشده که مطالب قرآن غیر علمی جلوه کند بلکه دستاوردهای علمی جدید بر حقانیت قرآن تأکید کرده و برخی از آنها، پیشتر در خود قرآن ذکر شده است. اندیشمندان اسلامی در این زمینه کتابهایی تألیف کرده اند.

3.دارای جامعیّت و زمینه ساز خوشبختی فرد و جامعه

انسان در زندگی خود هرگز هدفی جز سعادت و خوشبختی و کامروایی ندارد و همواره به دنبال چیزی است که آن را عامل سعادت خود میداند. بر همین اساس، قرآن کریم این نیاز اصلی انسان را پاسخ و راه صحیح رسیدن به خوشبختی را به او نشان داده است. قرآن مثل بعضی کتابهای مذهبی نیست که فقط سلسله نکاتی را در مورد خدا و خلقت بیان نموده و یک سلسله اندرزهای ساده اخلاقی هم ضمیمه آن کرده باشد، و مؤمنان مجبور باشند نیازهای فکری خود را با مراجعه به منبع دیگری پاسخ دهند، بلکه قرآن دانشها و راهنماییهایی را که هر انسان برای داشتن یک زندگی خوب و رسیدن به خوشبختی در دنیا و آخرت بدانها نیاز دارد، بیان کرده است. خدای متعال در وصف قرآن میفرماید: «قرآن مجید به سوی حقّ و راه راست هدایت می کند» (سوره احقاف، آیه 30)، و یا این که: «این کتاب را بر تو فرو فرستادیم در حالی که بیان رسا و روشنگر هر چیزی (از علوم و معارف) است» (سوره نحل آیه 89).

فعالیتهای اجتماعی یک جامعه نیز شبیه فعالیتهای فردی است. در هر جامعهای نیز، سعی میشود با وضع پاره ای از مقررات و انجام نوعی از آداب و رسوم، جامعه در مسیر پیشرفت و عدالت قرار گیرد. قرآن کریم در این جهت نیز مطالب مهمی را به اسم دین در زمینه اخلاق، سیاست، اجتماع، اقتصاد، فرهنگ و جنگ و صلح بیان کرده است تا جوامع انسانی با عمل به آنها بتوانند به رشد و سعادت برسند. در سوره اسراء، قرآن چنین توصیف شده است: «حقّاً که این قرآن (جامعه انسانی را) به پایدارترین و استوارترین طریقه و آیین هدایت می کند» (سوره اسراء، آیه 9).

اساساً در قرآن، دین به راه و رسم زندگی اطلاق میشود و انسان چه مؤمن باشد و چه کافر، بینیاز از داشتن برنامه برای زندگی خویش نیست زیرا زندگی انسان و جامعه بدون داشتن روش و برنامه دچار هرج و مرج شده و انسجام خود را از دست میدهد. این برنامه باید کامل و بدون نقص بوده و متناسب با نیازهای حقیقی انسان و نه نیازهای سطحی و کاذب او طراحی شده باشد. به عبارت دیگر،

بهترین راه و رسم زندگی آنست که آفرینش انسان به سوی آن هدایت کند یعنی همه ابعاد و نیازهای انسان در درون آن مورد توجه قرار گرفته باشد.

اگر هر یک از اجزاء آفرینش را مورد دقت و کنجکاوی قرار دهیم، خواهیم دید که آن موجود در هستی خود هدف و غایتی دارد که از نخستین روز آفرینش خود به سوی آن در حال حرکت است و به صورت غریزی از مناسبترین و نزدیکترین راه به سوی هدف خود سیر می کند و در درون و بیرون وجود خود به ابزارهایی مجهز است که مناسب با هدفش می باشد.

تجهیزات وجودی انسان نیز به عنوان یکی از این موجوات، بهترین دلیل است بر این که انسان هدفی دارد که متضمن سعادت اوست و باید متناسب با تجهیزات وجودی خویش راهی به سوی هدف و سعادت خود پیدا کند. خدای متعال در این زمینه میفرماید: «خدای ما کسی است که به هر چیز آفرینش ویژه آن چیز را عطا فرموده آنگاه (او را به سوی سعادت و هدف ویژه اش) هدایت و راهنمائی کرد» (سوره طه، آیه 50).

نکته بسیار مهمی که در اینجا باید بدان توجه کرد این است که انسان نمی تواند به تنهایی و با تکیه بر غریزه، عقل، تجربه و علم خویش بهترین راه سعادت را پیدا کند بلکه در این زمینه نیازمند راهنماییهای خدای مهربان است که از طریق وحی و فرستادن پیامبران و کتابهای آسمانی او را یاری کند. این یاری و کمک که به اسم دین به انسان عرضه میشود، کاملاً متناسب با استعدادها و نیازهای فطری و طبیعی اوست و هیچ کدام از ابعاد جسمی و روحی انسان را نادیده نگرفته است. از همین روی میفرماید: «حق گرایانه روی دل خود را به سوی دین اسلام کن، همان طریقه و آیین فطری خدا که مردم را بر پایه آن آفریده است، ... این است دین ثابت و استوار، و لکن بیشتر مردم نمی دانند» (سوره روم، آیه 30).

خلاصه آن که قرآن به زندگی انسان هدف میدهد و او را از پوچی، سرگردانی و بی ارزشی رهایی می بخشد. قرآن نگرش انسان به خود و جهان را اصلاح می کند، روش صحیح ارتباط با دیگر انسان ها را می آموزد و انسان را به گونهای تربیت میکند که بهترین اخلاق و شیرینترین زندگی را در دنیا و آخرت داشته باشد. علاوه بر اینها، قرآن هر آن چیزی را که بشر در پیمودن راه سعادت و

خوشبختی از اعتقاد و عمل، دانش و قانون و علم و تجربه به آن نیازمند می باشد، به طور تمام و کمال در بر دارد.

امام علی(علیه السلام) - اولین جانشین پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)- در کلامی، قرآن را چنین توصیف فرموده اند: «پس قرآن، معدن و کانون ایمان، چشمه و دریای دانش، بوستان و آبگیر عدل، پایه و بنیان اسلام و وادی و دشت سرسبز حق است، ... خداوند آن را سیراب کننده عطشِ دانشوران، و بهار دل های دانایان، و شاهراه نیکان قرار داده است، و دارویی است که پس از آن، دردی نمی ماند، و نوری است که تاریکی با آن نیست».

4.عدم تحریف

قرآن کریم، با وجود گذشت قرنهای متمادی بر آن، هرگز دستْ خوشِ دگرگونی و تغییر نشده است و جای کوچکترین تردیدی نیست که همه آیات آن، کلام الهی است که بر قلب حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) نازل شده و او آنها را برای مردم بیان کرده است. هیچ کسی نمی تواند ادعا کند و یا احتمال بدهد که نسخه دیگری از قرآن وجود داشته و یا دارد و حتی هیچ مستشرقی هم در دنیا نیست که چنین ادعایی کرده باشد. قرآن از این حیث کتابی منحصر به فرد است، در حالی که در مورد نسخه اصلی و تحریف نشده کتابهای دیگر همچون تورات و انجیل اختلاف زیادی وجود دارد و این کتابها در گذر زمان دستخوش تحریف شده و یا بخشهایی از آنها به کلی از بین رفته و به دست ما نرسیده است.

آیات قرآن به تدریج و در طول 23 سال نازل شد و از همان روز اول نزول، مسلمانان با تلاش زیاد آنها را فرامی گرفتند و حفظ می کردند. علاوه بر اینها، پیامبر اکرم از همان روزهای نخستین، نویسندگان خاصی برای نوشتن قرآن انتخاب کردند که به «کاتبان وحی» معروف شدند. این امر امتیازی برای قرآن محسوب می شود که هیچ کدام از کتابهای قدیمی از آن برخوردار نیست. نگارش کلام خدا از همان آغاز، از جمله علل قطعی حفظ و مصون ماندن آن از تحریف می باشد.

5.جنبه ادبی و هنری قرآن

آیات قرآن از لحاظ ادبی و هنری بسیار زیباست. این زیبایی به گونه ای است که یکی از جنبه های اعجاز آن به شمار می رود و حتی دشمنان نیز به زیبایی آن اعتراف کرده و آن را فراتر از قدرت بشر می دانند. همین جنبه هنری باعث شده که توجه مسلمانان و غیر مسلمانان بیش از پیش به آن جلب شود.

6.جاودانگی و طراوت

ممکن است چیزی، سال ها باقی بماند ولی در طول زمان کهنه و فرسوده شود و تازگی و شادابی خود را از دست بدهد؛ اما قرآن، علاوه بر این که همیشه زنده است، هیچ گاه کهنه و فرسوده نمی شود؛ بلکه همواره نو و باطراوت می باشد. دلیل این موضوع آن است که معارف قرآن و راهنماییهای آن منطبق با معیارهای عقلی و علمی و نیازهای فطری انسانهاست و از این رو، اختصاص به زمان خاصی ندارد؛ بلکه در طول زمان، زنده و جاوید است. به تعبیر دیگر، آنچه قرآن بیان کرده، همگی حقیقت است و حقیقت چیزی نیست که در طول زمان دگرگون شود.

7.قابل فهم برای همه انسانها در کنار داشتن لایه های معنایی

از یک سو باید توجه داشت که همه انسانها قابلیت رشد و رسیدن به کمال را دارا هستند و از سوی دیگر باید دانست که توانایی فهم و درک حقایق در همه انسانها یکسان نیست. بر همین اساس، قرآن مجید حقایق را با زبان ساده و عمومی و به گونه ای بیان کرده که با ساده ترین فهم ها که فهم عامه مردم است، سازگار باشد و همه را دعوت به تفکر در آنها کرده است: «آیا درباره (معارف) این قرآن اندیشه و پی گیری فکری نمی کنند؟! و اگر از جانب غیر خدا بود مسلماً در آن اختلاف بسیاری می یافتند» (سوره نساء آیه 82)؛ اما در عین حال، لایه ای از حقایق را در پشت پرده کلمات و جملات

پنهان داشته که درک آنها تنها توسط افراد شایسته، دانشمند و مؤمن امکان پذیر است و هر کس به حسب حال و اندازه درک و صفای باطن و علم خود از آنها بهره مند می شود.

به بیان روشنتر، قرآن، به سان متنِ دست نوشته آدمی نیست که هر چه قدر عمیق باشد، باز هم بتوان به عمق آن رسید. قرآن، سخن خداوند حکیمِ دانا و بی نهایت است که عالَم و آدم را آفرید و از اعماق وجود آنها، آگاه است. معارف قرآن لایه های عمیق و متعدّدی دارند که هر کسی قادر به کشف معارف عمیق و حقایق دقیق آنها نیست؛ بلکه تنها کسانی از این توانایی برخوردارند که از نظر علمی و عملی، شایستگی های لازم را داشته باشند. این، همان چیزی است که از آن به «بطون قرآن» یا «لایه های معنایی قرآن» تعبیر می شود.

