مشخصات کتاب

سرشناسه : بیزوالی، غلامرضا، 1381-

عنوان و نام پدیدآور : فلسفه حجاب/ نویسنده غلامرضا بیزوالی.

مشخصات نشر : اصفهان: نورالحیات، 1403.

مشخصات ظاهری : 262ص.

شابک : 978-622-5985-93-3

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه:ص.247-262.

موضوع : حجاب

Hijab (Islamic clothing)

حجاب -- ایران

Hijab (Islamic clothing) -- Iran

حجاب -- جنبه های مذهبی -- اسلام

Hijab (Islamic clothing) -- Religious aspects -- Islam

رده بندی کنگره : BP230/17

رده بندی دیویی : 297/636

شماره کتابشناسی ملی : 9735251

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

فلسفه حجاب

غلامرضا بیزوالی

صفحه آرایی و حروف چینی

مهدی آقابابایی

انتشارات : نورالحیات

چاپ : اول . تابستان 1403شمسی

قطع : وزیری / 274 صفحه

شمارگان : 1000 نسخه

شابک : 3 - 93-5985-622-978

چکیده

حجاب اسلامی یکی از نشانه های زنان مسلمان می باشد و اهمیت آن به حدی است که یکی از مصادیق معروف و جزء شعائر اسلامی قرار گرفته است بامطالعه درتاریخ به این نتیجه می رسیم که حجاب پیشینه ای کهن دارد و لزوم آن نه تنها در میان مذاهب اسلامی، بلکه در همه ادیان الهیوادوارمختلف تاریخ مورد اتفاق است.بابررسی های که درباره فلسفه حجاب صورت گرفته می شود به این نتیجه دست می یابیم که رعایت حجاب ازسوی بانوان دربرابرنامحرم نه تنهابرای خودفرددارای اثروفائده است بلکه آثاروفوائداجتماعی،اقتصادی،سیاسی وغیره برای جامعه رابه دنبال دارد.

وهمچنین از بررسی مبانی فقهی و حقوقی اهداف واختیارات حکومت اسلامی وادلّه عقلی وشرعی معلوم می گردد حکومت اسلامی که دین وارزش های اسلامی مبنای نظام آن راتشکل داده است نسبت به احکام اسلامی نمی تواند بی تفاوت باشد و هدایت وراهنمائی مردم به سوی کمال معنوی ازوظایف اساسی آن به شمارمی رود. برخورد با پدیده ناهنجار بدحجابی به دو صورت فرهنگی و حقوقی از اختیارات دولت اسلامی است, در این رساله تلاش شده است تا وظایف دولت اسلامی در دو بخش فرهنگی و حقوقی تبیین شود و در بخش حقوقی با بررسی دلیل های گوناگون فقهی اختیار برخورد حقوقی و جزایی با پدیده ناهنجار بدحجابی برای دولت اسلامی به اثبات رسد.

افزون بر آن, دولت اسلامی مانند هر حکومتی می تواند متخلفان از قوانین و مقررات را (چه بدان آن امر اعتقاد داشته باشند چه نداشته باشد)مجازات کند. بی حجابی و بدحجابی, رفتاری بر خلاف شرع و در حال حاضر برخلاف قوانین جمهوری اسلامی است. از این رو, دولت می تواند مرتکبان آن را مجازات و بدین وسیله از ارتکاب این گناه و جرم علنی در جامعه جلوگیری کند.

فهرست

مقدمه ..1

تبیین مسأله. 1

ضرورت وهدف.. 2

پیشینه تحقیق.. 3

پرسش های اصلی.. 4

فرضیه ها 5

ساختارتحقیق.. 6

فصل اوّل:مفهوم شناسی

ضرورت مفهوم شناسی... 8

مفهوم لغوی حجاب.. 9

مفهوم حجاب دراصطلاح فقه. 13

کاربرد قرآنی واژه حجاب.. 15

کاربرد روایی واژه حجاب.. 19

مفهوم لغوی حکومت.. 22

مفهوم اصطلاحی حکومت.. 24

تعریف حکومت دینی.. 25

فصل دوّم : تاریخچه حجاب

حجاب درأدیان بزرگ الهی... 28

شریعت حضرت آدم. 29

شریعت حضرت ابراهیم. 30

شریعت زرتشت.. 31

شریعت یهود. 33

شریعت مسیحیت.. 37

شریعت اسلام. 42

حجاب درأدوارمختلف تاریخ. 49

پوشش زن در یونان وروم باستان. 50

پوشش زن درهندوستان. 52

پوشش زن در ایران باستان. 52

فصل سوّم: فلسفه حجاب و فوائد و آثار آن

تسلیم، بزرگترین فلسفه. 65

بُعد فردی حجاب : 67

1-حجاب برگرفته از فطرت انسان. 67

2-حجاب و طهارت قلب.. 69

3-ارزش واقعی زن. 71

4- حجاب و مصونیت.. 73

بُعد خانوادگی حجاب.. 77

1- تحکیم بنیاد خانواده. 77

2- سلامت نسل آینده. 83

3- حجاب رافع بد گمانی.. 85

بُعد اجتماعی حجاب.. 86

1- استواری اجتماعی... 86

2- آرامش روانی جامعه. 87

3- پیشرفت کار و تولید. 89

4- پیشرفت علمی و شکوفایی فکری جامعه. 93

5 - زمینه حضور سالم زن در جامعه. 95

بُعد اقتصادی،سیاسی حجاب: 97

1- سدی در برابر فرهنگ مصرفی و مد پرستی.. 97

2 - حجاب نماد اساسی فرهنگ اسلامی.. 99

فصل چهارم: اهداف واختیارات حکومت اسلامی

مبنای اوّل:نسبت حکومت اسلامی وایجاد زمینه رشد کمال معنوی.. 106

مبنای دوّم: مسئولیت حکومت اسلامی درقبال امر به معروف و نهی از منکر. 111

اول. مسئولیت حکومت اسلامی در برابر اصل امر به معروف و نهی از منکر در قرآن 113

دوم: مسئولیت حکومت اسلامی در برابر اصل امر به معروف و نهی از منکر دراحادیث 115

مبنای سوّم: قلمرو اختیارات ولی فقیه. 120

مبنای چهارم: وظیفه ای حکومت اسلامی در رابطه با اجرای احکام دینی ومقررات اسلامی 124

محدوده حدودوتعزیرات.. 129

قوانین جزایی جمهوری اسلامی.. 138

مبنای پنجم: مسئولیت حکومت اسلامی درقبال حفظ شعائر. 140

ادلّه براین قاعده. 141

مبنای ششم: نقش حکومت اسلامی درحوزه خصوصی واجتماعی... 145

مبنای هفتم: وظیفه حکومت اسلامی در تأمین امنیت اجتماعی و سلامت روانی جامعه 149

1-مبارزه بافسادوفحشاء. 149

2-حق کرامت انسانی.. 153

3-تأمین حقوق مذهبی.. 157

4-تأمین حقوق عمومی.. 161

فصل پنجم: ادلّه مسئولیت واختیارات حکومت اسلامی درجلوگیری ازبی حجابی

مفهوم الزام. 169

حکومت و الزام. 170

قلمروالزام حکومت.. 171

حکومت دینی و الزام. 172

الزام حکومتی و حجاب.. 173

الزام حجاب از دیدگاه امام خمینی(ره) 174

ادلّه دسته اوّل. 178

دلیل اوّل:رابطه هدایت جامعه به سوی کمال ومسئله حجاب.. 178

دلیل دوّم:رابطه امربه معروف ونهی ازمنکرباحجاب.. 182

دلیل سوّم:ولی فقیه والزام حجاب.. 186

دلیل چهارم:رابطه اجرای احکام وحجاب.. 187

دلیل پنجم:رابطه حفظ شعائروحجاب.. 189

دلیل ششم:رابطه حوزه خصوصی واجتماعی باحجاب.. 191

دلیل هفتم:رابطه تأمین امنیّت اجتماعی وحجاب.. 194

ادلّه دسته دوّم. 197

دلیل اوّل:سیره معصومین(ع) 197

دلیل دوّم:سیره عقلا.. 200

دلیل سوّم:حجاب وقانون. 200

دلیل چهارم:حجاب وحق الناس... 204

دلیل پنجم:الغای خصوصیت از موارد منصوص... 208

دلیل ششم:قیاس اولویت احکام الزامی از احکام غیر الزامی.. 209

دلیل هفتم:قیاس اولویت احکام توصلی از احکام تعبدی.. 210

دلیل هشتم:قیاس اولویت احکام اجتماعی از وظایف شخصی.... 211

دلیل نهم:قیاس مساوات.. 212

دلیل دهم:قاعده لطف... 213

فصل ششم: مدل بهینه پیاده سازی حجاب درجامعه

قانون گسترش راهکارهای اجرایی عفاف و حجاب.. 216

سیاست ها و راهکارها 218

وظایف تخصصی دستگاه های قانونگذار و اجرایی.. 219

نقدعملکرددستگاه هادررابطه باقانون. 220

اولویت بندی اجرای قانون دردستگاه های دولتی.. 226

مرکزامورزنان وخانواده. 226

وزارت آموزش وپرورش ووزارت علوم،تحقیقات وفناوری دانشگاه ها مراکز موزش عالی 229

سازمان صداوسیما 236

وزارت کشور. 240

وزارت بازرگانی.. 241

مجلس شورای اسلامی.. 242

نیروی انتظامی وقوه قضائیه. 243

نتیجه گیری ..246

فهرست منابع ..248

مقدمه

تبیین مسأله

یکی ازمهم ترین مفاهیم دینی که بحث ازآن همواره موردتوجّه محافل مختلف فرهنگی واجتماعی بوده است، مسأله پوشش وحجاب است. رعایت پوشش و حجاب برای زنان از ضروریات اسلامی است و هیچ یک از پیروان مذاهب اسلامی در ضرورت آن تردیدی ندارند و هیچ عالم اسلامی نیز ترک آن را جایز نمی داند؛ زیرا دستور صریح قرآن است و هیچ توجیه و تأویلی در آن راه ندارد. پرسش این نوشته آن است که آیا حکومت، در راستای ترویج این حکم الهی, حق و وظیفه ای دارد یا نه؟ آیا اساساً حکومت می تواند در اموری از این قبیل که به نظر بعضی, جنبه شخصی دارد, دخالت کند و رعایت پوشش را الزامی سازد؟ چنان چه برخی از زنان مسلمان به این تکلیف الهی عمل نکنند و به پوشش اسلامی بی اعتنا باشند, آیا حکومت می تواند آنان را باکیفروتعزیرمجبور کند که حجاب را رعایت کنند؟ اگر چنین حقی دارد, دلیل و مستند آن چیست؟

بحث را به صورتی کلی و در قالب وظیفه و اختیار حکومت ها در جوامع گوناگون می توان دنبال کرد, ولی برای پرهیز از درازگویی و رسیدن به نتایجی مشخص, ملموس و کاربردی, بحث را در جامعه اسلامی, متمرکز و وظیفه و اختیار دولت اسلامی را در این زمینه تجزیه و تحلیل می کنیم.

در نظام دینی، دولت و حکومت از ظرفیت های خوبی در این زمینه برخوردار است.دراین نوشته کوشش شده است تادرحدّتوان،وظیفه حکومت اسلامی درمسأله حجاب تبین شود.

ضرورت وهدف

گسترش پدیده بدحجابی درجامعه مابه ویژه دردودهه گذشته،سازمان ها، نهادها و مراکز فرهنگی، اجتماعی، قضایی، انتظامی و... را به چاره اندیشی برای مهاراین ناهنجاری اجتماعی ومقابله بارشدوگسترش آن واداشته است.دراین میان هردستگاه وسازمانی بانگاه خاص خودبه این موضوع پرداخته وبه جنبه ای ازجنبه های مختلف آن توجّه کرده است بااین حال،به نظرمی رسددراین سالها به جنبه فقهی_حقوقی این موضوع، به ویژه درحوزه حدوداختیارات ومسئولیت حکومت اسلامی درزمینه پوشش بانوان کم ترپرداخته شده است،درحالی که این بحث مبنایی وبنیادی است ومی توانددیگرمباحث راتحت الشعاع خودقراردهد.بااین وصف بایدتوجّه داشتتازمانی که مبانی فقهی_حقوقی مسئولیت هاواختیارات حکومت اسلامی درزمینه گسترش فرهنگ حجاب وعفاف ومقابله بابدحجابی تبین نشودونظام اسلامی بابرنامه ای جامع به این موضوع نپردازد،دیگراقدامات،آثارچندان گسترده ودیرپایی نخواهدداشت.

هدف این تحقیق آن است که تلاش می شودبااستنادبه دلائل عقلی ونقلی رابطه بین حکومت اسلامی ومسأله حجاب رااثبات نموده ومسئولیت واختیارات حکومت اسلامی دراین زمینه رابیان نماید و باارائه پاسخ های درخور،راه برای تعامل بیشتر نهادهای فرهنگی و اجرایی کشور به منظور رسیدن به راه کارهای اجرایی مناسب، فراهم آید. این مهم بابررسی وتحلیل مبانی اهداف واختیارات حکومت اسلامی وادلّه عقلی ونقلی دراین زمینه امکان پذیراست.

پیشینه تحقیق

در منابع وکتب فقهی به صورت مستقل درمبحث صلاة ونکاح درباره حجاب وحدودآن بحث شده است وهمچنین درباره حکومت اسلامی به صورت مستقل دربرخی ازکتاب های فقهی به ویژه درقرن های اخیر بحث های پراکنده ای شده است.امّابحث تلفیقی بین حکومت وحجاب به طور خاص ودرجای خاص ازکتاب های فقهی صورت نگرفته،وسابقه متن فقهی ندارد.

ازجمله مباحث مطرح شده در حوزه حکومت وحجاب،بحث اجتماعی بودن ولزوم دخالت حکومت دراجرای احکام آن است تقریباًبعدازانقلاب اسلامی کم کم پژوهش های دراین زمینه صورت گرفت.قدیمی ترین کاری که دیده شده دراوایل دهه60سخنرانی درتهران مربوط به آقای سیدمحمدعلی ایازی تحت عنوان« قلمرو اجرای شریعت در حکومت دینی »ایرادشده که بعداًبه عنوان یک کتاب رقعی کوچک به چاپ رسیده است.درآنجااین بحث مطرح شده است که آیاحجاب،الزامی ازناحیه حکومت داردیاندارد؟بعدازآن نیزپایان نامه ها ومقالات معدودی دراین رابطه نگاشته شده ازجمله پایان نامه ای تحت عنوان«مبانی فقهی نهادینه سازی شعائردینی مطالعه موردی حجاب درجمهوری اسلامی ایران»مربوط به مهران شباهنگ دانشجوی کارشناسی ارشددانشگاه امام صادق(ع)که درسال1388دفاع شده است.وهمچنین پایان نامه ای تحت عنوان«بررسی فقهی حجاب به مثابه یک الزام حکومتی»مربوط به نرگس سادات مقدس دانشجوی کارشناسی ارشددانشگاه فردوسی مشهدکه درسال1389دفاع شده است.ونیزمقالاتی کهدراین زمینه نوشته شده به عنوان نمونه می توان این مواردرانام برد« مبانی مسئولیت حکومت اسلامی در ترویج حجاب :

حسنعلی علی اکبریان »،« پژوهشی در الزام حکومتی حکم حجاب: داوود مهدوی زادگان »،« مسئله حجاب ووظایف دولت اسلامی: علی اکبرکلانتری »و...

همچنین ازجمله مجموعه های که دراین زمینه می توان نام بردمجموعه ای تحت عنوان«حجاب مسئولیت هاواختیارات دولت اسلامی»است که توسط پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامی دفترتبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم وباکوشش حجة الاسلام ابراهیم شفیعی سروستانی درسال 1387تهیه وگردآوری شده است.این کتاب درسه جلدبه چاپ رسیده است .جلداوّل شامل مقالات فقهی وحقوقی،جلددوّم شامل مقالات فرهنگی واجتماعی وجلدسوّم شامل دیدارها،گفت وگوهاوسخنرانی هااست.

این پژوهش هاهرچنددرانجام تحقیق کمک بسیاری کردندلیکن طوری نبود که ماراازانجام کندوکاودراین زمینه بی نیازکنند. چراکه دراین تحقیق ها،مبانی اختیارات حکومت اسلامی وهمچنین ادلّه الزام حجاب ازسوی حکومت اسلامی به صورت ناقص ومحدوداشاره شده وماسعی کردیم دراین نوشتارآنهاراکامل ومفصّل مطرح کنیم.

پرسش های اصلی

درسده اخیر موضوع پوشش زنان همواره موردتوجّه جوامع اسلامی،اندیشمندان ودولت هابوده است.پیرامون این موضوع مسائل مختلفی مطرح می شود.ازاین میان،چگونگی مواجهه حکومت باموضوع حجاب،مسأله مهم وبحث برانگیزی است.پرسش های اساسی واصلی که این نوشتاردرصددپاسخگویی اجمالی به آن می باشد عبارت است از:

آیا حکومت اسلامی نسبت به پوشش و حجاب افراد در جامعه وظیفه و مسئولیتی دارد؟ و اگر اشخاصی آن را رعایت نکنند حکومت می تواند آنها را ملزم به رعایت آن کند دلیل و مستند آن چیست؟

فرضیه ها

دراین مسأله فرضیه های براساس دیدگاه های مختلف مطرح شده است:

فرضیه اصلی:

حجاب حکم حکومتی واجتماعی است و حکومت اسلامی موظّف به دخالت واجرای حکم آن است.

