مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 107

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

1- نعمت

1- نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 164 - 1،2،5

1 ـ بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، نعمتی بزرگ برای مؤمنان

لقد منّ اللّه علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا

فعل «منّ» از مصدر «منّة» به معنای نعمت بزرگ است.

2 ـ بهره جستن از نعمت بزرگ بعثت انبیا ، در گرو ایمان به آنهاست .

لقد منّ اللّه علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا

بعثت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) نعمتی بزرگ برای همه انسانهاست ; بنابراین ذکر خصوص مؤمنان بدان جهت است که بهره گیری از آن نعمت بزرگ، مشروط به ایمان به اوست.

5 ـ برخاستن انبیا از میان مردم و از جنس آنان بودن ، نعمتی برای انسانها

لقد منّ اللّه علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا من انفسهم

جمله «منّ اللّه» علاوه بر بیان نعمت بودن اصل بعثت، بر نعمت بودن هر یک از قیدهای مذکور در آیه نیز دلالت دارد که از جمله آنها، از میان مردم و از جنس آنان بودن است.

2- آثار اجتماعی کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 6،9،12،14

6- مبتلا شدن جامعه به فقر ، گرسنگی و ناامنی ، در نتیجه کفران نعمت های الهی

قریة کانت ءامنة مطمئنّة . .. فکفرت بأنعم الله فأذقها الله لباس الجوع و الخوف

9- ابداع روش های جدید برای گناه و استمرار آن و نیز ناسپاسی در برابر خدا ، عامل پیدایش فقر ، گرسنگی و ناامنی اجتماعی

فکفرت بأنعم الله . .. بما کانوا یصنعون

برداشت فوق، با توجه به واژه «یصنعون» که دربردارنده معنای ابداع و ایجاد مسبوق به عدم است، استفاده گردید.

12- گناهان و ناسپاسی های اجتماعی ، دارای آثار شوم برای کل جامعه

قریة کانت ءامنة . .. فکفرت ... فأذقها الله لباس الجوع و الخوف

14- روی آوری فقر ، گرسنگی و ناامنی به شهر مکه پس از آبادانی آن ، در نتیجه کفران نعمت های الهی

ضرب الله مثلاً قریة کانت ءامنة مطمئنّة . .. فأذقها الله لباس الجوع و الخوف بما ک

برداشت فوق ـ چنان چه عده ای از مفسّران گفته اند ـ بنابراین احتمال است که مورد مثال آیه، قحطی شهر مکه باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 19 - 8

8 - کفران نعمت های الهی ، درپی دارنده گسیختگی زمام جامعه و از هم فروپاشی آن

و اشکروا له . .. فأعرضوا ... و مزّقنـهم کلّ ممزّق

3- آثار اجتناب از کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 114 - 8

8- تداوم رفاه و آسایش و حیات اقتصادی جوامع ، در پرتو بهره گیری از روزی های حلال و استفاده بهینه از آنها و اجتناب از کفران است .

و ضرب الله مثلاً قریة . .. فکفرت بأنعم الله ... فکلوا ممّا رزقکم الله حلـلاً طیب

«فاء» در «فکلوا. ..» برای تفریع این جمله به آیات پیشین است; یعنی، از روزیهای حلال و دلپذیر استفاده کنید و شکر نعمت خدا را به جا آورید تا گرفتار سرنوشت مردمی نشوید که آنان در اوج رفاه و آسایش بودند; ولی در اثر کفران نعمت، دچار عذاب شدند.

4- آثار استفاده از نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 13 - 2

2 - توجه به آفریننده نعمت ها ، به دنبال بهرهوری از آن ، امری طبیعی و فطری است .

لتستوا علی ظهوره ثمّ تذکروا نعمة ربّکم إذا استویتم علیه

5- آثار ذکر حسابرسی نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 8 - 3

3 - توجّه به حسابرسی و مسؤولیت در برابر نعمت ها ، بازدارنده انسان از دل خوشی به فراوانی آن و زمینه ساز ترک افتخار بر دیگران است .

ألهیکم التکاثر. .. ثمّ لتسئلنّ یومئذ عن النعیم

6- آثار ذکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 39 - 6

6 ـ توجه به خدادادی بودن دارایی ها ، تسهیل کننده انفاق و درمان کننده بخل

الذین یبخلون . .. و انفقوا مما رزقهم اللّه

هدف از بیان این حقیقت که اموال آدمی داده های خداوند است (رزقهم اللّه)، این است که انسان را به انفاق در راه خدا ترغیب کند و بخل را از وی بزداید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 69 - 21

21 ـ یادآوری نعمت های الهی ، دارای تأثیری بسزا در توجه آدمی به خدا و دستیابی به رستگاری است .

فاذکروا ءالاء اللّه لعلکم تفلحون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 74 - 14،19

14 ـ به یاد داشتن نعمت های الهی ، نقشی بسزا در هدایت انسان ها و توجه آنان به خدا دارد .

و اذکروا إذ جعلکم خلفاء . .. فاذکروا ءالاء اللّه

19 ـ توجه به خدادادی بودن نعمت ها و به یاد داشتن همواره آن ، زمینه ساز پرهیز آدمی از فسادانگیزی است .

فاذکروا ءالاء اللّه و لاتعثوا فی الأرض مفسدین

نهی از فسادانگیزی (لا تعثوا) در پی توجه دادن به نعمتهای الهی، اشاره به این نکته دارد که توجه به نعمتهای الهی می تواند آدمی را از فسادانگیزی بر حذر دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 141 - 5

5 ـ توجه به نعمت های الهی ، موجب پایداری انسان بر توحید و پرهیز وی از گرایش به شرک و بت پرستی است .

قال أغیر اللّه أبغیکم إلهاً . .. و إذ أنجینکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 101 - 3

3ـ یوسف ( ع ) با یادآوری نعمت های الهی و توجه به ربوبیّت و علم و حکمت فراگیر خداوند ، خویشتن را در محضر او احساس کرد .

إن ربی لطیف لما یشاء إنه هو العلیم الحکیم. رب قد ءاتیتنی

تغییر سیاق ; یعنی، التفات از غیبت (إن ربی . .. إنه هو العلیم) به خطاب (رب قد ءاتیتنی) حاوی نکاتی است از جمله اینکه یوسف(ع) با یاد کردن از نعمتهای خدادادی و توجه به ربوبیّت و علم و حکمت مطلق الهی، به این حقیقت توجه پیدا کرد که خداوند حاضر و ناظر است. از این رو خود را در محضر او احساس کرد و او را مخاطب قرار داد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 6 - 6

6- نجات بنی اسرائیل از شکنجه و کشتار فرعونیان ، نعمت چشمگیر و به یاد ماندنی خداوند بر آنان بود .

إذ قال موسی لقومه اذکروا نعمة الله علیکم إذ أنجـکم من ءال فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 14 - 12

12- توجه به دریا و نعمت های آن ، علاوه بر ایجاد زمینه خداشناسی ، در پی دارنده شکر به درگاه خداست .

سخـّر البحر . .. و لعلّکم تشکرون

جمله «و لعلکم تشکرون» عطف به جمله محذوفی همانند «و لعلّکم تعرفونه» است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 72 - 13

13- توجه به نعمت ، مستلزم سپاسگزاری از نعمت دهنده است .

أفبالبـطل یؤمنون و بنعمت الله هم یکفرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 78 - 8

8- توجه به اهمیت شنوایی ، بینایی و ادراک ، مستلزم سپاسگزاری انسان از خداوند

و جعل لکم السمع و الأبصـر و الأفئدة لعلّکم تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 81 - 11

11- توجه به اهمیت و گستردگی نعمت های خداوند ، زمینه ساز تسلیم شدن انسان در برابر خواست و فرمان اوست .

کذلک یتمّ نعمته علیکم لعلّکم تسلمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 3 - 6

6 - به یادآوردن نعمت های خداوند ، موجب درک یگانگی خالقیت و رازقیت و اعتراف به آن است .

اذکروا نعمت اللّه علیکم هل من خـلق غیر اللّه یرزقکم

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که آیه شریفه، پیش از طرح مسأله خالقیت و رازقیت انحصاری خداوند، به یاد آوردن نعمت های الهی را توصیه کرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 15 - 15

15- توجه به نعمت های الهی و ارج نهادن به زحمات والدین ، از نمود های رشد عقلی و کمال وجودی انسان در چهل سالگی

حتّی إذا بلغ أشدّه و بلغ أربعین سنة قال ربّ أوزعنی أن أشکر

خداوند، سن چهل سالگی را به عنوان زمینه و مقدمه توجه انسان به پروردگار و شکر نعمت ها و تقدیر از والدین دانسته است.

این مطلب نشانگر آن است که انسان به طور طبیعی، در این سن به دلیل کمال وجودی و یا رشد قوای عقلانی، به ارزش ها می اندیشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 13 - 6

6 - توجه به نعمت های متنوع و گسترده زمین ، زمنیه ساز شناخت پروردگار جهان

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

خداوند با این پرسش، در حقیقت انسان ها را به اندیشه و توجه به نعمت ها فرا خوانده است تا از این رهگذر به پروردگار خویش و شناخت او راه یابند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 36 - 6

6 ـ توجه به نعمت های گسترده الهی ، زمینه ساز شناخت پروردگار جهان

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 38 - 4

4 - توجه به نعمت های گسترده الهی ، زمینه ساز شناخت پروردگار جهان

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 40 - 3

3 - توجه به نعمت های گسترده الهی ، زمینه ساز شناخت پروردگار جهان

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

خداوند، با پرسش بالا در حقیقت خلق را به تأمل و توجه به نعمت ها فرا خوانده است; تا آنان از این رهگذر به پروردگار خویش و شناخت او راه یابند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 42 - 4

4 - توجه به نعمت های گسترده الهی ، زمینه ساز شناخت پروردگار جهان

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 45 - 4

4 - توجه به نعمت های گسترده الهی ، زمینه ساز شناخت پروردگار جهان

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

خداوند، با پرسش بالا در حقیقت خلق را به تأمل و توجه به نعمت ها فراخوانده است; تا آنان از این رهگذر به پروردگار جهان

و شناخت او راه یابند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - شرح - 94 - 4 - 7

7 - توجّه پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به خدادادی بودن نعمت خوش نامی ، مایه اطمینان آن حضرت به دوری اش از قهر و خشم خداوند

ما ودّعک ربّک و ما قلی . .. و رفعنا لک ذکرک

7- آثار سلب نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 83 - 11

11- سلب نعمت از انسان ، شرّ و مایه یأس اوست .

و إذا أنعمنا علی الإنسـن . .. و إذا مسّه الشرّ

به قرینه مقابله «مسّه الشرّ» با «أنعمنا» احتمال دارد که مراد از دچار شدن به سختی و شرّ، از دست دادن نعمت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 32 - 7

7 - گرفتاری و از دست دادن نعمت ها ، بر اثر کیفر گناهان و خطا ها ، سبب توبه و روی آوری انسان ها به سوی خدا

بل نحن محرومون . .. إنّا إلی ربّنا رغبون

8- آثار شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 106 - 12

12 ـ سپاسگزاری و شکر نعمت های الهی ، موجب روسفیدی در قیامت *

و اذکروا نعمت اللّه . .. یوم تبیضّ وجوه

روسیاهی در قیامت، ناشی از کفران نعمت است بنابراین، سفیدرویی ناشی از سپاسگزاری است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 5 - 15

15- صبر پیشه کردن در برابر مشکلات و بلایا و شکرگزاری در مقابل نعمت های الهی ، مایه رشد معرفت آدمی و درک بهتر آیات و نشانه های خدا

إن فی ذلک لأیـت لکلّ صبّار شکور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 7 - 1،2،3،5

1- پیامبر (صلی الله علیه و آله) موظف به یادآوری اعلام الهی به مردم به اینکه : هر کس سپاسگزار باشد ، قطعاً نعمتش فزونی می یابد و هر کس کفران نماید ، دچار عذاب شدید می گردد .

و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن عذابی لشدید

«و إذ تأذّن» عطف بر «إذ قال» است که در آن «اذکر» در تقدیر است و مخاطب پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) می باشد.

2- موسی ( ع ) از قوم خود خواست تا به یاد فرمان و توصیه خداوند باشند که هر کس شکرگزاری نماید خداوند نعمتش را افزون می کند و هر کس کفران نماید دچار عذاب شدید خواهد شد .

اذکروا نعمة الله علیکم . .. و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن

این برداشت مبتنی بر این نکته است که «إذ تأذّن» مقول قول موسی(ع) و عطف به «اذکروا نعمة الله» باشد.

3- افزایش نعمت در صورت شکرگزاری و تهدید به عذاب در صورت کفران نعمت ، مقتضای ربوبیت الهی

و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن عذابی لشدید

5- شکر نعمت رهایی از نظام ظالمانه ، موجب فزونی و بقای آن نعمت شده و کفران آن ، مایه از دست رفتنش می شود .

إذ أنجـکم من ءال فرعون . .. و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 13

13- ناسپاسی نعمت ها ، موجب سلب آنها و شکرگزاری ، عامل بقای آنهاست .

قریة کانت ءامنة مطمئنّة . .. فکفرت بأنعم الله فأذقها الله لباس الجوع و الخوف

از مفهوم آیه استفاده می شود که اگر آنان ناسپاسی انجام نمی گرفت، نعمتها سلب نمی شد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 122 - 6

6- شکر نعمت ، موجب افزونی نعمت های دنیوی است .

شاکرًا لأنعمه . .. و ءاتینـه فی الدنیا حسنة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 38 - 7

7 - حفظ امانت و سپاس نعمت ، عامل دستیابی به محبت خدا

إنّ اللّه لایحبّ کلّ خوّان کفور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 40 - 20

20 - بازتاب سپاسگزاری و کفران انسان در برابر نعمت های خدا ، تنها متوجه خود او است .

و من شکر فإنّما یشکر لنفسه و من کفر فإنّ ربّی غنیّ کریم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 19 - 16

16 - استفاده از آیات الهی برای کسانی میسر است که از روحیه شکرگزاری برخوردار باشند .

إنّ فی ذلک لإیـت لکلّ . .. شکور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - قمر - 54 - 35 - 2

2 - شکرگزاری لوط ( ع ) و خاندان مؤمن ایشان ، عامل برخوردار شدن آنان از نعمت و لطف ویژه خداوند و نجات یافتن از مهلکه عذاب

نجّینـهم . .. نعمة من عندنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - کوثر - 108 - 2 - 5

5 - سپاسگزاری از خداوند در برابر نعمت کوثر ، وادارسازنده پیامبر (صلی الله علیه و آله) به نماز و اخلاص در آن

إنّا أعطینـک الکوثر . فصلّ لربّک

حرف «فاء» در «فصلّ»، لزوم نماز را بر آیه قبل تفریع کرده است.

9- آثار عصیان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 57 - 19

19 - تخلف از فرمان های خدا و ناسپاسی در برابر نعمت های او ، ظلمی است از ناحیه انسان به خویشتن

و لکن کانوا أنفسهم یظلمون

10- آثار کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 152 - 8

8 - غفلت از یاد خدا و ناسپاسی نعمتهایش ، به منزله انکار اوست .

فاذکرونی . .. واشکروا لی و لاتکفرون

نهی از کفرورزی و انکار خدا (لاتکفرون) - پس از فرمان دادن به ذکر و سپاس او - می رساند که: غفلت از یاد خدا و ناسپاسی در برابر او، آدمی را به کفرورزی و انکار خدا می کشاند و یا خود به منزله کفر و انکار خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 147 - 4

4 ـ کفر به خدا ، و ناسپاسی نعمت های او ، موجب گرفتار شدن انسان به عذاب الهی

ما یفعل اللّه بعذابکم إن شکرتم و ءامنتم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 138 - 18

18 ـ ناسپاسی در برابر نعمت های خدا با گرایش به معبودانی دروغین ، نشانه جهل آدمی است .

و جوزنا ببنی إسرءیل البحر . .. قال إنکم قوم تجهلون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 11 - 22

22ـ « عن علی بن الحسین ( ع ) یقول : الذنوب التی تغیر النعم ، البغی علی الناس و الزوال عن العادة فی الخیر ، و اصطناع المعروف ، و کفران النعم ، و ترک الشکر . قال الله عزوجل : « إن الله لایغیّر ما بقوم حتی یغیّروا ما بأنفسهم » . . . ;

از امام زین العابدین(ع) روایت شده است که می فرمود: گناهانی که موجب تغییر نعمتها می شوند عبارتند از: ستمگری بر مردم، دوری از عادت به کار خیر و از انتخاب کردار نیک، کفران نعمتها و ترک شکرگزاری. خداوند عزوجل فرموده: إن الله لایغیّر ما بقوم حتی یغیّروا ما بأنفسهم».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 7 - 1،2،3،5

1- پیامبر (صلی الله علیه و آله) موظف به یادآوری اعلام الهی به مردم به اینکه : هر کس سپاسگزار باشد ، قطعاً نعمتش فزونی می یابد و هر کس کفران نماید ، دچار عذاب شدید می گردد .

و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن عذابی لشدید

«و إذ تأذّن» عطف بر «إذ قال» است که در آن «اذکر» در تقدیر است و مخاطب پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) می باشد.

2- موسی ( ع ) از قوم خود خواست تا به یاد فرمان و توصیه خداوند باشند که هر کس شکرگزاری نماید خداوند نعمتش را افزون می کند و هر کس کفران نماید دچار عذاب شدید خواهد شد .

اذکروا نعمة الله علیکم . .. و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن

این برداشت مبتنی بر این نکته است که «إذ تأذّن» مقول قول موسی(ع) و عطف به «اذکروا نعمة الله» باشد.

3- افزایش نعمت در صورت شکرگزاری و تهدید به عذاب در صورت کفران نعمت ، مقتضای ربوبیت الهی

و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن عذابی لشدید

5- شکر نعمت رهایی از نظام ظالمانه ، موجب فزونی و بقای آن نعمت شده و کفران آن ، مایه از دست رفتنش می شود .

إذ أنجـکم من ءال فرعون . .. و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 8 - 3

3- کفران نعمت های خداوند هیچگونه زیانی به او نمی رساند .

إن تکفروا أنتم و من فی الأرض جمیعًا

مراد از «إن تکفروا» به قرینه «و لئن کفرتم»که به معنای کفران بود، می تواند ناسپاسی در برابر نعمتهای خدا باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 28 - 7

7- ناسپاسی نعمت ها موجب هلاکت و سرنوشت شوم است .

ألم تر إلی الذین . .. و أحلّوا قومهم دار البوار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 34 - 12،17

12- روحیه ستم پیشگی و ناسپاسی انسان ، فلسفه دریغ نمودن خداوند از برآوردن تمامی درخواست ها و تقاضا های او

و ءاتیـکم من کلّ ما سألتموه . .. إنّ الإنسـن لظلوم کفّار

برداشت فوق بر این اساس است که «من» در «من کلّ» برای تبعیض و مقصود از سؤال درخواست زبانی باشد و نیز جمله «إن الإنسان لظلوم کفّار» تعلیل برای جملات پیشین باشد.

17- کفران و ناسپاسی نعمت های الهی ، ظلم به خویشتن است .

و إن تعدّوا نعمت الله لاتحصوها إنّ الإنسـن لظلوم کفّار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 13

13- ناسپاسی نعمت ها ، موجب سلب آنها و شکرگزاری ، عامل بقای آنهاست .

قریة کانت ءامنة مطمئنّة . .. فکفرت بأنعم الله فأذقها الله لباس الجوع و الخوف

از مفهوم آیه استفاده می شود که اگر آنان ناسپاسی انجام نمی گرفت، نعمتها سلب نمی شد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 81 - 17

17 - طغیان گری در استفاده از نعمت ها ( ناسپاسی ، اسراف و . . . ) ، زمینه ساز فرا رسیدن غضب الهی و سیطره یافتن آن بر انسان است .

کلوا . .. و لاتطغوا فیه فیحلّ علیکم غضبی

«یحلّ»; یعنی، «ینزل» و نزول و اقامت غضب، کنایه از استقرار کامل آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 55 - 26

26 - کفران و ناسپاسی نعمت حاکمیت دین داران و امنیت در پناه دین ، نشان فسق و تبه کاری و خروج از راه حق و صواب است .

وعد اللّه الذین ءامنوا منکم . .. لیستخلفنّهم ... و لیمکّننّ لهم دینهم ... یعبدون

«فسق» به معنای عصیان و ترک فرمان های الهی و خروج از راه حق است (لسان العرب).

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 135 - 3

3 - کفران نعمت های الهی ، درپی دارنده عذاب و کیفری سخت

و اتّقوا الذی أمدّکم . .. إنّی أخاف علیکم عذاب یوم عظیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 40 - 20

20 - بازتاب سپاسگزاری و کفران انسان در برابر نعمت های خدا ، تنها متوجه خود او است .

و من شکر فإنّما یشکر لنفسه و من کفر فإنّ ربّی غنیّ کریم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 73 - 10

10 - بنای خداوند بر فضل و رحمت نسبت به خلق و ناسپاسی های مردم زمینه ساز عذاب

و إنّ ربّک لذو فضل . .. و لـکنّ أکثرهم لایشکرون

مقدم شدن «فضل و رحمت» بر «شکر و ناسپاسی» می رساند که فضل الهی، دارای اصالت و خواست خدا است; ولی این ناسپاسی ها است که مردم را از آن محروم می سازد و سبب نزول عذاب می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 82 - 14،15

14 - آگاهی یافتن آرزومندان مال و ثروت به پی آمد شوم ناسپاسی در برابرنعمت های الهی ، با مشاهده نگون بختی قارون

ویکأنّه لایفلح الکـفرون

«کفر» (مصدر «کافرون») در این جا مقابل «شکر» و به معنای ناسپاسی است. جمله «و یکأنّه لایفلح الکافرون» اعتراف دنیاطلبان به ناسپاسی خود در مقابل خدا است و اشاره به علت هلاکت قارون دارد.

15 - ناسپاسی در برابر نعمت های الهی ، درپی دارنده هلاکت انسان و نابودی ثروت وی

فخسفنا به و بداره الأرض . .. ویکأنّه لایفلح الکـفرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 17 - 1،5

1 - راه افتادن سیل بنیان کن و درهم کوبیده شدن باغ های دل پذیر قوم سبا ، کیفر ناسپاسی و کفران آنان بود .

فأعرضوا فأرسلنا علیهم سیل العرم و بدلّنـهم بجنّتیهم . .. ذلک جزینـهم بما کفروا

به قرینه بحث شکر در دو آیه پیش، احتمال دارد مراد از «کفروا» کفران باشد.

5 - کفران نعمت های خداوند ، کیفر در پی دارد .

و اشکروا له . .. فأعرضوا فأرسلنا علیهم سیل العرم... ذلک جزینـهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 19 - 4،10،12

4 - برنتابیدن وفور نعمت و امنیت و آسایش ، ستم بر خویش است .

و جعلنا بینهم و بین القری التی بـرکنا فیها قرًی ظـهرة . ..سیروا فیها ... ءامنین

10 - تارومار شدن کامل قوم سبأ در پی کفران آنان ، به دست خداوند بود .

لقد کان لسبإ فی مسکنهم ءایة جنّتان . .. بلدة طیبة ... فقالوا ربّنا بـعد بین أسفا

12 - قصه مردم سبا و فروپاشی کامل آنان در پی کفران نعمت های الهی ، دربردارنده آیات خدا برای صبرپیشگان شکرگزار است .

إنّ فی ذلک لأیـت لکلّ صبّار شکور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 3 - 21

21 - دروغ پردازی و ناسپاسی ، باعث محرومیت از هدایت الهی

إنّ اللّه لایهدی من هو کـذب کفّار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 7 - 13

13 - کفر و ناسپاسی ، گناهی سنگین و دامنگیر خود مشرکان و کافران

إن تکفروا فإنّ اللّه غنیّ عنکم . .. و لاتزر وازرة وزر أُخری

برداشت بالا به خاطر این نکته است که مقصود از «وزر» در این آیه، کفر و ناسپاسی است; زیرا آیه شریفه درباره همین موضوع است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 8 - 20،21،23

20 - اندک و ناپایدار بودن بهرهوری کافران و ناسپاسان ، در سایه کفر و ناشکری خویش

قل تمتّع بکفرک قلیلاً

21 - شرک و ناسپاسی خدا ، موجب گرفتاری به آتش جهنم

قل تمتّع بکفرک قلیلاً إنّک من أصحـب النار

23 - بهره های دنیایی تحت لوای کفر و ناسپاسی خدا ، در مقایسه با عذاب دایمی دوزخ بسی اندک و ناپایدار است .

قل تمتّع بکفرک قلیلاً إنّک من أصحـب النار

جمله «إنـّک من أصحاب النار» برای تعلیل و بیان چرایی ناچیز بودن و ناپایداری بهره دنیایی شرک و ناسپاسی است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 50 - 8

8 - قشر مرفه و برخوردار ناسپاس ، در معرض عذاب و پیامد های هلاکت بار ناشکری خود

فما أغنی عنهم ما کانوا یکسبون

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که این آیه، علاوه بر آن که درصدد موعظه و درس آموزی است، در مقام تهدید و بازدارندگی نیز می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 51 - 2

2 - رفاه مندی و برخورداری از نعمت ها در سایه تلاش و دانش اقتصادی ، در صورت همراه بودن آن با ناسپاسی و غفلت از منشأ خدایی آنها ، هلاکت و بدبختی در دنیا را در پی خواهد داشت .

فما أغنی عنهم ما کانوا یکسبون فأصابهم سیّئات ما کسبوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 52 - 5

5 - قرآن ، نعمتی از جانب خداوند و کفر به آن نتیجه کبر و ناسپاسی است .

و إذا أنعمنا علی الإنسـن . .. ثمّ کفرتم به

با توجه به ارتباط این آیه با آیه قبل مطلب یاد شده به دست می آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 48 - 17

17 - دلخوشی به مظاهر دنیا و کفران و ناسپاسی انسان ، موجب روی گردانی وی از پیام وحی است .

فإن أعرضوا . .. فإنّ الإنسـن کفور

جمله «و إنّا إذا . .. کفور» می تواند اشاره به وجه اعراض و روی گردانی کافران از پیام وحی باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 4 - 2

2 - کفران نعمت هدایت ، موجب عذاب سخت الهی ( همچون زنجیر ، غل و آتش ) در قیامت

إنّا أعتدنا للکـفرین سلـسلاَْ و أغلـلاً و سعیرًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 23 - 12

12 - کفران نعمت های خداوند ، سرپیچی از فرمان او است .

ما أکفره . .. لمّا یقض ما أمره

چنانچه مراد از کفر در «ما أکفره» کفران نعمت باشد، شکرگزاری نعمت مصداق مورد نظر از «ما أمره» خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عادیات - 100 - 6 - 4

4 - ناسپاسی دشمنان اسلام در برابر ربوبیت خداوند ، دلیل هجوم مجاهدان به صفوف آنان است .

و العـدیـت . .. إنّ الإنسـن لربّه لکنود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عادیات - 100 - 7 - 4

4 - انکار آگاهانه نعمت های خداوند ، از سوی دشمنان اسلام ، دلیل رویارویی سپاه مجاهدان با صفوف آنان است .

و العـدیـت . .. إنّ الإنسـن لربّه لکنود . و إنّه علی ذلک لشهید

11- آثار محرومیت از نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 63 - 3

3 - توبیخ کافران و تکذیب گران جن و انس از سوی خداوند ، به خاطر نادیده انگاشتن نعمت های الهی و محروم ساختن

خویش از آن

و من دونهما جنّتان . فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

12- آثار مطالعه نعمت ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 20 - 4،21

4 - خداوند ، فراخوان مشرکان به مطالعه درباره مسخّر بودن موجودات و نعمت های فراوان خدادادی جهت راه یافتن به توحید

هـذا خلق اللّه فأرونی ماذا خلق الذین من دونه. .. ألم تروا أنّ اللّه سخّر لکم ما

21 - دقّت در مسخّر بودن موجودات عالم و نیز نعمت های فراوان الهی ، مایه برچیده شدن جدال های جاهلانه درباره خدا است .

ألم تروا أنّ اللّه سخّر لکم . .. و أسبغ علیکم نعمه... و من الناس من یجـدل فی الل

13- آثار نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 83 - 5

5- برخورداری از نعمت ها ، مقتضی توجه انسان به نعمت آفرین و شکر و سپاس اوست نه روی برتافتن از او .