شایسته ترین افراد در این زمینه، پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و جانشینان ایشان یعنی اهل بیت (علیهم السلام) هستند که عهده دار بیان جزئیات قوانین و توضیح احکام شریعت می باشند. خدای مهربان در مورد ایشان می فرماید: «ما این قرآن را بر تو نازل کردیم، تا آنچه به سوی مردم نازل شده است، برای آنها روشن سازی؛ و شاید اندیشه کنند» (سوره نحل، آیه 44). به موجب این آیه، پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) بیان کننده حقایق و اموری است که دیگر انسان توان لازم برای فهم و برداشت آنها از آیات قرآن را ندارند، و بعد از ایشان، با استناد به حدیث ثقلین که شیعیان و اهل سنت همگی آن را قبول دارند، این کار تنها بر عهده اهل بیت (علیهم السلام) است.

8.کتابی جهانی

مخاطب قرآن محدود به نژادی خاص همچون عرب زبانان و یا گروهی خاص مانند مسلمانان نیست، بلکه مخاطب او همه انسانها هستند. به عنوان نمونه، قرآن با هر گروهی از کفار و مشرکان و اهل کتاب(یعنی مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان) به سخن پرداخته، آنان را به سوی معارف حقه خود دعوت می کند. در سوره آل عمران آمده است که: «بگو: ای اهل کتاب! بیایید از آن سخن حق که میان ما و شما یکسان است، پیروی کنیم یعنی جز خدای یکتا را نپرستیم، و چیزی را با او شریک

قرار ندهیم، و برخی از ما برخی دیگر را به جای خدا به ربوبیّت تعظیم نکنیم» (آل عمران، آیه 64)، همچنین در توصیف قرآن چندین آیه با مضمون مشابه وجود دارد که می فرماید قرآن برای بهرهمند شدن همه انسانها نازل شده است: «نیست قرآن مگر یادآوری برای همه جهانیان» (سوره قلم آیه 52).

همچنین قرآن هیچ گونه تبعیضی در بهره مندی از مزایای مذهبی برای کسی قائل نیست بلکه همه انسانها اعم از زن و مرد و سیاه و سفید در نگاه او یکسانند و همگی می توانند به وسیله ایمان به خدا و انجام کارهای خوب به بالاترین درجات کمال دست یابند. در نگاه قرآن، برتری انسانها بر یکدیگر، به نژاد، ملیت، رنگ پوست و مرد و زن بودن نیست بلکه کسی برتر است که مطیع دستورات الهی باشد، چنان که خدای متعال می فرماید: «ای مردم! در واقع ما شما را از مرد و زنی آفریدیم و شما را نژادها و قبیله هایی قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛ در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا خودنگهدارترین (و پارساترینِ) شماست؛ براستی که خدا دانای آگاه است» (سوره حجرات، آیه 13). این در حالی است که در مذاهب دیگر برخی از مردم از مزایای دینی محرومند، مثلاً زنان در مذهب برهمنی، کلیمی و مسیحی از برخی از امتیازات مذهبی و یا عموم مردم در وثنیت و مسیحیت از مداخله در معارف کتاب¬های مقدس محروم هستند.

ب- برنامه قرآن برای زندگی انسان

انسان در زندگی به دنبال رسیدن به سعادت است و باید در راه بدست آوردن آن تلاش و کوشش نماید. این تلاش، بدون برنامه نتیجه بخش نخواهد بود و این برنامه را نیز باید از کتاب فطرت و آفرینش و به عبارت دیگر، از تعلیم الهی فراگیرد. با توجه به این مقدمات، قرآن مجید شالوده برنامه زندگی انسان را به این گونه طراحی کرده است:

اساس برنامه را بر خداشناسی و اعتقاد به یگانگی او قرار داد و از آن، معادشناسی یعنی اعتقاد به روز رستاخیز را نتیجه گرفت. روز رستاخیز به زمانی گفته می شود که در آن پاداش و کیفر کردار نیک و بد انسان داده خواهد شد. بعد از آن، پیغامبرشناسی را از دل معادشناسی بیرون کشید زیرا پاداش

اعمال نیک و بد به دست خدا تنها در صورتی صحیح است که پیش از آن، امور خوب و بد به وسیله انبیای الهی بیان شده باشد. این سه اصل نامبرده یعنی اعتقاد به یگانگی خدا، اعتقاد به نبوت و اعتقاد به معاد، اصول دین اسلام است و حجم زیادی از آیات قرآن به توضیح و تبیین آنها اختصاص دارد.

سپس قرآن کریم به بیان اصول اخلاقی پرداخته است. این اصول اخلاقی مناسب با آن اصول سه گانه اعتقادی بوده و یک انسان با ایمان باید برخوردار از آنها باشد. بعد از صفات اخلاقی نوبت به بیان قوانین عملی می رسد. این قوانین که به آنها «احکام» نیز گفته می شود، در حقیقت حافظ سعادت انسان و پرورش دهنده اخلاق پسندیده و بالاتر از آن، عامل رشد اصول اعتقادی در وجود انسان می باشند.

در مجموع می توان بیان داشت که قرآن مجید ریشهای اصلی اسلام را که به سه بخش کلی تقسیم میشود، مطرح کرده است که عبارتند از:

1 - اصول عقائد اسلامی یعنی توحید، نبوت و معاد

2 - اخلاق پسندیده و ناپسند

3 - احکام شرعی و قوانین عملی

همان گونه که پیشتر بیان شد، این امور به صورت کلی در قرآن آمده است و بیان جزئیات آنها بر عهده پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت(علیهم السلام) می باشد.

ج- موضوعات قرآنی

موضوعاتی که در قرآن مطرح شده، زیاد است و نمی توان همه آنها را به صورت جزئی برشمرد، ولی در یک نگاه کلی این مسائل قابل ذکر است:

1.خدا، یگانگی او و صفاتی که در او وجود دارد مثل علم، قدرت، مهربانی، بخشندگی، روزی رسانی به مخلوقات؛ و صفاتی که به هیچ روی در او وجود ندارد، مثل ظلم، نادانی، فراموشکاری، حسادت، محدودیت و ضعف.

2.دعوت به پرستش خدای یگانه و اخلاص در عبادت، ممنوعیت شریک قراردادن برای خدا، منع شدید ازپرستش غیرخدا اعم از انسان، فرشته، خورشید، ستاره یا بت.

3.زنده شدن بعد از مرگ، مراحل مختلف بین مرگ تا قیامت و ویژگیهای جهان آخرت.

4.یادآوری نعمتهای بیشمار الهی در این جهان.

5.بیان نعمتهای جاویدان جهان آخرت برای صالحان و نیکوکاران، و بیان عذابهای سخت و احیاناً جاویدان آن جهان برای بدکاران.

6.جهان و سنن جهان، ناپایداری زندگانی دنیا و عدم صلاحیت آن برای این که ایده آل و کمال مطلوب انسان قرار بگیرد، و این که خدا و جهانِ جاویدانِ آخرت شایسته این است که مطلوب نهایی انسان قرار گیرد.

7.ویژگیها و احوال رسول اکرم(صلی الله علیه و آله)، صفات خوب آن حضرت و الگو بودن ایشان برای همه.

8.حوادث و وقایع دوران بیست و سه ساله بعثت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله).

9.نام برخی پیامبران و کتب آسمانی پیشین، داستان زندگی آنها و برخی از معجزات، اقدامات و سخنانشان.

10.تأیید کتب آسمانی پیشین خصوصاً تورات و انجیل و تصحیح اغلاط و تحریفهای این دو کتاب.

11.احتجاجها و استدلالهایی در مورد خدا، قیامت، پیامبران و ردّ ادعاهای منکران.

12.داستانهایی پیرامون افراد و اقوام گذشته به عنوان سند تاریخی بر صدق دعوت پیامبران و سرانجام نیک مؤمنان و عاقبت شوم کافران و تکذیب کنندگان.

13.توصیف ویژگیهای مؤمنان، کافران و منافقان.

14.ملائکه و وظایف و ویژگیهای آنان.

15.ترغیب و تشویق برای ایمان به خدا، معاد، پیامبران، ملائکه و کتب آسمانی.

16.تقوا، پارسایی و تزکیه نفس.

17.گوشزد کردن خطر وسوسه های نفسانی و شیطانی.

18.توصیف خود قرآن

19.اخلاق و رفتارهای خوب فردی از قبیل شجاعت، استقامت، صبر، عدالت، احسان، محبت، ذکر خدا، محبت خدا، شکر خدا، توکل به خدا و تسلیم در مقابل فرمان خدا، تعقل و تفکر، علم و آگاهی، راستگویی، امانت؛ و پرهیز دادن از اخلاق و رفتارهای بد مثل تکبر، عجب، حسادت، خسیس بودن.

21.احکام از قبیل نماز، روزه، زکات، خمس، حج، جهاد، هدیه دادن، ازدواج، حقوق زوجین، حقوق والدین و فرزندان، ثروت، مالکیت، حکومت، شورا، حق فقرا، حق جامعه و غیره.

22.یکسری اخبار غیبی و پیشگویی نسبت به امور آینده که بعد از مدتی، آن امور به وقوع پیوسته اند.

23.توضیحاتی در مورد جن و شیطان.

24.خلقت آسمانها، زمین، کوهها، دریاها، گیاهان، حیوانات، ابر، باد، باران، تگرگ، شهاب ها و غیره.

25.تسبیح و تحمید همه موجودات جهان و آگاهی آنها نسبت به خالقشان.

7-وحی چیست و انسان چه نیازی به وحی دارد؟

جهان خلقت هر موجودی را به سوی کمال مناسب خود سوق می­دهد. اگر چه امکان دارد که در این میان موجودی در مسیر رشد خود گرفتار آفت­ها و آسیب­ها شده و از بین رود اما با وجود این، دستگاه آفرینش به کار خود ادامه داده و موجودات را پیوسته به سوی رشد و کمال ویژه خودشان هدایت می­کند. خدای متعال هر موجودی را به گونه­ای آفریده است که نیروها و استعدادهای درونی و محیط پیرامونش، او را به سوی کمال حرکت می­دهد. به عنوان مثال، دانه گندم به گونه­ای خلق شده که بعد از قرارگرفتن زیر خاک، جوانه زده و تبدیل به خوشه­­ای با دانه­های زیاد می­شود، همچنین هسته میوه که تبدیل به درختی سرسبز و پر از میوه می­شود.