فرضیه های فرعی:

1.وضعیت پوشش زنان و دختران ونیز روابط آنان با مردان در کشور، می تواند یک ناهنجاروحتی تهدیدیدی بزرگ برضداستقلال وقدرت دفاعی کشور محسوب شود.

2.باگذشت زمان و اجراء نشدن قانون حجاب، مخالفان گستاخ تر می شوند و هر روز با مدل های جدیدتر و تنوع بیشتر، خود را به عریانی نزدیک می کنند.

3.برای جلوگیری از پدیده بدحجابی و ترویج حجاب در جامعه در کنار فعالیت های آموزشی و فرهنگی بایدازنیروی بازدارنده قهری نیزاستفاده کرد.

در نوشتارحاضردرحدّتوان کوشش شده تا فرضیه های مذکورتثبیت شود.

باتوجّه به اینکه هر نوشته ای ممکن است دارای نقص هایی باشد بی گمان نوشتار حاضر از این امر مستثنی نیست و علی رغم کوشش فراوان درانجام این پژوهش،

اذعان می کنیم که هنوز در این موضوع، پرسش های فراوانی وجود دارد که باید به آن هاپاسخ داد.

ساختارتحقیق

این نوشتار شامل چکیده، کلیدواژه، مقدمه، متن اصلی و نتیجه گیری می باشد. متن اصلی دربردارنده شش فصل است.

فصل اوّل درباره تعریف لغوی واصطلاحی واژه های حجاب و حکومت می باشد.

فصل دوّم به بیان تاریخچه حجاب درادیان بزرگ الهی وادوارمختلف تاریخ پرداخته ایم.

فصل سوّم به فلسفه وآثارحجاب اختصاص داده ایم.

فصل چهارم درباره مبانی،اهداف واختیارات حکومت اسلامی می باشد.دراین فصل هفت مبنارامطرح وبه اثبات رساندیم.

فصل پنجم درباره ادلّه مسئولیت واختارات حکومت اسلامی درجلوگیری ازبدحجابی است،که دراین فصل دودسته ادلّه که جمعاً17دلیل می باشندرامطرح کرده ایم.

فصل ششم درباره مدل بهینه پیاده سازی حجاب درجامعه است.دراین فصل «قانون گسترش راهکارهای اجرایی عفاف وحجاب»که برای دستگاه های مختلف دولتی وظایفی رامشخص کرده بررسی کرده وعملکردبعضی ازدستگاه ها در این زمینه را نقد و در نهایت راهکارهای برای بهبودی حجاب درجامعه ارائه داده ایم.

فصل اوّل:مفهوم شناسی

اشاره

ضرورت مفهوم شناسی

برای محققان روشن است که درمباحث نظری، مفهوم شناسی ازاهمیت بالای برخوردار است؛چرا که گاه کثرت استعمال واژه ای موجب غفلت از حقیقت آن شده و بروز مناقشات بی پایه در آن زمینه را باعث می گردد؛ لذا شایسته و بایسته آن است که چیستی آن ،مورد مداقه عالمانه و بررسی موشکافانه قرار گیرد تا روشن شود که حد و مرز آن مفهوم تا کجاست و دایره مصادیق آن تا چه اندازه می باشد.

مسأله دیگری که شناسایی دقیق یک واژه را قبل از ورود به بحث از آن ایجاب می نماید، پرهیز از مغالطه است؛ چه بسامغالطات بسیاری دراین گونه علوم به دلیل مبهم بودن،اشتراک لفظی،یاتشابهات لفظی ومعنایی رخ داده ومی دهد.چرا که گاه یک لفظ چندین معنای مختلف و حتی متضاد دارد که باید معلوم گردد کدام معنای آن لفظ مراد گوینده یا نویسنده است. موارد بسیاری را می توان نشان داد که عدم تبیین و تدقیق مبادی تصوری یک بحث، موجب شکل گیری مشاجرات و منازعات وسیع و دامنه داری در جامعه شده است که چه بسا اگر در بادی امر چهارچوب مفاهیم آن به صورتی واضح و متمایز تشریح می گردید، چنین بحثی از اساس در نمی گرفت.

ازجمله مفاهیم دینی که بحث از آن همواره مورد توجه محافل مختلف فرهنگی، اجتماعی وسیاسی ما بوده است، مفهوم «حکومت»و«حجاب» می باشد. کاربرد و استفاده از این مفاهیم چه نزد طبقه فرهیخته و نخبة جامعه و چه طبقه متوسط به حدی است که کمتر کسی را می توان یافت که تصوری از این واژه هادر ذهن نداشته باشد یا مراد از آن را نداند.

امّابااین حال لازم است قبل ازواردشدن دربحث،مفهوم واژه حجاب وحکومت رابه طوردقیق وعلمی تعریف کنیم. بنابراین اینکه معنای دقیق این واژه ها چیست و

حدود و ثغور آن تا کجاست، امری است که بحث از آن نه تنها پرفایده و روشنگرانه است، بلکه برای ورود به مباحث جدی در این باب لازم و ضروری به نظر می رسد.

بدیهی است که ارائه تصویری روشن از چنین مفاهیمی، به مثابه نوری است که زوایای تاریک بحث را روشن نموده و از بسیاری از سوءتفاهم ها که آب قضاوت را گل آلود کرده و می کند، جلوگیری خواهد کرد.⁽¹⁾

مفهوم لغوی حجاب

کلمه «حجاب» مصدر از ریشه (ح ج ب) واژه عربی است،اهل لغت و زبان شناسان عرب برای آن، دو معنای اصلی بر شمرده اند:

1.حجاب، به مفهوم مانع وحایل میان دو چیز است، خواه آن دو چیز از امور مادی واشیای محسوس باشد ویا از امور معنوی و غیر محسوس.

راغب چنین می گوید: «الحجب والحجاب المنع من الوصول»⁽²⁾حجب و حجاب به معنای منع از وصول و رسیدن دو چیز به همدیگر است.

صاحب مقائیس اللغه نیز می آورد: «حجب اصل واحد وهو المنع،یقال حجبته عن کذا ای منعته»⁽³⁾حجب

دارای یک معنای اصلی است وآن منع است. گفته می شود: حجبته ،یعنی؛ منع کردم اورا.

همچنین در مصباح آمده است: «حجبه حجبا من باب قتل: منعه ومنه قیل للستر حجاب لانه یمنع المشاهده وقیل للبواب حاجب لانه یمنع من الدخول و الاصل فی الحجاب، جسم حائل بین جسدین وقد استعمل فی المعانی فقیل:« العجزحجاب بین الانسان و مراده» و«المعصیه حجاب بین العبد و ربّه.»⁽¹⁾

حَجَبَ به معنای منع است و از همین رو به پوشش حجاب گفته می شود زیرا پوشش مانع از مشاهده می شود و به دربان حاجب گفته می شود چون مانع و بازدارنده از ورود دیگران است. اصل معنای حجاب، جسمی است که بین دوجسد حائل می شود و گاه بر امور معنوی نیز به کار می رود؛ از این رو گفته شده است: «عجز» حجاب میان انسان و مراد اوست و «معصیت» حجاب بین بنده و پرورد گار اوست.

صاحب مجمع البحرین چنین می گوید: «الحجاب کلّ ما حالَ بین شیئین»⁽²⁾هر آنچه میان دو چیز حائل شود، حجاب است.

فراهدی گوید: «الحجاب ما حجب به شیءٌ عن شیء»⁽³⁾حجاب آن چیزی است که به واسطه آن چیزی از چیزی در حجاب قرار گیرد.

صحاح اللغه معنای پوشش را برای حجاب یاد آور شده وگفته است: «الحجاب الستر وحجاب الجوف ما یحجب بین الفوأد و سایره»⁽⁴⁾حجاب یعنی پوشش وحجاب درون انسان، یعنی آن چه که بین قلب وسایرآن حائل می شود.

چنان که ابن منظور نیز در لسان العرب، حجاب را به معنای ستر دانسته وگفته است: «الحجاب الستر...حجبه: ستره وامرأه محجوبه قد سترت بستر»⁽¹⁾حجاب به معنای ستر و پوشش است؛ «حجبه» یعنی آن را پوشانید، زن محجوب، زنی است که پوشیده باشد.

طریحی می افزاید: «اصل الحجاب الستر الحائل بین الرائی و المرئی»⁽²⁾

حجاب پوششی است که میان بیننده و آنچه می بیند، حائل می شود.

درتاج العروس نیز می نویسند : « حَجَبهُ یَحْجُبُه حَجْباً و حِجاباً: سَتَرَهُ، کحَجّبَهُ، و قَدِ احْتَجَبَ و تحَجَّبَ إِذا اکْتَنَّ من وَرَاءِ الحِجَابِ و امرأَةٌ محْجُوبَةٌ، و مُحَجَّبةٌ للمُبالَغَةِ، قَدْ سُتِرتْ بِسِتْرٍ »⁽³⁾حجاب

به معنای ستر و پوشش است،گفته می شودحجاب کردوقتی که درپشت پرده مخفی شود وقتی گفته می شود إمراة محجوبه برای مبالغه است یعنی شدت پوشیده بودن زن را می رساندکه باپوششی پوشیده شده است.

حاصل آنکه جستجو در کتب لغت و تأمل در تعاریف واژه حجاب حاکی از آن است که در معنای لغوی حجاب دو مفهوم قابل تمایز از هم وجود دارد؛ مفهوم اول، جدا کردن دو چیز، مرز گذاشتن میان آنها و فاصله انداختن بین دو امر می باشد که این معنا از واژه های حائل، مانع و حاجز مستفاد است. مفهوم دوم، پنهان کردن،

پوشاندن و از مقابل دیده افراد خارج کردن است که این معنا از کلمه «ستر» و مانند آن قابل استفاده می باشد

درتعیین این که از میان این دو معنا کدام یک اصلی ویا هر دو معنا در عرض یکدیگر معانی اصلی به شمار می آید، نظرمؤلف «التحقیق فی کلمات القرآن» نزدیکتر به صواب و نیز جامع ترین دیدگاه ها در بیان سایر خصوصیات معنای حجاب می باشدایشان می فرمایند:«ان الحجاب هوالحائل الحاجز المانع عن تلاقی شیئین او أثرهما سواء کانا مادیین او معنویین او مختلفین و سواء کان الحاجب مادیا او معنویا» ⁽¹⁾

حجاب در اصل به معنای مانع از تلاقی دو چیز یا اثرآن دو است؛ چه هر دو چیز مادی باشند یا معنوی، یا یکی مادی و دیگری معنوی و نیز بدون تفاوت از این ناحیه که آن مانع وحجاب، شیء مادی باشد یا امر معنوی پس حجاب دراصل به معنای پرده وحائل است واگرهم درمعنای پوشش استفاده می شود از آن جهت است که پرده وسیله پوشش است، و شاید بتوان گفت که به حسب اصل لغت هر پوششی حجاب نیست، آن پوشش حجاب نامیده می شود که از طریق پشت پرده واقع شدن صورت گیرد.⁽²⁾

مفهوم حجاب دراصطلاح فقه

اشاره

حجاب درکاربرد فقهی و اصطلاح فقیهان، قلمرو کوچکتر و معنای محدودتری دارد و مقصود از آن پوشش ویژه ای برای زنان است که مانع و بازدارنده نگاه نامحرمان به او و یا مانع انگیزش تمایل جنسی مردان باشد.

فقها در تعریف حجاب گفته اند: «الحجاب ما تلبسه المرأة من الثیاب لستر العورة عن الأجانب»⁽¹⁾حجاب

لباسی است که زن برای حفظ عورت از اجانب می پوشد.

از آنجا که وظیفه فقه تبیین احکام الهی و حدود آنهاست، در کتب فقیهان مسلمان حدود پوشش زن (یا حجاب) چنین تعیین شده است:«واجب است زن تمام بدن خود به جز صورت و دستها تامچ رااز غیرشوهرومحارم خودبپوشاند»⁽²⁾

نتیجه بحث آنکه، حجاب در فقه به معنای پوشش خاص زنان است که همه بدن را به جز صورت و دو دست از نامحرمان بپوشاند که حکم آن در شرع مقدس اسلام «وجوب» است.

اما نکته ای که هنگام جستجوی واژه حجاب در آثار فقیهان دینی به چشم می خورد آن است که فقها (چه در کتب عربی و چه فارسی) از لفظ حجاب استفاده نکرده اند؛ بلکه بیشتر واژه «ستر» را به کار برده اند و احکام آن را ذیل مباحث دیگر عنوان کرده و باب مستقلی بدان اختصاص نداده اند. مثلاً بعضی در «کتاب الصلاة» و در بحث از این مسأله که هنگام نماز پوشش باید چگونه باشد، فصلی با عنوان «فی

الستر و الساتر» گشوده و در آن ضمن بحث از نحوه پوشش حین صلاة، از پوشش زن نزد نامحرم هم سخن گفته و حد آن را بیان نموده اند.⁽¹⁾

بعضی دیگر در احکام نکاح و ذیل عنوان «احکام نگاه کردن»، حدود پوشش زنان را مطرح کرده اند.⁽²⁾

بنابراین واژه حجاب از الفاظی است که استعمال آن نسبتاً جدید است وپیشینه چندانی ندارد ؛ چنانکه برخی ازمحققان معاصرچون شهیدمطهری براین مطلب تأکیدمی کنندومی فرمایند:

«استعمال کلمه حجاب در مورد پوشش زن یک اصطلاح نسبتا جدید است. در قدیم ومخصوصا در اصطلاح فقها کلمه ستر که به معنی پوشش است به کار رفته است. فقها چه در کتاب الصلوة و چه در کتاب النکاح که متعرض این مطلب شده اند کلمه ستر را به کاربرده اند نه کلمه حجاب را .»⁽³⁾

از مجموع این کلمات می توان چنین نتیجه گرفت که واژه حجاب گرچه در لغت به معنای پرده و حایل استعمال شده و شاید پوشش زن را به اعتبار پشت پرده واقع شدنش حجاب نامیده اند ، اما بطور مسلم ، امروزه به ویژه در معنای مصطلح واژه حجاب برای زنان پوشاندن تمام بدن به جز صورت و دو دست از نامحرم و برای مردان پوشاندن عورتین و مواضعی است که دیدن آن برای زنان ایجاد ربیه می کند .

نکته بسیار مهمی که نباید آن را از نظر دور داشت آن است که حجاب در دنیای امروزی و با مختصات جدید بار معنایی وسیعی را در خود جای داده و در واقع به نماد اسلامی و شاخص و تمایز زن مسلمان از دیگر افراد بدل گردیده است؛ نه اینکه صرفاً حکمی شرعی در کنار دیگر احکام دینی باشد. این امر اهمیت حجاب و لزوم پرداختن به آن را بیش از پیش ایجاب می نماید.

کاربرد قرآنی واژه حجاب

دانستیم که ریشه لغوی حجاب، حائل و مانع میان دو چیز است امّا فقها آن را در معنای پوشش خاص زنان به کار برده اند. حال مسأله آن است که لفظ حجاب در قرآن به چه معنایی استعمال شده است؟ آیا در معنای لغوی به کار رفته است یابه معنای فقهی استعمال شده است؟ و اگر معنای لغوی این واژه مراد بوده، حجاب در معنای فقهی آن (یعنی پوشش خاص زنان) که فهم عرف را نیز شامل می شود، در چه آیه ای و با چه بیان و الفاظی مطرح گردیده است؟

در قرآن کریم در مجموع کلمه حجاب در هفت مورد به کار رفته که باید دید در هر کدام به چه معنی و مفهومی استفاده شده است تا مقصود حاصل آید.

1- خداوند در سوره اعراف، ضمن بیان سرگذشت بهشتیان و دوزخیان می فرماید: )وَبَیْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَی الأَعْرَافِ رِجَالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمَاهُمْ وَنَادَوْاْ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَن سَلاَمٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوهَا وَهُمْ یَطْمَعُونَ( ⁽¹⁾در روز جزا میان بهشتیان و دوزخیان حجاب و حائلی است که به وسیله آن، این دو گروه از همدیگر متمایز و جدا می شوند. مفسران بر این باورند که «این حجاب از این جهت حجاب خوانده

شده که حائلی است میان دو طائفه اهل دوزخ و بهشت، نه از این جهت که مانند حجاب های دنیا پارچه ای باشد که از نخ بافته شده و بین بهشت و جهنم آویزان شده باشد»⁽¹⁾

2- در سوره إسراء به پیامبر (ص) خطاب شده که هنگام قرائت قرآن میان او و مردم مشرک که به آخرت ایمان ندارند، پرده ای پوشیده قرار داده می شود: )وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرآنَ جَعَلْنَا بَیْنَکَ وَبَیْنَ الَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ حِجَابًا مَّسْتُورًا وَ إذا قرأتَ القرآنَ جعلنا بینک و بین الذین لایؤمنون بالآخرة حجاباً مستورا(⁽²⁾روشن است که م-راد از «حجاب مستور» در این آیه از قرآن پرده پوشیده می باشد.⁽³⁾3- در داستان حضرت مریم نیز از واژه حجاب استفاده شده است:) فَاتَّخَذَتْ مِن دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَیْهَا رُوحَنَا...(⁽⁴⁾حضرت مریم حجابی میان خود و دیگران افکند تا خلوتگاهش از هر نظر کامل شده و از اهل خویش پوشیده باشد.

