مشخصات کتاب

سرشناسه:دشتی نیشابوری، محمد، 1344 - ، شارح

عنوان و نام پدیدآور:آسمان مدینه، شرح تطبیقی برده و نهج البرده از شاعران شهیر مصری بوصیری و شوقی در ستایش پیامبر گرامی اسلام/ محمد دشتی نیشابوری

مشخصات نشر:مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1379.

شابک:964-444-320-9

وضعیت فهرست نویسی:فهرستنویسی قبلی

یادداشت:این کتاب تحت عنوان "الکواکب الدریه فی مدح خیرالبریه (قصیده برده)" نیز معروف است

یادداشت:فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس

عنوان دیگر:قصیده برده. شرح

عنوان دیگر:الکواکب الدریه فی مدح خیرالبریه (قصیده برده)

عنوان دیگر:نهج البرده. شرح

موضوع:بوصیری، محمدبن سعید، 696 - 608ق. -- قصیده برده -- نقد و تفسیر

شوقی، احمد، ،1932 - 1868 -- Shawqi, Ahmadنهج البرده -- نقد و تفسیر

محمد(ص)، پیامبر اسلام، 53 قبل از هجرت - 11ق. -- میلاد -- شعر

شعر مذهبی عربی -- قرن ق 7

شناسه افزوده:بوصیری، محمدبن سعید، 696 - 608ق. قصیده برده. شرح

شناسه افزوده:شوقی، احمد، 1932 - 1868، .Shawqi, Ahmadنهج البرده. شرح

شناسه افزوده:بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره:PJA4377/ک 9084

رده بندی دیویی:892/7134

شماره کتابشناسی ملی:م 79-7085

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

بَلَغ العُلَی بِکَمَالِهِ * کَشَفَ الدُّجَی بِجَمالِهِ

حَسُنَتْ جَمِیعُ خِصالِهِ * صَلُّوا عَلَیْهِ وَ آلِهِ

« سعدی»

تقدیم به آسمان مدینه

کَیفَ تَرقَی رُقیَّکَ الاْءَنبِیاءُ * یَا سَماءً ماطَاوَلَتْهَا سَماءُ

« بوصیری »

پس از حمد خداوند متعال و صلوات بر روح تابناک پیامبر نور و روشنایی، از درگاه مقدس پروردگار برای هر آن کس که در راه تربیت و تعلیم من گامی برداشته است بویژه پدر ارجمندم مرتضی دشتی و مادر بزرگوارم، رحمت و رضوان خداوند را در هر دو سرای طلب می کنم و از سیّده مکرّمه، همسر ارجمندم، که در راه انجام وظایفم با شکیبایی و مهربانی، بیشترین رنج را متحمل شدند، بسی سپاسگزارم.

فهرست مطالب

سرآغاز... 11

مقدّمه... 15

تصویر نسخه های خطّی...

فصل اول: پرتوی از مدایح نبوی... 25

سیری کوتاه در زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله ... 25

مدایح نبوی... 27

مشهورترین مدایح نبوی عربی... 28

رابطه بدیعیّات و مدایح نبوی... 29

گذری بر تاریخچه مدایح نبوی... 31

نگاهی به مدایح نبوی در ادبیّات فارسی... 34

فصل دوم: بوصیری و بُرده... 37

نگاهی به تاریخ مصر... 37

نگاهی به پیش از حکومت ممالیک... 38

علل سقوط ایّوبیان... 40

ظهور ممالیک... 40

حکومت و جامعه در عصر مملوکی ... 41

وضعیت فرهنگی در دوره ممالیک... 43

بوصیری... 43

ویژگی های سبک بوصیری... 45

مدایح نبوی بوصیری ... 48

«ألبُرْدَة»... 51

قصیده بُرده... 52

انگیزه سرودن بُردَه... 53

شهرت بُرده... 54

شرح های عربی بُردَه... 55

شرح های فارسی بُرده... 56

ترجمه های فارسی بُردَه... 57

بُردَه در عرصه هنر... 60

ترجمه بُرده به دیگر زبانها... 60

مخالفان بُرده... 61

تأثر بُرده از آثار پیش از خود... 61

تأثیر بُرده بر آثار پس از خود... 63

بررسی سه اثر چاپی مربوط به بُرده... 64

نَصُّ « قَصیدَةِ البُرْدَةِ»... 65

ترجمه أبیات بُردَه بوصیری... 73

شرح أبیات برده بوصیری... 87

فصل سوم: شوقی و نَهْجُ الْبُرْدَة... 147

نگاهی به وضعیت مصر و جهان عرب در قرن 19 و آغاز قرن 20... 147

احمد شوقی... 150

احوال و افکار شوقی... 152

آثار شوقی ... 152

ویژگیهای سبک شوقی... 153

مدایح نبوی شوقی ... 156

انگیزه سرودن نَهْجُ الْبُرْدَهِ... 157

نَصُّ قَصِیدَةِ «نَهجِ الْبُرْدَةِ»... 157

ترجمه نَهْجُ الْبُردَه از شوقی ... 165

شرح نَهْجُ الْبُرْدَه... 180

فصل چهارم: شرح تطبیقی قصاید بُرْدَه و نَهْجُ الْبُردَه... 227

نگاهی بر بُرده... 227

نگاهی بر نهج البُرده... 232

تطبیق قصیده «بُرْدَه» و قَصیده «نَهْجُ الْبُرْدَه»... 235

بررسی بخش اول، غزل آغازین قصاید... 235

بخش دوم: در بیم دادن از هوای نفس... 238

بخش سوم: مدح رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله ... 240

بخش چهارم : سخن از میلاد پیامبر صلی الله علیه و آله ... 244

بخش پنجم : سخن از معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله ... 249

بخش ششم : درباره قرآن... 254

بخش هفتم : دربیان معراج... 257

بخش هشتم : سخن از مجاهدات رسول اکرم صلی الله علیه و آله ... 260

بخش نهم : توسل و طلب شفاعت از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ... 267

بخش دهم: مناجات و تضرع... 270

تطبیق تحلیلی بُرده و نهج البرده از نظر اسلوب... 272

بررسی تطبیقی الفاظ و ترکیبهای دو قصیده... 273

تأثیر قرآن و حدیث بر قصاید... 274

بررسی نقش خیال در قصاید... 284

بررسی خیال در نهج البرده... 286

بررسی نقش عاطفه در قصاید... 288

ویژگی ها و امتیازهای بُردَه ... 291

عیوب بُردَه... 294

ویژگی ها و امتیازهای نَهجُ الْبُرْدَه... 294

عیبهای نَهْجُ الْبُرْدَه... 299

نتیجه... 307

منابع... 309

ای نام تو بهترین سرآغاز

حمد و سپاس خدایی را سزاست، که انسان را آفرید و پیامبران را فرمود: تا چراغ تقوا و دانش و ادب و هنر را در سراسر جهان هستی برافروزند و کام جان آدمیان را به شهد شیرین معرفت بنوازند و اندیشه و قلب آنان را از گرمی عشق و محبت به آفریدگار انسان و جهان سرشار سازند. هزاران درود بر روح تابناک سیّد و سالار پیام آوران، که دادار عالم و آدم در مدحش فرمود: «لَوْ لاکَ لَما خَلَقْتُ الاْءَفْلاکَ» و او را حبیب خود خواند. آن حبیبی که آتش عشق، پرتوی از محبت اوست و آب معرفت، جرعه ای از دریای بیکران عرفان او. بزرگمردی که شکوه جوانمردی اش همه تیزبینان را انگشت حیرت به دهان نشانده و جلال و جبروت آسمان گونش راه پرواز تیز پروازان وادی اندیشه را بسی دراز و پایان ناپذیر ساخته است. آن کهکشان رحمت و جمال که همگان در راه ستودنش حیران و سرگردان از حرکت بازمانده اند و توان خویش را در وصف یکی از هزاران هزار فضیلت او از دست داده اند و سرانجام لبها از سخن فرو بسته، قلمها شکسته و به کنجی نشسته اند و بر ذات پاکش صدها هزار درود و آفرین گفته اند.

چه نعت پسندیده گویم تو را * علیک السّلام ای نبیَّ الوری

درود مَلَک بر روان تو باد * بر اصحاب و بر پیروان تو باد

خدایا به حقّ بَنی فاطمه * که بر قولم ایمان کنم خاتمه

اگر دعوتم رد کنی ور قبول * من و دست و دامان آل رسول

خدایت ثنا گفت و تبجیل کرد * زمین بوس قدر تو جبریل کرد

بلند آسمان پیش قَدرت خجِل * تو مخلوق و آدم هنوز آب و گل

تو اصل وجود آمدی از نخست * دِگَر هر چه موجود شد فرع تو است

ندانم کدامین سخن گویمت * که والاتری زانچه من گویمت

تو را عِزِّ لَولاکْ تمکین بس است * ثنای تو طه و یاسِین بس است

چه وصفت کند سعدیِ ناتمام * علیک السّلام اِی نبیّ و السّلام

برای تبرک بخشیدن به آغاز شرح تطبیقی برده و نهج البرده، کلام را با صلوات امام علی بن ابی طالب علیه السلام بر روح تابان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در خطبه 72 نهج البلاغه شروع می کنیم:

اَللّهُمَّ داحِیَ الْمَدْحُوّاتِ. وَ داعِمَ الْمَسْمُوکاتِ. وَ جابِلَ الْقُلُوبِ عَلَی فِطْرتَها شَقِیِّها وَ سَعیِدِها. إِجْعَلْ شَرائِفَ صَلَواتِکَ وَ نَوامِیَ بَرَکاتِکَ عَلَی مُحمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ الْخاتِمِ لِما سَبَقَ. وَ الْفاتِحِ لِمَا انْغَلَقَ. وَ الْمُعلنِ الْحَقَّ بِالْحَقِّ وَ الدّافِعِ جَیْشاتِ الاْءَباطِیلِ. وَ الدَّامِغِ صَوْلاتِ الاْءَضالِیلِ. کَما حُمِّلَ فَاضْطَلَعَ قائِما بِأَمْرِکَ مُسْتَوْفِزا فی مَرْضاتِکَ غَیْرَ نَاکِلٍ عَنْ قُدُمٍ. وَ لا واهٍ فی عَزْمٍ. واعِیا لِوَحْیِکَ حافِظا لِعَهْدِکَ. مَاضِیاً عَلَی نَفَاذِ اَمْرِکَ. حَتّی اَوْرَی قَبَسَ الْقابِسِ وَ اَضَاءَ الطَّرِیقَ لِلخابِطِ وَهُدِیَتْ بِهِ الْقُلُوبِ بَعْدَ خَوْضاتِ الْفِتَنِ. وَ أَقامَ مُوضِحاتِ الاْءَعْلامِ وَ نَیِّراتِ الاْءَحْکامِ. فَهُوَ أمِینُکَ الْمَأْمُونِ وَ خازِنُ عِلْمِکَ الْمَخْزُونِ وَ شَهِیدُکَ یَوْمَ الدِّینِ وَ بَعِیثُکَ بِالْحَقّ. وَ رَسُولُکَ إلَی الْخَلْقِ. اَللَّهُمَ افْسَحْ لَهُ مَفْسَحَا فی ظِلِّکَ وَ اجْزِهِ مُضَاعَفاتِ الْخَیْرِ مِنْ فَضْلِکَ. اَللَّهُمَّ اَعْلِ عَلَی بِنَاءِ الْبانِینَ بِنَاءَهُ، وَ اَکْرِمْ لَدَیْکَ مَنْزِلَتَهُ، وَ أَتْمِمْ لَهُ نُورَهُ، وَ اجْزِهِ مِنْ ابْتِعاثِکَ لَهُ مَقْبُولَ الشَّهَادَةِ وَ مَرْضِیَّ الْمَقَالَةِ ذَا مَنْطِقٍ عَدْلٍ. وَ خُطَّةٍ فَصْلٍ. اَللَّهُمَّ اجْمَعْ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُ فی بَرْدِ الْعَیْشِ وَ قَرَارِ النِّعْمَةِ، وَ مُنَی الشَّهَواتِ. وَ أهْواء اللَّذَّاتِ وَ رَخاءِ الدَّعَةِ. وَ مُنْتَهَی الطُّمَأْنِینَةِ. وَ تُحَفِ الْکَرَامَةِ.: «بارخدایا، ای گستراننده هر گسترده، و ای برافرازنده آسمانهای بالا برده؛ ای آفریننده دلها بر وفق

سرنوشت، بدبخت یا نیکو بخت! بهترین درودها و پربارترین برکت ها را خاصّ بنده و پیامبر خود گردان، که خاتم پیغمبران پیشین است، و گشاینده درهای بسته رحمت بر مردم زمین، آشکار کننده حق با برهان، فرونشاننده طغیان و درهم کوبنده شوکت گمراهان. چنان که او بار رسالت را نیرومندانه برداشت، و حق آن را چنان که باید گذاشت، در انجام فرمانت برپا، و درطلب خشنودی ات پویا، نه از اقدامی رویگردان و نه در عزمی سست و ناتوان. وحی تو را به گوش جان شنوا و عهد تو را نگهبان، و در راه اجرای فرمان تو روان. چندان که چراغ جویندگان حقّ را فروغ بخشید، و بر سر راه گمراهان چون خورشیدی بدرخشید، و دل های فرو رفته در موجهای شبهت، به راهنمایی او رخت به کنار کشید. نشانه های روشن را برپا داشت. و احکام را - چون موکلانی - بر مردمان گماشت. او تو را امانتداری است درستکار، و گنجینه علم تو را پاسدار. گواه تو است در روز قیامت، و برانگیخته تو به رسالت، و فرستاده تو بر آفریدگان و امّت.

خدایا! سایه - عنایت - خود را بر او بگستران؛ و به فضل خویش پاداش او را فراوان گردان. بنیاد - شریعتی را - که نهاد از دیگر بناها بالاتر بر و مرتبت او را نزد خویش گرامی تر و نور شریعت او را در سراسر گیتی بگستر، و پاداش پیامبری او را گفتار پسندیده قرار ده، و شهادت پذیرفته. - چنان که گفته او - میزان عدل باشد و فرموده او قول فصل.

بارخدایا! ما و او را فراهم آور در زندگانی خوشگوار، و نعمت پایدار و آرزوهای دلنشین، و لذت های با خواهش دل قرین، و زندگانی فراخ و پر نعمت، و اطمینان خاطر و برخورداری از تحفه های کرامت.»

مقدّمه

هدف اساسی این پژوهش تطبیق قصاید برده و نهج البرده است. مقایسه دو اثر ادبی، در صورتی که یکی یا هر دو در زمره شاهکارهای ادبی باشد، موجب هویدا شدن زوایا و ابعاد مختلف درونی و برونی آنها می گردد. تطبیق بدون تحقیق ممکن نیست. بنای مطابقت باید بر استدلال ها، آراء و نظریه ها، داوری ها و آمار و اطلاعات مستند و منطقی و قابل دفاع استوار باشد.

دو مدیحه بلند نبوی، «برده بوصیری» (شامل 161 بیت)، و «نهج البرده شوقی» (شامل 190 بیت)، در موضوع ستایش پیامبر گرامی اسلام، حضرت محمّد مصطفی صلی الله علیه و آله سروده شده است.

برای مقایسه و تعیین وجوه مشترک و وجوه تمایز دو قصیده و بررسی برتری یا نقصان هر یک در ابعاد مختلف، باید کارهای فراوانی را به انجام رسانید. اکنون نظر می افکنیم بر تلاش هایی که پیش از ورود در حوزه تطبیق انجام شده است.

بررسی تاریخچه و زمینه تحقیق: اگر چه در زمینه مقایسه این دو قصیده، در فارسی کاری صورت نگرفته اما پیرامون قصیده برده، در هر دو حوزه ادبیات عربی و فارسی کارهای فراوانی به انجام رسیده. قصیده برده 92 بار به عربی تخمیس و 21 بار شرح شده است. براساس گفته دایرة المعارف فارسی، این قصیده بیش از 70 بار به عربی و ترکی و فارسی شرح گردیده است.

در میان شرح های فارسی، شش شرح خطی و دو ترجمه و شرح چاپی شهرت بیشتری دارد. ترجمه و شرح های چاپی فارسی که در واقع ترجمه های ناقص و همراه با

اندکی توضیحات دیگر است عبارتند از:

1 - «قصیده مبارکه بُردَة» اثر محمّد شیخ الاسلام کردستانی، که در سال 1361 در 104 صفحه به چاپ رسیده.

2 - «شرح قصیده بُردَة» از فردی ناشناس در سده نهم، که علی محدّث آن راتصحیح و در سال 1361 در 142 صفحه به چاپ رسانده است.

3 - همچنین ترجمه ای بسیار معیوب را در سال 1371، قیس آل قیس و محمدرضا عادل به چاپ رسانیده اند که چندان ارزش علمی ندارد.

از میان انبوه آثار خطی مربوط به برده، در این جا به سه نمونه مهم، که هر یک ویژگی هایی را دربردارند اشاره می کنیم. این کتابها همگی در مخزن خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی وجود دارد.

1 - کتاب شماره 4389 که اثری است بسیار زیبا و هنرمندانه از برده بوصیری. این کتاب شامل متن برده است، که در قطع رحلی و با آب طلا، به خط ثلث نوشته شده. سال کتابت آن 881 ه. ق و کاتب محیی هروی است، که تصویر دو برگ از آن در پی خواهد آمد. (تصویر شماره 1 و 2)

2 - نسخه خطی کتاب شماره 8188، مربوط به ترجمه منظوم قصیده برده به فارسی است، که محیی الدّین محمّدآن را در سال 779 ه . ق، یعنی هشتاد و پنج سال پس از وفات بوصیری ترجمه کرده است. و به دست کاتبی به نام میرجان عراقی در سال 905 نوشته شده. تصویر دو صفحه از این اثر نیز پس از مقدمه خواهد آمد. (تصویر شماره 3 و 4)

3 - آخرین اثر خطی کتاب شماره 7332 می باشد با عنوانِ شرح احمد بن محمد بن ابی بکر، به عربی، که در سال 797 ه .ق، شرح و به خط شکسته نستعلیق نوشته شده است. (تصویر شماره 5)

شاید این سؤال به ذهن خوانندگان گرامی خطور کند که چرا ما در آغاز سخن، بیشتر به توضیح پیرامون برده بوصیری می پردازیم؟

در حقیقت برده بوصیری، درخت تناوری است که نهج البرده را می توان یکی از

شاخه های آن به شمار آورد. اگر «برده بوصیری» نبود، بدیهی است که آثاری همانند «نهج البرده احمد شوقی» نیز پدید نمی آمد. شهرت، شکوهمندی و جهانگیری برده موجب پدید آمدن آثار گوناگون فراوان پیرامون آن شده است. اما درباره نهج البرده که حدود نود سال پیش سروده شده (1227 ه . ق/ 1909 م.)، تا جایی که اطّلاع یافتم، چندان کاری به جز شرح شیخ سلیم البشری صورت نگرفته است. البته دکتر زکی مبارک در «ألْمُوازَنةُ بَیْنَ الشُّعَراءِ» و در «ألْمَدائِحُ النَّبوِیّه»، مطالبی را درباره این قصیده ارائه کرده است.

مهمترین محدودیت بنده در انجام شرح قصاید و بررسی تطبیقی آنها، عدم دسترسی به شرح های مشهور عربی این دو قصیده و کتابهای نوشته شده پیرامون آنها بود، لذا ممکن است در سایر شرح هایی که دستیابی به آنها برای من مقدور نبوده است، مطالب و آگاهی های بیشتری وجود داشته باشد.

چنان که اشاره شد بخش اساسی این نوشتار «تطبیق دو قصیده» را تشکیل می دهد. این کار نیاز به تحقیقات گسترده دیگری داشت که اکنون به ذکر آنها می پردازیم:

1 - سیری در مدایح نبوی و تاریخچه آن در زبان عربی و بیان فرق بین مدایح نبوی و بدیعیات، که به عنوان یک جریان ادبی، همزمان با سرایش برده، در حوزه ادبیات دوره انحطاط پدید آمد.

2 - نگاهی گذرا به چند نمونه مشهور از سروده های شاعران نکته پرداز پارسی زبان، پیرامون فضایل و تاریخ زندگی و سیره اخلاقی پیامبر اسلام.

3 - نگاهی به اوضاع سیاسی و اجتماعی و فرهنگی مصر در قرن هفتم (دوره حیات بوصیری)، و نیمه دوّم قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم (دوره زندگی شوقی) به منظور شناخت زمینه های پدید آمدن قصاید «بُردَة» و «نَهْجُ الْبُردَة».

4 - گذری بر تاریخچه زندگی، افکار، آثار و اسلوب هر یک از سرایندگان دو قصیده.

5 - نگاهی به دیگر مدایح نبویِ بوصیری و شوقی، و در پی آن معرفی کامل برده و نهج البرده.

6 - تحقیقات مفصلی پیرامون برده بوصیری، و بررسی آثار مختلف پدید آمده

پیرامون آن.

7 - ترجمه و شرح مبسوط برده.

8 - ترجمه و شرح مفصّل نهج البرده.

در دو بخش اخیر سعی شده است، نخست مفردات بیت ها به طور دقیق ریشه یابی و شرح گردد.⁽¹⁾سپس به ترجمه روان ابیات پرداخته شده و در این کار تلاش بر آن بوده که از ترجمه آزاد پرهیز شود و ضمن رعایت شیوایی زبان فارسی، پیوند ترجمه با بیت های عربی نیز حفظ گردد.

آن گاه پس از ذکر نکات نحوی و ادبی برجسته، به شرح و توضیح پیرامون مضامین و اقتباس های موجود در آنها پرداخته ام. در این زمینه کلیه تلمیحات و مضامین اقتباس شده از قرآن، روایات و تاریخ مربوط به سیره پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، با استفاده از منابع مهم اسلامی، ریشه یابی گردیده و کلیّه منابع مورد استفاده به دو صورت زیرنویس و فهرستگان پایانی، به شیوه علمی معرفی شده است.

پس از شرح کامل قصاید وارد حوزه اصلی و نهایی تحقیق شده و کار تطبیق قصاید را با تکیه بر همه تلاش های پیشین انجام داده ام.

در بخش تطبیق، دو قصیده از چهار جهتِ فکر، تعبیر، تخیل و عاطفه، بررسی و مقایسه شده است. قالب کار، در قسمت بررسی تطبیقی افکار و مضامین طرح شده در دو قصیده، بر اساس نظم و ترتیب بخش های ده گانه برده بوصیری می باشد. در قسمت مقایسه تعبیر و بررسی الفاظ و ترکیبات و موسیقی و وجوه زیبا شناختی صوری و صنایع مختلف ادبی به کار رفته در دو قصیده، روش آماری در تطبیق کمیّ، و روش تحلیلی در مقایسه و بررسی کیفی، ملاک عمل بوده است. سپس بررسی تطبیقی دو عنصر دیگر، یعنی تخیّل و عاطفه مورد توجه قرار گرفته و پس از آن وحدت فنی دو قصیده با هم مقایسه شده، و سپس در پایان، امتیازها و عیبهای هر یک از دو قصیده شمارش گردیده است.

نتیجه تحقیق و تطبیق، شدّت تقلید شوقی از بوصیری را در همه ابعاد اسلوبی، لفظی و معنوی نشان می دهد و ما را به این نظریه می رساند که: برده بوصیری همچنان درخشانترین شاهکار در حوزه ادب دینی و مدایح نبوی در زبان و ادبیات عربی است و هنوز هم این اثر شکوهمند، فیض بخش جان عاشقان و پیروان رسول الله است و شعله ای است فروزان بر فراز قله رفیع ادبیات اسلامی در دامنه مدایح نبوی صلی الله علیه و آله .

فصل اول: پرتوی از مدایح نبوی

سیری کوتاه در زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله

سیری کوتاه در زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله⁽¹⁾

محمّد بن عبداللّه بن عبدالمطلب بن هاشم، از طایفه قریش از قبیله عَدنان، از اَحفاد اسماعیل، فرزند ابراهیم خلیل علیه السلام ، پیامبر عربی، بنیانگذار جامعه اسلامی و فرهنگ نوین آن، متحد کننده قوم عرب و احیاگر حیات سیاسی و قانونی آنان، مکنّی به ابوالقاسم صلی الله علیه و آله ، در مکّه زاده و در یتیمی بزرگ شد.

مادرش، آمنه بنت وَهَب او را پرورش داد. دایه اش، حلیمه بنت ابی ذؤیب، از قبیله بنی سعد بود. در شش سالگی، مادرش درگذشت و جدّش عبدالمطلب کفیلش گردید. در هشت سالگی، عبدالمطلب هم در گذشت و عمویش ابوطالب عهده دار سرپرستی اش شد.

محمد، دلیر، بلند همت، راستگو، نیکخو، بزرگ منش و خردمند بود. قومش او را اَمین نامیده بودند. در بیست و پنج سالگی، عمویش بین او و خدیجه که پانزده سال از او بزرگتر و از زنان ثروتمند (و هم قبیله او از طایفه قریش) بود، پیوند ازدواج برقرار ساخت. او هر سال یک ماه را به خلوت و عبادت و مراقبه [= تَحنُّث] در غار حرا، در نزدیکی مکه می گذراند.

چون به چهل سالگی (یا اندکی پس از آن) رسید، در رمضان 13 پیش از هجرت [برابر 610 میلادی [خداوند، توسط جبرئیل، با فرو فرستادن نخستین سوره قرآن، به سوی او وحی فرستاد و ازآن به بعد او را به پیامبری مبعوث کرد. ابتدا دعوتش را پنهانی آغاز نمود. خدیجه، پسر عمویش علی بن ابی طالب، فرزند خوانده اش زید بن حارثه، و گروهی دیگر از جمله ابوبکر، نخستین ایمان آورندگان به صدق رسالت او بودند. پس از مدتی دعوتش را آشکار کرد. و مردم را به توحید و ترک بت پرستی و ترک خرافات جاهلی، فرا خواند. قریش در برابر او به گردنکشی و مبارزه برخاستند و از هیچ آزار و شکنجه ای فروگذار ننمودند. امّا او شکیبایی و پایداری و نستوهی پیشه کرد. عمویش ابوطالب تا زنده بود[سال دهم بعثت] از او حمایت کرد. رفته رفته اسلام از مکه به مدینه [= یثرب] گسترش یافت. جمعی از نو مسلمانان مدینه به نزد حضرت صلی الله علیه و آله آمدند و او را به شهر خود دعوت کردند و قول همه گونه حمایت دادند. به بعضی از یارانش دستور هجرت داد و خود نیز پنهانی، با ابوبکر، از مکه به مدینه هجرت کرد. در آن جا مسجدی بنا نهاد و دعوتش را آشکار نمود. هجرت او در سال 622 میلادی مبدأ تاریخ اسلام است. مشرکان قریش نیز مخالفت و مبارزه خود را با او و جلوگیری از گسترش اسلام افزایش دادند، سپس آیات «جهاد»

نازل شد. نخستین نبرد بین مسلمانان و مشرکان مکه، یعنی غزوه بدر، در نزدیکی مدینه، در رمضان سال دوم هجری رخ داد. به دنبال آن بر اثر پیمان شکنی قبیله یهودی بنی قَیْنُقاع، غَزوه ای به همین نام رخ داد. در سال سِوّم هجری «غزوه احد»، در کوهپایه ای به همین نام، در نزدیکی مدینه در گرفت، در سال چهارم غزوه «ذات الرِّقاع» و «بَدر صُغری» در سال پنجم غزوه «خَندق» و «بَنی قُریظه» و در سال ششم غزوه «ذِی قَرا» و «بَنِی المُصطَلق» رخ داد. و در همان سال حضرت صلی الله علیه و آله پیکهایی به سوی خسرو پرویز ساسانی در ایران، قیصر روم، نجاشی در حبشه، مُقَوقِس پادشاه مصر، حارثِ غَسّانی امیر شام، و بعضی دیگر فرستاد و ایشان را به اسلام دعوت کرد. در سال هفتم غزوه «خَیبر» درگرفت در سال هشتم غزوه «مُوتَه» و «حُنَین». در همان سال قبل از غزوه حنین مسلمانان مکه را فتح کردند و مشرکان همگی مزه بزرگترین و آخرین شکست را چشیدند. در سال نهم غزوه «تَبوک» پیش آمد و در همه این جنگها، به جز

غزوه اُحد پیروزی از آن مسلمانان بود.