و إذا أنعمنا علی الإنسـن أعرض و نئا بجانبه

توصیف حالات انسان به هنگام برخورداری از نعمتهای الهی، دارای لحنی آمیخته به نکوهش است چنین بیانی صرفاً برای گزارش نیست و بلکه ترغیب انسانها به ادای حق منعم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 150 - 2

2 - برخورداری از موهبت های طبیعی و نعمت های خدادادی ، مقتضی تقواپیشگی و سرپیچی نکردن از فرمان های خدا و رسول او .

فی جنّـت و عیون . و زروع ... و تنحتون من الجبال بیوتًا فـرهین . فاتّقوا اللّه و

تفریع «فاتّقوا. ..» بر آیات پیش بیانگر مطلب یاد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 15 - 3

3 - لزوم حمد و ستایش به درگاه خدا ، در مقابل برخورداری از نعمت علم و دانش

و لقد ءاتینا داود و سلیمـن علمًا و قالا الحمد للّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 49 - 16

16 - آسودگی ها و نعمت ها ، عرصه شناخت سپاس گزاران و ناسپاسان

فإذا مسّ الإنسـن ضرّ . .. ثمّ إذا خوّلنـه نعمة ... بل هی فتنة

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که هر نعمتی، اقتضای شکر وسپاس گزاری دارد. بنابراین آزمایش بودن نعمت های الهی، می تواند در ارتباط با همین مسأله باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 50 - 2

2 - آسودگی و برخورداری از نعمت ها ، همواره در طول تاریخ موجب غرور انسان و غفلت وی از نقش خداوند در عرصه تحولات زندگی بوده است .

قال إنّما أُوتیته علی علم . .. قد قالها الذین من قبلهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 51 - 1،2،3،7

1 - اعراض و روی گردانی انسان از خداوند ، پس از دستیابی به نعمت

و إذا أنعمنا علی الإنسـن أعرض و نـا بجانبه

2 - رفاه و نعمت ، زمینه پیدایش روحیه تکبر و غرور در آدمی است .

و إذا أنعمنا . .. نـا بجانبه

«نأی» (مصدر «نئا») به معنای دور شدن است و هرگاه با واژه «جانب» به کار رود، کنایه از تکبر و غرور خواهد بود.

3 - اعطای نعمت از سوی خداوند به انسان ، مقتضی روی آوری به درگاه او و کرنش در برابر او

و إذا أنعمنا علی الإنسـن أعرض

از لحن نکوهش آمیز آیه، مطلب بالا استفاده می شود.

7 - کبر و غرور به هنگام نعمت و رفاه و جزع و ناآرامی به هنگام مصیبت و بلا ، امری نکوهیده و ناپسند

و إذا أنعمنا . .. و إذا مسّه الشرّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 15 - 9

9 - برخورداری از نعمت و رفاه ، نشانه شرافت مندی در پیشگاه خداوند نیست .

و نعّمه فیقول ربّی أکرمن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - کوثر - 108 - 2 - 15

15 - نعمت های الهی ـ حتی برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) ـ مسؤولیت آفرین است .

إنّا أعطینـک الکوثر . فصلّ لربّک وانحر

14- آثار نعمت های دنیوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 18 - 9

9 - نعمت های موجود در زمین ، مقتضی توجه انسان به خدای نعمت آفرین

و أنزلنا من السماء ماء . .. و إنّا علی ذهاب به لقـدرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 48 - 8

8 - انسان ، گرفتار سرخوشی به هنگام برخورداری از کمترین رفاه و نعمت های دنیوی

و إنّا إذا أذقنا الإنسـن منّا رحمة فرح بها

«إذاقة» (مصدر «أذقنا») به معنای چشاندن است. این تعبیر در موردی به کار می رود که بهره کمی از چیزی گرفته شود.

15- آثار وفور نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 58 - 4،6

4 - نعمت و رفاه فراوان ، زمینه ساز غرور و طغیان

و کم أهلکنا من قریة بطرت معیشتها

6 - سرمستی و غرور ناشی از نعمت و رفاه فراوان ، از عوامل هلاکت جوامع بشری است .

و کم أهلکنا من قریة بطرت معیشتها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 49 - 12

12 - آسودگی از گرفتاری ها به همراه برخورداری از نعمت ها ، زمینه غرور انسان و غفلت وی از نقش خداوند در عرصه تحولات زندگی

ثمّ إذا خوّلنـه نعمة منّا قال إنّما أُوتیته علی علم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 17 - 5

5 - رفاه و وفور نعمت ، زمینه ساز غفلت از یاد خداوند

لأسقینـهم ماء غدقًا . .. و من یعرض عن ذکر ربّه

مطرح شدن اعراض و غفلت از یاد خدا ـ پس از یادآوری رفاه و وفور نعمت در سایه ایمان و دینداری ـ نشانگر حقیقت یاد شده است.

16- آثار وفور نعمت های اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - مطففین - 83 - 24 - 1

1 - وفور ، خرمی و طراوت نعمت های آخرت ، نیکوکاران را شاداب و دارای رخساری درخشان خواهد ساخت .

تعرف فی وجوههم نضرة النعیم

«نعیم» به معنای نعمت فراوان، «نضرة» به معنای زیبایی و «نضرة النعیم» به معنای درخشندگی آن است (مفردات راغب). مراد از آن به قرینه «تعرف فی وجوههم»، تابناکی چهره بر اثر نعمت وافر است.

17- آثارکفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 23 - 31

31ـ ارتکاب فحشا و ناسپاسی در برابر نعمت های خداوند ، مانع رستگاری است .

إنه لایفلح الظـلمون

18- آداب ذکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 39 - 10

10- گفتن « ما شاء اللّه لاقوّة إلاّ باللّه » به هنگام مشاهده نعمت ها ، کاری شایسته و لازم است .

و لولا إذ دخلت جنّتک قلت ما شاء اللّه لاقوّة إلاّ باللّه

19- آرزوی سلب نعمت از فخرفروشان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 40 - 9

9- آرزوی سلب نعمت از کافرانی که بر مؤمنان فخرفروشی می کنند ، آرزویی شایسته و مطلوب است .

فعسی ربّی أن . .. یرسل علیها حسبانًا

20- آرزوی سلب نعمت از کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 40 - 9

9- آرزوی سلب نعمت از کافرانی که بر مؤمنان فخرفروشی می کنند ، آرزویی شایسته و مطلوب است .

فعسی ربّی أن . .. یرسل علیها حسبانًا

21- آرزوی نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 40 - 1

1- مرد مؤمن ، با اظهار امیدبه پروردگار خویش ، نعمتی برتر از بوستان ثروت مند مغرور را آرزو کرد .

فعسی ربّی أن یؤتین خیرًا من جنّتک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 29 - 22

22- منافات نداشتن عبادت خالصانه ، با تمنای نعمت از درگاه خداوند

تریهم رکّعًا سجّدًا یبتغون فضلاً من اللّه

تعبیر «رکعّاً سجّداً»، اشاره به عبادت و خضوع مؤمنان و تعبیر «یبتغون فضلاً» بیانگر تمنای نعمت ها از درگاه الهی است.

22- آرزوی نعمت جاویدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 14 - 2

2- برخورداری از نعمت و رفاه جاودان ، آرمانی اصیل و تحقق پذیر برای موحدانِ راستین در قیامت

أُولـئک أصحـب الجنّة خـلدین فیها

با توجه به این که آرمان بقا و جاودانگی در موجود زنده، به صورت فطری وجود دارد; خداوند این آرمان را در مورد انسان مؤمن محقق شدنی و دست یافتنی اعلام کرده است.

23- اتمام نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 3 - 21،22،24

21 ـ روز غدیر ( روز نصب علی ( ع ) به امامت ) ، روز اکمال دین و اتمام نعمت خداوند بر مسلمانان

الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی

مراد از «الیوم اکملت . ..»، با توجه به شأن نزول آیه و روایات متعدد، روز غدیر خم بوده که پیامبر(صلی الله علیه و آله) حضرت علی(ع) را به امامت منصوب کرد.

22 ـ تعیین امامت و رهبری علی ( ع ) در روز غدیر ، موجب اکمال دین و اتمام نعمت

الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی

24 ـ ولایت و امامت ، متمّم نعمت خداوند بر مردم

الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی

ذکر اتمام نعمت پس از اکمال دین با تعیین امامت و رهبری، می تواند اشاره به این معنا باشد که تعیین امامت، موجب اتمام نعمت شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 6 - 29،31،36

29 ـ هدف از تشریع وضو ، غسل و تیمم ، طهارت مؤمنان و اتمام نعمت الهی به آنان است ، نه ایجاد حرج و مشقت .

إذا قمتم إلی الصّلوة فاغسلوا . .. و لکن یرید لیطهرکم ولیتم نعمته علیکم

31 ـ اتمام نعمت الهی بر مؤمنان ، از اهداف جعل احکام

یأیها الذین ءامنوا . .. و لکن یرید لیطهرکم ولیتم نعمته علیکم

ظاهراً تشریع وضو، غسل و تیمم، به عنوان حکمی از احکام الهی، در اتمام نعمت، خصوصیتی نداشته باشد. بنابراین تشریع هر حکمی، نعمتی از جانب خداوند است.

36 ـ طهارت انسان و اتمام نعمت الهی بر او ، زمینه ساز سپاسگزاری از خداوند

و لکن یرید لیطهرکم ولیتم نعمته علیکم لعلکم تشکرون

در برداشت فوق «لعلکم»، غایت و تعلیل برای «لیطهرکم» و «لیتم» گرفته شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 81 - 10

10- اتمام نعمت خداوند بر انسان ، با تدارک امکانات مختلف زندگی و متناسب با نیاز های متنوع وی

و الله جعل لکم من بیوتکم سکنًا . .. أثـثًا و متـعًا ... و سربیل تقیکم بأسکم کذلک

24- اتمام نعمت بر آل یعقوب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 6 - 10،11،12،24

10ـ کامل شدن نعمت الهی بر یوسف و خاندان یعقوب ، از بشارت های یعقوب ( ع ) به فرزندش یوسف ( ع ) .

و یتم نعمته علیک و علی ءال یعقوب

11ـ یعقوب ( ع ) از رؤیای یوسف دریافت که خداوند نعمت کامل خویش را بر یوسف ( ع ) و خاندان یعقوب ، ارزانی خواهد داشت .

إنی رأیت أحد عشر کوکبًا . .. یتم نعمته علیک و علی ءال یعقوب

12ـ خداوند به واسطه یوسف ( ع ) ، نعمت کامل و تمام خویش را بر خاندان یعقوب ارزانی داشت .

و کذلک . .. و یتم نعمته علیک و علی ءال یعقوب

یوسف(ع) از خاندان یعقوب(ع) بود و «آل یعقوب» شامل او نیز می شد. بنابراین آوردن «علیک» و عطف کردن «آل یعقوب» بر آن، می تواند حاکی از نکته ای باشد که در برداشت فوق آمده است. قابل ذکر است که تأویل ستارگان، ماه و خورشید بر برادران و پدر و مادر یوسف(ع) مؤید آن نکته است.

24ـ حکمت خدا و علم او به خصلت های یوسف ( ع ) موجب شد تا نعمت خویش را بر خاندان یعقوب کامل کند .

و یتم نعمته علیک و علی ءال یعقوب . .. إن ربک علیم حکیم

25- اتمام نعمت بر ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 6 - 13،15

13ـ ابراهیم و اسحاق ( ع ) از نعمت کامل و تمام الهی برخوردار بودند .

کما أتمّها علی أبویک من قبل إبرهیم و إسحـق

15ـ یوسف ( ع ) آگاه به بهره مندی ابراهیم و اسحاق ( ع ) از نعمت های کامل الهی

کما أتمّها علی أبویک من قبل

26- اتمام نعمت بر اسحاق(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 6 - 13،15

13ـ ابراهیم و اسحاق ( ع ) از نعمت کامل و تمام الهی برخوردار بودند .

کما أتمّها علی أبویک من قبل إبرهیم و إسحـق

15ـ یوسف ( ع ) آگاه به بهره مندی ابراهیم و اسحاق ( ع ) از نعمت های کامل الهی

کما أتمّها علی أبویک من قبل

27- اتمام نعمت بر بنی اسرائیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 17 - 3

3 - پدید آمدن اختلاف در میان بنی اسرائیل ، در پی اتمام نعمت و حجت الهی بر آنان

و لقد ءاتینا بنی إسرءیل الکتـب و الحکم . .. و ءاتینـهم بیّنـت من الأمر فما اختلف

28- اتمام نعمت بر محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 2 - 5

5 - صلح حدیبیه ، اتمام نعمت خداوند بر پیامبر (صلی الله علیه و آله)

لیغفر لک اللّه . .. و یتمّ نعمته علیک

«یتمّ نعمته» بیانگر پیامد و نتیجه مستقیم صلح حدیبیه است.

29- اتمام نعمت بر یوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 6 - 10،11

10ـ کامل شدن نعمت الهی بر یوسف و خاندان یعقوب ، از بشارت های یعقوب ( ع ) به فرزندش یوسف ( ع ) .

و یتم نعمته علیک و علی ءال یعقوب

11ـ یعقوب ( ع ) از رؤیای یوسف دریافت که خداوند نعمت کامل خویش را بر یوسف ( ع ) و خاندان یعقوب ، ارزانی خواهد داشت .

إنی رأیت أحد عشر کوکبًا . .. یتم نعمته علیک و علی ءال یعقوب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 7 - 5

5ـ سرگذشت یوسف ( ع ) بیانگر دلیل و علت برگزیده شدنش از ناحیه خدا ، یاد دادن تعبیر رؤیا و تحلیل حوادث به او و اعطای نعمت کامل به وی است .

یجتبیک ربک و یعلمک . .. لقد کان فی یوسف و إخوته ءایـت للسائلین

برداشت فوق ، ناظر به این مطلب است که متعلق کلمه «آیات»، «اجتبا و گزینش یوسف(ع) و. ..» باشد که از جمله های «کذلک یجتبیک ربک و ...» به دست می آید.

30- اتمام نعمت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 2 - 5

5 - صلح حدیبیه ، اتمام نعمت خداوند بر پیامبر (صلی الله علیه و آله)

لیغفر لک اللّه . .. و یتمّ نعمته علیک

«یتمّ نعمته» بیانگر پیامد و نتیجه مستقیم صلح حدیبیه است.

31- اجتناب از کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 152 - 7

7 - ضرورت پرهیز از کفران نعمت های خداوند

و لاتکفرون

برداشت فوق بر این اساس است که «لاتکفرون» به تقدیر «نعمة» در اصل «و لاتکفروا نعمتی» بوده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 70 - 3

3- توجه انسان به مقام و کرامت الهی خویش ، مستلزم پرهیز از ناسپاسی خداوند است .

فیغرقکم بما کفرتم . .. و لقد کرّمنا بنی ءادم

یادآوری کرامت انسانها پس از ذکر ماجرای کسانی که پس از رهایی از خطر مرگ به کفران نعمتهای الهی روی آوردند; می تواند مذمتی باشد برای آنان و نیز به انسانها توجه بدهد که کرامت انسانی مستلزم اجتناب از کفران است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 132 - 1،2

1 - تأکید هود ( ع ) بر تقوای الهی و پرهیز از ناسپاسی در برابر خدای نعمت بخش

و اتّقوا الذی أمدّکم بما تعلمون

«إمداد» (مصدر «أمدّکم») به معنای کمک کردن و «ما» در «بما تعلمون» کنایه از نعمت هایی است که تفصیل آن در آیات بعد آمده است. متعلق «تعلمون» به خاطر رعایت فاصله آیات حذف شده و تقدیر آن چنین است: «أمدّکم بما تعلمون أنّها من إمداده».

2 - لزوم پرهیز از مخالفت و ناسپاسی در برابر خدای نعمت دهنده

و اتّقوا الذی أمدّکم

32- احکام نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 81 - 14

14 - استفاده و بهره بردن از نعمت ها و ارزاق الهی ، احکام و مقررات ویژه ای دارد .

کلوا من طیّبـت . .. و لاتطغوا فیه

طغیان، تجاوز از حد است. نهی شدن بنی اسرائیل از طغیان در استفاده از طیبات، حکایت از آن دارد که استفاده از طیبات، دارای حد و مرز و مقرراتی است که خروج از آنها، طغیان به شمار می آید.

33- ارزش نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 14 - 11

11 ـ ارزش محدود و مقطعی بهره های دنیوی

ذلک متاع الحیوة الدنیا

34- ارزش نعمت های اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 94 - 11

11 - سرای آخرت و نعمت های آن بسی ارجمند و گرانقدر است .

إن کانت لکم الدار الأخرة . .. فتمنوا الموت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 77 - 10

10 ـ بی ارزش بودن مواهب دنیوی در برابر نعمت های اخروی

انّ الّذین یشترون بعهد اللّه . .. ثمناً قلیلا اولئک لا خلاق لهم فی الاخرة

جمله «لا خلاق لهم . .. » می تواند دلیل اندک بودن بهره های دنیوی باشد، یعنی چون از مواهب آخرت محروم می شوند، آنچه در دنیا کسب کنند، اندک است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 77 - 27

27 ـ کم ارزشی و ناچیز بودن بهره های دنیوی در برابر آخرت و نعمت های آن

قل متاع الدنیا قلیل و الاخرة خیر لمن اتّقی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 38 - 8

8 ـ بهره مندی های دنیوی ، در مقایسه با نعمت های اخروی ، متاعی است بسیار اندک و کم ارزش .

فما متع الحیوة الدنیا فی الأخرة إلا قلیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 36 - 7

7 - مجموعه بهره های دنیوی ، پست و حقیر در مقایسه با موهبت های زندگی اخروی

فما أُوتیتم من شیء فمتـع الحیوة الدنیا و ما عند اللّه خیر و أبقی

پستی و حقارت از دو نکته استفاده می شود: الف) واژه دنیا که به شکلی حامل معنای حقارت است. ب) خداوند نعمت های اخروی را به خاطر ارجمندی و اهمیت آنها به خود نسبت داده است; ولی در مورد نعمت های دنیوی فعل را مجهول آورده، گویی که ارزش انتساب نداشته است.

35- ارزش نعمت های دنیوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 77 - 10

10 ـ بی ارزش بودن مواهب دنیوی در برابر نعمت های اخروی

انّ الّذین یشترون بعهد اللّه . .. ثمناً قلیلا اولئک لا خلاق لهم فی الاخرة

جمله «لا خلاق لهم . .. » می تواند دلیل اندک بودن بهره های دنیوی باشد، یعنی چون از مواهب آخرت محروم می شوند، آنچه در دنیا کسب کنند، اندک است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 77 - 27،28

27 ـ کم ارزشی و ناچیز بودن بهره های دنیوی در برابر آخرت و نعمت های آن

قل متاع الدنیا قلیل و الاخرة خیر لمن اتّقی

28 ـ ارزشمندی بهره های دنیوی در دیدگاه انسان ، زمینه تخلف و سرپیچی از جهاد و فرامین الهی

و قالوا ربّنا لم کتبت علینا القتال . .. قل متاع الدنیا قلیل

جمله «قل متاع الدنیا»، چون جواب از اعتراض آنهاست، بیانگر این است که علّت اصلی تخلف از حکم جهاد، وابستگی به دنیاست.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 78 - 2

2 ـ آخرت اندیشی و توجّه به قطعی بودن مرگ و اندک بودن متاع دنیا ، زمینه حضور در صحنه جهاد

فلمّا کتب علیهم القتال . .. قل متاع الدّنیا قلیل و الاخرة خیر ... این ما تکونوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 94 - 16

16 ـ برتری و فزونی غنائم و اجر و پاداش الهی ، بر بهر های دنیوی و غنائم جنگی

تبتغون عرض الحیوة الدّنیا فعند اللّه مغانم کثیرة

کلمه «عند اللّه» اشاره به برتری پاداشهای الهی دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 35 - 5

5 - حضور در جوار قرب ربوبی ، غیرقابل قیاس با والاترین نعمت های دنیوی

و إن کلّ ذلک . .. و الأخرة عند ربّک للمتّقین

از «عند ربّک»، حضور در جوار قرب ربوبی استفاده شده است.

36- ازدیاد نعمت بر موحدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 40 - 3

3- ربوبیّت پروردگار ، مقتضی سلب نعمت از فخر فروشان و مشرکان دل بسته به دنیا واعطای نعمتی افزون تر به موحدان است ،

فعسی ربّی أن یؤتین خیرًا من جنّتک و یرسل علیها حسبانًا من السماء

37- ازدیاد نعمت شاکران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 7 - 21

38- استفاده از نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 22 - 4

4 - همه انسان ها دارای حق بهره گیری از مواهب طبیعی و نعمت های الهی هستند .

فأخرج به من الثمرت رزقاً لکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 29 - 4،5

4 - همه انسان ها دارای حق بهره گیری از مواهب زمین

خلق لکم ما فی الأرض

5 - حلیت تصرف در همه موهبت های طبیعی زمین

خلق لکم ما فی الأرض جمیعاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 57 - 14

14 - بهره گیری از نعمت ها و روزی های حلال و پاکیزه ، توصیه خداوند به بندگان

کلوا من طیبت ما رزقنکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 172 - 2،9

2 - مسلمانان نباید روزی ها و نعمت های پاکیزه را حرام شمرده و خویشتن را از منافع آنها محروم سازند .

یأیها الذین ءامنوا کلوا من طیبت ما رزقنکم

9 - لزوم شکرگزاری به درگاه خدا پس از تناول غذا و استفاده از مواهب الهی

کلوا من طیبت ما رزقنکم و اشکرواللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 142 - 8

8 ـ خوردن روزی خداوند و پیروی کردن از شیطان، کاری است ناشایست و نکوهیده.

کلوا مما رزقکم الله و لا تتبعوا خطوت الشیطن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 7 - 9

9- بهرهوری انسان از مواهب الهی و رفع سختی های او ، مطلوب خداوند است .

و الأنعـم خلقها لکم . ..لکم فیها دفءٌ و منـفع ... و تحمل أثقالکم ... إن ربّکم لر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 66 - 8

8- خداوند ، خواهان سعی و تلاش انسان در راه تأمین روزی خویش و برخورداری از مظاهر طبیعت چون دریاهاست .

ربّکم الذی یزجی لکم الفلک فی البحر لتبتغوا من فضله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 81 - 9

9 - بهره بردن از نعمت های الهی و بی مصرف نگذاشتن آنها ، هدف اصلی از اعطای آنها است .

کلوا من طیّبـت ما رزقنـکم

«ما رزقناکم» عنوانی است که به منزله تعلیل برای «کلوا» و توجیه گر مخاطب، به ضرورت استفاده کردن از نعمت است و حکایت از این دارد که ما این رزق را به شما داده ایم که خوراک شما باشد; پس از مصرف آن دریغ نورزید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 51 - 2

2 - بهرهوری از نعمت های الهی و تغذیه از غذا های پاکیزه ، توصیه خداوند به یکایک پیامبران

یـأیّها الرسل کلوا من الطّیّبـت

از آن جایی که پیامبران الهی به صورت متفرق و جدا جدا و در طول تاریخ فرستاده شده اند، این آیه می تواند به این معنا باشد که: «ما به یکایک پیامبران، توصیه کردیم که از طیبات بهره گیرند و. ..».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 52 - 6

6 - پیروی از شیوه زندگی پیامبران ( استفاده از نعمت های الهی ، داشتن کردار نیک و پرستش خدای یگانه ) توصیه أکید خدا به یکایک امت ها

و إنّ هـذه أُمّتکم أُمّة وحدة و أنا ربّکم

برداشت های پیشین بر این اساس بود که مراد از ضمیرهای خطاب در کلمه های «أمّتکم»، «ربّکم» و «فاتّقون» پیامبران باشد. احتمال دیگر این است مقصود از این ضمیرها، پیروان هر یک از پیامبران باشد. در این صورت و با توجه به عطف این آیه به آیه قبل، معنای آن چنین می شود: ما همان گونه که شیوه زندگی را به یکایک پیامبران توصیه کردیم، به مردم نیز سفارش نمودیم که به آنان اقتدا کنند و از آیین آنان پیروی نمایند و از تغییر و تبدیل در آن و یا اتخاذ شیوه دیگری غیر از آن سخت بپرهیزند. گفتنی است که آیه بعدی، این احتمال را تقویت می کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 14 - 7

7 - یاد معاد هنگام تسخیر امکانات و برخورداری از نعمت ها ، زمینه ساز زدایش غرور و غفلت

ثمّ تذکروا نعمة ربّکم إذا استویتم علیه و تقولوا . .. و إنّا إلی ربّنا لمنقلبون

توصیه به یادآوری معاد پس از برخورداری از نعمت های خداوند، می تواند اشاره به تأثیر آن در زدایش غرور و غفلت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - علق - 96 - 6 - 4

4 - افراط در گناه و طغیان گری ، در کنار بهره بردن از نعمت ها و کرم الهی ، دور از انتظار و امری ناشایسته است .

کلاّ إنّ الإنسـن لیطغی

می توان گفت: حرف «کلاّ» ناظر به جمله های بعد است; نه آیه های قبل، زیرا زمان نزول آنها با زمان نزول این آیه و آیات پس از آن، فاصله زیادی داشته است. در این صورت مفاد «کلاّ»، باز داشتن انسان از طغیان و سایر کارهایی است که تا «کلاّ لئن لم تنته ...» آمده است. در نتیجه حرف «کلاّ» در آن آیه نیز، تأکید این کلمه خواهد بود.

39- استفاده از نعمت منّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 160 - 22

22 ـ بهره گیری از « منّ » و « سلوی » و روزی های پاکیزه ، توصیه خداوند به بنی اسرائیل

کلوا من طیبت ما رزقنکم

برداشت فوق با توجه به فعل امر (کلوا)، استفاده شده است.

40- استفاده از نعمت ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 146 - 7

7 ـ روح دین الهی در صدد برداشتن موانع خرافی در راه استفاده از مواهب و نعمتهای الهی است.

و قالوا هذه أنعم و حرث . .. قل ءالذکرین حرم ... و علی الذین هادوا حرمنا

محور بحث از آیه 138 تا 145 درباره تحریمهای خرافی و بی جای مشرکان است. آیه 146 بیان حکمی استثنایی است که همان تحریم برخی مواهب بر یهود است. از این حکم استثنایی، که به سبب تجاوزکاری یهود بر آنان وضع گردیده، این مطلب که روح ادیان الهی در نقطه مقابل تحریمهای بی جا قرار دارد، استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 32 - 9،10،11،12

9 ـ جواز استفاده مؤمن و کافر از زیباییها و روزیهای پاکیزه خدا در دنیا

قل هی للذین ءامنوا فی الحیوة الدنیا خالصة یوم القیمة

کلمه «خالصة» حال است برای «هی» و «یوم القیامة» متعلق به آن می باشد. ذکر نشدن این کلمه در مورد «الحیاة الدنیا» حاکی از انحصاری نبودن مواهب دنیا برای مؤمنان است. یعنی: قل هی للذین آمنوا و لغیر هم فی الحیاة الدنیا و لهم خالصة یوم القیامة.

10 ـ استفاده مؤمنان از زینتها و نعمتها، مقصود اصلی از آفرینش آنهاست.

قل هی للذین ءامنوا فی الحیوة الدنیا

ذکر نکردن «لغیرهم» پس از «للذین ءامنوا»، علی رغم مقصود بودن آن، برای رساندن این معناست که زینتها و طیبات بالإصاله برای مؤمنان آفریده شده است.

11 ـ ایمان، عامل شایستگی انسان برای استفاده از نعمتهای خدا

قل من حرم . .. أخرج لعباده و الطیبت من الرزق قل هی للذین ءامنوا

12 ـ استفاده از زینتها و روزیها در دنیا، همواره آمیخته با رنجها و کدورتهاست.

قل هی للذین . .. خالصة یوم القیمة

برخی برآنند که «خالصة» در آیه مورد بحث به معنای خلوص از ناملایمات و کدورتها است. بر این مبنا چون این قید برای قیامت ذکر نشده، مفهومش این است که در دنیا مواهب خدادادی آمیخته با رنجها و ناملایمات است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 10 - 5

5 - بهرهوری انسان از موهبت های طبیعی ، هدف اصلی از خلقت هستی

الذی جعل لکم الأرض مهدًا و جعل لکم فیها سبلاً

به کار رفتن کلمه «لکم» و تکرار آن، می تواند اشاره به این نکته داشته باشد که هدف از آفرینش نعمت ها بهوسیله خداوند، بهرهوری انسان از آنها است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 13 - 7

7 - لزوم تنزیه خداوند ، از هرگونه عیب ، نقص و شریک به هنگام بهره مندی از نعمت ها

و تقولوا سبحـن الذی سخّر لنا هـذا

41- استفاده از نعمت های دریایی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 14 - 11

11- خداوند ، فواید و تفضلات بسیاری در دریا قرار داده که با تلاش و کوشش می توان از آنها بهره مند شد .