4- در آیه ای دیگر از زنان پیامبر خواسته شده که اگر چیزی می خواهند از پشت پرده آن را بخواهند:) وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِن وَرَاء حِجَابٍ( ⁽⁵⁾در این آیه نیز

که به «آیه حجاب» معروف است معنای لغوی حجاب یعنی پرده مدنظر است و به هیچ وجه به حجاب شرعی زنان و حکم آنان ربطی ندارد.⁽¹⁾

5- قرآن در آیه دیگری در داستان حضرت سلیمان غروب خورشید را این طور توصیف می کند )حَتَّی تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ( ⁽²⁾یعنی تا آن وقتی که خورشید در پشت پرده مخفی شد.

6- خدای سبحان از زبان کافران که می کوشیدند تا پیامبر را از دعوتش مأیوس نمایند نقل می کند که به رسول اکرم (ص) گفتند:) وفی ءَاذانِنَاوَقرٌوَمِن بَینِنَاوَبَینِکَ حِجَابٌ( ⁽³⁾میان ما و تو حجابی است که مانع از پذیرش سخن تو می گردد. روشن است که در این آیه، حجاب یا مانع ظاهری مدنظر نیست، بلکه حجاب باطنی و معنوی مراد می باشد. در حجاب باطنی، سخن از در و دیوار و قرب و بعد زمانی یا زمینی مطرح نیست؛ ولی وصف ذمیمی جلوی دیدن یا شنیدن انسان را می گیرد و آن دید و شنیدن باطنی در اثر آن رذیلت، محجوب می شود.⁽⁴⁾

7- در سوره شوری، روش های سخن گفتن خداوند با بشر، سه راه ذکر شده است؛ وحی، تکلم از پشت حجاب و ارسال رسل: )وَمَا کَانَ لِبَشَرٍ أَن یُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْیًا أَوْ مِن وَرَاء حِجَابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولًا...(⁽⁵⁾مفسران در تفسیر عبارت «من وراء

حجاب» گفته اند: «شخص مخاطب کلام احدیت رامی شنود ولی نمی تواند او را ببیند، مانند اینکه خداوند با موسی تک-لم م-ی ف-رمود»⁽¹⁾

ملاحظه گردید که در قرآن در همه مواردی که از واژه حجاب استفاده شده، معنای لغوی آن که همان پرده، حائل و سدّ میان دو چیز است، منظور نظر بوده (اعم از اینکه این حائل، مادی و ظاهری باشد و یا باطنی و معنوی) و در هیچ موردی واژه حجاب در معنای پوشش زن (کاربرد فقهی آن) به کار نرفته است.

امّابعضی ازآیات قرآن وجودداردکه پوشش وحجاب رادرغالب واژه هاواصطلاحات دیگربیان کرده است.درذیل به بعضی ازآنها اشاره می کنیم.

1-(وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَرِهِنَّ وَ یحَْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ لْیَضْرِبْنَ بخُِمُرِهِنَّ عَلیَ جُیُوبهِِنَّ وَ لَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَ...)⁽²⁾

خدای تعالی از این حکم آنچه را که ظاهر است استثناء کرده. و در روایت آمده که مقصود از آنچه ظاهر است صورت و دو کف دست و قدمها می باشد

کلمه«خمر» به دو ضمه- جمع خمار است، و«خمار»آن جامه ای است که زن سر خود را با آن می پیچد، و زاید آن را به سینه اش آویزان می کند. و کلمه«جیوب»جمع جیب- به فتح جیم و سکون یاء است که معنایش معروف است، و مراد از جیوب، سینه ها است، و معنایش این است که به زنان دستور بده تا اطراف مقنعه ها را به سینه های خود انداخته، آن را بپوشانند.⁽³⁾

2-(یَأَیهَُّا النَّبیِ ُّ قُل لّأَِزْوَاجِکَ وَ بَنَاتِکَ وَ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیهِْنَّ مِن جَلَبِیبِهِنَّ)⁽¹⁾

کلمه «جلابیب» جمع جلباب است، و آن جامه ای است سرتاسری که تمامی بدن رامی پوشاند، و یا روسری مخصوصی است که صورت و سر را ساتر می شود، و منظور از جمله«پیش بکشند مقداری از جلباب خود را»،این است که آن را طوری بپوشند که زیر گلو و سینه هایشان در انظار ناظرین پیدا نباشد.⁽²⁾

خلاصه کلام آنکه لفظ حجاب در قرآن به معنای لغوی آن استفاده شده و حجاب شرعی در قالب تعابیر دیگری تبیین و تشریح گردیده است.

کاربرد روایی واژه حجاب

علاوه بر آیات قرآنی، در روایات متعددی نیز کلمه حجاب و مشتقات آن به کار رفته است. در بعضی از آنها معنای لغوی حجاب (پرده و مانع) مراد است. مثلاً در بیان امیرالمؤمنین (ع) آمده است: «بینکم و بین الموعظة حجابٌ من الغرّة»⁽³⁾علت اینکه موعظه در شما اثر نمی کند، آن است که مانع و پرده ای از جنس غرور میان شما و موعظه فاصله انداخته است.

درجای دیگردر دستوری که امیر المؤمنین علیه السلام به مالک اشتر نوشته است می فرماید: «فلا تطوّلنّ احتجابک عن رعیّتک»⁽⁴⁾یعنی در میان مردم باش، کمتر خود را در اندرون خانه خود از مردم پنهان کن حاجب و دربان تو را از مردم جدا نکند،

بلکه خودت را در معرض ملاقات و تماس مردم قرار بده تا ضعیفان و بیچارگان بتوانند نیازمندی ها و شکایات خود را به گوش تو برسانند و تو نیز از جریان امور بی اطلاع نمانی.

در دسته ای دیگر از روایات، حجاب در اصطلاح عرفانی آن استعمال گردیده است. برای مثال در حدیث معروفی آمده است: «إنَّ لله سبعین ألف حجاب من نورٍ و ظلمةٍ»⁽¹⁾خدای متعال هفتاد هزار حجاب از نور و ظلمت دارد. به مقتضای این حدیث، عرفای بزرگ به بحث از حجاب های نورانی و ظلمانی پرداخته تا پس از معرفی و شناخت این حجاب ها به خرق و کنار زدن آنها اقدام نمایند.

در بیان امام سجاد (ع) نیز در قالب دعا به حجاب های نورانی و لزوم کنار زدن آنها اشاره زیبایی شده است: «و اَنِر ابصارَ قلوبنا بضیاء نظرها إلیک حتی تخرقَ ابصار القلوب حُجُبَ النور»⁽²⁾(پروردگارا)ودیده های دلمانرابه نورتوجهشان به سوی خودروشن گردان تادیده های دل پرده های نورراپاره کند.بنابراین بادقت وتأمل در میان انبوهی از روایات که واژه حجاب در آنها به کار رفته، به ندرت روایتی که در آن اصطلاح فقهی حجاب مدنظر باشد، به چشم می خورد.

امّابامراجعه به منابع روایی شیعه واهل سنت پی می بریم که بحث پوشش وحجاب درغالب عبارت های دیگری مطرح شده است که به چندنمونه درادامه اشاره می شود.

1-«عن مسعدة بن زیاد، قال: سمعت جعفراً و سئل عمّا تظهر المرأة من زینتها، قال: الوجه والکفّین»

مسعده گوید: ازامام صادق- علیه السلام- در مورد این که چه زینت هایی را زن می تواند(دربرابرنامحرم)ظاهر سازد؟ شنیدم که فرمود: دست و صورت.⁽¹⁾

2-شیخ صدوق به سند خود از امام صادق(علیه السلام) و آن حضرت از پدران خود از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نقل می کنند که آن حضرت فرمود:

«روا نیست زنی که به دوران عادت ماهانه بلوغ رسیده موی جلوی سر و گیسوان خود را آشکار کند.»⁽²⁾

3- «مارواه أبو داود فی السنن عن عائشة، انها قالت: دخلت أسماء بنت أبی بکر علی النبی و علیها ثیاب رقاق؛ فأعرض عنها النبی (ص) وقال: یا أسماء! إن المرأة إذا بلغت المحیض لم یصلح أن یری منها إلا هذا و هذا و أشار إلی وجهه و کفیّه»⁽³⁾

عائشه گوید: اسما دختر ابوبکر با لباس نازکی برپیامبر وارد شد و پیامبر از او روی گرداند و فرمود: ای اسما! زمانی که زن به سن عادت ماهانه رسید و بالغ شد، درست نیست بدن او دیده شود؛ مگر این و این؛ و حضرت به دست و صورت اشاره کرد.

بنابراین بحث پوشش وحجاب باتعابیرمختلف غیرازواژه حجاب درجوامع روایی شیعه واهل سنت آمده است.

مفهوم لغوی حکومت

صاحب مفردات الفاظ قرآن درباره معنای لغوی حکومت می فرماید:«حَکَمَ أصله: منع منعا لإصلاح، و منه سمیت اللّجام: حَکَمَة الدابّة، فقیل: حکمته و حَکَمْتُ الدّابة: منعتها بالحکمة، و أَحْکَمْتُهَا: جعلت لها حکمة، و کذلک: حکمت السفیه و أحکمته،...و الحُکْم بالشی ء: أن تقضی بأنّه کذا، وقوله تعالی )وَإِذَا حَکَمْتُم بَیْنَ النَّاسِ أَن تَحْکُمُواْ بِالْعَدْلِ »⁽¹⁾، «یَحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنکُمْ(⁽²⁾»⁽³⁾

حَکَمَ به معنای منع است. منعی برای اصلاح،به همین جهت به افسارچهارپا «حکمة الدابة» گفته می شود، چون آن افسار چهارپارانگه می دارد.وگفته می شود «حکمت السفیه»زمانی که مانع شخص سفیه شوی،...و«الحُکم بالشی»یعنی اینکه قضاوت کنی که چنین است...مثل قول خدای متعال که می فرماید:«وچون حاکم بین مردم شویدبه عدالت داوری کنید»ویادرجای دیگرمی فرماید:« دومؤمن عادل حکم کنند»

درمعجم المغائیس اللغه آمده است:

«حکم:الحاء و الکاف و المیم أصلٌ واحد، و هو المنْع. و أوّل ذلک الحُکم، و هو المَنْع من الظُّلْم. و سمّیَتْ حَکَمة الدابّة لأنها تمنعُها یقال حَکَمْت الدّابةَ و أحْکَمتها. و یقال: حکَمت السَّفیهَ و أحکمتُه، إذا أخذتَ علی یدیه.»⁽⁴⁾

حکم به معنای منع است.وآن منع ازظلم است،به افسارچهارپا«حکمة الدابة»گفته می شود،چون آن افسار چهارپارانگه می دارد.وگفته می شود«حکمت السفیه»زمانی که مانع شخص سفیه شوی

درمصباح المنیرآمده است:

«الحُکْمُ: الْقَضاءُ و أَصْلُهُ الْمَنْعُ یقالُ (حَکَمْتُ) عَلَیْهِ بِکَذَا إِذَا مَنَعْتَهُ مِنْ خِلَافِه فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَی الْخُرُوجِ مِنْ ذَلِکَ و (حَکَمْتُ) بَیْنَ الْقَومِ فَصَلْتُ بَیْنَهُمْ»⁽¹⁾

حکم به معنای داوری کردن واصلش به معنای منع کردن است.گفته میشود«حکمت علیه بکذا»زمانی که اوراازخلافش منع کنی واوقادرنباشدآن راترک کند.«حکمت بین القوم»یعنی بین قوم داوری کردم.

درفرهنگ ابجدی آمده است:

«الحکم:مص،- ج أَحْکَام: عهده دار شدن امور اداری کشور، داوری، قضاوت، نوع حکومت؛ «الحُکْمُ الجمهوری»: حکومت جمهوری؛ «الحُکْمُ النیابیّ»: حکومت پارلمانی؛ «الحُکْمُ المُطْلق»: حکومت استبدادی،دیکتاتوری؛ «الحُکْمُ الذَّاتِیّ»: حکومتِ خود مختاری که با قوانین خود امور را اداره کند «الحُکْمُ الوَجَاهِیّ»: حکم حضوری که هر دو طرف حاضر باشند؛ «الحُکْمُ الغِیَابِیّ»: حکم غیابی که در حق کسی صادر می شود که در دادگاه حضور نداشته باشد؛ «فی حُکْم»: مساوی، مانند؛ «هو فی حُکْمِ العَدم»: او در حکم عدم است؛ «أصبَحَ فی حُکْمِ المُقرّر»: مقرر گردید؛ «بِحُکْم»»⁽²⁾

وهمچنین فرموده است: «الحُکُومَة مص،حکومت،دولت،دستگاههای دولتی»⁽¹⁾

بنابراین بادقت درکتب لغت به این نتیجه می رسیم که واژه حکومت ازلحاظ لغوی دراصل به معنای منع است امّادرمعنای قضاوت وداوری وهمچنین اداره اموره کشور نیز استعمال می شود.

مفهوم اصطلاحی حکومت

معنای مختلفی برای حکومت بیان شده بنابرتعریف مشهورمرادازحکومت سازمان اجرایی درون دولت است وبه مجموعه ای ازافراد ،مناصب وارگانها اطلاق می شودکه دست اندرکارتنظیم واداره امورجامعه هستند.⁽²⁾

دراین تعریف حکومت شامل تمام مناصب وقوای اداره کننده جامعه است گاهی به قوه مجریه درمقابل سایرقوانیزحکومت گفته می شودوبرخی نیزحکومت ودولت رامرادف هم دانسته اندامّااکثر دانشمندان علوم سیاسی،حکومت راسازمان اجرایی دولت می دانند،درحالی که دولت شامل اجتماع مردم،سرزمین، حکومت،وحاکمیت است؛ و حکومت فقط گروه گردانندگان ومدیران راشامل می شود.⁽³⁾

یاطبق تعریف دیگرحکومت به معنای هیأت حاکمه است که مجموعه سازمان هاونهادهای موجوددرقدرت سیاسی حاکم برجامعه رادربرمی گیرد.⁽⁴⁾

بنابراین دریک جمع بندی کلی می توان گفت حکومت دراصطلاح عبارت است ازقوه اجرائیه وگرداننده یک کشوراست.

تعریف حکومت دینی

حکومت دینی،حکومتی است که مرجعیت همه جانبه دین خاصی رادرعرصه سیاست واداره جامعه پذیرفته است؛یعنی دولت ونهادهای مختلف آن، خود را در برابرآموزه هاوتعالیم دین ومذهب خاصی متعهدمیدانندو سعی می کنند در تدابیر و تصمیمات ووضع قوانین وشیوه سلوک بامردم ونوع معیشت وتنظیم انحای روابط اجتماعی، دغدغه دین داشته باشدودرهمه این شؤون حکومتی ازتعالیم دینی الهام بگیرند وآن هارابادین موزون وهماهنگ کنند. ⁽¹⁾

درنظام عقیدتی اسلام،حکومت دینی،حکومتی است که تمامی ارکان آن براساس دین شکل گرفته،وقوانین ومقررات اجرای آن برگرفته ازاحکام دینی باشد،⁽²⁾ونیزآراومنویّات شخص حاکم درامرحکومت دخالت نداشته،بلکه شخصیت حقوقی اوست که درچارچوب قوانین الهی،ودرراستای مصالح عمومی حکومت می کند. درحکومت دینی تمرکزقدرت دست هیچ کس نبوده وحاکم،تنهامجری قوانین الهی است؛⁽³⁾زیرادرجهان بینی اسلامی،این فقط خدای متعال است که صلاحیت قانون گذاری دارد.حاکم،درقوانین موضوعه واحکام ثانوی نیزدرچارچوب قوانین الهی حکم صادرمی کند.دربرخی ازتعابیر،حکومت دینی به معنای حکومت دینداران آمده

است. بنابراین دیدگاه،رعایت قوانین اسلامی ازمشخصه های حکومت دینی نخواهد بود؛ بلکه تنهاوجودشهروندان متدیّن درصدق حکومت دینی،کافی است.⁽¹⁾

بنابراین منظورماازحکومت که دراین نوشته ازآن نام بردیم،حکومت اسلامی است وآن حکومتی است که هم قدرت وهم قوانین آن موردتأییداسلام می باشدو تمامی ارکان آن براساس دین شکل گرفته وقوانین ومقررات اجرایی آن برگرفته ازاحکام دینی می باشد.

فصل دوّم:تاریخچه حجاب

اشاره

بنابر گواهی متون تاریخی، در اکثر قریب به اتفاق ملت ها و آیین های جهان، حجاب در بین زنان معمول بوده است؛ هر چند در طول تاریخ، فراز و نشیب های زیادی را طی کرده و گاهی با اعمال سلیقه حاکمان، تشدید یا تخفیف یافته است، ولی هیچگاه بطور کامل از بین نرفته است. مورّخان به ندرت از اقوام بدوی که زنان آنها دارای پوشش مناسب نبوده ویا به صورت برهنه در اجتماع ظاهر می شدند، یاد می کنند.