در سال دهم وفود عرب گروه گروه، با قبول اسلام از در تسلیم درآمدند. در سال دهم حَجّة الوِداع [آخرین حج پیامبر که در آن جانشین خود را تعیین کردند] انجام شد. و حضرت صلی الله علیه و آله در سال یازدهم هجری [= 633 م. [در مدینه به رحمت بیکران آفریدگار جهان پیوست.

مدایح نبوی

«در زبانهای رایج بین مسلمانان، بویژه عربی و فارسی، قصاید، قطعه ها و آثار بسیاری در ثنای پیامبر اکرم سروده شده است. مدایح نبوی از مقوله شعر متعهد است نه هنر مجرد. چون در این گونه آثار شاعران حقّانیّت پیامبر اسلام و سیره و مسیر تابناک او را، به فرهنگ جامعه و افکار عمومی منتقل می کنند. این آثار از جهات مختلف ارزشمند است. که در رأس آنها نکات اخلاقی و تربیتی است. زیرا در آنها ذکر فضایل، اخلاق، خصلتها، آداب و رفتار آن بزرگوار، آزادگی ها، فداکاری ها و مجاهدتهای خستگی ناپذیر او در راه سعادت انسانیت بیان گردیده است. صرف نظر از برخی اشعار سست مذهبی که در این اواخر سروده شده است و هر کس به خود اجازه داده است تا در این کار دخالت ورزد، علی الاصول اشعار مذهبی در سطحی بس بلند جای دارد. و اگر آثار و قصایدی را که در زبان های اسلامی بویژه فارسی و عربی، در مدح پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سروده شده جمع آوری کنند، دهها مجلّد کتاب ارزشمند خواهد شد. یکی از آثار ارزشمند زبان عربی در زمینه مدایح نبوی، «المجمُوعَةُ النَّبْها نِیّةُ فِی المَدائحِ النَّبویّةِ» تألیف شیخ یوسفِ نبهانیِ بیروتی است. این کتاب از سوی انتشارات «دارُالمَعرِفَة» برای بار دوم در سال 1394 ه .ق به چاپ رسیده است.»⁽¹⁾

مشهورترین مدایح نبوی عربی

مشهورترین مدایح نبوی عربی⁽¹⁾

در ادبیات عربی دهها شاعر توانمند، ذوق خویش را در ستایش حضرت محمّد صلی الله علیه و آله ، به کار گرفته اند. مشهورترین این آثار عبارت است از:

1 - قصیده لامیّه کعب بن زُهیرِ بن اَبی سُلمی، مشهور به بُردَه کعب (26 ه . ق)

2 - قصاید حسّان بن ثابت انصاری (54 ه . ق)

3 - قصیده رائیّه نابغه جُعدی (64 ه . ق)

4 - قصیده همزیّه شرف الدّین بوصیری (694 ه . ق)

5 - قصیده لامیّه شرف الدّین بوصیری، که در معارضه با بُرده کعب بن زهیر سروده شده و دارای 202 بیت می باشد.

6 - قصیده میمیّه بوصیری مشهور به «برده بوصیری».

7 - قصیده قرآنیّه نبویّة (هائیّه) ابن جابرِ أندلُسی.

8 - قصیده قرآنیّه نبویّة (قافیّه) قَلقَشندی (756 - 821 ه . ق).

9 - قصاید وَتَریّات مَجدُ الدّین محمّد بن ابی بکر وَ تَری بغدادی⁽²⁾.

10 - قصیده نونیّه شیخ صَفیّ الدّینِ حِلّی (676 - 750 ه . ق).

11 - قصیده «ألدُّرّ النّظیمِ» عبدالقادر أدهمی طِرابلُسی.

12 - قصیده میمیّه شیخ حسین بن عبدالصّمدِ عاملی (پدر شیخ بهائی).

13 - قصیده بائیّه شبیب بک الوائلی.

14 - قصیده محمّد بن علی غَرناطی.

15 - قصیده بائیّه شیخ محمّد سکونی.

16 - قصیده نجم الدّین بغدادی.

17 - قصیده أدکاویِ مصری.

18 - قصیده میمیّه محمود سامی البارودی (1904 م).

19 - قصیده میمیّه شیخ قاسم حلاّق.

20 - قصیده نونیّه علاّمه سمنانی.

21 - «قصیده میمیّه احمد شَوقی بَکِ مصری» مشهور به «نَهجُ البُردَة» که در ادامه این گفتار شرح کامل آن خواهد آمد.

رابطه بدیعیات و مدایح نبوی

«قصیده بدیعیّة قصیده ای است که، هر بیت (یا دو بیت)⁽¹⁾آن، حداقل دارای یکی از صنایع بدیعی باشد و بنای بیت بر آن صنعت باشد و همه یا عمده صنایع بدیعی در آن قصیده به نظم آمده باشد و بیتی بدون صنعت در آن یافت نشود. این قصاید طوری ساخته می شوند که آوردن صنایع بدیعی در ابیات، از رونق و فصاحت و انسجام کلام نکاهد و معانی ابیات را مشوّش نسازد. بدین دلیل ساختن چنین اشعاری بسیار مشکل است و مایه و ذوقی سرشار و قدرتی خلاّق می طلبد. براساس این تعریف تعریفی که در المنجد آمده غلط است.

در صفحه 58 جلد اوّل المنجد عربی به فارسی ترجمه بندرریگی، در تعریف بدیعیّات می گوید: «قصیده هایی که در علم بدیع سروده شده» ملاحظه می شود که این تعریف بر منظومه ها و ارجوزه های بدیعی⁽²⁾

ِعلمُ البَدیعِ مَا بِهِ قَدْ عُرِفَا * وُجُوهُ تَحسینِ الْکَلام اِنْ وَفی

مُطابقا وَ قَصْدُهُ جَلیُّ * فَمِنْهُ لَفظِیٌّ وَ مَعْنَوِیُّ

به کار رفته توریه شده باشد یا نشده باشد.»⁽¹⁾

موضوع اکثر قصاید بدیعی «مدایح نبوی» است، در بحر بسیط و روی میم، بر وزن برده بوصیری.

مؤلف کتاب «تاریخ الادب العربی» دکتر عمر فروخ، در این کتاب، همواره قصیده بدیعیّه را به معنای قصیده مدیحیه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، و شعری که در ثنای رسول الله صلی الله علیه و آله سروده شده، گرفته است. با این که چنین نیست. درست است که قصاید بدیعیّة به جز اندکی، همه در مدایح نبوی سروده شده است و در ادبیات اسلامی این خودبابی است عمده. اما آن همه قصاید بلند که از صدر اسلام به بعد، در ثنا گستری پیامبر اکرم و عرض ادب به پیشگاه رسول گرامی اسلام سروده اند، همه و همه بدیعیّه نیست. و اصولاً این رایج نیست که همه مدایح نبوی را «بدیعیّه» نام گذاریم.

اگر به زبان اهل منطق بگوییم بین قصاید بدیعیّه و دیگر قصاید مدایح نبوی عموم و خصوص من وجه جاری است. مادّه اشتراک، قصاید بدیعیّه ای خواهد بود که در مدح پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سروده شده است. و بیشتر قصاید بدیعیّه اصطلاحی چنین است. اما دو فرق اساسی بین مدایح نبوی و بدیعیّات وجود دارد: یکی صدها قصیده مدیحه نبوی که بدیعیّه اصطلاحی نیست و دیگر چند قصیده بدیعیّه که مدیح نبوی نیست.

با عنایت به آنچه ذکر شد این عبارت نویسنده مذکور درباره «مدایح نبوی بوصیری» که در پی می آید درست نیست:

«وَ بَلَغتِ البَدیعِیّاتُ (القَصَائِدُ الْمَقُولَةُ فی مَدِیحِ مُحمّدٍ رَسُولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله ) ذِرْوَةَ الْبَراعَةِ فی شِعْرِ الْبُوصِیریِّ.⁽²⁾»

قصیده بوصیری اگر چه بدیعیّه نیست، اما در گزینش بَحْرورَویّ وَ در انتخاب مضمون (مدایح نبوی)، تأثیر شایانی در بدیعیّه سرایان داشته است. (مقدمه خَزانة الادب، ابن حجّة الحَموی).

درباره مبتکر سرایش بدیعیات در ادبیات عربی بحث است که آیا «أمینُ الدّین اربلی»

(670 ه . ق) بوده است یا صفیّ الدّین حِلّی (752 ه . ق).

صاحب انوار الربیع (در مقدمه این کتاب) و صاحب الغدیر (ج 6، ص 44) معتقدند که اصل این ابتکار از امین اربلی است نه صفی الدین حلی وچنین هم هست، زیرا اربلی حدود 60 سال پیش از صفی الدّین قصیده خویش را ساخته است.⁽¹⁾

«بَعْضُ هذَا الدَّلالِ وَ اْلإدْلالِ * حَالَ بِالْهَجْرِ وَ التَّجَنُّبِ حالی»

اگر چه ابتکار سرایش قصاید بدیعیّه از صفی الدّین نیست، اما انتخاب بحر بسیط و رَویِّ میم - که موجب پیشبرد بسیار کار بدیعیات شد - از صفی الدّین است، زیرا که او قصیده خود را چنین ساخت و سپس دیگر بدیعیّه سرایان از او پیروی کردند. پس باید صفیّ الدّین را مبتکر این موضوع دانست که بدیعیّات را - از نظر مضمون که مدیح نبوی است - و از نظر وزن و رَوِیِّ میم در مسیر قصیده «بُردَة» انداخت.

آغاز قصیده حِلّی چنین است:

إنْ جِئتَ سَلْعا فَسَلْ عَنْ

جِیرَةِ الْعَلَمِ

وَ اقْرَأ سَلاماً عَلَی عُرْبٍ

بِذِی سَلَمِ

«اگر به وادی سلع آمده ای پس از همسایگان و ادیِ عَلَم بپرس و بر عربانِ سرزمین ذی سلم سلام ده. که دارای 145 بیت است و مشتمل بر 151 نوع صنعت بدیعی. چنان که گفته شد یکی از علل مهم رشد و توسعه بدیعیات، پس از صفی الدین همین وزن و روی و مضمون برده بوصیری بوده است.»⁽²⁾

گذری بر تاریخچه مدایح نبوی

یکی از فنون شعری که در صدر اسلام متولد شد شعر مذهبی بود، که عمده آن شامل ستایش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و دین اسلام می باشد. مدح و منقبت و نعت و ستایش و وصف و ثنای بزرگواری ها، عظمتها، منش های والا و مواهب خدایی و تعالیم والای پیامبر اسلام، خلاصه موجودات، خواجه کائنات، مهتر آدمیان و سرور جهانیان، زنده

کننده توحید و عدالت و بت شکن یگانه و منجی انسانیت، حضرت محمد بن عبداللّه صلی الله علیه و آله ، از نخستین سال های طلوع خورشید نبوّت، به نظم و نثر، در حد وسیعی آغاز گردید و تا امروز که 14 قرن از آن زمان می گذرد بیش از پیش ادامه دارد. نخستین کسانی که پیامبر را ستوده اند با توجّه به تقدّم خداوند و فرشتگان در این امر⁽¹⁾، عبارت اند از:

1 - ابوطالب بن عبدالمطلب(ع)⁽²⁾

خَلیلَیَّ ما أُذنی لاِءوّلِ عاذلِ - بِصَغواءَ فی حقٍّ و لا عِندَ باطِلِ (دیوان، ص 49).

2 - علیّ بن ابی طالب (ع) (23 ه . ق - 40 ه . ق)

3 - عبّاس بن عبدالمطلب (51 ه . ق - 32ه . ق)

4 - کعب بن مالک انصاری

5 - حسّان بن ثابت انصاری (54 ه ق)

6 - عبّاس بن مِرداس السلمی، فرزند خنسای شاعر (18 ه . ق)

7 - ورقة بن نوفل، پسر عموی حضرت خدیجه علیهاالسلام

8 - لبید بن ربیعة (- 41 ه . ق)

9 - أعشی قیس (- 7 ه . ق)

10 - عبداللّه بن الزّ بعری (که تا زمان زمامداری عُمَر زنده بود)

11 - ألنّابغة الجعدیّ (80 ه . ق)

12 - کعب بن زهیر (- 26 ه . ق)

یادآور می شود که نام 48 تن از این شاعران همراه نمونه ای از مدایح آنان در ستایش از پیامبر صلی الله علیه و آله ، در کتاب «الحَماسة المغربیّة» در بخش «مدح النّبیّ» آمده است.⁽³⁾

«درباره نخستین مدحیه پیامبر اختلاف است، اما هیچ کدام به مقام قصیده مشهور

کعب ابن زهیر نمی رسد. کعب بن زهیر از شاعران مُخَضْرَم⁽¹⁾

ابن منظور گفته «رجلٌ مُخَضْرَم»: إذا کانَ نِصفُ عُمرهِ فی الجاهلیّةِ وَ نِصْفُه فیِ الإسْلامِ.

بانَتْ سُعادُ فَقلبِی الْیومَ مَتْبولُ * مُتَیَّمٌ إثرَها، لَم یُفدَ، مَکْبولُ

«سعاد جدا شد پس امروز قلب من رنجور و نزار است [قلبی که] شیدای او و زنجیری عشق اوست».

گویند وقتی که کعب به این بیت رسید:

اِنَّ الرَّسولَ لَنورٌ یُستضاءُ بِه * مُهنَّدٌ مِنْ سُیوفِ اِللّهِ مَسلولُ

«همانا رسول کانون نوری است که از او نور گیرند، او شمشیری است برکشیده از شمشیرهای خداوند».

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بُردَه خویش را بر او پوشاندند و به او خلعت دادند. از اینروی این قصیده «بُرْدَة» نام گرفت.

این قصیده مورد توجّه ادیبان و عموم دوستداران رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله قرار گرفت و بسیاری آن راشرح کردند و تعدادی به تخمیس آن پرداختند و برخی شاعران در مقام معارضه با آن قصایدی سرودند، که در این میان بوصیری گوی سبقت را از دیگران ربود. بوصیری 14 قصیده مدحیه در ثنای پیامبر صلی الله علیه و آله دارد که یکی از آنها لامیّه اوست، که «ذُخْرُ المَعادِ فی مُعارَضَةِ بانَتْ سُعاد»⁽²⁾

چنین است:

إلی مَتَی أنْتَ بِاللَّذّاتِ مَشْغُولُ * وَ اَنْتَ عَنْ کُلِّ مَا قَدَّمتَ

مَسْوءُولُ فی کُلِّ یَوْمٍ تُرَجِّی أنْ تَتُوبَ غَدًا * و عَقْدُ عَزْمِکَ بِالتَّسوِیفِ مَحْلُولُ⁽¹⁾

توضیح: این ابیات در صفحات آینده ترجمه شده است.

نگاهی به مدایح نبوی در ادبیات فارسی

نگاهی به مدایح نبوی در ادبیات فارسی⁽²⁾

دیوانهای شاعران پارسی زبان، از دورترین روزگاران، آکنده است از شعر مذهبی، از جمله مدایح غرّای نبوی. از شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی که با ذکر توحید و مدح پیامبر و آل او آغاز می شود، تا سنایی و ناصر خسرو و خاقانی و ... و ملک الشعرای بهار تا امروز. ما در این جا به دلیل مجال اندک از خرمن بزرگ چامه ها و اشعار گوناگون فارسی در ستایش بزرگترین پیغامبر آسمانی، فقط به معرفی چند نمونه مشهور بسنده می کنیم و رد می شویم:

1 - ترکیب بندِ جمال الدّین عبدالرّزّاقِ اصفهانی (م - 588 ه . ق) قصیده سرای بزرگ قرن ششم، در سبک عراقی، که شامل 11 بند، هر بند 9 بیت است، اینک یک بند آن:

ای از بر سِدرَه شاهراهت * وی قُبّه عرش تکیه گاهت

ای طاق نهم رَواق بالا * بشکسته زگوشه کلاهت

هم عقل دویده در رکابت * هم شرع خزیده در پناهت

ای چرخ کبود ژنده دلقی * در گردن پیر خانقاهت

مه طاسکِ گردن سمندت * شب طُرّه پرچم سیاهت

جبریل مقیم آستانت * افلاک حریم بارگاهت

چرخ ارچه رفیع، خاک پایت * عقل ار چه بزرگ، طفل راهت

خورده است خدا زِ روی تعظیم * سوگند به روی همچو ماهت

ایزد که رقیب جانْ خِرَد کرد * نام تو ردیف نام خود کرد.⁽¹⁾

2 - نظامی گنجوی، (م - 614 ه .ق)، حکیم نظامی که در داستان سرایی و خیالپردازی های شاعرانه و بسیار دلپسند، استادی بی همانند است. معمولاً آغاز مثنوی هایش به توحیدیّه هایی مزیّن است. که پس از آن به ستایش پیامبر اکرم نیز پرداخته است. او در مخزن الاسرار که مهمترین مثنوی اوست در ثنای پیامبر اکرم قصیده ای با 217 بیت سروده که برگزیده ای چند از ابیات او در پی می آید:

شمسه نُه مَسندِ هفت أختران * ختمِ رُسل خاتم پیغمبران

احمد مرسل که خِرَد خاک اوست * هر دو جهان بسته فِتْراک اوست

ای تن تو پاکتر از جان پاک * روح تو پرورده روحی فِداک

خاک تو خود روضه جان من است * روضه تو جان جهان من است

خاک تو در چشم نظامی کشم * غاشیه بر دوش غلامی کشم

بر سر آن روضه چون جان پاک * خیزم چون با دو نشینم چو خاک

3 - مسمّط ادیب الممالک فراهانی (1277 - 1336 ه .ق) که 38 بند است و هر بند 7 مصراع که جمعا 266 مصراع می شود. هر فرازی از این قصیده بخشی از زندگی یا سیره پیامبر را در بر دارد. فراز میلاد آن چنین آغاز می شود:

برخیز شتر بانا بَر بندْ کجاوه * کز چرخ همی گشت عیان رایتِ کاوه

در شاخ شجر برخاست آوای چکاوه * وز طول سفر حسرت من گشت علاوه

بگذر به شتاب اندر از رود سماوه * در دیده من بنگر دریاچه ساوه

وز سینه ام آتشکده پارس نمودار

4 - قصیده پیام، از شاعر معاصر نعمت میرزازاده (م.آزرم) که چندین بار چاپ شده است. این قصیده مانند برده بوصیری است که در چند بخش تنظیم یافته و مجموع ابیات آن 273 بیت می شود. پیام از نمونه های والای قصاید فارسی و از مفاخر ادبیات مذهبی به شمار می رود. لطایف شعری و احساس ژرف و تابلوهای زیبا و علو مفاهیم در آن

فراوان است.

5 - قصیده مرحوم مهرداد اوستا در 72 بیت بدین مطلع:

نَه جلوه بود و نَه رنگ این رَواق الوان را

نَه پر ستاره برآورده چرخ دامان را

کوتاه سخن آن که در حوزه ادب فارسی صدها تن از شاعران نامدار و گمنام، به طور مستقل یا در ضمن دیگر اشعار خود، به ستایش از گوهر نبوّت پرداخته اند. که برای اطّلاع بیشتر مراجعه شود به دو کتاب زیر:

1 - مدایح محمّدی در شعر فارسی، احمد احمدی بیرجندی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1372، 164 ص.

2 - سیمای محمّد در آینه شعر فارسی، محمود شاهرخی و مشفق کاشانی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1372، 255 ص.

پایان بخش این گفتار شعر زیبایی است از شیخ سعدی شیرازی علیه الرّحمة.

ماه فروماند از جمال محمّد * سرو نباشد به اعتدال محمّد

قدر فلک را کمال و منزلتی نیست * در نظر قدر با کمال محمّد

وعده دیدار هر کسی به قیامت * لیله أسری شب وصال محمّد

آدم و نوح و خلیل و موسی و عیسی * آمده مجموع در ظلال محمّد

عرصه گیتی مجال همّت او نیست * روز قیامت نگر مجال محمّد

وان همه پیرایه بسته جنّت فردوس * بو که قبولش کند بلال محمّد

همچو زمین خواهد آسمان که بیفتد * تا بدهد بوسه بر نعال محمّد

شمس و قمر در زمین حشر نتابد * نور نتابد مگر جمال محمّد

شاید اگر آفتاب و ماه نتابند * پیش دو ابروی چون هلال محمّد

چشم مرا تا به خواب دید جمالش * خواب نمی گیرد از خیال محمّد

سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی * عشق محمّد بس است و آل محمّد

فصل دوّم : بوصیری و بردة

نگاهی به تاریخ مصر

نگاهی به تاریخ مصر⁽¹⁾

از روزگاران کهن، مصر یکی از مهمترین مراکز فرهنگ و تمدن جهان و از نقاط استراتژیک جغرافیای کشورهای اسلامی بوده است. این کشور کهنسال از صدر اسلام، بویژه از دوره خلفا به بعد، فراز و نشیب های فراوانی را از سر گذرانده است. آن دوره از تاریخ مصر که مربوط به پژوهش ما است دوره ممالیک خوانده می شود، که از سال 648 ه. آغاز و به سال 922 ه. با ظهور امپراتوری عثمانی پایان یافت.

برای درک درستِ موقعیت ممالیک، ناگزیریم اندکی پیش از آن دوره را نیز به اختصار بررسی کنیم. از قرن سوّم به بعد سلسله هایی به ترتیب بر مصر حکومت کرده اند که عبارتند از: بنی طولون، شامل پنج امیر، از سال 254 ه. تا 293 ه. اخشیدیان، شامل پنج امیر، از 323 ه. تا 358 ه. فاطمیون، دارای 12 امیر، از سال 362 تا 567 ه ایوبیان، دارای 8 امیر، از 562 ه. تا 648 ه. ممالیک بحری، شامل 27 امیر، از سال 648 ه. تا 784 ه. و ممالیک چِرِکْس، از 784 ه تا 922 ه .

بوصیری در زمان چهارمین امیر ایّوبی، سیف الدّین ابوبکر بن ایّوب، در سال 608 ه به دنیا آمد. 40 سال عمر او در دوره سلطه ایّوبیان گذشت. و از 40 سالگی تا 87 سالگی که بخش اصلی فعّالیّت های ادبی اش را تشکیل می دهد، همزمان با حکومت 9 تن از ممالیک بحری، سپری شد. و سرانجام در زمان چهارمین زمامدار مملوکی از خاندان قَلاوُون، یعنی زین الدّین کَتبوغا در سال 694 ه یا اندکی پس از آن در گذشت.

نگاهی به پیش از حکومت ممالیک

صلاح الدّین ایّوبی (532 - 589 ه/ 1138 - 1193 م) یک نظامیِ کُرد از اهالی تکریت عراق بود. او پس از سالها تلاش توانست سرانجام در سال 564 ه. نظامِ فاطمیان را در مصر براندازد. پس از تثبیتِ اوضاع سیاسی کوشید تا با سیاست های جدید فرهنگی آثار فاطمیان و مذهب آنان، شیعه اسماعیلی را از صحنه مصر ازمیان ببرد و مذاهب اهل سنّت را ترویج نماید. او برای ترویج مذهب شافعی و محو میراث فکری فاطمیان، مدارسِ متعدّدی در قاهره و سایر شهرهای مصر احداث کرد، که این مدارس معروفتر بود: مدرسه صلاحیّه، مدرسه فاضلیّه، دارالحدیثِ کامل. او به دیگر مذاهب نظیر حنفی و حنبلی نیز کم و بیش توجه نمود.

یکی دیگر از کارهای فرهنگی صلاح الدّین گسترش تصوّف در مصر بود. او اوّلین خانقاه صوفیّه را در این کشور بنا کرد و موقوفاتی را برای آنان در نظر گرفت. شاید در بیان علّت سیاست او در جذب و توسعه تصوّف با استناد به شواهد و قراین موجود بتوان گفت: در دوره فاطمیان به تقویت و گسترش تشیّع در مصر بسی توجّه شد و فرهنگ و محبّت اهل بیت در افکار و قلبهای مردم نفوذ کرد - که آثارش البته هنوز هم در جامعه مصر باقی است - لذا ایوبی ها در گسترش مبانیِ عقیدتی و پیشبرد اهداف سیاسی خود، به چند کار مهم دست زدند. که عبارتند از:

1 - گسترش و جایگزینی تصوّف به جای تشیّع⁽¹⁾.گرایش به تصوّف در قرن هفتم زیاد

بود و امام تصوّف یعنی محی الدّین بن عربی (دمشق، 638ه.) در همین عصر می زیست.

2 - اعزام علمای عامّه به مراکز مهم شیعه، نظیر شهر اَسنا در ناحیه دِلتای مصر برای زدودن یا تضعیف فرهنگ تشیّع.

3 - توسعه مدارسِ علمیّه مذاهب أربعه.

4 - به آتش کشیدن کتابخانه بزرگ شیعیان اسماعیلی در قاهره.

5 - ممنوع کردن عزاداری سیّدالشّهدا در روز عاشورا و به قول مَقریزی آن راروز شادی قرار دادن.

6 - تشویق نویسندگان برای حمله به تشیّع. برای نمونه به تشویق حکومت، قاضی بهاءالدّین هبة اللّه بن عبداللهِ قَفْطی (600 - 697 ه) کتابی در این زمینه به نام فَضائح المُفْتَرضَةُ فِی الرَّدِّ علَی الرَّفْضَةِ تالیف کرد.

ایّوبیان علاوه بر عزم نابودیِ تشیّع دو هدفِ مهمِّ دیگر را نیز دنبال می کردند:

1 - وحدت بخشیدن به مصر و شام.

2 - جنگ با صلیبی ها⁽¹⁾و آزادی بیت المُقدّس.

پس از مرگ صلاح الدّین در سال 598 ه، بازماندگانش بر سر قدرت با هم درگیر شدند و هر یک می کوشید تا سیادت و ریاست سلسله ایّوبی را از آن خود کند. حکومت ایّوبیان یک حکومت نظامی و مبتنی بر قدرت بود. آنان اگر دست به اصلاحات یا سازندگی هایی هم می زدند، در جهت تحکیم پایه های قدرتشان بود نه چیز دیگر. جامعه مصر در آن زمان متشکّل بود از بربرها، ترکان، کردها، عربها، و اسلاوها؛ که این گوناگونی به ارتش نیز سرایت کرده بود.

علل سقوط ایوبیان

1 - جنگ دایمی با دشمنان خارجی بویژه صلیبی ها و متحدان اروپایی آنان.

2 - درگیری های داخلی بین امیران ایوبی.

3 - زیاد شدن انبوه نظامیان مملوکی در بین سپاهیان.

4 - بی توجهی ایّوبیان به خواسته های مردم و زورگویی به آنان.

5 - بدی اوضاع اقتصادی ناشی از مخارج جنگها و نظامی گری و پرورش سپاهیان فراوان.