انسان نیز به عنوان یکی از این موجودات، خارج از این قانون نیست بلکه از طریق آفرینش به سوی کمال خود هدایت می­شود، ولی تفاوت انسان با سایر موجودات در این است که انسان بر حسب آفرینش به گونه­ای ساخته شده که همه چیز را برای خود می­خواهد. او از نیروی طبیعت به نفع خود استفاده کرده و توانایی­های دیگر موجودات را به استخدام خود درمی­آورد. علاوه بر اینها، انسان حتی هم­نوعان خود را نیز در راستای منافعش به کار می­گیرد. انسان موجودی استخدام­طلب بوده و زندگی در اجتماع را برای رسیدن به کمال و استفاده از منافع و مزایای آن انتخاب کرده است. به بیان دیگر، انسان به این خاطر حاضر به تشکیل جامعه و زندگی در اجتماع می­شود که از یک سو می­بیند به تنهایی و در نتیجه کار و کوشش خود و بدون استفاده از کمک و توان دیگران، نمی­تواند زندگی خود را تأمین نماید و از سوی دیگر می­فهمد که استفاده از کمک و کوشش دیگران رایگان نیست، زیرا دیگران نیز مانند او انسان بوده و چیزی را که وی از دیگران می­خواهد، آنان نیز از او می­خواهند، ناچار زندگی اجتماعی را بهترین وسیله تشخیص داده و تن به زندگی در جامعه می­دهد. در واقع زندگی اجتماعی که پایه آن بر همکاری متقابل گذارده شده، همان استخدام متقابل افراد است.

به خدمت گرفتن دیگران، امری است که هیچ­ زمان از وجود انسان جدا نمی­شود لذا با توجه به این که انسان از روی ناچاری به زندگی در جامعه و عدالت اجتماعی تن در داده و این کار تا حدود زیادی بر خلاف طبع خودخواه او است، پیوسته از ته دل در فکر پاره کردن این بند و فرار از زیر بار مسئولیت آن است. از این جهت هر وقت نیرویی پیدا کند و قدرتی در خود بیابد، از پایمال کردن حقوق دیگران مضایقه نخواهد کرد. تاریخ بشریت تا آن جا که در دست است، این حقیقت را تأیید می­کند که پیوسته انسان­های قوی، افراد ضعیف را به زیر سلطه خود درآورده و هستی آنها را به غارت و چپاول برده­اند. در گذشته، این برده­گیری و تجاوز به حقوق دیگران به وسیله یک فرد انجام می­گرفت و امروز میان جامعه­های قوی و ضعیف صورت می­گیرد! به همین خاطر انسان­ها فهمیده­اند که بدون وجود قانون و مقرراتی که حقوق افراد را تأمین کند، زندگی انسان و بقای جامعه امکان­پذیر نخواهد بود. از این روی، پیوسته قوانینی در جامعه­های انسانی دایر بوده است.

به طور کلی در میان بشر تنها سه روش برای اداره امور جامعه وجود داشته و دارد: روش اول، روش استبدادی است که امور مردم را به دست اراده زورگویی می­دهد و او هر چه را بخواهد، به مردم تحمیل می­کند. روش دوم، روش حکومت اجتماعی است که اداره امور مردم به دست قانون گذارده شده و یک نفر یا یک گروه مسئول اجرای قانون می­شود.

روش سوم، روش دینی است که اراده تشریعی خداوند در میان مردم و به دست خود آنها حکومت کرده و اصل توحید، اخلاق فاضله و عدالت اجتماعی را تضمین می­نماید.

در روش اول و دوم، تنها از اعمال مردم مراقبت می­شود و کاری به اعتقاد و اخلاق آنها ندارند لذا افراد در این امور یعنی در امور اعتقادی و اخلاقی آزاد هستند، چرا که در این دو روش ضامن اجرایی برای آنها وجود ندارد. حال باید پرسید: آیا انسان می­تواند این اختلافات را از راه وضع قانون اصلاح کرده و جلوی تجاوز افراد به حقوق یکدیگر را بگیرد؟ البته که نه، زیرا اولاً انسان اجتماع را برای خود می­خواهد و هرگز این حس خودخواهی را که محصول ساختمان وجودیش است، از دست نخواهد داد، لذا با افزایش قدرتش نسبت به دیگران، حقوق و منافع آنها را تصاحب می­کند. البته ممکن است افرادی پیدا شوند که غریزه عدالت­دوستی، انصاف و نیروی وجدان در آنها به

اندازه­ای قوی و بیدار باشد که حس خودخواهی را کنار گذاشته و به حقوق دیگران تجاوز نکنند، ولی مسلّم است که تعداد این افراد اندک بوده و هرگز نمی­توان همه جامعه را به حساب آنها، افرای منصف در نظر گرفت. رجوع به صفحات تاریخ این مطلب را تأیید می­کند. ثانیاً اختلافات و تجاوزها از خودخواهی و احساسات درونی انسان سرچشمه می­گیرد، در حالی که قانون تنها بر عمل و رفتار اجتماعی انسان نظارت دارد، نه بر احساسات درونی و افکار وی.

در این جا ممکن است کسی اشکال کنند که انسان برای حفظ منافع شخصی خودش هم که شده، نباید از رعایت مقررات اجتماعی تخلف کند، زیرا عواقب شوم آن به طور غیر مستقیم دامن­گیر خود او می­شود. رعایت این مقررات در واقع حکم یک تعهد متقابل را دارد که نقض آنها از ناحیه یک فرد، سبب نقض آنها از ناحیه سایرین می­گردد، لذا هر چند که انسان بر اساس صفات روحی خود همچون خود­دوستی و خودخواهی رفتار می­کند، اما انگیزه­ای برای تخلف از قوانین اجتماعی ندارد، چرا که او مجبور است برای حفظ حقوق خود، حقوق دیگران را محترم بشمارد؛ یعنی خوددوستی در نهایت او را به نوع­دوستی می­کشاند.

در پاسخ باید گفت این سخن در صورتی صحیح است که قدرت­های اجتماعی افراد مساوی باشد، به طوری که فرد بداند با تخلف او از قانون و تجاوز به حقوق دیگران، آنها هم می­توانند تخلف کرده و به حقوق او تجاوز کنند. در این صورت آن فرد خود را ملزم به رعایت حقوق دیگران می­بیند، ولی در صورتی که قدرت­های افراد متفاوت باشد، چنان که غالباً این گونه است، افراد قوی می­توانند از رعایت این مقررات سر باز زده، حقوق افراد ضعیف را پایمال کنند، بدون این که آنها بتوانند مقابله به مثل نمایند، حتی در برخی موارد، افراد قوی آنها را به وسیله قدرت و زور مجبور به رعایت حقوق خویش می­کنند.

با توجه به ناکارآمدی دو روش اولی، تنها روشی که می­تواند صفات درونی انسان و احساسات او را کنترل و اصلاح کند، روش دین است. در این روش، علاوه بر وضع قانون به ویژگی­های روحی انسان نیز توجه شده و هم­زمان برای هر سه حوزه اعتقاد، اخلاق و اعمال انسان برنامه دارد، لذا این

روش، روشی کامل است و تنها به کمک این روش می­توان اختلافات اجتماعی را به صورت کامل بر طرف کرد.

درست است که در جوامع امروزی کانونی به نام فرهنگ وجود دارد که با افکار و احساسات افراد سروکار داشته و سعی در اصلاح آنها دارد، ولی نباید تصور کرد که فرهنگ، دستگاهی مجزا از سایر دستگاه­های اجتماعی است و نباید انتظار داشت که فرهنگ بتواند افکار و احساسات مردم را اصلاح کرده و مسئولیت وجدانی و ضامن اجرایی در آنها به وجود آورد، زیرا مسئولان فرهنگ جامعه از افراد همین اجتماع­اند و نهایت کاری که می­توانند انجام دهند آن است که افکار خود را در افراد زیر دست خود ترزیق کرده و اشخاصی مانند خود به وجود آورند، بنابراین وقتی خود آنها در باطن به مقررات و اصولی پای­بند نباشند، چه طور ممکن است که دیگران را پای­بند کنند. علاوه بر این، تعلیم و تربیت­های فرهنگی قطع نظر از ایمان و عقیده مذهبی ضامن اجرا نداشته و در قوانین حقوقی جوامع کنونی نیز، قانون و حکمی برای این منظور و در جهت رشد افکار و اخلاق انسان­ها وجود ندارد.

از مجموع آنچه که گفته شد، چنین به دست می­آید که در وجود انسان غیر از نیروی فکری که به وضع قانون می­پردازد، باید نیروی درونی دیگری وجود داشته باشد که بتواند افراد شایسته­ای بپروراند تا آنان جامعه بشری را از اختلاف و کشمکش نجات دهند، زیرا چنان که پیش­تر بیان گردید، جهان آفرینش همان­گونه که انسان را به سوی رفع احتیاجات جسمانیش مانند احتیاج به غذا، تولید مثل و دفع آفات و آسیب­ها هدایت نموده و هرگز در این هدایت، خطا نمی­کند، او را به سوی رفع اختلافات اجتماعی نیز هدایت کرده که همان گشودن مسیر نبوت برای او است و در این مسیر نیز هرگز خطا نمی­کند. به چنین افرادی که به وسیله وحی با عالم دیگر ارتباط داشته­اند، نبی گفته می­شود. در واقع نبوت یک موهبت مرموز و یک شعور مخصوص بوده که برای انبیا وجود داشته و به واسطه آن، وحی یعنی معارف دینی و شرایع آسمانی را از ناحیه خدای متعال دریافت می­کردند. وحی پایه و اساس قرآن وکتاب­های آسمانیِ پیش از آن است و سرچشمه علوم و معارف پیامبران الهی می­باشد.

ممکن است کسی به این سخن اشکال کرده و بگوید: دین و نبوت نیز در این مدت مدید که در میان بشر عمر کرده، موفق به رفع اختلافات نشده است و اگر چنین چیزی در جهان خلقت وجود داشت، هرگز بی اثر نمی­ماند. در جواب به این اشکال باید توجه داشت که اولاً دین در طول حیات خود هزاران هزار فرد با فضیلت و صاحب اخلاق و روحانیت عالی انسانی تربیت کرده و به جامعه تحویل داده و از این طریق به تکامل نوع بشر کمک کرده است.

ثانیاً در اجتماعات انسانی نمونه­های مختلفی از اخلاق و عواطف عالی انسانی مانند عدالت­دوستی، فداکاری، پاک­دامنی، درست­کاری، صداقت، امانت و... دیده می­شود. وجود این نمونه­های اخلاقی تا حدود قابل توجهی در کاهش میزان اختلافات و حل آنها موثر بوده است. از طرفی هیچ عاملی برای ظهور و پیدایش آنها جز ادیان و مذاهب دیده نمی­شود، زیرا تاریخ هیچ گونه وسیله­ای برای تضمین اخلاق جز دین به ما نشان نمی­دهد. بنابراین تکامل نسبی اخلاق که عامل اساسیِ رفع اختلافات اجتماعی است، مرهون خدمات پیغمبران و ادیان است و بس، و به همین دلیل اجتماعاتی که روش خود را ضد دینی قرار داده اند، به تدریج فضایل اخلاقی را از دست داده و عواطف و احساسات لطیف انسانی در آنها به طور محسوسی تضعیف گشته و حالت خشونت و سود­پرستی عجیبی جای همه آنها را پر کرده است.

ثالثاً اگر ملاحظه می­شود که مذاهب و ادیان تا کنون موفق به رفع کامل اختلافات موجود نشده­اند، هر چند که به صورت نسبی عامل رفع اختلافات بوده­اند، دلیل بر این نیست که در آینده نیز چنین پدیده­ای واقع نخواهد شد، زیرا مطابق قانون تکامل که در جهان خلقت وجود دارد، بالاخره این امر روزی عملی شده و دین حق، زمین را فرا خواهد گرفت و بشر در حال صدق و صفا و بدون اختلاف و جنگ زندگی خواهد کرد.

