مشخصات کتاب

سرشناسه : ادیب آل علی، سیدمحمد، 1343 -

عنوان و نام پدیدآور : پرسش ها و پاسخ هایی درباره ی مسیحیت/ محمد ادیب آل علی؛ تهیه کننده مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه علمیه.

مشخصات نشر : قم: حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، 1385.

مشخصات ظاهری : [چهارده] ، 265ص.

شابک : 17500 ریال: 964-6918-89-1

یادداشت : کتابنامه: ص. [256] - 265 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : عیسی مسیح

موضوع : مریم مقدس

موضوع : Mary, Blessed Virgin

موضوع : Jesus Christ

موضوع : مسیحیت

مسیحیت و اسلام

مسیحیت و ادیان دیگر

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. مرکز مدیریت

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی

رده بندی کنگره : BR121/2/الف4پ4 1385

رده بندی دیویی : 230

شماره کتابشناسی ملی : 1 1 4 0 5 7 4

اشاره

مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه ی علمیه

نام کتاب:مسیحیت

مؤلف: سید ادیب آل علی

تهیه کننده: مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه ی علمیه

ناشر: انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم

ویراستار: محمد جواد شریفی

حروف چین و صفحه آرا: حسن یوسفی

چاپ اول: بهار 1384

شمارگان: 2000 نسخه

بها: ریال

قم، صندوق پستی 4466/37185 تلفن: 7737217

شابک:

مراکز پخش:

قم: مدرسه ی عالی دارالشفاء، انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، تلفن: 7748383

تهران: خ انقلاب، روبروی دبیرخانه دانشگاه، ساختمان امیرکبیر (کتب جیبی) طبقه سوم،

واحد 9. مؤسسه ی فرهنگی دانش و اندیشه ی معاصر، تلفن: 6492693

کلیه ی حقوق چاپ برای ناشر محفوظ است

تقدیم به:

با درود به حضرت روح اللّه عیسی علیه السلام

و مادر پاکش بانوی برگزیده ی

خداوند حضرت مریم علیهاالسلام با نثار رحمت به

روح پاک پدر و مادر و سایر همکاران

فهرست مطالب

سخن آغازین

مسیحیت یکی از ادیان بزرگ ابراهیمی است که با پیشینه ای حدود دو هزار سال، مقبولیت و پیروان فراوانی دارد. پس از ظهور اسلام، آیین مسیحیت در زمره ی ادیان رسمی قرار گرفت و مسیحیان به عنوان «اهل کتاب» پذیرفته شدند. خاتمیت دین مبین اسلام هرگز به معنای نفی مبانی و ریشه های الهی مسیحیت نیست، بلکه اسلام متمم و مکمّل آیین مسیح، و قرآن مهیمن بر انجیل و مصدّق آن است. اکنون بیش از چهارده سده از عمر مشترک اسلام و مسیحیت می گذرد و در طی روابط این دو و پیروانشان دوران پرفراز و نشیبی دیده شده و هنوز هم شمار زیادی از پیروان هر دو آیین نسبت به آموزه های دین یکدیگر ناآشنا و بی خبرند، گاه نیز با استناد به منابع غیرمعتبر و با گزارش ها و تحلیل های غرض آلود، به اطلاعات آشفته و ناصواب دست می یابند که باعث جدایی و دوری دو ملت از یکدیگر می گردد. با توجه به رخدادهای جهان معاصر ضرورت هم سخنی و گفت وگو بین پیروان ادیان الهی بیش از پیش احساس می شود و بر دین مداران است که با تکیه بر اصول و باورهای مشترک و با تشریک مساعی، از باورها و

آرمان های خود در برابر سیل بنیان کن سپاه کفر و مادیت، دفاع کنند؛ و با توجه به ارزش های اصیل اعتقادی و اخلاقی خود با بی دینی و الحاد مقابله نمایند.

این نوشتار سعی دارد مقام رفیع حضرت عیسی علیه السلام و حضرت مریم علیهاالسلام را تبیین نموده، خواننده را با تاریخ و کلام مسیحیت به طور مختصر آشنا سازد. در بیشتر فصول میان آمزوه های دینی هر دو آیین مقایسه ای صورت گرفته و برخی نقاط مبهم آسیب شناسی شده است. نگارنده این اثر را اخالی از اشکال ندانسته و ملاحظات اساتید و فرهیختگان را به دیده ی منت می دارد. در پایان از کلیه ی استادان فن و صاحب نظرانی که اینجانب را در تهیه و تدوین این کتاب یاری دادند به ویژه حجج اسلام آقایان حسین توفیقی و عبدالرحیم سلیمانی اردستانی و نیز از مسؤولان محترم مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه ی علمیه ی قم کمال تشکر و قدردانی را دارم. و آخر دعونا الحمد للّه رب العالمین سید محمد ادیب آل علی

فصل اول: حضرت عیسی(علیه السلام)

حضرت عیسی علیه السلام کیست و در چه تاریخی و در کجا زندگی می کرده است؟

نقطه ی مرکزی اندیشه ی مسیحیت، حضرت عیسی⁽¹⁾مسیح⁽²⁾است. عیسی علیه السلام از نظر کتاب مقدس قدیمی ترین منبع موجود در مورد هویت حضرت عیسی علیه السلام کتاب عهد جدید است. در رساله های پولس و انجیل مرقس که نخستین نوشته های مسیحی اند سخنی از اصل و نسب آن حضرت نیست، که این مطلب می تواند دلیلی بر ناآشنایی این دو نویسنده با گذشته ی تاریخی وی باشد. در نامه های پولس، عیسی علیه السلام نه یک بشر، بلکه خداوندی است که برای آمرزش گناهان بشر از آسمان به زمین نزول کرده و پس از مصلوب شدن، مجددا به آسمان بازگشته است؛ بنابراین او نیازی به تاریخ و گذشته و خانواده ندارد.

اما نویسندگان اناجیل متی و لوقا برای پر کردن خلأ موجود در انجیل مرقس شجره نامه ای از حضرت عیسی ذکر می کنند.⁽¹⁾درباره ی شجره نامه ی حضرت عیسی علیه السلام لازم است به نکاتی توجه شود:

به اسحاق؛ زیرا در کتاب مقدس آمده است: «ابراهیم، اسحاق را برای قربانی به قربانگاه برد و خداوند گوسفندی فدیه ی او کرد تا با زنده ماندنش مصلح جهانی از نسل او پدید آید.»⁽¹⁾ولی طبق آن شجره نامه، این دو پیامبر از اجداد یوسف، شوهر مریم می شوند، نه خود عیسی؛ مگر این که به سبب قرابت خانوادگی یوسف و مریم، آن دو را از اجداد مریم هم به حساب آوریم. 5. در انجیل لوقا آمده است: «و بر حسب گمان خلق او [= عیسی] پسر یوسف بن هالی...».⁽²⁾معلوم نیست که عبارت «برحسب گمان خلق» را خود لوقا ذکر کرده است، یا آن چنان که برخی محققین معتقدند، از اضافاتی است که بعدها وارد انجیل شده است.⁽³⁾در هر حال این تعارض وجود دارد که بالاخره آیا عیسی پسر یوسف است، یا چنان که در جای دیگر کتاب مقدس به آن تصریح شده،⁽⁴⁾عیسی متولد از روح القدس است؟ تاریخ تولد حضرت عیسی علیه السلام در ابتدا چنین به نظر می رسد که تاریخ تولد حضرت عیسی کاملاً روشن

است، چرا که خود مبدأ تاریخ گردیده و سایر حوادث تاریخی را با میلاد وی می سنجند، اما واقعیت این است که این تاریخ میلادی در ارتباط با تولد حضرت عیسی دقیق نیست. «به نظر عجیب می آید اگر بگوییم که عیسی در سال 4 قبل از میلاد، یا یکی دو سال قبل از آن متولد شده باشد، در این وقت «هرودس کبیر» هم چنان بر تخت سلطنت یهود نشسته بود و این معنا به ضمیمه ی قراینی چند، از جمله عبارت لوقا در انجیل که می گوید: عیسی در سال یازدهم سلطنت «تیبریوس قیصر» متولد شد، ما را ناگزیر می سازد که تاریخ میلاد واقعی او را چند سال به عقب ببریم».⁽¹⁾هم چنین گزارش متی در مورد بازگشت یوسف و مریم به ناصره در زمان «آرکلائوس»⁽²⁾با مدارک تاریخی منطبق نیست و او پس از «هرودس» به سلطنت نرسید.⁽³⁾به هر حال روایات اناجیل در مورد تاریخ تولد حضرت عیسی فاقد ارزش تاریخی است. در مورد روز تولد حضرت عیسی نیز خبر مستندی در دست نیست و آن چه سنت مسیحی بر آن قرار گرفته است. که روز 25 دسامبر تاریخ تولد حضرت عیسی باشد) مطابق با تصمیم کلیساهای روم و غرب در سال 354 میلادی است و بیشتر جنبه ی سیاسی دارد:

در پاره ای از کشورهای اروپایی به ویژه روم، آیین مهرپرستی⁽¹⁾بسیار رواج داشت، روز 25 دسامبر، روز جشن اصلی آیین مهرپرستی، یعنی روز «زایش آفتاب شکست ناپذیر» بود. در چنین روزی جشن های بسیاری بر پا می شد و گرایندگان بسیاری به انجام مراسم و شعایری می پرداختند. کشیشان و کلیسا از این موقعیت استفاده کردند و بدون توجه به مخالفت های بسیار که ابراز شد،⁽²⁾این روز را روز تولد عیسی اعلام، و بدین وسیله، از جریانی مخالف جلوگیری کردند.⁽³⁾محل تولد و زندگی حضرت عیسی علیه السلام از عهد جدید برمی آید که حضرت مریم در شهری به نام ناصره در استان جلیل از فرشته ی وحی باردار شد، ولی فرزندش را در بیت لحم به دنیا آورد: در ماه ششم جبرائیل فرشته از جانب خدا به شهری به نام ناصره که در استان جلیل واقع است به نزد دختری که در عقد مردی به نام یوسف از خاندان داود بود، فرستاده شد. نام این دختر مریم بود. فرشته وارد شد و به او گفت: «سلام... ای کسی که مورد لطف هستی، خدا با تو است... . ای مریم؛ نترس زیرا خداوند به

تو لطف فرموده است. تو آبستن خواهی شد و پسری خواهی زایید و نام او را عیسی خواهی گذارد...⁽¹⁾در آن روزها به منظور یک سرشماری عمومی در سراسر دنیای مردم، فرمانی از طرف امپراطور «اوغطس» صادر شد. وقتی دور اول این سرشماری انجام گرفت، کرینیوس فرماندار کل سوریه بود. پس برای سرشماری هر کس به شهر خود می رفت و یوسف نیز از شهر ناصره ی جلیل به یهودیه آمد تا در شهر داود که بیت لحم نام داشت، نام نویسی کند، زیرا او از خاندان داود بود. او مریم را که در این موقع در عقد او و باردار بود، همراه خود برد. هنگامی که در آن جا اقامت داشت، وقت تولد طفل فرارسید و مریم اولین فرزند خود را که پسر بود به دنیا آورد. اورا در قنداق پیچید و در آخوری خوابانید، زیرا در مسافرخانه جایی برای آنان نبود.⁽²⁾مسیحیان، بر اساس تعالیم کتاب مقدس، اصرار دارند که محل تولد عیسی را بیت لحم، و محل پرورش او را ناصره، بدانند؛ زیرا می خواهند بشارات و پیش گویی ها در مورد رهبر بنی اسرائیل و مسیح موعود را بر حضرت عیسی تطبیق نمایند. هیرودیس پادشاه، از ستاره شناسان می پرسد: طبق پیشگویی پیامبران، مسیح در کجا باید به دنیا آید؟» ایشان پاسخ دادند: باید

در بیت لحم متولد شود؛ زیرا میکال نبی چنین پیش گویی کرده است: «ای بیت لحم، ای شهر کوچک، تو در یهودیه دهکده ای بی ارزش نیستی، زیرا از تو پیشوایی ظهور خواهد کرد که قوم بنی اسرائیل را رهبری خواهد نمود.⁽¹⁾انجیل متی وقتی که از سکونت عیسی و والدینش در ناصره خبر می دهد، اضافه می کند: باز در اینجا پیشگویی انبیا جامه ی عمل پوشید که: او ناصری خوانده خواهد شد.⁽²⁾لکن تطبیق آن اخبار بنی اسرائیل بر حضرت عیسی دشوار می نماید، زیرا:

اولاً، مجوسیان یا زرتشتیان پارسی، آدم پرست نبودند تا برای پرستش کودکی از شرق به بیت لحم سفر کنند. این در حالی است که متی می نویسد: چند مجوس ستاره شناس از مشرق زمین به اورشلیم آمده پرسیدند: کجاست کودکی که باید پادشاه یهود گردد؟ ما ستاره ی او را در سرزمین های دوردست شرق دیده ایم و آمده ایم تا او را بپرستیم.⁽³⁾

ثانیاً، مشخص نیست هنگامی که آنها این کودک را یافتند، چرا او را ترک گفتند و نه بشارت او را به مجوسیان دیگر دادند و نه خود آنها در زمره ی

حواریون آن حضرت قرار گرفتند. ثالثاً، نه تنها عیسی علیه السلام به تشکیل دولت اسرائیل نپرداخت و اسرائیلیان پراکنده را جمع نکرد، بلکه پس از تولد و آغاز فعالیت او، یهودیان پراکنده تر شده، و اورشلیم نابود و فلسطین منهدم گردید. رابعاً، گزارش لوقا درباره ی سرشماری و اجبار والدین عیسی به حضور در بیت لحم، نه از نظر تاریخی صحیح است و نه از نظر منطقی. در تاریخ هیچ اثری از این سرشماری وجود ندارد. در مورد «ناصری» بودن حضرت عیسی نیز ملاحظاتی وجود دارد: اولاً، این پیش گویی از انبیا در دست نیست که شخصی ناصری ظهور خواهد کرد. ثانیاً، اصلا شهری به نام ناصره، در زمان میلاد حضرت مسیح وجود نداشته است. بله، قریه ی کوچکی (که به هیچ وجه نمی توان آن را شهر نامید) وجود داشته که از قرن چهارم میلادی زیارتگاه مسیحیان شده است. ثالثاً، احتمالاً مراد از پیش گویی ها، «ناضری» بودن به معنای «نذر و وقف خدا بودن» یا به معنای «مواظب بر اجرای دقیق مراسم دینی بودن» است، نه ناصری به معنای انتساب به شهر ناصره.⁽¹⁾عیسی علیه السلام از نظر تاریخ تحقیقات دامنه داری که از قرن نوزدهم (دوران پیدایش نقد تاریخی) در

مورد مسیحیت و کتاب مقدس و حضرت عیسی علیه السلام انجام گرفت، نشان می هد که در هیچ یک از منابع تاریخیِ قرن اول میلادی، نامی از عیسی علیه السلام

به میان نیامده است. پنج تاریخ نگار مهم سده ی اول میلادی عبارت اند از: 1. «سووتوینوس»، منشی امپراطور هادریان (حدود 14 - 70 م.) در مورد فلسطین مطالبی نوشته است که مسیحیان سعی در تطبیق نوشته های او بر دوران زندگی حضرت عیسی و تصلیب وی دارند. 2. «فیلون اسکندرانی»⁽¹⁾فیلسوف و نویسنده ی معروف (20 ق.م - 50 م) که اتفاقا در زمانی که اناجیل از عیسی گزارش می دهند به فلسطین مسافرت کرده و نظریاتش بر پولس و یوحنا تأثیر گذاشته است. 3. «یوستوس طبریه ای» ،مورخ و نویسنده ی یهودی قرن اول که موطن او در ساحل غربی دریاچه ی «طبریه» (گزارت) و نزدیک قریه ی «کفر ناحوم»⁽²⁾قرار داشته، جایی که بنابر گزارش اناجیل، عیسی بارها در آن جا بوده و موعظه کرده است. 4. «پلو تارک»، مورخ مشهور یونانی که از او مقالاتی درباره ی مصر و فلسطین و یونان و روم باقی مانده است. 5. «یوسف فلاویانی»⁽³⁾مورخ یهودی فلسطینی که حوادث سال های 170 قبل از میلاد تا 73 میلادی را در دو کتاب به نام های تاریخ جنگهای یهود

و تاریخ باستانی قوم یهود به رشته ی تحریر در آورده و در سال 93 میلادی به اتمام رسانده است، ولی در هیچ کدام به حضرت عیسی علیه السلام و قیام او اشاره ای نکرده است، در حالی که به طور معمول باید به چنین شخص تاریخ سازی اشاره می کرد.⁽¹⁾در دو مورد در کتاب اخیر به حضرت عیسی علیه السلام اشاره شده، ولی به قدری ناشیانه است که تقریبا تمام محقّقانْ ساختگی و جعلی بودن آن را پذیرفته اند.⁽²⁾سکوت مورخین قرن اول در مورد حضرت عیسی و قیام او باعث شد که عده ای از محققان وجود تاریخی حضرت عیسی را انکار کنند و او را یک افسانه بنامند. حتی «آلبرت شوایتزر»، کشیش و پزشک قرن بیستم در کتاب نقد زندگی عیسی نوشت: عیسای ناصری که به نام مسیح ظهور کرد، معنویت خدا را اعلام نمود و قلمروی الهی را در روی زمین برقرار ساخت، هرگز وجود نداشته است.⁽³⁾برای مسلمانان اعتقاد به وجود تاریخی حضرت عیسی علیه السلام ، امری سهل

است؛ زیرا کتاب آسمانی آنها، قرآن، به صراحت آن حضرت را پیامبری بزرگ که معجزات بسیاری داشته و بشارت به آمدن پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله داده، معرفی کرده است.⁽¹⁾برخی از محقّقان بر این باورند که اسناد تاریخی دال بر وجود حضرت عیسی را مسیحیان و روحانیون معتقد به اولوهیت عیسای مسیح از بین برده اند؛ زیرا آن چه در تاریخ آمده، عیسای نبی است، نه عیسای خدا یا فرزند خدا. وجود عیسای نبی برای آنان خطرناک تر از مسیح بدون تاریخ بود و آنان به هیچ وجه مایل نبودند از یک عیسای تاریخی که خود را هرگز خدا یا مسیح ننامیده بود، مدرکی تاریخی ارائه دهند.⁽²⁾