سخـّر البحر لتأکلوا منه . .. و لتبتغوا من فضله

«تبتغوا» (از ابتغاء) به معنای تلاش و کوشش در به دست آوردن خواسته است.

42- استفاده از نعمت های دنیوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 13 - 3

3 - تسلط بر موهبت های طبیعی و صنعتی ، نباید به غرور و غفلت انسان بینجامد .

و جعل لکم من الفلک و الأنعـم . .. لتستوا علی ظهوره ثمّ تذکروا نعمة ربّکم إذا است

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 14 - 8

8 - شکر نعمت های دنیوی ، استفاده از آن در مسیر حیات اخروی است .

جعل لکم من الفلک و الأنعـم. .. ثمّ تذکروا... و إنّا إلی ربّنا لمنقلبون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 12 - 13،14

13- بهره گیری از نعمت های دنیوی و نیندیشیدن به آفریننده آن ، شیوه ای حیوانی است . *

و الذین کفروا یتمتّعون و یأکلون کما تأکل الأنعـم

برداشت بالا بدان احتمال است که تشبیه کافر به حیوان، از آن جهت باشد که حیوان هنگام بهره گیری از موهبت های طبیعی، به پدیدآورنده آن نمی اندیشد.

14- سود جستن از امکانات زندگی ، بدون هدفی متعالی و احساس مسؤولیت ، عملی حیوانی *

یتمتّعون و یأکلون کما تأکل الأنعـم

برداشت بالا بدان احتمال است که تشبیه کافر به حیوان، از آن جهت باشد که حیوان در خوردن و لذّت جویی، جز ارضای غریزه به هدفی دیگر نیندیشیده و خود را مسؤول نمی داند.

43- استفاده از نعمت های مادی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 71 - 7

7 - تقوا ، با بهره مندی از نعمت های مادی منافاتی ندارد .

ادخلوا الجنّة . .. یطاف علیهم ... و فیها ما تشتهیه الأنفس

44- استفاده ز نعمت سلوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 160 - 22

22 ـ بهره گیری از « منّ » و « سلوی » و روزی های پاکیزه ، توصیه خداوند به بنی اسرائیل

کلوا من طیبت ما رزقنکم

برداشت فوق با توجه به فعل امر (کلوا)، استفاده شده است.

45- استفاده صحیح از نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 114 - 10

10- شکر نعمت های اقتصادی و اجتماعی ، به بهره گیری صحیح و مجاز از آنهاست . *

فکلوا ممّا رزقکم الله حلـلاً طیبًا و اشکروا نعمت الله

برداشت فوق، بدان احتمال است که عبارت «و اشکروا نعمت الله» تفسیر برای «کلوا . .. حلالاً طیّباً» باشد.

46- اعتدال در استفاده از نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 81 - 12،13

12 - تجاوز نکردن از مرز تعادل و مقررات الهی در استفاده از نعمت ها ، توصیه خداوند به بنی اسرائیل

کلوا من طیّبـت . .. و لاتطغوا فیه

13 - لزوم حفظ تعادل و حد و مرز در استفاده از نعمت های الهی و پرهیز از ناسپاسی و اسراف و تبذیر در آن

کلوا من طیّبـت ما رزقنـکم و لاتطغوا فیه

از مصادیق مهم و بارز طغیان گری در مورد نعمت ها، کفران، ناسپاسی، اسراف و تبذیر است.

47- اقرار به کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عادیات - 100 - 7 - 1

1 - انسان های ناسپاس ، خود معترف و گواه بر خصلت ناروای خویش اند .

و إنّه علی ذلک لشهید

48- اقرار به منشأ نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 11 - 4

4 - صاحبان نعمت ، باید هنگام بازگوکردن نعمت ها ، به وابستگی آنها به خداوند ، معترف باشند .

بنعمة ربّک فحدّث

49- امتحان با سلب نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 9 - 3

3ـ خداوند ، با اعطای نعمت به انسان ها و نیز سلب آن نعمت ، ایشان را آزمایش می کند .

لیبلوکم أیّکم أحسن عملاً . .. و لـئن أذقنا الإنسـن منا رحمة ثم نزعنها منه

50- امتحان با نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 49 - 13،14

13 - انسان در رهگذر سختی ها و نیز نعمت ها و تفضلات الهی ، مورد آزمایش خداوند است .

و فی ذلکم بلاء من ربکم عظیم

14 - آزمون انسان ها با سختی ها و نیز نعمت ها و آسایش ها برخاسته از مقام ربوبی خدا و در جهت رشد و تربیت آنان است .

و فی ذلکم بلاء من ربکم عظیم

برداشت فوق با توجه به کلمه «رب» - که به معنای مربی و مدیر است - استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 141 - 13

13 ـ انسان با سختی ها و نعمت ها و تفضلات الهی ، مورد آزمایش خداوند قرار می گیرد .

و فی ذلکم بلاء من ربکم عظیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 17 - 9

9 ـ خداوند حتی با اعطای نعمت و امور خوشایند به اهل ایمان ، آنان را آزمایش می کند .

و لیبلی المؤمنین منه بلاء حسنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 9 - 3

3ـ خداوند ، با اعطای نعمت به انسان ها و نیز سلب آن نعمت ، ایشان را آزمایش می کند .

لیبلوکم أیّکم أحسن عملاً . .. و لـئن أذقنا الإنسـن منا رحمة ثم نزعنها منه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 131 - 16

16 - نعمت های الهی و امکانات دنیا ، زمینه ای برای آزمایش انسان ها است .

متّعنا به . .. لنفتنهم فیه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 40 - 16

16 - نعمت ها و امکانات خدادادی وسیله آزمون انسان

قال هـذا من فضل ربّی لیبلونی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 49 - 15،18

15 - آسودگی از گرفتاری و برخورداری از نعمت ها ، وسیله آزمایش الهی برای بشر است .

ثمّ إذا خوّلنـه نعمة منّا . .. بل هی فتنة

برداشت یاد شده مبتنی بر این نکته است که «فتنة» به معنای امتحان و آزمایش باشد.

18 - جهل و بی خبری بیشتر انسان ها نسبت به آزمایش بودن نعمت ها و آسودگی ها برای انسان

بل هی فتنة و لـکنّ أکثرهم لایعلمون

برداشت بالا مبتنی بر این احتمال است که متعلق علم در «لایعلمون»، فتنه بودن نعمت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 17 - 2

2 - رفاه و نعمت ها ، از ابراز های آزمایش الهی

لنفتنهم فیه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 15 - 3،8

3 - خداوند ، با بهره مند ساختن آبرومندانه مردم از مادیات و رساندن آنها به نعمت و رفاه ، آنان را آزمایش می کند .

ابتلیه ربّه فأکرمه و نعّمه

«اکرام» این است که بدون تحقیر به کسی نفعی رسانده شود و یا به کسی عطای شرافتمندانه ای داده شود(مفردات راغب). فعل «أکرمه» به معنای «او را با عظمت و بی عیب شمرد» نیز آمده و فعل «نعّمه»; یعنی، او را رفاهمند ساخت (قاموس). حرف فاء در «فأکرمه»، برای تفصیل مجمل به کار رفته و نوع امتحان را بیان می کند.

8 - غفلت از آزمایش بودن نعمت ها ، مایه خطا در تحلیل عوامل پیشرفت های اقتصادی

ابتلیه ربّه . .. فیقول ربّی أکرمن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 16 - 12

12 - آزمایش با نعمت ، سخت تر از امتحان با فقر است . *

نعّمه . .. فقدر علیه رزقه

تقدیم امتحان با نعمت بر آزمایش با فقر، ممکن است بیانگر اهمیت آن باشد.

امکان سلب نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 40 - 6،7

6- تبدیل شدن بوستان های زیبا و حاصل خیز ، به کویری خشک و بی حاصل ، با عذاب الهی ، در نتیجه کفر و فخر و مباهات به دیگران ، امری ممکن است .

فعسی ربّی . .. یرسل علیها حسبانًا من السماء فتصبح صعیدًا زلقًا

«صعید» یعنی، روی زمین و «زلق» یعنی، بدون گیاه.

7- امکان زوال نعمت های مادّی ، هشداری به دنیاگرایان مغرور است .

یرسل علیها حسبانًا من السماء فتصبح صعیدًا زلقًا

51- انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 113 - 1

1- پیامبران و رسولان ، از نعمت های الهی برای امتها

فکفرت بأنعم الله . .. و لقد جاءهم رسول منهم

برداشت فوق، بر این اساس است که آیه شریفه بیانگر مصداق دیگری باشد از نعمتهای اعطایی خداوند به امتها که در آیه قبل از آن یاد شده است.

52- انبیا و نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 52 - 15

15ـ آبادانی و برخوردار شدن جامعه های بشری از نعمت ها و موهبت های دنیوی ، از اهداف پیامبران و ادیان الهی است .

یرسل السماء علیکم مدرارًا و یزدکم قوّة إلی قوّتکم

53- انتساب نعمت به غیرخدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 50 - 5

5 - منتسب کردن نعمت ها و امداد های الهی به غیر خداوند ، حرکتی شرک آلود است .

و ضلّ عنهم ما کانوا یدعون . .. و لئن أذقنـه ... لیقولنّ هـذا لی

با توجه به این که آیه قبل درباره حرکت ها و فرجام مشرکان بود، ارتباط این آیه با آیه قبل می تواند از آن جهت باشد که انتساب نعمت های الهی به غیر او، نمودی از شرک است.

54- انذار از کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 11

11- هشدار خداوند به ملت های متنعم و مرفه دارای امنیت ، نسبت به کفران نعمت های او

قریة کانت ءامنة . .. فکفرت بأنعم الله فأذقها الله لباس الجوع و الخوف بما کانوا ی

55- انذار مشمولان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 11

11- هشدار خداوند به ملت های متنعم و مرفه دارای امنیت ، نسبت به کفران نعمت های او

قریة کانت ءامنة . .. فکفرت بأنعم الله فأذقها الله لباس الجوع و الخوف بما کانوا ی

56- انسان ها و نعمت علم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - علق - 96 - 6 - 1

1 - واکنش بیشتر انسان ها در برابر نعمت دانش و هنر نویسندگی ، واکنشی نامناسب و به دور از انتظار است .

کلاّ

حرف «کلاّ»، برای باز داشتن از رویه ای است که یا در جملات پیش از آن، تشریح یا اشاره شده باشد و یا از سیاق آیات به دست آید و در آیه ـ به قرینه «لیطغی» ـ ناظر به حالتی است که نوع انسان ها در برابر نعمت علم و قلم به خود می گیرند. تعبیر «الإنسان ـ که برای جنس به کار رفته ـ ناظر به غالب افراد آن است که از آن به عموم عرفی تعبیر می شود.

57- انسان ها و نعمت کتابت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - علق - 96 - 6 - 1

1 - واکنش بیشتر انسان ها در برابر نعمت دانش و هنر نویسندگی ، واکنشی نامناسب و به دور از انتظار است .

کلاّ

حرف «کلاّ»، برای باز داشتن از رویه ای است که یا در جملات پیش از آن، تشریح یا اشاره شده باشد و یا از سیاق آیات به دست آید و در آیه ـ به قرینه «لیطغی» ـ ناظر به حالتی است که نوع انسان ها در برابر نعمت علم و قلم به خود می گیرند. تعبیر «الإنسان ـ که برای جنس به کار رفته ـ ناظر به غالب افراد آن است که از آن به عموم عرفی تعبیر می شود.

58- انسان ها هنگام نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 15 - 6

6 - انسان ها ، هنگام برخورداری از نعمت و رفاه ، خود را نزد خداوند ، عزّت مند و با کرامت می پندارند .

فأمّا الإنسـن إذا . .. نعّمه فیقول ربّی أکرمن

اکرام در فعل های «أکرمه» و «أکرمن»، به یک معنا نیست; زیرا لحن آیه شریفه گوینده «ربّی أکرمن» را نکوهش کرده; با آن که اکرام را در «أکرمه» پذیرفته است. بنابراین در «أکرمه» مراد «رساندن نفع بدون خواری و ذلت» است ـ که در «مفردات راغب» از معانی اکرام شمرده شده ـ و در «أکرمن» مقصود «با عظمت شمردن و بی عیب دانستن» است که در «قاموس» آمده است.

59- انسان هنگام سلب نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 9 - 2

2ـ آدمی ، به هنگام از دست دادن امکانات و موهبت های دنیوی ، از رحمت الهی مأیوس شده و تدبیر خداوند در هستی را منکر می شود .

و لـئن أذقنا الإنسـن . .. إنّه لیئوس کفور

«کفور» می تواند از کفر ـ که به معنای انکار است ـ گرفته شده باشد. بر این اساس جمله «إنه ... کفور» اشاره به این دارد که: انسان در پی برخوردار شدن از نعمت و سلب آن نعمت از وی چنین می پندارد که تبدیلها و تغییرها در هستی به دست خداوند نیست و از اختیار او بیرون است.

60- انقیاد مشمولان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 38 - 3

3 - برخورداران از نعمت های جاودان آخرت ، شیفتگان اطاعت پروردگار و برپا دارندگان نماز

و ما عند اللّه . .. للذین ءامنوا ... و أقاموا الصلوة

61- اهمیت استفاده از نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 51 - 4

4 - اهمیت دادن به تغذیه سالم و بهره گیری از نعمت های الهی ، وجه مشترک همه ادیان آسمانی

یـأیّها الرسل کلوا من الطّیّبـت

62- اهمیت ذکر منشأ نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 32 - 6

6- انسان ، باید به الهی بودن امکانات و نعمت های دنیوی خویش ، توجه داشته باشد .

جعلنا لأحدهما جنّتین . .. و حففنـهما بنخل و جعلنا بینهما زرعًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 13 - 7

7 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق ، به خدایی بودن نعمت های زمین

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

سرزنش تکذیب گران یا غافلانی که با غفلت خویش، از جلوه های ربوبیت خداوند چشم پوشیده اند، در واقع بیانگر این معنا است که آنان به نعمت های او توجه کنند و خدایی بودن آن را دریابند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 36 - 7

7 ـ خداوند ، خواهان توجه خلق ( جن و انس ) به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 38 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 40 - 4

4 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

سرزنش شدن تکذیب گران و یا غافلانی که با غفلت خویش، از جلوه های ربوبیت خداوند چشم پوشیده اند; در واقع بدین منظور است که آنان بیدار شده و خدایی بودن این نعمت ها را دریابند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 42 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 45 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 47 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 49 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

ذواتا أفنان . فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 51 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به خدایی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 53 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 55 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 57 - 4

4 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 59 - 4

4 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 61 - 4

4 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق بر الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 63 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 65 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 67 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 69 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمتها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 71 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 73 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 75 - 5

5 - خداوند ، خواهان توجه و اذعان خلق به الهی بودن نعمت ها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 77 - 4

4 - خداوند ، خواهان توجه خلق به نعمت های او و سپاس گزاری در برابر آنها

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

63- اهمیت ذکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 40 - 11

11 ـ ضرورت به خاطر آوردن نعمت های خدادادی

اذکروا نعمتی التی أنعمت علیکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 20 - 2،3

2 ـ دعوت بنی اسرائیل از سوی موسی ( ع ) به یادآوری نعمت های الهی بر آنان

و اذ قال موسی لقومه یقوم اذکروا نعمة اللّه علیکم

3 ـ لزوم توجه به نعمت های الهی و یادآور شدن آنها

اذکروا نعمة اللّه علیکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 6 - 3،5

3- موسی ( ع ) از قوم خویش خواستار آن شد تا یادآور نعمت های اعطایی خداوند بر خود باشند .

و إذ قال موسی لقومه اذکروا نعمة الله علیکم

5- موسی ( ع ) از قومش درخواست کرد که همواره به خاطر داشته باشند که خداوند عامل رهایی آنان از شکنجه و کشتار فرعونیان بود .

إذ قال موسی لقومه اذکروا نعمة الله علیکم إذ أنجـکم من ءال فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 70 - 10

10- لزوم توجه انسان به خدایی بودن ابزار و امکانات مورد استفاده اش در تسلط بر طبیعت و بهرهوری از آن

کرّمنا . .. و حملنـهم ... و رزقنـهم ... فضّلنـهم

تکرار افعال متکلم مع الغیر و اسناد کارهای انسان، به خداوند، شاید به این منظور باشد که بخواهد انسانها را متوجه خدایی بودن آنها بکند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 16 - 10

10 - لزوم توجه انسان به خدایی بودن نعمت ها و امکانات ، در اوج توانمندی و اقتدار

و أوتینا من کلّ شیء إنّ هـذا لهو الفضل المبین

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که سلیمان در اوج شکوه و اقتدارش، تصریح می کند که همه امکانات و برخورداری هایش تفضلی است که از جانب خدا به او رسیده است و از جهت استحقاق ذاتی او نیست.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 3 - 1،2

1 - توصیه خداوند به همه مردم ، مبنی بر یادآوردن نعمت هایش

یـأیّها الناس اذکروا نعمت اللّه علیکم

2 - لزوم به یادآوردن نعمت های اعطایی خداوند به انسان ها

یـأیّها الناس اذکروا نعمت اللّه علیکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 11 - 1

1 - بازگو کردن نعمت های خدادادی و مستور نداشتن آنها از مردم ، توصیه خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و أمّا بنعمة ربّک فحدّث

64- اهمیت شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 14 - 13

13- لزوم شکرگزاری در برابر نعمت های الهی

و لعلّکم تشکرون

از آن جایی که خداوند فلسفه ذکر چندین نعمت خویش را ایجاد زمینه شکرگزاری در انسانها بیان می کند، به دست می آید که شکرگزاری امری بایسته و لازم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 57 - 15

15 - سپاسگزاری از خداوند در برابر نعمت های او ، وظیفه ای است بر عهده بندگان

و ما ظلمونا و لکن کانوا أنفسهم یظلمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 6 - 34

34 ـ لزوم شکرگزاری در برابر نعمت های الهی

ولیتم نعمته علیکم لعلکم تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 10 - 6،7

6 ـ لزوم شکرگزاری در برابر نعمتهای الهی

و لقد مکنکم فی الأرض . .. قلیلا ما تشکرون

7 ـ وجود وسائل معیشت در زمین، نعمتی بزرگ برای انسانها و بایسته سپاسگزاری است.

و لقد مکنکم فی الأرض . .. قلیلا ما تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 140 - 7

7 ـ لزوم سپاسگزاری در برابر نعمت های خدا با پرستش او

أغیر اللّه أبغیکم إلهاً و هو فضلکم علی العلمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 144 - 15

15 ـ لزوم سپاسگزاری در برابر نعمت های خدا

و کن من الشکرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 12 - 9

9 ـ لزوم شکر و سپاسگزاری به درگاه خدا ، در برابر نعمت آسایش و رفاه و رفع گرفتاریها

فلما کشفنا عنه ضرّه مرّ کأن لم یدعنا إلی ضرّ مسّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 21 - 5

5 ـ شکر و سپاسگزاری در برابر نعمت های خداوند ، امری شایسته و لازم

و إذا أذقنا الناس رحمة . .. إذا لهم مکر فی ءایاتنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 38 - 24

24ـ لزوم سپاسگزاری در برابر تفضلات الهی

ذلک من فضل الله . .. و لـکنّ أکثر الناس لایشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 32 - 8،17

8- میوه ها و نباتات تأمین رزق و روزی انسان ، نمودی از نعمت و لطف الهی بر بندگان و شایسته شکر و سپاس

الله الذی خلق السموت و الأرض و أنزل من السّماء ماء فأخرج به من الثمرت رزقًا لکم

آیه در مقام امتنان و برشماری نعمتهای الهی است و آهنگ آن، تشویق کننده بندگان به شکر و سپاس در برابر نعمتهای پروردگار است. گفتنی است جمله «إن الاءنسان لظلوم کفّار» در دو آیه بعد (آیه 34) مؤید برداشت فوق است.

17- مسخّر و رام بودن نهر ها و رود ها ، نمودی از نعمت و لطف خداوند بر بندگان و شایسته شکر و سپاس

و سخـّر لکم الأنهـر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 33 - 5

5- رام بودن خورشید ، ماه و شب و روز برای انسان ، نمودی از نعمت و لطف خداوند بر بندگان و شایسته شکر و سپاس

الله الذی خلق . .. و سخـّر لکم الشمس و القمر دائبین و سخـّر لکم الّیل و النهار

آیه در مقام امتنان و برشماری نعمتهای الهی است و آهنگ آن مشوّق بندگان به شکر و سپاس در برابر نعمتهای پروردگار است. گفتنی است جمله «إن الإنسان لظلوم کفّار» در آیه بعد مؤید برداشت فوق است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 34 - 15

15- شکر و سپاس در برابر نعمت های الهی لازم است .

و إن تعدّوا نعمت الله لاتحصوها إنّ الإنسـن لظلوم کفّار

جمله «إن الإنسان لظلوم کفّار» در مقام بیان زشتی ستم و ناسپاسی نعمتهای الهی است، و این می رساند که شکر و سپاس در برابر نعمتهای الهی، امری لازم است; زیرا اگر لازم نبود، ترک آن زشت و ناپسند نمی نمود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 37 - 16،17

16- حضرت ابراهیم ( ع ) از خداوند توفیق یافتن مردم و ذریه اش برای شکر نعمت های الهی را خواستار گردید .

ربّنا إنی أسکنت من ذرّیتی . .. فاجعل أفئدة من الناس ... و ارزقهم من الثمرت لعلّه

17- شکر و سپاس خداوند هدف و مقصد نعمت ها و موهبت های الهی است .

و ارزقهم من الثمرت لعلّهم یشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 39 - 7

7- وجود فرزند ، نعمت الهی و شایسته حمد و سپاس است .

الحمد لله الذی وهب لی علی الکبر إسمـعیل و إسحـق

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 18 - 3

3- تلاش برای ادای حق نعمت های خداوند ، امری شایسته و بایسته است .

و إن تعدّوا نعمة الله لاتحصوها إن الله لغفور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 78 - 9

9- شکر نعمت های خداوند ، امری لازم و بایسته

و جعل لکم . .. لعلّکم تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 10

10- لزوم شکرگزاری در برابر نعمت های الهی

فکفرت بأنعم الله فأذقها الله لباس الجوع و الخوف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 114 - 2

2- لزوم شکرگزاری انسان ، در قبال بهرهوری از روزی های حلال و دلپذیر الهی

فکلوا ممّا رزقکم الله حلـلاً طیّبًا و اشکروا نعمت الله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 36 - 15

15 - لزوم شکر و سپاس گزاری در برابر نعمت های خداوند

کذلک سخّرنـها لکم لعلّکم تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 51 - 10

10 - لزوم شکر و سپاس گزاری به درگاه خداوند ، در برابر استفاده از نعمت های او

کلوا من الطّیّبـت و اعملوا صـلحًا

چنان چه «طّیّبات»به معنای غذاهای پاکیزه و لذیذ باشد، دستور بعدی (واعملوا صالحاً) بدان معنا خواهد بود که باید به پاس آن نعمت ها کار شایسته انجام دهید. و اگر به معنای «غذاهای حلال»، باشد تقدیم آن بر عمل صالح، می تواند بیانگر این حقیقت باشد که تغذیه حلال، زمینه ساز عمل صالح است. برداشت فوق، براساس معنای اول می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 62 - 8

8 ـ شب و روز و پدید آمدن روشنایی و تاریکی ، از نعمت های الهی و شایسته سپاس و تشکر

و هو الذی جعل الّیل . .. لمن أراد أن یذّکّر أو أراد شکورًا

یادآوری سپاس گزاری انسان پس از بیان آفرینش شب و روز برای آدمی، گویای برداشت فوق است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 19 - 7

7 - لزوم سپاس گزاری به درگاه خدا به خاطر نعمت هایش

ربّ أوزعنی أن أشکر نعمتک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 73 - 8

8 - لزوم ادای شکر به درگاه خداوند ، به پاس برقرار کردن نظام شب و روز برای منافع انسان ها

جعل لکم الّیل و النهار . .. و لعلّکم تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 66 - 2

2 - شکر نعمت های خداوند ، امری بایسته و لازم است .

هم یشرکون . لیکفروا بما ءاتینـهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 15 - 5

5 - شکرگزاری به درگاه خداوند به خاطر اعطای نعمت ، امری بایسته و لازم

کلوا من رزق ربّکم و اشکروا له

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 18 - 9

9 - وجود امنیت در راه ها ، نعمتی شایسته شکرگزاری

لقد کان لسبإ فی مسکنهم ءایة . .. و اشکروا له ... و جعلنا بینهم ... سیروا فیها ..

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 12 - 14

14 - لزوم شکرگزاری در برابر نعمت های الهی

و لعلّکم تشکرون

از این که خداوند فلسفه ذکر چند نعمت اعطایی خود را، شکرگزاری بندگان دانسته است، به دست می آید که شکرگزاری بایسته و لازم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 73 - 7

7 - لزوم شکر و سپاس گزاری در برابر نعمت های فراوان خداوند ، امری روشن و بدیهی است .

أفلایشکرون

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که شگفتی از ناسپاسی انسان ها در برابر نعمت های الهی، نشانگر بدیهی بودن زشتی ناسپاسی و لزوم شکرگزاری است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 7 - 6

6 - شکر و سپاس گزاری در خور شأن بندگان ، و کفر و ناسپاسی دور از شأن آنان است .

و لایرضی لعباده الکفر و إن تشکروا یرضه لکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 77 - 6

6 - سپاس نعمت های الهی و اعتراف به آن ، تکلیفی بس مهم و انکار و ناسپاسی آن ، گناهی بس عظیم

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

از ده ها بار تکرار «فبأیّ ءالآء. ..» در این سوره، می توان برداشت بالا را استفاده کرد.

65- اهمیت صبر در نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 7 - 9

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 8 - 9

9 - « قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) . . . یابن مسعود ! دع نعیم الدنیا و أکلها و حلاوت ها و حارّها و باردها و لینها و طیّبها و ألزم نفسک الصبر عنها فإنّک مسؤول عن ذلک کلّه قال اللّه تعالی : « ثمّ لتسئلنّ یومئذ عن النعیم » ;

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) [به عبداللّه بن مسعود] فرمود: ای پسر مسعود! رها کن نعمت های دنیا و خوردنی های آن و شیرینی، گرم و سرد، نرم و گوارای آن را و نفس خود را وادار کن که در برابر آنها، صبر پیشه کند زیرا تو از تمامی آنها، سؤال خواهی شد. خدای تعالی فرموده: «ثمّ لتسئلنّ یومئذ عن النعیم».

66- اهمیت نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 50 - 2

2 - نعمت ، وسعت و آسایش ، از مظاهر رحمت الهی است .

و لئن أذقنـه رحمة منّا من بعد ضرّاء مسّته

67- اهمیت نعمت قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 58 - 3،4

3 ـ نعمت بهره مندی مؤمنان از قرآن ، نعمتی است بهتر و با ارزشتر از تمام دارایی ها و مال و منال دیگران .

قد جاءتکم موعظة من ربکم . .. قل بفضل اللّه و برحمته فبذلک فلیفرحوا هو خیر مما یج

در عود ضمیرهای فاعلی در «یفرحوا» و «یجمعون» سه احتمال است: الف) هر دو ضمیر به «الناس» برگردد. ب) هر دو ضمیر، عاید به «المؤمنین» باشد. ج) ضمیر اول راجع به «المؤمنین» و ضمیر دوم به «الناس» باشد. برداشت فوق مبتنی بر احتمال سوم است.

4 ـ قرآن ، نعمتی است که مؤمنان با بهره مندی از آن ، نباید از تنگدستی خود و دارایی و اندوخته های مادی دیگران ، اندوهناک باشند .

قد جاءتکم موعظة من ربکم . .. فبذلک فلیفرحوا هو خیر مما یجمعون

68- اهمیت نعمت های اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 36 - 2

2 - موهبت های اخروی ، بهتر از بهرهوری های دنیایی و برتر از آن است .

فما أوتیتم . .. و ما عند اللّه خیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 35 - 2

2 - زندگی مجلل و با شکوه دنیا ، حقیر و ناچیز در برابر نعمت های اخروی

لبیوتهم سقفًا من فضّة . .. و إن کلّ ذلک لمّا متـع الحیوة الدنیا

69- اهمیت نعمت هدایت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 4 - 3

3 - هدایت ، نعمتی است بزرگ و کفران آن ، گناهی عظیم و نابخشودنی است .

إنّا هدینـه السبیل . .. إنّا أعتدنا للکـفرین ... سعیرًا

از مهیا شدن عذاب سخت برای ناسپاسان نعمت هدایت، برداشت بالا به دست می آید.