ممکن است تصور شود که بشر از زمان بسیار قدیم توانسته است بر اثر ریاضت­های بدنی و فکری و تلاش­های مخصوص، راهی به عالم غیب باز کند، بدین معنی که دانش­ها و قدرت­هایی به دست آورد که از راه عادی امکان دستیابی به آنها نیست. در این زمینه نمونه­های بسیاری از مرتاضان هند، آفریقا، اروپا و غیر اینها در تألیفات گذشتگان، سیاحت­نامه­های سیاحان و حتی در مجلات و جراید

امروزه می­توان یافت. خلاصه آن که وحی و نبوت امری اکتسابی است، نه موهبتی خدایی، یعنی این که هر کسی می­تواند در اثر ریاضت به عالم غیب متصل شده و از آن عالم، دانش و قدرت کسب کند.

این تصور باطل است زیرا بین آنچه که از راه وحی به انبیا داده شده و آنچه که مرتاضان از راه ریاضت به دست می­آورند، چند تفاوت عمده وجود دارد: اول آن که حالات نفسانی اهل ریاضت از خطا و اشتباه مصون نیست، دوم آن که نتایجی که از راه ریاضت به دست می­آید، همواره به صلاح بشر و نفع جامعه انسانی تمام نمی­شود، و سوم آن که دستاوردهای اهل ریاضت غالباً چیزهای تماشایی و بی­حاصل است که زندگی انسان نیازی به آنها ندارد. اینها خواص و آثاری است که نمی­توان در آنها تردید کرد. این در حالی می­باشد که خواص و آثار نبوت صد در صد متفاوت با آنهاست. نبی در دریافت وحی هرگز تردید و خطا نمی­کند. همچنین وحی در بر دارنده اموری است که همگی به صلاح جامعه بشری است و برای زندگی انسان در بالاترین درجه اهمیت قرار دارد.

از همه اینها گذشته، نتیجه ریاضت­ها هر قدر هم کامل باشد، همواره محدود یا مخصوص به یک یا چند حوزه معین است و هرگز دیده نشده کسی بر اثر ریاضت بتواند یک سلسله کامل از حقایق جامع و مفید را که تشکیل­دهنده اساس زندگی اجتماعی است، دریافت کرده و به بشریت ارائه دهد. مرتاضان خود نیز به این حقیقت اعتراف دارند و هرگز چنین ادعایی نمی­کنند. این در حالی است که پیغمبران به وسیله وحی مجموعه­ای کامل و مفید از حقایق و دستوراتی را در اختیار نسل­های مختلف بشر گذاشته­اند که به وسیله آنها می­توان بنای یک زندگی سعادتمندانه را در بعد فردی و اجتماعی پی­ریزی کرد. به عبارت دیگر، دستورات پیامبران حاوی یک برنامه روشن علمی برای اداره تمام شئون زندگی فردی و اجتماعی از لحظه تولد تا مرگ است. این مطلب با یک مطالعه پیرامون شیوه و محتوای دعوت آنها به دست می­آید.

همان­گونه که عده­ای به اشتباه معتقدند راهنمایی­ها و دستورات انبیا در اثر ریاضت به دست آمده، عده دیگری هم بر این باورند که آنچه پیامبران برای مردم بیان کرده­اند، نتیجه نبوغ فوق­العاده ایشان

است و چیزی به عنوان ارتباط با عالم غیب و جهان دیگر وجود ندارد. آنها میان پیامبران و دیگر نوابغ جهان تفاوتی قائل نیستند و افکار هر دو دسته را محصول تفکر و زاییده نبوغشان می­دانند.

طرفداران این نظریه بیان می­دارند که دستگاه آفرینش، افراد نابغه و خیرخواهان بشریت را در دامن خویش پرورش می­دهد و آنها روی نبوغ ذاتی و افکار عالی خود، جامعه را به اخلاق نیک، اعمال شایسته، رعایت عدالت اجتماعی و... دعوت نموده و از این رهگذر گام­های مؤثری برای سعادت بشر برمی­دارند. وحی منبعی جز عقل انسانی ندارد و در طول تاریخ، در هر قرن نوابغی که عالی­ترین افکار انسانی را دارا بودند، به جهان انسانیت خدماتی ارائه کرده­اند. برخی طرفداران این نظریه پا را از این فراتر نهاده و وجود نبوغ در پیامبران را معلول یک سلسله حوادث و عوامل روانی مثل عشق، محرومیت، تنهایی و... دانسته­اند. سپس از این بیانات نتیجه گرفته­اند که این عوامل به اضافه وجود یک اجتماع فاسد و بی­قانون سبب می­شود که افکار و استعداد پیامبران در راستای حل مسائل اجتماعی شکوفا شود و راه­های تازه برای زندگی به مردم نشان دهند.

این نظریه نیز در تفسیر وحی و نبوت صحیح نیست. هر چند عوامل مزبور ممکن است، افکار غیر ارادی انسان را تشدید کند و استعداد نهانی او را آشکار سازد، ولی هرگز نمی­تواند تربیت­کننده پیامبری باشد که کتاب آسمانی او پس از چهارده قرن در میان تمام دانشمندان و نوابغ مانند مشعل فروزان بدرخشد و تمدنی را به وجود آورد که هنوز تاریخ بشریت مانند آن را نشان نداده است. کتابی که درباره معارف عقلی و فلسفی و قوانین مربوط به جهان طبیعت، اصول زندگی و فضایل اخلاقی چنان مطالبی را به جهان عرضه داشته که همواره درستی و استحکام خود را حفظ کرده است.

این نظریه حتی با گفتار خود پیامبران نیز مخالف است. اگر وحی مربوط به نبوغ این نوع افراد بوده باشد، چرا آنان قوانین و علوم خود را به عالم دیگر نسبت می­دهند و از این که مربوط به خود آنها باشد، به طور واضح خودداری کرده­اند؟! آنها همواره گفته­اند: «من فقط از آن چه که به من وحی می­شود، پیروی می­کنم»(سوره انعام، آیه 50).

البته این سخنان به معنای آن نیست که پیامبران دارای استعداد پایینی بوده­اند بلکه آنان جزء نوابغ تاریخ بشریت به حساب می­آیند. سخن اصلی بر سر آن است که پیامبران با همه استعدادی که داشته­اند، بی­نیاز از وحی الهی نبوده­ و آنچه به عنوان وحی برای مردم بیان کرده­اند، نتیجه تلاش فکری و نبوغ آنان نیست بلکه دانش­ها و قوانینی است که از سوی خدای متعال به آنان داده شده است.

اصولاً ما در جهان دو گروهِ مصلح داریم. یکی گروهی که تمام طرح­ها و نقشه­ها را نتیجه تفکر خود و یا فعالیت­های حزبی خود می­دانند، و گروه دیگری که طرح­ها و نقشه­های خود را از عالم غیب گرفته، مردم را به سوی خدا فرامی­خوانند و با ایجاد شوق به پاداش و بیم از کیفرهای او، برنامه اصلاحی خود را اجرا می­نمایند. برای گروه نخست، هدف و مقصد در مرحله اول، خود شخص است و اگر این گروه دارای فضایل اخلاقی باشند، هدف و مقصد آنان توسعه یافته و برنامه­های اصلاحیشان به نزدیکان خانواده یا قبیله و هم­وطن و هم­نوع نیز می­رسد. حتی ممکن است به منظور بهبود زندگی خود و دستیابی به آرامش و رسیدن به آرزوهای خویش به مناجات با خدا و دعا نیز بپردازند ولی در حقیقت می­خواهند از امور معنوی در جهت رسیدن به آرزوهای مادی خویش استفاده کنند. برای آنان چه عامی یا روشن­فکر باشند، چه خودخواه یا غیرخواه، مقصد و اساس همه کوشش­ها و کاوش­ها نفس انسان یا نوع انسان است و همه چیز باید در استخدام و استفاده او باشد.

اما گروه دوم که پیامبران باشند، مکتبی بر عکس این گروه دارند. اینان مرکز و مقصد اصلی را خدا و اعتقاد به جهان آخرت می­دانند. توجه این گروه به دعا و ارتباط با خدا یک توجه حقیقی است. البته نباید از این نکته غفلت کرد که پیامبران علاوه بر دعوت مردم به سوی خدا، اهتمام فراوانی در جهت آبادکردن دنیای مردم داشته­اند، به گونه­ای که همواره یکی از اهداف عمده آنان برقراری عدالت، بهبود روابط اجتماعی و تشکیل یک جامعه خالی از فقر و برخوردار از رفاه در سایه خداپرستی بوده است. با وجود این تفاوت­ها بین دو گروه دلیلی ندارد که هر دو را از شاخه یک درخت بدانیم و همه را زاییده نبوغ معرفی کنیم.

برای توضیح بیش­تر این مطلب باید به بررسی شیوه دستیابی انسان به علم و دانش بپردازیم. ادراکات بشر سه نوع است یعنی انسان دانش خود را از سه روش به دست می­آورد. در روش اول که بسیار متداول است، بشر معلومات خود نسبت به جهان ماده را به وسیله حواس ظاهری تحصیل کرده و آنها را به صورت علوم طبیعی، تاریخ، جغرافیا و... تدوین نموده و منتشر می­سازد. در روش دوم، معلومات انسان نتیجه تلاش­های فکری و ثمره استدلال­های عقلی اوست. بشر در پرتو نیروی عقل و خرد با سلسله­ای از حقایق فلسفی و ریاضی که هرگز وجود مادی و خارجی ندارد، آشنا می­گردد. در روش سوم، آگاهی­های انسان پرتوی از غرایز و فطرت انسانی اوست. درک گرسنگی و تشنگی، میل به امور جنسی، علاقه به مقام و منصب و ثروت، گرایش به فضایل اخلاقی و غیره همگی ریشه در غریزه و فطرت انسان دارند.

کوتاه سخن این که، همه ادراکات و دانش­های انسان از یکی از این سه راه طبیعی و عادی به دست می­آید، و معلوماتی که پیامبران از طریق وحی به دست می­آورند، شبیه به هیچ یک از اینها نیست بلکه ادراکی است غیر عادی که به وسیله حس مخصوصی که دارند، به دست می­آید. پیامبران آسمانی همچنان که خود آنان نیز تصریح کرده­اند، دارای حس خاص و شعور مرموزی هستند که متفاوت از ابزار و حواس ظاهری می­باشد و به وسیله آن با جهان غیب ارتباط دارند. بدین طریق دستورات و پیام­های الهی را بدون کم و زیاد از جانب خدای متعال دریافت کرده و آنها را بدون کوچک­ترین تغییری در اختیار مردم می­گذارند. گواه روشن بر این ارتباط و بر وجود چنین حسی، ادعای خود آنان است که انسان­هایی صادق و راست­گو بوده­اند و راست­گویی آنان به وسیله معجزاتشان به اثبات رسیده است. شاهد دیگر بر وجود چنین حسی، معارف بسیار گسترده و جامع آنان است که هرگز امکان ندارد این معارف بدون ارتباط با خدای متعال و عالم غیب و تنها از طریق حواس پنجگانه و عقل در اختیار بشری محدود قرار گیرد.