آیا میان شخصیت حضرت عیسی علیه السلام در قرآن و آن چه در مورد او در اناجیل آمده است، تفاوتی وجود دارد؟ تلقّی مسیحیان از شخصیت عیسی علیه السلام چه اشکالاتی دارد؟ شخصیت حضرت عیسی علیه السلام در قرآن قرآن مجید حضرت عیسی علیه السلام را این گونه معرفی می کند: او از پیامبران بزرگ صاحب شریعت است،⁽³⁾که خداوند وی را بر بسیاری از پیامبران دیگر برتری بخشیده⁽⁴⁾و آیات و نشانه های روشن و

معجزات بسیاری را توسط او نمایان نموده است.⁽¹⁾او «روح الله»⁽²⁾، «کلمة الله»،⁽³⁾و مؤید به «روح القدس» است.⁽⁴⁾حضرت عیسی دارای خلقتی استثنایی و معجزه آساست،⁽⁵⁾و مانند حضرت آدم با اراده ی خاص خداوند، بدون وجود سبب قریب متولد شده است.⁽⁶⁾وی قبل از هر چیز خود را عبد

و بنده ی خدایی می داند که او را پیامبر، و وجودش را «مبارک» قرار داده،⁽¹⁾و برای او «انجیل» را آورده که مایه ی نور و هدایت است.⁽²⁾سرانجام هنگامی که توطئه ها برای قتل حضرت عیسی شدت گرفت، خداوند او را از شرّ دشمنانش نجات داد و به سوی خود بالا برد، و بدین ترتیب عروج مسیح آغاز شد.⁽³⁾حضور مجدد او در میان مردم، گواه نزدیکی «قیامت» خواهد بود.⁽⁴⁾شخصیت حضرت عیسی علیه السلام در مسیحیت در مسیحیت برداشت های متفاوتی از شخصیت حضرت عیسی علیه السلام

شده است؛ و بسته به نظر نویسندگان اناجیل و نوشته های پولس و سایر نویسندگان عهد جدید و اعتقادنامه هایی که ارباب کلیسا تصویب کرده، شکل های مختلفی (از بندگی تا خدایی) برای آن حضرت ترسیم می شود. روند تکاملی تلقّی مسیحیت از حضرت عیسی بدین قرار است: 1. عیسی به قدرت خدا (روح القدس) در شکم بانوی مقدسی به نام مریم قرار گرفت و از وی زاده شد (مولود مقدس).⁽⁵⁾2. عیسی، «بنده ی خدا» است، همان بنده ای که اشعیای نبی در مورد او پیش گویی کرده بود که با وجود بی گناهی، بار گناهان قوم را بر دوش

می گیرد و آنان را با تحمل رنج ها، نجات می دهد. وی عدالت را بر زمین می گستراند، و به بینوایان بشارت می دهد.⁽¹⁾3. رایج ترین لقب حضرت عیسی علیه السلام در اناجیل «پسر انسان» است⁽²⁾که یادآور آن شخصیتی است که دانیال نبی در کتابش از او نام می برد که قبل از روز واپسین خواهد آمد و خداوند داوری و پادشاهی را به او خواهد سپرد (پادشاه و داور بنی اسرائیل⁽³⁾). 4. او «مسیح» است؛ همان «منجی»ای که انبیای بنی اسرائیل وعده داده بودند که برای نجات قوم یهود می آید.⁽⁴⁾5. عیسی آن «شبان نیکو» است که وظیفه اش ارشاد خلق است؛⁽⁵⁾او «راه»، «حقیقت» و «زندگی» است؛ راهی است به سوی خدا که حقیقت را به ارمغان آورده و مردم را به زندگی حقیقی رهنمون می شود (نبی و پیامبر

خدا).⁽¹⁾6. او «صورت خدای نادیده» و جلوه ی بشری خداست. از طریق او با برخی از صفات و کمالات خدا آشنا می شویم.⁽²⁾7. عیسی علیه السلام «پسر خدا» است: او چون زمان به کمال رسید، خدا پسر خود را فرستاد که از زن زاییده شد.»⁽³⁾«هدف از این نام گذاری این است که ایمان خود را به ارتباط صمیمانه و استوار عیسی علیه السلام با خدا بیان کنیم و اعلام داریم که پیام ازلی و غیرمخلوق خدا در عیسی ساکن شده است. لقب «پسرخدا» یعنی معرفت متقابل و صمیمانه (عیسی خدا را می شناسد) و وحدت اراده (عیسی چیزی جز اراده ی خدا را تحقّق نمی بخشد)».⁽⁴⁾«هدف اظهار تشابه و همگونی در ذات و صفات و جوهر است. مسیح نور خدا و تصویر جوهر خداست. او درباره ی خودش گفته است: «هرکس مرا ببیند، خدا را دیده است»، «من و پدر یکی هستیم».⁽⁵⁾8. کلمه ی خداست: «مسیحیان - به خصوص با استناد به انجیل یوحنا - ایمان دارند که عیسی انسانی است که کلمه ی خدا در او زیست می کند؛ یعنی پیام ازلی که خدای حکیم هر چیز را به وسیله ی آن آفرید، با تجسّم یافتن در عیسای انسان، در میان بشر خیمه ی خویش را برافراشت. پیام ازلی

با قرار گرفتن در عیسای انسان، به شکل انسانی زیست می کرد که مانند همه ی مردم برای تحصیل لقمه ای می کوشید، می خورد و می نوشید، دوستان و خویشاوندانی داشت، رنج کشید و مرد. تنها تفاوت عیسی با دیگران این بود که مرتکب هیچ گناهی نشد.»⁽¹⁾9. عیسی «خداوند» است؛ یعنی مولایی که قدرت و سلطه دارد. به اعتقاد مسیحیان، هنگامی که خدا، عیسی را از میان مردگان برانگیخت، این لقب را به او عطا کرد و اشاره به میانجی بودن او بین خدا و بشر و نشستن او بر طرف راست خداوند برای داوری در روز واپسین» دارد.⁽²⁾10. نهایتاً شخصیتی که مسیحیت به حضرت عیسی می دهد «اولوهیت» است. در انجیل یوحنا و نوشته های او و رساله های پولس و اعتقاد نامه ها، عیسی «خدا» نامیده می شود: «در ازل کلمه بود. کلمه با خدا بود و کلمه خود خدا بود. از ازل کلمه با خدا بود، همه چیز به وسیله ی او هستی یافت و بدون او چیزی آفریده نشد.»⁽³⁾توما گفت: ای خداوند من و ای خدای من.» عیسی گفت: «آیا تو به خاطر این که مرا دیده ای ایمان آوردی؟ خوشا به حال کسانی

که مرا ندیده اند و ایمان می آورند.⁽¹⁾در اعتقادنامه ی «نیقیه» پس از آن که ابتدا عیسی خداوند نامیده می شود، به عنوان «خدای حقیقی» معرفی می گردد: یگانه مولود که از ذات پدر است، خدا از خدا، نور از نور، خدای حقیقی از خدای حقیقی، که مولود است نه مخلوق، از یک ذات با پدر.⁽²⁾در اعتقادنامه ی «آتانا سیوس» آمده است: اما اولوهیت پدر و پسر و روح القدس واحد است. آنها دارای جلال یکسان و شکوه و عظمت جاودان هستند. هر آن چه پدر باشد، پسر نیز همان است و روح القدس نیز بدین شکل است: پدر نامخلوق است، پسر نامخلوق است، روح القدس نیز نامخلوق است. پدر نامتناهی است، پسر نامتناهی است، روح القدس نیز نامتناهی است. پدر ابدی است، پسر ابدی است، روح القدس نیز ابدی است.⁽³⁾ملاحظاتی بر تلقّی مسیحیان از شخصیت حضرت عیسی علیه السلام تلقّی مسیحیان از حضرت عیسی علیه السلام به عنوان مولودی مقدس، مسیح

(مبارک) بنده ی خدا و پیامبری بزرگ و صاحب معجزات فراوان، مورد تأیید قرآن مجید قرار گرفته و از نظر عقل نیز اشکالی بر آن نیست، اما برداشت آنان از شخصیت آن حضرت با عناوین غلوّآمیز نمی تواند درست باشد.