70- بشارت اتمام نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 6 - 10

10ـ کامل شدن نعمت الهی بر یوسف و خاندان یعقوب ، از بشارت های یعقوب ( ع ) به فرزندش یوسف ( ع ) .

و یتم نعمته علیک و علی ءال یعقوب

71- بشارت نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 48 - 2،3،5

2ـ خداوند ، نوح ( ع ) و همراهانش را ، به تأمین سلامتی و نزول نعمت های پرخیر و برکت نوید داد .

قیل یـنوح اهبط بسلـم منا و برکـت علیک

هر چند نوح(ع) مورد خطاب است و فرمان و اجازه فرود متوجه اوست، ولی به قرینه مقام می توان گفت: خطاب «اهبط . ..» متوجه همراهان آن حضرت نیز می باشد و «باء» در «بسلام» برای مصاحبت است. بنابراین آیه شریفه چنین معنا می شود: «یا نوح اهبط أنت و من معک ...; تو و پیروانت فرود آیید در حالی که همراه و قرین سلامت، امنیت و برکت خواهید بود».

3ـ خداوند ، نوح ( ع ) و همراهانش را ، به مصونیت از عذاب های دنیوی و اخروی و بهره مند شدن از نعمتهایی سعادت آفرین نوید داد .

اهبط بسلـم منا . .. و أمم سنمتعهم ثم یمسّهم منا عذاب ألیم

مقابله «سلام» با «عذاب ألیم» حکایت از آن دارد که مراد از «سلام» مصونیت از عذابهای دنیوی و اخروی است. تعبیرکردن از نعمت و موهبتهای دنیوی به «برکت» در جانب اهل ایمان و تبدیل آن به «متاع» در جانب کفر پیشگان، اشاره به این نکته دارد که: نعمتهای ارزانی شده به مؤمنان، برای آنان سعادت آفرین است و موهبتهای عطاشده به کفرپیشگان، فاقد این خصیصه است.

5ـ برخورداری جامعه های مؤمن و موحد از سلامتی و نعمت های فراوان ، بشارت خداوند به حضرت نوح ( ع )

اهبط بسلـم منا و برکـت علیک و علی أمم ممن معک

«علی أمم» عطف بر «علیک» است; یعنی: سلام و برکات منا علی أمم. مراد از «أمم ممن معک» به قرینه مقابله آن با «أمم سنمتعهم» امتها و جامعه های موحد و مؤمن هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 49 - 1

1ـ یوسف ( ع ) فرا رسیدن سالی پر باران و سرشار از نعمت را در پی سپری شدن هفت سال قحطی ، به مردم و حکومت مصر بشارت داد .

ثم یأتی من بعد ذلک عام فیه یغاث الناس

فعل «یغاث» ممکن است از غیث (باران) مشتق شده و محتمل است از غوث (یاری کردن) گرفته شده باشد. در صورت اول «یغاث الناس» ; یعنی، بر مردم باران نازل می شود و در صورت دوم ; یعنی، مردم یاری می شوند. بر هر مبنا بشارت به پایان قحطی و شروع آبادانی است.

72- بهترین نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 108 - 4

4- عالی ترین نعمت ها و آرمانی ترین ارزش و آسایش برای مؤمنان در بهشت برین ، وجود دارد .

لایبغون عنها حولاً

درخواست تغییر، نوعاً، در پی تصوّر چیزی بهتر و بالاتر پدید می آید. این که بهشتیان، خواهان تغییری در وضع خود نیستند، می تواند بدین جهت باشد که چیزی فوق آنچه آنان در بهشت برخوردارند، به ذهن شان نمی رسد تا آن را آرزو کنند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 11 - 3

3 - بهره مندی از مقام قرب الهی در آخرت ، برترین نعمت

أُولـئک المقرّبون

ذکر مسأله تقرب به درگاه الهی قبل از «فی جنّات النعیم»، بیانگر برداشت یاد شده است.

73- بهشتیان و سلب نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 56 - 2

2- بهشتیان ، فارغ از دغدغه مرگ و از دست دادن نعمت ها

لایذوقون فیها الموت

74- بینش مشمولان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 65 - 12

12- صاحبان نعمت و دانش ـ حتی افراد برجسته و سرامد نیز ـ باید خداوند را سرچشمه کمالات خود بدانند .

ءاتینـه رحمة من عندنا و علّمنه من لدنّا علمًا

75- پرسش از نعمت در قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 7 - 9

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 8 - 9

9 - « قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) . . . یابن مسعود ! دع نعیم الدنیا و أکلها و حلاوت ها و حارّها و باردها و لینها و طیّبها و ألزم نفسک الصبر عنها فإنّک مسؤول عن ذلک کلّه قال اللّه تعالی : « ثمّ لتسئلنّ یومئذ عن النعیم » ;

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) [به عبداللّه بن مسعود] فرمود: ای پسر مسعود! رها کن نعمت های دنیا و خوردنی های آن و شیرینی، گرم و سرد، نرم و گوارای آن را و نفس خود را وادار کن که در برابر آنها، صبر پیشه کند زیرا تو از تمامی آنها، سؤال خواهی شد. خدای تعالی فرموده: «ثمّ لتسئلنّ یومئذ عن النعیم».

76- پندار جاودانگی نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 35 - 7،9

7- ثروت مند مغرور ، باغ و بوستان و نعمت های خود را جاودانه و فناناپذیر می پنداشت .

قال ما أظنّ أن تبید هذه أبدًا

«تبید» از «بید» به معنای هلاک و نابود شدن است.

9- ثروت مندان و قدرت مندان ، در خطر پندار جاودانگی نعمت ها در دنیایند .

أنا أکثر منک مالاً . .. قال ما أظنّ أن تبید هذه أبدًا

داستان مذکور در آیه، چه واقعی باشد و چه سمبلیک، بیان خصلت های آدمی و واکنش های او در شرایط مختلف است. از جمله این خصلت ها آن است که وقتی در اوج رفاه قرار گیرد و اموال خود را در اطراف خود مشاهده کند، چنین می پندارد که نعمت های اطراف او جاودانه هستند.

77- تبدیل نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 53 - 1،9

1 ـ خداوند عطاکننده نعمت ها بر جوامع و بازگیرنده و تبدیل کننده آنها به نقمت و عذاب

کفروا بایت اللّه . .. ذلک بأن اللّه لم یک مغیرا نعمة أنعمها

9 ـ خداوند به سبب کفرورزی فرعونیان و اقوام پیش از آنها ، نعمت های خویش را از آنان سلب و به نقمت و عذاب تبدیل کرد .

کدأب ءال فرعون . .. ذلک بأن اللّه لم یک مغیرا ... حتی یغیروا ما بأنفسهم

78- تحریم نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 142 - 4،5

4 ـ تحریم و ممنوعیت استفاده از نعمتهای الهی به دلایل واهی مجاز نیست.

کلوا مما رزقکم الله و لا تتبعوا خطوت الشیطن

5 ـ حرام شمردن نعمتهای خداوند، بدون دلیل و یا به دلایل واهی، پیروی از راه و گام شیطان است.

و لا تتبعوا خطوت الشیطن

79- تحصیل نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 88 - 11

11 ـ دستیابی به خیرات و نعمت های الهی ، نیازمند ایمان و عمل

ءامنوا معه جهدوا . .. و أولئک لهم الخیرت

80- تحصیل نعمت های اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 102 - 44

44 - رسیدن به مواهب آخرت تنها بهای ارزشمند در مقابل جان آدمی است .

ماله فی الأخرة من خلق و لبئس ماشروا به أنفسهم

جمله «لقد علموا . ..» به ضمیمه «لبئس ...» دلالت بر این دارد که: آدمی اگر به قیمت از دست دادن آخرت منافع دنیوی را کسب کند، خویشتن را به بهای بدی فروخته و خود را تباه ساخته است. بنابراین تنها چیزی که می تواند جلوگیر زیانکار شدن آدمی باشد، به دست آوردن آخرت است.

81- تذکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - ملک - 67 - 23 - 2

2 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور توجه دادن مردم به مبدأ پیدایش بشر و نعمت های نهفته در وجود او

قل هو الذی أنشاکم و جعل لکم السمع و الأبصـر و الأفئدة

82- تشویق به شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 14 - 10

10- بیان تسخیر دریا از سوی خداوند و نعمت های فراوان آن برای ترغیب انسان به شکرگزاری است .

سخـّر البحر لتأکلوا منه . .. و لتبتغوا من فضله و لعلّکم تشکرون

83- تفاوت مشمولان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 11 - 9

9- انسان ها دارای رتبه و درجات متفاوت در برخورداری از نعمت های بزرگ خداوند

إن نحن إلاّ بشر مثلکم و لـکنّ الله یمنّ علی من یشاء من عباده

پیامبران به همانندی خویش با مردم از جهت بشر بودن معترف بودند و همچنین یادآوری می کردند که آنان این تفاوت را با سایر انسانها دارند که از موهبت ویژه خداوند برخوردار شده اند و این، از تفاوت رتبه انسانها حکایت می کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 21 - 3

3- برخورداری همه انسان ها از فیض و عطای الهی ، به صورت یکسان و مساوی نیست .

کلاًّ نمدّ هـؤلاء و هـؤلاء من عطاء ربّک . .. انظر کیف فضّلنا بعضهم علی بعض

84- تکبر هنگام نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 51 - 4

4 - برخورداری از نعمت های الهی ، نباید به تکبر و غرور آدمی بینجامد .

و إذا أنعمنا علی الإنسـن أعرض و نـا بجانبه

85- تکلیف مشمولان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - شرح - 94 - 7 - 6

6 - تلاش برای عبادت و دعا ، تکلیفی الهی برعهده بهره مندان از نعمت

ألم نشرح . .. و وضعنا... و رفعنا... فإذا فرغت فانصب

خطاب آیه شریفه گرچه متوجّه پیامبر(صلی الله علیه و آله) است; ولی از تفریع «فإذا فرغت. ..» بر نعمت های بیان شده در آغاز سوره، می توان اصلی کلی انتزاع کرد و بر همگان تعمیم داد.

86- تکمیل نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 151 - 4

4 - دستیابی انسان ها به هدایت و کامل شدن نعمت الهی بر ایشان ، از اهداف بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) است .

فولوا وجوهکم شطره . .. و لعلکم تهتدون. کما أرسلنا فیکم رسولا

چنانچه «کما أرسلنا . ..» بیانگر تشبیه مسأله تغییر قبله به رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) باشد; «لأتم نعمتی علیکم و لعلکم تهتدون» گویای وجه شبه است; یعنی، همان گونه که بعثت پیامبر برای اتمام نعمت بر بندگان و دستیابی آنان به هدایت می باشد، تغییر قبله نیز دارای چنین هدفها و نتایجی است.

87- تلاش برای نعمت های اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 36 - 9

9 - رهایی از جلوه های فانی دنیا و تلاش در راه نعمت های پایدار اخروی ، تنها در سایه ایمان و توکّل بر خدا ممکن است .

فما أُوتیتم من شیء . .. و ما عند اللّه ... للذین ءامنوا و علی ربّهم یتوکّلون

88- تواضع مشمولان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 11 - 10

10- شایسته است برخورداران از نعمت های خداوند ، فروتنی پیشه کنند و برخورداری خویش را تفضل الهی بدانند .

و لـکنّ الله یمنّ علی من یشاء من عباده

89- توجه به نعمت های معنوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 26 - 12،14

12 ـ توجه انسان به خدادادی بودن نعمتهای مادی و معنوی، از اهداف تبیین آیات قرآن و معارف دین

ذلک من ءایت الله لعلهم یذکرون

14 ـ ضرورت پرهیز از به فراموشی سپردن خدادادی بودن نعمتهای مادی و معنوی

لعلهم یذکرون

90- توصیه به استفاده از نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 51 - 13

13 - استفاده از نعمت های الهی ، سپاس گزاری از خدا و انجام اعمال شایسته ، رسم و راه زندگی ترسیم شده از سوی خدا برای یکایک پیامبران و همه مؤمنان

یـأیّها الرسل کلوا من الطّیّبـت و اعملوا صـلحًا

91- توصیه به شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 51 - 13

13 - استفاده از نعمت های الهی ، سپاس گزاری از خدا و انجام اعمال شایسته ، رسم و راه زندگی ترسیم شده از سوی خدا برای یکایک پیامبران و همه مؤمنان

یـأیّها الرسل کلوا من الطّیّبـت و اعملوا صـلحًا

92- توفیق شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 19 - 5

5 - دعای سلیمان در طلب توفیق از پروردگار برای شکر نعمت هایش ( نعمت دانش و قدرت )

و لقد ءاتینا داود و سلیمـن علمًا. .. و قال ربّ أوزعنی أن أشکر نعمتک

«إیزاع» (مصدر «أوزع») مرادف «الهام» است; یعنی، پروردگارا در دلم افکن تا شکر نعمتت را به جا آورم.

93- ثروت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 75 - 4

4- توانمندی همراه با انفاقگری ، از الطاف و نعمت های الهی به انسان است .

و من رزقنـه منا رزقًا حسنًا فهو ینفق منه سرًّا و جهرًا

94- جاودانگی نعمت های اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 22 - 3

3 ـ نعمت های جاودان اخروی ، اجرت و مزدی است در برابر عملکرد مؤمنان مهاجر و مجاهد .

الذین ءامنوا و هاجروا و جهدوا . .. جنت لهم ... خلدین فیها أبداً إن اللّه عنده أج

«أجر» اجرت و مزد در برابر عمل است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 3 - 0

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 36 - 3،8

3 - نعمت ها و بهرهوری های جهان آخرت ، جاویدان و زوال ناپذیر است .

و ما عند اللّه خیر و أبقی

8 - اهل ایمان و توکل کنندگان به خداوند ، برخوردار از نعمت های برتر و جاودان اخروی

خیر و أبقی للذین ءامنوا و علی ربّهم یتوکّلون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - انفطار - 82 - 13 - 4

4 - بهره مندی ابرار از نعمت های آخرت ، همیشگی است .

إنّ الأبرار لفی نعیم

حرف «فی» در آیه شریفه، برای ظرفیت مجازی است و بر استقرار ابرار در نعمت دلالت دارد. اسمیه بودن جمله «إنّ الأبرار...»، تأکیدی بر مداومت و ثبوت و حرف «لام» در «لفی نعیم»، تأکید بر تمام محتوا است.

95- جاودانگی نعمت های دنیوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 38 - 6

6- زوال ناپذیر شمردن نعمت های دنیا و نادیده گرفتن نقش خدا در پیدایش و زوال آنها ، مستلزم شرک در ربوبیّت است .

لـکنّاْ هو اللّه ربّی ولاأشرک بربّی أحدًا

96- جواز اظهار نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 38 - 19

19ـ اظهار بهره مندی از نعمت های خدادادی و تفضّلات الهی ، جایز و امری پسندیده است .

ذلکما مما علمنی ربی . .. ذلک من فضل الله علینا و علی الناس

حتمیت حسابرسی اخروی نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 8 - 2

2 - حسابرسی از نعمت ها در قیامت ، اجتناب ناپذیر و بیرون از اختیار انسان ها است .

ثمّ لتسئلنّ

مجهول بودن «لتسئلنّ»، اشاره به نکته یاد شده دارد.

97- حرمت کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 37 - 14

14 ـ حرمت پنهان سازی نعمت های الهی به جهت ترک احسان

و یکتمون ما اتیهم اللّه من فضله و اعتدنا للکافرین عذاباً مهیناً

98- حسابرسی اخروی نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 4 - 2

2 - آگاهی تمام مردم ، از بی پایه بودن امتیازات مادی ، هنگام حسابرسی نعمت ها در قیامت

ثمّ کلاّ سوف تعلمون

آخرین آیه سوره، بیانگر زمانی است که مفاد «سوف تعلمون» تحقق می یابد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 8 - 1،4

1 - قیامت ، زمان حسابرسی از نعمت ها است .

ثمّ لتسئلنّ یومئذ عن النعیم

«نعیم»، به معنای نعمت فراوان است. (مفردات)

4 - پرسش و حسابرسی از نعمت ها ، زمینه ساز گرفتاری برتری جویان و تفاخر کنندگان به آتش دوزخ

لترونّ الجحیم . .. ثمّ لتسئلنّ یومئذ عن النعیم

نشان دادن جهنم به اهل تکاثر ـ پیش از بازخواست نعمت ها ـ بیانگر آن است که اهل تکاثر، باید پس از طی مراحل بازخواست و حسابرسی، جهنم را جایگاه خویش بدانند.

99- حسابرسی اخروی نعمت ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 3 - 2

2 - همه انسان ها ، در آینده هنگام حسابرسی نعمت ها ، به پوچی افتخارات مادی پی خواهند برد .

سوف تعلمون

زمان مورد نظر در «سوف تعلمون» ـ به قرینه «ثمّ لتسئلنّ یومئذ عن النعیم» ـ هنگام حسابرسی نعمت ها است.

100- حسابرسی نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 8 - 7

7 - حسابرسی از نعمت ها ، مرحله ای پس از مشاهده دوزخ و یقین به آن است .

ثمّ لترونّها . .. ثمّ لتسئلنّ

101- خالق نعمت های دنیوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 29 - 1

1 - خداوند ، آفریننده همه موهبت های موجود در زمین است .

هو الذی خلق لکم ما فی الأرض جمیعاً

کلمه «جمیعاً» به معنای کل است و بدل برای «ما» ی موصوله می باشد.

102- خزاین نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 31 - 6

6ـ هر نعمت و موهبتی در جهان هستی ، دارای مخزن و گنجینه ای خاص است .

خزائن الله

برداشت فوق ، از جمع آوردن کلمه «خزائن» به دست آمده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - طور - 52 - 37 - 3

3 - مظاهر وجود و نعمت های هستی ، دارای منابع و خزاینی نزد پروردگار

أم عندهم خزائن ربّک

103- خشوع مشمولان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 58 - 18

18- خضوع و خشوع و سجده و گریه به هنگام استماع آیات الهی ، نشانه برخورداری از نعمت ویژه خداوند است .

أُولـئک الذین أنعم اللّه علیهم . .. إذا تتلی علیهم ءایـت الرحمن خرّوا سجّدًا و ب

«إذا تتلی» خبر اول و یا خبر بعد از خبر برای «أُولئک» است; یعنی آنان این چنین هستند که هنگام استماع آیات به سجده افتاده و گریه می کنند.

104- خضوع مشمولان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 58 - 18،19

18- خضوع و خشوع و سجده و گریه به هنگام استماع آیات الهی ، نشانه برخورداری از نعمت ویژه خداوند است .

أُولـئک الذین أنعم اللّه علیهم . .. إذا تتلی علیهم ءایـت الرحمن خرّوا سجّدًا و ب

«إذا تتلی» خبر اول و یا خبر بعد از خبر برای «أُولئک» است; یعنی آنان این چنین هستند که هنگام استماع آیات به سجده افتاده و گریه می کنند.

19- گریه در حال سجده و خضوع در مقابل آیات الهی ، از آثار نعمت هدایت و برگزیدگی در پیشگاه خداوند است .

و ممّن هدینا واجتبینا إذا تتلی علیهم ءایـت الرحمن خرّوا سجّدًا و بکیًّا

105- خلقت نعمت ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 29 - 11

11 - آفرینش آسمان های هفتگانه و مواهب زمین ، آفرینشی عالمانه است .

هو الذی خلق . .. و هو بکل شیء علیم

106- خیریت نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 49 - 2

2 - نعمت ها و امکانات زندگی « خیر » است .

لایسئم الإنسـن من دعاء الخیر

از این که قرآن از تقاضای اموال و مواهب زندگی از سوی انسان، به تقاضای خیر تعبیر کرده است; مطلب بالا به دست می آید.

107- درخواست نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - حمد - 1 - 5 - 22

22 ـ از امام رضا ( ع ) روایت شده : . . . « إیاک نعبد » رغبة و تقرب إلی اللّه تعالی ذکره و إخلاص له بالعمل دون غیره و « إیاک نستعین » إستزادة من توفیقه و عبادته و إستدامة لما أنعم اللّه علیه و نصره . . . ;

. .. «إیاک نعبد» ابراز رغبت و تقرب جستن عبد به سوی خدای تعالی و اظهار اخلاص در عمل برای اوست و نه غیر او و «إیاک نستعین» در خواست زیاده توفیق خدا و زیاده عبادت او و درخواست ادامه نعمتهای داده شده و یاری خداوند است ...».

108- درخواست نعمت برای ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 37 - 14

14- حضرت ابراهیم ( ع ) از خداوند خواستار بهبود وضعیت معیشتی و برخورداری از انواع نعمت ها و محصولات برای فرزندانش و ساکنان مکه شد .

و ارزقهم من الثمرت

با توجه به اینکه حضرت ابراهیم(ع) فرزندانش را در سرزمین بی کشت و زرع اسکان داد، مقصود از «ثمرات» می تواند انواع نعمتها و محصولات مادی و خوراکی باشد.

109- درخواست نعمت برای اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 37 - 14

14- حضرت ابراهیم ( ع ) از خداوند خواستار بهبود وضعیت معیشتی و برخورداری از انواع نعمت ها و محصولات برای فرزندانش و ساکنان مکه شد .

و ارزقهم من الثمرت

با توجه به اینکه حضرت ابراهیم(ع) فرزندانش را در سرزمین بی کشت و زرع اسکان داد، مقصود از «ثمرات» می تواند انواع نعمتها و محصولات مادی و خوراکی باشد.

110- دعوت به شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 80 - 13

13- خداوند ، مردم عصر داوود ( ع ) را به شکرگزاری در برابر اعطای نعمت اسلحه سازی به ایشان ، فرا خواند .

و علّمنـه صنعة لبوس لکم . .. فهل أنتم شـکرون

استفهام در جمله «فهل أنتم شاکرون»، متضمن معنای امر است.

111- ذکر آثار کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 114 - 9

9- توجه به تأثیر کفران در نابودی نعمت ها ، باعث قناعت و بسنده کردن انسان به روزی های حلال و دلپذیر و استفاده بهینه از آنهاست .

فکفرت بأنعم الله . .. فکلوا ممّا رزقکم الله حلـلاً طیبًا و اشکروا

112- ذکر منشأ نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 37 - 5

5 - همواره باید نعمت های گذشته و حال را وابسته به خواست خداوند دانست .

و لقد مننّا علیک مرّة أُخری

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 133 - 5

5 - لزوم توجه به خدایی بودن امکانات مادی و نعمت های طبیعی

و اتّقوا الذی أمدّکم . .. أمدّکم بأنعـم و بنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 40 - 11

11 - توجه دائمی سلیمان ( ع ) به خدایی بودن امکانات خویش

فلمّا رءاه مستقرًّا عنده قال هـذا من فضل ربّی

از آیه یاد شده و نیز آیات پیشین استفاده می شود که سلیمان در اوج قدرت و شوکت نیز، از یاد خدا غافل نبوده، او را یاد می کند و بر نعمت های او سپاس می گزارد.

113- ذکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 22 - 13

13 ـ توجه و باور به خدادادی بودن نعمت ها ، بر انگیزنده انسان ها به پرستش خداوند است .

اعبدوا ربکم الذی . .. أنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرت

از اینکه خداوند برای ایجاد روحیه پرستش در بندگان، آنان را متوجه نعمتهای الهی می کند، برداشت فوق بدست می آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 40 - 2،12

2 - خداوند از بنی اسرائیل خواست تا نعمت های او را همواره به خاطر داشته باشند .

یبنی اسرائیل اذکروا نعمتی التی أنعمت علیکم

12 ـ به یاد خدا بودن و نعمت ها را از جانب او دانستن ، هدف از ضرورت یاد کردن و به خاطر داشتن نعمتهاست .

اذکروا نعمتی التی أنعمت علیکم

توصیف «نعمت» به اینکه خداوند آن را عطا فرموده (أنعمت علیکم)، به این حقیقت اشاره دارد که: یاد کردن نعمت باید وسیله ای باشد برای یاد کردن منعم; یعنی، یاد کردن نعمت باید ملازم با دیدن خدا در ورای هر نعمت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 47 - 3،9

3 - خداوند از بنی اسرائیل خواست تا نعمت های او را یاد کنند و همواره آنها را به خاطر داشته باشند .

یبنی إسرائیل اذکروا نعمتی

9 - به خاطر داشتن نعمت برتری بنی اسرائیل بر همگان ، سفارش و توصیه خداوند به آنان

اذکروا نعمتی . .. أنی فضلتکم علی العلمین

عطف «أنی فضلتکم» بر «نعمتی» اقتضا می کند که: «أنی فضلتکم» نیز مفعول «اذکروا» باشد; یعنی: اذکروا . .. أنی فضلتکم.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 122 - 3

3 - خداوند ، از بنی اسرائیل خواست تا نعمت های او را یاد کرده و همواره آنها را به خاطر داشته باشند .

یبنی إسرءیل اذکروا نعمتی التی أنعمت علیکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 125 - 6

6 - تعیین خانه خدا برای حضور مردم و تأکید بر حفظ امنیت حاضران در آن محیط ، از نعمت های الهی و شایسته و بایسته به یادداشتن

و إذ جعلنا البیت مثابة للناس و أمناً

«إذ» مفعول برای «اذکروا» (به یاد داشته باشید) است و لام در «للناس» حکایت از آن دارد که قرار دادن کعبه برای حضور پیاپی مردم در جهت منافع آنان است، که از آن در برداشت، به نعمت تعبیر شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 26 - 11

11 ـ برشمردن نعمتها و ترغیب به تقوا، از رهنمودهای پندآمیز خداوند

ذلک من ءایت الله لعلهم یذکرون

برداشت فوق بر این اساس است که مراد از «آیات الله» جملات قرآن و محتوای آنها باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 23 - 26

26ـ باور به ربوبیت خدا و توجه به احسان ها و نعمت های او ، زمینه ساز پرهیز از گناهان است .

معاذ الله إنه ربی أحسن مثوای

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 90 - 19

19ـ برخورداران از نعمت و عزت و مکنت ، باید به خدادادی بودن آنها توجه داشته و بدان اقرار کنند .

قد منّ الله علینا إنه من یتّق و یصبر فإن الله لایضیع أجر المحسنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 101 - 26

26ـ یاد کردن از نعمت های خداوند و ستایش کردن او با صفاتی شایسته ، از آداب دعا به درگاه اوست .

رب قد ءاتیتنی من الملک . .. فاطر السموت و الأرض ... توفنی مسلمًا و ألحقنی بالصـل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 6 - 7،8

7- نجات از نظام اجتماعی ظالمانه ، نعمتی الهی و شایسته به خاطر سپردن است .

اذکروا نمعة الله علیکم إذ أنجـکم من ءال فرعون یسومونکم

8- روز نجات بنی اسرائیل از نظام ظالمانه فرعونیان ، از « ایام الله » است .

و ذکّرهم بأیّـم الله . .. و إذ قال موسی لقومه اذکروا نعمة الله علیکم إذ أنجـکم م

کلمه «اذکروا» در این آیه می تواند از مصداقهای تذکر به «أیام الله» باشد که موسی(ع) مأمور به ابلاغ آن بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 13 - 10

10 - بازگو کردن نعمت های الهی ، امری لازم در جهت شکرگزاری

ثمّ تذکروا نعمة ربّکم . .. و تقولوا سبحـن الذی سخّر لنا هـذا

در آیه شریفه پس از مسأله یادآوری و شکر نعمت الهی، بازگو کردن آن طلب شده است. (و تقولوا...). از این نکته استفاده می شود که بازگو کردن نعمت از مراحل اساسی شکر آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 14 - 1

1 - انسان های متذکر و متوجه به نعمت های الهی و تدبیر خداوندی ، معترف به معاد و رستاخیز

و تقولوا سبحـن الذی سخّر لنا هـذا . .. و إنّا إلی ربّنا لمنقلبون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 11 - 3،4

3 - برخورداری از جای امن ، هدایت و ثروت ، نعمت های الهی و سزاوار بازگو کردن برای دیگران است .

فـاوی . .. فهدی ... فأغنی ... و أمّا بنعمة ربّک فحدّث

4 - صاحبان نعمت ، باید هنگام بازگوکردن نعمت ها ، به وابستگی آنها به خداوند ، معترف باشند .

بنعمة ربّک فحدّث

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - شرح - 94 - 1 - 3

3 - شرح صدر و تحمّل سختی ها ، نعمتی الهی و سزاوار بازگو کردن و اظهار خرسندی است .