بحث های پیشین به خوبی ثابت کرد که نبوت و راه وحی یک راه فکری و اکتسابی نیست، زیرا عملاً امکان خطا در فکر وجود دارد بلکه نبوت موهبتی خدادادی است که آن را فقط به بندگان شایسته­­اش عطا می­کند. البته نباید تصور کرد که راه نبوت و وحی یک راه ضد فکری است، زیرا

وحی و عقل همدیگر را تأیید می­کنند. از یک سو، معارف وحیانی انسان را به تفکر دعوت کرده و دانش­های عقلی را تأیید می­کنند و از سوی دیگر، استدلال­های عقلی انسان را به سوی بهره­مندی از وحی راهنمایی می­نمایند.

با وجود نیاز انسان به وحی، باز هم عده­ای بر این باورند که بشر نیازی به چنین راهنمایی از دستگاه آفرینش ندارد، زیرا بشر همواره به دنبال جامعه تکامل­یافته­ای است که سعادت او را تأمین کند. اگر چه هنوز چنین جامعه­ای تحقق نیافته اما این همه تلاش علمی و عملی، اختراع و اکتشاف و اصلاح روش­ها و نظام­های گوناگون زندگی اجتماعی، روزی او را به این هدف خواهد رسانید و چنان که می­بینیم آثار و علائم آن جامعه در حال آشکارشدن است. به عنوان نمونه، در میان ملل متمدن امروزی، ملتی چون مردم سوئیس وجود دارند که در مهد تمدن و در آغوش سعادت غرق نعمتند. دولت­های بزرگ دیگر نیز روز به روز به خوشبختی واقعی نزدیک­تر می­شوند و قطعاً روزی به آن آرزوی دیرین خود خواهند رسید. اساساً دنیای متمدن امروزی دین را نمی­پذیرد و هر چه مدنیت پیش رود، دین بیشتر عقب­نشینی می­کند.

در تصحیح این باور غلط باید گفت که هر چند از یک طرف، پیشرفت فرهنگی و افزایش قدرت روزافزون و دهشت­انگیز این ملل متمدن را دیده و عصر خودمان را عصر نور می­نامیم و به توحش انسان­های اولیه و تاریکی قرون وسطی می­خندیم و از طرف دیگر شاهد اموری همچون صدق، صفا، یگانگی و دست­گیری در میان این ملت­ها هستیم، اما وقتی که دقیق­تر نگاه کنیم، به خوبی می­بینیم که همه رذایل انسانی که در روزگار گذشته میان یک فرد و فردی دیگر یا میان یک فرد ظالم و زیردستان او دایر بوده، هم اکنون نیز در میان جامعه­های توانا و ناتوان، در میان مربیان جهان بشریت و بشر، در میان غربی و شرقی، سیاه و سفید و در میان روشنفکران و عقب­ماندگان وجود دارد.

انواع ظلم و ستم و مکر و تزویر و فساد و هزار درد بی­درمان دیگر که در گذشته به طور جاهلانه و غیر منظم صورت می­گرفت، امروز با کمال دقت و طبق نقشه­های صد ساله و هزار ساله با نهایت نظم به صورت اثرگذاری جاری می­شود و روز به روز انسانیت را به پرتگاه نیستی و نابودی نزدیک­تر

می­سازد. با وجود این امور، نمی­توان برای بشریت روز خوش­بختی و کامیابی امید داشت و نیاز شدید به وحی همچنان احساس می­شود. بر همین اساس نیاز به نبوت که در ابتدا برای رفع اختلافات بشر بوده، همچنان نیز برای همین منظور مورد نیاز است، منتها باید توجه داشت که از یک سو متناسب با تکامل تدریجی نوع انسان، نبوت نیز به تدریج تکامل یافته و هر دعوت دینیِ تازه از دعوت دینیِ گذشته کامل­تر است. با اطلاعاتی که در دست داریم، این نظریه را می­توان بر دعوت­های دینی موسوی، عیسوی و محمدی(علیهم السلام) تطبیق کرد. از این روی، دین حضرت عیسی(علیه السلام) کامل­تر از دین حضرت موسی(علیه السلام) و دین حضرت محمد(صلوات الله علیه و آله) کامل­تر از دین حضرت عیسی(علیه السلام) می­باشد.

از سوی دیگر، چون کمال وجودی انسان باید با احتیاجات متناهی وجود وی تطبیق پذیرد و این احتیاجات محدودند، کمال وی نیز محدود است. در نتیجه، نبوتی که از هر جهت سعادت انسان را تأمین کند، پایان­دهنده دستگاه نبوت بوده و این در، به روی بشر بسته خواهد شد و دیگر پیامبری مبعوث نمی­شود. نبوت پیغمبر اسلام آخرین نبوت است، یعنی بعد از او پیامبر جدیدی نخواهد آمد. البته این سخن بدان معنا نیست که بشریت دیگر به وحی نیاز ندارد بلکه بدین معنی است که پیامبر جدیدی نمی­آید و انسان­های بعدی برای رفع اختلافات خود و رسیدن به کمال باید از راهنمایی­ها و دستورات آسمانی آخرین پیامبر یعنی حضرت محمد(صلوات الله علیه و آله) پیروی کنند.

و اما درباره آن چه نسبت به کشور سوئیس بیان گردید، اولاً باید متذکر شد که سعادت انسان تنها در رفاه مادی و راحتی جسمانی چند روزه نیست، بلکه سعادت وی از دو جنبه مادی و معنوی و دنیوی و اخروی تشکیل شده است و این کشور تنها سعادت مادی را تا حدی به دست آورده و از تأمین بهترین جنبه سعادت انسانی که برقراری دین توحید و سعادت اخروی است، سر باز زده است. اگر ما از دین توحید صرف نظر کنیم، هیچ دلیلی برای تضمین سعادت اخلاقی در دست نداریم و در نتیجه، قوانین اصلاح­کننده نیز بدون پشتوانه پای در هوا خواهد بود و بی­قیدی دینی و اخلاقی، جامعه انسانی را به گروهی از چارپایان تبدیل خواهد کرد!

گذشته از اینها با ملاحضه موقعیت جغرافیایی این کشور، جهات اقتصادی آن و جریان­های سیاسی جهان نمی­توان وجود سعادت در این کشور را به جریان اجتماعیش نسبت داد زیرا همه جای دنیا، هرگز شرایط و ویژگی­های موجود سوئیس را نداشته و ندارد و با یک گل نیز بهار نمی­شود. به بیان دیگر، در بحث­های اجتماعی نباید به یک یا چند نمونه خاص نگاه کرد و یک حکم کلی داد بلکه باید به وضع عمومی جوامع مختلف نگاه کرد و آنگاه نظریه داد زیرا حالات استثنایی پاره­ای از افراد یا بعضی از ملت­ها نمی­تواند مقیاس و میزان سنجش مصالح و مقررات اجتماعی باشد. بنابراین مطالبی که درباره سلامت نفس و اخلاق عالی مردم سوئیس و بعضاً راجع به هند گفته می­شود، نباید پایه تفکرات و قضاوت­های ما در مورد کل جوامع قرار گیرد، به خصوص این که شرایطی که برای این ملت از نظر آب و هوا و موقعیت سیاسی و اقتصادی موجود است و بدون تردید وضع اجتماعی آنان بی ارتباط با آن نیست، برای سایر ملت­ها وجود ندارد.

شاهد این مطلب آن که در دنیای فعلی، ملت­هایی وجود دارند که از نظر وضع تمدنی اگر از مردم سوئیس به مراتب جلوتر نباشند، حداقل عقب­تر هم نیستند، ولی در عین حال دچار هرج و مرج­های شدید اخلاقی شده­اند که مشابه آن در ملت­های عقب­افتاده نیز کم­نظیر است. علاوه بر این، مطالبی که درباره وضع اخلاقی مردم سوئیس گفته می­شود، معلوم نیست که تا چه اندازه حقیقت دارد. طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، کشور سوئیس یکی از چهار کشوری است که میزان افزایش آمار خودکشی در آن نسبت به سایر کشورها بیشتر می­باشد و این خود دلیل بر وجود نقاط ضعف اخلاقی و اجتماعی در این کشور است. یکی از روزنامه­های کثیرالانتشار، موضوع معروف تعطیل­بودن ادارات دادگستری سوئیس در ایام سال را رسماً تکذیب کرده و نوشته بود که دادگستری سوئیس مانند سایر کشورها جریان عادی خود را در طول سال دارد.

اما این که گفته شد جامعه­های متمدن از دین و برنامه­های مذهبی روی­گردانند، به هیچ وجه دلیل بر این نخواهد بود که دین نمی­تواند از عهده حل اختلافات اجتماعی برآید و یا نیازی به دین نیست، زیرا با چشم خود می­بینیم که این جوامع بسیاری از اصول علمی و عقلی زندگی را نیز نمی­پذیرند و در نتیجه آن، اضطراب و نگرانی خاصی در تمام این جوامع مشاهده می­شود. به عنوان مثال، اصل

عدالت اجتماعی که هیچ کس در صحت و درستی آن تردید ندارد، در غالب اجتماعات رعایت نمی­شود و از طرف افراد و یا جمعیت­های مختلف نقض می­گردد. آیا بی­اعتنایی جامعه­های کنونی به این اصل را می­توان دلیل بر بطلان و بی­فایده بودن آن گرفت؟! پس در هر حال انسان و جامعه انسانی، نیازمند راهنمایی­های آسمانی است تا از طریق وحی در اختیار او قرار گرفته و آنها را به کار بندد.

در مباحث گذشته، چندین بار از این مطلب گفت و گو به میان آمد که منظور از دعوت پیغمبران رفع اختلافات اجتماعی بشر بوده است، ولی نباید تصور کرد که این تنها هدف آنان می­باشد زیرا یکی دیگر از وظایف مهم آنان، پرورش اخلاق و صفات فردی علاوه بر اخلاق اجتماعی است. اگر چه شاید بعضی از دانشمندان این مطلب را نپذیرند و تمام فضایل اخلاقی انسان را مربوط به جهات اجتماعی بدانند، ولی حق این است که انسان قطع نظر از اجتماع نیز دارای نقاط ضعف و قوت در بعد اخلاق می­باشد و ارزش وجودی او، بر اساس آنها تعیین می­شود؛ یعنی اگر به فرض در تمام روی زمین تنها یک نفر زندگی کند و اساساً اجتماعی وجود نداشته باشد، ولی باز اموری اخلاقی مانند تنبلی یا پشتکار در انجام کارهای شخصی، بدبینی یا خوش­بینی نسبت به جهان آفرینش و... باقی خواهند ماند، هر چند که بخش عمده­ای از امور اخلاقی مانند حسد، عداوت، محبت، تکبر، تواضع و... قهراً از بین خواهد رفت. از مطالعه سخنان انبیا نیز چنین استفاده می­شود که توجه آنها به اصلاح نقاط منفی اخلاق اجتماعی فقط به خاطر پیامدهای سوء آنها در اجتماع نبوده است بلکه علاوه بر این، وجود این صفات زشت در انسان را یک نقیصه فردی دانسته و آن را با کمال ایمان منافی می­شمردند.