مادراینجاتاریخچه پوشش وحجاب برای زنان رادردومحورأدیان بزرگ الهی وأدوارمختلف تاریخی بررسی می کنیم.

حجاب درأدیان بزرگ الهی

اشاره

پوشش و عفاف از آن جهت که یک امر فطری است و برای حیات اجتماعی انسان ضرورت دارد، در ادیان و مذاهب الهی دارای جایگاه خاصی است. تمام ادیان آسمانی، حجاب و پوشش را بر زن واجب و لازم شمرده اند و جامعه بشری را به سوی آن فراخوانده اند؛ زیرا حیا و لزوم پوشش به طور طبیعی در نهاد زنان به ودیعت نهاده شده و احکام و دستورهای ادیان الهی هماهنگ و همسو با فطرت انسانی تشریع شده است.

بنابراین ازجمله اموری که مورد توجه خاص همه ادیان الهی بوده، مسأله «پوشش زنان یا حجاب» است؛ به طوریکه در سیرة زنان مقدس آنها، علاوه بر عفت پیشگی و منزه از خطا بودن، پوشش کاملی دیده می شود که زنان مومن این ادیان، هنوز در زی آن می باشند. هرچند که بعضی از پیروان کنونی بدان پایبندی کافی نشان نمی دهند.

شریعت حضرت آدم

اولین انسان های که پابرزمین گذاشتند حضرت آدم وحوّابودندکه خداوندآنهارادربهشت خودجای داده بودوازنعمت های بی پایان بهشتی بهرمندساخت امّاشیطان آنهاراترغیب به خوردن میوه درخت ممنوعه کردبعدازخوردن میوه پوشش خودراازدست دادندپس بلافاصله خودرابابرگ درختان پوشانیدند.

درقرآن کریم درموردداستان حضرت آدم وحوّاچنین آمده است:

«وآنگاه آدم وحوا ازآن درخت ممنوعه چشیدند پوشش خود را ازدست داده (عورتشان آشکار گردید ) وبه سرعت بابرگ درختان بهشتی خودرا پوشاندند . »⁽¹⁾درآیه ای دیگرمی فرماید:« ای فرزندان آدم! شیطان شما را نفریبد، آن چنان که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون ساخت و لباس آنان را از اندامشان بیرون کرد، تا عورت آنها را به آنها نشان دهد. »⁽²⁾

طبق آیه ی شریفه قرآن کریم :حضرت آدم وحوا قبل از چشیدن درخت ممنوعه دارای لباس بوده اند اما باخوردن ازآن درخت (براثراغوای شیطان ) لباس خود را ازدست دادند که بلافاصله به پوشاندن خود اقدام کردند .این احساس شرم از برهنگی حتی بدون حضور ناظر بیگانه وسرعت در پوشاندن خودبوسیله برگ ها (ولوبه طور موقت ) ازآن جهت که تحت هیچ آموزشی یافرمانی ازجانب خداوند یافرشته وحی یاتذکر هریک به دیگری صورت گرفته است ثابت می کند نخستین انسانها به طور فطری به پوشش گرایش داشته ودرواقع تاریخ حجاب باتاریخ خلقت

انسانها آغاز شده است. روایتی که ذیل آیه مذکور وارد شده است برداشت فوق راتأکید می کند :

ابن عباس می گوید«آدم (ع)پس ازیک توقف کوتاه دربهشت که نصف روز ازروزهای آخرت بوده به کوه «نوذ» در کشور هند وحوّابه «جده» فرود آمد (پس از پایان هجران ومفارقتی که به وصال منتهی می شد )برهنه وعریان بودند خداوند امر کرد یکی از هشت جفت قوچی که ازبهشت به ایشان عطا کرده بودذبح کنند سپس حوّاپشم آن رارشت بادست یاری آدم (ع)ازتابیده های آن یک جامعه بلند (جبّه)⁽¹⁾برای آدم ویک پیراهن وروسری جهت حوّابافته شد بدین وسیله بدن انسانهای نخستین پوشیده گرددید واز برهنگی وشرمندگی آن نجات یافتند»⁽²⁾

شریعت حضرت ابراهیم

درآئین مقدس حضرت ابراهیم (ع مسأله پوشش زنان وحجاب حائزاهمیت بوده است چنانکه عباراتی در تورات و نیز کتب انبیاء وجود دارد که رواج استفاده از حجاب سر و اندام و حتی صورت با روبند یا برقع را در قوم حضرت ابراهیم (ع) نشان می دهد؛ چنان که آمده است:

در نقل ماجرای ازدواج اسحاق (پسر ابراهیم (ع) با رفقه یا به زبان لاتین ربکا) در سفر پیدایش آمده است: «رفقه چشمان خود را بلند کرد و اسحاق را دید و از شتر فرود آمد، زیرا که از خادم پرسید، این مرد کیست که درصحرا به استقبال ما می آید و خادم گفت آقای من است، پس برقع خود را گرفته خود را پوشانید»⁽³⁾

ازاین بیان روشن می شود که پوشش زن در مقابل نامحرم درشریعت حضرت ابراهیم (ع)وجود داشته است زیرا(رفقه) دختر(بئوئیل)درمقابل اسحاق که بااونامحرم بود ازشترپیاده شد وخودراپوشاندتاچشم اسحاق به اونیفتد.

همچنین درجای دیگرازتورات در مورد عروس یهودا (پسر یعقوب پسر اسحاق پسر ابراهیم (ع)) آمده است: «پس رخت بیوگی را از خویشتن بیرون کرده و برقعی بر روی کشیده و خود را در چ-ادری پ-وشی-ده و ب-ه دروازه عی-ن-ایم ک-ه در راه تمنه است، نشست»⁽¹⁾

در این عبارات نیز از روبنده و چادر استفاده شده که نشانگر رواج آن ها در میان بانوان این آئین است.

بازدرجای دیگرازتوارت واردشده است که «ابی ملک پادشاه فلسطین برای نقاب ساره وجهی پرداخت وخود حضرت نیز اقداماتی برای پوشاندن ساره نمود»⁽²⁾

شریعت زرتشت

نقاشی های موجود وتصاویر بدست آمده ازدوران قدیم بیانگراین موضوع است که زرتشتیان درطول تاریخ پوشش کاملی داشته اند که این پوشش برای آقایان کلاه ولباس بلند وشلوار بوده است وبرای خانم ها نیز چارقد بوده است که سرآنها رامی پوشانیده است وگاهی به جای چارقد ازپوششی به نام (لچک)⁽³⁾استفاده می کردندکه

تاسالیان قبل نیز درمیان زنان روستایی شهر های جنوبی استان کرمان مرسوم بوده است⁽¹⁾

ویل دورانت درتصویری که ازپوشش زنان در زمان زرتشت ارائه می کند چنین می گوید :

« درزمان زرتشت پیغمبر، زنان همان گونه که عادت پیشینیان بود منزلتی عالی داشتند وباکمال آزادی وباروی گشاده درمیان مردم رفت وآمد می کردند وصاحب ملک وزمین می شدند ودرآن تصرفات مالکانه داشتندپس ازداریوش ،مقام زن مخصوصاًدرمیان طبقه ی ثروتمند تنزل پیداکرد.زنان طبقات بالای اجتماع جرأت نداشتند که جزءدرتخت روان روپوش دار ازخانه بیرون بیایند هرگزبه آنان اجازه داده نمی شد که آشکارا بامردان آمدورفت کنند.زنان شوهردار حق نداشتند هیچ مردی راولو پدر یابرادرشان باشد ببینند .درنقش هایی که ازایران باستان برجامانده است ،هیچ صورت زن دیده نمی شود ونامی ازایشان به نظر نمی رسد»⁽²⁾

به نظرمی رسد آنچه ویل دورانت آن راتنزّل موقعیت زنان (تشدید حجاب اززمان داریوش)می خواند تفاوتی است بین زنان طبقه اشراف ودیگر زنان پدیدآمد زیرازنان اشراف علاوه برچادر وچارقدی که همه ی زنان ایرانی برسرمی کردند درخارج ازمنزل ازروبند (برقع)یامحملهای پرده دار استفاده می کردند این نوع پوشش نه تنها به دلیل تنزل موقعیت زنان نبوده است بلکه نشانگر تشخص ومنزلت اجتماعی آنان به شمار می رفته است .

در کتاب «حقوق زن در اسلام واروپا »آمده است :

«درکیش آریایی ،زنان محترم محجوب بوده اند ،زنان محترم ایرانی برای حفظ حیثیت طبقه ی ممتازوایجاد حدودی که آنها رااززنان عادی وطبقه ی چهارم امتیاز دهدصورت خودرا می پوشاندند وگیسوان خود راپنهان نگه می داشتند .زنان عادی ظاهراًگیسوان خودرابلندنگاه نمی داشتند وشایدعلت این بوده که چون اغلب زنان طبقه ی نازله بایستی کارمی کردند ودرازی گیسوان مانع چابکی آنها می شده است بلند نگه داشتن گیسوان مخصوص زنان بزرگان بوده است همچنین محجوب بودن (پوشش صورت)زنان اشراف اختصاص داشته است»⁽¹⁾

یکی دیگر از نویسندگان می نویسد: «روسری بانوان زرتشتی پارچه ای رنگین و با نقش و نگار و به طول حدود سه متر و نیم و عرض یک متر بود که مانند بانوان بختیاری روی کلاهک می گذاشتند و با دستمال روی آن را می بستند.»⁽²⁾

شریعت یهود

درکتاب مقدس یهودیان مواردمتعددی یافت می شود که به طورصریح ویاضمنی،حجاب وپوشش زن ومسایل مربوط به آن مورد تاکیدقرارگرفته است.دربرخی ازآنهالفظ چادروبرقع که به معنای روپوش صورت است بهکاررفته است که نشانگرکیفیت پوشش زنان آن عصرمی باشد.اینک به پاره ای ازآنهااشاره می گردد.

تورات تشبه مرد و زن به یکدیگر را نهی نموده، می گوید:«متاع مرد بر زن نباشد و مرد لباس زن را نپوشد؛ زیرا هر که این را کند، مکروه «یَهْوَه»خدای تو ست.»⁽³⁾

درجای دیگربه زنانی که حدود الهی را رعایت نکرده و از قوانین شرعی سرپیچی می کنند، نسبت به نزول عذاب هشدار داده شده است. در کتاب اشعیای نبی که هشدارهای الهی به قوم بنی اسرائیل بیان شده، در مورد زنان گنهکار یهود آمده است: «خداوند می گوید از این جهت که دختران صهیون⁽¹⁾(زنان یهود) متکبرند و با گردن افراشته و غمزات چشم راه می روند و به ناز می خرامند و به پایهای خویش خلخال ها را به صدا درمی آورند، بنابراین خداوند فرق سر دختران صهیون را کل خواهد ساخت و ...»⁽²⁾

درسفرتثنیه چنین می خوانیم:«بُوعز(مردی از بنی اسرائیل خطاب به روت - عروس نعومی - از زنان بنی اسرائیل) گفت زنهارکسی نفهمدکه این زن به خرمن آمده است وگفت چادری که برتواست بیاوروبگیر.پس آن رابگرفت و اوشش کیل جوپیمودبرآن گذارد وبه شهررفت»⁽³⁾

درکتاب غزل های سلیمان چنین آمده است: «اینک توزیباهستی ای محبوبه من اینک توزیباهستی وچشمانت ازپشت برقع مثل چشمان کبوتراست.»⁽⁴⁾

همانطورکه اگرملاحظه کنیم در این عبارتها از روبنده و چادر استفاده شده که نشانگر رواج آن ها در میان بنی اسرائیل است و بر سنت و سیرة خاندان انبیاء بنی اسرائیل در این باب دلالت دارد.

دراصول اخلاقی «تلمود»⁽¹⁾که یکی ازکتاب های مهم دینی ودرحقیقت فقه مدوّن وآیین نامه زندگی یهودیان است برای حضور زن در اجتماع شرایط خاصی ذکر شده که عدم توجه به آن موجب بطلان ازدواج آنها خواهد شد:«زنانی که در موارد زیر به رفتار و کردار آنها اشاره می شود، ازدواجشان باطل است و مبلغ کتوبا (مهریه) به ایشان تعلق نمی گیرد: زنی که از اجرای قوانین یهود سرپیچی می کند و فی المثل بدون پوشانیدن سر خود به میان مردان می رود، در کوچه و بازار، پشم می ریسد و با هر مردی از روی سبکسری به گفتگو می پردازد. زنی که در حضور شوهر خود به وال-دین او دشنام می ده-د و زن بلند صدا که در خانه با شوهر خود به صدای بلند درباره امور زناشوئی صحبت می کند و هم-سای-گان او م-ی ش-ن-ون-د که چه می گوید»⁽²⁾

ویل دورانت می گوید: «در طول قرون وسطا، یهودیان همچنان نسوان خویش را با البسه فاخر می آراستند. لکن به آن ها اجازه نمی دادند که با سر عریان به میان مردم بروند. نپوشاندن موی سر خلافی بود که مرتکب را مستوجب طلاق می ساخت. از جمله تعالیم شرعی یکی آن بود که مرد یهودی نباید در حضور زنی که موی سرش هویداست، دست به دعا به درگاه خدا بردارد.»⁽³⁾

او در توصیف زنان یهود می گوید: «زندگی جنسی آنان علی رغم تعدّد زوجات، به طرز شایان توجه، منزّه از خطایا بود. زنان آنان، دوشیزگان محجوب، همسرانی ساعی، مادرانی پُرزا، و امین بودند و از آنجا که زود وصلت می کردند، فحشا به حداقل تخفیف پیدا می کرد.»⁽¹⁾

داستان حضرت موسی(ع)ودختران حضرت شعیب(ع)گواه روشنی بروجودحجاب دربین زنان یهوداست.

شعیب به یکی از دخترانش گفت: او(موسی) را پیش من بیاورید، از این رو یکی از آنها پیش موسی برگشت چنان که قرآن می فرماید: «یکی از آنها به رسم زنان با شرم و حیا نزد موسی آمد. »⁽²⁾

برخی گفته اند: صورت خود را به آستینش پوشیده بود. برخی گفته اند: خوش نداشت که جلو مردی راه برود و با مردی تکلم کند، برخی گفته اند: یعنی از بیراهه می رفت (سفارش پدر را گفت) موسی در پی دختر براه افتاد، در بین راه متوجّه شد که باد لباس دختر را به بدنش می چسباند و اندام او را نمایان می سازد (از آن جا کهعصمت و عفّت موسی اجازه دیدن چنین منظره ای را نمی داد) به دختر گفت: تو از پشت سر من بیا و با گفتارت مرا راهنمایی کن⁽³⁾

؛وجوامع الجامع، ج 4، ص: 521، ترجمه احمد امیری، مشهد، 1374ش.

شریعت مسیحیت

آیات انجیل کتاب مقدس مسیحیان،دستورات دینی پاپ هاوکاردینال هاکه ازطرف کلیسالازم الاجراءشمرده می شد،گواهی مورّخان وهمچنین سیره عملی زنان مسیحی ازصدراوّل تااواخرقرن هیجدهم ونوزده هم نیزدلالت بروجودحجاب درشریعت مسیحیت می کند.

انجیل در موارد فراوان، بر وجوب حجاب و پوشش تأکید و پیروانش را به تنزّه از اِعمال شهوت و عفاف فراخوانده است؛

دررساله پولس درمورد لزوم آراستگی به حیا و کنار نهادن آرایش ظاهری چنین آمده است:«همچنین زنان خویشتن را بیارایند به لباس مزین به حیا و پرهیز، نه به زلف ها و طلا و مروارید و رخت گرانبها، بلکه چنان که زنانی می شاید که دعوی دین داری کنند به اعمال صال-ح-ه»⁽¹⁾

پولس در جای دیگردررساله خود به قدنتیان در مورد ضرورت پوشش سر برای زنان هنگام نیایش تصریح می کند: «امّامی خواهیم شمابدانیدکه سرهرمرد،مسیح وسرزن مرد،وسرمسیح خدا.هرمردی که سرپوشیده عبادت وندبه می کندسرخودرارسوامی نمایدامّاهرزنی که سربرهنه دعایاندبه کندسرخودرارسوامی سازدکه چنین است که تراشیده شود.زیرااگرزن نمی پوشدموی سررابچیندواگرچیدن یاتراشیدن به جهت بی حرمتی است بپوشاند...ازاین جهت زن باید پوشش برسرداشته باشدبسبب فرشتگان،آیاشایسته است زن ناپوشیده خداراعبادت کند.»⁽²⁾

بعضی مسیحیان از عبارت فوق، پوشش سر را تنها هنگام دعا مستند می دانند، ولی سیره عملی مسیحیان درصدر مسیحیت مؤید رعایت حجاب زنان مسیحی در اجتماعات می باشد که خواهد آمد.

در رساله پطرس رسول در مورد نحوه پوشش و آرایش زنان مسیحی آمده است: «و شما را زینت ظاهری نباشد، از بافتن موی و متحلی شدن به طلا و پوشش لباس، بلکه انسانیت قلبی در لباس غیرفساد، روح حلیم و آرامکه نزد خدا گرانبهاست، زیرا بدین گونه زنان مقدس در سابق نیز که متوکل به خدا بودند، خویشتن را زینت (باطنی) می کردند»⁽¹⁾

پطرس در این کلام به دو نکته «نداشتن زینت ظاهری» و «استفاده از لباس غیرفساد» در باب نحوه پوشش اشاره کرده که هر دو، مخصوص زنان مقدس و مؤمن است.