6 - گسترش فقر و جهل و ناامنی و شیوع بیماری های مهلک نظیر وبا و طاعون.

7 - شورش عربهای بومی مصر و قیام های پراکنده شیعیان که با همین شورش ها پیوند خورده بود.

ظهور ممالیک

سرانجام ممالیک که بیشتر ترک بودند در سال 648 ه بر سلطنت مصر چیره شدند. آنان در آغاز حکومتشان در چهار جبهه جنگ داشتند.

1 - خاندان ایّوبی در شام.

2 - سپاهیان مغول که پس از اشغال بغداد و به آخر رساندن خلافت پانصد ساله عباسی، شام را نیز به علت ضعف و سستی حاکمان ایّوبی تصاحب کردند و پس از آن هلاکو قصد مصر کرد. امّا در منطقه «عین جالوت» شکست سختی از سیف الدّین قدّوز خورد. این واقعه در سال 657 رخ داد.

3 - تفرقه و درگیری های داخلی بین دو دسته از ممالیک به نامهای بحری و برجی.

4 - عربهای مقیم مصر که بیشتر کشاورز بودند به سبب این که امیران مملوکی نظام مالیاتی سختی را وضع و زندگی را بر آنان سخت کرده بودند، زمینه شورش این طبقه ضعیف نیز فراهم شده بود.

از پنجاه سالگی تا 68 سالگی بوصیری مقارن بود با حکومت بیبرس بُندُقْداری، چهارمین امیر مملوکی که در میان ممالیک از همه قدرتمندتر بود. او علاوه بر سرکوبی حرکتهای مذهبی و مردمی مصر، به منظور تحکیم موقعیت سیاسی خود بر آن شد تا بازماندگان آخرین خلیفه عبّاسی را به مصر فراخواند. در زمان او هنوز مرزهای مسلمانان در شام و مصر از سوی مغولان و صلیبی ها تهدید می شد. اما بیبرس تا زنده بود با وضع تدابیری، نگذاشت شعله جنگی افروخته گردد.

دو دهه آخر زندگی بوصیری مصادف بود با ظهور منصور قلاوون، هفتمین امیر سلسله مملوکی و سر سلسله خاندان قلاوون. او توانست در دوره حکومتش ( از678 ه تا 689 ه) مغولان را که دوباره به شام حمله ور شده بودند در حمص به سختی شکست دهد. و نیز صفحات شرق مدیترانه را از لوث صلیبیان پاکسازی کند. این امیر قدرتمند همان کسی است که «بیمارستان منصوری» قاهره را بنا کرد. بوصیری در ستایش از این عملِ نیک قصیده ای به این مطلع سرود:

عَمَّرْتَ مَدرَسةً و مارِستانا

لِتُصحِّحَ اْلأَدیانَ و الأبدانَا

سرانجام بوصیری، در زمان زین الدّین کتبوغا (از 694 - 696 ه) دهمین امیر مملوکی از ممالیک بحری در بیمارستان منصوری قاهره درگذشت.

حکومت و جامعه در عصر مملوکی

ساختار حکومت ممالیک، همانند عصر ایّوبی، بر نظام اقطاعی مبتنی بود و بر اساس آن سلطان مملوکی منطقه ای را به امیری می سپرد، تا ضمن حمایت و حراست آن منطقه و جمع آوری مالیاتهای متنوّع که براساس فرمانها و منشورهای دیوان مرکزی مقرر می شد، حکومت را پشتیبانی کرده و در موقع هجوم خارجیان نیروهای جنگی را نیز تامین کند. جامعه مصر در عصر مملوکی هفت طبقه بودند: 1 - اهل دولت 2

قدرت ممالیک بر دو پایه استوار بود: سپاهیان و عقاید دینی مردم. این غلامان ترک در حفظ ظواهر اسلامی می کوشیدند و تعدادی از عالمان و فقیهان را به خود نزدیک ساخته بودند و به بنای مساجد و مدارس علوم دینی تا حدّی توجّه می کردند. البتّه در شرایطی که دشمنان خونخواری چون صلیبی ها و مغولان در کمین مال و ناموس و خاک و دین امت اسلامی بودند، مردم ناگزیر باید زورگویی ها و فشارهای امرای خویش را به جان می خریدند و دم بر نمی آوردند.

امیران مملوکی در زندگی شخصی خود تجمّل پرست، شهوتران، خوشگذران و فاسد بودند و از هیچ ظلمی به مردم فروگذار نمی کردند. خوبی و بدی حال هرکس در این دوران بستگی به میزان وابستگی اش به حکومت مرکزی داشت. لذا در هر طبقه ای به فراخور مقدار و شدّت داد و ستد با حکومت، معدودی افراد مرفّه و بسیاری از افراد زحمتکش و بی پناه وجود داشتند. فساد اخلاقی و مالی در بین مردم فراگیر شده بود. شرب خمر، دزدی، روابط نامشروع، آدمکشی، ناامنی، اعتیاد به مواد مخدر و بی توجهی به احکام شرعی در سراسر جامعه به چشم می خورد.

عوامل فراوانی زندگی را بر مردم سخت کرده بود که به مهمترین آنها اشاره می شود:

1 - جنگ با صلیبی ها.

2 - جنگ با مغولان.

3 - بحرانهای سیاسی داخلی و درگیری و کشمکش بر سر قدرت بین ممالیک بَحری و بُرجی.

4 - فشارهای مالی ناشی از سیاستهای مالیاتی سنگین دولت بر مردم.

5 - فساد و بی رحمی گسترده در بین حاکمان و ماموران دولتی که غالبا نظامی بودند.

6 - فروکش کردن آب نیل و بروز قحطسالی در مزارع کشاورزی. اولین قحطسالی در سال 662 ه رخ داد، که در آن مردم وادار به گیاهخواری شدند و یکی از شدیدترین گرانی ها و قحطی ها، بحران سال 695 یا 696 ه (سال مرگ بوصیری) است که مردم به جسد خواری انسان ها و حیوانات روی آوردند.

7 - شیوع وبا و مرگهای دسته جمعی مردم.

بررسی اوضاع اجتماعی مصر در دوره ممالیک بیانگر این موضوع است که: بجز در مواردی معدود، به طور کلی بحران های اجتماعی دامنه دار، امنیّت کم، آشوب فراوان، فقر و فلاکت فراگیر و ستم بر مردم آشکارا دیده می شود. بازرگانی، صنعت و کشاورزی به کسادی گراییده، گرانی و گرسنگی مردم را از پای درآورده است.

فرجام امیران بحری مویّدِ بی ثباتی سیاسی نیز هست. زیرا از میان 25 تن سلطان مملوکی بحری هفت نفر به گاه سلطنت کشته شدند. چهار نفر پس از عزل و فرار از قاهره به قتل رسیدند. هفت نفر عزل شدند و دو نفر گریختند و فقط پنج نفر به وقت سلطنت، به مرگ طبیعی مردند.

وضعیت فرهنگی در دوره ممالیک

بسیاری از دانشمندان و ادیبان بزرگ، به سبب حملات وحشیانه مغولان، از دیگر بلاد اسلامی به شام و مصر پناهنده شدند. از طرفی، ممالیک که ترویج مذاهب چهارگانه اهل سنّت را مایه تقویت بنیانهای حکومت خود می پنداشتند، کوشیدند بر تعداد مدارس و کتابخانه های شهرهای بزرگ، خصوصا قاهره، دمشق، حلب و حَماة بیفزایند. در این دوره، حرکت فکری برجسته ای پیرامونِ تألیف کتابهای وزین و جامع در فنون مختلف صورت پذیرفت، که آثار فراوانی از آنها در موضوع های لغت، نحو، ادبیات، فقه، تاریخ و جغرافی، نویسندگی، تراجم و سِیَر، مجموعه ها، دایرة المعارف ها، طبقات و رجالِ حدیث هم اکنون در دست است. البتّه این رشد شگفت انگیز را نه به حکومت ها، بلکه باید به تلاش عاشقانه اهل علم وابسته دانست که از نظر معیشتی، از پایین ترین طبقات اجتماعی بودند. چنان که زندگی آن بزرگان بهترین گواه این مدّعا است.

بوصیری

«امام شرف الدّین محمّد بن سعید بن حمّاد الصّنهاجی البوصیری الدُّلاّصی المصری، منسوب به «صنهاجة» یکی از قبایل بزرگ مغرب (وطن یکی از اجدادش) و منسوب به

بوصیر، شهرکی واقع در بین فیوم و بنی سُوَیف، در مصر علیا، (وطن پدرش) و یا منسوب به دولاص (وطن مادرش) است. لذا به او بوصیری یا دولاصی یا صنهاجی هم گفته اند.

او در اوّل شوّال سال 608 ه . ق برابر با 6/3/1212م. در ناحیه دولاص یا در «بهشیم» که هر دو از توابع «بهنسا» بوده به دنیا آمد و در سال 694 ه برابر با 1295 م. یا کمی پس از آن در بیمارستان منصوری قاهره در گذشت و در شهر اسکندریه به خاک سپرده شد. گویا او از اوان نوجوانی به اندیشه ها و منش های صوفیان علاقه مند بوده. نوشته اند: او چندی از محضر ابوالعباس مرسی (686 ه) جانشین ابوالحسن شاذلی (656 ه) بهره مند شده است. اما احوال و آثارش شباهت زیادی به اهل تصوف ندارد. بلکه نمایانگر عشق بی کرانه او به وجود بی همتای رسول اللّه صلی الله علیه و آله است.

بروکلمان ذکر کرده که بوصیری ده سال را در قدس گذرانده سپس به مدینه رفت و بعد از آن 13 سال از زندگی اش را در جوار کعبه، در مکه سپری کرد و در آنجا به تدریس قرآن کریم اشتغال داشت.زمانی که به مصر برگشت (در حدود 659 ه) به استخدام دولت درآمد و نزدیک چهار سال در بلبیس شرقی به عنوان مباشر (کاتب) کار می کرد. پس از آن روانه قاهره شد و تا چندی می کوشید از راه شعر ارتزاق کند اما موفق نشد. پس تا آخر عمر در همان جا زیست و به تعلیم قرآن مشغول بود.»⁽¹⁾بیشتر اشعار او در قالب غزل، و در مضامین مدح، هجو، وصف و مدایح نبوی است.

«بوصیری» به مطالعه تورات و انجیل و تعدادی از کتابهای یهود و نصاری انس بسیار داشت و آنچه را در آن کتابها یافت که با عقاید اسلامی مخالف بود، در قصاید خود، و نیز در تعلیقات بر آن قصائد⁽²⁾رد نمود. بوصیری شاعری نکته بین و حسّاس و نقّاد بود و در قصاید خود تصویری از اوضاع اجتماعی دورانش را جلوه گر ساخته است. او از دزدی ماموران دولت، رشوه خواری کاتبان و خیانت قاضیان شکایت می کند و مذاهب و ملّیت های مختلف مصر را در سده هفتم هجری یاد می نماید و سپس پرده از دشمنی

فرقه ای و مذهبی آنان با یکدیگر برمی دارد. این نوع قصاید او، اگر چه از جهت ادبی در درجه عالی نیستند، اما به دلیل آن که بیانگر اوضاع و احوال مردم مصر در آن روزگار هستند، از حیث تاریخی و اجتماعی مهم تلقّی می شوند.⁽¹⁾

برای آگاهی کامل از شرح حال بوصیری به کتابهای زیر مراجعه کنید:

ویژگی های سبک بوصیری

ویژگی های سبک بوصیری⁽²⁾

در مورد سهولت، شاعر بر گزینش الفاظ واضح و وزنهای آسان تعمّد ورزیده و علاقه شدیدی نشان داده است. زیرا مقتضای وصف و طبیعت به تصویر کشیدن حیات اجتماعی که بخش مهمی از اشعار اوست، این است که شاعر در حد فهم عموم مردم شعر بسراید تا تاثیرش فراگیر باشد. نسبت به جزالت و استواری کلام، بوصیری در مدایح نبوی اش الفاظ مناسب با طبیعت دینی شعر را برگزیده. الفاظی که بار معنوی قصه های نبوی و اسلامی و معجزه ها و معراج پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را به خوبی و سرشاری بیان می دارد. و او را در مناجاتها و توسل ها و شفاعت خواهی هایش از درگاه رسول اکرم صلی الله علیه و آله ، یاری می رساند.

بوصیری خود در یکی از نبویّاتش به مهمترین ویژگی های فنّی مدایح نبوی اش چنین اشاره می کند:

مَدْحُ النّبیِّ أمانُ الخائفِ الوَجِلِ * فَامْدَحهُ مُرتَجِلاً او غَیرَ مُرتَجلِ

وَ لا تُشَبِّبْ بِأوطانٍ وَلادِمَنٍ * وَ لا تُعّرِجْ علَی رَبعٍ و لا طَللِ

وَصِفْ جَمالَ حبیبِ اللّهِ مُنفرداً * بِوَصفهِ فَهْوَ خَیرُ الوصفِ و الغَزلِ

رَیحانتاه علی زَهْرِ الرُّبی زَهَتا * فَما لِقَلبی وَ ذِکْرِ البانِ وَ اْلأَثَلِ؟

رَیحانَتاه مِنَ الزَّهراءِ فاطِمةٍ * خَیرِ النّساءِ وَ مِنْ صِنْوِ الإمامِ علیّ

«مدح پیامبر پناه هر بلادیده و ترسانی است پس او را بی مقدّمه یا با مقدّمه بستای

همچنین در ابیات دیگری می گوید:

إذَا امتَدَحتُ نَسیباً⁽¹⁾مِنْ سُلالَتِه * فَهُوَ النّسیبُ لِمَدْحِی، سَیِّدَ الرُّسُلِ

و نَزِّه الفِکرَ فی رَوْضاتِ فِکْرَتِها * وَ اجْنِ البَلاغةَ مِنْ أغْصانِهَا الذُّلُلِ

«هرگاه من خویشاوندی از تبار او را ستودم پس خود آن حضرت صلی الله علیه و آله ، غزل مدح من است. اندیشه را در باغهای اندیشه او به گردش درآور و از شاخسارهای فروافتاده و آویزانش میوه شیرین شیوایی بچین.»

در این اشعار نکاتی وجود دارد که بیانگر اسلوب بوصیری هستند از جمله:

1 - در شعر او هم ارتجال وجود دارد و هم عدم ارتجال.

2 - او چندان اعتقادی به شیوه شاعران جاهلیت در وقوف بر دمن و گریه بر اطلال، در آغاز غزلیّات و قصاید ندارد.

3 - او حتّی از تشبیب به ذکر اوطان هم اِعراض کرده، زیرا بر این باور است که هر غزل یا تشبیب یا سوز و آهی باید که نظر به معانی متعالی نبوی داشته باشد.لذا اطلال و دمن او کعبه و مدینه است.

شعر بوصیری از غرابت لفظی یا تعقید در صنایع بلاغی خالی است. لذا اسلوب او در مواردی نظیر اشعار اجتماعی اش، چنان سهل است که گویی الفاظ و ترکیب هایش را از زبان گفتاری مردم کوچه و بازار برگرفته است. به همین سبب است که اشعار او به سرعت در بین عموم مردم رواج یافت. چون این شعر بیانگر احساسات و عواطف و خواسته های آنان در حالات و مناسبتهای مختلف بود.

ابن شاکر الکتبی گوید: «شعر او در نهایت حسن و لطافت و برخوردار از شیرینی الفاظ و انسجام و هماهنگی ترکیب هاست.»⁽¹⁾یکی از ویژگی های لفظی مشهود در بیان بوصیری، که شعر او را از رقّت و انسجام و موسیقی ویژه ای برخوردار کرده است، کثرت موزون تکرار، ندا و به کارگیری متعادل اسم های استفهام است.

مثلاً در قصیده همزیّه اش تکرار ندا هشت بار، «یا نبیّ الهدی»، «یا شفیعا»، «یا رحیما»، «یا أبالقاسم»، «رَبِّ»، «صَاحِ»، «یالاَءمرٍ» و تکرار استفهام ده بار، لفظ «سلام» چهار بار و «أمْ» هشت بار است. این ویژگی ها در دیگر قصاید نبوی او نیز به چشم می خورد. مثلاً در قصیده نَبویّه (محمّدیّه) او که 16 بیت دارد، نام مقدّس «محمّد» در اول همه مصراعها وجود دارد. یعنی 32 بار تکرار شده است.

مُحمَّدٌ أشرفُ الأعْرابِ و العَجَمِ

مُحمّدٌ خَیرُ مَن یَمشی عَلَی قَدمِ

مُحمّدٌ ثابِتُ المیثاقِ حافِظُه

مُحمّدٌ طَیِّبُ الاَْخلاقِ و الشِّیَمِ

یا پدیده «ندا»، که در قصیده مربوط به امامزاده «سیّدة نفیسه»، پانزده بار تکرار شده است. خلاصه سخن آن که بوصیری توانست با قدرت بیان و طبع سلیم و ذوق سرشار و عشق خالصانه خود به روح مطهّر و تابناکِ حبیب یگانه خدای بی همتا، مدایح نبوی را به بالاترین نقطه، نسبت به دیگر اغراض شعریِ عصر خود برساند.

مدایح نبوی بوصیری

مدایح نبوی بوصیری⁽¹⁾

درخشانترین فصل اشعار بوصیری مدایح نبوی اوست. مجموعه این قصاید چهارده قصیده است که می توان گفت در سه مرحله از زندگی شاعر سروده شده است.

مرحله اول: پیش از سفر به حجاز.

مرحله دوم: قبل از بازگشت از حجاز.

مرحله سوم: پس از بازگشتن از سرزمین وحی به مصر.

از جمله حوادثی که موجب شد بوصیری و برخی از دیگر شاعران نظیر سیف الدّین علیّ بن خَزْعَل، در آن زمان به ستایش پیامبر صلی الله علیه و آله و دفاع از مقدّسات اسلام بپردازند، دو آتش سوزی بزرگ و با فاصله ای اندک از هم، در مدینه و در مسجد پیامبر سلام اللّه علیه بود. این حوادث موجب شد که دشمنان اسلام و بویژه صلیبی هایی که با مسلمانان در ستیز بودند، سوء استفاده تبلیغاتی کنند و به تحقیر عظیمترین مقدّسات اسلام، یعنی ساحت مقدّسِ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بپردازند. لذا در جبهه اسلام، شاعران غیوری چون بوصیری قیام کردند و ضمن تقویت حالت هجومیِ مسلمانان، به دفاع از خورشید رحمت و دژ استوار عشق پرداختند. بوصیری در این زمینه دو قصیده گفت که نام یکی: «تَقدیسُ الحرَمِ مِنْ تَدنیسِ الضَّرمْ» بود در صد بیت، که چنین شروع می شود:

اِلَهی عَلَی کُلِّ اْلاُمُورِ لَکَ الحَمْدُ * فَلَیسَ لِما أولَیْتَ مِنْ نِعَمٍ حَدُّ

«خدایا بر همه کارها تو را سپاس و ستایش بیکران، زیرا برای نعمتی که بخشیده ای حدّ و اندازه ای نیست». بوصیری در این قصیده پس از پاسخگویی به دشمنان که آن آتش را به آتش دوزخ تشبیه کرده بودند، لب به ستایش پیامبر صلی الله علیه و آله می گشاید و از سیره و معجزاتش سخن می گوید، و در پایان از آن حضرت عذر می خواهد که گمراهان چنین کلماتی بر زبان رانده اند و آن گاه پرده از شوق دیدار خود بر می دارد و عرضه می کند که:

فَهَبْ لی رَسولَ اللّهِ قُربَ مَودَّةٍ * تَقِرُّبِهِ عَینٌ وَ تُروی بِه کَبْدُ

وَ لَوْلا وُثُوقی مِنکَ بِالفَوزِ فی غَدٍ * لَما لَذَّلی یَوماً شَرابٌ وَلا بَرْدُ

«ای رسول خدا مرا به چنان قرب و دوستیی بنواز که چشم بدان روشن گردد و جگر سوخته به آن سیراب؛ و چنانچه اطمینان من به رستگاری به وسیله تو، در فردای قیامت نباشد، هرگز نه شهد شربتی به کامم خوش می آید و نه لذت هیچ خُنکایی.»

پس از آن بوصیری به راه روشن خویش ادامه داد و قصاید نبوی دیگری سرود، از جمله قصیده ای به مطلع:

أمَدائِحٌ لی فیکَ أمْ تَسبیحُ * لَولاکَ مَا غَفَرَ الذُّنُوبَ مَدیحُ

حَدَّثتَ أنَّ مَدائِحی فِی المُصطَفی * کَفّارةٌ لی وَ الْحَدیثُ صَحیحُ

«آیا اینها مدایح من درباره تو است یا تسبیح خداست، اگر تو نبودی هیچ ستایشی گناهان را نمی آمرزید. تو گفتی که مدایح من در حقّ مصطفی صلی الله علیه و آله کفاره گناهان من است و این سخنی روا است.»

او در این قصیده نیز به وصف سیره رسول اکرم صلی الله علیه و آله می پردازد و با شوق دیدار به پایانش می برد:

شَوْقاً اِلی حَرَمٍ بِطیبَةَ آمِنٍ * طابَتْ بِذلِکَ رَوضَةٌ وَ ضَریحُ

إنّی َلاَرْجُو أنْ تَقِرَّ بِقُربِهِ * عَینی وَ یُؤسی قَلبِیَ الْمَجْروحُ

«چه شوقی است مرا به حرمی امن در مدینه طیّبه، که روضه و ضریحی بدان حرم طیب و طاهر گشته است. همانا من امیدوارم که به قرب او دیده ام روشن گردد و قلب مجروحم درمان شود.»

سوّمین قصیده ای که بوصیری در دوران پیش از سفر به حجاز، در ستایش پیامبر صلی الله علیه و آله سرود «ذُخْرُ المَعادِ فی وَزنِ بانَتْ سُعاد» نام دارد. او در این قصیده دویست و چهار بیتی، به معارضه با قصیده معروفِ «کَعب بن زُهیر» پرداخته است. مطلع قصیده این است:

اِلی مَتَی أنْتَ بِاللَّذّاتِ مَشغُولُ * وَ أنْتَ عَنْ کُلِّ ما قَدَّمْتَ مَسئُوولُ

فی کُلِّ یَومٍ تُرَجّی أنْ تَتُوبَ غَداً * وَ عَقْدُ عَزْمِکَ بِالتَّسوِیفِ مَحْلُولُ

«تا کی تو به لذّتها مشغولی، و تو از هر چه پیش فرستی سوال خواهی شد. در هر روز به خود امید می دهی که فردا توبه کنی، حال آن که رشته عزم تو به امروز و فردا کردن از هم می گسلد.

این قصیده از مشهورترین قصاید بوصیری است که سیمایی ناصحانه دارد و آثار تفکر صوفیانه در آن بارز است.

چهارمین قصیده نبوی، که در آن به نقد و بررسی عقاید اهل کتاب درباره نبوّت می پردازد. «ألمُخرج و المَردود علی النّصاری و الیهود» نام دارد، و در آن مانند دیگر قصایدی که ذکر شد، پرده از اشتیاق خود به زیارت عتبات مقدّسه برمی دارد. بر این قصیده به وسیله شاعر با نثری روان، تعلیقاتی نوشته شده که اکنون موجود است.

چنان که ملاحظه شد هیچ یک از قصاید با غزل مرسوم در آغاز قصاید عربی، شروع نشده اند. شاید این امر برخاسته از یک بینش اعتقادی بوده است که شاعر نخواسته بر مدح سمبل عشق، مقدمه ای عاشقانه، بدان گونه که دیگر شاعران سروده اند، بیفزاید. بوصیری در همین مرحله پرده از محبت شدید خود نسبت به اهل بیت پیامبر علیهم السلام نیز برداشته و قصیده ای درباره سیّدة نفیسه، دختر حسن بن زید بن علی بن الحسین، که به سال 208 ه در مصر در گذشته و حرمش در قاهره است، سروده است. این قصیده که هشتاد بیت دارد چنین شروع می شود:

جَنابُکِ مِنْهُ تُستَفادُ الفَوائِدُ * وَ لِلنَّاسِ بِالاِْحسانِ مِنکِ عَوائدُ

ترجمه: «از حضور تو فواید فراوان نصیب می گردد و مردم از ناحیه احسان تو بهره ها می برند.

در این قصیده از مظلومیت امام حسین علیه السلام و خاندان پاک او نیز یاد شده است».

مطلع یکی دیگر از نبویّات او چنین است:

یا رَبِّ صَلِّ عَلَی الْمُختارِ مِنْ مُضَرٍ * وَ اْلأنبیاءِ جَمیعِ الرُّسْلِ ما ذُکِروُا

«بار خدایا، بر (پیامبر ) برگزیده مُضَر و بر همه پیامبران و فرستادگان درود فرست.»

در مرحله دوم یعنی سال های اقامتش در حجاز از کام ذوق سرشار بوصیری چهار قصیده دیگر جوشید. یکی از این قصاید، که از صد و هفت بیت تشکیل شده، که ابیاتی از آن در پی می آید:

بِمَدحِ المُصطَفی تَحیَی القُلوبُ * وَ تُغْتَفَرُ الْخَطایا وَ الذُّنُوبُ

نَبِیٌ کامِلُ الاَْوصافِ تَمَّتْ * مَحاسِنُهُ فَقیلَ لَهُ الْحَبیبُ...

مَدائحُهُ تَزیدُ القَلْبَ شَوقاً * إلَیْهِ کَأَ نَّهاَ حَلْیٌ وَ طِیبُ

وَ صَفْتُ شَمائلاً مِنهُ حِساناً * فَماأدْری أمَدْحٌ أمْ نَسیبُ

بَدَتْ لِلنِّاسِ مِنهُ شُموسُ عِلْمٍ * طَوالِعُ ما تَزُولُ وَ لا تَغیبُ

وَ آدابُ النّبُوّةِ مُعجِزاتُ * فَکَیْفَ یَنالُهَا الرَّجُلُ الاَْدیِبُ

«به ستایش مصطفی صلی الله علیه و آله قلبها زنده می گردد و گناهان آمرزیده می شود. آن پیامبر کاملی که اوصاف نیکویش تمام شد و سپس به او «حبیب» گفته شد. مدایحش بر شوق قلب نسبت به او می افزاید. گویی که آن مدایح زیوراند و بوی مُشک. من شمایل نیکوی او را به وصف کشیدم پس نمی دانم آیا اینها مدح اند یا غزل.

از سوی او خورشیدهای دانش بر مردمان آشکار شد. طلوع کنندگانی که هرگز غروب نکنند. آداب پیامبری همه معجزه است، پس مرد ادیب چگونه به (درک و وصف) آنها نایل شود.»؟

بوصیری پس از مدت مدیدی که از حجاز به مصر برگشت، با خود عشقی متعالی و شعله ور نسبت به رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به ارمغان آورد. عشقی که سرانجام در دامن خویش شاهکارهای نبوی را پرورد.

در مرحله سوم، نخست قصیده مشهور همزیه او در 458 بیت سروده شد. آغاز آن چنین است:

کَیفَ تَرقی رُقیَّکَ الاَْنبیاءُ * یا سَماءٌ ماطاوَلْتَها سَماءُ

چسان پیامبران بسان تو بالا و بالا روند، ای آسمانی که آسمان نتواند با او رقابت ورزد. این قصیده طولانی شباهت فراوانی با دیگر قصاید او دارد و آنچه درباره آن قابل ملاحظه است آن است که شاعران و ادیبان بدان توجه خاصی مبذول داشته اند و به شرح و حفظ و معارضه آن پرداخته اند. اما آنچه نام بوصیری را جهانگیر کرد قصیده اوست به نام «ألکَواکِبُ الدُّرّیّةُ فِی مَدحِ خَیْرِ البَریّةِ» مشهور به «بُردَة» یا «بُرأَة».