البته در میان همه این اهداف، هدف اصلی پیامبران همانا شناساندن خداوند متعال، حرکت دادن انسان­ها به سوی او و آمادگی­پیداکردن برای زندگی ابدی در جهان دیگر است و اهداف دیگر آنان مثل رفع اختلافات، برقراری عدالت اجتماعی و رشد اخلاق به عنوان مقدمه­ای برای تحقق این هدف اصلی می­باشند.

تا این جای کار، به بررسی ضرورت وحی پرداخته شد. حال به منظور فهم بهتر پدیده وحی، به واژه­شناسی و بررسی معنای آن از نظر قرآن کریم می­پردازیم. «وحی» در لغت به معنای هر نوع «ادراک سری و پنهانی» است و اگر به آهسته سخن گفتن «وحی» می­گویند، از این نظر است که گوینده می­خواهد به طور سرّی مخاطب را از هدف خود آگاه سازد، به گونه­ای که فرد دیگری متوجه آن نگردد.

در قرآن مجید، واژه «وحی» در معانی گوناگونی به کار رفته است، ولی ریشه همه آنها به همان معنی اصلی وحی یعنی «ادراک پنهانی» برمی­گردد. این معانی گوناگون عبارتند از:

رسولی را نفرستادیم مگر آنکه به او وحی می کردیم که معبودی جز من نیست؛ پس تنها مرا پرستش کنید» (سوره انبیاء، آیه 25).

این ارتباط پیامبران به وسیله وحی با عالم دیگر و دریافت دانش­ها و قوانین مورد نیاز بشر به روش­های گوناگونی صورت می­پذیرد:

الف) گاهی روح پیامبر حقایقی را در عالم رؤیا می­بیند و از این راه احکام و راهنمایی­های الهی به او می­رسد، چنان که حضرت ابراهیم(علیه السلام) برای ذبح فرزندش اسماعیل(علیه السلام) از این طریق مأموریت یافت. به طور مسلم خواب پیامبران الهی که همواره مورد مراقبت خداوند متعال و فرشتگان آسمانی هستند، با خواب افراد معمولی که هیچ نوع مصونیتی ندارند، فرق می­کند، لذا آنچه در خواب ببینند، قطعاً منطبق با واقع و حقیقت است.

ب) گاهی دستورهای الهی مستقیماً و بدون هیچ واسطه­ای و در بیداری به روح و قلب پاک آنها القا می­گردد و روح بزرگ آنان مرکز نزول وحی آسمانی می­شود.

ج) گاهی ممکن است که خالق جهان در عین حالی که در حجاب غیب است و دیده نمی­شود، به صورت غیر مستقیم و از طریق ایجاد صوت با پیامبر خود سخن بگوید، مانند آن که حضرت موسی (علیه السلام)، صدای وحی الهی را از کوه یا درخت شنید، گویی خدا از پشت حجاب با او سخن گفت.

د) معمولاً وحی آسمانی به وسیله پیک وحی و فرشته حامل آن انجام می­گیرد. فرشته آسمانی که جبرئیل نام دارد، در برابر دیدگان پیامبر به صورت خاصی ظاهر می­شود و وحی الهی را به او می­رساند.

قرآن مجید در سوره شورا به مراحل چهارگانه وحی اشاره کرده، می­فرماید: «شایسته هیچ انسانی نیست که خدا با او سخن بگوید مگر از راه وحی یا از پشت حجاب یا رسولی می­فرستد و به فرمان خودش آن چه را بخواهد، وحی می­کند؛ چرا که او بلند مرتبه و حکیم است» (سوره شورا، آیه 51).

این که حقیقت وحی چیست، و حالات روانی پیامبران در زمان فراگرفتن وحی آسمانی چگونه است، و این که نحوه ارتباط میان عقاید، اخلاق و قوانین دینی به چه صورت می­باشد، همگی از فکر ما پوشیده است، زیرا اگر ما قادر به درک آنها بودیم، دیگر نیازی به وحی و نبوت نبود، در صورتی که چنین نیازی همواره وجود دارد. این امور از آن دسته مسائلی می­باشند که درک حقیقت و فهم ماهیت آنها برای ما ممکن نیست و نمی­توانیم با عقل خود واقعیت آنها را بفهمیم بلکه باید بسان بسیاری از مسائل غیبی مانند ذات و صفات خدا و حقیقت برزخ و روز رستاخیز به آنها ایمان بیاوریم. به تعبیر دیگر، عقل انسان می­تواند اصل وحی یا وجود خدا و قیامت را به وسیله برهان اثبات کرده یا وجود آنها را از روی آثارشان بشناسد اما نمی­تواند حقیقت آنها را درک کند چون عقل انسان به رغم همه توانایی­هایش، دارای محدودیت­هایی نیز هست. به عنوان مثال، دانشمندان تا مدت­ها قادر به دیدن الکترون و فهم ماهیت آن نبودند بلکه وجود آن را تنها از روی آثارش تشخیص می­دادند، اما این واقعیت باعث نشد که کسی وجود الکترون را انکار کند. همین مطلب در مورد امور غیبی مثل وحی صادق است یعنی ما هر چند قادر به فهم حقیقت وحی نیستیم اما می­توانیم وجود و آثار آن را به وسیله عقل درک کرده و اثبات کنیم. بر همین اساس وحی و عقل با هم سازگارند و نه تنها هیچ تعارض و تقابلی با یکدیگر ندارند بلکه همدیگر را تأیید نیز می­کنند.

برای توضیح بیش­تر این مطلب، شیوه انبیا در برقراری ارتباط با توده مردم و چگونگی پذیرش دین از طرف ایشان را بررسی می­کنیم. شیوه دعوت دینی بدین صورت است که آغاز و پایان گردش جهان و نحوه ارتباط انسان با عالم بالا یعنی توحید و معاد را به مردم آموزش داده و آنان را به اخلاق پسندیده و یک سلسله قوانین که متضمن صلاح جامعه است، هدایت می­کند، همچنین مزایای نیکوکاری را به مردم فهمانیده و فواید قوانین خود را به صورت اجمالی به آنها گوشزد می­کند تا مردم خودشان در مقام عمل به صورت تفصیلی آن فواید را دریابند.

نتیجه این روش آن است که ما مقاصد وحی و فواید قوانین الهی را تا آن جا که به ما ارتباط دارد، می­توانیم به وسلیه عقل درک کنیم، یعنی قسمتی از آنها را به کمک وحی و پیامبران و قسمت دیگری از آنها را مستقیماً و بدون کمک وحی می­فهمیم، چنان که قوانین اجتماعیِ معمولی نیز

همین گونه است یعنی تا زمانی که قانون­گذار مقاصد و اهداف خود را از یک قانون بیان نکند، نمی­توان به همه مصالح و فواید آن کاملاً پی­برد. در نتیجه، نباید انتظار داشت که انسان از راه تفکر تمام اسرار و علل مقررات دینی و چگونگی ارتباط آنها را با عقاید مذهبی، به طور کامل دریابد، زیرا اگر چنین بود، راه وحی یک راه فکری معمولی می­شد و بشر دیگر احتیاجی به وحی نداشت.

پس باید چنین گفت که نبی به وسیله وحی ارتباط بین عقاید، اخلاق و قوانین دینی و نیز حقایق پنهان عالم را که عقل به تنهایی قادر به کشف و شناخت آنها نیست، درک می­کند. سپس او به زبان مردم و در حد فهم و کشش عقل آنها، این معارف و حقایق را برای دیگران بیان می­نماید، همان­گونه که اگر ما بخواهیم لذت علم و یا شیرینی یک موفقیت بزرگ شغلی را برای یک کودک بیان کنیم، باید به شیرینی شکلات مثال بزنیم، زیرا او به خاطر فهم ساده­ای که دارد، تنها از این راه قادر خواهد بود شیرینی علم و موفقیت شغلی را تا حدودی متوجه شود.

از مجموع سخنان گذشته روشن شد که سازمان نبوت یک سازمان خدایی است که منحصر به هدایت بعد مادی زندگی نیست بلکه ضامن سعادت روحی و جسمی انسان می­باشد، همچنان که مشخص شد نبی یک مرد برگزیده خداست، نه یک متفکر و نابغه اجتماعی. با همه این توضیحات و استدلال­ها، بازهم عده­ای وجود وحی را انکار می­کنند. آنها کسانی هستند که ابزار تحقیق آنها محدود به آزمایشگاه، اتاق تشریح و میکروسکوپ است و اصرار دارند که به هر پدیده و رویدادی رنگ مادی بزنند. آنان هرگز نخواهند توانست امور غیر مادی مثل وحی را بپذیرند زیرا حواس و عقل انسان با همه تواناییشان قادر به درک امور غیر مادی نیستند. بنابراین یک فرد مادیگرا تا به وجود ماورای طبیعت معتقد نگردد، بحث با او در این نوع مسائل ثمری نخواهد داشت.

سوالی که در اینجا امکان طرح شدن دارد، آن است که اگر حس و شعوری به نام وحی در برخی از انسان­ها وجود دارد، چرا در انسان­های دیگر از چنین حسی خبری نیست؟ در پاسخ باید گفت: برای امکان چنین حسی همین قدر کافی است که علم یا فلسفه امکان آن را مردود نشمرده و آن را غیر ممکن ندانند، اما اینکه کسی بگوید «من چنین حسی ندارم پس وجود آن در پیامبران را هم انکار می­کنم»، سخن موجهی نیست. زیرا لزومی ندارد اگر حسی در فردی پیدا شد، در همه افراد

نیز وجود داشته باشد. به عنوان مثال، حواس پنج­گانه از عمومی­ترین حواس انسان­هاست، ولی افرادی پیدا می­شوند که فاقد یک یا چند تا از این حواس هستند. آیا این افراد حق دارند، دارندگان حواس پنج­گانه را به باد انتقاد گرفته و حسی را که خود فاقد آن هستند، ردّ و نفی کنند؟! به عنوان نمونه دیگر، نوابغ جهان دارای شعور و ادراک خاصی در حل مسائل و مشکلات می­باشند، آیا افراد معمولی به خود حق می­دهند که وجود چنین ادراک و شعوری را در آنان انکار نمایند؟!

روان شناسان قدیم و جدید معتقدند در پس پرده وجود انسان، مرتبه­ای وجود دارد که اگر روزنه­ای به سوی آن باز شود، چنان که گاهی برای اهل ریاضت اتفاق می­افتد، بسیاری از اسرار پنهانی برای او مکشوف می­گردد. بنابراین، انتظار این که اگر حسی در فردی یا افراد خاصی پیدا شد، باید در همه افراد وجود داشته باشد، انتظار بی­جایی است، حتی در حیوانات نیز یک چنین تفاوتی به چشم می­خورد.