دکترحکیم الهی استاددانشگاه لندن درکتاب«زن وآزادی»پس ازتشریح وضعیت زن نزداروپایان درموردحکم پوشش وحجاب زن درمسیحیت می گوید:

«در دستورات دینی پاپ ها و بزرگان صدر مسیحیت در باب لزوم رعایت عفاف و حجاب نکات مختلفی آمده است. در سیره بزرگان صدر مسیحیت و قرون وسطی نیز توجه به رعایت عفت و حجاب وجود داشته و لذا عموم زنان مسیحی بدان عامل بوده اند. تنها از قرن سیزده و سپس رنسانس است که تحولات عقیدتی و اجتماعی منجر به کاهش رعایت آن می شود. به طوری که ترتولین⁽²⁾(متولد160م) در رساله

مشهورش به نام «درباره حجاب باکره ها»⁽¹⁾می نویسد: «زنان جوان، حجاب هایتان را در کوچه و خیابان می پوشید. بنابراین شما باید آنها را در کلیسا بپوشید و شما وقتی در میان نامحرمان هستید حجاب دارید، پس در میان برادرانتان (دینی) نیز حجاب داشته باشید»»⁽²⁾

ایشان همچنین می نویسد:«درشمّه ای از عقاید کلمنت و ترتولیان ، دو مرجع و اسقف بزرگ مسیحیت، آمده است: زن باید کاملا در حجاب و پوشیده باشد، الاّ اینکه در خانه خود باشد; زیرا فقط لباسی که او را می پوشاند، می تواند از خیره شدن چشم ها به سوی او مانع گردد. زن نباید صورت خود را عریان ارائه دهد تا دیگران را با نگاه کردن به صورتش وادار به گناه کند. برای زن مؤمن عیسوی در نظر خداوند، پسندیده نیست که به زیور آراسته گردد و حتی زیبایی طبیعی آن باید با اختفا و فراموشی آن، از بین برده شود; زیرا برای بینندگان خطرناک است»⁽³⁾

همچنین درجای دیگربه نقل از، دائرة المعارف لاروس در مورد سیره عملی زنان مسیحی می گوید: «دین مسیحی، برای زن، خِمار را باقی نهاد؛وقتی وارد اروپا شد، آن را نیکو شمرد. زن ها در کوچه و وقت نماز، خمار داشتند. در قرون وسطی، خصوصاً قرن نهم، خمار رواج داشت. آستین خمار، شانه زن را پوشیده، تقریباً به زمین می رسید. این عادت تا قرن سیزدهم باقی بود.»⁽⁴⁾

ویل دورانت در مورد سیره عملی زنان مسیحی می نویسد: «خوانین اصیل، پیراهن کتانی طویلی به سر می کردند و بر روی آن جامه درازی که حاشیه ای از خز داشت و تا روی پا می آمد و روی آن نیم تنه ای می پوشیدند که در خلوت از بدن آویزان بود و جلو اغیار با بند محکم به بدن می چسبید؛ زیرا کلیه خوانین طبقات عالیه اشتیاق عجیبی داشتند که اندامشان باریک باشد.»⁽¹⁾

ویل دورانت همچنین درجای دیگر در مورد سیره عملی زنان مسیحی چنین می نویسد: «ساق پای زنان چیزی نبود که در ملأ عام و یا رایگان به چشم خورد.... البسه بانوان در مجالس تورنه، موضوع مهمّی برای روحانیون بود که کاردینال ها، درازی جامه های خواتین را معیّن می کردند. هنگامی که کشیشان چادر و روبند را یکی از ارکان اخلاقیات عیسوی دانستند، به دستور زن ها، چادرها را از مشمش ظریف و حریر زربفت ساختند...»⁽²⁾

جرجی زیدان، نویسنده ودانشمند مسیحی، می گوید: «اگر مقصود از حجاب پوشانیدن تن و بدن است، این وضع قبل از اسلام و حتی پیش از ظهور مسیح معمول بوده است و دیانت مسیح هم تغییر در آن نداده است.»⁽³⁾

در کتاب پوشاک ایرانیان باستان آمده است: «مادام دیولافوآ، که در حدود 80 سال پیش به ایران آمده، و با ارامنه تماس گرفته، می نویسد: زنان ارمنی لباس های ابریشمی بر تن دارند که به شکل پیراهن بلندی است و دارای کمربندی نقره ای می باشد که با هنرمندی زرگری شده و تقریباً بر روی ران آن ها افتاده است. این

لباس نسبتاً آراسته است و ترکیب خوبی دارد، اما یک چیز از آراستگی و قشنگی آن می کاهد و آن اینکه قسمت زیرین صورت را با پارچه سفید ضخیمی می پوشانند و به واسطه فشار دایم آن، صورت بد ترکیب می شود. این روبند را زنان ارمنی در موقع بیرون رفتن از خانه به قسمت زیرین می بندند و چون شوهر اختیار کردند در خانه نیز باید آن رادائماً به صورت داشته باشند. روپوشی هم از ململ یا چلوار سفید بر روی لباس دارند که در موقع رفتن به کوچه و کلیسا می پوشند.»⁽¹⁾

تصویرهایی که از پوشاک مسیحیان و مردم اروپا انتشار یافته است، به وضوح نشان می دهد که حجاب در بین زنان کاملا رعایت می شده است. در کتاب «پوشاک اقوام مختلف» که پوشاک اقوام مختلف جهان ازعهدباستان تاقرن بیستم رابه صورت مصوّرارائه کرده برخی از تصاویر مربوط به زنان مسیحی ازقرن های گذشته آورده شده که همگی دارای لباسی بلند و پوششی کامل می باشند.⁽²⁾

حضرت مریم بانوی مقدس عالم مسیحیت و الگوی زنان مسیحی پوشش سراسری که از صدر مسیحیت تا اوایل رنسانس همواره در شمایل های او به تصویر کشیده شده، مؤید این مطلب است. حتی پس از رنسانس با وجود فضای غیرمذهبی که بر همة شئون فرهنگی غرب سایه افکند، باز هم با پوشش سر خصوصاً با شنل نیلی رنگ دیده می شود که این امر حکایت از رعایت حجاب با استفاده از پوشش سراسری برای سر و اندام در سیره مسیحیت دارد.

لباس پوشیده زنان راهبه حتی دراین زمان که ازحجاب کاملی برخودارهستندنیزیکی دیگرازنشانه های این است که دردین مسیحیت حجاب برای زنان عیسوی وجودداشته است.

شریعت اسلام

همان طور که در همه ادیان الهی حفظ عفاف وحجاب به عنوان یک فضیلت اخلاقی و اجتماعی در پاسخ به ندای طبیعت و فطرت مورد تاکید قرار گرفته، در اسلام هم، که آخرین آیین الهی وبالطبع کاملترین دین است عفاف و حجاب ورعایت روابط محرم و نامحرم برای زن و مرد مسلمان از اهمیت خاصی برخوردار است تا جایی که حجاب زن در برابر مردان بیگانه از ضروریات دین شمرده شده است.

حجاب درقرآن کریم

درقرآن کریم،آیاتی چندبه طورصریح درموردوجوب حجاب وحدّوکیفیت آن نازل شده است که به آنهااشاره می شود. اهمّ این آیات از این قرار است:

درسوره نورطی آیه مفصلی چنین آمده است:«و به زنان با ایمان بگو دیدگان خود را [از هر نامحرمی] فرو بندند و پاکدامنی ورزند و زیورهای خود را آشکار نگردانند مگر آن چه طبعاً از آن پیداست، و باید روسری خود را بر گردن خویش [فرو] اندازند و زیورهایشان را جز برای شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان [همکیش] خود یا کنیزانشان یا خدمت کاران مرد که [از زن ]بی نیازند یا کودکانی که بر عورت های زنان وقوف حاصل نکرده اند آشکار نکنند و پاهای خود را [به گونه ای به زمین

]نکوبند تا آنچه از زینت شان نهفته می دارند معلوم گردد. ای مؤمنان!همگی [از مرد و زن ]به درگاه خدا توبه کنید امید که رستگار شوید. »⁽¹⁾

ضرورت پوشیدن خمار ازاین آیه شریفه استفاده می شود که می فرماید: ) وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ ( «روسری های خود را بر سینه خود افکنند (تا گردن و سینه با آن پوشیده شود»

راغب ذیل واژه خمار می نویسد:

«اصل الخمر ستر الشیء و یقال لما یستر به خمار و لکن الخمار صار فی التعارف اسما لما تغطی الامرائه رأسها»⁽²⁾خمار در اصل به معنای پوشاندن چیزی است و در اصطلاح پارچه ای که زن سرش را با آن می پوشاند اطلاق می شود.

در لسان العرب می خوانیم:

«و الخمار للمرأه، و هو النصیف و قیل: الخمار ما تغطی به المرأه رأسها»⁽³⁾خمار برای زن است و آن دستاری است که زن سرش را با آن می پوشاند.

بنابراین می توان گفت که «خمار» به معنای چارقد و مقنعه است و از آن جهت به آن خمار می گویند که سر را می پوشاند، امّا نکته ای که قابل توجه است این

است که کارکرد مقنعه فقط پوشاندن سر نیست؛ بلکه باید گریبان را نیز بپوشاند و این معنا از کلمه «جیوب» فهمیده می شود .صاحب «التحقیق» در تعریف «جیوب» آورده است:

«ماینفتح علی النحر، والجمع اجیاب و جیوب و جابه یجوبه»⁽¹⁾یعنی قسمتی از پیراهن که برای داخل شدن سر به آن باز می باشد، پس جیب به معنای گریبان است.

گزارش های تاریخی حاکی از آن است که مسلمانان بعد از نزول این آیات، رویه متفاوتی را پیش گرفتند و با شنیدن این آیات به ضرورت ایجاد تغییرات و دگرگونی هایی در چگونگی پوشش زنان پی بردند و به همین دلیل بعد از نزول این آیات، زنان با پوشش های متفاوتی در اجتماع حاضر می شدند. مثلا طبری در تفسیر خود آورده است:

عائشه همسرپیامبراکرم(ص)می گوید:«رحمت خدا بر زنان مهاجر پیشگام باد که هنگامی که خداوند فرمان حجاب را نازل فرمود، ضخیم ترین پوشش های پشمین خود را برش داده و با آن سر و گردن خود را پوشاندند. »⁽²⁾

در کلام دیگری آمده است که نزد عایشه از برتری زنان قریش سخن به میان آمد. او گفت زنان قریش صاحبان فضیلت اند اما به خدا قسم من در پای بندی به کتاب خدا و ایمان به قرآن کسی را برتر از زنان انصار ندیدم. وقتی آیه «ولیضربنّ

بخمرهنّ علی جیوبهنّ» نازل شد و مردان این آیه را در خانه ها بر زنان خود خواندند، بعد از آن هر یک از آن زنان با لباس خود، سر و کناره های صورتش را می پوشاند. آنان وقتی صبح پشت سر رسول خدا به نماز ایستادند سر و گردن خود را پوشانده بودند به گونه ای که خیال می کردی بر سر آن ها کلاغ نشسته است.⁽¹⁾

درسوره احزاب می خوانیم:

«ای پیامبر به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو چادرهای خود را بر خویش نزدیک کنند، این کار برای اینکه شناخته شوند و مورد آزار و اذیت قرار نگیرند بهتر است، (اگر خطا و کوتاهی از آنها سر زده توبه کنند) خداوند همواره آمرزنده و رحیم است. »⁽²⁾درتعریف کلمه «جلباب» گفته شده جامه ای است سرتاسری که تمامی بدن را می پوشاند . ⁽³⁾

ابن منظور ذیل «جلباب» چنین می آورد:

«ثوب اوسع من الخمار، دون الرداء، تغطی به المرأه رأسها و صدرها»⁽⁴⁾«لباسی بزرگتر از خمار (روسری) که غیر از رداء است و زن سر و سینه اش را با آن می پوشاند.»

در قاموس المحیط آمده است:

«جلباب کسرداب و ثوب واسع للمرأة دون الملحفه او ما تغطی به ثیابها من فوق کالملحفه او هو خمار» ⁽¹⁾جلباب به غیر از ملحفه بلکه مثل آن است و مانند «خمار» روی لباسهای دیگر پوشیده می شود.

جلباب در ملل و نحل مختلف مصادیق گوناگونی پیدا می کند، امّا آن چیز که در همه مشترک است، پوشش اندام و برجستگی های بدن است و بیانگر یک نوع پوشش سرتاسری است که در ایران به آن چادر گفته می شود و به عنوان حجاب برتر یاد می شود.

سیوطی به سند خود از ام سلمه نقل می کند:« که بعد از نزول آیه «یدنین علیهن من جلابیبهن» زنان انصار از منازلشان با پوشش های مشکی خارج می شدند به گونه ای که به نظر می رسید بر سر ایشان کلاغی نشسته است. ».⁽²⁾به گفته سیوطی این گزارش ذیل آیه «ولیضربن بخمرهن» از سوره نور نیز در جوامع روایی متعددی نقل شده است

شواهد روایی

شواهد روایی متعددی نیز گویای این نکته اند که حجاب در زمان رسول خدا واجب شد و آن جناب با کسانی که خود را با وضعیت جدید وفق نداده بودند و هنوز از پوشش مرسوم گذشته استفاده می کردند برخورد می کرد و تذکر می داد.درادامه به چندمورداشاره می کنیم.

عایشه می گوید: «دختر عبدالله بن طفیل که برادر مادری من بود در حالی که زینت کرده بود به خانه ام آمد. در همان هنگام پیامبر(صلی الله علیه وآله)نیز وارد

شد و هنگامی که او را دید از او روی برگرداند.گفتم یا رسول الله این دختر، بردار زاده من و خردسال است! پس پیامبر فرمود:هنگامی که زن به دوران عادت ماهانه رسید بر او جایز نیست که جز روی خود موضع دیگری را نمایان کند. »⁽¹⁾

در گزارش دیگری نیز عایشه می گوید:« که اسماء دختر ابی بکر در حالی که پوششی نازک بر تن داشت بر پیامبر(صلی الله علیه وآله)وارد شد. پیامبر(صلی الله علیه وآله)از وی روی گرداند و به وی فرمود: ای اسماء! وقتی زن به سنی رسید که عادت ماهانه برای او اتفاق می افتد جایز نیست که جز صورت و دست وی تا قدری بالای مچ در معرض دید دیگران قرار گیرد.»⁽²⁾

در روایاتی از سوی رسول خدا(صلی الله علیه وآله) محدوده حجاب بیان شده است. به عنوان نمونه در روایتی آمده است« نمایان ساختن تمام بدن برای زوج رواست و سر و گردن را می توان در برابر پسر و برادر آشکار کرد، اما در برابر نا محرم باید از چهار پوشش استفاده کرد: پیراهن (درع)، روسری (خمار)، پوششی وسیع تر از روسری که بر روی سینه می افتد (جلباب) و چادر (ازار)»⁽³⁾

شیخ صدوق به سند خود از امام صادق(علیه السلام) و آن حضرت از پدران خود از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نقل می کنند که آن حضرت فرمود:

«روا نیست زنی که به دوران عادت ماهانه بلوغ رسیده موی جلوی سر و گیسوان خود را آشکار کند.»⁽¹⁾

در روایت دیگری آمده است که برای پیامبر(صلی الله علیه وآله) چند قواره پارچه آوردند. پیامبرقواره ای را به یکی از یاران خود داد و به او فرمود:«این را دو قسمت کن: قسمتی را برای خود جامه کن وقسمت دیگر آن را به همسرت بده تا برای خود روسری کند. بعد به وی فرمود: به همسرت بگو برای این پارچه آستری فراهم کند تا بدن وی از زیر آن نمایان نباشد.»⁽²⁾هم چنین در روایتی آمده است که پیامبر(صلی الله علیه وآله) با جابر بن عبدالله انصاری به خانه فاطمه((علیها السلام)) رفتند. پیامبر اجازه ورود خواست و فرمود من و کسی که همراه من است وارد شویم. فاطمه فرمود: روسری بر سر ندارم پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: قسمت اضافه روپوش خود را بر سر خود بگیر و بعد پیامبر(صلی الله علیه وآله) و جابر بر حضرت زهرا وارد شدند.⁽³⁾

امام رضا(ع)درروایتی فرمود:«زن لازم نیست موی خودراازپسربچه بپوشاندتااینکه وی بالغ گردد. »⁽⁴⁾

این روایت دلالت داردکه برزن هاواجب است موهایشان راازپسرهاپس ازاینکه به سن بلوغ رسیدندبپوشانند.