و أمّا بنعمة ربّک فحدّث . بسم اللّه الرحمن الرحیم . ألم نشرح لک صدرک

به گفته بسیاری از فقهای امامیه، این سوره، دنباله سوره قبل و متّحد با آن است. بر این اساس مفاد آیه شریفه، اعتراف به یکی از نعمت هایی است که آخرین آیه سوره قبل، به بازگو کردن آنها توصیه داشت. در این دیدگاه، جمله «بسم اللّه الرحمن الرحیم» ارتباط را قطع نمی کند; بلکه برخی از فقها، ترک آن را در نماز مجاز می دانند.

114- ذکر نعمت ایمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - حجرات - 49 - 8 - 2

2 - لزوم توجه انسان به اهمیت نعمت ایمان و الهی بودن آن

و لـکنّ اللّه حبّب إلیکم الإیمـن . .. فضلاً من اللّه و نعمة

115- ذکر نعمت بیان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 9 - 4

4 - توجه به خدادادی بودن نعمت بیان و ابزار آن ، مایه یقین به آگاهی خداوند از نیت ها ، افکار و دانسته های انسان است .

أیحسب أن لم یره أحد . ألم نجعل له ... و لسانًا و شفتین

116- ذکر نعمت چشم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 8 - 4

4 - توجّه به خدادادی بودن نعمت بینایی ، مایه یقین به پنهان نبودن چیزی از خداوند است .

أیحسب أن لم یره أحد . ألم نجعل له عینین

مطرح کردن نعمت بینایی ـ در پی سرزنش کسانی که به آگاهی خداوند توجه ندارند ـ نوعی استدلال بر علم خداوند است. به این بیان که انسان باید خداوند را آگاه تر از خود بداند; زیرا او ابزار این آگاهی را در اختیار وی قرار داده است.

117- ذکر نعمت خوشنامی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - شرح - 94 - 4 - 7

7 - توجّه پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به خدادادی بودن نعمت خوش نامی ، مایه اطمینان آن حضرت به دوری اش از قهر و خشم خداوند

ما ودّعک ربّک و ما قلی . .. و رفعنا لک ذکرک

118- ذکر نعمت در بهشت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - طور - 52 - 18 - 5

5 - یاد نعمت ها و تعظیم عطایای خداوند ، نقل مجلس انس متقین ، در بهشت *

فـکهین بما ءاتیهم ربّهم

در معنای «فاکهین» گفت و گوهای دوستانه در مجالس انس آورده شده است.

119- زشتی کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 66 - 8

8 - مشرکان ناسپاس ، از زشتی کار خود ، آگاهی خواهند یافت .

هم یشرکون . لیکفروا بما ءاتینـهم ... فسوف یعلمون

120- زمینه استفاده از نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 66 - 7

7- بهرهوری از نعمت ها و امکانات خدادادی ، در پرتو سعی و تلاش امکان پذیر است .

ربّکم الذی یزجی . .. لتبتغوا من فضله

خداوند، بهره گرفتن از فضل خود و امکانات موجود در دریاها را با کلمه «ابتغاء» (=تلاش برای دستیابی به مطلوب) آورده

است و این نشان دهنده آن است که برای بهرهوری از امکانات، تلاش و کوشش لازم است.

121- زمینه تحصیل نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 66 - 3

3- دریا ها و کشتی ها ، در دستیابی انسان به موهبت های طبیعت و نعمت های خداوندی ، نقش بس مهم و مؤثر دارند .

ربّکم الذی یزجی لکم الفلک فی البحر لتبتغوا من فضله

122- زمینه تکمیل نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 150 - 15

15 - تغییر قبله از بیت المقدس به مسجدالحرام ، زمینه ساز کامل شدن نعمت خدا بر مسلمانان

فولوا وجوهکم شطره . .. لأتم نعمتی علیکم

برداشت فوق بر این اساس است که «لأتم نعمتی . ..» عطف بر «لئلا یکون ...» باشد; در نتیجه «لأتم ...» بیان غایت و هدف برای جمله «فولوا وجوهکم شطره» خواهد شد.

123- زمینه زوال نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 146 - 7

7 - بی تقوایی و مخالفت با پیامبران ، ناسپاسی و تهدید کننده بقای نعمت های دنیایی

ألاتتّقون . .. فاتّقوا اللّه و أطیعون ... أتترکون فی ما هـهنا ءامنین

124- زمینه سلب نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 74 - 7

7- کفر به آیات خداوند ، زمینه ساز زوال نعمت ها و موهبت های الهی

و إذا تتلی علیهم ءایـتنا . .. و کم أهلکنا قبلهم من قرن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 32 - 6

6 - ظلم و طغیان و نپرداختن سهم بینوایان از اموال خویش ، سبب زوال نعمت ها و توبه و امید به خداوند ، زمینه ساز بازگشت آنها است .

أن لایدخلنّها الیوم علیکم مسکین . .. إنّا کنّا ظـلمین ... إنّا کنّا طـغین . عسی

125- زمینه شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 26 - 13

13 ـ توجه به بحران های گذشته و برطرف شدن آن ، در پرتو امداد های الهی ، زمینه ساز گرایش به شکرگزاری خداوند در برابر نعمت های او

و اذکروا إذ أنتم قلیل . .. فاویکم ... لعلکم تشکرون

«لعل» متعلق به «اذکروا» است و بیانگر هدف از ضرورت به یاد داشتن مطالبی است که در آیه مطرح شد. از جمله مقایسه دو حالت قبل از هجرت و بعد از آن.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 72 - 13

13- توجه به نعمت ، مستلزم سپاسگزاری از نعمت دهنده است .

أفبالبـطل یؤمنون و بنعمت الله هم یکفرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 83 - 5

5- برخورداری از نعمت ها ، مقتضی توجه انسان به نعمت آفرین و شکر و سپاس اوست نه روی برتافتن از او .

و إذا أنعمنا علی الإنسـن أعرض و نئا بجانبه

توصیف حالات انسان به هنگام برخورداری از نعمتهای الهی، دارای لحنی آمیخته به نکوهش است چنین بیانی صرفاً برای گزارش نیست و بلکه ترغیب انسانها به ادای حق منعم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 24 - 4

4 - توجّه به تأمین مواد غذایی انسان از سوی خداوند ، بازدارنده او از کفران نعمت و وادارسازنده او به شکرگزاری است .

ما أکفره . .. فلینظر الإنسـن إلی طعامه

چنانچه «کفر» در «ما أکفره» به معنای کفران نعمت باشد، ارتباط این آیه با آیات پیشین، بیانگر برداشت یاد شده است.

126- زمینه کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 21 - 6

6 ـ رفاه و آسایش بسیار ، زمینه ساز روحیه ناسپاسی و کفران

و إذا أذقنا الناس رحمة من بعد ضراء مسّتهم إذا لهم مکر فی ءایاتنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 78 - 11

11- انسان ، در معرض کفران نعمت های خداوند قرار دارد .

لعلّکم تشکرون

تعبیر «لعلّکم» می تواند اشاره به غفلت انسانها از شکرگزاری خدا باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 67 - 8

8- آسایش و احساس امنیت ، زمینه گرایش انسان به کفران نعمت

فلمّا نجـّکم إلی البرّ أعرضتم و کان الإنسـن کفورًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 83 - 1

1- انسان ، به هنگام برخورداری از رفاه و نعمت های الهی ، به ناسپاسی و خداگریزی می گراید .

و إذا أنعمنا علی الإنسـن أعرض و نئا بجانبه

«نئا» به معنای «بَعُد» (دوری می شود) است و «أعرض و نئا بجانبه» (اعراض کرد و کناره گرفت) کنایه از حق ناسپاسی و گریز از خداست.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 66 - 1

1 - کفران نعمت های خداوند و بهره گیری از امکانات دنیوی ، حاصل و عاقبت شرک مشرکان است .

هم یشرکون . لیکفروا بما ءاتینـهم و لیتمتّعوا

«لام» در «لیفکروا» احتمال دارد برای تعلیل و به معنای «کی» و احتمال دارد برای امر باشد. برداشت بالا، بنابر احتمال نخست است. گفتنی است که مراد از «یکفرون» در آیه، به قرینه «بما آتیناهم» کفران است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 34 - 1

1 - پیدایش روحیه کفران و ناسپاسی در برابر نعمت های الهی ، پیامد شرک است .

یشرکون . لیکفروا بما ءاتینـهم

لام در «لیکفروا» لام عاقبت است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 8 - 13

13 - انسان ها هنگام رهایی از مشکلات و دستیابی به آسودگی ، موقعیت گذشته خود را فراموش کرده و ناسپاس می شوند .

و إذا مسّ الإنسـن ضرّ . .. ثمّ إذا خوّله نعمة منه نسی ما کان یدعوا إلیه من قبل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 48 - 13

13 - کفران و ناسپاسی انسان ، به هنگام برخورد با کوچک ترین دشواری در زندگی

و إن تصبهم سیّئة بما قدّمت أیدیهم فإنّ الإنسـن کفور

از نکره آمدن «سیّئة» ـ که برای تحقیر است ـ «کوچک ترین دشواری» استفاده شده است.

127- زمینه نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 6 - 16

16ـ نیاکان در شایستگی نسلشان برای بهره مند شدن از نعمت های الهی ، نقشی بسزا دارند .

یتم نعمته علیک . .. کما أتمّها علی أبویک من قبل

کلمه «کما» گاهی برای تشبیه به کار می رود و گاهی برای تعلیل برداشت فوق براساس دومین معنای یاد شده است. قابل ذکر است که در این گونه موارد مراد از علت ، علت تامه نیست بلکه مقصود اقتضا و زمینه می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 11 - 9

9ـ گرایش ها و رفتار های جوامع بشری ، زمینه ساز دستیابی آنان به نعمت و یا گرفتار شدن به سختیها

إن الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 31 - 8

8- تقوا ، زمینه ساز ورود به بهشت و رسیدن به مواهب بی کران الهی

دار المتّقین . جنّـت عدن ... لهم فیها ما یشاءون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 122 - 5

5- کسب فضایل معنوی و کوشش خود انسان ، مؤثر در برخورداری او از مواهب و نیکی ها در دنیا و مقامات عالی در آخرت

إن إبرهیم کان أُمّة قانتًا لله . .. و إنه فی الأخرة لمن الصلحین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 3 - 5

5- عملکرد نیاکان ، دارای نقشی بس مؤثر در برخورداری فرزندانشان از هدایت ها و نعمت های خداوند

و ءاتینا موسی الکتـب . .. ذرّیة من حملنا مع نوح

در این برداشت، جمله «ذرّیة من. ..» تعلیل برای آیه قبل (و آتینا موسی الکتاب...) گرفته شده است; یعنی، چون بنی اسرائیل از فرزندان همراهان نوح(ع) در کشتی بودند، این افتخار را یافته اند که از هدایتهای کتاب آسمانی (تورات) بهره مند شوند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 14 - 5

5- قیام برای خدا و در مسیر توحید ، در پی دارنده تأییدات الهی و موهبت های معنوی او

و ربطنا علی قلوبهم إذ قاموا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 49 - 4

4- هجرت و ترک سرزمین شرک و بت پرستی ، زمینه ساز بهرهوری از پاداش ها و موهبت های الهی است .

فلمّا أعتزلهم و مایعبدون من دون اللّه وهبنا له

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 90 - 18

18- پیشی گرفتن در کار های نیک ، دعای همراه با رغبت و بیم و نیز خشوع پیامبران ( ع ) ، عامل بهره مندی آنان از موهبت های الهی بود .

و لقد ءایتنا موسی و هـرون . .. إنّهم کانوا یسـرعون فی الخیرت ... و کانوا لنا خـش

برداشت یاد شده با توجه به دو نکته است: 1ـ ضمیرهای جمع در جمله «إنّهم کانوا یسارعون. ..» به پیامبران بازگردد، چه این که آیات پیشین در مورد آنان بود. 2ـ جمله «إنّهم کانوا یسارعون...» و جملات بعد، در مقام تعلیل باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 50 - 5

5 - ایمان به خدای یگانه ( توحید و نفی شرک ) ، مایه برخورداری از غفران الهی و عمل صالح ، مایه بهره مندی از نعمت های بهشت

فالذین ءامنوا و عملوا الصـلحـت لهم مغفرة و رزق کریم

برداشت فوق، با توجه به این نکته است که «مغفرت» مربوط به ایمان و «رزق کریم» مرتبط با عمل صالح باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 40 - 25

25 - ربوبیت آمیخته به غنا و کرم خداوند ، مقتضی نعمت بخشی به خلق حتی با وجود ناسپاسی آنان

و من کفر فإنّ ربّی غنیّ کریم

ارتباط «فإنّ ربّی» با «من کفر» بیانگر این نکته است که گرچه ناسپاسان، مستحق دوری از رحمت و نعمت اند; اما چون خداوند در مقام ربوبیت است و غنی و کریم نیز می باشد، باز بر آنان نعمت هایش را ارزانی می دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 37 - 1

1 - پرهیزکنندگان از گناهان بزرگ و زشتی ها ، برخوردار از نعمت های جاودان الهی

و ما عند اللّه . .. للذین ءامنوا ... و الذین یجتنبون کبـئر الإثم و الفوحش

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 59 - 4

4 - عبودیت و بندگی خداوند ، زمینه ساز دستیابی انسان به موهبت های خاص الهی است .

إن هو إلاّ عبد أنعمنا علیه

از این که خداوند در ابتدا مسأله عبودیت عیسی(ع) و سپس اعطای نعمت به ایشان را مطرح می کند، مطلب یاد شده قابل استفاده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 12 - 9

9 - دستیابی انسان ها به نعمت های الهی در پهنه هستی ، منوط به تلاش و پیگیری خود آنان است .

لتبتغوا من فضله

در واژه «إبتغاء» طلب شدید و اراده اکید نهفته است (مفردات راغب).

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - قمر - 54 - 35 - 2

2 - شکرگزاری لوط ( ع ) و خاندان مؤمن ایشان ، عامل برخوردار شدن آنان از نعمت و لطف ویژه خداوند و نجات یافتن از مهلکه عذاب

نجّینـهم . .. نعمة من عندنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 60 - 1

1 - نعمت های شگرف بهشت ، پاداش و احسان خداوند به اعمال نیک و شایسته خلق

کأنّهنّ الیاقوت . .. هل جزاء الإحسـن إلاّالإحسـن

واژه «إحسان» در لغت عرب بر دو معنا اطلاق می شود: الف) کار نیک، ب) نیکی به غیر. در آیه شریفه «احسان» اول به معنای اول و احسان دوم به معنای دوم به کار رفته است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - نوح - 71 - 11 - 2

2 - استغفار و ایمان ، از عوامل نزول باران و فزونی نعمت ها است .

استغفروا ربّکم . .. یرسل السماء علیکم مدرارًا

128- زمینه نعمت اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 50 - 3

3 - بخشودگی گناهان ، مقدمه برخورداری انسان از نعمت های اخروی

لهم مغفرة و رزق کریم

با توجه به تقدیم «مغفرة» بر «رزق کریم» برداشت یاد شده استفاده می شود.

129- زمینه نعمت خاص

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 73 - 8

8ـ شایستگی های انسان ها در پیشگاه خدا ، زمینه ساز برخوردار شدن آنان از نعمت های خاص او

فبشّرنـها بإسحـق . .. أتعجبین من أمر الله رحمت الله و برکـته علیکم أهل البیت

جمله «رحمت الله و برکاته. ..» حکایت از شایستگیهای خاندان ابراهیم و منزلت والای آنان در نزد خدا دارد و این جمله تعلیل برای مفهومی است که از «أتعجبین...» استفاده می شود و گویای این معناست که چون شما خاندان ابراهیم خاندانی شایسته هستی پس شگفتی ندارد که او شما را از نعمتهای خاص خویش بهره مند سازد.

130- زمینه نعمت سلوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 160 - 20

20 ـ پدیدار شدن ابر بر فراز قوم موسی ، زمینه فرود آمدن منّ و سلوی برای آنان *

و ظلّلنا علیهم الغمم و أنزلنا علیهم المن و السلوی

عطف شدن «أنزلنا . .. » بر جمله «ظلّلنا ... » می تواند حاکی از ارتباط میان آمدن ابر با نزول منّ و سلوی باشد.

131- زمینه نعمت منّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 160 - 20

20 ـ پدیدار شدن ابر بر فراز قوم موسی ، زمینه فرود آمدن منّ و سلوی برای آنان *

و ظلّلنا علیهم الغمم و أنزلنا علیهم المن و السلوی

عطف شدن «أنزلنا . .. » بر جمله «ظلّلنا ... » می تواند حاکی از ارتباط میان آمدن ابر با نزول منّ و سلوی باشد.

132- زمینه نعمت های اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 37 - 10

10 - در گذشتن از خطای دیگران به هنگام غضب ، مایه برخورداری انسان از نعمت های جاودان آخرت

و ما عند اللّه . .. للذین ءامنوا ... و إذا ما غضبوا هم یغفرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 34 - 3

3 - تقواپیشگی ، موجب استحقاق پاداش الهی و برخورداری از نعمت های سرشار بهشتی

إنّ للمتّقین عند ربّهم جنّـت النعیم

133- زیان کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 8 - 5

5- فایده شکر نعمت و ضرر و زیان کفران آن به خود انسان باز می گردد .

لئن شکرتم لأزیدنّکم و . .. إن تکفروا أنتم و من فی الأرض جمیعًا فإن الله لغنی حمی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 35 - 5

5- آسیب و زیان ناسپاسی توانگران در برابر نعمت های الهی ، دامنگیر خود ایشان است .

فقال . .. أنا أکثر منک مالاً و أعزّ نفرًا ... و هو ظالم لنفسه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 12 - 14

14 - خسارت کفران نعمت الهی ، به خود کفران کننده بازمی گردد .

و من کفر فإنّ اللّه غنیّ

به قرینه مقابله، «و من یشکر. ..» جواب شرط «من کفر» حذف شده است و «إنّ اللّه...» تعلیل برای جواب مقدر است; یعنی، هرکس کفران نعمت کند ضررش به خودش برمی گردد; چون خداوند نیازی ندارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 7 - 7

7 - نفع و ضرر « ایمان و کفر » و « شکر و ناسپاسی » ، دامنگیر خود انسان ها است ; نه خداوند .

إن تکفروا فإنّ اللّه غنیّ عنکم . .. و إن تشکروا یرضه لکم

134- زیبایی نعمت های اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - مطففین - 83 - 23 - 2،3

2 - چشم نیکوکاران در آخرت ، بی نیاز از خواب است و حتی به هنگام آرمیدن بر تختخواب ، نظاره گر زیبایی نعمت ها است . *

علی الأرائک ینظرون

«أرائک» (تخت خواب ها)، به معنای محل خوابیدن است که در آیه شریفه محل نظاره گری معرفی شده است. شاید این تعبیر، به نبود خواب در بهشت اشاره داشته باشد.

3 - نعمت های آخرت ، زیبا و تماشایی است .

لفی نعیم . .. ینظرون

135- سجده مشمولان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 58 - 19

19- گریه در حال سجده و خضوع در مقابل آیات الهی ، از آثار نعمت هدایت و برگزیدگی در پیشگاه خداوند است .

و ممّن هدینا واجتبینا إذا تتلی علیهم ءایـت الرحمن خرّوا سجّدًا و بکیًّا

136- سرزنش تداوم کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عادیات - 100 - 7 - 2

2 - تداوم ناسپاسی در انسان ، با وجود آگاهی او از خصلت ناروای خویش ، شگفت آور و سزاوار نکوهش افزون تر

إنّ الإنسـن لربّه لکنود . و إنّه علی ذلک لشهید

137- سرزنش کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 34 - 16

16- ناسپاسی در برابر نعمت و احسان ، امری بس نکوهیده و ناپسند است .

و إن تعدّوا نعمت الله لاتحصوها إنّ الإنسـن لظلوم کفّار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 18 - 6

6- ادا نکردن حق نعمت های فراوان خداوند ، نوعی نقصان و کاستی و سزاوار توبیخ و سرزنش است .

و إن تعدّوا نعمة الله لاتحصوها إن الله لغفور رحیم

ذکر «إن الله لغفور» پس از بیان نعمتهای فراوان خداوند، احتمال دارد از این جهت باشد که ادا نشدن شایسته حق نعمتهای خداوند، نوعی نقصان تلقی می شود و از این جهت، مایه توبیخ است. عبارت «إن الله لغفور» بیان کننده ضمنی آن نقصان و کاستی است که خداوند آن را مورد بخشایش خویش قرار می دهد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 27 - 6

6- تبذیر و کفران نعمت های پروردگار ، عملی بس نکوهیده و ناشایسته است .

إن المبذّرین . .. لربّه کفورًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 7 - 6

6 - شکر و سپاس گزاری در خور شأن بندگان ، و کفر و ناسپاسی دور از شأن آنان است .

و لایرضی لعباده الکفر و إن تشکروا یرضه لکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - انفطار - 82 - 6 - 12

12 - کفران نعمت ، از کسی که از کرم ( جود و عفو ) خداوند برخوردار است ، دور از انتظار و سرزنش بار است .

یـأیّها الإنسـن ما غرّک بربّک الکریم

138- سرور از وفور نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 44 - 7

7 ـ خدافراموشان، شادمان از فراوانی نعمت و رفاه و آسایش خویش و غافل از سنت استدراج

فلما نسوا ما ذکروا به فتحنا علیهم أبوب کل شیء حتی إذا فرحوا بما أوتوا

139- سنگینی گناه کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 7 - 13

13 - کفر و ناسپاسی ، گناهی سنگین و دامنگیر خود مشرکان و کافران

إن تکفروا فإنّ اللّه غنیّ عنکم . .. و لاتزر وازرة وزر أُخری

برداشت بالا به خاطر این نکته است که مقصود از «وزر» در این آیه، کفر و ناسپاسی است; زیرا آیه شریفه درباره همین موضوع است.

140- شرایط استفاده از نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 81 - 14

14 - استفاده و بهره بردن از نعمت ها و ارزاق الهی ، احکام و مقررات ویژه ای دارد .

کلوا من طیّبـت . .. و لاتطغوا فیه

طغیان، تجاوز از حد است. نهی شدن بنی اسرائیل از طغیان در استفاده از طیبات، حکایت از آن دارد که استفاده از طیبات، دارای حد و مرز و مقرراتی است که خروج از آنها، طغیان به شمار می آید.

141- شرایط برخورداری از نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 19 - 2

2- برخورداری از ارزش ها و نعمت های اخروی ، مشروط به سعی و تلاش وافی انسان در طریق آن است .

و من أراد الأخرة و سعی لها سعیها و هو مؤمن فأُولـئک کان سعیهم مشکورًا

عبارت «و سعی لها سعیها» به منزله شرط برای «من أراد الأخرة» است; یعنی، اگر کسی آخرت را طلب کند ـ مشروط بر اینکه تلاش متناسب آن را نیز داشته باشد ـ از آخرت بهره مند خواهد بود.

142- شرایط نعمت های اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 19 - 2

2- برخورداری از ارزش ها و نعمت های اخروی ، مشروط به سعی و تلاش وافی انسان در طریق آن است .

و من أراد الأخرة و سعی لها سعیها و هو مؤمن فأُولـئک کان سعیهم مشکورًا

عبارت «و سعی لها سعیها» به منزله شرط برای «من أراد الأخرة» است; یعنی، اگر کسی آخرت را طلب کند ـ مشروط بر اینکه تلاش متناسب آن را نیز داشته باشد ـ از آخرت بهره مند خواهد بود.

143- شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 276 - 7،8

7 ـ اهل انفاق و صدقه ، سپاسگزاران نعمت های الهی و اطاعت کنندگان فرمان او

یمحق اللّه . .. کلّ کفّار اثیم

از مقابله صدقه و ربا به دست می آید که این دو در آثار و تبعات متضادند; بنابراین چون رباخوار ناسپاس و گنهکار است، انفاق

کننده، سپاسگزار و فرمانبر خداست.

8 ـ صدقه و انفاق ، سپاسگزاری در برابر نعمت های الهی و پیروی از فرمان اوست .

یمحق اللّه . .. کلّ کفّار اثیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 145 - 13،14،15،16

13 ـ پیکار اهل ایمان با دشمنان دین و پایداری در هنگامه های دشوار ، سپاسگزاری از نعمت های الهی است .

و لمّا یعلم اللّه الّذین جاهدوا منکم و یعلم الصّابرین . .. و سنجزی الشّاکرین

14 ـ جهاد برای سپاسگزاری از نعمت های الهی ، بدون چشمداشت پاداش در دنیا و آخرت از مقدسترین نوع جهاد و مبارزه

و لمّا یعلم اللّه الّذین جاهدوا . .. من یرد ثواب الدّنیا ... ثواب الاخرة ... و س

از تعبیر «سنجزی» برای شاکران و تعبیر به «نؤته» برای خواستاران ثواب دنیا و آخرت به دست می آید که پاداش شاکران، جزای شکر آنان است نه اینکه مجرد اعطا باشد. اضافه بر این، کلمه «منها» دلالت می کند بر اینکه دو طایفه پیش تنها به برخی از خواسته خود دست می یابند، ولی شاکران جزای کامل دریافت می دارند.

15 ـ سپاسگزاری نعمت های الهی ، برانگیزنده آدمی به جهاد و انجام تکالیف دینی

و من یرد ثواب الدّنیا . .. و من یرد ثواب الاخرة ... و سنجزی الشّاکرین

به نظر می رسد خداوند مجاهدان را به سه دسته تقسیم کرده است و جمله «سنجزی الشّاکرین»، بیانگر دسته سوم می باشد. یعنی آنان که نه ثواب دنیا انگیزه جهاد آنهاست و نه ثواب آخرت، بلکه انگیزه آنان از جهاد تنها سپاسگزاری است.

16 ـ سپاسگزاران نعمت های خداوند ، بهره مند از پاداش های مخصوص او

و من یرد ثواب الدّنیا . .. و من یرد ثواب الاخرة ... و سنجزی الشّاکرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 164 - 15

15 ـ یادآوری وضعیّت نابهنجار ( گمراهی آشکار ) مردم پیش از بعثت ، برانگیزنده توجّه و قدردانی از نعمت بزرگ رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

لقد منّ اللّه . .. و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین

جمله «ان کانوا . .. » به منزله دلیل است برای بزرگی نعمتِ رسالت. یعنی روشن است که پیش از بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) در چه منجلابی از گمراهی و ضلالت فرو رفته بودید و این پیامبر (صلی الله علیه و آله) و تعالیم قرآنی بود که شما را هدایت کرد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 152 - 4،6

4 - رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و تغییر قبله از بیت المقدس به مسجدالحرام ، از نعمتهایی که مسلمانان باید به پاس آنها ، همواره به یاد خدا باشند .

فولوا وجوهکم شطره . .. کما أرسلنا فیکم رسولا ... فاذکرونی

برداشت فوق از حرف «فاء» که «اذکرونی» را بر نعمتهای یاد شده (تغییر قبله و رسالت پیامبر(صلی الله علیه و آله)) تفریع کرده است، به دست می آید.

6 - رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و تغییر قبله ، دو نعمتی شایسته و بایسته شکرگزاری به درگاه خدا

فولوا وجوهکم شطره . .. کما أرسلنا فیکم رسولا ... واشکروا لی

شکر، در برابر نعمت است و مصداق مورد نظر برای نعمت - به قرینه آیات قبل - نعمت رسالت و تغییر قبله می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 172 - 8

8 - ضرورت سپاسگزاری به درگاه خدا و شکر نعمت های او

و اشکرواللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 244 - 2

2 ـ پیکار در راه خداوند ، شکر نعمت حیات

ثمّ احیاهم . .. و لکن اکثر النّاس لا یشکرون. و قاتلوا فی سبیل اللّه

فرمان جهاد، پس از بیان ناسپاسی مردمان در برابر نعمت حیات، در واقع نشان دادن روشی است برای سپاس و شکر خداوند در برابر نعمت حیات.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 41 - 13

13 ـ کثرت یاد خدا و تسبیح او ، سپاس نعمت اوست .

ایتک . .. و اذکر ربّک کثیراً و سبّح

پس از بشارت به اعطای فرزند و قرار علامت برای الهی بودن بشارت، زکریا مأمور به ذکر خدا می شود; لذا به نظر می رسد دستور ذکر، برای شکر آن نعمتها باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 123 - 14،15

14 ـ پرواپیشگی و خداترسی ، زمینه نیل به سپاسگزاری از نعمت های الهی

فاتّقوا اللّه لعلّکم تشکرون

15 ـ رعایت تقوا ، شکر نعمت های الهی است .

فاتّقوا اللّه لعلّکم تشکرون

برخی از مفسرین برآنند که جمله «لعلّکم تشکرون»، به معنی «لیقوموا شکر نعمته» است; یعنی تقوا را رعایت کنید تا به شکر و سپاس او قیام کرده باشید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 144 - 16،18،19

16 ـ پایداری در دین و حرکت در مسیر انبیای الهی ، شکر نعمتِ هدایت و رسالت انبیاست .