شاید تولّد خارق العاده و یا معجزات حیرت آور آن حضرت، هم چون زنده کردن مردگان و شفای بیماران لاعلاج، باعث شد که مسیحیان اولیه آن حضرت را «پسر خدا» بنامند، اما به نظر می رسد این یک عنوان تشریفی باشد که دلالت بر عمق محبت می کند ولی کم کم این عنوان به شکل رابطه ای واقعی مطرح شد و اعلام گردید که مقصود هم ذات و هم جوهر بودن مسیح با خداست و شخصیت عیسی از بندگی به فرزندی ارتقا یافته است⁽¹⁾و این نه تنها مختص او بلکه شامل تمام مؤمنان به آن حضرت نیز می شود و نتیجه اش رهایی از شریعت است:⁽²⁾همگی شما به وسیله ی ایمان به مسیح پسران خدایید.⁽³⁾همه ی کسانی که از روح خدا هدایت می شوند، ایشان پسران خدایند؛ از آن رو که روح بندگی را نیافته اید تا باز ترسان شوید، بلکه روح پسرخواندگی را یافته اید که به آن «ابا» (یعنی ای پدر) ندا می کنیم.⁽⁴⁾

ملاحظه ای که بر این تلقّی مسیحیان از شخصیت عیسی علیه السلام باید بشود این است که اگر منظور پسر بودن واقعی حضرت مسیح یا عموم مسیحیان باشد، سر از شرک در می آورد؛ زیرا هم ذات و هم جوهر بودن کسی با خدا به معنای وجود دو خدا و بیشتر می شود و این مخالف توحید است. و اگر مقصود از پسر بودن، عنوان مقابل با عبد و بنده بودن است، با جایگاه واقعی انسان در برابر خدا سازگار نیست؛ زیرا رابطه ی انسان با خدا رابطه ی عبد با مولی و مملوک با مالک است و اگر کسی بخواهد رابطه ی خدا با یک انسان - هر چند یک پیامبر بزرگ باشد - را به شکل رابطه ی پدر و فرزند تصویر کند، حتی اگر این تصویر مجازی و تشریفی باشد، کاملاً به خطا رفته است.⁽¹⁾اما اشکال اساسی، بر تلقّی مسیحیان از شخصیت حضرت عیسی علیه السلام به عنوان «خدا» است، که شرک صریح و دوگانه پرستی است و به کلّی دور از تعلیمات یک دین الهی یا عقل سلیم است. این اعتقاد آن قدر شنیع است که چه بسا مسیحیانی بگویند ما هرگز عیسی علیه السلام را خدا نمی دانیم،⁽²⁾که در این صورت باید بپذیرند که در کتاب مقدس تحریف یا اشتباهی صورت گرفته است؛ چون در موارد متعددی، حضرت عیسی علیه السلام ، «خدا» دانسته شده⁽³⁾و علاوه بر این در اعتقادنامه ها

تصریح به اولوهیت حضرت عیسی شده است.⁽¹⁾از اختلافاتی که در میان فرقه های مختلف مسیحی وجود دارد این گونه برداشت می شود که مسیحیان تلقی واضح و روشنی از شخصیت حضرت عیسی علیه السلام ندارند و خود نیز نمی توانند به طور قاطع در مورد وی اظهار نظر کنند: «آیا عیسی خدا است یا پسر خدا یا بنده ی خدا؟» هر فرقه نظریه ای را تقویت و نظرهای دیگر را رد کرده، و هر گروهی گروه دیگر را به انحراف و بدعت گذاری متهم نموده است: ابیون ها، ناستیک ها، پیروان آریوس، پیروان آپولیناریوس، نسطوری ها، پیروان یوتیکوس و... هر کدام برای تبیین شخصیت مسیح مطالبی را اظهار و نظرهای دیگر را تقبیح نموده اند،⁽²⁾در شوراهای مختلف مناقشات را مطرح کرده و درصدد چاره جویی برآمده اند و در نهایت، در سال 451 میلادی، کلیسا توانست در شورای کالسدون مواضع واحدی در قبال شخصیت مسیح اتخاذ کند، موضعی که اوضاع را پیچیده تر ساخت: یک عیسی مسیح وجود دارد که دارای دو ذات، یعنی دارای ذات انسانی و ذات الهی است. او واقعا انسان و واقعا خدا، و دارای بدن و روح است. او از نظر الهی با خدای پدر هم ذات است، و از نظر انسانی با انسان هم ذات است، ولی هیچ گناهی

ندارد. از نظر اولوهیت قبل از آغاز زمان ها از خدا مولود گردید و از نظر انسانی از مریم باکره متولد شد. تمایز بین دو ذات بر اثر اتحاد با یکدیگر از بین نرفته، بلکه خصوصیات آنها حفظ، و در یک شخص ادغام گردیده است. عیسی دو شخص نیست، بلکه یک شخص و پسر خداست.⁽¹⁾این اعتقادنامه برای شناسایی مسیح نتوانست کمکی به مسیحیان بکند؛ زیرا مجدداً وی را هم خدا دانسته و هم پسر خدا و هم یک انسان معمولی ولی بی گناه. به علاوه، تناقضاتی که در متن این اعتقادنامه وجود دارد، جز ابهام و تحیّر چیزی به ارمغان نمی آورد. دانشمندان مسیحی خود به اسرارآمیز بودن تلقی فوق اعتراف نموده، حلّ آن را از طریق مکاشفه امکان پذیر می دانند: این موضوعی است بسیار اسرارآمیز. چطور ممکن است مسیح دو ذات داشته ولی یک شخص باشد؟ هر چند درک این موضوع مشکل است، ولی کتاب مقدس ما را به فهم آن تشویق می کند (کولسیان، 2: 2 و 3) و عیسی اعلام می دارد که برای درک واقعی او احتیاج به مکاشفه ای الهی وجود دارد (متی، 11: 27)؛ مطالعه درمورد شخصیت مسیح کار مشکلی است.⁽²⁾البته در مسیحیت امور زیادی به چشم می خورد که مسیحیان به نامعقول بودن آنها اعتراف دارند، ولی با این وصف دست از ایمان خود نمی کشند و

حتی به این ایمان افتخار هم می کنند. یکی از کشیشان مسیحی در مورد آموزه ی تجسّد می نویسد: قضیه ی تجسّد قضیه ای است که با عقل و منطق و حسّ و ماده و مصطلحات فلسفی تناقض دارد، ولی ما تصدیق می کنیم و ایمان داریم که آن ممکن است، اگر چه معقول نباشد.⁽¹⁾شاید راه گفت وگو با اشخاصی که به آموزه های خردستیز (و نه خردگریز) ایمان دارند، بسته باشد. به نظر می رسد مسئولیت وارد ساختن الهیات نامعقول به مسیحیت، برعهده ی «پولس»⁽²⁾باشد. او اولین کسی است که القابی چون «پسر خدا» و «خدا» را به صورت رسمی به حضرت عیسی علیه السلام عطا کرد و با درآمیختن مسیحیت با عقاید و فلسفه ی خویش ابتکارات و نظرهای جدیدی را وارد این دین ساخت و به گفته ی ویل دورانت، «مسیحیتی عرضه کرد که با عقاید مشرکین سازگار باشد تا بتواند آنان را به دین خود جذب نماید».⁽³⁾در مورد «کلمه ی خدا» بودن عیسی، و تلقّی مسیحیان از این لقب، باید گفت که «تجسّد خدا» و جسم شدن «کلمه ی خدا» که به اعتقاد مسیحیان همان خداست، به هر شکل که تصوّر شود، محال است و مسیحیان برای اثبات آن دلیلی ندارند.

طبق اعتقاد مسیحیان خدا «روح»⁽¹⁾و «نامحدود»⁽²⁾است و این دو صفت با جسم بودن جمع نمی شوند، از طرف دیگر، خدا چون «واجب الوجود» است امکان جسم بودن یا جسم شدن را ندارد. خصوصیات اخلاقی حضرت عیسی علیه السلام در قرآن و کتاب مقدس چه شباهت ها و تفاوت هایی دارد؟ در قرآن، حضرت عیسی علیه السلام ، یک پیامبر «اولو العزم» معرفی شده است.⁽³⁾این پیامبران دارای ارزش های روحانی و اخلاقی و علمی بالایی هستند و در صفاتی چون تقوا و توجه به خداوند، و صبر و عفو و بخشایش، سرآمد دیگران هستند.⁽⁴⁾قرآن، سخنان حضرت عیسی علیه السلام در گاهواره را چنین نقل می فرماید: منم بنده ی خدا، که به من کتاب داده و مرا به پیامبری برگزیده است؛ هر جا که باشم مرا با برکت ساخته و تا زنده ام به نماز و زکات سفارش کرده است؛ و مرا نسبت به مادرم نیکوکار کرده و زورگو و نافرمانم نگردانیده است.⁽⁵⁾در قرآن، یک ویژگی استثنایی برای حضرت عیسی علیه السلام ذکر شده و او به مقامی پرافتخار نایل گردیده است، به گونه ای که احدی از پیامبران این گونه

ستوده نشده اند، «وجیهاً فی الدنیا و الآخرة»: چون فرشتگان به مریم گفتند: «خدا تو را به «کلمه ای» که نامش «عیسی بن مریم» است بشارت می دهد، او که «وجیه [و آبرومند] در دنیا و آخرت»، و از مقرّبان درگاه خداست، و با مردم در گاهواره و در حالت کهولت (و میانسال شدن) سخن می گوید؛ و او از صالحان و نیکوکاران است.⁽¹⁾اما کتاب مقدس دو چهره ی مختلف از حضرت عیسی علیه السلام نشان داده است: یکی چهره ی اخلاقی و دیگری چهره ی انقلابی. 1. چهره ی اخلاقی حضرت عیسی علیه السلام در اناجیل اربعه، حضرت عیسی علیه السلام شخصی بسیار صبور و حلیم،⁽²⁾بسیار فروتن و متواضع⁽³⁾و بامحبت⁽⁴⁾و کاملاً مطیع خداوند⁽⁵⁾معرفی شده است. او به شدت از جنگ و خون ریزی و خشونت متنفر است و برای ایجاد صلح و اصلاح، از حق خود می گذرد و به دیگران نیز توصیه می کند که چنین باشند. در یک فقره ی مشهور از انجیل متی می خوانیم:

گفته شده که: «چشم به عوض چشم، و دندان به عوض دندان»؛ اما من می گویم: «به کسی که به تو بدی کرده، بدی مکن؛ و اگر کسی بر گونه ی راست تو سیلی زد، گونه ی دیگر خود را به طرف او برگردان؛ و اگر کسی تو را به دادگاه کشاند تا پیراهنت را بگیرد، عبای خود را نیز به او ببخش. اگر یک سرباز رومی به تو دستور دهد که باری را به مسافت یک میل حمل کنی، تو دو میل حمل کن. اگر کسی از تو چیزی خواست به او بده و اگر از تو قرض خواست او را دست خالی روانه مکن.⁽¹⁾هر چند در طول تاریخ مسیحیت، این توصیه های اخلاقی، به ابزاری برای خاموش کردن انقلاب ها و اعتراضات تبدیل شده و برداشت غلط از چنین دستورهایی باعث شده که چهره ای ظلم پذیر از حضرت عیسی علیه السلام

نمایانده شود، لکن به نظر می رسد که این توصیه ها مربوط به جامعه ی مؤمنان است که با یکدیگر برادرانه زندگی می کنند و برای حفظ برادری، گاهی لازم است که انسان از حقّ خود نیز بگذرد و به جای انتقام گرفتن، او را با ملاطفت و نیکی هدایت نماید. چنان که با مطالعه ی کتاب مقدس درمی یابیم که حضرت عیسی علیه السلام شخصی شجاع و مبارز بود و در مقابلِ افراد فاسد و روحانیون ریاکار قیام می کرد.⁽²⁾این جملات حضرت عیسی در منابع روایی مسلمانان هم آمده است.⁽³⁾

حضرت عیسی علیه السلام دستورهای اخلاقی بسیار مؤکدی دارد و به خصوص از فساد اخلاقی به شدت پرهیز می دهد: هر کس به زنی نظر شهوت اندازد، همان دم در دل خود با او زنا کرده است؛ پس اگر چشم راستت تو را بلغزاند، قلعش کن و از خود دور انداز؛ زیرا تو را مفیدتر آن است که عضوی از اعضایت تباه گردد، تا آن که تمام بدنت در جهنم افکنده شود؛ و اگر دست راستت تو را بلغزاند قطعش کن و از خود دور انداز؛ زیرا بهتر آن است که عضوی از اعضای تو نابود شود، تا آن که کلّ جسد تو در دوزخ افکنده شود.⁽¹⁾حضرت عیسی علیه السلام برای ارشاد و نصیحت مردم، و نیز انجام رسالت الهی اش بسیار مسافرت می کرد،⁽²⁾و در قالب مثل ها و مثال ها موعظه های زیادی می فرمود. اوج فضایل اخلاقی آن حضرت را از «موعظه ی سر کوه» وی می توان دریافت، که به بهترین وجه بر اخلاق، ایمان و محبت تأکید می ورزد.⁽³⁾

هم چنین از اناجیل استفاده می شود که حضرت عیسی علیه السلام شخصی سخن دان و منطقی و زیرک و هوشیار و حاضرجواب بود.⁽⁴⁾

روحانیت یهود باشد؛ و شاید به همین دلیل است که تعالیم حضرت عیسی علیه السلام ، رنگ و بوی اخلاقی و معنوی بیشتری دارد. داستان به صلیب کشیده شدن حضرت عیسی علیه السلام چیست؟ اختلاف قرآن و کتاب مقدس را در این باره توضیح دهید. هر چهار انجیل چگونگی دست گیری، محاکمه و به صلیب کشیده شدن حضرت عیسی را با تفاوت هایی جزئی نقل کرده اند. خلاصه ی داستان از انجیل مرقس بدین قرار است: دو روز به عید فصح مانده بود. سران کاهنان و ملایان یهود درصدد بودند عیسی علیه السلام را مخفیانه دست گیر کنند و به قتل برسانند. آنان می گفتند: این کار را در ایام عید نباید کرد مبادا که مردم آشوب کنند... بعد از آن یهودای اسخریوطی، که یکی از آن دوازده حواری بود، پیش سران کاهنان رفت تا عیسی را به آنان تسلیم نماید. آنان وقتی این را شنیدند تسلیم شدند و به او وعده ی پول دادند. یهودا به دنبال فرصتی بود تا عیسی را تسلیم کند... او هنوز صحبت می کرد که ناگهان یهودا، یکی از آن دوازده حواری، همراه با جمعیتی که همه با شمشیر و چماق مسلح بودند، از طرف سران کاهنان به آن جا رسیدند. تسلیم کننده ی او به آنان علامتی داده و گفته بود: «کسی که می بوسم همان شخص است او را بگیرید». پس همین که یهودا به آن جا رسید، فوراً پیش عیسی علیه السلام رفت و گفت: «ای استاد» و او را

بوسید. آنها عیسی را گرفتند و محکم بستند... سران کاهنان و تمام اعضای شورای یهود درصدد بودند که مدرکی علیه عیسی به دست آورند تا حکم اعدامش را صادر کنند، اما مدرکی به دست نیاوردند. بسیاری علیه او شهادت نادرست دادند، اما شهادت هایشان با یکدیگر سازگار نبود... کاهن اعظم از او پرسید «آیا تو مسیح پسر خدای متبارک هستی؟». عیسی گفت: «هستم؛ و تو پسر انسان را خواهی دید که در دست راست خدای قادر نشسته و بر ابرهای آسمان می آید.» کاهن اعظم گریبان خود را چاک زد و گفت: «دیگر چه احتیاجی به شاهدان هست، شما این کفر را شنیدید. رأی شما چیست؟» همه او را مستوجب اعدام دانستند... پیلاطس دستور داد عیسی را تازیانه زده، بسپارند تا مصلوب شود... . سربازان او را بیرون بردند تا مصلوب کنند. آنان شخصی به نام شمعون اهل قیروان را مجبور کردند که صلیب عیسی را حمل کند. آنها عیسی را به محلّی به نام «جُل جتّا» برده به او شرابی دادند که آمیخته به دارویی به نام مرّ بود، اما او آن را قبول نکرد، پس او را به صلیب میخ کوب کردند... ساعت 9 صبح بود که او را مصلوب کردند... در وقت ظهر تاریکی تمام آن سرزمین را گرفت و تا سه ساعت ادامه داشت. در ساعت سه بعدازظهر عیسی با صدای بلند گفت: «ایلی ایلی لما سَبَقتنی؛ خدای من خدای من چرا مرا ترک کردی؟»... عیسی فریاد بلندی کشید و جان داد... .

در آن جا عدّه ای زن بودند که از دور نگاه می کردند و در بین آنها مریم مجدلیه و مریم مادر یعقوب کوچک دیده می شدند. این زنان وقتی عیسی در جلیل بود به او گرویدند و او را کمک می کردند. بسیاری از زنان دیگر نیز همراه او به اورشلیم آمده بودند. غروب همان روز، یوسف از اهل رامه که یکی از اعضای محترم شورای یهود بود، پیش پیلاطس رفت و جسد عیسی علیه السلام

را از او خواست. پیلاطس باور نمی کرد که عیسی به این زودی مرده باشد. پس به دنبال سروانی که مأمور مصلوب کردن عیسی بود فرستاد و از او پرسید: «آیا او به همین زودی مرد؟» وقتی پیلاطس از جانب سروان اطمینان یافت، به یوسف اجازه داد که جنازه را ببرد. یوسف کتان لطیفی خرید و جنازه ی عیسی را پایین آورد و در آن پیچید و او را در مقبره ای که از سنگ تراشیده شده بود قرار داد و سنگی جلوی در آن غلطاند. مریم مجدلیه و مریم مادر شویا دیدند که عیسی کجا گذاشته شد. پس از پایان روز سبت مریم مجدلیه و مریم مادر یعقوب و سالومه روغن های معطری خریدند تا بروند و بدن عیسی را تدهین نمایند. صبح زود روز یکشنبه، بر سر قبر رفتند. آنها به یکدیگر می گفتند: «چه کسی سنگ را برای ما از جلوی قبر خواهد غلطاند؟» وقتی خوب نگاه کردند، دیدند که سنگ بزرگ از جلوی قبر به عقب غلطانیده شده است. پس به داخل مقبره رفتند و در آن جا مرد جوانی را دیدند که در طرف راست نشسته بود و لباس سفید بلندی در برداشت. آنها متحیّر ماندند،