8 - زندگی نامه پیامبر اکرم (صل الله علیه و آله)

زندگی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) از صدر اسلام مورد توجه و اهتمام مسلمانان قرار داشته است ؛ با اینهمه ، روایات بی شمار موجود در بیشتر جزئیات همداستان نیستند و به ویژه آگاهیهای ما در باب زندگی آن بزرگوار ، پیش از بعثت ، به تفصیل شرح سیرة ایشان پس از بعثت نیست . به هر حال ، آنچه از مطالعه و بررسی زندگی وی در طول 63 سال در ذهن نقش می بندد، بازتابی از تصویر ظهور پیامبری الهی و سرگذشت شخصیتی است که با پشت سر نهادن دشواریهای بسیار ، بی هیچ خستگی و ناامیدی به اصلاح جامعه ، دست زد و توانست جزیره العرب را متحد کند و آمادة گستردن اسلام در بیرون از مرزهای عربستان شود و از آن مهم تر دیانتی را بنیاد نهد که اینک یکی از مهم ترین ادیان جهان به شمار می رود .

از تولد تا بعثت

تولد حضرت محمد ( ص) بنابر بسیاری از روایات در 17 ربیع الاول عام الفیل ( 570 م ) ، یا به روایتی 12 همان ماه در تقویم عربی روی داد . پدر پیامبر(صلی الله علیه و آله)، عبدالله فرزند عبدالمطلب و مادرش آمنه دختر وهب و هر دو از قبیلة بزرگ قریش بودند ؛ قبیله ای که بزرگان آن از نفوذ فراوانی در مکه برخوردار بودند و بیشتر به بازرگانی اشتغال داشتند . عبدالله ، پدر پیامبر (صلی الله علیه و آله) اندکی پیش از تولد فرزندش برای تجارت با کاروانی به شام رفت و در بازگشت بیمار شد و درگذشت . بنابر رسمی که در مکه رایج بود ، محمد (صلی الله علیه و آله) را به زنی به نام حلیمه سپردند تا در فضای ساده و پاک بادیه پرورش یابد . وی 6 ساله بود که همراه مادر برای دیدار خویشان به یثرب ( مدینه ) رفت، اما آمنه نیز در بازگشت ، بیمار شد و درگذشت و او را در ابواء - نزدیک مدینه - به خاک سپردند. محمد ( ص) از این پس در کنف حمایت جدش عبدالمطلب قرار گرفت ، اما او نیز در 8سالگی وی درگذشت و سرپرستی محمد ( ص) بر عهدة عمویش ابوطالب گذارده شد. ابوطالب در سرپرستی برادرزاده اش کوششی بلیغ می کرد . در سفری تجارتی به شام او را با خود همراه برد و هم در این سفر ، راهبی بَحیرا نام ، نشانه های پیامبری را در او یافت و ابوطالب را از آن امر مطلع ساخت. از وقایع مهم پیش از ازدواج پیامبر ( ص ) ، شرکت در پیمانی به نام « حلف الفضول » است که در آن جمعی از مکیان تعهد کردند « از هر مظلومی حمایت کنند و حق او را بستانند » . پیمانی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) بعدها نیز آن را می ستود و می فرمود اگر بار دیگر او را به چنان پیمانی باز خوانند ، به آن می پیوندد.

شهرت محمد (صلی الله علیه و آله) به راستگویی و درستکاری چنان زبانزد همگان شده بود که « امین » لقب گرفت و همین صداقت و درستی توجه خدیجه دختر خویلد را جلب کرد و او را با سرمایة خویش برای تجارت به شام فرستاد ؛ سپس چنان شیفتة درستکاری « محمد امین» شد که خود برای ازدواج با وی گام پیش نهاد ، در حالی که بنابر مشهور ، دست کم 15 سالی از او بزرگ تر بود . خدیجه برای محمد ( ص ) همسری فداکار بود و تا زمانی که حیات داشت ، پیامبر همسر دیگری برنگزید . او برای پیامبر ( ص ) فرزندانی آورد که پسران همگی در کودکی در گذشتند و در میان دختران ، از همه نامدارتر ، حضرت فاطمه( ع) است . از جزئیات این دوره از زندگی پیامبر ( ص) تا زمان بعثت آگاهی چندانی در دست نیست ؛ جز آنکه می دانیم نزد مردمان به عنوان فردی اهل تأمل و تفکر

شناخته شده ، و از خوی و رفتارهای ناپسند قوم خود سخت ناخشنود بود . از آداب و رسوم زشت آنان چشمگیرتر از همه بت پرستی بود و پیامبر (صلی الله علیه و آله) از آن روی بر می تافت . محمد (صلی الله علیه و آله) اندکی پیش از بعثت ، دیر زمانی را به تنهایی در غار حرا، در کوهی نزدیک مکه به سر می برد و زمان را به خاموشی و اندیشه می گذرانید.

از بعثت تا هجرت

گفته اند نخستین نشانه های بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) به هنگام 40 سالگی او ، رؤیاهای صادقه بوده است، اما آنچه در سیره به عنوان آغاز بعثت شهرت یافته ، شبی در ماه رمضان ، یا ماه رجب است که فرشتة وحی در غار حرا بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ظاهر شد و بر او نخستین آیات سورة علق را برخواند . بنابر روایات ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) به شتاب به خانه بازگشت و خواست که او را هر چه زودتر بپوشانند. گویا برای مدتی در نزول وحی وقفه ای ایجاد شد و همین امر پیامبر(ص ) را غمناک ساخته بود ، ولی اندکی بعد فرشتة وحی باز آمد و آن حضرت را مامور هدایت قوم خود و اصلاح جامعه از فسادهای دینی و اخلاقی و پاک گردانیدن خانة خدا از بتان ، و دلهای آدمیان از خدایان دروغین کرد .

پیامبر (صلی الله علیه و آله) دعوت به توحید را نخست از خانوادة خود آغاز کرد و اول کسی که به او ایمان آورد ، همسرش خدیجه ، و از مردان ، پسر عمویش علی بن ابی طالب ( ع) بود که در آن هنگام سرپرستی او را پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر عهده داشت. در منابع فرق گوناگون اسلامی، از برخی دیگر همچون ابوبکر و زیدبن حارثه ، به عنوان نخستین گروندگان به اسلام نام برده اند، اما باید در نظر داشت که این موضوع برای مسلمانان در گرایشهای مذهبی گوناگون پیوسته افتخاری بود و بعدها به زمینه ای برای منازعات کلامی میان آنان تبدیل شد . هر چند دعوت آغازین بسیار محدود بود ، ولی شمار مسلمانان رو به فزونی داشت و چندی برنیامد که گروه اسلام آورندگان به اطراف مکه می رفتند و با پیامبر (صلی الله علیه و آله) نماز می گزاردند.

3 سال پس از بعثت، پیامبر(صلی الله علیه و آله) دستور یافت تا همگان را از خاندان قریش گرد آورد و دعوت توحید را در سطحی گسترده تر مطرح سازد . پیامبر (صلی الله علیه و آله) بدین کار دست زد ، اما دعوتش اجابتی چندان نیافت و بر شمار اسلام آورندگان قریش نیفزود. باید گفت با آنکه اشراف مکه دعوت جدید را که بر وحدانیت خدا و برابری انسانها تاکید بسیار داشت ، بر نمی تافتند ، اما فرودستان و بی چیزان ، دین جدید را با دل و جان پذیرا بودند و گروه گروه به آن می گرویدند و برخی از ایشان همچون عمار یاسر و بلال حبشی بعدها از بزرگان صحابه شدند . رفتار قریشیان و به طور کلی مشرکان مکه اگر چه نخست با ملایمت و بیشتر با بی اعتنایی همراه بود ، ولی چون بدگویی از بتان و از آیین و رسوم پدران آنان فزونی یافت ، قریشیان بر پیامبر ( ص) و مسلمانان سخت گرفتند و خاصه ابوطالب عموی پیامبر ( ص) را که جداً از او حمایت می کرد ، برای آزار پیامبر (صلی الله علیه و آله) در تنگنا قرار دادند . از یک سو تعرض قریشیان و دیگر قبایل به مسلمانان و شخص پیامبر(صلی الله علیه و آله) فزونی می گرفت و از دیگر سو در صفوف قریشیان نسبت به مخالفت با پیامبر (صلی الله علیه و آله) یا حمایت از او ، دو دستگی پدید آمد .

سختگیری مشرکان چندان شد که پیامبر (صلی الله علیه و آله) عده ای از اصحاب را امر کرد تا به حبشه هجرت کنند و به نظر می رسد که برخی از اصحاب نیز میان حبشه و حجاز در رفت و آمد بوده اند . در سال ششم بعثت ، سرانجام قریشیان پیمانی نهادند تا از ازدواج یا خرید و فروش با خاندان عبدالمطلب بپرهیزند . آنان پیمان خویش را بر صحیفه ای نوشتند و به دیوار کعبه آویختند. از آن سوی ، ابوطالب و کسانی دیگر از خاندان او نیز همراه پیامبر(صلی الله علیه و آله) و خدیجه به دره ای مشهور به « شعب » ابوطالب ، پناه بردند و تا جایی که ممکن بود ، نه کسی به آنجا می آمد و نه خود از آن بیرون می شدند . سرانجام ، پس از آنکه خطوط آن صحیفه را موریانه از میان برده بود ، قریشیان پذیرفتند که مخالفان را رها کنند و از محاصره ایشان دست بردارند ( سال 10 بعثت ) . بدین سان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و خاندان او از تنگنا رهایی یافتند. اندکی پس از خروج پیامبر (صلی الله علیه و آله) از شعب ، دو تن از نزدیک ترین یاورانش ، خدیجه و ابوطالب وفات یافتند.

با وفات ابوطالب ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) یکی از جدی ترین حامیان خود را از دست داد و مشرکان با فرصت به دست آمده بر اذیت و آزار پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان افزودند ، کوشش پیامبر( ص ) برای دعوت ساکنان خارج مکه ، به ویژه طایف ، به جایی نرسید و او آزرده خاطر و ناآسوده به مکه بازگشت. سرانجام ، توجه پیامبر (صلی الله علیه و آله) به شهر یثرب جلب شد که شهری مستعد برای دعوت اسلام بود . در آن شهر دو قبیلة اصلی ، یعنی اوس و خزرج ، بیشتر اوقات با هم در جنگ و ستیز بودند و از کسی که ایشان را به آشتی و دوستی دعوت کند ، استقبال می کردند . پیامبر (صلی الله علیه و آله) اتفاقاً 6 تن از خزرجیان را در موسم حج دید و اسلام را بر ایشان عرضه کرد و آنان چون به شهر خویش بازگشتند ، به تبلیغ دعوت پرداختند. سال بعد ، یعنی در سال 12 بعثت ، تنی چند از اوس و خزرج ، به خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمدند و در عقبه ، دره ای در نزدیکی مکه ، با آن حضرت بیعت کردند و پیامبر (صلی الله علیه و آله) نماینده ای برای ترویج و تعلیم اسلام با آنان همراه کرد . این بیعت نخستین پایة حکومتی شد که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در یثرب بنیاد نهاد . سال بعد نیز شمار بیشتری از یثربیان با پیامبر ( ص) بیعت کردند و گویا در یثرب جز گروه اندکی نمانده بود که به اسلام در نیامده باشند . گرچه این مذاکرات پنهانی بود ، ولی قریشیان بدان آگاهی یافتند و پس از شور دربارة رسیدگی به کار پیامبر ( ص) و مسلمانان ، بر آن شدند که از همة تیره های قریش کسانی گرد آیند و شبانه پیامبر (صلی الله علیه و آله) را بکشند تا خون او برگردن کسی نیفتد . پیامبر (صلی الله علیه و آله) که از این توطئه آگاه شده بود ، حضرت علی (علیه السلام) را بر جای خویش نهاد و خود به شتاب ، در حالی که ابوبکر نیز با او همراه شده بود ، به سوی یثرب روان شد.