افاین مات او قتل انقلبتم . .. و سیجزی اللّه الشّاکرین

مراد از «الشّاکرین» در این آیه، یا خصوص کسانی است که هرگز مرتد نمی شوند و همچنان پایبند دین الهی هستند، و یا مؤمنان پایدار، مصداق مورد نظر برای «الشّاکرین» هستند.

18 ـ وعده خداوند به اعطای پاداش به سپاسگزاران نعمت های الهی

و سیجزی اللّه الشّاکرین

19 ـ استقامت پیشگان و پایمردان پیکار احد ، شاکران نعمت رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

انقلبتم علی اعقابکم . .. و سیجزی اللّه الشّاکرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 11 - 10

10 ـ رعایت تقوا و تنها بر خدا توکل داشتن ، شکر نعمت های خداوند و سپاسگزاری از امداد های اوست .

اذکروا نعمت اللّه . .. و اتقوا اللّه و علی اللّه فلیتوکل المؤمنون

امر به تقوا و توکل پس از یادآوری نعمتها و امدادهای الهی، بیانگر آن است که توکل بر خدا و رعایت تقوا، بزرگداشت و سپاس آن نعمت است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 21 - 5،6،7

5 ـ جهاد در راه خدا برای تصرف سرزمین مقدس ، سپاسگزاری قوم موسی ( ع ) در برابر نعمت های خداوند

اذکروا نعمة اللّه . .. یقوم ادخلوا الارض المقدسة

فرمان موسی(ع) به بنی اسرائیل (ادخلوا الارض) پس از بیان نعمتهای الهی بر آنان، بیانگر آن است که اجرای آن فرمان، سپاس نعمتهای یاد شده است.

6 ـ فرمانبری از خداوند و پیامبران او ، سپاس نعمت های الهی است .

اذکروا نعمة اللّه علیکم . .. ادخلوا الارض المقدسة

7 ـ مسؤولیت آدمی در برابر نعمت های الهی

اذکروا نعمة اللّه علیکم . .. ادخلوا الارض المقدسة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 89 - 22،23،24،25،26

22 ـ احکام الهی و تبیین آن ، از جمله نعمت های خداوند ، و مردمان وظیفه دار سپاس گزاردن آن

لاتحرموا . .. و احفظوا ایمنکم کذلک یبین اللّه لکم ءایته لعلکم تشکرون

امر به شکرگزاری پس از بیان احکام، می رساند که احکام خداوند و بیان آنها از زمره نعمتهای الهی هستند زیرا شکر همواره در برابر نعمت است.

23 ـ احکام سوگند و کفارات آن از نعمت های الهی و مستلزم سپاسگزاری در برابر آن

ذلک کفّرة ایمنکم . .. کذلک یبین اللّه لکم ءایته لعلکم تشکرون

24 ـ باز بودن راه جبران کوتاهی ها و پوشانیدن گناه ، نعمتی الهی و مستلزم سپاسگزاری

ذلک کفّرة ایمنکم . .. کذلک یبین اللّه لکم ءایته لعلکم تشکرون

از مصادیق مورد نظر برای کلمه «آیات» لزوم کفاره برای زدودن گناه حنث سوگند است.

25 ـ رزق های خدادادی ، جواز بهره جویی از آنها و گذشت از سوگند های لغو ، نعمتی الهی و بایسته سپاسگزاری

و کلوا مما رزقکم اللّه حللا طیباً . .. کذلک یبین اللّه لکم ءایته لعلکم تشکرون

با توجه به آیات قبل می توان گفت از مصادیق مورد توجه از جمله «کذلک یبین اللّه لکم ءایته» مسایلی است که در آن آیات بیان شد از جمله خدادادی بودن روزیها و . .. .

26 ـ عمل به احکام الهی ، سپاسگزاری از خداوند است . *

کذلک یبین اللّه لکم ءایته لعلکم تشکرون

جمله «کذلک . ..» (این چنین واضح و صریح خداوند احکامش را بیان می کند) اقتضا می کند که پس از آن آورده شود (لعلکم تعملون) این جایگزینی می تواند اشاره به این باشد که عمل به احکام الهی شکرگزاری در برابر بیان احکام از سوی خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 53 - 10

10 ـ خداوند، آگاهتر از هر کس به سپاسگزاران نعمتهای خویش است.

ألیس اللّه بأعلم بالشکرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 10 - 2،9،11

2 ـ توانایی انسانها بر بهره گیری از امکانات زمین نعمتی بایسته شکرگزاری است.

و لقد مکنکم فی الأرض . .. قلیلا ما تشکرون

9 ـ ایمان به آیات خداوند و پیروی از قوانین دین، شکرگزاری نعمتهای الهی است.

اتبعوا ما أنزل إلیکم . .. قلیلا ما تشکرون

11 ـ تنها اندکی از مردمان شکرگزار نعمتهای خداوند هستند.

قلیلا ما تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 11 - 14

14 ـ ایجاد زمینه های تکامل معنوی در انسانها از نعمتهای خدا و سزاوار شکر و سپاسگزاری از اوست.

قلیلا ما تشکرون. و لقد خلقنکم ... ثم قلنا للملئکة اسجدوا لأدم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 58 - 13

13 ـ گرایش انسان به شکرگزاری از خدا ، هدف بیان های گوناگون آیات الهی

کذلک نصرف الأیت لقوم یشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 144 - 9،10

9 ـ خداوند از موسی ( ع ) خواست تا در برابر نعمت رسالت و شایستگی شنیدن سخن خدا ، وی را سپاس گوید و از شاکران شود .

اصطفیتک علی الناس برسلتی و بکلمی . .. و کن من الشکرین

10 ـ فرمان به دریافت پیام های خدا و به کار بستن آنها و سپاسگزاری در برابر نعمت های او ، از سخنان خداوند با موسی ( ع ) در میعادگاه مناجات

قال . .. فخذ ما ءاتیتک و کن من الشکرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 189 - 15

15 ـ داشتن فرزند سالم و شایسته از نعمت های خدا و سزاوار شکرگزاری به درگاه اوست .

لئن ءاتیتنا صلحاً لنکونن من الشکرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 26 - 15

15 ـ ضرورت شکرگزاری به درگاه خداوند به سبب نعمت ها ، امداد ها و روزی های پاکیزه او

فاویکم و أیدکم بنصره و رزقکم من الطیبت لعلکم تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 7 - 12

12- « عن أبی عبدالله ( ع ) قال : فیما أوحی الله عزّوحلّ إلی موسی ( ع ) یا موسی اشکرنی حق شکری فقال : یا ربّ و کیف أشکرک حق شکرک و لیس من شکر أشکرک به إلاّ و أنت أنعمت به علیّ ؟ قال : یا موسی الآن شکرتنی حین علمت أن ذلک منّی ;

از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: خدای ـ عزّوحلّ ـ به موسی (ع) وحی کرد که ای موسی! شکر مرا به جای آر، آن گونه که حق شکر مرا ادا کنی. موسی(ع) گفت: چگونه شکر تو را بگویم که آن حق شکر تو باشد و هیچ شکری نیست که با آن تو را شکر کنم، مگر آنکه آن شکر، خود باز نعمتی است که به من داده ای. خداوند فرمود: اکنون که دانستی که این (نعمت شکرگزاری)از من است شکر مرا به جا آوردی».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 114 - 10،11

10- شکر نعمت های اقتصادی و اجتماعی ، به بهره گیری صحیح و مجاز از آنهاست . *

فکلوا ممّا رزقکم الله حلـلاً طیبًا و اشکروا نعمت الله

برداشت فوق، بدان احتمال است که عبارت «و اشکروا نعمت الله» تفسیر برای «کلوا . .. حلالاً طیّباً» باشد.

11- روزی های حلال و دلپذیر ، از نعمت های شایان شکرگزاری است .

فکلوا ممّا رزقکم الله حلـلاً طیبًا و اشکروا نعمت الله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 121 - 1

1- شکرگزاری در برابر نعمت های الهی ، از اوصاف و ویژگی های حضرت ابراهیم ( ع )

إن إبرهیم کان . .. شاکرًا لأنعمه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 24 - 13

13- تربیت فرزندان در دامان پر مهر پدر و مادر ، نعمتی بس بزرگ و شایسته قدردانی و موجب استحقاق هرگونه احسان و احترام از سوی فرزند به آنان

و بالولدین إحسـنًا . ... و اخفض لهما جناح الذلّ من الرحمة و قل ربّ ارحمهما کما ر

برداشت فوق با توجه به این نکته است که خداوند در تعلیم شیوه دعا کردن فرزندان برای پدر و مادرشان، مسأله تربیت والدین آنان را یادآور شد (کما ربّیانی صغیراً).

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 86 - 7

7- نزول وحی و معارف الهی ( قرآن ) برای انسان ها ، نعمت خداوند و شایسته شکر و سپاس است .

لنذهبنّ بالذی أوحینا إلیک

آیه، در مقام تحذیر درباره وحی و معارف آسمانی است و از تحذیر به دست می آید که موارد یاد شده عطایایی الهی است و باید آنها را پاس داشت.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 74 - 12

12- نجات از جامعه فاسد و ناپاک ، نعمتی بزرگ و درخور شکر و سپاس است .

و نجّینـه من القریة التی کانت تعمل الخبئث إنّهم کانوا قوم سوء فـسقین

آیه شریفه در مقام امتنان بر حضرت لوط(ع) است. بنابراین نجات از دست قوم فاسد، نعمتی است که خداوند با آن کار بر حضرت لوط(ع) منت نهاد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 80 - 14،15

14- دستیابی انسان به علوم و صنایع دفاعی ، نعمتی شایسته سپاس گزاری

و علّمنـه صنعة لبوس لکم . .. فهل أنتم شـکرون

15- امنیت کشور و حفظ منافع ملت ، نعمتی شایسته سپاس گزاری

علّمنـه صنعة لبوس لکم . .. فهل أنتم شـکرون

خداوند به خاطر آموزش صنعت اسلحه سازی به داوود(ع)، مردم را به شکرگزاری فرا خواند; ولی از آن جا که این صنعت باید در جهت منافع مردم (لکم) و حفظ آنان از تعرض دشمن باشد، به دست می آید که منافع مردم و امنیت آنان در برابر دشمن، هدف اصلی و مطلوب نهایی است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 34 - 9

9 - مراسم قربانی ، عبادت خدا و سپاس گزاری در برابر نعمت های او است .

جعلنا منسکًا . .. علی ما رزقهم من بهیمة الأنعـم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 36 - 16

16 - نعمت های خداوند شایسته شکر و سپاس گزاری

و البدن . .. سخّرنـها لکم لعلّکم تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 78 - 4

4 - نیروی شنوایی ، بینایی و ادراکی انسان ، نعمت هایی الهی و در خور شکر و سپاس گزاری

و هو الذی أنشأ لکم . .. قلیلاً ما تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 50 - 7،8

7 ـ باران ، نعمتی بزرگ و مقتضی شکر و سپاس گزاری است .

لقد صرّفنـه بینهم لیذّکّروا فأبی أکثر الناس إلاّ کفورًا

8 ـ قرآن ، نعمتی بزرگ و مقتضی شکر و سپاس گذاری

و لقد صرّفنـه بینهم لیذّکّروا فأبی أکثر الناس إلاّ کفورًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 146 - 6

6 - انسان ، در قبال نعمت های الهی مسؤول است .

أتترکون فی ما هـهنا ءامنین

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مقصود از «أتترکون» این باشد که خداوند انسان ها را در برابر نعمت هایی که به آنان داده است، آسوده و بدون هیچ گونه مسؤولیتی رها نمی کند; بلکه شکر و سپاس آنها را از آنان می خواهد و در صورت ناسپاسی و گناه، از ایشان سلب می کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 16 - 8

8 - قدرشناسی عمیق سلیمان ( ع ) از الطاف الهی در حق خود و پدرش داوود و اعلام آن به مردم

علّمنا منطق الطیر و أوتینا من کلّ شیء إنّ هـذا لهو الفضل المبین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 19 - 8،11

8 - علم و قدرت ، دو نعمت بزرگ الهی و درخور شکر و سپاس

و لقد ءاتینا داود و سلیمـن علمًا. .. و أوتینا من کلّ شیء... و قال ربّ أوزعنی أن

11 - لزوم سپاس گزاری انسان به درگاه خدا به خاطر نعمت های عطا شده از سوی او به پدر و مادرش

ربّ أوزعنی أن أشکر نعمتک التی أنعمت علیّ و علی ولدیّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 40 - 21

21 - خداوند ، بی نیاز از شکرگزاری خلق به درگاه او

و من کفر فإنّ ربّی غنیّ کریم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 72 - 15

15 - روشنایی روز و آسایش یافتن در تاریکی شب ، از نعمت های بزرگ و درخور شکر و سپاس الهی

قل أرءیتم إن جعل اللّه علیکم الّیل سرمدًا. .. إن جعل اللّه علیکم النهار سرمدًا .

توحید ربوبی و برشمرنده نعمت های الهی و شکرگزاری از آنها است. ذیل آیه بعد (لعلّکم تشکرون) مؤید این مطلب است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 73 - 7

7 - برقرار شدن نظام شب و روز در جهت تأمین نیاز ها و منافع انسان ها ، نعمتی بزرگ و سزاوار شکر و سپاس الهی

و لتبتغوا من فضله و لعلّکم تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 67 - 9

9 - امنیت مکه ، نعمت الهی و شایسته سپاسگزاری است .

أَوَلم یروا أنّا جعلنا حرمًا ءامنًا. .. أفبالبـطل یؤمنون و بنعمة اللّه یکفرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 46 - 17،18

17 - باد ها و رهاورد های آن ، نعمت خداوند و شایسته شکر و سپاس است .

یرسل الریاح . .. و لعلّکم تشکرون

«لعلّ» در آیه، به معنای تعلیل است.

18 - انسان ها ، به رغم بهره مند بودن از نعمت و فواید باد ، ممکن است از شکر آن نعمت ، سرباز زنند .

و لعلّکم تشکرون

«لعلّ» از حروف شبیه به فعل و برای انشا و رجا است استعمال آن در آیه، می تواند به منظور اشاره به نکته یاد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 12 - 9

9 - خداوند ، منشأ نعمت ها است و شکر وی ، لازم است .

أن اشکر للّه

«شکر» در لغت، «تصور نعمت و اظهار آن» است (مفردات راغب). این که در آیه، فرمان می دهد «که تنها برای خداوند شکر کنید!»، نشان می دهد که او منشأ نعمت ها است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 14 - 13

13 - انسان ها ، موظف به شکر نعمت های خداوندند .

أن اشکرلی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - سجده - 32 - 9 - 15،16،17،18

15 - انسان ها ، در بیشتر لحظه های عمر ، از شکر نعمت های خداوند غافل اند .

قلیلاً ما تشکرون

«قلیلاً» می تواند صفت برای موصوف محذوفی مانند «زماناً» باشد، در این صورت، نکته یاد شده به دست می آید.

16 - قوای ادراکی انسان ( چشم و گوش و قلب ) مواهب الهی اند و شایسته است که به خاطر آنها ، به درگاه وی شکرگزاری شود .

ثمّ سوّیـه و نفخ فیه من روحه و جعل لکم السمع و الأبصـر و الأفئدة قلیلاً ما تشکرو

17 - انسان ها ، شکرگزار نعمت های خداوند نیستند .

قلیلاً ما تشکرون

به قرینه آیه بعد ـ که در آن آمده است «و قالوا أءذا ضللنا. ..» ـ «قلیلاً» می تواند به معنای نفی باشد.

18 - انسان ها ، به شکرگزاری در برابر نعمت های الهی موظف اند .

قلیلاً ما تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 35 - 11

11 - احیای زمین با رویاندن نباتات و درختان میوه ، به منظور تغذیه انسان ها از سوی خدا ، شایسته شکر و سپاس گزاری است .

و ءایة لهم الأرض المیتة أحیینـها و أخرجنا منها حبًّا. .. جنّـت من نخیل و أعنـب..

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 73 - 4

4 - شیر و منافع بسیار شتر ، گاو و گوسفند ، نعمتی الهی و شایسته سپاس و شکرگزاری است .

و لهم فیها منـفع و مشارب أفلایشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 2 - 7

7 - نزول کتاب آسمانی ( قرآن ) ، نعمتی است درخور شکر و شایسته عبادت خالصانه خدا و اطاعت محض از او .

إنّا أنزلنا إلیک الکتـب بالحقّ فاعبد اللّه مخلصًا له الدین

برداشت یاد شده از تفریع جمله «فاعبد اللّه مخلصاً له الدین»، بر جمله «إنّا أنزلنا إلیک الکتاب» به دست می آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 61 - 14

14 - شبِ آرامش دهنده و روزِ روشنایی بخش ، دو نعمت بزرگ و درخور شکر و سپاس الهی

اللّه الذی جعل لکم الّیل لتسکنوا فیه و النهار مبصرًا . .. و لـکنّ أکثر الناس لای

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 42 - 9

9 - قرآن ، نعمتی بزرگ و فرو فرستنده آن شایسته ستایش و قدردانی است .

تنزیل من حکیم حمید

به کارگیری وصف «حمید» برای خداوند ـ پس از بیان نزول قرآن ـ می تواند از یکسو عظمت قرآن و نعمت بودن آن را بفهماند و از سوی دیگر کرنش و فروتنی انسان در برابر خدا را افاده کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 13 - 10

10 - بازگو کردن نعمت های الهی ، امری لازم در جهت شکرگزاری

ثمّ تذکروا نعمة ربّکم . .. و تقولوا سبحـن الذی سخّر لنا هـذا

در آیه شریفه پس از مسأله یادآوری و شکر نعمت الهی، بازگو کردن آن طلب شده است. (و تقولوا...). از این نکته استفاده می شود که بازگو کردن نعمت از مراحل اساسی شکر آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 16 - 3

3 - پیدایش خصلت های ویژه انسانی از مشتی خاک و پیدایش موجود زنده دارای درک و شعورمندی چون جن از شعله آتش ، نعمت هایی شایان تأمل و قدرشناسی *

خلق الإنسـن من صلصـل . .. فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 70 - 3

3 - آب شیرین و نقش حیاتی آن در زندگی بشر ، نعمتی الهی و در خور شکر و سپاس

أفرءیتم الماء . .. فلولا تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 82 - 2

2 - شرک پیشگان صدراسلام ، به جای سپاس گزاری خداوند به خاطر فرستادن قرآن ، بر تکذیب آن پافشاری کردند .

و تجعلون رزقکم أنّکم تکذّبون

برخی از مفسران بر آنند که «رزق»، به معنای عطا است و آیه شریفه نیز به تقدیر «و تجعلون شکر رزقکم. ..» می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - ملک - 67 - 23 - 5

5 - قدرت شنوایی ، بینایی و تعقّل ، از نعمت های الهی و در خور شکر و سپاس

و جعل لکم السمع و الأبصـر و الأفئدة قلیلاً ما تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 3 - 8

8 - هدایت ، نعمتی بزرگ و شایسته سپاس گزاری است .

إنّا هدینـه السبیل إمّا شاکرًا

از این که در آیه شریفه، به مؤمن هدایت یافته، «شاکر» گفته شده است، استفاده می شود که هدایت نعمتی در خور سپاس گزاری است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 20 - 6

6 - فراهم بودن زمینه آشنایی با راه خدا و آسان بودن سلوک آن ، نعمتی سزاوار شکرگزاری است .

قتل الإنسـن ما أکفره . .. ثمّ السبیل یسّره

چنانچه کفر در «ما أکفره» به معنای کفران نعمت باشد; آیات پس از آن ـ از جمله این آیه ـ درصدد بیان نعمت هایی خواهد بود که ناسپاسی آنها، موجب نفرین خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 21 - 7

7 - مرگ برای انسان و دفن اموات ، دو نعمت از جانب خداوند و سزوار شکرگزاری است .

قتل الإنسـن ماأکفره . .. ثمّ أماته فأقبره

برداشت یادشده، بر این اساس است که کفر در «ماأکفره» به معنای کفران نعمت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 25 - 4

4 - باران و آب از نعمت های خداوند و مقتضی شکرگزاری انسان به درگاه او است .

ما أکفره . .. إنّا صببنا الماء صبًّا

کفر در «ما أکفره» ـ به قرینه آیات پیشین ـ ممکن است به معنای کفران نعمت باشد. بنابراین آیه، در صدد برشمردن نعمت های خداوند به انسان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 28 - 5

5 - رویاندن تاک و سبزیجات ، با فرستادن باران و قابل کشت ساختن زمین ، از نعمت های خداوند و مقتضی شکرگزاری انسان از او است .

ما أکفره . .. فأنبتنا فیها ... عنبًا و قضبًا

برداشت یاد شده، با توجّه به این احتمال است که «کفر» در «ما أکفره» به معنای کفران نعمت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 29 - 2

2 - بهره مندی انسان از زیتون و از منافع گوناگون درخت خرما ، نعمتی الهی و سزاوار سپاس گزاری است .

ما أکفره . .. و زیتونًا و نخلاً

«زیتون»، میوه ای معروف (مصباح) و درختی معروف است و می تواند جمع «زیتونة» باشد که گاه بر درخت و گاه بر میوه آن اطلاق می گردد (لسان العرب). تعبیر «نخل» ـ به جای نام میوه آن ـ ممکن است ناظر به این باشد که انسان علاوه بر خرما، از اجزای دیگر نخل (از قبیل شاخ، برگ، تنه و لیف آن) نیز بهره می برد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 30 - 2

2 - ایجاد باغ های پردرخت با نزول باران بر زمین مساعد ، نعمت خداوند و مقتضی شکرگزاری انسان از او است .

صببنا . .. شققنا ... فأنبتنا ... و حدائق غلبًا

چنانچه «غلبا» توصیف ذات «حدائق» باشد ـ نه درختان آن ـ ضخامت بستان کنایه از انبوه و متراکم بودن درختان آن خواهد بود. برداشت یاد شده، براساس ارتباط این آیه با «ما أکفره» در آیات پیشین است. با توجّه به این احتمال که «کفر» در آن آیه، به معنای کفران نعمت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 31 - 2

2 - دستیابی انسان به میوه ها و مراتع ، نعمت خداوند و مقتضی شکرگزاری انسان از او است .

ما أکفره . .. و فـکهة و أبًّا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 17 - 4

4 - ایمان به آیات الهی ، سفارش یکدیگر به استقامت در تکالیف دشوار و اظهار محبت به بردگان ، یتیمان و تنگدستان ، قدردانی از نعمت های بینایی ، گویایی و هدایت است .

ألم نجعل له عینین . و لسانًا و شفتین . و هدینـه النجدین ... ثمّ کان من الذین ءام

«الذین آمنوا» گرچه مطلق است; ولی مصداق بارز آنها ـ به قرینه «و الذین کفروا بآیاتنا» در آیات بعد ـ مؤمنان به آیات الهی است و آیات پیشین ـ که بعضی از تکالیف را «عقبة» نامیده بود ـ قرینه بر مراد از «صبر» است و سیاق آیات نشان می دهد که مراد از «مرحمة»، ترّحم بر «رقبة»، «یتیم» و «مسکین» است. ارتباط این آیات با آیه های پیشین ـ که نعمت های الهی را برشمرده ـ گویای برداشت یاد شده است; زیرا «بینایی و بصیرت»، زمینه ساز «ایمان» و «داشتن زبان و لب»، زمینه ساز توصیه است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - لیل - 92 - 20 - 13

13 - دل بستن به لطف خداوند ، خود از نعمت های الهی و سزاوار پاسخ گویی و سپاس گزاری است .

و ما لأحد عنده من نعمة تجزی . إلاّ ابتغاء وجه ربّه الأعلی

چنانچه استثنا در این آیه، متصل باشد، «ابتغاء» از مصادیق «نعمة تجزی» خواهد بود. در نتیجه مفاد دو آیه، این می شود که: کسی نزد انفاق گر نعمتی ندارد، جز یک نعمت [که خداوند عطا کرده است] و آن حالت «ابتغاء» است. بنابراین وجود علاقه و دل بستگی به «وجه اللّه» ـ که مایه «ابتغاء» است ـ نعمتی است که باید بهوسیله سپاس گزاری جزا داده شود

(نعمة تجزی).

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - شرح - 94 - 8 - 5

5 - ابتهال و تضرّع پیامبر (صلی الله علیه و آله) به درگاه خداوند ، پاسخی به نعمت های ویژه او به آن حضرت بود .

ألم نشرح . .. و وضعنا ... و رفعنا ... و إلی ربّک فارغب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عادیات - 100 - 6 - 8،9

8 - رزمندگانِ مجاهد ، سپاسگزار خداوند و پذیرای ربوبیت او هستند .

و العـدیـت . .. إنّ الإنسـن لربّه لکنود

تمجید مجاهدان از یک سو و نکوهش ناسپاسان از سویی دیگر، بیانگر آن است که مجاهدان ناسپاس نیستند.

9 - جهاد در راه خدا ، شکر نعمت های او است .

و العـدیـت . .. إنّ الإنسـن لربّه لکنود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - قریش - 106 - 1 - 9

9 - استوار ماندن قریش بر نظام معیشتی دیرپای خویش ، نعمتی الهی و سزاوار سپاس

لإیلـف قریش

چنانچه سوره «قریش» سوره ای مستقل باشد و با سوره «فیل» یک سوره تلقی نگردد; حرف «لام» در «لایلاف» متعلق به «فلیعبدوا» در آیه سوم خواهد بود. در آن صورت مفاد آیه این می شود که چون خداوند، نعمت ایلاف را به قریش عطا کرده است، باید او را بندگی کنند. گفتنی است که بندگی به پاس نعمت، شکرگزاری آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - قریش - 106 - 3 - 5

5 - عبادت خداوند ، سپاس نعمت های او است .

لإیلـف . .. فلیعبدوا

حرف «فاء»، لزوم عبادت را بر وجود نعمت «ایلاف» تفریع کرده است و هر کاری که انسان خود را به جهت داشتن نعمتی، موظّف به آن سازد، سپاس آن نعمت است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - قریش - 106 - 4 - 16

16 - برخورداری از غذا و امنیت ، نعمتی است که سپاس آن ، تنها عبادت خداوند است .

فلیعبدوا ربّ هـذا البیت . الذی أطعمهم من جوع و ءامنهم من خوف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - کوثر - 108 - 2 - 7،12

7 - نماز ، شکر نعمت های خداوند است .

إنّا أعطینـک الکوثر . فصلّ

12 - اهدای قربانی به پیشگاه پروردگار ، شکر نعمت های او است .

إنّا أعطینـک الکوثر . .. وانحر

144- شکر نعمت آمرزش

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 52 - 10

10 - بخشوده شدن گناه ، نعمتی بایسته سپاسگزاری

ثم عفونا عنکم . .. لعلکم تشکرون

145- شکر نعمت بهشت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 43 - 9

9 ـ بهشتیان پس از ورود به بهشت و مشاهده مواهب آن ، خداوند را به خاطر هدایت شدن و نیلشان به بهشت ، سپاس می گویند .

و قالوا الحمد للّه الذی هدینا لهذا

146- شکر نعمت مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 53 - 12

12 ـ مؤمنان با ایمان خویش به پیامبر(صلی الله علیه و آله) و آیین الهی سپاسگزار نعمت هدایت هستند.

أهؤلاء منّ اللّه علیهم . .. ألیس اللّه بأعلم بالشکرین

147- شکر نعمت هدایت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 43 - 9

9 ـ بهشتیان پس از ورود به بهشت و مشاهده مواهب آن ، خداوند را به خاطر هدایت شدن و نیلشان به بهشت ، سپاس می گویند .

و قالوا الحمد للّه الذی هدینا لهذا

148- شگفتی تداوم کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عادیات - 100 - 7 - 2

2 - تداوم ناسپاسی در انسان ، با وجود آگاهی او از خصلت ناروای خویش ، شگفت آور و سزاوار نکوهش افزون تر

إنّ الإنسـن لربّه لکنود . و إنّه علی ذلک لشهید

149- شگفتی کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 73 - 6

6 - ناسپاسی انسان ها در برابر نعمت های الهی ، امری شگفت آور و به دور از منزلت آدمیان

أفلایشکرون

برداشت یاد شده از همزه استفهام «أفلایشکرون» ـ که برای تعجب است ـ استفاده می شود.

150- صابران هنگام سلب نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 11 - 1

1ـ صبر پیشگانِ دارای اعمال صالح به هنگام زوال نعمت و روی آوری فقر و تنگدستی ، از رحمت خدامأیوس نمی گردند و به تدبیر او در هستی کافر نمی شوند .