یعنی بالملازمه زن باید هنگام بلوغ پسرها پوشش داشته باشد

حضرت علی (علیه السلام )فرمودند:روزی به اتفاق فاطمه (سلام الله علیها)خدمت پیامبر(صل الله وعلیه وآله )شرفیاب شدیم رسول خدارادیدم که به شدت گریه می کنند عرض کردم«پدرومادرم فدایت باد چراگریه می کنید؟» فرمودند:«علی جان شبی که به معراج رفتم زنانی ازامتم رادیدم که به شدت عذاب می شدندبه خاطر شدت عذاب آنان می گریم»وکیفیت عذاب هریک راتشریع فرمودند. آنگاه فاطمه (سلام الله علیها)عرضه داشت «ای محبوب ونور چشمانم مرااز گناه این زنان آگاه گردان» پیامبرپاسخ چنین فرمود:«اما آن زنی راکه باموی سر به دیوار جهنم آویزان کرده بودند زنی بودکه مویش راازنامحرم نمی پوشاند»⁽¹⁾

باملاحظه وبررسی آیات وروایات مذکوربه این نتیجه می رسیم که مسأله عفاف و حجاب در این آیین، امری لازم و ضروری بوده و از جایگاه خاصی برخوردار است؛ چرا که هم در آیات و هم روایات بزرگان دین بر ضرورت رعایت عفاف و حفظ حجاب تأکید شده و مردان و زنان به طور جداگانه به داشتن عفاف در ابعاد مختلف زندگی فرا خوانده شده اند.

حجاب درأدوارمختلف تاریخ

اشاره

علاوه براینکه حجاب رابرای زنان ازطریق ادیان الهی ثابت کردیم باملاحظه پوشش بانوان درادوارمختلف تاریخی درملل مختلف به بررسی حجاب دربین آنهامی پردازیم.

پوشش زن در یونان وروم باستان

جواهر لعل نهرو نخست وزیر فقید هند در کتاب«نگاهی به تاریخ جهان»ضمن ستایش از تمدن اسلامی به تغییراتی که بعدها پیدا شد اشاره می کند و از آن جمله می گوید:

«اما عربها نیز بر اثر موفقیتها تدریجاً بیش از پیش رسمی را که دردوامپراطوری مجاورشان یعنی امپراطوری روم شرقی و امپراطوری ایران وجودداشت اقتباس کردند. عربها امپراطوری روم را شکست دادند و به امپراطوری ایران پایان بخشیدند. اما خودشان هم گرفتار عادات و آداب ناپسند این امپراطوریهاگشتند. به قراری که نقل شده است مخصوصاً بر اثر نفوذ امپراطوری قسطنطنیه وایران بود که رسم جدایی زنان از مردان وپرده نشینی ایشان در میان عربها رواج پیدا کرد. تدریجاً سیستم «حرم» آغاز گردید و مردها و زنها از هم جدا گشتند.»⁽¹⁾

شهیدمطهری پس ازنقل سخنان جواهر لعل نهرو می فرماید:از سخنان نهرو برمی آید که رومیان نیز (شاید تحت تأثیر قوم یهود) حجاب داشته اند و رسم حرم سراداری نیز از روم و ایران به دربار خلفای اسلامی راه یافت،این نکته را دیگران نیز تأیید کرده اند.⁽²⁾

درکتاب دائرة المعارف لاروس درباره پوشش زنان یونان باستان نوشته شده: «زنان یونانی دردوره های گذشته ،صورت واندامشان راتاروی پا می پوشاندند . این پوشش که شفاف وبسیارزیبا بود،درجزایر«کورس وامر جوس» ودیگر جزایر ساخته

می شد.زنان«فینیقی»نیزدارای پوششی قرمز بودند. سخن درباره ی حجاب درلابلای کلمات قدیمی ترین مؤلفین یونانی نیز به چشم می خورد؛حتی «بنیلوب» (همسر پادشاه عولیس فرمانروای ایتاک)نیز باحجاب بوده است. زنان رومانی ازحجاب شدیدتری برخوردار بودند،به طوری که وقتی از خانه خارج می شدند باچادری بلند تمام بدن راتاروی پاهامی پوشاندند وچیزی ازبرآمدگی های بدن مشخص نمی شد.»⁽¹⁾

ویل دورانت یکی ازتاریخ نویسان غربی نیز شواهد زیادی دال بروجود حجاب دربین زنان یونان وروم باستان آورده است اودرباره «الهه عفت» که یکی از خدایان یونان باستان است می گوید :««آرتمیس »الهه عفت استوعالی ترین نمونه (والگو برای)دختران جوان به شمار می آید دارای بدن نیرومند وورزیده وچابک به زیور وعفت وتقوا آراسته است.»⁽²⁾

این مورخ درجای دیگر می گوید «زنان فقط درصورتی می توانند خویشان ودوستان خود راملاقات کنند ودرجشنهای مذهبی وتماشاخانه هاحضوریابند که کاملاًدرحجاب باشند»⁽³⁾

همچنین ازقول یکی ازفلاسفه یونان باستان ،درباره شدت پوشش زن نقل می کند «نام یک زن پاک دامن رانیز چون شخص اوباید درخانه پنهان داشت.»⁽⁴⁾

پوشش زن درهندوستان

شهیدمطهری درباره حجاب زنان درهندمی فرماید:«در هند نیز حجاب سخت و شدیدی حکمفرما بوده است ولی درست روشن نیست که قبل از نفوذ اسلام در هند وجود داشته است و یا بعدها پس از نفوذ اسلام در هند رواج یافته است و هندوان غیر مسلمان تحت تأثیر مسلمانان ومخصوصاً مسلمانان ایرانی حجاب زن را پذیرفته اند. آنچه مسلّم است این است که حجاب هندی نیز نظیر حجاب ایران باستان سخت و شدید بوده است.

ولی اگر تمایل به ریاضت و ترک لذت را یکی از علل پدید آمدن حجاب بدانیم باید قبول کنیم که هندازقدیمترین ایام حجاب را پذیرفته است، زیرا هند از مراکز قدیم ریاضت و پلید شمردن لذات مادی بوده است.»⁽¹⁾

پوشش زن در ایران باستان

دوره مادها

سندهای محکمی وجود دارد که مارابه نوع پوشاک بانوان این دوره راهنمای می کند در کتاب «پوشاک باستانی ایرانیان» آمده: «اصلی که باید در نظر داشت، این است که طبق نقوش برجسته و مجسمه های ما قبل میلاد، پوشاک زنان آن دوره (مادها) از لحاظ شکل (با کمی تفاوت) با پوشاک مردان یکسان است.»⁽²⁾

وی در ادامه برای توضیح نقوش بر جای مانده می نویسد: «مرد و زن به واسطه اختلافی که میان پوشش سرشان وجود دارد، از هم تمیز داده می شوند. به نظر می رسد که زنان پوششی نیز روی سر خود گذارده اند و از زیر آن گیسوهای بلندشان نمایان است.»⁽¹⁾

دوره پارس ها (هخامنشیان)

پارس ها از نظر لباس همانند مادها بودند. در مورد پوشاک خاص زنان این دوره آمده است: «از روی برخی نقوش مانده از آن زمان، به زنان بومی برمی خوریم که پوششی جالب دارند. پیراهن آنان پوششی ساده و بلند یا دارای راسته چین و آستین کوتاه است. به زنان دیگر آن دوره نیز برمی خوریم که از پهلو به اسب سوارند. اینان چادری مستطیل بر روی همه لباس خود افکنده و در زیر آن، یک پیراهن با دامن بلند و در زیر آن نیز، پیراهن بلند دیگری تا به مچ پا نمایان است.»⁽²⁾

دوره اشکانی ها (پارتها)

در این دوره نیز همانند گذشته، حجاب زنان ایرانی کامل بوده است. در این باره چنین می خوانیم: «لباس زنان اشکانی پیراهنی بلند تا روی زمین، گشاد، پرچین، آستین دار و یقه راست بوده است. پیراهن دیگری داشته اند که روی اولی می پوشیدند و قد این یکی نسبت به اولی کوتاه و ضمناً یقه باز بوده است. روی این دو پیراهن چادری سرمی کردند.»⁽³⁾

در جای دیگر آمده است: «چادر زنان اشکانی به رنگ های شاد و ارغوانی و یا سفید بوده است. گوشه چادر در زیر یک تخته فلزی بیضی منقوش یا دکمه که به وسیله زنجیری به گردن افکنده شده، بند است. این چادر به نحوی روی سر می افتاده که عمامه (نوعی کلاه زنانه) را در قسمت عقب و پهلوها می پوشانیده است.»⁽¹⁾

دوره ساسانیان

زنان در این دوره که احکام دینی زرتشتیان در کشور اعمال می شده است، همچنان دارای حجاب کامل بودند. در مورد پوشاک زنان چنین آمدهاست: «چادر که از دوره های پیش مورد استفاده بانوان ایران بوده است، در این دوره نیز به صورت مختلف مورد استعمال قرارمی گرفته است.»⁽²⁾

حجاب زنان در این دوره چنان اهمیتی داشت که «حتی لباس هنرپیشگان زن، مانند لباس های بلند سایر بانوان، تا پشت پا کشیده شده است.»⁽³⁾

همچنین در این دوره پوشاندن صورت با نقاب نیز در میان زنان ایرانی وجود داشته است. در این باره ماجرایی در تاریخ نقل شده است که در اینجا آن را می آوریم:

هنگامی که سه تن از دختران کسری، پادشاه ساسانی، را با ثروت فراوانی از اموال، برای عمر آوردند، شاهزادگان ایرانی را در برابر عمر در حالی که با پوشش و نقاب، خود را پوشانده بودند، ایستاندند، خلیفه دستور داد، با آوازی بلند بر آنان فریاد کشند که: پوشش از چهره برگیرید تا مسلمانان آنها را ببینند و خریداران پول بیشتری به پای آنها بریزند. دوشیزگان ایرانی از برهنه کردن صورت خودداری کردند

و مشت بر سینه نماینده عمر زدند و آنان را از خود دور ساختند. خلیفه خشمناک شد و خواست با تازیانه آنان را بیازارد، در حالیکه شاهزادگان ایرانی می گریستند. حضرت علی(علیه السلام) به عمر فرمودند: در رفتارت مدارا کن؛ از پیغمبر خدا(صلی الله علیه وآله) شنیدم که می فرمود : «بزرگ و شریف هر قومی را که خوار و فقیر شده، گرامی بدارید». عمر پس از شنیدن فرمایش حضرت علی (علیه السلام) آتش خشمش فرو نشست. سپس حضرت اضافه کرد: «با دختران ملوک نباید معامله دختران بازاری (کنیزان) کرد.»⁽¹⁾

دوره سلطه ی عباسیان (آغازصدر اسلام)

درباره لباس وپوشش زنان دراین دوره آمده است:زنان درشکل ظاهری لباس(چون چادر ومقنعه وغیره)ازرنگ سیاه استفاده می کردند ودربرخی ازکتاب هانیز ازبُرنُس⁽²⁾سراسری که تمام بدن رادربرمی گرفت به عنوان پوشش رویی زنان سخن به میان آمده است.⁽³⁾

دوره سامانیان

ازبررسی نوشته های مورّخان وبه ویژه نقوش بسیاراندک که ازآن دوران برجای مانده است می توان تاحدی اطلاعاتی درموردپوشش زنان دراین دوره به دست آورد

ازمقنعه های سرخ وسیاه که ظاهراًحاشیه دوزی ونواردوزی شده بودبرای حجاب استفاده می شد.همچنین از ازار،گونه ای چادرسراسری که تمامی بدن آنان رامی پوشاندبرای حجاب خودبهره می گرفتند.⁽¹⁾

دوره دیلمیان

لباس زنان دیلمی تفاوتی بالباس زنان ایران همان دوره درنواحی خراسان وسیستان یاعراق وبغدادنداشت. چادرزنان دیلمی سیاه بود وباپارچه ی نازک ابریشمی (قصب)روی چهره ی خودرامی پوشاندند.گاه برزنان نیز «خرقه تصوف» می پوشاندند.⁽²⁾

دوره غزنویان ،سلجوقیان ،خوارزمشاهیان:

ازجمله پوششی که می توان برای زنان دراین دوره نام بردمقنعه وچادراست این نوع سرپوش به جز آنکه تمامی سررامی پوشاندمعمولاًگاه پیشانی وچانه ودهان رانیزپنهان می کرد.این نوع مقنعه درست مانند این بود که دنباله آویخته ی عمامه ای رابالابیاورند وازنیمه ی پائینی صورت بگذارندوآن رابه گوشه دیگرسروصل کنند. معمولاًروی این مقنعه ودرپیشانی نواری بسته می شد. نوع دیگری ازاین مغنعه تقریباًهمچون چادری هم سررامی پوشاندوهم ادامه ی آن شانه ها وتقریباًتمامی بدن راپنهان می کرد.البته دراین سرپوش ،تمامی صورت مشخص وآشکار بود . این سرپوش ها اکثراًبه رنگ سفید یاسبز وگاهی نیز قرمز بودند گاهی نیز این مقنعه رابه

دورسروشانه ها می پیچاندندکه نوعی ازآن رابرسرپیرزنی که وارد مسجد می شود تاباعالم روحانی گفتگو کندمی شناسیم.⁽¹⁾

دوره ایلخانیان (مغولها)

زنان دراین دوره ازانواع کلاه ،چارقد،روسری سه گوش (لچک)نوار،عرق چین ،روسری توری،روبندوچادربرای پوشش ،سروبدن استفاده می کردند.کلاویخو درسفر نامه خود در مورد زنان در عهد مغول می نویسد «جامه زنان در خیابان عبارت است از پارچه سفید که سراپای رامی پوشاند و نقابی از موی اسب بر چهره می افکند تا هیچ کس آنان را نشناسند.

خاتون بزرگ به چهره نقابی نازک و سفید داشت برروی سرش چیزی شبیه کلاهخود قرار داشت که از پارچه قرمز تهیه شده بود و در کنار آن برروی شانه ها یش افتاده بود.قسمت پشت کلاه بلند و با مروارید های گرانبها آرایش شده بود علاوه برآن گرداگرد آن با سنگهای گرانبها و لعل و بدخشان و فیروزه و غیر تزئین یافته بود.»⁽²⁾

دوره تیموریان

بنابر گزارش سیاحان اروپایی،دراین دوره ازتاریخ زنان حاضر در ملأ عام مستور در پوششی سفید (چادر سفید)بودند که صورتشان در پشت توری سیاهی بافته شده از موی اسب (پیچه)مخفی بود.نوع دیگری از روبنده که طی این دوران پوشیده می شد نقابی کوچک و سفید بود که تنها دهان و چانه رامی پوشانید(دهن بند)⁽³⁾

دوره صفویان

یافتن پوشاک بانوان (در عصر صفوی)از روی نوشته های سیاحان زیادی مقدور است.

شاردن و قارونیه دو سیاح مشهور فرانسوی ،که هر دو زمان شاه عباس دوم و شاه سلیمان را درک کرده اند درباره پوشاک بانوان این عصر مطالبی دارند.مخصوصاً شاردن فصلی مبسوط در این باره نوشته و در حین تشریع پوشاک مردان به برخی از پوشاک بانوان چنین اشاره می کند :

« (بانوان) سر خویش را کاملا ًمی پوشاندند و روی آن چار قدی دارند که به شانه ها یشان می رسد( و گلو و سینه شان را در جلو می پوشاند)وقتی که می خواهند از خانه بیرون بروند حجاب بلند و سفیدی می پوشند(که صورت و بدن شان رامی پوشاند)

لذا در مجموع می توان گفت : که زنان چهار حجاب دارند دو تا در خانه به سرمی کنند و دو تای دیگر در هنگام خروج از خانه روی آنها می ا فزایند.