اما او به آنان گفت: «تعجب نکنید، شما عیسای ناصری مصلوب را می جویید. او زنده شده و دیگر این جا نیست. نگاه کنید؛ این جا جایی است که او را گذاشته بودند. حالا بروید و به شاگردان او، خصوصا پطرس، بگویید که او پیش از شما به جلیل خواهد رفت و همان طور که خودش به شما فرموده بود او را در آن جا خواهید دید... .⁽¹⁾این گزارش انجیل مرقس را سه انجیل دیگر با تفاوت هایی جزئی نقل کرده اند.⁽²⁾بر اساس این گزارش - که مسیحیان به آن عقیده دارند - حضرت عیسی به صلیب کشیده و دفن شد، ولی پس از سه روز زنده شد و به آسمان رفت و نزد خداوند جای گرفت. قرآن نیز این ماجرا را گزارش می دهد، و بر اساس آن مسیح اکنون زنده است و در نزد خدا جای دارد؛ با این تفاوت که ظاهر قرآن دلالت بر این دارد که حضرت عیسی مصلوب نشد و او را نکشتند، بلکه این امر بر دشمنان او مشتبه شد و حضرت مستقیماً به آسمان برده شد. قرآن در مورد بنی اسرائیل می گوید: و به خاطر قولشان که: «ما، مسیح، عیسی بن مریم، پیامبر خدا را کشتیم.» در حالی که نه او را کشتند و نه به صلیب کشیدند، لکن امر بر آنها مشتبه شد. و کسانی که در مورد قتل او اختلاف کردند، از آن در شک هستند و علم به آن ندارند و تنها از گمان

پیروی می کنند و قطعا او را نکشتند، بلکه خدا او را به سوی خود بالا برد، و خداوند توانا و حکیم است.⁽¹⁾مسئله ی به صلیب کشیده شدن حضرت مسیح علیه السلام از مسائل بسیار مهم و اساسی در مسیحیت به شمار می رود، به گونه ای که می توان گفت: «همان طور که اساس اعتقادات مسلمانان را «عقیده به توحید و یکتاپرستی» تشکیل می دهد، اساس عقاید مسیحیت را در آموزه ی «تصلیب» و «فدا» و «رستاخیز» حضرت عیسی علیه السلام باید جست وجو کرد».⁽²⁾برخی از اندیشمندان مسیحی، که سعی در نزدیک کردن مواضع قرآن با انجیل دارند، می کوشند که آیه ی فوق را به گونه ای معنا کنند تا تعارض از بین برود: آیه ی 156 سوره ی نساء مستقیماً علیه یهودیان است و تأکید می کند آنان عیسی را نکشته اند. در یک معنا این موضوع حقیقت دارد؛ زیرا تصلیب، کار سربازان رومی بوده است؛ و نیز در معنای عمیق تری هم صحیح است؛ چون وقتی به تصلیب از دیدگاه رستاخیز عیسی بنگریم، می بینیم که بر صلیب شدن عیسی، برای یهودیان پیروزی به بار نیاورد. جمله ی «شبّه لهم؛ بر آنها مشتبه شد»، را می توان به طرق نسبتاً متفاوتی تفسیر کرد. تفسیر رایج در میان مسلمانان دال بر این است که شخص دیگری و احتمالاً «یهودا» به جای عیسی

تصلیب شده است. پیروان فرقه ی احمدیه⁽¹⁾در زمان معاصر معتقدند: «عیسی فقط بر روی صلیب از هوش رفت و سپس او را زنده پایین آوردند و بهبود یافت و آن گاه به سوی مشرق زمین رفت».⁽²⁾

آن چه از تأمل در مورد مسئله ی مصلوب شدن یا نشدن حضرت مسیح علیه السلام به دست می آید این است که: هر چند این مسئله به ظاهر ساده به نظر می رسد - چون واقعیت هرچه باشد، حضرت مسیح الآن زنده و در آسمان ها نزد خداست - لکن تأکید قرآن بر «مصلوب نشدن حضرت عیسی به خاطر این است که برخی از عقاید مسیحیت، مانند الوهیت حضرت عیسی و آموزه ی گناه ذاتی و بازخرید گناهان بازاء مصلوب شدن آن حضرت که همگی از عقیده به مصلوب شدن آن حضرت نشأت گرفته اند،⁽³⁾را تخطئه کند و توجه مسیحیان را به این نکته جلب نماید که «نجات» را در گرو اعمال باید دید، نه در پناه بردن به صلیب؛ و عیسی مسیح پیامبری هم چون سایر پیامبران بزرگ خدا بود، نه خدا و نه پسر خدا. و «فدا» و قربانی شدن، به خاطر گناهان دیگران نمی تواند مطلبی منطقی باشد و هر کس در گرو اعمال خویش است و رستگاری نیز از راه ایمان و عمل صالح میسر می شود. از دیدگاه برخی مفسّران قرآن، قراینی وجود دارد که مسئله ی «مصلوب

شدن حضرت عیسی» را تضعیف می کند: 1. کسانی که برای دست گیری حضرت عیسی علیه السلام رفته بودند، عده ای از سربازان رومی بودند که عیسی را نمی شناختند. 2. حمله به محل حضرت عیسی علیه السلام ، شبانه انجام گرفت و طبعاً شناسایی در تاریکی شب نمی تواند دقیق باشد. 3. شخص گرفتار شده، در حضور «پیلاطس» (حاکم رومی بیت المقدس) سکوت اختیار کرده و در برابر اتهامات از خود دفاعی نکرد؛ در صورتی که حضرت عیسی علیه السلام ، شخصی شجاع و سخن دان و دارای بیانی شیوا و رسا بود. 4. شخص محکوم بر روی صلیب فریاد می زند «خدایا خدایا چرا مرا تنها گذارده ای؟!» در حالی که اگر حضرت عیسی علیه السلام ، همان خدای متجسّد است که به دنیا آمده و به دار آویخته شده تا قربانی گناهان بشر شود، نباید چنین جمله ای از دهان او خارج گردد.⁽¹⁾

فصل دوم: حضرت مریم(علیهاالسلام)

مسیحیت درمورد حضرت مریم علیهاالسلام چه نظری دارد؟ آیا ویژگی هایی که قرآن مجید در مورد ایشان بیان می کند، مورد قبول مسیحیان نیز هست؟ در اعتقاد مسیحیان، پس از حضرت عیسی علیه السلام هیچ شخصیتی از موقعیت و جایگاه حضرت مریم علیهاالسلام برخوردار نیست. در طول تاریخ، کلیسا کوشیده است با توصیفاتی هم چون بکارت و پاکی و معراج حضرت مریم علیهاالسلام ، چهره ی ممتاز این بانوی مقدس را ترسیم کند. اما آن چه از خود اناجیل در مورد این شخصیت قابل برداشت است با آن چه از تعالیم ارباب کلسیا دست می دهد، تا حدودی متفاوت است. آیاتی که از کتاب مقدس در مورد حضرت مریم می توان ملاحظه نمود زیاد نیستند و اصولاً آن بانو در کتاب مقدس حضوری کم رنگ دارد.⁽¹⁾مهم ترین تجلیلی که اناجیل درمورد حضرت مریم علیهاالسلام دارند راجع به «آبستن شدن آن بانو به فرزندی موعود است که وارث تاج و تخت پدرش

داود خواهد شد».⁽¹⁾اما چگونه این آبستنی، چهره ای استثنایی از حضرت مریم علیهاالسلام ارائه می کند؟ نویسنده ای مسیحی چنین پاسخ می دهد: تولد خداوند مجسّم از یک دوشیزه، پیشنهادی از ناحیه ی فرشته ی خدا بود که مریم علیهاالسلام می توانست آن را نپذیرد، اما وی با اطمینان کامل به محبت خدا، و اشتیاقش برای پذیرش ننگ اجتماعی، که به خاطر تولد کودک بدون ازدواج، به او نسبت داده می شد، نقش بزرگی در نجات بشریت ایفا کرد.⁽²⁾دوشیزگی حضرت مریم علیهاالسلام به گفته ی کتاب مقدس، حضرت مریم علیهاالسلام ، در عقد شخصی به نام یوسف بود؛ اما قبل از آمیزش با همسر خود، او را از «روح القدس» حامله شد و تا زمان تولد حضرت عیسی علیه السلام با وی هم بستر نشد.⁽³⁾از عبارت فوق برمی آید که حضرت مریم، پس از تولد حضرت عیسی علیه السلام به نکاح یوسف در آمد؛ بنابراین «باکره بودن» حضرت مریم، تنها تا زمان تولد حضرت عیسی علیه السلام است. ضمن این که کتاب مقدس، به وجود خواهران و برادرانی برای حضرت عیسی اشاره کرده است.⁽⁴⁾پروتستان ها که کتاب مقدس را بر سنت کلیسایی مقدم می دارند، معتقد