إنّه لیئوس کفور . .. إلاّ الذین صبروا و عملوا الصـلحـت

151- صالحان هنگام سلب نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 11 - 1

1ـ صبر پیشگانِ دارای اعمال صالح به هنگام زوال نعمت و روی آوری فقر و تنگدستی ، از رحمت خدامأیوس نمی گردند و به تدبیر او در هستی کافر نمی شوند .

إنّه لیئوس کفور . .. إلاّ الذین صبروا و عملوا الصـلحـت

152- صلاحیت برای نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 53 - 4،6

4 ـ انسان ها ذاتا شایسته دریافت نعمت های خداوند هستند .

لم یک مغیرا نعمة أنعمها علی قوم

برداشت فوق با توجه به برداشت قبل و توضیح آن به دست می آید.

6 ـ فرعونیان و کفرپیشگان قبل از آنان در ابتدای تشکلشان امتهایی شایسته برای بهره مند شدن از نعمت های الهی بودند .

فأخذهم اللّه بذنوبهم . .. ذلک بأن اللّه لم یک مغیرا ... حتی یغیروا ما بأنفسهم

از نکاتی که می توان از ارتباط این آیه و آیه قبل به دست آورد این است که فرعونیان و امتهای پیش از آنها در ابتدای تشکلشان امتهای کافر و منکر آیات الهی نبودند و این حالت پس از گذشت زمان بر آنان عارض شد.

153- ضرورت شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 7 - 4

4- شکر نعمت های خداوند ، دارای جایگاهی ویژه و امری لازم

و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم

اینکه خداوند، فرمان خاصی برای شکرگزاری صادر کرده است، حکایت از اهمیت و جایگاه ویژه آن می کند.

154- ظلم کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 23 - 30

30ـ نادیده گرفتن نعمت های الهی و ناسپاسی خدا ، با ارتکاب گناه ، ظلم است .

إنه ربی أحسن مثوای إنه لایفلح الظـلمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 51 - 6

6 - ناسپاسی و نادیده گرفتن نقش خداوند در برخورداری از نعمت ها ، ظلم است .

و الذین ظلموا من هـؤلاء

توصیف مرفهان ناسپاس به ستمگران، حاکی از مطلب یاد شده است.

155- عجز از شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 18 - 2

2- انسان ها ، توان شکرگزاری مطلوب و ادای حق نعمت های بی شمار خداوند را ندارند .

و إن تعدّوا نعمة الله لاتحصوها إن الله لغفور رحیم

از اینکه خداوند پس از بیان نعمتهای بی شمار بر بندگان، خود را با صفت «غفور» (آمرزنده) توصیف می کند، می توان استفاده کرد که انسانها از عهده شکر نعمتهای فراوان الهی بر نخواهند آمد.

156- عذاب با نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 85 - 9

9 ـ تحقق اراده الهی به عذاب دنیوی منافقان ، از طریق اعطای مال وفرزند فراوان و نعمت های ظاهری به آنان

إنما یرید اللّه أن یعذبهم بها

157- عصیان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 57 - 13

13 - قوم موسی در برابر نعمت های الهی ، مردمی ناسپاس بودند .

ما ظلمونا و لکن کانوا أنفسهم یظلمون

برداشت فوق مبتنی بر این است که جمله «ما ظلمونا و لکن . ..» در ارتباط با فرازهایی که بیانگر نعمتهای الهی است، لحاظ شود.

158- علاقه به نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 9 - 5

5ـ علاقه و دلبستگی شدید انسان به نعمتهایی که در اختیار دارد .

ثم نزعنها منه

کلمه «نزع» به معنای کندن است. به کارگیری این کلمه در سلب نعمت ، برای رساندن دلبستگی شدید انسان به موهبتهای دنیوی است.

159- علم به کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عادیات - 100 - 7 - 2،3

2 - تداوم ناسپاسی در انسان ، با وجود آگاهی او از خصلت ناروای خویش ، شگفت آور و سزاوار نکوهش افزون تر

إنّ الإنسـن لربّه لکنود . و إنّه علی ذلک لشهید

3 - خداوند ، در تأکید بر آگاهی دشمنان اسلام از خوی ناسپاسی خویش ، به اسبان تیزپای مجاهدان ، سوگند یاد کرده است .

و العـدیـت . .. و إنّه علی ذلک لشهید

160- عمومیت نعمت های دنیوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 18 - 14

14 ـ شمول و فراگیری نعمت و روزی خداوند در دنیا برای همه انسان ها ، حتی مشرکان و کافران

متّعتهم و ءاباءهم حتّی نسوا الذکر و کانوا قومًا بورًا

161- عوامل ازدیاد نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 7 - 1،2،3،5،9،11

1- پیامبر (صلی الله علیه و آله) موظف به یادآوری اعلام الهی به مردم به اینکه : هر کس سپاسگزار باشد ، قطعاً نعمتش فزونی می یابد و هر کس کفران نماید ، دچار عذاب شدید می گردد .

و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن عذابی لشدید

«و إذ تأذّن» عطف بر «إذ قال» است که در آن «اذکر» در تقدیر است و مخاطب پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) می باشد.

2- موسی ( ع ) از قوم خود خواست تا به یاد فرمان و توصیه خداوند باشند که هر کس شکرگزاری نماید خداوند نعمتش را افزون می کند و هر کس کفران نماید دچار عذاب شدید خواهد شد .

اذکروا نعمة الله علیکم . .. و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن

این برداشت مبتنی بر این نکته است که «إذ تأذّن» مقول قول موسی(ع) و عطف به «اذکروا نعمة الله» باشد.

3- افزایش نعمت در صورت شکرگزاری و تهدید به عذاب در صورت کفران نعمت ، مقتضای ربوبیت الهی

و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن عذابی لشدید

5- شکر نعمت رهایی از نظام ظالمانه ، موجب فزونی و بقای آن نعمت شده و کفران آن ، مایه از دست رفتنش می شود .

إذ أنجـکم من ءال فرعون . .. و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن

9- انسان ها ، خود در فزونی و یا کاستی نعمت ها نقش اساسی دارند .

لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن عذابی لشدید

11- قال أبوعبدالله ( ع ) : أیّما عبد أنعم الله علیه بنعمة فعرف ها بقلبه و حمدالله علی ها بلسانه لم تنفد حتی یأمر الله له بالزیادة و هو قوله : « لئن شکرتم لأزیدنّکم »

از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: هر بنده ای که خدا به او نعمتی عطا کند، پس او با قلبش آن را بشناسد و خدا را با زبان بر آن نعمت حمد گوید، هنوز حمد او پایان نپذیرفته که خداوند امر می کند تا آن نعمت برای او، زیاد شود و این

سخن خداوند است لئن شکرتم لأزیدنّکم».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 122 - 6

6- شکر نعمت ، موجب افزونی نعمت های دنیوی است .

شاکرًا لأنعمه . .. و ءاتینـه فی الدنیا حسنة

162- عوامل بقای نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 13

13- ناسپاسی نعمت ها ، موجب سلب آنها و شکرگزاری ، عامل بقای آنهاست .

قریة کانت ءامنة مطمئنّة . .. فکفرت بأنعم الله فأذقها الله لباس الجوع و الخوف

از مفهوم آیه استفاده می شود که اگر آنان ناسپاسی انجام نمی گرفت، نعمتها سلب نمی شد.

163- عوامل تغییر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 11 - 22

22ـ « عن علی بن الحسین ( ع ) یقول : الذنوب التی تغیر النعم ، البغی علی الناس و الزوال عن العادة فی الخیر ، و اصطناع المعروف ، و کفران النعم ، و ترک الشکر . قال الله عزوجل : « إن الله لایغیّر ما بقوم حتی یغیّروا ما بأنفسهم » . . . ;

از امام زین العابدین(ع) روایت شده است که می فرمود: گناهانی که موجب تغییر نعمتها می شوند عبارتند از: ستمگری بر مردم، دوری از عادت به کار خیر و از انتخاب کردار نیک، کفران نعمتها و ترک شکرگزاری. خداوند عزوجل فرموده: إن الله لایغیّر ما بقوم حتی یغیّروا ما بأنفسهم».

164- عوامل تکمیل نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 151 - 5

5 - نعمت های داده شده به انسان ها از ناحیه خدا بدون بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، نعمتی کامل نبود .

و لأتم نعمتی علیکم و لعلکم تهتدون. کما أرسلنا فیکم رسولا

برداشت فوق با توجه به توضیح برداشت قبل، به دست می آید.

165- عوامل سلب نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 54 - 11

11 ـ هلاکت فرعونیان و امت های کافر پیشین ، نمودی از زوال نعمت ها در نتیجه ظلم و گناه

ذلک بأن اللّه لم یک مغیرا نعمة أنعمها علی قوم حتی یغیروا . .. و کل کانوا ظلمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 11 - 21

21ـ « عن أبی عبدالله ( ع ) قال : إن أبی کان یقول : إن الله قضی قضاء حتماً لاینعم علی عبده بنعم فسلبها إیّاه قبل أن یحدث العبد ذنباً یستوجب بذلک الذنب سلب تلک النّعمة و ذلک قول الله : « إن الله لایغیّر ما بقوم حتی یغیّروا ما بأنفسهم » ;

از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: پدرم می فرمود خداوند به قضای حتمی خود مقرر کرده است که هر نعمتی را به بنده اش بدهد از او باز نستاند، مگر اینکه آن بنده گناهی را مرتکب شود که موجب سلب آن نعمت گردد و این است سخن خدا که فرمود: «إن الله لایغیّر ما بقوم حتی یغیّروا ما بأنفسهم».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 7 - 5

5- شکر نعمت رهایی از نظام ظالمانه ، موجب فزونی و بقای آن نعمت شده و کفران آن ، مایه از دست رفتنش می شود .

إذ أنجـکم من ءال فرعون . .. و إذ تأذّن ربّکم لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 13

13- ناسپاسی نعمت ها ، موجب سلب آنها و شکرگزاری ، عامل بقای آنهاست .

قریة کانت ءامنة مطمئنّة . .. فکفرت بأنعم الله فأذقها الله لباس الجوع و الخوف

از مفهوم آیه استفاده می شود که اگر آنان ناسپاسی انجام نمی گرفت، نعمتها سلب نمی شد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 16 - 10

10 - روی گردانی از شکر نعمت خدا ، موجب از دست دادن آن نعمت است .

کلوا من رزق ربّکم و اشکروا له . .. فأعرضوا فأرسلنا علیهم سیل العرم و بدلّنـهم بج

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 17 - 6

6 - از دست دادن نعمت و امکانات ، نوعی کیفر و مجازات است .

و اشکروا له . .. فأعرضوا فأرسلنا علیهم سیل العرم و بدلّنـهم بجنّتیهم جنّتین ذوات

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 27 - 3

3 - بخل و محروم کردن بینوایان از اموال خویش ، از عوامل زوال نعمت و محرومیت صاحبان ثروت و مکنت

أن لایدخلنّها الیوم علیکم مسکین . .. بل نحن محرومون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - نوح - 71 - 11 - 3

3 - کفر و گناه ، از عوامل خشک سالی و سلب نعمت ها است .

استغفروا ربّکم . .. یرسل السماء علیکم مدرارًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مدثر - 74 - 16 - 6

6 - حق ناپذیری و عناد با دین ، موجب زوال نعمت ها است .

ثمّ یطمع أن أزید . کلاّ إنّه کان لأیـتنا عنیدًا

جمله «إنّه کان لآیاتنا عنیداً» تعلیل برای ردع (کلاّ) است; یعنی، چنین نخواهد شد (بر قدرت و ثروت او افزوده نخواهد شد); چون او نسبت به آیات ما عناد دارد.

166- عوامل شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 114 - 15

15- اعتقاد به اختصاص داشتن عبادت به خداوند ، مستلزم شکر نعمت های اوست .

و اشکروا نعمت الله إن کنتم إیّاه تعبدون

آمدن جمله «إن کنتم إیّاه تعبدون» به صورت جمله شرطیه برای «اشکروا . ..»، بیانگر وجود تلازم و پیوند ناگسستنی میان شکر و اعتقاد به توحید در عبادت است.

167- عوامل کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 64 - 9

9 - شرک ، مستلزم ناسپاسی انسان در برابر خالق و یگانه روزی دهنده خویش

أمّن یبدؤا الخلق . .. و من یرزقکم ... أءلـه مع اللّه

لحن آمیخته با توبیخ «أءلـه مع اللّه» نشان دهنده آن است که مشرکان با شرک خویش، کفران خدایی کرده اند که خالق و یگانه روزی دهنده آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 20 - 9

9 - ابلیس ، عامل کفران مردم سبأ و برانگیزنده آنان به ظلم به نفس

و لقد صدّق علیهم إبلیس ظنّه فاتّبعوه إلاّ فریقًا من المؤمنین

در عبارت «صدّق علیهم. .. ظنّه» ایجاز به حذف وجود دارد; برای این که صدق ظن، فرع بر دعوت و جواب مثبت دادن مردم است. بنابراین، معلوم می شود که ابلیس از آنان خواسته و آنان نیز او را اجابت نموده و نعمت های خدا را کفران کرده اند.

168- عوامل محرومیت از نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 160 - 3،4،12

3 ـ ظلم یهود ، موجب محرومیت آنان از برخی نعمت های پاکیزه *

فبظلم من الذین هادوا حرّمنا علیهم طیبت أحلت لهم

بدان احتمال که مراد از تحریم، تحریم تکوینی باشد ; بنابراین «حرمنا . ..» به این معنا است که خداوند یهود را از دستیابی به برخی طیبات محروم ساخت.

4 ـ ظلم ، زمینه ساز محرومیت انسان از مواهب خدادادی *

فبظلم من الذین هادوا حرّمنا علیهم طیبت أحلت لهم

برداشت فوق را فرمایش امام صادق(ع) تأیید می کند که فرمود: من زرع حنطة فی ارض فلم یزک زرعه او خرج زرعه کثیر الشعیر فبظلم عمله . .. او بظلم لمزارعیه و اکرته لان اللّه عزوجل یقول: فبظلم من الذین هادوا حرمنا علیهم طیبت ... .

---

کافی، ج 5، ص 306، ح 9; نورالثقلین، ج 1، ص 572، ح 665.

12 ـ محرومیت آدمی از نعمت های الهی و مواهب طبیعی ، نتیجه اعمال خود وی

فبظلم من الذین . .. حرّمنا علیهم طیبت أحلت لهم و بصدّهم عن سبیل اللّه کثیراً

برداشت فوق بر این اساس است که مراد از «تحریم» تحریم تکوینی باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 117 - 8

8 - ابلیس ، دشمن و بدخواه انسان و در صدد محروم ساختن او از نعمت های الهی و گرفتار ساختن او به رنج و سختی

إنّ هـذا عدوّ لک و لزوجک . .. فتشقی

طرح خصومت ابلیس با حوا، گویای آن است که وی با تمامی انسان ها دشمن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 45 - 10

10 - تکذیب پیامبران الهی از سوی ملت ها ، موجب محرومیت آنان از مال و امکانات و نعمت های خداوند نمی شود .

و ما بلغوا معشار ما ءاتینـهم فکذّبوا رسلی فکیف کان نکیر

169- عوامل محرومیت از نعمت های اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 20 - 11

11 - هدف قرار دادن دنیا ، باعث محرومیت کامل از موهبت های جهان آخرت

من کان یرید حرث الأخرة . .. یرید حرث الدنیا ... و ما له فی الأخرة من نصیب

170- عوامل نقصان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 7 - 9

9- انسان ها ، خود در فزونی و یا کاستی نعمت ها نقش اساسی دارند .

لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم إن عذابی لشدید

171- عوامل وفور نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 16 - 3

3 - ایمان و دین داری ، موجب وفور نعمت و برکت و رفاه عالی است .

و ألّوِاستقـموا علی الطریقة لأسقینـهم ماء غدقًا

172- غفلت از منشأ نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 37 - 3

3- دل بستگیِ شدید به دنیا و غفلت از نقش خداوند در آفرینش و اعطای نعمت ها ، نشانه کفر است .

و کان له ثمر فقال . .. أنا أکثر منک مالاً ... ما أظنّ أن تبید هذه ... قال له صاح

در پی گفته های مرد ثروت مند و فخرفروشی های او و انکار فناپذیری نعمت ها، مرد مؤمن، با سؤال «أکفرت» با وی به گفتوگو پرداخت و این نشان دهنده کفرورزی مرد ثروت مند در اندیشه ها و گفته هایش است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 51 - 2

2 - رفاه مندی و برخورداری از نعمت ها در سایه تلاش و دانش اقتصادی ، در صورت همراه بودن آن با ناسپاسی و غفلت از منشأ خدایی آنها ، هلاکت و بدبختی در دنیا را در پی خواهد داشت .

فما أغنی عنهم ما کانوا یکسبون فأصابهم سیّئات ما کسبوا

173- غفلت از نعمت چشم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 8 - 2

2 - بی توجّهی به نعمت بینایی و غفلت از وابستگی آن به خداوند ، شگفت آور و ملامت بار است .

ألم نجعل له عینین

استفهام در «ألم نجعل . ..»، برای تعجب و گرفتن اقرار است.

174- غفلت هنگام نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 49 - 17

17 - برخورداری از آسودگی ها و نعمت ها به همراه غفلت از یاد خدا و ناشکری ، محنت زا و بلاآفرین است .

ثمّ إذا خوّلنـه نعمة منّا قال إنّما أُوتیته علی علم بل هی فتنة

یکی از موارد کاربرد «فتنة»، محنت و بلا است و برداشت بالا مبتنی بر این معنا است. بر این اساس می توان گفت: برخورداری از آسودگی و نعمت ها، به همراه این تصور که آنها ناشی از دانش بشری است نه لطف الهی، نه تنها برای بشر نعمت نیست; بلکه در دنیا و آخرت نقمت و بلا خواهد بود. گفتنی است آیه بعد ـ که از روبه رو شدن مرفهان بی خبر از خدا با عذاب و بدبختی و کارساز نبودن برخورداری های آنان، سخن می گوید ـ مؤید همین برداشت است.

175- فراوانی نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 268 - 7،8،10،13

7 ـ خداوند ترغیب کننده آدمی به انفاق ، با وعده آمرزش گناهان و فزونی رزق

و اللّه یعدکم مغفرة منه و فضلا

کلمه «فضلا» به قرینه مقابله آن با وسوسه شیطان بر تهیدستی، به معنای فزونی در رزق است.

8 ـ انفاق ، موجب توسعه رزق و آمرزش گناهان

یا ایّها الّذین امنوا انفقوا . .. و اللّه یعدکم مغفرة منه و فضلا

10 ـ آمرزش گناهان و افزونی مال از جانب خداوند ، پاداشی برای انفاق کنندگان

یا ایّها الّذین امنوا انفقوا . .. و اللّه یعدکم مغفرة منه و فضلا

13 ـ خداوند ، آگاه به انفاق کنندگان در راه او و گشایش دهنده روزی آنان است .

و اللّه واسع علیم

176- فرجام کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 1

1- مَثَل و مانند آوردن خداوند ، برای ترسیم فرجام شوم کفران نعمت های خویش

ضرب الله مثلاً قریة . .. فکفرت بأنعم الله فأذقها ... بما کانوا یصنعون

177- فضایل مشمولان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 38 - 3

3 - برخورداران از نعمت های جاودان آخرت ، شیفتگان اطاعت پروردگار و برپا دارندگان نماز

و ما عند اللّه . .. للذین ءامنوا ... و أقاموا الصلوة

178- فلسفه خلقت نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 29 - 2

2 - خداوند ، مواهب زمین را برای انسان ها و در راستای منافع آنان آفرید .

هو الذی خلق لکم ما فی الأرض جمیعاً

برداشت فوق با استفاده از لام انتفاع در «لکم» به دست آمده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 172 - 3

3 - بهره وری مؤمنان از روزی ها و نعمت های خداوند ، مقصود اصلی از اعطای آنها به انسانهاست . *

یأیها الذین ءامنوا کلوا من طیبت ما رزقنکم

قرآن در توصیه به اهل ایمان - مبنی بر بهره گیری از نعمتها - ( کلوا من طیبت ما رزقنکم) تصریح کرده که خداوند آن نعمتها را روزی ایشان قرار داده است ولی در توصیه به عموم مردم در آیه 168 (کلوا مما فی الأرض) بیان نداشت که خداوند امکانات زمین را روزی همگان قرار داده است. از مقایسه میان این دو تعبیر و تفاوت یاد شده می توان به برداشت فوق دست یافت.

179- فلسفه خلقت نعمت ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 32 - 10

10 ـ استفاده مؤمنان از زینتها و نعمتها، مقصود اصلی از آفرینش آنهاست.

قل هی للذین ءامنوا فی الحیوة الدنیا

ذکر نکردن «لغیرهم» پس از «للذین ءامنوا»، علی رغم مقصود بودن آن، برای رساندن این معناست که زینتها و طیبات بالإصاله برای مؤمنان آفریده شده است.

180- فلسفه ذکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 47 - 6

6 - هدف از لزوم یاد کرد نعمت های الهی ، به یاد خدا بودن و نعمت ها را از جانب او دانستن است .

اذکروا نعمتی التی أنعمت علیکم

توصیف «نعمت» - به اینکه خداوند آن را انعام کرده (أنعمت علیکم) - اشاره به این معنا دارد که: یاد کردن نعمت، باید وسیله ای باشد برای یاد کردن بخشنده نعمت.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 122 - 6

6 - هدف از لزوم یاد کردن نعمت ها ، یاد خدا بودن و نعمت ها را از جانب او دانستن است .

اذکروا نعمتی التی أنعمت علیکم

توصیف «نعمت» به اینکه خداوند آنها را ارزانی کرده است (أنعمت علیکم) اشاره به این معنا دارد که: یاد کردن نعمت باید وسیله ای باشد برای یاد کردن بخشنده نعمت.

181- فلسفه سلب نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 41 - 13

13 - فلسفه از دست رفتن امکانات دنیوی ، در پی گناه ، تنبیه گناهکاران جهت بازگشت از خطا به صراط مستقیم است .

ظهر الفساد فی البرّ . .. لیذیقهم بعض الذی عملوا

«لام» در «لیذیقهم» لام عاقبت است و «لعلّ» معنای تعلیل دارد و مراد از «فساد» براساس ریشه لغوی آن، یعنی خروج شیء از اعتدال (تباه شدن)، قابل بهره برداری نبودن امکانات و یا از دست دادن آنها است. بنابراین، خداوند، در پی آلوده شدن انسان ها، به گناه، آنان را مبتلا می کند تا به این صورت، بیدارشان سازد.

182- فلسفه نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 7 - 4

4- تحقّق یافتن بهترین عمل و برترین عامل ، فلسفه آفرینش انسان و موهبت های پیرامون او است .

إنّا جعلنا . .. لنبلوهم أیّهم أحسن عملاً

عبارت «لنبلوهم. ..» در تبیین علّت و فلسفه آفرینش موهبت های زمین، به ایجاد زمینه برای تحقّق یافتن دو شاخصه اشاره کرده است: 1ـ بهترین عمل کننده از بین افراد انسان; 2ـ بهترین عمل از بین عمل ها.

183- فلسفه نعمت ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 10 - 6

6 - آفرینش نعمت ها ، از سوی خداوند ، زمینه ساز هدایت انسان به یگانگی خداوند

الذی جعل لکم . .. لعلّکم تهتدون

184- فلسفه نعمت های دنیوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 19 - 8

8 - وجود انسان ، محور پیدایش نعمت های گوناگون در طبیعت

فأنشأنا لکم . .. لکم فیها فوکه ... و منها تأکلون

185- فواید شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 8 - 5

5- فایده شکر نعمت و ضرر و زیان کفران آن به خود انسان باز می گردد .

لئن شکرتم لأزیدنّکم و . .. إن تکفروا أنتم و من فی الأرض جمیعًا فإن الله لغنی حمی

186- قلّت شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 10 - 10

10 ـ سپاس مردم در برابر نعمتها، همواره اندک و ناچیز است.

قلیلا ما تشکرون

کلمه «قلیلا» می تواند صفت برای مفعول مطلق محذوف باشد. یعنی: تشکرون شکرا قلیلا; و می تواند حال برای فاعل «تشکرون» باشد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.

187- کفران کنندگان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 144 - 17

17 ـ واپسگرایی و ارتداد ، کفران نعمتِ رسالت انبیا و هدایت الهی است .

و من ینقلب علی عقبیه . .. و سیجزی اللّه الشّاکرین

مفهوم جمله «و سیجزی اللّه الشّاکرین» این است که مرتدان، ناسپاس هستند، و به مناسبت حکم و موضوع، این ناسپاسی در ارتباط با رسالت انبیا و هدایت الهی است.

188- کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 254 - 13

13 ـ خودداری از انفاق ، کفران نعمت و ستمگری است .

انفقوا ممّا رزقناکم . .. و الکافرون هم الظالمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 276 - 5،6،9

5 ـ ناسپاسان از نعمت ها و گنهکاران ، محروم از محبّت الهی

و اللّه لا یحبّ کل کفّار اثیم

6 ـ رباخواران ، ناسپاسانی گنهکار و محروم از محبّت الهی

یمحق اللّه الرّبوا . .. و اللّه لا یحبّ کلّ کفّار اثیم

کلمه «کفّار» (بسیار ناسپاس) و کلمه «اثیم» (فرو رفته در گناه و آلودگی) پس از بیان ربا و رباخواری، اشاره به این معنا دارد که رباخواران از جمله مصادیق انسانهای ناسپاس و آلوده به گناهند.

9 ـ رباخواری ، ناسپاسی شدید نعمت و گنهکاری است .

یمحق اللّه الرّبوا . .. و اللّه لا یحب کلّ کفّار اثیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 106 - 10

10 ـ کفران و ناسپاسی نعمت های الهی ، موجب روسیاهی در قیامت *

و اذکروا نعمت اللّه . .. فاما الذین اسودّت وجوههم اکفرتم بعد ایمانکم

بنابراینکه «اکفرتم» به معنای کفران نعمت باشد. و به مقتضای ارتباط با آیات قبل مراد از نعمتهای کفران شده همان نعمتهایی است که در آیات قبل آمده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 37 - 4،5،11،12،17

4 ـ خداوند کسانی را که به جهت ترک احسان ، نعمت های خدادادی خویش را پنهان می کنند ، دوست ندارد .

و بالوالدین احساناً . .. و یکتمون ما اتیهم اللّه من فضله

5 ـ فقرنمایی و پنهان سازی نعمت های الهی ، دستاویز بخیلان برای ترک احسان

الذین یبخلون . .. و یکتمون ما اتیهم اللّه من فضله

11 ـ کسانی که به جهت ترک احسان نعمت های الهی را پنهان می سازند ، کافر هستند .

الذین یبخلون . .. ما اتیهم اللّه ... و اعتدنا للکافرین

12 ـ بخیلان و دعوت کنندگان مردم به بخل ، کافر هستند .

الذین یبخلون و یأمرون النّاس بالبخل . .. و اعتدنا للکافرین

17 ـ بخلورزی ، کفران نعمت های الهی است .

الذین یبخلون . .. و اعتدنا للکافرین عذاباً مهیناً

با توجّه به معنای لغوی کافر (ناسپاس)، می توان گفت مراد از کافران، ناسپاسان هستند که مصداق آن در آیه، همان بخیلانند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 51 - 12

12 - بنی اسرائیل ، مردمی بسیار ناسپاس در برابر نعمت های خداوند

فأنجینکم و أغرقنا ءال فرعون . .. ثم اتخذتم العجل من بعده و أنتم ظلمون

هدف از بیان گرایش بنی اسرائیل به پرستش غیر خدا، پس از بیان نعمتهای بزرگ الهی به آنان، نشان دادن روحیه ناسپاسی در آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 56 - 5

5 - بنی اسرائیل ، مردمانی ناسپاس در برابر نعمت های خداوند

لعلکم تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 61 - 19

19 - بنی اسرائیل ، مردمی ناسپاس در برابر نعمت های ارزشمند الهی ( منّ و سلوی )

لن نصبر علی طعام وحد . .. قال أتستبدلون الذی هو أدنی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 152 - 9

9 - ابوعمرو زبیری از امام صادق ( ع ) روایت کرده است که آن حضرت فرمود : « الوجه الثالث من الکفر کفر النعم و ذلک قوله تعالی . . . فاذکرونی أذکـــرکم و اشکـروا لـی و لاتکفرون . . . ;

وجه سوم از اقسام کفر، کفران نعمت است و این است سخن خداوند که می فرماید: . .. فاذکرونی أذکرکم واشکروا لی و لاتکفرون ... ».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 140 - 5،6

5 ـ موسی ( ع ) تمایل قوم خویش را به بت پرستی ، ناسپاسی به نعمت های خداوند دانست .