البُردَة

«بُرْدْ، که در عربی با تای وحدت «ة» بُردَة گفته می شود به معنای نوعی پارچه کتانی

راه راه است. بُردِ یمانی، پارچه کتانی منسوب به یمن است. و نیز بُرد، نوعی لباس گشاد بوده که بالای دیگر جامه ها می پوشیده اند.»⁽¹⁾

«در صدر اسلام و پیش از آن، عربها پشمینه ای بر روی دیگر لباس ها، نظیر عبا، می پوشیده اند که بعضا رواَنداز شبشان نیز همان بوده است. این بالاپوش را بُردَه می گفته اند [مشهور است که پیامبر اکرم بُردَه ای داشته اند که در شب هجرت،آن را به امام علی علیه السلام دادند تا دشمنان گمان کنند پیغمبر خود در بستر خفته است.]

بُردَه پیامبر پس از رحلت ایشان به دست خلفا رسید. همچنین پیامبر در زمان حیات، بُردَه ای را به کعب بن زهیر در قبال قصیده مدحیّه اش عطا فرمودند، که سالها بعد معاویه آن رااز کعب خرید و سرانجام این عبای مقدس در گرماگرم غارتگری های هلاکو سوخت و از بین رفت»⁽²⁾

قصیده برده

«قصیده برده از مدایح درخشان نبوی است و از قصاید جاویدان (خالده) ادبیات عربی اسلام. و در واقع، از بهترین اشعار اسلامی عرب، به تعبیر ادیبان عرب: «ألشّعر الذّهبی» است. این قصیده همراه موکب صبا جهان را گشته و به همه اقالیم ادب رسیده است. از نظر ترکیب و بافت سخن، بسیار رشیق و محکم و فنی است، و از نظر بلاغت در اوج است، و از لحاظ معانی و تعبیرات، بسیار نغز و بلند و لطیف؛ و سرشار است از مضامین زیبا در تغزّل و عشق و حکمت و آداب نفس؛ و هم فضایل و سیرت و خصایل نبوی. ابیاتی از آن چندان معروف است که بر منابر می خوانند و در جراید نقل می کنند.

نام اصیل قصیده «ألکواکبُ الدّرّیّةُ فی مدحِ خَیرِ البریّةِ» است. و دارای 161 بیت می باشد. این قصیده به جهت اسلوب و مضمون، اهمیت ویژه ای یافته است. تا جایی که برخی برای خواندن آن شروط و آدابی قرار داده اند.⁽³⁾و از باب حرمت گذاری به

جایگاه والای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، این قصیده را سخت حرمت هشته اند⁽¹⁾».

«ابن حجر هیثمی گوید: هر گاه گفته بوصیری منحصر به همین قصیده برده بود، در شرف و تقدّمِ رتبه وی کفایت می نمود. چون این قصیده در شهرت به مقامی رسیده است که در مسجد و خانه ها مثل قرآنش درس می خوانند.

نوشته اند: از جمله خصایص این قصیده آن است که بعد از آن، دعا مستجاب می شود. و آثار آن به اندازه ای تکرار شده که مستغنی از اظهار است.»⁽²⁾«که از جمله می توان به شفایابی بیماران، گشایش گره مشکلات و برآورده شدن حاجات اشاره کرد.»⁽³⁾

«این قصیده بلیغ و شیوا از همان اوان سروده شدن مورد توجّه و اقبال فراوان مسلمین قرار گرفت و چنان شهرت یافت که نسخه های آن رادر همه اقطار اسلامی، چون کاغذ زر می بردند. با آن که قصیده ای طولانی است ولی مردم آن رابا رغبت حفظ می کردند و می خواندند. بسیاری آن راهمچون دُعایا مناجاتنامه برای تقرب به خدا و پیامبر قرائت می نمودند و هنوز هم صوفیان مصر این قصیده را دسته جمعی با صدای بلند و با آهنگ مخصوصی در برخی از مراسم خود می خوانند.»⁽⁴⁾

انگیزه سرودن برده

علی نجیب عطوی، در کتاب «البوصیری» صفحه 127، نوشته که بوصیری از باب تبرّک دوست داشته مشهورترین مدیحه نبوی اش، همنام مشهورترین مدیحه نبوی تا قرن هفتم یعنی «بُرده کعب بن زهیر»⁽⁵⁾

(رجوع شود به فهرست کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، جلد 12، غلامعلی عرفانیان، ص، 502، 1370 ش) .

اما غالبا درباره انگیزه سرایش قصیده «الکواکب الدریّة» مشهور به «بُرده»، به نقل از خود بوصیری چنین نوشته اند که او خود می گوید: «من به بیماری فلج دچار شدم و نیمی از بدنم از کار افتاد. پس از یأس از بهبود، به نظرم رسید که با سرودن قصیده ای در مدح پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به او متوسل شوم و شفایم را از او بخواهم. لذا چنین کردم و پیوسته می خواندم و زار زار می گریستم و شفایم را می طلبیدم تا آن که شبی پس از انجام این کار به خواب رفتم. پیامبر را به خواب دیدم که با مهربانی پیش آمدند و بر بخش فلج شده بدنم دست سودند و سپس بُردَه خویش را بر رویم انداختند. پس از آن از خواب پریدم و در پیکر خویش اثری از بیماری ندیدم و سراسیمه از خانه به کوچه دویدم.»⁽¹⁾به همین جهت این قصیده «بُردَة» یا «بُرأَة» (یعنی بهبودی یافتن) نام گرفته است. «این قول مشهور، گفته بروکلمان را که نوشته: «بُردَة» در مکه سروده شده، رد می کند.⁽²⁾

شهرت برده

«قصیده بُردَة، اندکی پس از سروده شدن، شهرت یافت. و شرق و غرب عالم را در نوردید. مردم آن راحفظ می کردند و در میلادها و مناسبت های مهم می خواندند. و صوفیان به عنوان ذکر، در حلقه ها،آن راتلاوت می کردند.»⁽³⁾«شهرت برده به جایی رسیده است که 92 بار تخمیس و 21 بار به عربی شرح گردیده است.»⁽⁴⁾و به نوشته دایرة المعارف فارسی، این قصیده بیش از 70 شرح به عربی و فارسی و ترکی دارد.⁽⁵⁾

به گفته زکی مبارک: «أهمّیّت و رواج این قصیده را از آنجا می توان دریافت که بجز چاپهای گوناگونی که در کشورهای مختلف جهان از آن شده، فقط در قاهره، تا زمان تألیف کتاب «المدائح النّبّویة» در سال 1350 ه . ق، حدود پنجاه بار به چاپ رسیده بود.»⁽¹⁾این امر را عمر موسی پاشا در صفحه 194، تاریخ الادب العربی العصر المملوکی، نیز تأیید کرده است. حنّاالفاخوری نوشته که تاکنون بیش از 90 بار به زبانهای عربی و فارسی و ترکی و بربری شرح شده است⁽²⁾.

شرح های عربی برده

«بر این قصیده شرح های فراوانی نوشته شده که نام تعدادی از آنها را در پی می آوریم:

1 - شرح بسطامی شاهرودی (875 ه . ق)

2 - شرح بدرالدّین الغُزّی (984 ه . ق)

3 - شرح شیخ زاده (951 ه . ق)

4 - شرح ابن الصّائغ (776 ه . ق)»(3)

5 - حاشیه شیخ ابراهیم باجوری بر متن برده بوصیری، که به آن شرح باجوری هم می گویند.

6 - شرح احمد بن محمد بن ابی بکر، تاریخ شرح: 797 ه . ق، خط شکسته نستعلیق محمد علی، بی تا. این شرح هم اکنون در مخزن خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی به شماره 7332 نگهداری می شود (عکس شماره 5، پس از مقدمه)⁽³⁾

شرح های فارسی برده

پژوهشگران ایران نیز از قدیم به این قصیده عنایت داشته و ترجمه ها و شرح های فراوانی برآن نگاشته اند و یاآن رابه نظم پارسی برگردانده اند، که برخی از این شرحها مانند شرح قصیده برده، تالیف یکی از دانشمندان سده نهم، که به تصحیح و مقدمه علی محدث به چاپ رسیده است مختصر و بعضی دیگر مانند شرح شرف الدّین علی یزدی مفصّل است.

«در میان شروح فارسی آن چند شرح مشهورتر و نسخ خطی آن غالبا موجود است، مانند:

1 - شرح شرف الدّین علی یزدی، به نام سلطان محمّد بهادر

2 - شرح خبیصی کرمانی مشهور به شمس امام⁽¹⁾

3 - شرح ملایوسف دشت بیاضی به نثر و نظم

4 - شرح منسوب به عبدالرّحمن جامی

5 - شرح محمّد افضل، فرزند روزبهان، مَدعوّ به خواجه مولانا اصفهانی، که در سال 921 ه . ق کتابت شده.

6 - شرحی به نظم، به دو زبان پنجابی و فارسی، که ابیات تازی آن 166 بیت، فارسی 164 بیت و پنجابی 160 بیت است: «آغازش»: «به نام خدای بخشاینده، أمن تَذکّرِ جیرانٍ...

جان چت آون میری تامین ساتهی ذی سلم...

ای زیاد صحبت یاران * اشک چشم آمیخته با خونِ روان»⁽²⁾

شرح های چاپی قصیده برده به فارسی که اکنون در دسترس است، سه کتاب است به نام های:

1 - قصیده مبارکه برده، شارح و مترجم: حاج سیّد محمّد شیخ الاسلام کردستانی، نشر سروش، سال 1361 ش، در 104 صفحه.

2 - شرح قصیده برده، نوشته یکی از دانشمندان ناشناس قرن 9، با تصحیح و مقدّمه علی محدّث، انتشارات علمی و فرهنگی، 1361 ش، در 142 صفحه.

3- کتاب العدّة فیشرح قصیده برده، تألیف محسن آذرشهری،تبریز،1343ش،416ص.

ترجمه های فارسی برده

«1 - ترجمه محمّد حافظ شرف، که در سال 810 ه . ق انجام شده. آغازش چنین است:

ای زیاد صحبت یارانت اندرذی سلم

اشک چشم آمیختی با خون روان گشته به هم

نکته جالب این است که بسیاری از ترجمه های شعری، که شاعرانِ گمنام و ناشناخته دارد، بیت آغازش همین است. (ک فهرست نسخه های خطّی، تالیف احمد منزوی، ج 4، ص 724).

ترجمه های مشابهی نیز در کتابخانه گنج دانش پاکستان و کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است که با توجه به شباهت بین نسخه های مختلف، می توان حدس زد که گوینده یکی باشد، امّا در نقل اشعار اندک تغییری رخ داده یا آن که هر گوینده از دیگری تأثیر پذیرفته است.

2 - ترجمه منسوب به ابوالقاسم جنید شیرازی.

3 - ترجمه منظوم بُردَة به فارسی، از محیی الدّین محمّد، که در سال 779 سروده شده و بر ترجمه شعری محمد حافظ شرف که ذکر شد سی ویک سال مقدم است. نسخه ای خطّی از این کتاب، که به دست کاتبی به نام میرجان عراقی در سال 905 ه . ق نوشته شده، به شماره 8188 در مخزن خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس نگهداری می شود.

(عکس شماره 3 و 4 پس از مقدمه)

اشعار فارسی محیی الدّین محمّد، با آن که در قید ترجمه عربی مانده، و مانند سایر ترجمه های شعری این قصیده غالبا از قوافی عربی چون «مُضطرِم»، «صَمَم»، «تُهَم»، «هَرِم»، «کَتَم»، «لُجُم»، «دَسَم»، و «شَمَم» و نظایر آن استفاده کرده، نسبتا اشعار روان هم دارد که در مقایسه با ترجمه های شعری دیگر سلیس تر و تاحدّی دلنشین تر به نظر می رسد.

از ویژگی های لفظی این ترجمه به کار بردن یای شرطی و استمراری و تمنّی در مواردی چند است که در ترجمه های دیگر کمتر وجود دارد مثلاً در ترجمه بیت:

مَحَضتَنی النُّصحَ لکِنْ لَستُ أسْمعه

إنِّ الْمحُبَّ عَنِ الْعُذّالِ فی صَممِ

ناصحم، کردی ملامت لیک من نشنیدمی

زانکه عاشق در ملامت هست در حکم صمم

تو نصیحت می کنی دایم ولی من نشنوم

عاشقان باشند دایم از ملامت در صمم

نکته قابل ذکر در ترجمه قصیده برده به فارسی این است که قصیده در بَحر مُجتَثّ محذوف «مَفاعِلُن فَعَلاتُن مَفاعِلُن فَعَلُن» سروده شده، امّا ترجمه های آن عموما در بحر «رَمَل مُثَّمَّنِ مَحذُوف»: «فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتُن فاعِلُن» گفته شده. و اگر فرض ما پذیرفته آید که ترجمه محیی الدّین محمّد نخستین و قدیمترین ترجمه قصیده بُرده به زبان فارسی باشد، چون او قصیده خود را به این وزن گفته، ظاهرا بسیاری از کسان دیگر از او تبعیّت کرده و در همین بحر قصیده را به شعر فارسی برگردانده اند.»⁽¹⁾

در میان کتب چاپی، در لابلای کتاب «پرده نشین جلال»، ترجمه قصیده برده به نظم فارسی نیز به چشم می خورد، که به درستی روشن نیست ناظم آن کیست امّا به دلیل آشنایی با آن، بخشی از ابیات غزل آورده می شود.

«آیا زیاد مهر عزیزان به ذی سَلَم

جاری است اشک از مژه خونین بسانِ دَم؟

یا از نسیم مهر و محبّت ز کاظمه

در تیره شب فروغ بتابید از إضَم؟

اشک از محبّت است و یا از فراق دوست

ریزان چنین به دامن و من فارغ از اَلَم

باران اشک در جریان از دو دیدگان

در حیرتی چنان نتوان گفت جُزیَهِم

سوزی است سوز عشق نماند نهان به دل

دردی است درد عشق که زانروست در تَبَم

گر عشق او نبود نبودی سرشک خون

بیخواب کی همی شدم از بان و از عَلَم

انکار عشق بعد شهادت مفید نیست

بیمار دوست را چه غم از صِحّت و سَقَم

بیماری و سرشک دو شاهد به ماجرا

زرد است و سرخ چهره، چو پاییز، گه عَنَم»⁽¹⁾

یکی از ترجمه های فارسی که در سالهای اخیر به چاپ رسیده و اکنون در دسترس است این است:

«قصیده مبارکه برده، ترجمه قیس آل قیس و محمّدرضا عادل، نشر صدوق، چاپ اوّل، 1371، 227 صفحه».

بُردَه در عرصه هنر

1 - نسخه های بسیاری از قصیده برده را هنرمندان، مانند قرآن به خط زیبا نوشته و

تذهیب کاری کرده اند.

یکی از زیباترین این آثار که اکنون در مخزن خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی به شماره 4389 وجود دارد. به خط ثلث و با آب طلا نوشته شده است، محقّق و رقّاع این اثر بسیار نفیس که در سال 881 ه . ق کتابت شده، محیی هروی است که جهت آشنایی خوانندگان صفحات اوّل و آخر این کتاب بسیار زیبا و دیدنی پس از مقدّمه (ک تصویر شماره 1 و 2) ضمیمه گردیده است.

2 - در موزه تبریز یک اثر دیدنی مربوط به برده بوصیری وجود دارد به نام «سنگ بسم اللّه».

این تخته سنگ در 1270 ه . ق در شهر قاهره، به دست استاد سنگلاخ قوچانی تراشیده شد. طول آن 70/3 و عرض آن 30/1 متر است. از 5 قطعه درست شده که 4 قطعه آن قاب و یک قطعه اش متن است. در وسط، لفظ جلاله «بسم اللّه الّرحمن الرّحیم» به خط نستعلیق نوشته شده است. در حاشیه اشعاری در مدح حضرت رسول صلی الله علیه و آله و القاب او به زبان فارسی نوشته شده. همچنین دارای متن ترکی است به عنوان: تقدیم به حرم مطهّر حضرت رسول صلی الله علیه و آله .⁽¹⁾

چنان که ملاحظه شد کتاب آسمان مدینه با تصویری از همین تابلو آغاز گردید.

ترجمه برده به دیگر زبان ها

دکتر عمر موسی پاشا می نویسد: هیچ قصیده ای در ادبیّات عرب، از دوره جاهلی گرفته تا عصر حاضر، به اندازه برده بوصیری معروف و جهانگیر نشده است.

«مستشرقان به چندین زبان آن راترجمه کرده اند. متن آن در اروپا نیز به چاپ رسیده. چاپ پاکیزه ای از آن به وسیله «رنه باسه» در سال 1894، انجام گرفته است.»⁽²⁾

همچنین این قصیده به زبانهای آلمانی، انگلیسی، بوسنیایی، آلبانیایی⁽¹⁾و اردو ترجمه شده است.

ترک زبانان نیز بارها آن را ترجمه و شرح کرده اند.

مخالفان برده

مهمترین کسی که به مبارزه با برده بوصیری برخاسته است «ابن تیمیّه (661 - 728 ه . ق) است.

این فقیه حنبلی که داعیه احیای تفکّر توحیدی را داشت، بسیاری از معتقدات و مقّدسات مسلمانان را به شرک منسوب و رد کرد. از جمله او این ابیات برده را با توحید در تضاد دیده است:

دَعْ مَاادَّعَتْهُ النَّصارَی فی نَبِیِّهِمِ * وَ احْکُمْ بِما شِئْتَ مَدْحا فیهِ وَ احْتَکِمِ

فَاِنَّ فَضْلَ رَسولِ اللّهِ لَیسَ لَهُ * حَدٌّ فَیُعرِب عَنْهُ ناطِقٌ بِفَمِ

وَ انْسُبْ اِلی ذاتِهِ ما شِئْتَ مِنْ شَرَفٍ * وَ انْسُبْ إلی قَدْرِهِ ما شِئْتَ مِنْ عِظَمِ

لَوْ ناسَبَتْ قَدْرَهُ آیاتُهُ عِظَما * أحْیَا اسْمُهُ حِینَ یُدعی دارِسَ الرِّمَمِ

پس از او محمّد بن عبدالوهّاب نجدی (1111 - 1207 ه . ق)، مؤسّسِ فرقه ضالّه وهّابیت که بزرگترین بدعت گذار در دین مبین اسلام در سده های اخیر بوده، به مخالفت با بُرده بوصیری پرداخته و آن را در زمره اشعار مشرکانه تلقّی کرده است⁽²⁾

تأثّر برده از آثار پیش از خود

چنان که گفته شد مدح پیامبر از صدر اسلام رواج داشت و در صدر مدایح از «برده» کعب بن زهیر نام بردیم که بوصیری در برده خود، فضایی را مجسّم نموده که مشابه همان فضای روحانی است که بُرده کعب در آن سروده گردید. و تقریبا در همه موارد بیانش از

بیان کعب بهتر پرورده شده است. انتخاب بحر بسیط و رَویِّ میم و برخی از الفاظ و مضامینِ بخشی از «بُرده» بوصیری، از یکی از غزل های ابن فارض (576 - 632 ه) به نام «نارُلَیلی»⁽¹⁾اثر پذیرفته است. سه بیت آغازین غزل چنین است.

هَلْ نارُ لَیلَی بَدَتْ لَیْلاً «بِذی سَلَمِ» * اَمْ بارِقٌ لاحَ فی «الزَّوْراءِ» فَالْعَلَمِ

اَرْواحَ «نَعْمانَ» هَلاّ نَسْمةٌ سَحَرا * وَ ماءَ «وَجْرَةَ» هَلاّ نَهْلَةٌ بِفَمِ

یا سائِقَ الظَّعْنِ یَطْوی الْبِیدَ مُعْتَسِفا * طَیَّ السِّجِلِّ، بِذاتِ الشَّیْخِ مِنْ إِضَمِ

«آیا آتش لیلی یک شبی در وادی ذی سلم آشکار شد، یا ابری آذرخش آفرین در [آسمانِ [وادی زوراء و سپس در وادیِ عَلَم پدیدار گردید؟ - ای بادهای «سرزمین نعمان» آیا نسیم سحری نخواهد وزید و ای آب وجرة آیا جرعه ای به دهان نخواهد رسید؟ های ساربان خسته که بیابانها را بشتاب بسان پیمایش (گرد آمدن) طومار، در ناحیه ذات الشّیخ از وادی إضم در می نوردی.

بیت 9 غزل برده چنین است:

یالائِمی فی اْلهَویَ اْلعُذْرِیِّ *مَعْذِرَةً * مِنّی إلَیْکَ وَ لَوْ أَنْصَفْتَ لَمْ تَلُمِ

و بیت 10 غزل ابن فارض این:

یا لائِما لامَنی فی حُبِّهِمْ، سَفَها * کُفَّ الْمَلامَ، فَلَوْ أَحْبَبْتَ لَمْ تَلُمِ

«ای سرزنشگری که مرا در عشق آنان، به نادانی نکوهیدی، بس کن، اگر تو عاشق می بودی ملامت نمی کردی.

پیش از این بیان شد که بوصیری با آثار عارفان و اهل تصّوف، ارتباط طولانی و عمیقی داشت.

«یکی دیگر از آثاری که در ظهور بُرده بوصیری، مدّنظر سراینده آن بوده است قصیده مدحیه ای است از شقراطیسی،⁽²⁾در مدح پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، که به «لامیّة الشَّقراطیسی» معروف است. این قصیده 133 بیت دارد. او در ضمن این قصیده

فرازهایی از سیره رسول اکرم صلی الله علیه و آله و رخدادها و معجزات و غزوات ایشان را به رشته نظم کشیده است. اگرچه این قصیده به دلیل کثرت کاربرد صنایع لفظی (جناس و طباق) و غموض معانی و پیچیدگی الفاظ، قصیده ای ضعیف است امّا بوصیری در سرایش بُردَة بدان نظر داشته است، ابیاتی از آن چنین است:

ضَاءَتْ بِمَوْلِدِهِ اْلآفاقُ وَاتَّصَلَتْ * بُشْرَی الْهَواتِفِ فیِ اْلإشْراقِ وَ الطَّفَلِ

وَ صَرْحُ کَسْرَی تَدَاعَی مِنْ قَوَاعِدِهِ * وَ انْقَضَّ مُنْکَسِرَ الاَْرْجاءِ ذا مَیَلِ

وَ نارُ فارِسَ لَمْ تُوقَدْ، وَ مَاخَمَدَتْ * مُذْ ألْفِ عامٍ، وَ نَهْرُ الْقوْمِ لَمْ یَسِلِ

خَرَّتْ لِمَبْعَثِهِ الاْءوْثانُ وَ انْبَعَثَتْ * ثَواقِبُ الشُّهْبِ تَرْمِی الْجِنَّ بِالشُّعَلِ⁽¹⁾

«کران تا کران به میلادش نورافشان گشت و مژده سروشهای آسمانی در شب و روز به هم پیوست.

و کاخ کسری از پایه ها ترک برداشت و فروریخت و درهم شکست و واژگون شد.

و آتش آتشکده پارس که از هزار سال پیش خاموش نشده بود، دیگر شعله نکشید وَرُودِ قوم پارس از جریان ایستاد. از بعثت او بت ها برزمین افتاد و شهابهای نافذ آسمانی به حرکت درآمد، تا آتش به جان شیطان دراندازد.»

این ابیات با ابیات 59 تا 69 بُردَة اشتراک مضمونی دارد.

تاثیر برده بر آثار پس از خود

در کتاب ادبیات و تعهّد در اسلام نوشته محمّدرضا حکیمی، فصل هفتم، به معّرفی بیش از پنجاه قصیده بدیعیّه، از پنجاه شاعر برجسته پرداخته شده که همگی در بحر بسیط و روّیِ میم، بر وزن برده بوصیری و به شیوه بدیعیّه سرایان، در مدح پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سروده شده است. شایسته است تشنگان دانش برای بسط دانایی خویش در این زمینه بدان جا مراجعه فرمایند. آن گاه تاثیر شگفت انگیز بُردَه را بر شاعران مسلمان در طول تاریخ دریابند.

در عصر حاضر نیز افرادی به معارضه یا پیروی از بوصیری پرداخته اند که از جمله آنان می توان بارودی، و احمد شوقی بَکِ مصری را نام برد. امّا آنچه روشن است هیچ قصیده ای از شاعران معاصر به پای «نهج البرده» احمد شوقی نمی رسد. لذا ما در ادامه گفتار هدف اصلی مان، مقایسه کاملِ این قصیده با «بُردَة» می باشد. که ان شاءاللّه در پی خواهد آمد.

بررسی سه اثر چاپی مربوط به بُردَة

پس از انقلاب اسلامی تاکنون پیرامون ترجمه و شرح برده بوصیری سه کتاب با عنوان هایی که ذکر می گردد، به زبان فارسی، به چاپ رسیده است.

1 - قصیده مبارکه برده، ترجمه: قیس آل قیس ومحمدرضا عادل، همراه با ترکیب ابیات، نشر صدوق، 1371 ش، 225 ص.

2 - قصیده مبارکه برده، ترجمه و شرح محمّد شیخ الاسلام کردستانی، نشر سروش، 1361، 104 ص.

3 - شرح قصیده بُردَة، یکی از دانشمندان سده نهم، تصحیح و مقدّمه: علی محدّث، انتشارات علمی وفرهنگی، 1361 ش، 145 ص.

اثر نخست که ترجمه و ترکیب است، دارای غلط های فراوانی در هر دو زمینه می باشد.

در اثر دوّم نیز نقص ها و اشکال های زیادی وجود دارد که به آنها اشاره می شود: فقدان توضیح مفردات، عدم شیوایی کافی در ترجمه ابیات، مستند نبودن مطالب فراوانی که در ذیل بیت ها به عنوان شرح آورده شده است نظیر بیت 96. استفاده بی جا از قرآن در توضیح برخی از بیت ها مانند بیت 84، افزودن بیش از 350 بیت شعر از جامی و محی الّدین محمّد و دیگران که نه تنها به بهتر فهمیدن قصیده چندان یاری نرسانده بلکه موجب بروز آفتی فراگیر در تمام اثر شده و آن را حجیم و خواندنش را بر خواننده مشکل ساخته است. زیرا این اشعار سرشار از کلمات و قافیه های عربی برگرفته از اصل بُرده است، که نه تنها گره گشا نیست بلکه کار را بر خواننده سخت تر می کند.

کتاب سوّم منسوب به «فخرالدّین احمدبن محمّدبن ابی بکر شیرازی» است، گرچه از سایر کتابها بهتر می نماید اما کامل نیست. مفردات را ترجمه و شرح نکرده، در ترجمه بیت ها بر سیاق کهن و ترجمه لفظ به لفظ عمل کرده و از کلمات و ساختار قدیمی استفاده نموده که از شیوایی کلام کاسته است.

مترجم در این اثر اقتباس های قرآنی و روایی و داستانها و حکایات دینی و تاریخی را به طور ناقص و بدون استناد آورده. خلاصه آن که بهتر است بگوییم هر سه اثر ترجمه هایی از قصیده برده هستند که بر هریک به گونه ای توضیحاتی چند افزوده شده. و نمی توان بر هیچ یک نام «شرح بُرده» اطلاق کرد.