به دوشیزگی حضرت مریم علیه السلام تا زمان تولد حضرت عیسی هستند و وجود چهار پسر و چندین دختر را برای حضرت مریم ذکر کرده اند.⁽¹⁾اما کاتولیک ها و ارتدکس ها، حضرت مریم علیهاالسلام را تا پایان عمر باکره می دانند و به استناد سنت کلیسایی که از پدران باقی مانده است، متون کتاب مقدس را تأویل می کنند. از نظر آنها، منظور عبارت هایی که یعقوب و یهودا را برادران عیسی علیه السلام معرفی می کنند، برادران دینی است، و منظور از فرزندان مریم نیز، فرزندان عمو و یا فرزندان خاله ی اوست.⁽²⁾از رساله های سده ی نخستین مسیحی می توان دریافت که اعتقاد به باکره بودن حضرت مریم علیهاالسلام تا پایان عمر، گرچه عقیده ای ضروری و همگانی به شمار نمی آمده، در میان دانشمندان رایج بوده است.⁽³⁾پاکی حضرت مریم علیهاالسلام با وجودی که مسیحیان معتقد به آموزه ی «گناه ذاتی»⁽⁴⁾هستند و تمام انسان ها را تا زمانی که غسل «تعمید» انجام نداده باشند، گناهکار می شناسند، درمورد حضرت عیسی و مریم استثنا قایل شده اند و حکم به طهارت و پاکی آن دو مقدس می کنند؛ با این تفاوت که در مورد حضرت عیسی قایل به پاکی اوّلی و ذاتی، هستند، اما در مورد حضرت مریم این سؤال وجود

دارد که از چه زمانی وی از گناه مبرّا شده است؟ نویسنده ای مسیحی می نویسد:

آنسلم (1033 - 1109 م) بر این باور بود که مریم با گناه اولیه به دنیا آمده است. برخی، از جمله آکوئیناس (1225 - 1274 م) معتقد بودند که وقتی نطفه ی مریم بسته شد، گناه اولیه در او وجود داشت، اما پیش از آن که به دنیا آید از هر گناهی تطهیر شد؛ و بالاخره داتز اسکوتوس (1265 - 1308 م) این نظر را مطرح کرد که لقاح حضرت مریم «لقاح مطهر»⁽¹⁾بوده است... استدلال وی بر این اساس بود که محفوظ نگاه داشتن وی از گناه اولیه، از تطهیر کردن او از این گناه، عملی کامل تر محسوب می شود. از دید او، عیسی مسیح به عنوان نجات دهنده ی کامل باید کسی را به کامل ترین طریق ممکن نجات بخشد و برای چنین نجاتی چه کسی را مناسب تر از مادر او می توان یافت؟⁽²⁾موضوع لقاح مطهر تا مدت ها مورد اختلاف بود، اما در نهایت کلیسای کاتولیک آن را پذیرفت. در سال 1854 م، پاپ پیوس نهم در یک فرمان پاپی که به نام «Ineffabilis Deus» مشهور است، آموزه ی «لقاح مطهر» را یکی از اصول ایمانی کلیسا معرفی کرد.⁽³⁾این فرمان در شورای واتیکان اول (1870 م) یکی از ارکان ایمان در

مذهب کاتولیک گردید.⁽¹⁾معراج حضرت مریم علیهاالسلام حضرت مریم علیهاالسلام اکنون کجاست؟ آیا او هم چون فرزندش زنده و در آسمان هاست یا در دل خاک آرمیده است؟ کتاب مقدس در این باره چیزی نمی گوید. تنها نکته ای که از اناجیل استفاده می شود این است که مریم علیهاالسلام در زمان مصلوب شدن عیسی علیه السلام در کنار وی حضور داشته است.⁽²⁾پیش تر پروتستان ها معراج حضرت مریم را مردود یا دست کم بدون دلیل می دانند؛⁽³⁾ولی کاتولیک ها بر این باورند که حضرت مریم علیهاالسلام به آسمان ها رفته است. در سال 1950 م، پاپ پیوس دوازدهم این باور را جزء اصول ایمانی تعریف کرد. وی اعلام کرد: به کلیسا الهام شده است که مریم نیز هم چون مسیح، به طور یقین، با همین بدن به آسمان صعود کرده است.⁽⁴⁾هم وطنان ارمنی ما «15 اوت» را سالگرد عروج حضرت مریم مقدس علیهاالسلام می دانند و این روز را جشن می گیرند.⁽⁵⁾

آموزه ی صعود حضرت مریم نه صرفا تصدیق یک رویداد، بلکه بنیان مجموعه ای از باورها، هم چون «ملکه ی آسمان بودن» و مقام «شفاعت» و «واسطه بودن بین ما و خدا» و «شریک بودن در امر نجات» است.⁽¹⁾رسمیت یافتن آموزه ی معراج حضرت مریم از زاویه ی دیگری نیز قابل توجه است: این نظریه می تواند از یک سو پیوندی میان مسیحیت و ادیانی که به الهه ها احترام می گذارند برقرار کند؛ و از سوی دیگر، فمینیست هایی را که به دنبال ارتقای مقام زن، به «خدا بانوان» چشم دارند، به خود جلب کند. «مریم علیهاالسلام چهره ی زنانه ی خدا را آشکار کرد، که اگر او نبود، کاملاً مردانه ظاهر می شد. روان شناسی به نام «کارل گوستاو یونگ»⁽²⁾زمانی نوشت که: اعلام عقیده ی صعود مریم در سال 1950 م، مهم ترین حادثه در جهان مسیحیت از زمان «اصلاحات» بود؛ چون جنس مونث را تا مکان امنی در الوهیت مسیحیت بالا برد».⁽³⁾حضرت مریم علیهاالسلام در قرآن مجید تنها زنی که نامش به صراحت در قرآن ذکر شده، حضرت مریم علیهاالسلام

است. نام وی 34 مرتبه در قرآن آمده، که رقم بسیار بالایی است؛ افزون بر این که سوره ی نوزدهم قرآن به نام او و سوره ی سوم قرآن نیز به نام «آل

عمران» که خانواده ی اویند نام گذاری شده است. قرآن مجید ویژگی های بسیار ارزشمندی برای حضرت مریم علیهاالسلام ذکر می کند: او دختر پیامبری به نام «عمران» است و تحت تکفّل حضرت «زکریا» بزرگ شده است و مادرش بنابر نذری که داشت او را «محرّر» ساخت.⁽¹⁾

محرّر کسی است که از تحت تسلط پدر و مادر رها شود تا تمامی اوقات خود را در عبادت خدا سپری کند، ملازم معبد باشد و جز برای امور ضروری خارج نشود.⁽²⁾از دید قرآن، حضرت مریم علیهاالسلام در محراب عبادت از ارزاق شگفت انگیز الهی بهره مند می شده است.⁽³⁾در جای دیگر، قرآن مجید، حضرت مریم علیهاالسلام را به گونه ای منحصربه فرد توصیف نموده است: و آن گاه که فرشتگان گفتند: ای مریم! همانا خداوند تو را برگزید و پاکیزه گردانید و بر زنان جهان برتری بخشید. ای مریم! فرمان بردار پروردگارت باش و همراه نمازگزاران سجده و رکوع کن.⁽⁴⁾

چنان که ملاحظه می شود، قرآن مجید، چهره ای به مراتب برتر و والاتر نسبت به اناجیل از حضرت مریم علیهاالسلام نمایان می سازد؛ او را زنی برگزیده و

پاک و ممتاز معرفی می کند و در پی این پاکی و عصمت است که فرشته ی خدا بر او نازل می شود، تا به او فرزندی پاک سیرت بخشد؛⁽¹⁾روح الهی در او دمیده می شود و از خداوند معجزات بسیار می بیند.⁽²⁾در نهایت خداوند، حضرت مریم را الگویی برای همه ی کسانی که ایمان آورده اند معرفی می کند⁽³⁾پرستش حضرت مریم علیهاالسلام قرآن مجید، نصاری را متهم به پرستش حضرت مریم علیهاالسلام کرده و این اقدام آنان را نکوهیده است.⁽⁴⁾ممکن است یک مسیحی این اتهام را نپذیرد و پرستش حضرت مریم علیهاالسلام را انکار کند و نسبت دادن اعتقاد به الوهیت مریم به مسیحیان را نسبتی ناروا بداند، به خصوص که مریم مقدس یکی از شخصیت های سه گانه ی تثلیث نیست. علامه طباطبایی به عنوان یک مفسر قرآن، این مسئله را بررسی و با توجه به سخنان دانشمندان مسیحی اثبات می کند که این نکته ی قرآنی کاملاً مقرون به صحت است.⁽⁵⁾تونی لین نیز به پرستش حضرت مریم در برخی از شهرهای اروپایی اشاره می کند:

در قرن شانزدهم میلادی برخی از شهرهای اروپایی به پرستش مریم باکره مشهور بودند، که می توان به شهر «اینسیدلن»⁽¹⁾اشاره کرد.⁽²⁾نویسنده ای مسیحی نیز معتقد است که عقیده ی شراکت مریم علیهاالسلام در تثلیث ممکن است از فرقه ی گمراه «کولی ریدی»⁽³⁾که بیش از دو قرن قبل از ظهور محمد صلی الله علیه و آله