حجاب اولی ، روسری است (که تا پشت بدن آویزان است)حجاب دومی ، چار قداست (که از زیر چانه می گذرد و سینه رامی پوشاند)

حجاب سومی ، حجاب سفید و بلندی است (که تمام بدن را مستور می کند)

حجاب چهارمی ، دستمالی است که بر روی صورت می نهند و مخصوص مساجد است و شبکه ای در مقابل چشمان دارد(که برای دیدن از ورای آن تعبیه شده است)»⁽¹⁾

قارونیه نیز می نویسد :

« زنان خود را در ایران به احدی غیر از شوهر خود نشان نمی دهند . وقتی به حمام عمومی می روند ، در چادری سر تا پای خود را مستور می نمایند که فقط در محازات چشم ،دو سوراخ دارد که پیش پای خود را می توانند ببینند و این کار یعنی به حمام عمومی رفتن ،مخصوص فقرا و طبقه ی سوم است»⁽¹⁾

آدام اولئاریوس در سفر نامه ی خود می نویسد :

«زنان موقعی که از خانه خارج می شوند ،چهره خود را نشان مردان نمی دهند .بلکه چادر سفیدی روی سر می اندازند که تمام بدن آنها را تا مچ پا می پوشاند و فقط در جلوی صورت ، شکاف کوچکی دارد که از آن شکاف به زحمت جلوی خود را می توانند ببینند.»⁽²⁾

در سفرنامه ی برادران شرلی آمده است :

« زن ها (ایرانی) در مجموع ، زیبا هستند ،چادر و روبند برسردارند به طوری که آفتاب ، هیچ وقت بر صورت آنها نمی تابد . زن ها همانند مردها شلوار و جوراب مخمل گلی می پوشند.»⁽³⁾

دوره های ا فشاریه ، زندیه ، قاجاریه

جلیل ضیاء پور به نقل از سرهنگ «گاسپار دروویل»که در شروع دوره ی قاجاریه در سال 1812 میلادی مطابق با 1212 هجری قمری به ایران مسافرت کرده بود می نویسد هنوز پوشاک عهد زندیه مرسوم و متداول بود . او درباره ی

پوشاک بانوان چنین می نویسد «زنان ایرانی ،کفش هایمخمل های گلدوزی شده و مزین به طلا و ابریشم به پا می کنند . آنها به هنگام خروج از خانه ، خود را در چادر می پوشاندند . (چادر، از قماش نخی سفید دوخته می شود و دامن آن گرد است)چادر را به وسیله ی قیطان بر سر و گردن نگاه می دارند و صورت را نیز با پارچه ای به نام «روبند» می پوشاندند . روبند ها پارچه ی نخی چهار گوشه ای است که با دو قلاب کوچک در بالای پیشانی به دستاربند می شود . در میان روبند شکاف افقی درازی است که آن را توری دوزی می کنند . بانوان از پشت این شکاف ،محیط خارج را تماشا می کنند.»⁽¹⁾

در زمان محمد شاه قاجار « اوژن فلاند »در این باره می نویسد :

«زنان ایرانی از منزل ، کم خارج می شوند در کوچه ها هم چادری که سر تا پایشان را مستور می کند می پوشند و غیرممکن است کسی صورت آنها را ببیند.به روی سر،پارچه ی سفیدی می اندازند که در مقابل چشمان ، چندین شبکه دارد وبا آن است که جلوی خود را می بینند و غیر ممکن است بگذارند چشم نامحرمی به صورتشان افتد ساق پا را در شلواری گشاد به نام چاقچور می نمایند ، کفششان یک نوع پاپوش زرد یا سبزی است که نوکش برگشته و پاشنه اش باریک می باشد.»⁽²⁾

پوشیدا ماساهارو،سفیر ژاپن در دربار ناصرالدین شاه قاجار می نویسد :

«زنها چادر بر سرمی کردند که از سر تا پایشان را می پوشاندند و فقط چشم ها از پشت روبند توری که زیرچادر به صورت انداخته بودند ،پنجره ای به بیرون داشت

در خیابان که به زنهای ایرانی می رسیدیم آنها چشم از ما بر می گرداندند و رویشان را سخت می گرفتند. در چند ماهی که ما اینجا بودیم هرگز زنی رویش را به ما ننمود و نتواستم صورت زن ها را بی حجاب و چادر ببینم.در این وضع ،زشت یا زیبا و جوان یا پیر بودن زن ها را از روی رنگ و حالت دستهایشان که شاداب یا چروکیده است ،قیاس و ارزیابی می کردیم.»⁽¹⁾

دوره پهلوی

در اوایل زمان رضا شاه، «بلوشر» درباره ی حجاب زنان درآغاز حکومت رضاشاه پیش از آنکه دستور کشف حجاب را بدهد می نویسد:« همنشینی و معاشرت با ایرانیان این نقیصه را داشت که زنان شان خانه نشین بودند .زنان هنوز چادر های خود را بر سر داشتند . . . چادر پوششی است اغلب به رنگ سیاه که سراسر بدن و سرانجام قسمت اعظم صورت را نیز از نگاه مردان پوشیده می دارد.تنها و تنها یک زن بود که جر أ ت می کرد در ضیافت های شام در سفارتخانه ها بدون چادر حاضر شود و آن هم فقط مشروط به اینکه منحصراً اروپایی ها شرکت داشته باشند و از ایرانیان دعوتی به عمل نیاید.این زن ،خانم ناصر الملک بیوه ی نایب السلطنه پیشین کشور بود.»⁽²⁾

دوره جمهوری اسلامی

بعدازپیروزی انقلاب اسلامی ایران در تابستان 1358 کلیه ی خانم ها به لحاظ شرعی و قانونی ملزم به رعایت حجاب اسلامی شدند لذا لباسهای جدیدی به شکل

شلوار ، ما نتو و مغنعه به سرعت تولید و در دسترس خانم ها قرار گرفت و البته آن گروه از خانم ها که از قبل حجاب را رعایت می کردند از همان لباس های پیشین که شامل مغنعه و چادر و پوشش کامل بود استفاده کردند.البته به تدریج و در سالهای بعد انواع مانتو و روسری های گوناگون هم تولید و در دسترس خانم ها و دختر خانم ها قرار دارد که البته اگر،آرایش زیاد و عدم رعایت حجاب توأم باشد مورد اعتراض قرار می گیرد.⁽¹⁾

بانگاه به سیرتاریخی حجاب وپوشش زن ها درادیان الهی ودوره های مختلف تاریخ تاامروزبه این نتیجه می رسیم که اگرچه پوشش بانوان دردوره های مختلف تاریخ متفاوت ومتنوع بوده امّابااین حال اکثرزن هادرطی تاریخ ازپوشش مناسب وحجاب استفاده می کرده اند.

فصل سوّم:فلسفه حجاب و فوائد و آثار آن

اشاره

کلمه فلسفه درلغت عبارت است از: حکمت، شناخت مبادی و علل اوّلیه اشیاء.⁽¹⁾دراصطلاح عرفی عبارت است از:بررسی علل و عوامل پیدایش یک حادثه یا یک مسئله و فوائد ی که بر آن مترتب است . به عبارت دیگر چرایی و چگونگی یک مسأله را عرفاً فلسفه می گویند.⁽²⁾

بنابراین فلسفه حجاب یعنی بررسی آن دسته از علل و عواملی که حجاب را برای انسان ضروری می سازد و بیان فوائد که برآن مترتیب است . به عبارت دیگر فلسفه حجاب یعنی چرایی و چگونگی حجاب ، یعنی چرا حجاب در اسلام تشریع شده است و مسلمانان به رعایت آن ملزم گردیده اندو فوائد آن چیست؟⁽³⁾

از جمله سؤالاتی که برخی از افراد می پرسند ، این است که فلسفه حجاب برای زنان چیست ؟

چنین سؤالی می تواند دو جنبه داشته باشد:عده ای به قصد رسیدن به حقایق و برخی دیگر به نیت اعتراض و وارد کردن اشکال سؤال می کنند . در این قسمت از بحث ، به فلسفه حجاب می پردازیم و اینکه چرا زنان مسلمان باید حجاب را رعایت کنند؟

رعایت حجاب نه تنها برای خود زن ارزش می آفریند و فوائد فردی دارد بلکه برای خانواده ، اجتماع و . . . نیز آثار و فوائد فراوان به دنبال دارد . همان طور که رعایت آن به عنوان یک امر ضروری می تواند مفید باشد ، عدم رعایت آن نیز پیامد هایی منفی را به همراه دارد .

البته قبل ازاینکه واردبحث ازآثاروفوائدحجاب شویم ذکریک نکته لازم است وآن این است که تمام احکام الهی ویابالاترازآن اصل شریعت هابه خاطریک هدف بسیاربزرگ تشریع شده اندوآن عبارت است ازاطاعت وتسلیم دربرابرحکیم مطلق ومادراینجابه این مطلب به طورخلاصه ابتدائاًاشاره ای می کنیم.

تسلیم، بزرگترین فلسفه

ما وقتی به زندگی روزانه خود می نگریم ، می بینیم هنگامی که مثلاً بیمار می شویم و به دکتر مراجعه می کنیم دکتر نسخه ای مرکب از چند دارو برای ما می نویسد ما بدون اینکه از خصوصیات داروها سؤال کنیم دستورات او را مورد عمل قرار می دهیم ، چون به علم و دانش و تخصصاو در رشته طب معتقدیم و می دانیم که او جز معالجه و بهبود ما منظور دیگری ندارد.

اکنون که این مقدمه روشن شد می گوییم: احکام و مقررات دینی هم نسخه ها یی است که پیامبران الهی و پیشوایان دین از طرف خدا ، برای بشر آورده ا ند تا سعادت و خوشبختی آنان را از هر جهت تأمین نمایند بدیهی است وقتی که ما اعتقاد داشته باشیم که این احکام از علم بی پایان خدا سرچشمه گرفته ، و به حکمت و لطف و مهربانی خدا ایمان داشته باشیم ونیز بدانیم که پیامبر خدا ، در تبلیغ و رساندن احکام به هیچ نحو گرفتار خطا و لغز شی نمی شوند ؛ یعنی به معصوم بودن آنها معتقد باشیم در این صورت با کمال جدیت و بدون هیچ اضطراب در عمل کردن به دستورات دینی می کوشیم و هیچ احتیاج و نیازی برای خود نمی بینیم که از خصوصیات فلسفه احکام و مقرراتی که قرار داده شده است سؤال نماییم زیرا می دانیم که خدا دانشی بی آغاز و انجام دارد و هر چه مقرر کرده است به خیر و صلاح

ما بوده و انبیا ی الهی در بیان احکام اشتباهی نکرده اند . البته ما نمی گوییم کسی نباید از فلسفه احکام سوال کند و یا نباید به دنبال تحقیق و جستجو برآید زیرا شکی نیست که هر کس این حق را دارد که با تمام وسایل ممکن برای آگاهی از اسرار احکام و قوانین دینی بکوشد ولی نباید هرگز انتظار داشته باشیم که با معلومات محدود بشری به تمام جزئیات اسرار و فلسفه احکام دست یابیم زیرا این احکام از مبدأی سرچشمه گرفته است که تمام علوم و دانش های وسیع امروز در برابر علم او حکم قطره در برابر اقیانوس هم ندارد.

بنابرین اگر ما تمام کوشش ها ی لازم را برای آگاهی از فلسفه یک حکم به کار بردیم ولی مطلب قابل توجهی به دست نیا و ر دیم ، هرگز نمی توانیم آن حکم را نادیده بگیریم چون ما مصلحت آن را درک نکنیم غیر از آن است که مصلحتی نداشته است.⁽¹⁾

بنابراین ، دستور های خدا و احکام شرع ، دارای فلسفه و دلیل است ، ولی لازم نیست در تمام احکام و فرمان های الهی ، در پی یافتن دلیل اقتصادی ، بهداشتی ، و علمی آن باشیم . مسلمان ،باید در برابر فرمان وحی ، تسلیم باشد و این روحیه ی تسلیم و پذیرش ،کمال آدمی است و برخی از دستور ها برای آزمودن روح تسلیم و بندگی است .فرمان خداوند به حضرت ابراهیم ،برای قربانی کردن حضرت اسماعیل ،نمونه ای از آن است و نشانهکمال بندگی است؛آنگونه که همیشه در راه رفتن ،مقصود ما رسیدن به جای نیست ، بلکه گاهی خود «راه رفتن» هدف است ،مثل راهپیمایی یا پیاده روی برای ورزش یا دویدن در مسابقه ،که هدف خود دویدن

است نه رسیدن به جایی ،در دستور های عبادی و احکام الهی هم ،گاهی هدف ،تسلیم و پذیرش دستور .تمرین برای جلب رضایت معبود و اطاعت محض از آفریدگار است حجاب اسلامی هم یکی از احکام و دستورات خدای متعال است که بر بانوان در مقابل نا محرم واجب کرده است و ما باید به عنوان یک مسلمان در مقابل این حکم الهی تسلیم باشیم و به این نسخه شفا بخش عمل نماییم.

پس ازبیان این مطلب اینک نگاهی کوتاه به فوائد و آثار رعایت حجاب و پیامد های بی حجابی وبدحجابی می اندازیم وجواب سؤالهای فوق را در موارد ذیل بررسی می نماییم .

بُعد فردی حجاب :

1-حجاب برگرفته از فطرت انسان

توجه به داستان حضرت آدم و حوّا که قبلاً به آن اشاره شد فطری بودن پوشش را اثبات می کند . همان طور که بیان کردیم طبق آیات شریفه قرآن کریم ، حضرت آدم و حوّا قبل از چشیدن درخت ممنوعه دارای لباس بوده اند اما با خوردن از آن درخت ممنوعه لباس خود را از دست دادند که بلافاصله به پوشاندن خود اقدام نمودند . این احساس شرم از برهنگی حتی بدون حضور ناظر بیگانه و سرعت در پوشاندن خود به وسیله برگها از آن جهت که تحت هیچ آموزش یا فرمانی از جانب خداوند یا فرشته وحی و یا تذکر هر یک به دیگری ، صورت گرفته است بیانگر فطری بودن پوشش در انسان است و اثبات می کند نخستین انسانها به طور فطری بدان گرایش داشته ا ند .⁽¹⁾

برخی از زیست شنا سان به وجود نوعی احساس حیا و خجلت در جنس ماده اشاره می کنند و منشأ حشمت و حجاب زنان را نیز همان احساس حیا می دانند.

دکتر فخری فیزیولوژیست مصری چنین می گوید:

«ریشه و مبدأ حشمت ، همان احساس حیا و خجلت است ،زیرا انسان از آن جهت که از چیزی احساس حیا می کند ، از ظهور آن نزد دیگر مردمانحشمت می ور زد و از همین احساس حیا ، حشمت (پوشاندن و حجاب) سرچشمه می گیرد»⁽¹⁾

برخی از روانشناسان نیز در تأیید این مطلب که «حجاب و پوشش زن ، فطری است » از وجود «حیا» در نماد انسان نام می برند که به دو صورت «باز دارنده و هدایت کننده» ایفای نقش می کند . بدین سان از نظر آنان «حیا » تعدیل کننده ی غرایز ،و ضامن اجرای بسیاری از قوانین اجتماعی – اخلاقی است .

مو د و دی در این باره می نویسد:

«غریزه حیا در انسان ، غریزه ای طبیعی است . در حجم انسان اعضا و اجزایی وجود دارد که خداوند متعال او را به پوشش و اختفای آنها برانگیخته است و همچنین تمایل موجب شده است که انسان از همان ابتدا و برای جسم خود نوعی لباس انتخاب کند.»⁽²⁾

از آنجا که انسان موجودی است اجتماعی یا به تعبیر دیگر «مدنی بالطبع » می باشد، برخی، با نگاه جامعه شناسانانه به عفت و حجاب زن نگریسته و آن را ازاین زاویه مورد بررسی قرار داده اند . برخی از جامعه شنا سان حجاب و پوشش زن را مقتضای طبیعی جامعه ی بشری معرفی کرده اند.

مونتسکیو به عنوان یک جامعه شناس در کتاب«روح القوانین » می نویسد:

«قوانین طبیعت حکم می کند زن خود دار باشد . زیرا مرد ، با تهوّر آفریده شده است وزن ، نیروی خود دادی بیشتری دارد. بنابرین ، تضادّ بین آنها را می توان با حجاب از بین برد و براساس همین اصل ، تمام ملل جهان معتقدند که زنان باید حیا و حجاب داشته باشند»⁽¹⁾

2-حجاب و طهارت قلب

از جمله فوائد و آثار اصلی و اساسی حجاب که سعادت ابدی را در پی دارد سلامت قلب و طهارت روح است . اسلام به وسیله حجاب می خواهد سعادتمند ی بشر را تضمین کند . انسان دارای دو بعد جسمانی و روحانی است . هدف از آفرینش انسان امتحان شدن ، عبادت کردن و کمال یافتن است .با توجه به اینکه اوامر و نواحی براساس مصالح و مفاسد واقعی است.یقیناً در رسیدن به سعادت و کمال ابدی مؤثر است.مراعات پوششتعیین شده در دین وسیله ای ضروری است تا انسان بتواند روح خود را پاک و نورانی نگه دارد و به تعالی برسد.

از سوی دیگر عدم رعایت حجاب لازم ، مانع رسیدن به هدف و سعادت بشر می شود و روح را ظلمانی می کند. حجاب باعث می شود که زن کمتر دچار لغزش و گناه گردد. و به دنبال آن زن و به طور کلی جامعه بیشتر می تواند مراتب معنوی و انسانی را طی نماید براین اساس رهبر معظم انقلاب فرمود:

«ما که این قدر به حجاب مقید هستیم به این دلیل است که حفظ حجاب به زن کمک می کند تا بتواند به آن رتبه ی معنوی عالی خویش برسد و گرفتار لغزش گاه

ها ی بسیار لغزنده ای که سر راهش قرار دارد نشود و درست نقطه مقابل این فرهنگ را می بینیم که امروز حاکم بر اروپاست.»⁽¹⁾

تنها چیزی که در آخرت مایه نجات انسان ها ست قلب سلیم و دل طاهر است و بس. چنانکه آیه شریفه می فرماید: «در روز قیامت مال و فرزند و هیچ چیز دیگری بجز قلب سالم و پاک سود بخش نخواهد بود. »⁽²⁾

و پاک بودن و پاک ماندن دل ،در گرو پاکی اعمال است و یکی از اعمال پاک و مؤثر در طهارت قلب ،مسئله ی حجاب است که در قرآن کریم بارها به زبان های مختلف به این اثر حجاب و پرهیز از اختلاط با نا محرم اشاره شده است مثلاً در سوره ی احزاب به مؤمنین دستور می دهد: «هنگامی که از همسران پیامبر چیزی طلب می کنید از پس پرده ازآنهابخواهید زیرا این امر در طهارت دل های شما و پاکی قلب های آنان مؤثر است . »⁽³⁾

یعنی رعایت حریم محرم و نا محرم و پرهیز از اختلاط بی حساب و کتاب با نامحرمان برای حفظ طهارت قلب شما و فرصت ندادن به شیطان برای وسوسه گری است و آنچه که در قیامت باعث نجات سعادت است فقط و فقط قلب سلیمی است که در پرتو اعمال صالح و مطابق با دستورات الهی به دست می آید.⁽⁴⁾

3-ارزش واقعی زن

در واقع عفت و حیا و حجاب زن تدبیری است که او با نوعی الهام ،برای گرانبها کردن خود و حفظ موقعیت اش در برابر مرد به کار می برد ،زیرا زن با هوش فطری و حس مخصوص خود درک کرده که از نظر جسمی با مرد برابر نیست و اگر بخواهد با وی دست و پنجه نرم کند از زور بازوی مرد بر نمی آید . از طرفی ،زن ضعف مرد را در همان نیازی یافته که خداوند حکیم در وجود مردان نهاده است .زن خوب می داند که خداوند او را مظهر معشوقیّت قرار داده است . بر همین اساس ،زن با عفت و حجاب بهتر می تواند مرد را مجذوب خود کند و با متانت و وقار بر احترام خویش بیفزاید.