بردة الشاعر البوصیری نص قصیدة البردة

(1) «فِی النَّسیبِ النَّبَوِیِّ»

1 - أمِنْ تَذَکُّرِ جیرانٍ بِذی سَلَمِ * مَزَجْتَ دَمعا جَرَی مِنْ مُقْلَةٍ بِدَمِ

أَمْ هَبَّتِ الرّیحُ مِنْ تِلقاءِ کاظِمَةٍ * وَ أوْمَضَ الْبَرقُ فی الظَّلْماءِ مِنْ إِضَمِ

فما لِعَیْنَیْکَ إنْ قُلْتَ اکفُفا هَمَتَا * وَ ما لِقلْبِکَ إنْ قُلتَ استَفِقْ یَهِمِ

أَیَحْسَبُ الصَّبُّ أنَّ الحُبَّ مُنْکَتِمٌ * مابَیْنَ مُنسَجِمٍ مِنهُ و مُضْطَرِمِ

لَوْلاَ الْهَوَی لَمْ تُرِقْ دَمْعا علَی طَلَلٍ * وَ لا أرِقْتَ لِذِکْرِ البانِ وَالعَلَمِ

فَکَیْفَ تُنْکِرُ حُبّا بعدَما شَهِدَتْ * بِهِ عَلَیْکَ عُدُولُ الدَّمعِ والسَّقمِ

وَ أَثْبَتَ الوَجْدُ خَطَّیْ عَبْرةٍ وضَنیً * مِثلَ البَهارِ عَلی خَدَّیْکَ وَالعَنَمِ

نَعَمْ سَرَی طَیْفُ مَنْ أهوَی فَأرَّقَنی * وَالْحُبُّ یَعْتَرِضُ اللَّذّاتِ بِالاَْلَمِ

یا لائِمی فیِ الْهَوَی الْعُذْرِیِّ مَعذِرةً * مِنِّی إلَیکَ وَ لَوْ أنصَفْتَ لم تَلُمِ

10 - عَدَتْکَ حالیَ لاسرِّی بِمُستَتِرٍ * عَنِ الوُشاةِ و لا دائی بِمُنْحَسِمِ

مَحَضْتَنیِ النُّصْحَ لکِنْ لَستُ أسمَعُهُ * إنَّ الْمُحِبَّ عن العُذَّالِ فی صَمَمِ

إنِّی اتَّهَمْتُ نَصیحَ الشَّیبِ فی عَذَلی * وَ الشَّیْبُ أَبعَدُ فی نُصحٍ عَنِ التُّهَمِ

(2) «فیِ التَّحذِیرِ مِنْ هَوَی النَّفْسِ»

فإنَّ أمَّارتی بالسُّوءِ ما اتَّعَظَتْ * مِنْ جَهْلِها بنذیرِ الشَّیْبِ و الهَرَم

و لا أعدَّتْ من الفِعلِ الجمیلِ قِریَ * ضَیفٍ ألَمَّ بِرَأسی غیرَ مُحتَشِمِ

لو کنتُ أعلَمُ أَنِّی ما أُوَقِّرُهُ * کَتَمتُ سِرّا بَدا لی منه بالکَتَمِ

مَنْ لی بِرَدِّ جِماحٍ مِنْ غَوایَتِهَا * کَما یُرَدُّ جِماحُ الخَیْلِ بِاللُّجُمِ

فلا تَرُمْ بالمعاصی کَسْرَ شَهْوَتِهَا * إِنَّ الطَّعامَ یُقَوِّی شَهوَةَ النَّهِمِ

وَ النَّفْسُ کَالطِّفلِ إنْ تَهْمِلْهُ شَبَّ علی * حُبِّ الرَّضاعِ و إن تَفْطِمْهُ یَنْفَطِمِ

فَاصْرِفْ هواها و حاذِرْ أنْ تُوَلِّیَهُ * إنَّ الهَوی ما تَولَّی یُصْمِ أو یَصِمِ

20 - وَراعِها و هی فی الأَعمالِ سائِمةٌ * وَ إنْ هِیَ اسْتَحْلَتِ المَرْعَی فَلا تُسِمِ

کَم حسَّنَتْ لَذةً لِلْمَرءِ قاتِلةً * مِنْ حَیثُ لَمْ یَدْرِ أنَّ السُّمَّ فی الدَّسَمِ

وَاخْشَ الدَّسائسَ مِنْ جُوعٍ وَ من شِبَعٍ * فَرُبَّ مَخْمَصَةٍ شَرٌّ مِنَ التُّخَمِ

وَاسْتَفْرِغِ الدَّمعَ من عَینٍ قَدِ امْتَلأَتْ * مِنَ المَحارِمِ والْزَمْ حِمیَةَ النَّدَمِ

و خالفِ النَّفْسَ والشَّیطانَ واعْصِهما * وإنْ هُما مَحضَاک النُّصحَ فاتَّهِمِ

و لا تُطِعْ مِنهما خَصْما ولا حَکَما * فَأنْتَ تَعرِفُ کَیدَ الخَصْمِ والحَکَمِ

أَستغْفِرُ اللّهَ مِنْ قَولٍ بِلا عَمَلٍ * لَقَدْ نَسَبْتُ به نَسلاً لِذی عُقُمِ

أمرتُکَ الخَیر لکن مَا ائْتمرْتَ بهِ * وما اسْتَقمْتَ فما قَولی لَکَ اسْتَقِمِ

ولا تَزَوَّدْتُ قبلَ الموتِ نافِلةً * وَلم أُصَلِّ سِوَی فَرضٍ وَ لَمْ أَصُمِ

(3) «فی مدح الرسول الکریم صلی الله علیه و آله »

ظَلَمْتُ سُنَّةَ مَنْ أحیَا الظَّلامَ إلَی * أَنِ اشْتَکَتْ قَدَماهُ الضُّرَّ مِنْ وَرَمِ

30 - وَ شَدَّ مِنْ سَغَبٍ أَحشاءَه وَ طَوَی * تَحتَ الْحِجارةِ کَشْحا مُتْرفَ اْلأَدَمِ

وَ راوَدَتْهُ الجِبالُ الشُّمُّ مِنْ ذَهَبٍ * عَنْ نَفْسِهَا فَأَرَاها أیَّما شَمَمِ

وَ أَکَّدَتْ زُهْدَهُ فیها ضَرورَتُهُ * إنَّ الضَّرُورَةَ لا تَعْدُو عَلی العِصَمِ

وَ کَیْفَ تَدْعُو إِلی الدُّنیا ضَرورَةُ مَنْ * لَولاه لم تَخْرُجِ الدّنیا مِنَ العَدَمِ

محمدٌ سَیِّدُ الکَونَینِ والثَّقَلَی * -نِ والْفَریقَیْنِ مِنْ عُرْبٍ وَ مِنْ عَجَمِ

نَبِیُّنا الآمِرُ النّاهی فَلا أحَدٌ * أبرَّ فی قولِ (لا) مِنْه و لا (نَعَمِ)

هُوَ الحبیبُ الّذی تُرْجَی شَفاعَتُهُ * لِکُلِّ هَوْلٍ من الأَهوالِ مُقْتَحِمٍ

دَعا إلَی اللّهِ فَالْمُسْتَمْسِکونَ بِهِ * مُسْتَمْسِکُونَ بِحَبْلٍ غَیرِمُنْفَصِمِ

فاقَ النَّبِیّینَ فی خَلْقٍ و فی خُلُقٍ * و لم یُدانُوه فی عِلْمٍ و لا کَرَمِ

و کلُّهُمْ مِنْ رَسولِ اللّه مُلْتَمِسٌ * غَرْفا مِنَ الْبَحرِ أوْ رَشْفا مِنَ الدِّیَمِ

40 - وَ واقِفونَ لَدَیْهِ عِندَ حَدِّهِمُ * مِنْ نُقْطَةِ العِلْمِ أوْ مِنْ شَکْلَةِ الحِکَمِ

فَهْوَ الّذی تَمَّ مَعناهُ وَ صُورَتُهُ * ثُمَّ اصْطَفاهُ حَبِیبا بارِی ءُ النَّسَمِ

مُنزَّهٌ عن شَریکٍ فی مَحاسِنهِ * فَجَوْهَرُ الْحُسْنِ فیه غَیرُ مُنْقَسِمِ

دَعْ مَا ادَّعَتْهُ النَّصاری فی نَبِیِّهِمُ * وَ احْکُمْ بِما شِئْتَ مَدْحا فیه و احْتَکِمِ

وانْسُبْ إلَی ذاتِهِ ما شِئْتَ مِنْ شَرَفٍ * وَ انْسُبْ إلی قَدْرِهِ ما شِئْتَ مِنْ عِظَمِ

فَإِنَّ فَضْلَ رَسولِ اللّه لَیسَ لَهُ * حَدٌّ فَیُعْرِبَ عَنْهُ ناطِقٌ بِفَمِ

لَوْ ناسَبَتْ قَدْرَه آیاتُهُ عِظَما * أَحْیَا اسْمُهُ حِینَ یُدْعَی دارِسَ الرِّمَمِ

لَمْ یَمْتَحِنَّا بما تَعْیَا العُقولُ بِهِ * حِرْصا علینا فلَم نَرتَبْ وَ لَم نَهِمِ

أَعیَا الوَریَ فَهمُ مَعناهُ فلیسَ یُریَ * لِلْقُربِ وَ البُعدِ فیهِ غَیرُ مُنْفَحِمِ

کَالشَّمسِ تَظْهَرُ لِلْعَینَینِ مِنْ بُعُدٍ * صَغِیرةً و تُکِلُّ الطَّرفَ مِن أَمَمِ

50 - و کیفَ یُدرِکُ فی الدُّنیا حَقِیقَتَهُ * قَومٌ نِیامٌ تَسلَّوْا عَنهُ بِالحُلُمِ

فَمبْلغُ العِلمِ فیهِ أَنَّهُ بَشَرٌ * وَ أَنَّهُ خَیرُ خَلْقِ اللّه کُلِّهِمِ

وَ کُلُّ آیٍ أَتَی الرُّسْلُ الکِرامُ بِهَا * فَإِنَّمَا اتَّصَلَتْ مِنْ نُورِه بِهِمِ

فَإِنَّهُ شَمْسُ فَضْلٍ هُمْ کَواکِبُهَا * یُظْهِرْنَ أَنْوارَهَا لِلنَّاسِ فی الظُّلَمِ

أَکْرِمْ بِخَلْقِ نبِیٍّ زانَهُ خُلُقٌ * بِالحُسْنِ مُشْتَمِلٍ بالبشرِ مُتَّسِمِ

کَالزَّهْرِ فی تَرَفٍ وَالبَدْرِ فی شَرَفٍ * وَالبَحْرِ فی کَرَمٍ وَالدَّهرِ فی هِمَمِ

کَأَنَّهُ وَ هُوَ فَرْدٌ مِنْ جَلالَتِهِ * فی عَسکَرٍ حِینَ تَلْقَاهُ وَ فی حَشَمِ

کَأَنَّمَا اللُّؤْلُؤُ الْمَکْنُونُ فی صَدَفٍ * مِنْ مَعْدِنَیْ مَنْطِقٍ مِنْهُ وَ مُبْتَسَمِ

لا طِیبَ یَعْدِلُ تُرْبا ضَمَّ أَعْظُمَهُ * طُوبَی لِمُنْتَشِقٍ مِنْهُ وَ مُلْتَثِمِ

(4) «فیِ التَّحَدُّثِ عَنْ مَوْلِدِهِ»

أَبَانَ مَولِدُهُ عَن طِیبِ عُنصُرِهِ * یَا طِیبَ مُبتَدَأٍ مِنْهُ وَ مُخْتَتَمِ

60 - یَومٌ تَفرَّسَ فیه الفُرسُ أَنَّهُمُ * قَدْ أُنذِرُوا بِحُلُولِ الْبُؤسِ وَ النِّقَمِ

وَ باتَ إِیوانُ کِسری وَهْوَ مُنْصَدِعٌ * کَشَملِ أَصحابِ کِسری غَیرَ مُلْتَئِمِ

وَالنّارُ خامِدَةُ الأنفاسِ مِنْ أسَفٍ * عَلیهِ وَ النَّهرُ ساهیِ العَینِ مِنْ سَدَمِ

وَ ساءَ ساوَةَ أَنْ غاضَتْ بُحَیرتُها * وَ رُدَّ وارِدُها بِالغَیظِ حینَ ظَمِی

کأنَّ بِالنّارِ ما باِلماءِ مِنْ بَلَلٍ * حُزناً و بالماءِ ما بالنّارِ مِنْ ضَرَمِ

وَالْجِنُّ تَهتِفُ وَ الأَنوارُ ساطعةٌ * وَالحَقُّ یَظْهَرُ مِنْ مَعْنیً وَ مِنْ کَلِمِ

عَمُوا وَ صَمُّوا فَإِعلانُ البَشائِرِ لَمْ * تُسْمَعْ وَ بارِقَةُ الإنذارِ لم تُشَمِ

مِنْ بَعْدِمَا أَخبَر الأقوامَ کاهِنُهُم * بِأَنَّ دینَهُمُ المُعْوجَّ لم یَقُمِ

وَ بَعْدَمَا عایَنُوا فیِ الأُفْقِ مِنْ شُهُبٍ * مُنْقَضَّةٍ وِفْقَ ما فیِ الأرضِ مِنْ صَنَمِ

حتّی غَدا عن طَریقِ الوَحْیِ مُنْهَزِمٌ * مِنَ الشّیاطینِ یَقْفُو إِثْرَ مُنْهَزِمِ

70 - کَأَنَّهُمْ هَرَبا أبطالُ أبْرَهَةٍ * أوْ عَسکَرٌ بِالْحَصَی مِنْ راحَتَیْهِ رُمِی

نَبْذا بهِ بَعْدَ تَسبیحٍ بِبَطنِهما * نَبْذَ الْمُسَبِّحِ مِنْ أحشاءِ مُلْتَقِمِ

(5) «فیِ التَّحَدُّثِ عَنْ مُعْجِزاتِهِ»

جاءَتْ لِدَعْوَتِهِ الاْءشْجارُ ساجِدَةً * تَمْشی إلَیهِ عَلی ساقٍ بِلا قَدَمِ

کَأنَّما سَطَرَتْ سَطْرا لِما کَتَبَتْ * فُروعُهَا مِنْ بَدیِعِ الْخَطِّ فیِ اللَّقَمِ

مِثْلُ الغَمامَةِ أَنّی سارَ سائِرةً * تَقِیهِ حَرَّ وَ طِیسٍ لِلْهَجیرِ حَمی

أَقْسَمْتُ بِالقَمَرِ الْمُنشَقِّ إنَّ لَهُ * مِنْ قَلْبِهِ نِسْبَةً مَبْروُرَةَ القَسَمِ

وَ ما حَوَی الغارُ مِنْ خَیرٍ وَ مِنْ کَرَمٍ * وَ کُلُّ طَرْفٍ مِنَ الکُفَّارِ عَنْهُ عَمِی

فَالصِّدقُ فیِ الغارِ وَ الصِّدّیقُ لَمْ یَرِما * وَ هُمْ یَقُولُونَ ما بِالغارِ مِنْ أَرِمِ

ظَنُّوا الْحَمَامَ وَ ظَنُّوا الْعَنْکَبُوتَ عَلَی * خَیْرِ الْبَریَّةِ لَمْ تَنْسُجْ وَ لَمْ تَحُمِ

وِقایَةُ اللّهِ أغْنَتْ عَنْ مُضاعَفَةٍ * مِنَ الدُّروعِ وَ عَنْ عالٍ مِنَ الاْءُطُمِ

80 - ما سامَنیِ الدّهرُ ضَیما وَ اسْتَجَرْتُ بِهِ * إِلاّ وَنِلْتُ جِوارا مِنْهُ لَمْ یُضَمِ

وَ لاَ الْتَمَسْتُ غِنَی الدَّارَیْنِ مِنْ یَدِهِ * إِلاّ اسْتَلَمْتُ النَّدی مِنْ خَیْرِ مُسْتَلَمِ

لا تُنکِرِ الْوَحیَ مِنْ رُؤْیاهُ إِنَّ لَهُ * قَلْبا إِذا نامَتِ الْعَیْنانِ لَمْ یَنَمِ

وَ ذاکَ حینَ بُلُوغٍ مِنْ نُبُوَّتِهِ * فَلَیْسَ یُنکَرُ فِیهِ حالُ مُحْتَلِمِ

تَبارَکَ اللّهُ ما وَحْیٌ بِمُکْتَسَبٍ * وَ لا نَبیٌّ عَلی غَیْبٍ بِمُتَّهَمِ

کَمْ أَبْرَأتْ وَصِبا بِاللَّمْسِ راحَتُهُ * وَ أطْلَقَتْ أَرِبا مِنْ رِبْقَةِ اللَّمَمِ

وَ أَحْیَتِ السَّنَةَ الشَّهباءَ دَعْوَتُهُ * حَتَّی حَکَتْ غُرَّةً فی الاْءَعْصُرِ الدُّهُمِ

بِعارِضٍ جادَ أَوْ خِلْتَ البِطاحَ بِها * سَیْبٌ مِنَ الْیَمِّ أوْ سَیْلٌ مِنَ الْعَرِمِ

(6) «فیِ التَّحَدُّثِ عَنِ الْقُرآنِ الْکَرِیمِ»

دَعْنی وَ وَصِفیَ آیاتٍ لَهُ ظَهَرَتْ * ظُهورَ نارِ القِری لَیلاً عَلی عَلَمِ

فَالدُّرُّ یَزْدادُ حُسْنا وَهْوَ مُنْتَظِمٌ * وَ لَیْسَ یَنْقُصُ قَدْرا غَیرَ مُنْتَظِمِ

90 - فَما تَطاوَلُ آمالُ الْمَدِیحِ إلَی * ما فِیهِ مِنْ کَرَمِ الاْءَخْلاقِ وَ الشِّیَمِ

آیاتُ حقٍّ مِنَ الرَّحْمنِ مُحْدَثَةٌ * قَدیمةٌ صِفَةُ الْمَوصُوفِ بِالقِدَمِ

لَمْ تَقْتَرِنْ بِزَمانٍ وَهْیَ تُخْبِرُنا * عَنِ الْمَعادِ وَ عَنْ عادٍ وَ عَنْ إِرَمِ

دامَتْ لَدَیْنا فَفاقَتْ کُلَّ مُعْجِزَةٍ * مِنَ النَّبِیّینَ إذْ جاءَتْ وَ لَمْ تَدُمِ

مُحَکَّمَاتٌ فَما یُبْقِینَ مِنْ شُبَهٍ * لِذی شِقاقٍ وَ ما یَبْغِینَ مِنْ حَکَمِ

ما حُورِبَتْ قَطُّ إلاّ عَادَ مِنْ حَرَبٍ * أَعْدَی الاْءَعادی إِلَیْها مُلْقِیَ السَّلَمِ

رَدَّتْ بلاغَتُها دَعْوَی مُعارِضِها * رَدَّ الْغَیُورِ یَدَ الجانی عَنِ الْحُرَمِ

لَها مَعانٍ کَمَوْجِ الْبَحْرِ فی مَدَدٍ * وَ فَوْقَ جَوْهَرِهِ فی الْحُسْنِ وَ القِیَمِ

فَلا تُعَدُّ وَ لا تُحْصَی عَجَائِبُها * وَ لا تُسامُ عَلَی الاْءکْثارِ بِالسَّأَمِ

قَرَّتْ بِها عَیْنُ قاریها فَقُلْتُ لَهُ * لَقَدْ ظَفِرْتَ بِحَبْلِ اللّهِ فَاعْتَصِمِ

100 - إنْ تَتْلُها خِیَفةً مِن حَرِّ نارِ لَظی * أَطْفَأْتَ حَرَّ لَظی مِنْ وِرْدِهَا الشَّبِمِ

کَأَ نَّها الْحَوْضُ تَبْیَضُّ الْوُجُوهُ بِهِ * مِنَ الْعُصاةِ وَقَدْ جاءوهُ کَالْحُمَمِ

وَ کَالصِّراطِ وَ کَالْمِیزانِ مَعْدِلَةً * فَالقِسْطُ مِنْ غَیْرِها فیِ النّاسِ لَمْ یَقُمِ

لا تَعْجَبَنْ لِحَسُودٍ راحَ یُنْکِرُها * تَجاهُلاً وَ هْوَ عَیْنُ الْحَاذِقِ الفَهِمِ

قد تُنْکِرُ العینُ ضَوْءَ الشَّمْسِ من رَمَدٍ * ویُنْکِرُ الفَمُ طَعْمَ الماءِ مِنْ سَقَمِ

(7) «فیِ التَّحَدُّثِ عَنِ الاْءِسْراءِ وَ الْمِعْراجِ»

یا خَیْرَ مَنْ یَمَّمَ الْعافُونَ ساحَتَهُ * سَعْیا وَفَوْقَ مُتُونِ الاْءَیْنُقِ الرُّسُمِ

وَ مَنْ هُوَ الاْآیَةُ الْکُبْرَی لِمُعْتَبِرٍ * وَ مَنْ هُوَ النِّعْمَةُ العُظْمَی لِمُغْتَنِمِ

سَرَیْتَ مِنْ حَرَمٍ لَیْلاً إِلَی حَرَمٍ * کَما سَرَی الْبَدْرُ فی دَاجٍ مِنَ الظُّلَمِ

وَ بِتَّ تَرقَی إِلَی أنْ نِلْتَ مَنْزِلَةً * مِنْ قابِ قَوْسَینِ لَمْ تُدْرَکْ وَ لَمْ تُرَمِ

وَ قَدَّ مَتْکَ جَمِیعُ الاَْنْبِیاءِ بِها * وَ الرُّسْلِ تَقْدِیمَ مَخْدُومٍ عَلی خَدَمِ

110 - وَ أَنْتَ تَخْتَرِقُ السَّبْعَ الطِّباقَ بِهِمْ * فی مَوْکِبٍ کُنْتَ فِیهِ صاحِبَ الْعَلَمِ

حَتّی إذا لَمْ تَدَعْ شَأوا لِمُسْتَبِقٍ * مِنَ الدُّنُوِّ وَ لا مَرْقیً لِمُسْتَنِمِ

خَفَضْتَ کُلَّ مَقامٍ بِالاْءضافَةِ إذْ * نُودِیتَ بِالرَّفْعِ مِثْلَ الْمُفْرَدِ العَلَمِ

کَیْما تَفُوزَ بِوَصْلٍ أیِّ مُسْتَتِرٍ * عَنِ الْعُیُونِ وَ سرٍّ أیِّ مُکتَتِمِ

فَحُزْتَ کُلَّ فَخَارٍ غَیرَ مُشْتَرَکٍ * وَجُزْتَ کُلَّ مَقامٍ غَیرَ مُزْدَحَمِ

وَجَلَّ مِقْدارُ ما وُلِّیتَ مِنْ رُتَبٍ * وَ عَزَّ إِدْراکُ ما أُولیتَ مِنْ نِعَمِ

بُشْری لَنَا مَعْشَرَ الاْءسلامِ إِنَّ لَنَا * مِنَ الْعِنَایَةِ رُکْنا غَیرَ مُنْهَدِمِ

لَمّا دَعَا اللّهُ داعِینا لِطاعَتِهِ * بِأَکْرَمِ الرُّسْلِ کُنّا أَکْرَمَ الاْءُمَمِ

(8) «فیِ التَّحَدُّثِ عَنْ جِهادِ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله وَ غَزَواتِهِ»

راعَتْ قُلوبَ العِدا أَنْباءُ بِعْثَتِهِ * کَنَبْأَةٍ أَجْفَلَتْ غُفْلاً مِنَ الغَنَمِ

ما زالَ یَلقاهُمُ فی کُلِّ مُعتَرَکٍ * حَتّی حَکَوْا بِالقَنا لَحْما عَلَی وَضَمِ

120 - وَدُّوا الفِرارَ فَکادُوا یَغْبِطُونَ بِهِ * أَشْلاءَ شالَتْ مَعَ العُقْبانِ وَ الرَّخَمِ

تَمْضی اللّیالی وَلا یَدْرُونَ عِدَّتَها * مَا لَمْ تَکُنْ مِن لَیالی الأشْهُرِ الْحُرُمِ

کَأنَّما الدّینُ ضَیفٌ حَلَّ ساحَتَهُم * بِکُلِّ قَرْمٍ إلی لَحمِ العِدا قَرِمِ

یَجُرُّ بَحرَ خَمیسٍ فَوقَ سابِحَةٍ * یَرمی بِمَوْجٍ مِنَ الاْءبطالِ مُلْتَطِمِ

مِنْ کُلِّ مُنْتَدِبٍ لِلّهِ مُحتَسِبٍ * یَسطُو بِمُستَأصِلٍ لِلْکُفْرِ مُصْطَلِمِ

حَتّی غَدَتْ مِلّةُ الاْءسلامِ وَهْیَ بِهِمْ * مِنْ بَعْدِ غُرْبَتِهَا مَوْصُولَةَ الرَّحِمِ

مَکْفُولَةً أَبَدا مِنْهُم بِخَیْرِ أَبٍ * وَخَیرِ بَعْلٍ فَلَمْ تَیْتَمْ وَ لَمْ تَئِمِ

هُمُ الْجِبَالُ فَسَلْ عَنْهُم مُصادِمَهُم * مَاذا رَأیَ مِنْهُمُ فی کُلِّ مُصْطَدَمِ

وَسَلْ حُنَینا وَسَلْ بَدرا وَسَلْ أُحُدا * فُصولَ حَتْفٍ لَهُم أَدهی مِنَ الوَخَمِ

المُصدریِ البیضِ حُمْرا بَعدَما وَرَدَتْ * مِنَ الْعِدا کُلَّ مُسْوَدٍّ مِنَ اللِّمَمِ

130 - وَالْکاتِبینَ بِسُمْرِ الْخَطِّ ماتَرَکَتْ * أَقْلامُهُم حَرفَ جِسْمٍ غَیْرَ مُنْعَجِمِ

شاکیِ السّلاحِ لَهُمْ سِیما تُمَیِّزُهُم * وَالوَرْدُ یَمْتَازُ بِالسِّیما عَنِ السَّلَمِ

تُهدی إِلَیکَ رِیاحُ النَّصْرِ نَشرَهُمُ * فَتَحْسَبُ الزَّهْرَ فی الأَکْمامِ کُلُّ کَمِی

کَأَنَّهُمُ فی ظُهورِ الخَیلِ نَبْتُ رُبا * مِنْ شِدَّةِ الْحَزْمِ لا مِنْ شِدَّةِ الْحُزُمِ

طارَتْ قُلُوبُ العِدا مِنْ بَأْسِهِمْ فَرَقا * فَما تُفَرِّقُ بَیْنَ البَهْمِ وَالبُهَمِ

وَ مَنْ تَکُنْ بِرَسُولِ اللّهِ نُصْرَتُهُ * إِنْ تَلْقَهُ الأُسْدُ فی آجامِهَا تَجِمِ

وَلَنْ تَرَی مِنْ وَلیٍّ غَیْرَ مُنْتَصِرٍ * بِهِ وَ لا مِنْ عَدُوٍّ غَیرَ مُنْقَصِمِ

أَحَلَّ أُمَّتَهُ فی حِرْزِ مِلَّتِهِ * کَاللَّیْثِ حَلَّ مَعَ الأَشْبالِ فی أَجَمِ

کَمْ جَدَّلَتْ کَلِماتُ اللّهِ مِنْ جَدِلٍ * فِیهِ وَ کَمْ خَصَّمَ الْبُرهانُ مِنْ خَصِمِ

کَفاکَ بِالْعِلمِ فی الاْءُمّیِّ مُعْجِزَةً * فیِ الجاهِلِیَّةِ وَالتَّأدِیبِ فیِ الیُتُمِ

(9) «فیِ التَّوَسُّلِ وَالتَّشَفُّعِ»