أغیر اللّه أبغیکم إلهاً و هو فضلکم علی العلمین

6 ـ گرایش به شرک ، ناسپاسی به نعمت های خداوند است .

قال أغیر اللّه أبغیکم إلهاً و هو فضلکم علی العلمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 160 - 31

31 ـ تخلف از فرمان خدا و ناسپاسی در برابر نعمت های او ، ظلمی است از ناحیه انسان به خویشتن

و لکن کانوا أنفسهم یظلمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 38 - 22

22ـ مردم در برابر نعمت وجود پیامبران و معلمان توحید ، ناسپاسند .

ذلک من فضل الله علینا و علی الناس و لـکنّ أکثر الناس لایشکرون

شکر، در برابر نعمت است و نعمتهایی که آیه مورد بحث گویای آن است عبارت است از: 1ـتوحید (ما کان لنا أن نشرک . ..)، 2ـ وجود پیامبران به عنوان معلمان توحید و بیانگران شریعت و آیین الهی (ملّة آبائی ابراهیم ...). برداشت فوق، ناظر به دومین نعمت یاد شده در آیه است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 28 - 11

11- « قال هارون لأبی الحسن موسی ( ع ) نحن کفار ؟ قال : لا و لـکنّ کما قال الله : « ألم تر إلی الذین بدّلوا نعمت الله کفراً و أحلّوا قومهم دار البوار » . . . ;

هارون به امام کاظم(ع) گفت [آیا]ما کافریم؟ آن حضرت فرمود: خیر بلکه آن گونه [هستید] که خدا می فرماید: «ألم تر إلی الذین بدّلوا نعمت الله کفراً . ..»...».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 34 - 18

18- سرشت انسان با نوعی از ظلم به خویشتن و ناسپاسی عجین است .

إنّ الإنسـن لظلوم کفّار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 55 - 1،5

1- شرک ربوبی رهیدگان از ناگواری ها ، کفران نعمت های خداوند است .

بربّهم یشرکون . لیکفروا بما ءاتینـهم

«لام» در «لیکفروا» احتمال دارد لام عاقبت باشد. بنابراین معنا چنین می شود: عاقبت شرک آنان، کفران نعمتها شد. لازم

به ذکراست به تناسب «ما ءاتیناهم» مراد از «یکفروا» کفران است.

5- مشرکان ناسپاس ، علی رغم کفران نعمت های الهی ، از آنها برخوردار بوده و به آنان مهلت حیات داده می شود .

بربّهم یشرکون . لیکفروا بما ءاتینـهم فتمتّعوا فسوف تعلمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 71 - 10

10- شرک به خدا ، کفران نعمت های اوست .

أفبنعمة الله یجحدون

برداشت فوق با توجه به این نکته است که مخاطبان آیه مشرکان مکه می باشند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 72 - 12

12- نادیده گرفتن آثار وجود خداوند در مظاهر هستی ، کفران و ناسپاسی نعمت های اوست .

و الله جعل لکم . .. بنعمت الله هم یکفرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 73 - 5

5- پرستش غیر خدا ، ایمان به باطل و کفران نعمت های الهی است .

أفبالبـطل یؤمنون و بنعمت الله هم یکفرون . و یعبدون من دون الله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 113 - 3

3- تکذیب رسولان و رهبران الهی ، ناسپاسی نعمت های خداوندی است .

فکفرت بأنعم الله . .. و لقد جاءهم رسول منهم فکذّبوه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 114 - 6،7

6- استفاده از چیز های حرام ، کفران نعمت های الهی است .

یأتیها رزقها رغدًا من کلّ مکان فکفرت بأنعم الله . .. فکلوا ممّا رزقکم الله حلـلا

برداشت فوق، بنابراین احتمال است که «کلو ممّا . .. حلالاً طیّباً» اشاره داشته باشد به اینکه کفران یاد شده در آیه قبل، استفاده از حرام بوده است.

7- تحریم روزی های حلال و دلپذیر و بهره نگرفتن از آنها ، کفران نعمت های الهی است .

فکفرت بأنعم الله . .. فکلوا ممّا رزقکم الله حلـلاً طیبًا

با توجه به اینکه آیه بعد، خوردنیهای حرام را در چند چیز محدود کرده است، معلوم می شود که مراد از «کفران» حرام کردن حلالها و استفاده نکردن از آنهاست.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 27 - 3،5،7

3- شیطان ، کفران کننده نعمت های خداوند است .

و کان الشیطـن لربّه کفورًا

5- تبذیر ( ریخت و پاش و به هدر دادن امکانات ) ، کفران نعمت های الهی است .

إن المبذّرین کانوا إخون الشیـطین و کان الشیطـن لربّه کفورًا

7- ناسپاسی در برابر لطف مربی ، شیوه ای شیطانی است .

و کان الشیطـن لربّه کفورًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 89 - 8

8- انکار قرآن با وجود دلایل حقانیت و بی مانندی آن ، ناسپاسیی بس بزرگ و غیر قابل توجیه است .

و لقد صرّفنا للناس فی هـذا القرءان من کلّ مثل

برداشت فوق، مبتنی بر این است که «کفور» به معنای کفران نعمت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 44 - 6،8،9

6- شیطان ، موجودی بسیار نافرمان در برابر خداوند و ناسپاس و قدرناشناس دربرابر نعمت ها و رحمت واسعه او است .

إنّ الشیطـن کان للرحمن عصیًّا

«عصیّ» برای مبالغه به کار می رود (مصباح).

8- اطاعت از شیطان ، ناسپاسی و قدرناشناسی رحمت واسعه الهی است .

لاتعبد الشیطـن إنّ الشیطـن کان للرحمن عصیًّا

«رحمن» صیغه مبالغه و از نام های خداوند است. تکیه براین نام در جمله «کان للرحمن...» به منزله تعلیلی بر زشتی کار شیطان است، زیرا عصیان کردن او در برابر دارنده رحمت واسعه و اصرار بر آن نشانه ناسپاس بودن او است. و جمله «لاتعبد...» دلالت دارد که هر کس از شیطان تبعیت نماید، او نیز چنان خواهد بود.

9- اطاعت و پیروی از گنه پیشگان و سرپیچی کنندگان از فرمان خداوند ، امری ناروا و ناسپاسی نعمت های او است .

لاتعبد الشیطـن إنّ الشیطـن کان للرحمن عصیًّا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 38 - 5

5 - دشمنی با دین خدا ، خیانت در امانت او و ناسپاسی در برابر نعمت هدایت او است .

إنّ اللّه یدفع . .. إنّ اللّه لایحبّ کلّ خوّان کفور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 33 - 6

6 - کفر به یگانگی خدا ـ در عین برخورداری از امکانات دنیوی ـ بارزترین نوع ناسپاسی در برابر نعمت های او است .

و قال الملأ من قومه الذین کفروا . .. و أترفنـهم فی الحیوة الدنیا

عبارت «و أترفناهم» حال است برای فاعل «کفروا»; یعنی، با این که خدا آنان را از امکانات دنیوی برخوردار ساخت، آنها به

یگانگی او کفر ورزیدند و به پرستش غیر او رو آوردند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 75 - 8

8 - ناسپاسی در برابر لطف و رحمت الهی و سوء استفاده از آن ، نمودی از انحراف و گمراهی منکران قیامت

و إنّ الذین لایؤمنون بالأخرة . .. و لو رحمنـهم ... فی طغیـنهم یعمهون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 117 - 11

11 - شرک و بت پرستی ، کفران نعمت های خدا و ناسپاسی در برابر ربوبیت او است .

و من یدع مع اللّه . .. إنّه لایفلح الکـفرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 50 - 9

9 ـ اکثر مردم در نیمه نخست بعثت ، نعمت قرآن را قدر نشناخته و بدان بی اعتنایی کردند .

و لقد صرّفنـه بینهم لیذّکّروا فأبی أکثر الناس إلاّ کفورًا

برداشت فوق، با توجه به نزول آیه شریفه در مکه است که نیمه نخست دوران بعثت در همین شهر سپری شد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 40 - 28

28 - « عن أبی عبداللّه ( ع ) قال : . . .الوجه الثالث من الکفر النعم و ذلک قوله تعالی یحکی قول سلیمان « هـذا من فضل ربّی لیبلونی ءأشکر أم أکفر . . . » ;

از امام صادق(ع) روایت شده است:. ..قسم سوم از اقسام کفر، کفران نعمت ها است و این سخن خداوند متعال است که از زبان سلیمان(ع) حکایت می کند: «...لیبلونی ءأشکر أم أکفر»».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 66 - 5

5 - بازگشت رهیدگان از ناملایمات ، به شرک ، کفران نعمت های خدا است .

فلمّا نجّیـهم إلی البرّ إذا هم یشرکون . لیکفروا بما ءاتینـهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 67 - 10

10 - مشرکان مکه ، به خاطر ناسپاسی نعمت های الهی ، از سوی خداوند سرزنش شدند .

أَوَلم یروا أنّا جعلنا حرمًا ءامنًا . .. أفبالبـطل یؤمنون و بنعمة اللّه یکفرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 34 - 2

2 - بازگشت رهیدگان از ناملایمات به شرک ربوبی ، کفران نعمت های خداوند است .

بربّهم یشرکون . لیکفروا بما ءاتینـهم

به قرینه «ما آتیناهم» مراد از «لیکفروا» کفران نعمت است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 46 - 18

18 - انسان ها ، به رغم بهره مند بودن از نعمت و فواید باد ، ممکن است از شکر آن نعمت ، سرباز زنند .

و لعلّکم تشکرون

«لعلّ» از حروف شبیه به فعل و برای انشا و رجا است استعمال آن در آیه، می تواند به منظور اشاره به نکته یاد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 12 - 13

13 - کفران نعمت های الهی ، هیچ تأثیری بر خداوند ندارد .

و من کفر فإنّ اللّه غنیّ حمید

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 14 - 15

15 - انسان ، در معرض ناسپاسی نسبت به نعمت های الهی و حقوق والدین ونیازمند به تذکر است .

و وصّینا الإنسـن بولدیه . .. أن اشکرلی و لولدیک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 20 - 19

19 - چشم بستن بر مظاهر وجود خدا و پرداختن به جدال های جاهلانه درباره او ، کفرانِ نعمت است .

ألم تروا أنّ اللّه . .. و أسبغ علیکم نعمه ... و من الناس من یجـدل فی اللّه بغیر

ذکر «و من الناس. ..» پس از بیان آیات خداوند ـ که از جمله آنها وُفورِ نعمت بود ـ می تواند اشاره به نکته مذکور باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 74 - 2

2 - شرک و بت پرستی ، کفران نعمت های الهی است .

أفلایشکرون . و اتّخذوا من دون اللّه ءالهة

از ارتباط میان آیه قبل ـ که از ناسپاسی انسان سخن به میان آورده است ـ و آیه شریفه، برداشت یاد شده به دست می آید; یعنی، شرک و بت پرستی در واقع نوعی ناسپاسی به شمار می آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 3 - 22

22 - شرک به خدا و اطاعت از غیر او ، کفران نعمت خدا و ناسپاسی او است .

و الذین اتّخذوا من دونه أولیاء . .. إنّ اللّه لایهدی من هو کـذب کفّار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 7 - 3

3 - کفر و شرک ، کفران نعمت های الهی است .

إن تکفروا فإنّ اللّه غنیّ عنکم

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که مقصود از کفر در «إن تکفروا» ـ به قرینه مقابله با «إن تشکروا. ..» ـ کفران نعمت و ناسپاسی است. بنابراین یاد کردن خداوند از کافران و مشرکان به ناسپاسان، بیانگر مطلب یاد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 8 - 9،15

9 - انسان در برابر نعمت ها و لطف های خداوند ، موجودی ناسپاس است .

و إذا مسّ الإنسـن ضرّ دعا ربّه . .. ثمّ إذا خوّله نعمة منه نسی ما کان یدعوا إلیه

15 - شرک به خداوند ، کفران نعمت های الهی است .

ثمّ إذا خوّله نعمة منه . .. و جعل للّه أندادًا

«ندّ» (مفرد «انداد») به معنای مثل و نظیر است و مقصود از آن شریک در کار خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 49 - 17

17 - برخورداری از آسودگی ها و نعمت ها به همراه غفلت از یاد خدا و ناشکری ، محنت زا و بلاآفرین است .

ثمّ إذا خوّلنـه نعمة منّا قال إنّما أُوتیته علی علم بل هی فتنة

یکی از موارد کاربرد «فتنة»، محنت و بلا است و برداشت بالا مبتنی بر این معنا است. بر این اساس می توان گفت: برخورداری از آسودگی و نعمت ها، به همراه این تصور که آنها ناشی از دانش بشری است نه لطف الهی، نه تنها برای بشر نعمت نیست; بلکه در دنیا و آخرت نقمت و بلا خواهد بود. گفتنی است آیه بعد ـ که از روبه رو شدن مرفهان بی خبر از خدا با عذاب و بدبختی و کارساز نبودن برخورداری های آنان، سخن می گوید ـ مؤید همین برداشت است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 61 - 13،15

13 - ناسپاسی ، رفتاری ریشه دار در انسان ها و خصلتی مشترک میان آنان

إنّ اللّه لذو فضل علی الناس و لـکنّ أکثر الناس لایشکرون

تصریح به لفظ «ناس» در جمله «و لـکن أکثر الناس لایشکرون» به جای ضمیر «هم» ـ که به «الناس» قبل بازمی گردد ـ می تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

15 - عبادت غیر خدا و حاجت خواهی از غیر او ، کفران نعمت های الهی است .

قال ربّکم ادعونی أستجب لکم . .. اللّه الذی جعل لکم الّیل ... و لـکنّ أکثر الناس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 50 - 14

14 - غرور دنیاگرایان ، موجب ناسپاسی آنان نسبت به خداوند

لیقولنّ هـذا لی . .. و لئن رجعت إلی ربّی إنّ لی عنده للحسنی

بنابراین که لام در «هـذا لی» و «إنّ لی» افاده استحقاق کند، روشن می شود که دنیاگرایان خود را مستحق برخورداری از نعمت های دنیوی و اخروی می دانند و بدین جهت خویشتن را موظف به سپاس گزاری در برابر خداوند نمی بینند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 48 - 20

20 - نسبت دادن ناگواری ها و سختی های زندگی به خداوند ، کفران و ناسپاسی است .

بما قدّمت أیدیهم فإنّ الإنسـن کفور

خداوند باتصریح به «بما قدّمت أیدیهم»، درصدد رفع این اندیشه باطل است که معمولاً انسان های سطحی، مشکلات زندگی خود را به او نسبت می دهند و احتمال نمی دهند که نتیجه کارهای خودشان باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 49 - 8

8 - ناخرسندی از داشتن فرزند دختر یا پسر ، کفران نعمت الهی و ناخرسندی از مشیت و موهبت او است .

فإنّ الإنسـن کفور . .. یهب لمن یشاء إنـثًا و یهب لمن یشاء الذکور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 15 - 7

7 - پرستش مخلوقات خدا ( فرشتگان ) و فرزند او انگاشتن آنان ، اقدامی ناسپاسانه و کفرآمیز

و جعلوا له . .. إنّ الإنسـن لکفور مبین

با توجه به فضای آیات، می توان استفاده کرد که مشرکان مکه فرشتگان را فرزند خدا می دانستند و آنان را مورد پرستش قرار می دادند. خداوند، پس از یاد کردن نعمت های خویش، این پندار را نمونه بارز ناسپاسی می شمارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - قمر - 54 - 14 - 3

3 - نجات نوح ( ع ) و حمایت خداوند از ایشان ، پاداش صبر آن حضرت در قبال ناسپاسی های قومش

تجری بأعیننا جزاء لمن کان کفر

مراد از «لمن کان کفر» نوح است که مورد کفران مستمر قومش قرار گرفته بود و الطاف الهی در حق ایشان پاداش شکیبایی های آن حضرت می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 70 - 4

4 - نکوهش کافران از سوی خداوند ، به خاطر ناسپاسی آنان در برابر نعمت های الهی

أفرءیتم الماء . .. فلولا تشکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - غاشیه - 88 - 23 - 6

6 - « عن أبی جعفر ( ع ) فی قوله « إلاّ من تولّی و کفر » یرید من لم یتعظ و لم یصدّقک و جحد ربوبیتی و کفر نعمتی . . . ;

از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند «إلاّ من تولّی و کفر» روایت شده است: مقصود کسی است که موعظه نمی پذیرد و تو را [ای محمد] تصدیق نمی کند و پروردگاری مرا منکر است و نعمت من را کفران می کند. ..».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - علق - 96 - 7 - 6

6 - گرفتاری به طغیان ، برای کسانی که در سایه کرم خداوند و به کمک علوم خدادادی ، به ثروت رسیده و خود را بی نیاز می بینند ، خلاف انتظار و واکنشی ناشایست در برابر نعمت های الهی است .

الأکرم . الذی علّم ... کلاّ إنّ الإنسـن لیطغی . أن رءاه استغنی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عادیات - 100 - 6 - 1،7

1 - انسان ، دارای طبیعتی ناسپاس در برابر نعمت های خداوند

إنّ الإنسـن لربّه لکنود

«ال» در «الإنسان» برای جنس است و بر استغراق افراد دلالت دارد. «کنود»، به معنای کفور است. برخی از قبایل عرب، آن را در معنای «عاصی» به کار می برند. اسناد این خصلت به عموم مردم، به معنای گرفتار بودن نوع انسان ها به آن است.

7 - خداوند ، در تأکید بر ناسپاس بودن نوع انسان ها ، به اسبان تیزپای مجاهدان سوگند یاد کرده است .

و العـدیـت . .. إنّ الإنسـن لربّه لکنود

این آیه و دو آیه بعد که عطف بر آن است، جواب سوگندهایی است که در آغاز سوره آمده بود.

189- کفران نعمت اکثریت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 61 - 11

11 - بیشتر مردم ، نسبت به نعمت ها و احسان های خداوند ، شاکر و سپاس گزار نیستند .

إنّ اللّه لذو فضل علی الناس و لـکنّ أکثر الناس لایشکرون

190- کفران نعمت انسان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 34 - 13،14

13- انسان در برابر نعمت های بیکران الهی ، بسیار ستم پیشه و ناسپاس است .

و إن تعدّوا نعمت الله لاتحصوها إنّ الإنسـن لظلوم کفّار

«ظلوم» و «کفّار» صیغه مبالغه است و بر کثرت و فراوانی معنای خود دلالت دارد.

14- انسان به خویشتن ستمکار و در برابر نعمت و احسان ، بسیار ناسپاس است .

و إن تعدّوا نعمت الله لاتحصوها إنّ الإنسـن لظلوم کفّار

مقصود از «ظلوم» بودن انسان، به قرینه بیان نعمتها و داده های الهی به وی، ظلم به خویشتن است.

191- کفران نعمت در جامعه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 5

5- قرار گرفتن جامعه در معرض کفران نعمت های الهی پس از آسایش و رفاه مادی

قریة کانت ءامنة مطمئنّة یأتیها رزقها رغدًا . .. فکفرت بأنعم الله

192- کفران نعمت قوم سبأ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 17 - 1

1 - راه افتادن سیل بنیان کن و درهم کوبیده شدن باغ های دل پذیر قوم سبا ، کیفر ناسپاسی و کفران آنان بود .

فأعرضوا فأرسلنا علیهم سیل العرم و بدلّنـهم بجنّتیهم . .. ذلک جزینـهم بما کفروا

به قرینه بحث شکر در دو آیه پیش، احتمال دارد مراد از «کفروا» کفران باشد.

193- کفران نعمت کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - ملک - 67 - 23 - 9

9 - کافران لجوج و دین گریز ، مردمی ناسپاس بوده و از نعمت شنوایی ، بینایی و تعقّل بهره کافی نبرده اند .

و جعل لکم السمع و الأبصـر و الأفئدة قلیلاً ما تشکرون

194- کفران نعمت مرفهان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 50 - 3،4

3 - ناسپاسی انسان ها در برابر آسودگی ها و نعمت های الهی ، دارای پیشینه طولانی در تاریخ قشر مرفه و متنعم جامعه

قال إنّما أُوتیته علی علم . .. قد قالها الذین من قبلهم

4 - همسانی طرز تلقی مرفهان ناسپاس از دنیا و نعمت های آن ، و یگانگی موضع آنان در برابر اندیشه توحیدی پیامبران

قال إنّما أُوتیته علی علم . .. قد قالها الذین من قبلهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 51 - 7

7 - همسانی سرنوشت هلاکت بارِ مرفهان ناسپاس ، برای همیشه تاریخ و یکسانی سنت الهی درباره آنان

قد قالها الذین من قبلهم . .. فأصابهم سیّئات ماکسبوا و الذین ظلموا من هـؤلاء سیصی

195- کفران نعمت مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 66 - 4

4 - مشرکان ، به رغم کفران نعمت های خداوند ، از امکانات و وسایل آسایش در دنیا ، بهره مندند .

هم یشرکون . لیکفروا بما ءاتینـهم و لیتمتّعوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 3 - 20

20 - مشرکان ، مردمی دروغ پرداز و ناسپاس

و الذین اتّخذوا من دونه أولیاء . .. إنّ اللّه لایهدی من هو کـذب کفّار

196- کفران نعمت مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 67 - 8

8 - مشرکان مکه ، به نعمت های خداوند ، کفر ورزیدند .

هم یشرکون . .. و بنعمة اللّه یکفرون

197- کمی شکر نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - سجده - 32 - 9 - 14

14 - انسان ها ، کم و اندک شکرگزار نعمت های خداوندند .

قلیلاً ما تشکرون

«قلیلاً» صفت موصوف محذوفی مانند واژه «شکراً» است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - ملک - 67 - 23 - 6

6 - سپاس و شکر انسان ها در برابر نعمت های الهی ، بسیار اندک و ناچیز است .

قلیلاً ما تشکرون

198- کیفر کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 37 - 9

9 ـ عذاب خوارکننده ، کیفر کسانی که به جهت ترک احسان ، نعمت های خدادادی خویش را پنهان می کنند .

و یکتمون ما اتیهم اللّه من فضله و اعتدنا للکافرین عذاباً مهیناً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 55 - 6

6- مشرکان ناسپاس ، از سزای ناسپاسی شان مطلع خواهند شد .

بربّهم یشرکون . .. فتمتّعوا فسوف تعلمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 7،17

7- کمترین کیفر الهی برای جامعه ناسپاس ، پیدایش فقر ، گرسنگی و ناامنی فراگیر است . *

فأذقها الله لباس الجوع و الخوف

برداشت فوق، بر اساس این احتمال است که «اذاق» اشاره به چشاندن و ظاهر ساختن گوشه ای از کیفر باشد و «لباس» اشاره به اثرات و فراگیری آن کیفر داشته باشد.

17- « عن أبی عبدالله ( ع ) قال : . . . ان أهل قریة ممّن کان قبلکم کان الله قد أوسع علیهم حتی طغوا فقال بعضهم لبعض : لو عمدنا إلی شیء من هـذا النقی فجعلناه نستنجی به کان ألین علینا من الحجارة فلمّا فعلوا ذلک بعث الله علی أرضهم دواباً أصغر من الجراد فلم یدع لهم شیئاً خلقه الله . . . إلاّ أکله من شجر أو غیره فبلغ بهم الجحد إلی أن أقبلوا علی الذی کانوا یستنجون به فأکلوه و هی القریة التی قال الله : « ضرب الله مثلاً قریة کانت آمنة مطمئنّة یأتی ها رزق ها رغداً من کلّ مکان فکفرت بأنعم الله فأذاق ها الله لباس الجوع و الخوف بما کانوا یصنعون » ;

از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود:. .. قبل از شما اهل قریه ای بودند که خداوند در زندگی به آنان کشایش داده بود تا اینکه طغیان کردند و بعضی به بعض دیگر گفتند: اگر به چیزی از این نانها روی آوریم و آن را وسیله استنجا قرار دهیم، برای ما از سنگ نرم تر خواهد بود و چون چنین کردند، خداوند جنبنده های کوچک تر از ملخ را بر سرزمینهای آنان فرستاد و آنها همه چیزهایی که خداوند آفریده بود از درخت و غیر آن خوردند. در نتیجه سختی به جایی رسید که آنان به همان نانهایی که با آن استنجا کرده بودند، روی آوردند و آنها را خوردند و آن همان قریه ای است که خداوند فرموده است: ضرب الله مثلاً قریة کانت آمنة مطمئنة ...».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 34 - 10

10 - مشرکان ناسپاس ، از سزای ناسپاسی شان ، مطّلع خواهند شد .

بربّهم یشرکون . .. فسوف تعلمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 19 - 7

7 - مردم سبأ ، به دنبال کفران نعمت های خدا و جاری شدن سیل سد مأرب ، به طور کلی متلاشی و پراکنده شدند .

فأعرضوا فأرسلنا علیهم سیل العرم . .. و مزّقنـهم کلّ ممزّق

«مزق» در لغت به معنای پاره کردن و از بین بردن اثر آمده و در آیه پراکندن در اطراف و اکناف بلاد است (مجمع البحرین).

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 50 - 5

5 - مؤثر نبودن اموال و برخورداری های انسان های ناسپاس در برابر نتایج ناگوار و پیامد های هلاکت بار ناسپاسی ( عذاب )

فما أغنی عنهم ما کانوا یکسبون

کارساز نبودن دارایی ها و نعمت ها ـ به قرینه صدر آیه بعد (فأصابهم سیئات ماکسبوا) در ارتباط با عذاب و پیامدهای هلاکت بار است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 17 - 6

6 - کفران نعمت ، مایه استحقاق شدیدترین عقوبت ها است .

قتل الإنسـن ما أکفره

مراد از «کفر» در «ماأکفره» ممکن است کفران نعمت های خداوند باشد که آیات بعد به بعضی از آنها اشاره دارد. نفرین «قتل الإنسان» در معنای عرفی آن ـ که بیان استحقاق شدیدترین عقوبت ها می باشد ـ استعمال شده است.

199- کیفیت استفاده از نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 69 - 9

9- ضرورت به کارگیری امکانات و موهبت های خداوند در جهت تعیین شده از جانب او

و أوحی ربّک إلی النحل أن اتخذی من الجبال بیوتًا . .. ثمّ کلی من کلّ الثمرت فاسلک

200- گریه مشمولان نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 58 - 18،19

18- خضوع و خشوع و سجده و گریه به هنگام استماع آیات الهی ، نشانه برخورداری از نعمت ویژه خداوند است .

أُولـئک الذین أنعم اللّه علیهم . .. إذا تتلی علیهم ءایـت الرحمن خرّوا سجّدًا و ب

«إذا تتلی» خبر اول و یا خبر بعد از خبر برای «أُولئک» است; یعنی آنان این چنین هستند که هنگام استماع آیات به سجده افتاده و گریه می کنند.

19- گریه در حال سجده و خضوع در مقابل آیات الهی ، از آثار نعمت هدایت و برگزیدگی در پیشگاه خداوند است .

و ممّن هدینا واجتبینا إذا تتلی علیهم ءایـت الرحمن خرّوا سجّدًا و بکیًّا

201- گناه کفران نعمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 81 - 19

19 - طغیان در مورد نعمت های خداوند و خروج از مرز تعادل ، گناهی است بس بزرگ .

و لاتطغوا . .. و من یحلل علیه غضبی فقد هوی

غضب خداوند بر طغیان گران در مورد نعمت ها، نشانه بزرگی گناه آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 17 - 9

9 - کفران نعمت های الهی ، گناهی بس بزرگ و غیرقابل بخشش در پیشگاه خداوند

و هل نجـزی إلاّ الکفور

تأکید خداوند بر این که تنها کفران کنندگان نعمت ها، مورد مجازات قرار می گیرند، گویای حقیقت یاد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - رحمن - 55 - 77 - 6

6 - سپاس نعمت های الهی و اعتراف به آن ، تکلیفی بس مهم و انکار و ناسپاسی آن ، گناهی بس عظیم

فبأیّ ءالآء ربّکما تکذّبان

از ده ها بار تکرار «فبأیّ ءالآء. ..» در این سوره، می توان برداشت بالا را استفاده کرد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 4 - 3

3 - هدایت ، نعمتی است بزرگ و کفران آن ، گناهی عظیم و نابخشودنی است .

إنّا هدینـه السبیل . .. إنّا أعتدنا للکـفرین ... سعیرًا

از مهیا شدن عذاب سخت برای ناسپاسان نعمت هدایت، برداشت بالا به دست می آید.