از هجرت تا رحلت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

خروج پیامبر (صلی الله علیه و آله) از مکه که از آن به هجرت تعبیر شده ، نقطة عطفی در تاریخ زندگی آن حضرت و نیز تاریخ اسلام است ؛ زیرا از آن پس پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، تنها مشرکان را به دوری از بت پرستی و ایمان به خدای یگانه فرا نمی خواند ، بلکه دیگر در رأس حکومتی قرار گرفته بود که می بایست بر مبنای شریعتی آسمانی جامعه ای نوین بنا نهد ؛ اما اینکه برخی از نویسندگان برآنند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مدینه رسالت و دعوت و تبلیغ را رها کرد ، درست نیست و پیامبر (صلی الله علیه و آله) هرگز این نقش را از دست ننهاد . گسیل داشتن کسانی برای تبلیغ اسلام به میان قبایل و ارسال دعوتها به فرمانروایان

کشورها مؤید این معنی است. هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) از مکه به مدینه ، نزد مسلمانان با اهمیت بسیار تلقی شد ، تا بدانجا که مبدا تاریخ ایشان قرار گرفت و این خود نشان دهندة برداشتی است که اعراب از هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) به عنوان یک مرحلة نوین داشتند . سرانجام پیامبر(صلی الله علیه و آله) در ماه ربیع الاول سال 14 بعثت به یثرب رسید ؛ شهری که از آن پس به نام آن حضرت ، مدینه الرسول یا به اختصار مدینه نام گرفت . آن حضرت نخست در جایی بیرون شهر ، به نام قبا درنگ فرمود و یثربیان به استقبال او شتافتند . پس از چند روزی ، به شهر در آمد و در قطعه زمینی خشک ، مسجدی به دست خود و اصحاب و یارانش بنا کرد که بنیاد مسجد النبی کنونی در مدینة منوره است.

روز به روز بر شمار مهاجران افزوده می شود و انصار - که اینک به ساکنان پیشین یثرب اطلاق می شد - آنان را در منزل خویش جای می دادند . پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، نخست میان انصار و مهاجران پیمان برادری برقرار کرد و خود علی بن ابی طالب (علیه السلام) را به برادری برگرفت. عده ای اندک نیز بودند که اگرچه به ظاهر ادعای اسلام می کردند ، ولی به دل ایمان نیاورده بودند ، و اینان را « منافقین » می نامیدند . مدتی پس از ورود به مدینه ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) با اهالی شهر ، حتی یهودیان پیمانی بست تا حقوق اجتماعی یکدیگر را رعایت کنند. چندی بعد قبلة مسلمانان از بیت المقدس به سوی کعبه تغییر یافت و هویت مستقل برای اسلام تثبیت شد . در سال نخستین هجرت ، مسلمانان با مشرکان مکه برخوردی جدی پیدا نکردند و برخوردها از سال دوم آغاز شد. در واقع بیشتر اوقات پیامبر (صلی الله علیه و آله) در دوران پس از هجرت به حفاظت از جامعة کوچک مسلمانان مدینه و گسترش حوزة نفوذ اسلام گذشت . پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان نخست می بایست مشرکان را به اسلام می خواندند ، یا خطر هجوم و حملة دائمی ایشان را دفع می کردند . متدینان به ادیان دیگر ، به ویژه یهود ، گویا نخست روابطی دوستانه با پیامبر(صلی الله علیه و آله) و مسلمانان داشتند ، یا دست کم چنین وانمود می کردند ، ولی اندکی بعد از در دشمنی و ستیز در آمدند و گاه حتی با دشمنان پیامبر (صلی الله علیه و آله) دست یاری دادند . به هر حال ، در تحلیل رفتار پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان با آنان ، باید مواضع ایشان را در قبال مشکلات و خطراتی که جامعة مسلمانان را تهدید می کرد ، در نظر آورد و تقابلی که احیاناً در این میان دیده می شود ، به هیچ روی نباید به نزاعهای مذهبی و جز آن تعبیر شود ؛ چه ، آیات فراوانی در قرآن کریم و هم بسیاری رفتارهای

پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، حاکی از احترام نسبت به متدینان واقعی به ادیان آسمانی ، و نشان دهندة یکی بودن اساس آنهاست .

در سال 2 ق ، مهم ترین برخورد نظامی مسلمانان و مشرکان مکه پیش آمد : در نبردی که به بدر مشهور شد ، با آنکه عدة مسلمانان کمتر از مکیان بود ، توانستند پیروزی را از آن خود کنند و از مشرکان بسیاری کشته و اسیر شدند و دیگران نیز گریختند. پیروزی در بدر ، به مسلمانان روحیه بخشید ، اما در مکه همگی داغدار و خشمگین از شکست ، و در اندیشة انتقام بودند . از آن سوی نخستین درگیری مسلمانان با یهودیان بنی قینقاع که در بیرون مدینه سکنی داشتند ، اندکی پس از بدر پدید آمد و یهودیان ناچار عقب نشستند و آن ناحیه را به مسلمانان دادند.

در سال 3 ق ، قریشیان از قبایل متحد خود بر ضد مسلمانان یاری خواستند و با لشکری مجهز به فرماندهی ابوسفیان ، به سوی مدینه به راه افتادند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) نخست قصد داشت در مدینه بماند ، ولی سرانجام بر آن شد تا برای مقابله با لشکر مکه از شهر بیرون رود . در جایی نزدیک کوه احد ، دو لشکر با یکدیگر رو به رو شدند و با اینکه نخست پیروزی با مسلمانان بود ، ولی با ترفندی که خالد بن ولید به کاربرد و با استفاده از غفلت گروهی از مسلمانان ، مشرکان از پشت هجوم بردند و به کشتار آنان پرداختند . در این جنگ حمزه عموی پیامبر ( ص) به شهادت رسید ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) خود زخم برداشت و شایعة کشته شدن او نیز موجب تضعیف روحیة مسلمانان شد . مسلمانان غمگین به مدینه بازگشتند و آیات قرآن که در این واقعه نازل شد ، در بر دارندة تسلیت بر مسلمانان است.

در سال 4 ق چند درگیری پراکنده با قبایل اطراف مدینه پیش آمد که دیانت جدید را به سود خود نمی دیدند و ممکن بود با یکدیگر متحد شده ، به مدینه هجوم آوردند . دو حادثة رجیع و بئر معونه که طی آن مبلغان مسلمان توسط جنگجویان قبایل متحد کشته شدند ، نشان از همین اتحاد ، و نیز تلاش پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای گسترش اسلام در مدینه دارد. در این سال یکی از مهم ترین درگیریهای پیامبر (صلی الله علیه و آله) با قومی از یهود مدینه به نام بنی نضیر پیش آمد که پیامبر (صلی الله علیه و آله) با ایشان به مذاکره پرداخت و یهودیان قصد جان او را کردند ، اما سرانجام ناچار شدند از آن منطقه کوچ کنند.

در سال بعد پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان به حدود مرزهای شام در جایی به نام دومه الجندل رفتند ؛ وقتی سپاه اسلام به آنجا رسید ، دشمن گریخته بود و پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان به مدینه بازگشتند. سال 5 ق به پایان نرسیده بود که خطر بسیار بزرگی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان را تهدید کرد . قریشیان مکه و یهودیان رانده شدة بنی نضیر و دیگر هم پیمانان ایشان بر ضد پیامبر ( ص) متحد شدند و با لشکری گران که شمار سپاهیان آن را تا 10 هزار گفته اند ، به سوی مدینه به راه افتادند . چون خبر به پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسید ، بنا بر روایت مشهوری ، به پیشنهاد سلمان فارسی به حفر خندق در اطراف مدینه امر فرمود . بدین ترتیب ، چون لشکر کفار به مدینه رسید ، با این تدبیر جدید جنگی رو به رو شد و در طول روزهایی که دو لشکر در برابر هم صف آراسته بودند ، تنها درگیریهایی پراکنده رخ داد . سرانجام ، پس از 15 روز ، لشکر کفار بی نتیجه بازگشت و مسلمانان به زندگی عادی خود برگشتند.

در سال 6 ق ، مسلمانان توانستند قوم بنی مصطلق را که بر ضد پیامبر (صلی الله علیه و آله) در صدد تجمع بودند ، شکست دهند و در همان سال دسته های گوناگون از سپاهیان مسلمان به سوی قبایل اطراف گسیل شدند . بر اثر اهتمام و کوشش پی گیر پیامبر (صلی الله علیه و آله) اینک بسیاری مشکلات از سر راه مسلمانان برداشته شده بود ، زیرا در شمال شبه جزیره ، بسیاری طوایف در برابر پیامبر (صلی الله علیه و آله) سر اطاعت فرود آورده ، یا مسلمان شده بودند و تنها جایی که هنوز خاطر پیامبر (صلی الله علیه و آله) را مشغول می داشت ، مکه بود . در این سال پیامبر( ص) و مسلمانان قصد کردند که برای اجرای مراسم حج به مکه روند و به همین منظور به سوی مکه به راه افتادند . قریشیان بر منع ورود پیامبر (صلی الله علیه و آله) همداستان شدند و کس نزد آن حضرت روانه کردند و او را از قریشیان بیم دادند ، ولی پیامبر (صلی الله علیه و آله) تاکید کرد که قصد جنگ ندارد و حرمت خانة خدا را واجب می داند و حتی فرمود که حاضر است برای مدتی با قریشیان در صلح شود . قریشیان نخست هم رای نبودند ، ولی سرانجام کسی را برای عقد قرار داد صلح نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرستادند . بر مبنای این ، میان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قریشیان 10 سال صلح و متارکة جنگ اعلام گردید و شرط شد که پیامبر ( ص) از ورود به مکه تا سال آینده خودداری کند. بنابر روایاتی ، هر چند برخی از مسلمانان نخست این صلح را برنتافتند ، اما سرانجام به اهمیت آن برای گسترش اسلام پی بردند.