140 - خَدَمْتُهُ بِمَدیحٍ أَستَقِیلُ بِهِ * ذُنوبَ عُمْرٍ مَضَی فی الشِّعرِ والْخِدَمِ

إذ قَلّدانیَ مَا تُخْشَی عَواقِبُهُ * کَأنَّنی بِهما هَدْیٌ مِنَ النَّعَمِ

أَطَعْتُ غَیَّ الصِّبا فیِ الحالَتَیْنِ وَما * حَصَلْتُ إلاّ عَلی الاْآثامِ وَالنَّدَمِ

فَیا خَسارَةَ نَفْسٍ فی تِجارَتِها * لَمْ تَشْتَرِ الدِّینَ بِالدُّنْیا وَلمْ تَسُمِ

وَ مَنْ یَبِعْ آجِلاً مِنْهُ بِعاجِلهِ * یَبِنْ لَهُ الغَبْنُ فی بیعٍ وَ فی سَلَمِ

إنْ آتِ ذَنْبا فَما عَهْدی بِمُنْتَقِضٍ * مِنَ النَّبِیِّ وَ لا حَبْلی بِمُنْصَرِمِ

فَإِنَّ لی ذِمّةً مِنْهُ بِتَسْمِیَتی * مُحَمّدا وَهْوَ أوْفَی الْخَلْقِ بِالذِّمَمِ

إِنْ لَمْ تَکُنْ فی مَعادی آخِذا بِیَدی * فَضْلاً وَ إِلاّ فَقُلْ یا زَلَّةَ القَدَمِ

حاشاهُ أنْ یَحْرِمَ الرّاجی مَکارِمَهُ * أَوْ یَرجِعَ الجارُ مِنْهُ غَیرَ مُحتَرَمِ

وَ مُنْذُ ألْزَمْتُ أَفکاری مَدائِحَهُ * وَجْدتُهُ لِخَلاصی خَیرَ مُلْتَزِمِ

150 - وَ لَنْ یَفُوتَ الغِنَی مِنْهُ یَدا تَربَتْ * إنَّ الْحَیا یُنْبِتُ الأزهارَ فی الأَکَمِ

وَ لَمْ أُرِدْ زَهْرةَ الدُّنیا الّتی اقْتَطَفَتْ * یَدا زُهَیرٍ بِما أَثْنَی عَلَی هَرِمِ

(10) «فیِ الْمُناجاةِ وَالتَّضَرُّعِ»

یا أکْرمَ الْخَلْقِ ما لی مَنْ أَلوُذُ بِهِ * سِواکَ عِنْدَ حُلولِ الْحادِثِ العَمَمِ

وَ لَنْ یَضِیقَ رَسُولَ اللّهِ جاهُکَ بی * إذَا الکَرِیمُ تَجَلَّی بِاسْمِ مُنْتَقِمِ

فَإِنَّ مِنْ جُودِکَ الدُّنیا وضَرَّتَها * وَ مِنْ عُلُومِکَ عِلْمَ اللَّوْحِ وَ الْقَلَمِ

یا نَفْسُ لا تَقْنَطی مِنْ زَلَّةٍ * عَظُمَتْ إنَّ الکَبائِرَ فیِ الغُفْرانِ کَاللَّمَمِ

لَعَلَّ رَحْمَةَ رَبّی حِینَ یَقْسِمُهَا * تَأتی عَلَی حَسَبِ العِصْیانِ فیِ القِسَمِ

یا رَبِّ وَاجْعَلْ رَجائی غَیرَ مُنْعَکِسٍ * لَدَیْکَ وَاجْعَلْ حِسابی غَیرَ مُنْخَرِمِ

وَالْطُفْ بِعَبْدِکَ فیِ الدَّارَیْنِ إنَّ لَهُ * صَبْرا مَتَی تَدْعُهُ الاْءهْوالُ یَنْهَزِمِ

وَائْذَنْ لِسُحْبِ صَلاةٍ مِنْکَ دائمةٍ * عَلَی النِّبیِّ بِمُنْهَلٍّ وَ مُنْسَجِمِ

160 - وَ الآلِ وَالصَّحْبِ ثُمَّ التّابِعینَ لَهُمْ * أَهْلِ التُّقَی وَالنُّقَی وَ الْحِلْمِ وَ الْکَرَمِ

ما رَنَّحَتْ عَذَباتِ الْبانِ رِیحُ صَبا * وَأَطْرَبَ الْعِیسَ حادِی الْعِیسِ بِالْنَّغَمِ

ترجمه أبیات بُردَه بوصیری

غزل

1 - آیا ازیاد کرد یاران همجوار سرزمین ذی سلم، اشک روان چشمان را به خون آمیخته ای؟

2 - یا که بادی از سوی سرزمین کاظمه وزید و آذرخشی در تاریکی شب از سوی إضم درخشید،] که چنین زار و گریانی؟]

3 - چه بر سر چشمانت آمده است که تا می گویی بس کنید، اشک می ریزند و چرا دلت این گونه است که تا می گویی بهوش آی [و آرام و قرارگیر] باز شیدایی پیشه می کند؟

4 - آیا عاشق می پندارد که [راز] عشق، در میان اشک روان و آه سوزانش پوشیده می ماند؟

5 - اگر عشق نبود، تو نه بر نِشانِ بجای مانده از منزلی اشک می باریدی و نه از یادِ درخت بان و کوه ]کوی دوست]، خوابزده و بی قرار می شدی.

6 - پس چسان انکار عشق می کنی، پس از آن که گواهان عادلی بسان اشک و بیماری، به وجود او، و علیه تو، شهادت داده اند؟

7 - و [پس از آن که] شور عشق خط سرخی از اشک خونین به رنگ میوه گلنار و خط زردی از بیماری و رنجوری به رنگ گل زرد بهار، بر گونه هایت برجای نهاده است؟

8 - آری، چنین است، شبانه خیال دوست به خوابم آمد و بی خواب و قرارم کرد و این عشق است که دردهایش جلو لذّتها را می گیرد.

9 - ای نکوهشگر من در عشق پاک، عذرم را بپذیر، اگر انصاف می داشتی، ملامتم نمی کردی.

10 - خدا تو را به درد من گرفتار کند، من نه رازم از سخن چینان نهفته است و نه درد دلم پایان می پذیرد [پس چرا سرزنشم می کنی؟]

11 - تو مرا از سر اخلاص و دلسوزی اندرز دادی، امّا من آن را ننیوشیدم، زیرا که عاشق، ناشنوای نکوهش ملامتگران است.

12 - [چنان شیدایم که] پندآموز پیری را در ملامت خود، نسبتهای ناروا دادم. هر چند پیر در مقام اندرزگویی از تهمت ها برکنار است [چون صادق و بی غرض است.]

در بیم دادن از هوای نفس

13 - پس براستی نفس امّاره ام که هماره به بدی فرمان می دهد، به سبب نادانی اش، از هشدار پیری سپید موی و کهنسال پند نپذیرفت.

14 - و [نفس امّاره من] برای پذیرایی از میهمانی که ناخواسته بر سرم فرود آمده است، از کارهای شایسته چیزی فراهم نیاورده و او را گرامی نداشته است.

15 - اگر می دانستم که پیری را بزرگ و محترم نخواهم داشت.[و پندش را نخواهم نیوشید، پیش از این [رازی را که از او فاش شده است، با رنگ گیاه وسمه پنهان می کردم.

16 - یاور من کیست تا که نفسی سرکش را از گمراهی اش بازگرداند، چنان که اسبان چموش با لگام برگردانده می شوند؟

17 - پس قصد مکن که با گناهان شهوت نفس را درهم شکنی، چون خوراک، اشتهای پرخواره را تقویت می کند.

18 - نفس مانند کودک شیرخواره است، اگر او را به حال خود رها کنی بر دوستی و عادت شیرخوارگی جوان می گردد. و اگر از شیر خوردن بازش داری، دست از آن برمی دارد.

19 - هوس های نفس را کنار بزن، و برحذر باش که سرپرست خویشش نسازی، زیرا وقتی که هوس متولّی امور شود یا نابود می کند، یا معیوب می سازد.

20 - در حالتی که نفس تو در کارهای نیکو می چرد مراعاتش کن و اگر از علف و چراگاه خوشش آمد دیگر او را مچران.

21 - چه بسا نفس، لذّتی را برای انسان نیکو جلوه دهد که کشنده اوست. چون نمی داند که زهر در غذایی چرب آمیخته شده.

22 - از نیرنگهای پنهان گرسنگی و سیری برحذر باش. زیرا چه بسا گرسنگی که زیانبارتر از پرخوری است.

23 - اشک بیفشان از چشمی که پر از گناه شده است و در پناه پشیمانی نشین. [و توبه کن]

24 - با نفس و شیطان مخالفت کن و فرمانشان مبر و اگر] بظاهر] دلسوزانه اندرزت دادند، [باز هم به دشمنی] متهمشان کن.

25 - از آن دو پیروی مکن، خواه دشمن باشند و خواه میانجی، زیرا تو نیّت پلید خصم و داور را خوب می شناسی.

26 - من از درگاه خداوند متعال به سبب گفتار بی کردار آمرزش می طلبم، گویا بدین سان نسلی را به شخصی عقیم نسبت داده ام.

27 - تو را به کار نیک فرمان دادم اما خود بدان عمل نکردم، من که چندان ثابت قدم نبوده ام، چگونه از تو بخواهم که : در راستی و درستی پایدار باش؟

28 - [و افسوس که] پیش از مرگ، توشه ای از امور مستحبی برای خویش نیندوختم، و نماز و روزه ای بجز واجبات به جا نیاوردم.

در ستایش رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله

29 - من بر آیین بزرگواری ستم کردم که شبها را تا بدان جا زنده می داشت که پاهای آزرده اش از رنج آماس شِکوه سر می دادند.

30 - [آن عزیزی که] از شدت گرسنگی شکمش را محکم می بست و پوست نرم و نازک پهلوهایش را به زیر سنگ محکم در می پیچید.

31 - و [همان که] کوههای افراشته زرّین، دلش را به سوی خود فراخواندند و او بدانها توجهی ننمود [و علوّ همت خویش را به رخشان کشاند.]

32 - نیازمندی او زهدش را محکمتر و استوارتر نمود. آری فقر و حاجت نمی تواند به ساحت عصمت تجاوز نماید.

33 - چسان نیاز مادّی، می تواند آن بزرگواری را به دنیا بگرواند که اگر او نبود، جهان پدید نیامده بود.

34 - محّمد صلی الله علیه و آله سیّد و سالار دو جهان، سرور آدمیان و پریان و مهتر عربان و دیگر مردمان است.

35 - پیامبر ما، خداوند اَمر و خداوند نهی، آن که هیچ کس دیگر، در گفتار خوش یا

ناخوش، راستگوتر از او نیست.

36 - او حبیب خداوند است، همان که [به وقت بروز] هر نوع حادثه وحشتناکی که آدمیان بناگهان در آن می افتند، امید دستگیری و شفاعتش می رود.

37 - او [جهانیان را] به سوی [شناخت و بندگی] خداوند فراخواند. پس آنان که چنگ در دامان وی زده اند [درحقیقت [به رشته ای محکم و ناگسستنی درآویخته اند.

38 - محمد صلی الله علیه و آله در سرشت و در فضایل اخلاقی بر همه پیامبران برتری یافت و آنان در دانش و بخشش و بزرگواری به مقام او نزدیک نشدند.

39 - و تمام پیامبران، به التماس خواهان مشتی آب از دریای [علم] و یا جرعه ای از باران پیوسته و ریزان [کرم] او هستند.

40 - آنان جملگی در پیشگاه او، در مقام خویش ایستاده اند، با علمی بسان نقطه ای در برابر علم تمام، یا همسان حرکتی و اِعرابی در مقابل کتاب حکمت.

41 - او همان [شریفی] است که سیرت و صورت وی به حدّ کمال رسید و سپس آفریدگار خلایق او را به دوستی خویش برگزید.

42 - برتر از آن است که کسی در خوبی ها و زیبایی ها، انبازش گردد. چون گوهر والای حُسن و خوبیِ ذاتی او تقسیم ناپذیر است.

43 - آنچه را مسیحیان درباره پیامبرشان ادّعا می کنند واگذار، و [از آن پس] به دلخواه خود، هرگونه که می پسندی او را بستای و درباره اش داوری کن.

44 - هر شرف و بزرگواری که خواهی به ذات او نسبت ده و هر عظمت و بزرگی را به شأن والای آن ارجمند منسوب دار.

45 - پس همانا فضیلت و برتری فرستاده خدا را کرانه ای نیست، تا گوینده ای بتواند با نیروی بیان [نهایت کمال] آن را بازگو نماید.

46 - اگر قرار بود معجزه ها و کرامتهای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، جمله به تناسب شأن والای او باشد، نام «محمد صلی الله علیه و آله » را چون بر استخوانهای پوسیده مردگان دیرین می خواندی، همه زنده می شدند و جان می گرفتند.

47 - او [در دین و احکام آسمانی خویش] ما را با چیزهایی که توان خردها را

بفرساید، نیازمود، زیرا حریصانه خواهان سعادت ما بود، لذا [در این راه] ما نه به شک درافتادیم و نه سرگردان شدیم.

48 - شناخت حقیقت ذات او مردمان [تیز هوش و ژرفنگر] را از پا انداخت. از این رو نزدیکان به او و دوران از او [همگی در برابر خصایل و فضایلش] لب فرو بسته ماندند.

49 - مانند خورشید، که از دور بسان جرمی کوچک بنماید و از نزدیک چشم را خیره می سازد.

50 - چگونه مردمان می توانستند «حقیقت محمّدی صلی الله علیه و آله » را در این جهان دریابند، خفتگانی که درباره اش، تنها به دیدن رؤیایی، دل خوش کرده بودند.

51 - آخرین درجه دانش و آگاهی ما، درباره او این است که: محمد صلی الله علیه و آله بشر بود و بهترین همه خلق خدا.

52 - همه آیات و معجزاتی که پیامبران بزرگوار آوردند، از فروغ معنویت و نور ازلی «محمد صلی الله علیه و آله » به آنان رسید.

53 - «محمّد مصطفی صلی الله علیه و آله » خورشید تابان فضیلت و شرف بود و دیگر رسولان ستارگانی که پرتوهای درخشان او را در تاریکی ها برای مردمان منعکس می ساختند.

54 - عجب ارجمند و گرانمایه است سرشت پاک پیامبری که زینت و زیورش خوی خوش اوست، صورتی همه زیبایی، به نشان خوشرویی و خندانی.

55 - چونان شکوفه نوشکفته در لطافت، بسان ماه شب چهارده در تابندگی و شرافت، نظیر دریا در بخشندگی و کرامت و همانند روزگار در بلند نظری و عُلوّ همّت.

56 - زمانی که او را تنها دیدار کنی، از شدّت شکوه و عظمت، پنداری آن حضرت در میان لشکریان و خدمتگزاران خویش قرار گرفته است.

57 - گویی دندانهای مبارکش به گاه سخن گفتن و تبسم نمودن، مرواریدهای نهفته در صدف اند.

58 - هیچ عطر و مشکی در خوشبویی، به پای [شمیم] خاکی که استخوانهای مقدس او را در آغوش گرفته است نمی رسد.

خوش به حال بوینده آن خاک و خنکا بوسه زننده بر آن تربت پاک.

درباره تولّد آن حضرت صلی الله علیه و آله

59 - اوان ولادتش، پرده از پاک نهادی اش برداشت. ای [انسانها بنگرید بر] پاکی آغاز او و پاکی فرجام او.

60 - [روز میلاد آن بزرگوار] روزی بود که [سران مشرک و ستمگر] پارسیان، با فراست دریافتند که نسبت به فرا رسیدن دوران سخت تنگدستی و بلا دیدگی، بیم داده شده اند.

61 - [شب میلاد آن حضرت] بارگاه کسری شکاف برداشت، شکافی بسان پراکندگی یاران انوشیروان که دیگر به هم نپیوستند.

62 - و آتش [آتشکده پارس] از غصه ترک برداشتنِ ایوان، خموش گشت و سرچشمه رود خروشان آن سامان از شدّت حزن فرو خشکید.

63 - فرو رفتن آب دریاچه ساوه، مردم آن ناحیه را اندوهگین ساخت و هرکس که در پی آب به آن دریاچه وارد شد، با خشم و تشنگی بازگشت.

64 - گویی از شدّت اندوه، آتش مرطوب و آب شعله ور شده بود.

65 - [به هنگام تولدش]، شیطان نعره می کشید و پرتوهای [ملکوتی [می درخشید و نور حق از باطن و ظاهر جهان نمایان بود.

66 - [گمراهان و سیه دلان] کور و کر شدند، پس خبرهای مسرّت بخشِ [ظهور رسالت از سوی آنان [شنیده نشد و آذرخش تهدید [ستمکاران و کژروان] رؤیت نگردید.

67 - [این حالت انکار کفّار حتّی] پس از آن ادامه یافت که پیشگویانشان خبر داده بودند که آیین کژ و ناراستشان برپا نخواهد ماند.

68 - و از آن پس که در کرانه آسمان شهابهایی را دیدند که به سوی زمین سقوط می کرد، به همان سان که بتهایشان برخاک افتاده بود.

69 - تا آن که [از ترس شهابها] گروههایی شکست خورده از شیاطین، در پی هم، از راه نزول وحی [آسمان [می گریختند.

70 - گویی شیطانهای فراری، پهلوانان سپاه ابرهه بودند و یا همچو لشکری که با پرتاب سنگریزه ها از دست پیامبر رانده شدند.

71 - [همان سنگریزه هایی که] پس از تسبیح گفتن در دستان پیامبر [به سوی دشمن[ افکنده شدند. چنان که یونس تسبیحگو از شکم ماهی برون افتاده شد.

در بیان معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله

72 - به سبب دعوتش، درختان سجده کنان به سویش آمدند. [شگفت آن که] آنها بر ساق پای بدون قدم ره می سپردند.

73 - پنداری که آن درختان [به گاه حرکت] سطری مستقیم بر صفحه زمین کشیده بودند تا شاخه هایشان به خطّ نو و بی نظیری بر میانه راه چیزی بنویسند.

74 - [آن معجزه پیشین] مانند معجزه ابری است که هرکجا [پیامبر] می رفت او نیز می رفت تا حضرتش را از گزند گرمای بس شدید ظهر تابستان حفاظت کند.

75 - سوگند می خورم، سوگندی صادقانه، به ماه دو نیم شده [به اشاره آن حضرت[ که آن ماه را با دل او نسبتی بود [و از تابناکی اش نصیبی داشت.]

76 - سوگند می خورم به آنچه از خوبی و بزرگواری، که غار ثور در برگرفته بود و تمام دیدگان کافران از دیدن آن کور و مهجور بود.

77 - پیامبر راستی و ابوبکر صدیق در غار بودند و آن را ترک نکرده بودند، امّا کافران می گفتند که هیچ کس در غار نیست.

78 - کافران گمان بردند که کبوتر بر گرد وجود بهترین خلایق نگردیده و عنکبوت برای او تار نتنیده است.

79 - پاسداری خداوند، پیامبر صلی الله علیه و آله را از زره های دو جداره و از دژهای بلند و استوار بی نیاز کرد.

80 - زمانه بر من ستمی نورزید مگر آن که پس از پناهندگی به حضرتش به جوار امنی نایل شدم.

81 - و هرگز نشد که از دارایی ها و توانایی های دنیوی و اخروی، چیزی از او بخواهم

و باران نعمت را از متبرک ترین بوسه گاه دریافت نکنم.

82 - تو وحی را در خواب پیامبر انکار مکن زیرا حضرتش را دلی بود که هرگاه چشمان سر می خفتند، او نمی خفت.

83 - و آن [نزول وحی در خواب] در سرآغاز نبوّت حضرتش بود [بنابراین [در دوران کمال عقل و علم او، این امر انکار نشدنی است.

84 - خداوند پاک و منزه است، وحی پدیده ای اکتسابی نیست. و هیچ پیغمبری بر غیبگویی متهّم نمی باشد.

85 - ای بسا، کف دست مبارکش بیماری را شفا بخشید و چه بسا خردمندی را که از بند جنون آزاد گردانید.

86 - و چه بسا سال خشک و سفیدی را که دعای آن حضرت زنده و سرسبز گردانید [سالی آنقدر خشک [به حدّی که خشکی اش بسان سپیدی آشکاری بر پیشانی سالهای تیره و خرّم هویدا بود.

87 - [دعا آن سال را زنده کرد] به ابری پرباران، چنان که پنداری در بستر سیل ها، جریانی عظیم از دریا یا سیلی سهمناک و شتابان جاری بود.

در سخن از قرآن کریم

88 - بگذار تا آیات و معجزاتی را به رشته وصف کشم که چونان آتش فروزان در شب، بر فراز کوهی بلند، نمایان و درخشان گردیده است.

89 - پس مروارید اگر به رشته نظم درآید حُسن و جمالش فزونی گیرد، هرچند پراکنده و نامرتب باشد از ارزشش کاسته نخواهد شد.

90 - آرزوهای مدیح نبوی هرگز نمی تواند به همه مکارم اخلاقی و ویژگی های نهاد نیکوی آن حضرت دسترسی یابد و از آنها درگذرد.

91 - [قرآن] نشانه های حقیقت از سوی خداوند بخشایشگر است که نزولش حادث و معانی اش قدیم است زیرا صفت خدا است.

92 - آیات قرآن وابسته به هیچ زمانی نیست و ما را از روز قیامت و از قوم هود پیامبر

و مجموعه کاخهای شکوهمند فرمانروای آنان آگاه می کند.

93 - معجزه قرآن در نزد ما مسلمانان جاوید ماند، پس بر همه معجزاتی که از سوی دیگر پیامبران پدیدار شد و دوام نیافت، فایق آمد.

94 - [آیات قرآن، چنان] استوارند که برای دشمنان جای هیچ شک و شبهه ای باقی نمی نهند و هیچ داوری رابه قضاوت نمی طلبند.

95 - هرگز معارضه ای با آیات قرآن در نگرفت مگر آن که حتّی سرسخت ترین دشمنان دست از مخالفت برداشته و تسلیم آن شدند.

96 - زبان آوری و شیوا سخنی آیات قرآن دست رد بر [سینه] مخالف آن زد، چنان که جوانمردی غیرتمند دست متجاوز را از اهل و خانمان بدور سازد.

97 - معانی آیات، در فزایندگی، همسان موج خروشان دریا، و در زیبایی و ارزش، فراتر از گوهر پربهای آنند.

98 - پس شگفتی های آیات حق نه شمار شوند و نه به حساب آمار درآیند [و به همین سبب] هرگز زیاد خواندن آنها، خستگی و ملال نمی آورد.

99 - چشم قرآن خوان به خواندن آن روشن گردید، پس گفتمش [سرانجام [به ریسمان خدا دست یافتی، اینک محکم بگیر [و رهایش مکن].

100 - تو اگر آیات قرآن را از بیم داغیِ آتش دوزخ بر زبان می رانی [در حقیقت[ لهیب سوزان آن را با آب سرد قرآن فرو نشانده ای.

101 - گویا قرآن حوض کوثر است، که گهنکاران سیه فام چون بدان وارد شوند، روهایشان سپید و درخشان می گردد.

102 - و قرآن چونان راه راست و روشن است و بسان ترازو در سنجش عادلانه، پس [بدان که [قسط و عدل ناشی از غیر قرآن، در میان آدمیان، دوام نیافته است.

103 - از حسودی که خود را به نادانی می زند و آیات رحمان را آگاهانه انکار می کند تعجّب مکن.

104 - [زیرا] گاهی چشم به سبب دردمندی و آزردگی، نور خورشید را، و یا دهان به سبب بیماری، مزه آب را انکار می کند.

در بیان معراج پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله

105 - اِی بهترین کسی که جویندگان روزی و احسان، پیاده و سواره شتابان قصد آستان او کرده اند.

106 - وَ اِی آن که برای پند پذیر، بزرگترین نشان هدایتی، و برای غنیمت جو بزرگترین نعمت.

107 - شبانه از حرمی به سوی حرمی دیگر ره سپردی، چنان که ماه کامل در تاریکیِ سیاه شب، شبروی کرد.

108 - تو آن شب در آسمان تا مرتبه دوکمانی خداوند پیش رفتی، مقامی که پای هیچ فهم و قصدی را بدان راه نبود و نیست.

109 - همه پیامبران و فرستادگان در آن مرتبت تو را پیش فرستادند، بسان پیش فرستادن مهتری از سوی نوکران.

110 - تو همپای پیامبران سینه هفت آسمان را شکافتی، در جمع همراهانی که خود سالار و پرچمدارشان بودی.

111 - [ای عزیز تو در آسمان تقرب بالا رفتی] تا جایی که نه برای هیچ سبقت جویی، جای پیشروی گذاشتی و نه برای هیچ اوج گیرنده ای جای عروج.

112 - تو آن زمان که از سوی خداوند، بسان شخصیتی شهیر و بی نظیر، به عروج فرا خوان شدی، هر مقام [بلندی] را نسبت به مقام خویش پایین آوردی.

113 - تا به وصالی نایل شوی که از دیدگان چه پنهان است و به رازی [آگاه گردی که از دیگران [چه در پرده کتمان !

114 - پس تو هر فضل و عظمتی را بی شریک دریافتی و هر مقامی را بی زحمت و ازدحام درنوردیدی.

115 - اندازه درجاتی که به تو داده شده بس عظیم است و ادراک نعمتهایی که به تو بخشیده شده سخت دشوار.

116 - ای امّت مسلمان، ما را مژده باد که پایه ای ویران نشدنی از عنایت و لطف الهی

نصیب ما است.

117 - از آن زمان که خداوند دعوت کننده ما را به بندگیِ خویش، «ارجمندترین رسولان» نامید، ما نیز «گرانمایه ترین مردمان» بوده ایم.

در سخن از جنگها و مجاهدات رسول اکرم صلی الله علیه و آله

118 - اخبار بعثتش، دل های دشمنان را به وحشت انداخت، بسان صدایی که ترس به دل رمگان می اندازد.

119 - پیامبر اسلام، پیوسته با دشمنان در آوردگاه می جنگید، تا آنجا که پیکرهای آنان بر سر نیزه مسلمانان، بسان گوشتِ روی کُنده قصّابان شد.

120 - آرزو داشتند بگریزند، تا جایی که به حال پاره گوشت هایی که با عقابها و لاشخورها [از پیکر کشتگان میدان رزم] ربوده و بلند شده بود غبطه می خوردند.

121 - شبها می گذشت و دشمنان [از شدت ترس] شمار آنها را نمی دانستند. مگر شبهای ماههای حرام [که مسلمانان شمشیرها را درنیام می کردند.]

122 - گوییا دین اسلام میهمانی است که با همه بهادُران مشتاق به کشتن دشمنان، به منزلگاه ایشان فرود آمده است.

123 - [پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ] دریای سپاه مسلمانان را بر بالای اسبان شتابان [به پیش[ می کشید و موجی خروشان از پهلوانان را [به جان سپاه دشمن] می افکند.

124 - [دلیرانی] همه پذیرای دعوت حق و جویندگان خشنودی خدا، که برای ریشه کنی و نابودی کفر یورش می بردند.

125 - تا آن که دین اسلام به مجاهدت مسلمانان، پس از غربت و بی کسی، ارجمند و پرتوان گشت.

126 - آیین اسلام، برای همیشه، از شّرِ دشمنان، در پناه بهترین پدر و برترین سرپرست حمایت شده است. بنابراین هیچ گاه یتیم و بی سرپرست نخواهد شد.