اما هنگامی که جامعه ،زن رابااندام عریان جستجو کند ،طبیعی است که روز به روز تقاضای آرایش بیشتر وخود نمایی افزون تری را از او دارد.وقتی زن از طریق جاذبه ی جنسی وسیله تبلیغ کالا،تزیین اتاق انتظار و عاملی برای جلب جهان گردان و سیاحّان و مانند اینها قرار گیرد ؛در چنین جامعه ای ،شخصیت زن تا سر حد عروسک یا یک کالای بی ارزش دیگر سقوط می کند و ارزش های والای انسانی اوبه کلی به دست فراموشی سپرده می شود .⁽¹⁾

وقتی که زن مقام و موقعیت خود را در برابر مردونقطه ضعف مرد را در برابر خود بداند دراین صورت همانطور که بامتوسل به زیور و خود آرائی و تجمل می تواند قلب مرد را تصاحب کند ،می تواندبامتوسل به دور نگه داشتن خود از دسترس

مرد ارزش خودرابالاببرد.زن نباید خود را رایگان کند بلکه بایست آتش عشق و طلب او را تیز تر کند و در نتیجه مقام موقعیت خود را بالا ببرد .

اسلام زن را تشویق کرده است که از این وسیله استفاده کند . اسلام مخصوصاً تأکید کرده است که زن هر اندازه متین و باوقار و عفیف تر حرکت کند و خود را در معرض نمایش برای مرد نگذارد بر احترامش افزوده می شود.⁽¹⁾

امام خمینی (رحمة الله علیه) در توضیح نگرش غربی به زن به عنوان یک کالا ،تعبیر زیبایی دارند:«در خصوص زنان ،اسلام هیچ گاه مخالف آزادی آنها نبوده است . به عکس ،اسلام با مفهوم (زن شیء شده)و به عنوان شیء ، مخالفت کرده است و شرافت و حیثیت وی را به وی بازگردانده است»⁽²⁾

خانم فاطمه دولان استاد مسلمان انگلیسی زبان در ایران می گوید :«من به عنوان کسی که در کشور غربی زندگی کرده است می فهمم که فلسفه ی حجاب چیست !وجود حجاب باعث می شود که زن ارزش خود را از حد یک کالای تجاری و یا وسیله ای برای بهره دهی بیشتر ،بالا ببرد وهم خود برای خویش ارزش قائل باشد وهم جامعه را وادار به احترام کند. »⁽³⁾

4- حجاب و مصونیت

یکی از فلسفه ای که برای حجاب در قرآن ذکر شده ،حفظ بانوان محترم از آزار و اذیت افراد بی سر و پایی است که در همه ی جوامع کم و بیش وجود دارند از این نظر حجاب نوعی مصونیت است نه محدودیت و همان گونه که گل های زیبا و خوش رنگ و بو باید در حصار قرار بگیرند تا از دستبرد کودکان بازی گوش در امان بمانند زنان نیز باید گلبرگ های وجود خود را در پوشش های مناسب قرار دهند تا از نیش و نوش نگاه نا مردان و نامحرمان دور بماند. حجاب برای زن یک دژ است ، یک سنگر است ،یک حریم است ،جایگاهی است که زن درآن امنیت و آرامش خود را می یابد و جان و وجدان و عفت او محفوظ می ماند .حجاب برای زن نقش دفاعی دارد.زن در پشت سنگر حجاب محفوظ می ماند از خطرات و آفات برکنار مانده و موجبی برای رشد و تعالی و زمینه ای برای سازندگی او پدید می آید .

قرآن کریم در سوره ی احزاب ،فلسفه ی حجاب را مدنظر قرارداده و می فرماید:

«ای پیامبر به همسران و دخترانت و به زنان مؤمنین بگو که چادر های (جلباب) خویش را به خود نزدیک کنند و همچون زنان عفیف خود را بپوشانند تا به (عفت و پاک دامنی )شناخته شوند و مورد اذیت و آزار قرار نگیرند و خدا آمرزنده و مهربان است . »⁽¹⁾

حجاب برای حفظ جان زن لازم است .بی حجابی گذشته از آنکه عرض و ناموس زن را در معرض و تعرض ناگهانی بیگانگان قرار می دهد ،چه بسا موجب

خطرات جانی برای آنها هم می شود.اغلب زنانی که صرف نظر از دخالت انگیزه های سیاسی، مورد تجاوز قرار گرفته و در اثر مقاومت برای پوشاندن اثر جرم ،کشته شده و یا خود کشی کرده اند ، معمولاً از کسانی بوده اند که مراقب رفتار و حرکات و حالات (حجاب)خود نبودند.⁽¹⁾

بی حجابی و آرایش ،غریزه ی جنسی را تحریک و طوفانی می سازد.این تحریک و تهیج نه تنها کنترل و هدایت غریزه آتشین جنسی را مشکل می سازد بلکه مردان را به کانون خطر جدی برای زنانی که با خود نمایی آنها را تحریک نموده اند تبدیل می کند و امنیت فردی آنان را بر هم می زند. آمار وحشت برانگیز تجاوز عنف در غرب گویای این واقعیت است که فرهنگ بی حجابی و آرایش بیشترین ضرر را متوجه زنان ساخته زندگی آنان را با اضطراب مورد تجاوز قرار گرفتن،همراه ساخته است.⁽²⁾

درباره اینکه حجاب باعث مصونیت وبی حجابی باعث به خطرافتادن افراددرجامعه می شوداگراستغراءکنیم مواردمتعددی وجودداردومادراینجابه یک نمونه اشاره می کنیم.

حجة الاسلام داوودنژادمشاورفرهنگی دانشگاهای اصفهان می گویدساعت حدود 5 عصر بود و من داخل اتاق مشاوره دانشگاه نشسته بودم که ناگهان یک دختر خانمی مانتویی با ظاهری بسیار نامناسب وارد اتاق من شد گفت:«حاج آقا من یک سؤال شرعی دارم آیا دختران می توانند برای امنیت خود اسلحه همراه خودشان

داشته باشند؟»من که از تعجب نمی دانستم چه بگویم تمرکز گرفتم و با تامل گفتم:«منظورت را واضح تر بگو»

آن دختر خانم گفت:«حاج آقا راستش را بخواهید من هر روز یک اسلحه رزمی امثال چاقو و ... با خودم دارم ولی می خواهم یک کلت کمری تهیه کنم!»گفتم : «آخه چرا؟»گفت : «حاج آقا من بعضی وقتها که تا ساعت 9 یا 10 شب کلاس دارم وقتی به منزل برگردم نزدیک ساعت 11 شب می شود برای همین وقتی از دانشگاه به طرف خانه می روم در پیاده رو که پسرها اذیت می کنند و متلک می گویند وقتی منتظر تاکسی می شوم ماشین های مدل بالابوق می زنند و اذیت می کنند ! حاج آقا بخدا شاید وضعظاهریم به نظر شما بدباشد ولی من اهل خلاف و رابطه های نامشروع نیستم من فقط دلم می خواهد خوش تیپ باشم !»

من هم بدون مکث گفتم : «خوب از نظر دین هیچ طوری نیست شما اسلحه دفاعی داشته باشید اصلا همه دختران برای دفاع از خود باید نوعی اسلحه حمل نمایند ولی نه هر سلاحی یک نوع سلاح است که خیلی هم قدرت تخریب و دفاعی بالایی دارد»

بنده ی خدا که منتظر موضع مخالف من بود با این حرفهای من داشت شاخ در می آورد برای همین خیلی زود گفت: «چی؟ چه؟ چه اسلحه ایی مجاز است؟ اسمش چیه؟»

من که دیدم بدجوری عجله دارد گفتم :«اگر بگویم قول می دهی یک هفته استفاده کنی اگر جواب نداد دیگر استفاده نکنی»بنده خدا خیلی هیجان زده شده بود گفت: «قول می دم استفاده کنم »

گفتم : «اسم آن سلاح بی خطر و بسیار کار آمد چادر است! شما یک هفته استفاده کنید ببینید اگر کسی مزاحم شما شد دیگر هیچ وقت به طرفش نروید!»

با تعجب مثل کسی که ناگهان همه انرژی او کاهش پیدا کرده باشد گفت: «چادر! آخه چادر...»

گفتم : «دیگه آخه ندارد یک هفته هم هیچ اتفاقی نمی افتد»با حالت نیمه ناامیدی تشکر کرد و رفت.

مدت حدود یکی دو ماه از جریان گذشت و من به کلی فراموش کرده بودم تا اینکه روزی یک خانم محجبه به اتاق من آمد سلام کرد گفت : «حاج آقا می شناسی؟»من هم هرچه فکر کردم به یاد نیاوردم برای همین گفتم : «ببخشید شما را نمی شناسم»گفت: «من همان دختری هستم که اسلحه به من دادی تا همراه خودم حمل کنم حالا هم که می بینید مثل یک بچه ی خوب، سلاح چادر حمل می کنم هرچند هنوز درست و حسابی چادری نشده ام! ولی مادرم خیلی دعاتون کرده چونکه هر روز بخاطر چادر نپوشیدن من در خانه دعوا داشتیم .راستش حاج آقا خانواده ما مخصوصا مادرم چادری هست و اهل مجالس مذهبی ولی من فرزند ناخلف شده بودم که حالا به قول مادرم سر به راه شدم»

من هم که حیرت زده شده بودم گفتم : « خوب برایم تعریف کنیدچه شد که چادری بودن را ادامه دادی؟»

مکثی کرد شروع به گفتن جریان کرد: « راستش حاج آقا وقتی از اتاق شما رفتم خیلی درباره حرفهای شما با تردید فکر کردم ولی تصمیم گرفتمامتحان کنم برای همین چند روزی وقت برگشتن از دانشگاه بطوری که همکلاسی ها متوجه نشوند مخفیانه چادر می پوشیدم ولی از وقتی که چادر بر سر می کنم ساعت 10 و یا 11

شب هم که از دانشگاه بر می گردم نه پسری به من متلک می گوید نه ماشین مزاحم بوق می زند

راستش را بخواهید بدانید هیچ وقت فکر نمی کردم دخترهای چادری این همه امنیت دارند! و این همه خیالشان از بابت مزاحم های خیابانی راحت است. الان هم مدتها است که دائم با چادر رفت و آمد می کنم و از کسی هم خجالت نمی کشم.⁽¹⁾

بُعد خانوادگی حجاب

1- تحکیم بنیاد خانواده

اشاره

از دیگر فلسفه ها و فوائدحجاب اسلامی تأثیر آن در استحکام و تداوم هسته اصلی جامعه یعنی خانواده است .

رابطه ی حجاب و تأثیر آن در حفظ بنیاد خانواده و یا اثری که بد حجابی و بی حجابی در تزلزل و نابودی ساختار خانواده دارد را از دو بعد می توان بررسی کرد .

1- تأثیر بی حجابی در کاهش ازدواج2-اثر بی حجابی در افزایش طلاق

بی حجابی و کاهش ازدواج

در ذهن خود ،وضعیت جوانان در کشور های مقید به ارزشهای اخلاقی را تصور کنید. از زمانی که جوانان به سن بلوغ می رسد و هوس تشکیل خانواده می کند تا زمانی که بتواند خانواده ای تشکیل دهد ،یک دوره انتظار توأم با عفت و پاک دامنی را باید پشت سر بگذارد و همین صبر و عفاف زمینه ساز عشق پاکی است که لازمه تداوم زندگی مشترک است.برای اینگونه جوانان ازدواج یک آرزوی شیرین و گران

قیمت است که چون با سختی و انتظار و هزینه بسیار به دست می آید ارزش و قیمت بالایی دارد.

برای جوانان مقید به اصول اخلاقی،ازدواج پایان انتظار و آغاز زندگی جدید و تازه ای است و همین تازگی بر جذابیت و دوام بیشتر زندگی مشترک آینده می افزاید .

اما در جوامع غربی طبق آمارها کمتر دختر و پسری تا سن ازدواج رسمی پاک می ماند،اساساً ازدواج ارزش و اهمیت خود را از دست می دهد .جوانانی که با افراد مختلفی رابطه ای ناروا داشته و دارد دیگر ازدواجبرایش امر تازه ای نیست و تنها پایان انتظارش نمی باشد بلکه آغاز یک زندگی پر تکلیف و هزینه است .ازدواج برای این گونه افراد تشکیل خانواده نیست بلکه ایجاد یک زندان با اعمال شاقه است ، چرا که نه تازگی دارد و نه ارزان و کم هزینه است .لذا این گونه افراد روبه عشق آزاد می آورند و ترجیح می دهند به جای تن دادن به سختی ها و درد سر های تشکیل خانواده ،از بازار آزاد و حرم سرای عمومی جامعه بهره ببرند.

ویل دورانت درباره بنای نوین ازدواج و عشق آزاد و تأثیر آن در کاهش ازدواج می نویسد:

« در این روزگار خود بینی و خود پرستی نظر دیگری پیدا شده است که به همان اندازه افراطی است ولی دلپذیر تر است و چه نام خوشایندی دارد عشق آزاد ! این راه حل مسأله زناشویی سال به سال مقبول تر می گردد.قاضی لندسی گزارش می

دهد که از سال 1921 تا سال 1922 اجازه های ازدواج 25% کمتر شده است و علت آن را افزایش روابط نا مشروع می داند.»⁽¹⁾

و همچنین طبق یک گزارش ، هشت هزار دختر هندوستان به سبب عدم توانایی در ازدواج خود کشی کردند.⁽²⁾

و همان گونه که قبلاً گفتیم در جوامع اسلامی اغلب این انحرافات ریشه در یک نگاه نا بجا داشته و اکثر این هم آغوشی ها از همدوش های روشنفکر مآبانه منشأ می گیرد و اگر حجاب و حدود محرم و نا محرم رعایت شود یقیناً بسیاری از این مسائل اتفاق نمی افتد و به ساختار خانواده صدمه نمی خورد .

شهید مطهری در این باره می فرمایند :« فلسفه ی پوشش و منع کامیابی جنسی از غیر همسر مشروع ، از نظر اجتماع خانوادگی این است که همسر قانونی از لحاظ روانی عامل خوشبخت کردن او به شمار برود ،در حالی که در سیستم آزادی کامیابی ، همسر قانونی از لحاظ روانی یک نفر رقیب و مزاحم و زندانبان به شمار می رود و در نتیجه کانون خانوادگی براساس دشمنی و نفرت پایه گذاری می شود در حالی که اختصاص یافتن استمتاعات و التذاذ های جنسی به محیط خانوادگی و در کادر ازدواج مشروع ، پیوندزن و شوهر را محکم می سازد و موجب اتصال بیشتر زوجین به یکدیگر می شود.»⁽³⁾

بی حجابی و افزایش طلاق

از سوی دیگر بی حجابی و اختلاط افراطی دختر و پسرنه تنها میل آنها به زندگی مشترک و تشکیل خانواده را کاهش می دهد بلکه بسیاری از اوقات خانواده های تشکیل شده را نیز متلاشی می کند در صورتی که کمی تدبیر و دور اندیشی و اندکی تسلیم و تواضع در برابر احکام دینی و رعایت حجاب الهی حفاظ و حصار مناسبی است برای یک عمر زندگی سالم و بی دغدغه (البته به شرط فراهم بودن سایر عوامل ، یعنی حجاب برای سعادت و دوام خانواده ها شرط لازم است نه کافی)

همان گونه که گفتیم حجاب یکی از لوازم تحکیم بنیاد خانواده ها است و آنچه مسلم است بدون رعایت حجاب الهی ، اساس خانواده سست و متزلزل خواهد شد و زندگی ها ی مشترک ، ابتدا به جهنم مشترک زن و مرد تبدیل می شوند و پس از مدتی سوختن و ساختن ،به جدایی همسران از یکدیگر خواهد انجامید در حالی که همه مشکلات غالباً از یک نگاه ساده شروع می شود و زمینه ساز این نگاه نیز پوشش نامناسب و معاشرت بی حد و مرز با افراد نا محرم است . و اگر در جامعه ای نگاه کردن و خود را در معرض نگاه دیگران به نمایش گذاشتن کاملاً آزاد باشد ، هوی و هوس نیز آزادتر جولان داده و شیاطین جنی و انسی نیز آسان تر مرد وزن را به سوی عشق های تازه تری می کشانند و عشق قبلی و خانواده قدیمی را بی رنگ جلوه داده و جزئی ترین مسائل زندگی را به بهانه های مناسبی برای طلاق و رهایی از معشوق گذشته و رفتن به دنبال عشق جدید تری تبدیل می کند .