127 - مبارزان مسلمان بسان کوههایند، پس از دشمنانِ هم نبردشان بپرس که در هر آوردگاهی از اینان چه ها دیده اند؟

128 - [چگونگی] انواع مرگهای کافران را که دهشتناکتر از وَبا و طاعون بود از [دلاوران [جنگهای حُنین و بدر و اُحد بپرس.

129 - آنان که شمشیرهای سپید را پس از فرو کردن در سرهای پر از موهای سیاه و تا بناگوش رسیده دشمنان، سرخ و خونین بیرون می کشیدند.

130 - و نویسندگانِ با نیزه های خطّی که قلم هایشان کناره هیچ پیکری را بی نقطه رها نکرد.

131 - مردانی سرتا پا مسلح که رخساره و نور جبین، آنان را مشخص می ساخت، آری گل سرخ با چهره اش از درخت خارکیکر ممتاز می شود.

132 - بادهای پیروزی بوی خوش آنان را به سویت هدیه می فرستد. پس تو پنداری، دلاوران مسلّح، شکوفه های درون غلافها [غنچه هایند].

133 - گویی آنان بر پشت اسبان، درختان بالای تپه هایند [و استحکامشان ناشی] از قدرت استوار کاری است نه از محکمی تنگهای اسبان.

134 - دل های دشمنان، از بیم دلاوری مسلمانان [از سینه ها برون] پرید، پس [از شدت هول و هراس چنان شدند که] بین چارپایان و پهلوانان فرقی نمی نهادند.

135 - و اگر شیران در بیشه های خود با کسی که یاری اش با رسول اللّه است رویا روی شوند، از شدّت رعب، در جایشان ساکت و آرام خواهند ماند.

136 - و تو هرگز هیچ دوستی [از دوستان پیامبر] را ظفر نایافته نبینی و هیچ دشمنی [از دشمنانش] را شکست نخورده نیابی.

137 - [حضرت محمّد صلی الله علیه و آله ] امّت خویش را در پناه دینش درآورد، بدان سان که شیر با بچهّ هایش در کنام جا و پناه گرفته اند.

138 - چه بسا که قرآن، ستیزه جویان را بر خاک [ذلّت] افکنده و بر دشمنان سرسخت چیره شده است.

139 - معجزه [دریای بیکران] دانش او در [بستر] نانویسندگی، و در دوره جاهلیّت، و تربیت [با شکوه] او در دوره یتیمی، تو را بسنده است.

در توسّل و شفاعت خواهی

140 - من با مدیحه سرایی پیامبر را خدمت گزاردم و بدین وسیله از خداوند می خواهم که گناهان عمری را که در شعر سرایی و خدمت گری [دنیا پرستان] گذشت ببخشاید.

141 - زیرا آن دو کار، قلاّده ای بدفرجام به گردنم انداختند، انگار که من شتر قربانی آنهایم.

142 - من در هر دو حال از هوس های کودکانه فرمان بردم و به چیزی جز گناه و پشیمانی دست نیافتم.

143 - پس وای بر نفس، در تجارتش چه زیانمند شد که آخرت را با دنیای دون نخرید و خواستار خریداری هم نگردید.

144 - و هر آن کس که فردای آخرت را به امروز دنیایش بفروشد، زیانمندی اش [در همه معاملات] در بیع و در سَلَم آشکار خواهد شد.

145 - من اگر بار گناه آورده ام، نه پیمانم با پیامبر شکسته و نه رشته پیوندم گسسته.

146 - همانا، مرا با پیامبر، به سبب نام «محمّد» عهدی است، و او وفادارترین مردم است به پیمان ها.

147 - اگر او در روز جزایم، از سرفضل و از درِ پیمان دستگیرم نباشد پس به من بگو، ای لغزیده قدم [بر صراط].

148 - از کرم او بدور است که امیدوار را از فضل خویش محروم کند یا همجوارش را تکریم ناشده بازگرداند.

149 - و از وقتی که افکارم را وادار به بیان نیکی ها و فضایلش کرده ام، آن حضرت را بهترین ضامن رهایی خویش یافته ام.

150 - جود و عطای او هرگز از دست هیچ تهیدستی در نمی گذرد، براستی که باران، گلها و شکوفه ها را [حتّی] در تپه ها می رویاند.

151 - و من از درگاه او شکوفه دنیا را نخواسته ام، همان شکوفه ای که دستان زهیر به سبب مدح و ثنای هرم بن سنان چید و قاپید.

در مناجات

152 - ای گرانمایه ترین مردم، من جز تو کسی را ندارم که هنگام رسیدن حادثه فراگیر [قیامت] به او پناهنده شوم.

153 - ای رسول خدا، در روز قیامت، هرگز از جاه و مقام والای تو، به خاطر [شفاعت [من کاسته نمی گردد.

154 - همانا دنیا و آخرت از آثار عطای تواند و علم لوح و قلم جزئی از علوم تواست.

155 - ای نفس، از گناه بزرگ [نیز] نومید مباش، زیرا در مقام آمرزش، گناهان بزرگ مانند گناهان کوچک است.

156 - امید است، پروردگارم، رحمت و غفرانش را در زمان قسمت کردن، به میزان [خُردی و دُرشتیِ [نافرمانی فرو فرستد.

157 - بار خدایا، در نزد مقدّس خویش، امیدم را ناامید مدار، و رشته دلبستگی ام را به رحمتت نابریده بدار.

158 - و به بنده ات در هر دو سرای مهربانی ورز، زیرا او را قلبی است که وقتی سختی ها فرایش می خوانند، گریزان می شود.

159 - و به ابرهای رحمت جاودان خودت، فرمان فرمای، تا بر حضرت پیامبر بسی ریزان گردند.

160 - [همچنین] باران رحمتت را بر اهل بیت پیامبر و اصحاب و تابعین او، که در زمره پرهیزگاران، پاکان و ارباب حلم و کرامت بوده اند، سرازیر کن.

161 - تا آن زمان که باد صبا شاخه های نرم درخت خوشبوی بان را بجنباند و تا روزی که ساربان به آواز خوش، شتران سپیدموی را در طرب اندازد.

شرح ابیات برده بوصیری

غزل

1 - مفردات: جیران: جمع جار، همسایه - سَلَم: نوعی گیاه، درخت کرت که برگش در دبّاغی به کار می رود - ذی سَلَم: جایی است بین مکّه و مدینه؛ نام درّه ای است مشرف بر منطقه ذَنائب بین مکّه و مدینه،⁽¹⁾سرزمین سلم زار- مُقلَة: پیه چشم، سیاهی و سپیدی چشم، چشم.

شرح عبارت: جیرانٍ بِذی سَلَم: شاید مقصود کسانی از اهل حجاز باشند که در دوره نزول شاعر در آن جا با آنان مأنوس و همجوار بوده است.⁽²⁾یا به کنایه شاید مرادش اشاره به وجود مقّدس رسول گرامی اسلام و اولیای پاک الهی آرمیده در آن خاک پاک باشد.

نکته ادبی: شعر با صنعت تجرید شروع شده، بدین معنی که شاعر، شخصی را از وجود خویش انتزاع کرده و او را مورد خطاب قرار داده.

2 - مفردات: تِلْقاء: جانب - کاظِمَة: ناحیه ای پرآب و آبادان بر کرانه دریا در راه بحرین به بصره که فاصله اش تا بصره دو ایستگاه بوده است، در حدود نزدیک کویت امروزی؛ شاعران این نام را در اشعارشان زیاد به کار برده اند.⁽³⁾...أَوْمَضَ الْبَرقُ: آذرخش اندکی درخشید. - إضَم: نام وادیی است در کوههای تهامه میان یمامه و ضریّه؛ سرزمینی که مدینه در آن واقع گردیده است.⁽⁴⁾

نکته ادبی: بین «ریح» و «برق» و بین «کاظمة» و «إضم» مراعات نظیر وجود دارد.

3 - مفردات: أُکْفُفْ: بس کن، بازایست - هَمَتِ العَینُ: چشم اشک ریخت - إسْتَفاقَ مِنْ نَومِه أوْغَفلَتِه: از خواب بیدار شد یا از غفلت خودآگاه و هشیار گردید - یَهِیُم: شیدا می شود، سرگردان می شود.

4 - مفردات: الصَّبّ: عاشق، شیدا - مُنکَتِم: پنهان، پوشیده، راز نهان - مُنْسَجِم: روان، مقصود اشک روان است - مُضْطَرِم: افروخته، مقصود قلب سوخته عاشق است.

«عاشقی پیدا است از زاریّ دل * نیست بیماری چو بیماریّ دل

«مولوی»

5 - مفردات: أَراقَ الماءَ: آب را ریخت - طَلَلْ: جای بلند و مرتفع، اثر برپا مانده و نمایان از یک بنا - أرِقَ: خواب از سرش پرید - الْبان: «درختی خوشبو، نوعی درخت که برگهایی شبیه أقاقی دارد با گلهای قرمز یا سفید به شکل خوشه در انتهای ساقه آن.»⁽¹⁾

«درختی از تیره بان ها که در مناطق استوایی رشد می کند و بسیار دراز و بلند می شود، این درخت مانند درخت گز نرم و انعطاف پذیر است. و همیشه قامت بلند و زیبا را به آن تشبیه می کنند. برگهای آن همانند برگ اَقاقی و چوب آن نرم است. میوه ای نظیر لوبیا دارد که از دانه هایش روغن خوشبو گرفته می شود. مفردش «بانة» است. از نام های دیگر آن «یُسر»، «یسار» «شُوع» و «سیّاغ» است⁽²⁾. برخی گفته اند مقصود از بان «نام موضعی است در حجاز»⁽³⁾[توضیح: در بعضی فرهنگها «بان» را به معنای بیدمشک آورده اند که صحیح نیست] -

العَلَم: کوه، «نام کوهی یگانه در ناحیه شرقی جاجِر که درّه اش دارای چشمه سارها و نخلستانهای فراوان بوده است.⁽⁴⁾

نکته ادبی: بین «تُرِق» و «أرِقتَ» جناس شبه اشتقاق وجود دارد.

6 - مفردات: عُدول : جمع عادل، شاهدها، گواهان.

توضیح: در این بیت دو شاهد برای عشق شدیدِ عاشق بیان گردیده است، اوّل: اشک روان، دوّم: بیماری و بدحالی.

7 - مفردات: الْوَجْد: شور عشق، حزن و اندوه ناشی از عشق - عَبْرَة: اشک - ضَنَی: نزاری، بیماری و رنجوری - البَهار: گلی است زرد رنگ، مفردش «بهارة» است - الْعَنَم: درختی است که میوه های سرخ رنگ دارد و انگشتان حنایی بدان تشبیه می شود، گلنار.

نکته ادبی: در بیت «لف و نشر نامرتب» وجود دارد.

8 - مفردات: سَرَی: شب روی کرد، شبانه راه پیمود - طَیْف: چیزی که در خواب انسان می آید، خیال - أَرّقَنی: بی خوابم کرد، خواب از سرم پراند، خواب زده ام کرد -

اِعتَرضَ: مانع شد.

نکته ادبی: بین «لَذّات» و «أَلم» طباق وجود دارد.

توضیح : عاشق سرانجام دست از کتمان و انکار عشق خویش برداشته و بدان اعتراف کرده است.

9 - مفردات: الْهَویَ الْعُذرِیّ: عشق عفیفانه، عشق پاک؛ برخی العُذرِی را منسوب به قبیله «بنی عُذْرة» در یمن دانسته اند که جوانانش در شدت عشق عفیف و مکتوم نگهداشتن آن تا سرحدّ مرگ شهره بوده اند.⁽¹⁾

نکات ادبی:

1 - بین «العُذری» و «مَعذِرة» جناس شبه اشتقاق وجود دارد. 2 - بین «لائِم» و «لَم تَلُم» تصدیر یا رَدُّ العَجُزِ عَلَی الصَّدْر است.

مکن به نامه سیاهی ملامت من مست

که آگهست که تقدیر بر سرش چه نوشت؟

«حافظ»

10 - مفردات: عَدَتْکَ حالی: خدا به درد من گرفتارت کند، جمله دعایی است - الوُشاة: جمع واشی، سخن چینان - مُنْحَسِم: قطع و بریده شده، ریشه کن شده.

11 - مفردات: مَحَضْتَنِی النُّصْحَ: مرا خالصانه نصیحت کردی - العُذّال: جمع عاذل، سرزنش کنندگان - صَمَمْ: ناشنوایی.

حدیث نبوی: حُبُّکَ الشَّی ءَ یُعمِی وَ یُصِمُّ.⁽²⁾«: محبّت تو نسبت به چیزی کور و کرت می کند.»

12 - مفردات: نَصیح: پند دهنده، اندرزگو، در معنی اسم فاعل - عَذَل: ملامت، سرزنش - الشَّیْب: موی سفید پیری - التُّهَم: جمع التُّهمة: نسبتهای ناروا.

نکات ادبی: 1 - جناس اشتقاق بین «إتَّهَمْتُ» و «التُّهَم» 2 - تصدیر بین «إنّی اتَّهَمْتُ» و «عَنِ التُّهَم» 3 - بین «نَصِیح» و «نُصْح» جناس اشتقاق وجود دارد.

در بیم دادن از هوای نفس

13 - مفردات: أَمّارَتی بِالسُّوء: کنایه از نفس، چون پیوسته به بدی فرمان می دهد - اِتَّعظَ: پند گرفت، به نصیحت عمل کرد - نَذیر: هشدار دهنده - الهَرم: به نهایت پیری رسیدن، فرتوت شدن.

توضیح: این بیت علّت بیت پیشین است.

سخنی از امام خمینی: «ای عزیز بدان که خواهش و تمنّای نفس منتهی نشود به جایی و به آخر نرسد اشتهای آن. اگر انسان یک قدم دنبال آن بردارد، مجبور شود پس از آن چند قدم بردارد. و اگر با یکی از هواهای آن همراهی کند، ناچار شود با چندین تمنّای آن همراهی کند. اگر یک در به روی خواهش نفس بازکنی، لابدّی که درهای بسیاری به روی آن باز کنی، یک وقت به واسطه یک متابعت نفس به چندین مفاسد و از آن به هزاران مهالک مبتلا شوی، تا آن که خدای نخواسته در دم آخر جمیع راه حق را بر تو منسدّ کند چنانچه خدای تعالی در نص کتاب کریم از آن خبر داده است» (کالجاثیة، 45، آیه 23)⁽¹⁾

14 - مفردات: قِرَی: غذایی که جلو میهمان گذارند - أَلمَّ بِالقَوم: بر آن قوم درآمد، این فعل در مواردی بیشتر به کار می رود که ناخواسته رخ می دهد مانند آمدن میهمان ناخواسته، یا گرفتار شدن به بیماری «ألمّ به مرضٌ» و نظایر اینها - مُحتَشِم: تکریم کننده.

توضیح: مقصود از مهمان، در این جا، سفیدی مو در دوران پیری است.

15 - مفردات: وَقَّرالشَّیخَ: پیرمرد را بزرگ و محترم داشت - الْکَتَم: گیاهی است که با آن مو را رنگ می کنند و از آن مداد نیز تهیه می شود، بوته وسمه.

نکات ادبی: در مصراع دوم بین «کَتَمتُ» و «ألکَتَم» دو صنعت بدیعی وجود دارد. 1 - تصدیر 2 - جناس شبه اشتقاق.

16 - مفردات: ردّ: بازگردانیدن - جِماحُ الخَیل: اسبان چموش و سرکش - غَوایَة: گمراهی و سرگردانی - اللُّجُم: جمع لجام، دهنه ها، لگام ها.

17 - مفردات: رامَ الشَّی ءَ: آن را خواست - شَهوة: میل شدید، اشتهای فروان - النَّهِم: پرخور، شکم پرست، کسی که میل شدید و بی حدّی به خوردن دارد.

نکات ادبی: 1 - بین دو مصراع حسن تعلیل وجود دارد. 2 - در بیت تصدیر وجود دارد.

توضیح: گناه خوراک نفس است.

18 - مفردات: أَهمَلَ الاِبِلَ: شتر را شبانه روز بدون چوپان آزاد گذاشت - شَبَّ الغلامُ: پسر بچّه به سن جوانی رسید.

فَطَمَ الطِّفلَ: بچه را از شیر گرفت.

نکته ادبی: برای تکمیل استدلال در بیت گذشته، در این بیت از تمثیل استفاده کرده است.

طفل جان از شیر شیطان باز کن

بعد از آنش با ملک انباز کن

تا تو تاریک و ملول و تیره ای

دان که با دیو لعین همشیره ای

«مثنوی مولوی»

19 - مفردات: صَرَفَ یَصْرِفُه: او را کنار زد، او را دور کرد - حاذِر: مواظب باش، برحذر باش - وَلَّی فُلانا الامَر: فلانی را عهده دار آن کار کرد - أَصمَی یُصمِی: می کُشد - وَصَمَ یَصِمُ: ناقص می کند، عیبناک می کند، تَرَک می دهد.

نکته نحوی: «ما» در این جا شرطیه است.

نکته ادبی: بین «یُصمِ» و «یَصِم» جناس محرّف وجود دارد.

قرآن: مضمون این بیت، آیه 34 سوره نمل را به خاطر می آورد: «قالَتْ اِنَّ الْمُلُوکَ إِذا دَخَلُوا قَریةً أَفْسَدوُهَا وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلّةً وَ کَذلِکَ یَفْعَلُونَ» :«زن گفت: پادشاهان چون به قریه ای درآیند، تباهش می کنند و عزیزانش را ذلیل می سازند. آری چنین کنند.

[توضیح: علّت این کار پادشاهان متابعت از هوای نفس است.]»

20 - مفردات: رَاعَ الرَّجُلَ: ملاحظه و مراعات آن مرد را نمود و به او نیکی کرد - الأَعمال: در این جا به معنی کارهای نیکو و شایسته - سائِمة: چرنده، السَّوْم: چریدن چارپا در علف مباح - إِسْتَحْلَی الشَّی ءَ: آن چیز را شیرین یا لذیذ یافت. الْمَرعَی: چراگاه،

علف برای چریدن - أَسامَ یُسِیمُ الْماشِیَةَ: مواشی را به چرا برد.

نکات ادبی:الف) بین «سائمه» و «تُسِم» 1 - تصدیر 2 - جناس اشتقاق وجود دارد. ب) در این بیت «حیوان علف خوار» برای نفس آدمی استعاره گرفته شده است.

توضیح: شاعر فرزانه در این بیت اشاره به یکی از آفات بزرگ هلاکت نفس نموده است. ابتلای به عجب و خودبینی و ریاکاری و گرفتار شدن به التذاذ نفسانی از انجام عمل نیک به جای خواستار خشنودی خدا شدن، در هر حالی دام شیطان و لغزشگاه سقوط است چنان که در حدیث آمده است: «مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَکَ» :« هر کس گرفتار عجب شد هلاک گردید.»⁽¹⁾

21 - مفردات: الدَّسَمْ: چربی دنبه و پیه و گوشت.

نکته ادبی: بین «سَمّ» و «دَسَم» جناس ناقص وجود دارد.

توضیح: اصولاً نفس آدمی خواستار دنیا و لذّتها و خوشی ها و نعمت های آن است. و دنیا در دیدگاه عارفان زهری است مهلک که خواستار خود را سرانجام به نابودی می کشاند، چنان که امام علی علیه السلام به سلمان فرمود: «امّا بعد، دنیا همچون مار است، بپسودن آن نرم و هموار و زهر آن جانشکار. پس از آنچه تو را در دنیا شادمان می دارد روی بگردان، چه اندک زمانی با تو می ماند، و اندیشه دنیا را از سر

بنه، چه یقین داری که از تو روی بگرداند، و آن گاه که بدان خو گرفته ای بیشتر از آن بترس، که دنیادار چون در دنیا به خوشی اطمینان کرد او را به تلخکامی درآورد یا اگر به انس گرفتن آرمید او را دچار وحشت کرد. والسلام»⁽²⁾.

22 - مفردات: دَسائِس: جمع دَسیسَة: نیرنگ و دشمنی پنهان - مَخْمَصَة: گرسنگی - التُّخَمْ: جمع التُّخَمَة: اصلش «وُخَمَة» است: سنگین شدن معده براثر پرخوری، رودل کردن بر اثر سوء هاضمه و پرخوری.

نکته ادبی: بین «جوُع» و «شِبَع» و بین «مَخْمَصَة» و «تُخَم» طباق وجود دارد.

توضیح: با توجه به روایاتی که می گوید: مهلک ترین مکرها پنهان ترین آنهاست. شاعر

بیان نموده که ای بسا گرسنگی کشیدن موجب فربه تر شدن خودپرستی آدمی و نزارتر شدن روح خداپرستی او شود. زیرا بعید نیست که عبادت کردن و ریاضت کشیدن مولود و معلول هواپرستی باشد نه خداپرستی، چنان که در حدیث آمده که امام صادق علیه السلام فرمود: «اِنّ اللّهَ عَلِمَ أنَّ الذّنْبَ خَیْرٌ لِلْمُؤمِنِ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَوْلا ذلِکَ مَا ابْتَلَی مُؤمِنا بِذَنْبٍ اَبَدا» :« همانا خداوند دانست که گناه برای مومن بهتر از عجب است. اگر نه این بود هیچ گاه مومن را مبتلا به گناهی نمی کرد.»(⁽¹⁾

23 - مفردات: إسْتَفْرِغِ الدَّمْعَ: اشک بریز - الْمَحارِم: جمع الْمَحْرَم: حرام، ناروا و نیز جمع الْمَحْرَمَةْ: چیزی که هتک حرمت آن روا نباشد - الْحَمِیَّة: چیز حمایت شده، چیز قرق شده، پرهیز غذایی.

حدیث: این بیت ناظر به این خبر است که: «مَا مِنْ قَطْرَةٍ أَحَبُّ إلَی اللّهِ تَعالَی مِنْ قَطْرَةِ دَمْعٍ مِنْ خَشْیَةِ اللّهِ تَعالی...»:

:«هیچ قطره ای در پیشگاه خداوند محبوب تر از قطره اشکی نیست که از خوف خدا ریخته شود.⁽²⁾

24 - حدیث: امام علی علیه السلام فرمود: «لاعَدُوَّ أعْدَی عَلَی اْلمَرءِ مِنْ نَفْسِهِ» :«نیست دشمنی ستم کننده تر بر مرد از نفس او.»⁽³⁾

قرآن: «إِنَّ الشَّیْطانَ لِلاِْنْسانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ»⁽⁴⁾:«همانا شیطان برای انسان دشمنی آشکار است.»⁽⁵⁾

25 - مفردات: حَکَمْ: داور، میانجی، برای مفرد و جمع - کَیْد: مکر، فریب و نیرنگ، نیّت و نقشه پنهانی برای زیان رساندن به دیگری.

نکته ادبی: در بیت تصدیر وجود دارد.

توضیح: فریب تلبیس ابلیس و دیو نفس را به هیچ وجه مخور زیرا آنان در هر شکل و

شمایلی دشمنان خستگی ناپذیر و سرسخت تواند.

26 - مفردات: عُقْمْ: نازایی.

27 - مفردات: أَمَرَهُ: به او فرمان داد - إِئْتَمَرَبِه: امر او را پذیرفت، اطاعت کرد.

نکات ادبی: 1 - در بیت تصدیر وجود دارد. 2 - بین «اَمَرَ» و «اِئْتَمَرَ» جناس اشتقاق وجود دارد.

قرآن: «یاأیُّهَا الَّذینَ آمَنوُا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ، کَبُرَ مَقْتا عِنْدَاللّهِ أنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ»: ای کسانی که ایمان آورده اید، چرا سخنانی می گویید که به کارشان نمی بندید، خداوند سخت به خشم می آید که چیزی بگویید و بجا نیاورید.»⁽¹⁾

راستی کردند و فرمودند مردان خدای

ای فقیه اوّل نصیحتگوی نفس خویش باش

«سعدی»

28 - مفردات: تَزَوَّدَ: برای خود زاد و توشه فراهم کرد - نافِلَة: کار مستحبّی، کار شایسته ای که در شرع بر انسان واجب نیست امّا انجامش موجب قُرب الهی خواهد شد. نظیر نمازهای نافله شبانه روزی که عدد رکعات آن در غیر روز جمعه 34 رکعت و در روز جمعه 38 رکعت است.⁽²⁾

حدیث قرب نوافل: «قدسی»: «لا یَزالُ الْعَبْدُ یَتَقَرَّبُ إلَیَّ بِالنَّوافِلِ حَتَّی أُحِبُّهُ َو یُحِبُّنی، فَإذا أَحْبَبْتُهُ صِرْتُ لَهُ سَمْعا وَ بَصَرا وَ یَدا وَ مُؤیِّدا فَبِی یَبْطِشُ وَ بِی یَسْمَعُ وَ بِی یَبْصُرُ وَ بِی یَتَکَلَّمُ» :«بنده من پیوسته به وسیله انجام نوافل به من نزدیک می شود تا آن که من دوستش می دارم و او مرا دوست می دارد، پس چون که دوستش داشتم، خود گوش و چشم و دست او می شوم و تأییدش می کنم. در نتیجه خشم گرفتنش، شنیدنش، دیدنش و سخن گفتنش، به وسیله من صورت می پذیرد»⁽³⁾

در ستایش رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله

29 - مفردات: سُنَّة: راه و روش، شیوه، شریعت - إِشْتَکَی مِنْ جُرْحِهِ: در اثر زخم بدنش آزرده شد و به درد آمد، رنجور و دردمند شد - الضُّرّ: سختی، گزند، بد حالی، رنج - وَرَم: آماس، برآمدگی.

30 - مفردات: شَدَّهُ: آن را بست - سَغَبْ: گرسنگی - أحْشاء: جمع الْحَشا: دل و روده و محتویات شکم - طَوَی کَشْحَهُ: پهلویش را در پیچید، پهلویش را پنهان کرد - مُتْرَفْ: نرم، نازک - الاْءدَمْ: پوست.

نکته ادبی: با عنایت به بیت 28، بیت های 29 و 30 از نظر مضمون به هم وابسته اند، این وابستگی بصورت «لف و نشر» مرتب و با عنایت به عبارت «لَمْ أُصَلِّ» و «لَمْ أَصُمِ» می باشد.

31 - مفردات: راوَدَتْهُ عَنْ نَفْسِها: او را برای انجام کار ناشایستی به سوی خود فراخواند - الشُّمّ: جمع أَشَمّ: بلند، رفیع، شَمَمْ: دوری، بی توجهی و الاهمتانه به چیزی.

نکته ادبی: در بیت تصدیر وجود دارد.

شرح اصطلاح: عبارت «وَراَوَدَتْهُ عَنْ نَفْسِهَا» از سوره یوسف اقتباس شده است که مربوط به داستان عشق زلیخا به حضرت یوسف می باشد. بنابراین نیروی شیطان درباره حضرت یوسف میل جنسی بود و درباره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیروی کشش به سوی مال و مقام بیکران دنیوی، چنان که در روایتی از ابی امامة گفته شده که رسول خدا فرمود «عَرَضَ عَلَیَّ رَبّیِ بَطْحاءَ مَکَّةَ ذَهَبا فَقُلْتُ: لا یارَبِّ وَ لکِنّی أشْبَعُ یَوْما وَ أجُوُع یَوْما فَإذا جُعْتُ تَضَرَّعْتُ إلَیْکَ وَ ذَکَرْتُکَ وَ إذا شَبِعْتُ حَمَدْتُکَ وَ شَکَرْتُکَ»⁽¹⁾:

«خداوند وادی مکه را به صورت طلا بر من عرضه داشت پس گفتم: نه، پروردگار من، بلکه روزی سیر و روزی گرسنه باشم تا به گاه گرسنگی به درگاهت بنالم و یادت کنم. و به گاه سیری سپاست گویم و شکرت نمایم.»

32 - مفردات: زُهد: رویگردانی از چیزی برای حقیر شمردن آن، پارسایی - ضَرُورَة:

حاجت، نیاز - عَدَی عَلَیهِ: به او ظلم کرد، به او تجاوز کرد - الْعِصَم: جمع الْعِصْمَة: نیروی الهی بازدارنده از ارتکاب به گناهان و خطاهای علمی و عملی.

توضیح: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در زندگی پربرکتشان نشان دادند که هر چه نیازها و فشارهای گوناگون زندگی مادّی، بیشتر شود، زمینه برای ظهور سجایا و فضایل ناب انسانی فراهم تر می گردد. این پدیده در سیره تمام اولیای الهی با مصادیق و جلوه های گوناگون قابل دسترسی و بررسی است.

33 - حدیث قدسی: «لَولاکَ لَمَا خَلَقْتُ الاْءفْلاکَ» :«اگر تو نبودی، هر آیینه آسمانها را نمی آفریدم»⁽¹⁾

34 - مفردات: الْکَوْنَیْن: دنیا و آخرت - الثَّقَلَیْن: انسانها و جنّیان - عَجَمْ: در برابر عرب، غیر عربها.

35 - مفردات: أَبَرّ: نیکوکارتر، راستگوتر.

نکات ادبی: 1 - بین «آمِر» و «ناهِی» و بین «لا» و «نَعَم» طباق است. 2 - بین «لا» و «لا» جناس تام وجود دارد.

36 - شَفَاعَة: واسطه شدن برای بخشش خطاکار - هَوْلْ: ترس و وحشت شدید - هَوْلٌ مُقْتَحِمٌ: بلای وحشتناک که ناگهان فرود آید.

قرآن: ابوالفتوح می نویسد: «یک روز امیرالمؤمنین علی علیه السلام رو به أهل کوفه کرد و گفت شما که از اهل عراقید گویید که امیدوارتر [= امیدبخش تر [آیتی که در قرآن است این است که «قُلْ یا عِبادِیَ الّذینَ أَسْرَفُوا عَلَی أنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطوُا مِنْ رَحمَةِ اللّهِ»⁽²⁾گفتند: بلی ما چنین گوییم. گفت: و ما که أهل بیتیم گوییم امیدوارتر آیتی که در قرآن است این است: «وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضَی»⁽³⁾و مراد به او [= از آن] شفاعت است...»⁽⁴⁾

حدیث: از أنَسَ بن مالک نقل شده که پیامبر فرمود: «أنا أَوّلُ النَّاسِ یَشْفَعُ فی الْجَنَّةِ وَ أَنا اَکْثَرُ الاْءَنْبِیاءِ تَبَعا»⁽¹⁾ترجمه: من نخستین مردمانی هستم که در بهشت شفاعت می کند و پیروان من از پیروان همه پیامبران فزونتر است.

خدایا نور دین همراه ما کن

محمد را شفاعت خواه ما کن

«اسرارنامه عطار نیشابوری»

37 - مفردات: إسْتَمْسَکَ باِلشَّی ءِ: با تمام قدرت به آن چیز چنگ در زد - حَبْلٌ غَیْرُ مُنْفَصِمْ: رشته ای ناگسستنی و محکم.

قرآن: مضمون بیت از آیه 256 سوره بقره اقتباس شده است. «فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطّاغوتِ وَ یُؤمِنْ بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَی لاَانْفِصَامَ لَهَا وَ اللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» ترجمه: پس هرکس به طاغوت کفر ورزد و به خدا ایمان آورد به چنان رشته استواری چنگ زده که گسستنش نباشد و خدا شنوای دانا است.

38 - مفردات: فاقَ: برتر شد، بالاتر رفت - خَلْقْ: ویژگیهای جسمانی - خُلُقْ: اخلاق و رفتار، منش، خوی، سرشت، خُلق اگر جمع «الخَلیق» باشد به معنی دارای خلقت و آفرینش کامل و متعادل، خواهد بود - الکَرَم: بخشش، ارجمندی، بزرگواری.نکته ادبی: بین «خَلْق» و «خُلُق» جناس محرّف وجود دارد.

قرآن: «ن وَالْقَلَمِ وَ مَا یَسْطُرُونَ، مَا أنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ، وَ إنَّ لَکَ لاَءَجْرا غَیْرَ مَمْنُونٍ، وَ إنَّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ»⁽²⁾: «نون، سوگند به قلم و آنچه می نویسند که تو به فضل پروردگارت دیوانه نیستی و تو را است پاداشی پایان ناپذیر، و تو راست خُلُقی عظیم.»

برخی مفسران از جمله آیة اللّه عبداللّه جوادی آملی، عقیده دارند معنی خُلُق به قرینه آیه پیشین که کفار پیامبر را متهم به جنون و بی خردی کرده بودند «عقل» است. یعنی «ای پیامبر تو بسیار فرزانه ای و از خردی عظیم برخورداری» البته روشن است که عقل یا نظری است یا عملی، و عقل عملی همان اخلاق است که پایه اش عقل نظری است. بنابراین اگر معنی را به طور کلّی «عقل» بگیریم شامل هر دو مصداق می شود.

اگر چه «خُلُق» در مفهوم اخلاق و سیره رفتاری شیوع بیشتری دارد.

39 - مفردات: غَرْفْ: مشتی از آب - رَشْفْ: آب اندک ته حوض - الدِّیمَ: جمع الدِّیمَة: باران پیوسته که بدون وقفه و آرام و بی رعد و برق و باد می بارد.

40 - مفردات: شَکْلَة: یک حرکت زیریازِبرو پیش - الحِکَم: جَمعُ الْحِکمة: علم به حقایق اشیاء، شناخت برترین چیزها به برترین دانش ها.

41 - مفردات: معنا: جان، باطن، روح، کنه و جوهر چیزی که با حواس ظاهر درک نمی گردد؛ معانی الانسان: صفات پسندیده آدمی مانند علم، تقوی، بخشندگی و دیگر فضیلت های روحانی - صورة: شکل ظاهری، چهره، اصطلاحا: آنچه به وسیله آن مادّه موجود می شود و صفات ممیّزه آن پدید می آید - بارِی ء: آفریدگار - النَّسَم: جمع النَّسَمَة: انسان و هر جانداری که نفس می کشد.

42 - مفردات: مَحاسِن: خوبی ها، زیبایی ها، در لسان العرب به نقل از صحاح جوهری گفته شده: محاسن جمع «حُسن» است، «برخلاف قاعده» اما بظاهر گویی جمع مَحسِن است - جوهر: گوهر، موجود قائم به نفس، ضّد عرض است؛ جَوْهَرُالشَّی ء: ذات شی ء، مادّه و اصل هر چیز که سرشت و طبیعت آن چیز بر آن استوار باشد.

نکته ادبی: بین «مَحاسِن» و «حُسْن» جناس اشتقاق وجود دارد.

به حُسْن و خُلْق و وفا کس به یار ما نرسد * تو را در این سخن انکار کار ما نرسد

اگر چه حسن فروشان به جلوه آمده اند * کسی به حسن و ملاحت به یار ما نرسد

هزار نقش برآید ز کِلک صنع و یکی * به دلپذیری نقشِ نگار ما نرسد.

«حافظ»

43 - مفردات: النَّصارَی: پیروان دین حضرت مسیح، عیسی بن مریم علیه السلام - اِحْتَکَمَ فِی الشَّی ءِ: در آن چیز به دلخواه خود عمل کرد؛. إحْتَکَمَ فِی اْلاَمرِ: پذیرفت که آن کار را به داوری بگذارند.

نکات ادبی: 1 - بین «أُحْکُمْ» و «إِحْتَکَمَ» جناس اشتقاق و 2 - بین «دَعْ» و «اِدَّعَتْهُ» جناس شبه اشتقاق وجود دارد.

توضیح: به حضرت محمد صلی الله علیه و آله نسبت خدایی مده سپس به هرگونه که خواهی او را

بستای چنان که آن حضرت فرمودند: «لا تُطِروُنی کَمَا أطَرَتِ النَّصارَی ابْنَ مَرْیَمَ فَإنَّمَا أنَا عَبْدُهُ....»⁽¹⁾یعنی: آنچنان که نصاری عیسی را مدح گفتند مرا مستایید، پس براستی که من بنده خدایم.

قرآن: به نقل از آیه 30 سوره توبه مسیحیان پیامبرشان را فرزند خدا می دانستند. «یهود گفتند که عُزیر پسر خدا است و نصاری گفتند که: عیسی پسر خدا است. این گفتار که می گویند همانند گفتار کسانی است که پیش از این کافر بودند، خدا بکُشدشان، چگونه از حق منحرفشان می کنند.»⁽²⁾

یادآوری لازم: در دیوان بوصیری قصیده لامیّه ای است حاوی 284 بیت در نقد و ردّ یهودیان و نصاری با عنوان «المُخْرَجٌ وَ الْمَردُودُ عَلَی النَّصارَی وَالیَهودِ»⁽³⁾

44 - مفردات: قَدْر: شَأن و بزرگی، ارزش و اعتبار - عِظَم: بزرگی.

نکته ادبی: بین دو مصراع موازنه وجود دارد.

توضیح: این بیت در ادامه معنای مصراع دوّم از بیت پیشین است چنان که بیت بعد علّت این بیت می باشد.

45 - مفردات: حَدّ، اندازه - أَعْرَبَ عَنْهُ، آن را به وضوح بیان کرد.

توضیح: براستی آیا آنچه در وصف و ستایش رسول گرامی اسلام در طول 14 قرن گذشته بر زبانها و قلم ها جاری شده است. توانسته حق قطره ای از دریای عظمت و جمال تابناکش را ادا کند؟

ای آرزوی قَدَر لقایت * وی قبله آسمان سرایت

در عالَم نُطق هیچ ناطق * ناگفته سزای تو ثنایت

«از ترکیب بند سیّد جمال الدّین عبدالرّزّاق اصفهانی»

46 - مفردات: آیات: جمع آیه، نشانه، در این جا مقصود کرامت ها و خوارق عاداتی است که از طرف رسول مکرّم اسلام برای اثبات حقّانیّتش انجام می شد نظیر «انشقاق قمر» به اشاره ایشان - دارِس: کهنه، قدیمی - الرَّمِیم: جمع الرِّمَّة: استخوان پوسیده.

سایه قدر تو بر قالبم ای عیسی دم

عکس روحی است که بر عَظْمِ رَمیم افتاده است.

«حافظ»

47 - مفردات: عَیَّ: عاجز شد، ناتوان شد - حِرص: علاقه شدید - إِرْتَابَ: شک کرد، به شک افتاد - هَامَ یَهِیمُ: سرگردان شد.

آیه : «لَقَدْ جَاَئَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیهِ مَا عَنِتُّمْ، حَریصٌ عَلَیْکُمْ، بِالْمُؤمِنینَ رَؤوُفٌ رَحیمٌ»(1) : هر آینه پیامبری از خود شما بر شما مبعوث شد. هر آنچه شما را رنج می دهد بر او گران می آید، سخت به شما دلبسته است و با مومنان رؤوف و مهربان است. - «لاَ یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْسا اِلاّ وُسْعَها»: خدا هیچ کس را جز به اندازه طاقتش مکلّف نمی کند. (بقره، 286)

48 - مفردات: أَعیَی: خسته و درمانده کرد - الْوَرَی: مردم، جهانیان - مُنْفَحِم: ساکت و خاموش به دلیل محکومیت در برابر دلیل محکم، عاجز و ناتوان از پاسخگویی.

نکته ادبی: بین «قُرب» و «بُعد» طباق وجود دارد.

قدر تو بگذشت از درک عقول * عقل اندر شرح تو شد بوالفضول

«مثنوی، دفتر 5، بیت 15»

49 - مفردات: تُکِلُّ: عاجز می کند، خیره می سازد - أَمَمْ: نزدیک، پیشِ رو.

نکته ادبی: بین «بُعد» و «أَمَم» طباق وجود دارد.

50 - مفردات: نِیام: جمع نائم، خفتگان - تَسَلَّی عَنِ الشَّی ءِ: نسبت به آن چیز آرامش خاطر یافت، دِلخوش شد، فکر و خیال و غم وغصه اش زدوده شد - الْحُلُم، رؤیا، آنچه در خواب بینند.

همسری با انبیا برداشتند * اولیا را همچو خود پنداشتند

گفته اینک ما بشر ایشان بشر * ما و ایشان بسته خوابیم و خور

این ندانستند ایشان از عمی * هست فرقی در میان بی منتها

صد هزاران اینچنین اشباه بین * فرقشان هفتاد ساله راه بین

«مثنوی، دفتر اول، بیت 265 به بعد»

1 - توبه، آیه 128.

توضیح: غالبا مردم برای شناسایی بزرگان، آنان را با همانندانشان قیاس می کنند امّا آیا پیامبر اسلام را با این قاعده می توان شناخت؟ بوصیری در ضمن سروده ای دیگر گفته:

«أَنْتَ سِرُّ اللّهِ فِی الْخَلْقِ وَالسِّرُّ * عَلَی الْعُمْیِ أَشَدُّ احْتِجَابا»

ترجمه: «تو راز خداوند در میان آفریدگانی، و راز بر کوران پوشیده تر است.»

51 - مفردات: مَبْلَغُ الْعِلْم: آخرین درجه علم و دانایی، حوزه دسترسی دانش.

أنفاس عیسی از لب لعلت لطیفه ای * آب خَضِر زنوش لبانت کفایتی

«حافظ»

52 - مفردات: آی: جمع آیة: نشانه ها، کرامات و معجزات

بوصیری در قصیده همزیّه، در مدح رسول اکرم صلی الله علیه و آله ، در ضمن ابیاتی می گوید:

أَنْتَ مِصْباحُ کُلِّ فَضْلٍ فَمَا تَصْ * -دُرُ اِلاّ عَنْ ضَوْئِکَ الاَْضْواءُ

لَکَ ذَاتُ العُلوُمِ من عَالِمِ الْغَیْ * -بِ وَ مِنْهَا ِلآدَمَ الأسْمَاءُ

«تو چراغ هر فضیلتی هستی. پس هیچ درخششی پرتو افکن نمی شود مگر از نور تو.

جان و معنی دانش ها از کان غیب، به تو عطا شده و به آدم نام آن ها.»

53 - توضیح: ستاره وجود مقدس پیامبران پیش از دمیدن خورشید عالمتاب محمّدی، جهان تاریک را روشن می ساخت و راه را به فطرتهای خداجوی می نمایاند. امّا پس از برآمدن آفتاب اسلام از کرانه هستی، همه آن کواکب بی فروغ شدند.

نکات ادبی: 1 - بین «شمس» و «کَواکِب» مراعات نظیر و 2 - بین «اَنوار» و «الظُّلَم» طباق وجود دارد.

54 - مفردات: خَلْق: آفرینش - زَانَه: او را آراست - خُلُق: رک بیت 38 - مُشتَمِل: در برگیرنده - بِشْر: خوشرویی - مُتَّسِم: نشاندار، مُتّصِف.

نکته ادبی، (ک بیت 38)

55 - مفردات: تَرَف: نازکی و لطافت، ناز پروردگی و تنعّم - شَرَف: بزرگی مقام، نژادگی و بزرگواری - هِمَم: جمع الهِمَّة: آنچه آدمی قصد انجام آن کند یا فکرش برای انجامش دور زند، بلند نظری.

نکات ادبی: 1 - بین «ترف» و «شرف» و 2 - بین «دهر» و «زهر» جناس مردوف و 3 - بین «بدر» و «بحر» جناس مکتنف است.

توضیح: دلیل این که شاعران عرب، انسانها را در بلند همّتی به «دهر» تشبیه می کنند این است که زمانه تا کنون شمار نامحدودی از انسانهای بزرگ و والا مقام را پدید آورده است و در آینده باز هم چنین خواهد کرد. لذا از تداوم این کار بزرگ به بلند همتی تعبیر شده است.

نکته ادبی: دراین بیت اسلوب تشطیر وجود دارد. بدین معنی که شاعر هر یک از مصراع های یک بیت را به دو بخش کوچکتر و دارای قافیه مشترک تقسیم می کند و برای دو بخش هر مصراع قافیه جداگانه ای می آورد تا از هم متمایز باشند. مانند این بیت از مسلم بن ولید:

مُوفٍ عَلَی مُهَجٍ، فی یَوْمِ ذی رَهَجٍ⁽¹⁾* کَأنّهُ اَجَلٌّ یَسْعَی إلَی اَجَل

56 - مفردات: جَلالة: شکوهمندی و بزرگی - عَسکر: لشکر - حَشَم: خویشان و کسان مرد که از او حمایت کنند و یا او از آنان حمایت کند، خدمتگزاران خاص مولی و امیر.

57 - مفردات: أللُّؤ لُؤُ المَکنون: مروارید پنهان در صدف که بهترین مروارید است - مَنطِق: محل سخنگویی، دهان - مُبْتَسَم: محل تبسم کردن، لب و دندان.

نکته ادبی: لبهای مقدس پیامبر به صدف و دندانهای مبارکشان به مروارید تشبیه شده است.

مفهوم این بیت شبیه به قول بحتری است که گفته است:

فَمِنْ لُؤلُؤٍ تَجلُوهُ عِندَ ابْتِسامِهَا * وَ مِنْ لُؤلُؤٍ عِنْدَ الْحَدِیثِ تُساقِطُه

:«پس دخترک یک مروارید را به گاه لبخندش می نمایاند و دیگری را به وقت سخن گفتن فرو می افکند.»

58 - مفردات: طِیب: بوی خوش - طوُبی: نام درختی است در بهشت، خوشا، مصدر است از «الطیب» که یای آن به دلیل ضمه پیشین به واو بدل گردیده است - مُنْتَشِق: بوینده - مُلْتَثِم: بوسنده.

درباره تولد آن حضرت صلی الله علیه و آله

59 - مفردات: أَبانَ: آشکار کرد - مَوْلِد: زمان ولادت - یَا طِیبَ: ای خوشا - مُبْتَدَأ: آغاز - مُخْتَتَم: پایان

نکته ادبی: بین «مُبتَدأ» و «مُختَتم» طباق وجود دارد.

60 - مفردات: تَفَرَّسَ: با فراست و هوشمندی دریافت - أَنْذَرَهُ بِالاَْمْرِ: او را نسبت به آن کار آگاه کرد و از عواقب آن برحذر داشت، نسبت به آن امر به او هشدار داد - البُؤس: فقر و تنگدستی و سختی - النّقِمَ: جمع النِّقْمَة: کینه کشی و انتقام، بلا و عقوبت.

نکته ادبی: بین «تَفَرّسَ» و «الفُرْس» جناس شبه اشتقاق وجود دارد.

حوادث میلاد: «شبی که پیامبر اسلام در آن به دنیا آمد، ایوان کسری لرزید و چهارده کنگره اش فرو ریخت. آتشکده فارس که از هزار سال پیش یکسره روشن بود خاموش شد، دریاچه ساوه فرو رفت و خشکید و پیشوای مذهبی پارسیان به خواب دید که شتری نیرومند جلودار خیل عظیمی از اسبان است و آنان جملگی از آب دجله رد شدند و در سرزمین ایران سرازیر گشتند.»⁽¹⁾

توضیح: «زندگانی بسیاری از اولیای الهی بویژه پیامبران بزرگ نظیر حضرت موسی و حضرت عیسی علیهماالسلام، از همان آغاز زندگی توأم با حوادث عجیب و خارق العاده بوده است چنان که درباره میلاد این دو پیامبر به حوادثی شگفت انگیز، در قرآن کریم اشاره شده است.

لذا چندان دور از باور نیست که در میلاد پیامبر اسلام که سیّد الانبیا است حوادث عجیبی رخ داده باشد.⁽²⁾

61 - مفردات: ایوان کسری: ایوان مداین، بارگاه کسری، طاق کسری، کاخ انوشیروان

خسرو یکم ساسانی، پادشاه ایران (531 - 579 م.) که پیامبر اسلام در زمان او بدنیا آمد. این کاخ شکوهمند در مداین یا تیسفون وجود داشته است که آثار کمی از آن هنوز باقی است.

نوشته اند که در زمان تولد پیامبر کاخ کسری شکاف برداشت.⁽¹⁾- مُنْصَدِع: شکافته، ترک برداشته - شَمْل: از اضداد است به دو معنی: 1 - جمع کردن افراد مجموعه ای پراکنده و پریشان 2 - پریشان ساختن و از هم گسیختن افراد یک مجموعه، در این جا مقصود معنی دوّم است - إلتَأَمَ الشَّئُ: آن چیز پیوند خورد و چسبید - غَیرُ مُلْتَئِم: دو چیز که به هم پیوند نخورند و گرد هم نیایند.

نکته ادبی: بین «ایوان کسری» و «اصحاب کسری» جناس مضاف وجود دارد.

توضیح: حضرت امام خمینی درباره این حادثه در تاریخ 9/9/1364 ش به مناسبت میلاد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله سخنانی فرموده اند که به دلیل اهمیّتش نقل می شود: «در ولادت حضرت رسول صلی الله علیه و آله » قضایایی واقع شده است. قضایای نادری به حسب روایات اهل سنّت وارد شده است، که این قضایا باید بررسی شود که چیست. از جمله قضیه شکست خوردن طاق کسری و فرو ریختن چهارده کنگره از آن قصر و از آن جمله خاموش شدن آتشکده های فارس و ریختن بتها به روی زمین. قضیه شکست خوردن طاق کسری شاید اشاره به این باشد که در عهد این پیغمبر بزرگ طاق ظلم، طاق های ظلم می شکند و مخصوصا طاق کسری شکسته شد.

برای آن که آن وقت این طاق کسری مرکز ظلم انوشیروان، به خلاف آن چیزهایی که به واسطه شعرا و به واسطه دربارهای آن وقت و موبدان / آخوندهای درباری آن وقت درست کردند، یکی از ظالم های ساسانیان است و دنبال او حدیثی هم جعل شده است و به حضرت رسول صلی الله علیه و آله نسبت داده شده است که من متولد شدم در عهد سلطان عادل انوشیروان! این اولاًّ سند ندارد و مرسل است ثانیا کسانی که اهل تفتیش در امور هستند تکذیب کردند این را و معلوم است که یک دروغی است که بستند. انوشیروان ظالم باید

گفت نه عادل. این که چهارده کنگره از کنگره های قصر ظالم خراب شده به نظر شما نمی آید که یعنی در قرن چهاردهم این کار می شود یا چهارده قرن بعد این کار می شود؟ به نظر شاید بیاید این محتمل هست که این بنای ظلم شاهنشاهی بعد از چهارده قرن از بین می رود و بحمدالله رفت از بین، بت ها همه به رو افتادند این بت ها هم خواهند از بین رفت. حالا چه بت هایی که تراشیده بودند از سنگ یا بت هایی که خود ملّتها یا بعضی از ملّتها می تراشند با آدم. اینها هم رفتنی است. منتهی ما حوصله مان کم است»⁽¹⁾

62 - مفردات: خامِد: خاموش - ساهِی العَین: فراموش کننده سرچشمه، خشک شده، از جریان باز ایستاده - سَدَم: اندوه و پشیمانی، خشم آمیخته به حزن و ندامت.

نکات ادبی: 1 - در بیت دو استعاره بالکنایه وجود دارد. «النّار» و «النَّهر» تشبیه شده اند به انسان. آن گاه مشبه به ها حذف گردیده و لوازمشان آمده یعنی «خَامِدةُ الأنفاس» و «ساهِی العین».

2 - اثبات تاسف خوردن برای آتش و اندوه برای رود. اسناد مجازی است چون هریک نازل منزله عاقل شده است.

3 - در بیت حسن تعلیل وجود دارد.

63 - مفردات: ساءَ الأمرُ فُلانا: آن رخداد فلانی را اندوهگین کرد - ساوَة: شهری است در ایران بین تهران و همدان - غاضَ: فرو رفت - بُحَیرة: دریاچه، مصغّر بحرة - ألوارِد: داخل شونده بر آبشخور - ظَمِی ءَ: تشنه شد، تشنه بود.

نکات ادبی: 1 - بین «ساءَ» و «ساوة» جناس مطرّف و 2 - بین «غاضَ» و «غَیظ» جناس شبه اشتقاق وجود دارد.

64 - مفردات: بَلَل: تری، نمناکی - ضَرَم: برافروختگی، شعله وری.

نکته ادبی: بین «النّار» و «الماء» و بین «بَلَل» و «ضَرَم» طباق وجود دارد.

65 - مفردات: جِنّ: موجودی با اراده، نامریی و مکلّف که نظیر انسان دارای تولّد و مرگ و حشر و نشر است و برخوردار از سیرتکاملی⁽²⁾در این جا مقصود از جّن، شیطان

است که از همان تیره می باشد - هَتَفَ: فریاد برآورد، نعره زد - ساطِع: درخشان.

حدیث: در روایتی به نقل از امام علی بن الحسین علیه السلام گفته شده که شیطان در شب میلاد، از قرائن مختلف از جمله شادمانی فرشتگان در آسمانها دریافت که حادثه عظیمی رخ داده است و سپس از شدّت خشم فریاد برآورد.⁽¹⁾نظیر این حادثه به هنگام نزول وحی در آغاز بعثت حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله واقع شد. امام علی علیه السلام در خطبه 192 نهج البلاغه آن را چنین وصف فرموده است. «وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَنَّةَ الشَّیْطانِ حِینَ نَزَلَ الْوَحْیُ عَلَیهِ صَلّی اللّهُ علیه و آله، فَقُلتُ یا رسولَ اللّهِ مَا هذِهِ الرَّنَّةُ؟ فَقَالَ: هَذا الشَّیْطانُ قد أَیِسَ مِنْ عِبَادَتِهِ» ترجمه: من هنگامی که وحی بر او فرود آمد، آوای شیطان را شنیدم، گفتم: ای فرستاده خدا این آوا چیست؟ گفت «این شیطان است که از آنکه او را نپرستند نومید و نگران است.»

66 - مفردات: عَمُوا: کور شدند «از ریشه - عَمَی» - صَمُّوا: کر شدند «از ریشه صمّ» - الْبِشائر: جمع البِشارة: مژده ها، خبرهای خوش و شادی بخش - بارِقة: ابرداری آذرخش - شَامَ الْبَرقُ: به آذرخش نگاه کرد که کجا می زند و کجا می خواهد باران ببارد.

نکات ادبی: 1 - در بیت لفّ و نشر نامرتب وجود دارد. 2 - بین «عموا» و «صمّوا» جناس مردوف وجود دارد.

توضیح: به استناد روایات تاریخی «بشارت انجیل به ظهور فرستاده ای از سوی خداوند به نام «مُحْمَنّا» که کلمه ای است سریانی به معنی «محمد» از قول یک حواری به نام «یُحَنَّسْ» ذکر گردیده است.»⁽²⁾همچنین در تفسیر آیه 76 سوره بقره به بشارت تورات به ظهور پیامبر اسلام اشاره شده است.⁽³⁾

67 - مفردات: کاهن: نام روحانی مصریان باستان، بابلیان و یهودیان که پیشگویی نیز می کرده اند. از نظر مسیحیان رسیدن به «سرالکهنوت» است و آن یکی از اسرار هفتگانه کلیسا است که به موجب آن کاهن عهده دار قرائت نماز عشای ربانی و مقدس ساختن قربانی و بخشودن گناهان می شود. - المُعْوَجّ: منحرف، کج