در عربستان بوده اند، نشئت گرفته باشد.⁽⁴⁾دراین باره ذکر نکته ای که برخی از نویسندگان اسلامی بدان تفطن داده اند، بسیار مفید است: به نظر می رسد، آن چه مورد نظر قرآن است، پرستش عملی حضرت مریم است، نه اعتقاد به اولوهیت وی. قرآن کریم در مواردی از پرستش عملی و احترام فوق العاده در حد احترام به خداوند، به «الوهیت» تعبیر کرده است؛ چنین تعبیری را در تشریح دنیاگرایی گروهی از مردم هم می توان یافت: آیا ندیدی کسی را که هوس خویش را «معبود» خود قرار داده است.⁽⁵⁾

با این توضیح می توان ادعا کرد که امروزه هم بسیاری از مسیحیان، مریم

را در مقام مادر خداوند می پرستند و در مقابل تصویر و مجسمه ی او به عبادت می پردازند.⁽¹⁾در خاتمه توجه به این نکته خالی از لطف نیست که می توان از جایگاه ویژه ی حضرت مریم علیهاالسلام در میان مسلمانان و مسیحیان به نتیجه ای راهبردی رسید و آن این که، برخلاف حضرت عیسی علیه السلام که در عین برخورداری از مقامی والا در میان پیروان دو دین بزرگ آسمانی، به محور اختلافات اساسی دو دین در آموزه ی تثلیث و تجسیم، بدل شده است، مریم علیهاالسلام شخصیتی است که می تواند محور تفاهم و گفت وگوی سازنده میان پیروان اسلام و مسیحیت باشد. الگویی که از شخصیت این بانوی ارزنده و دیگر بانوان بزرگ، هم چون حضرت زهرا علیهاالسلام به دست می آید، می تواند در پی گیری سیاست ها و راهبردهای مشترک دو دین آسمانی مفید باشد. تقویت عفاف، به ویژه از راه تأکید بر معنویت گرایی، عبودیت، راست گویی و خدمت به بندگان خدا از محورهای اساسی این سیاست است.⁽²⁾

فصل سوم: کتاب مقدس

کتاب مقدس مسیحیان چه کتابی است و چه خصوصیاتی دارد؟ کتاب مقدس، عنوان مجموعه ای از نوشته های کوچک و بزرگ است که مسیحیان همه، و یهودیان بخشی از آن را کتاب آسمانی و الهی خود می دانند. عنوان معروف این مجموعه در زبان انگلیسی و بیشتر زبان های اروپایی «بایبل»⁽¹⁾و یا کلمه های هم خانواده ی آن است که از کلمه ی یونانی «Biblia» به معنای «کتاب ها» گرفته شده است.⁽²⁾در زبان های فارسی و عربی عنوان «عهدین» نیز برای این کتاب به کار می رود. عنوان مذکور به این اعتقاد مسیحیان اشاره دارد که خداوند دو عهد و پیمان با انسان بسته است: یکی «عهد قدیم»⁽³⁾که در آن خداوند از انسان پیمان گرفته است که بر شریعت الهی گردن نهد؛ و دیگری «عهد جدید»⁽⁴⁾که پیمان بر سر محبت خدا و عیسی مسیح است. متناظر با این تقسیم، کتاب های مربوط به دوره ی اول را «عهد قدیم» و کتاب های مربوط به

دوره ی دوم را «عهد جدید» می خوانند و هر دو قسمت از نظر مسیحیان مقدس و معتبر است، لکن یهودیان معتقدند که خدا تنها یک پیمان با انسان بسته و آن همان پیمان «شریعت» است؛ و بر این اساس تنها بخش «عهد قدیم» را - که «عهد» می نامند - قبول دارند.⁽¹⁾عهد قدیم این بخش از کتاب مقدس - که قریب سه چهارم کل کتاب می شود - مشتمل بر 39 یا 46 کتاب است.⁽²⁾طبق نسخه ی 46 کتابی (یا نسخه ی سبعینه) که مورد پذیرش اکثر مسیحیان است، عهد قدیم به سه بخش تقسیم می گردد: بخش اول: اسفار پنج گانه ی تورات و کتب تاریخی دیگر؛ بخش دوم: کتب حکمت، شعر و مناجات؛ بخش سوم: کتب انبیا و پیش گویی های آنها. هرچند باور عمومی یهودیان و مسیحیان این است که تورات فعلی (اسفار پنج گانه) نوشته و یا کتاب آسمانی حضرت موسی علیه السلام است، اما کسانی در گذشته و حال انتساب تورات موجود به حضرت موسی علیه السلام را قاطعانه رد کرده و به اثبات این نظریه پرداخته اند که تورات موجود در قرون

پس از آن حضرت نوشته شده است.⁽¹⁾بیش تر کتاب های عهد عتیق در اصل به زبان عبری و اندکی از آن به زبان کلدانی (از زبان های سامی هم خانواده با عربی) بوده اند که به یونانی ترجمه شده اند.

عهد جدید بخش دوم کتاب مقدس، عهد جدید است که تنها مسیحیان آن را قبول دارند. عهد جدید به زبان یونانی نوشته شده است، در حالی که حضرت عیسی علیه السلام و حواریون او به زبان آرامی (لهجه ای از زبان عبری) سخن می گفتند. علت این امر آن است که با کشورگشایی اسکندر و ایجاد یک امپراطوری بزرگ، زبان یونانی در بسیاری از مناطق تبلیغ شد، به گونه ای که بسیاری از مردم با این زبان آشنایی یافتند. هنگامی که رسولان مسیحی برای مردم منطقه ی دریای مدیترانه و اطراف آن سخن می گفتند یا می نوشتند، طبیعی بود که از زبان مشترک (یونانی) استفاده کنند.⁽²⁾تقسیم بندی عهد جدید عهد جدید به طور کلی به 4 بخش تقسیم می شود: 1. زندگی نامه و سخنان حضرت عیسی علیه السلام : این بخش مشتمل بر 4

انجیل⁽¹⁾است که گفته می شود «متی»، «مرقس»، «لوقا» و «یوحنا» آنها را نوشته اند. سه انجیل نخست سبکی یکسان دارند و مطالب مندرج در آنها هماهنگ اند و با فرهنگ یهودی اختلاف چندانی ندارند؛ اما انجیل چهارم (یوحنا) از نظر مطالب با اناجیل دیگر متفاوت است و با فرهنگ یهودی سازگاری ندارد و در آن الوهیت حضرت عیسی مطرح شده است. سه انجیل اول را اناجیل هم نوا یا هم دید⁽²⁾می نامند. غالب محققان بر آن اند که این سه انجیل بعد از حضرت عیسی و حدوداً بین سال های 65 - 70 م، یعنی بیش از سی سال پس از حیات زمینی حضرت عیسی علیه السلام نوشته شده اند و برخی از پژوهشگران کتاب مقدس معتقدند که انجیل متی و لوقا از روی انجیل مرقس نوشته شده اند.⁽³⁾2. تبلیغات و مسافرت های تبلیغی مبلغان مسیحی: در این بخش کتاب «اعمال رسولان» وجود دارد که اقدامات حواریون و دیگر مسیحیان، مخصوصاً «پولس» رابیان می کند. 3. نامه ها: رسولان نامه هایی به شهرها و افراد گوناگون نگاشته اند که 21 عدد از آنها در مجموعه ی عهد جدید آورده شده اند. سیزده یا چهارده⁽⁴⁾نامه

از «پولس»، سه نامه از «یوحنا»، دو نامه از «پطرس»، و یک نامه از «یعقوب» و «یهودا» وجود دارد. این نامه ها حاوی مطالبی ارشادی و احیانا اعتقادی است. 4. رؤیا و مکاشفه: در این بخش تنها کتاب «مکاشفه ی یوحنا» قرار دارد که کتاب سرّی و رمزی است و حوادث آینده را پیش گویی می کند. نویسندگان عهد جدید چهار انجیل ابتدای عهد جدید، در واقع چهار زندگی نامه از حضرت عیسی علیه السلام هستند که به دست چهار نفر نوشته شده اند. - انجیل مرقس قدیمی ترین و مختصرترین آنهاست که معمولاً آنها را به یوحنای مرقس، دوست و هم دم و مترجم پطرس، که احیاناً هم سفر پولس نیز بوده است، نسبت می دهند.⁽¹⁾نوشته های او مطالبی است که از پطرس آموخته و ثبت کرده است.⁽²⁾این انجیل بسیار کوتاه، واقع بینانه، روشن و پرقدرت است؛ مانند آلبومی که مختص عکس های شخصِ به خصوصی باشد، یک رشته تصاویر مهم از عیسی ارائه می دهد... مرقس توانسته شخصیت واعمال مسیح را با این تصاویر به خوبی نشان دهد.⁽³⁾- انجیل متی در ترتیب کنونی عهد جدید، نخستین انجیل و مفصلّ ترین آنهاست. اعتقاد سنتّی مسیحی این بود که این انجیل قدیمی ترین اناجیل و به

دست «متای خوازی» نوشته شده است، اما با نقّادی های عصر جدید، عقاید فوق اعتبار خود را از دست داده است.⁽¹⁾- انجیل لوقا و نیز کتاب اعمال رسولان، منسوب به لوقای طبیب، یار و همراه پولس است، که احتمالاً در انطاکیه با تبلیغ پولس ایمان آورده و با او دوست و هم نشین شده بود.⁽²⁾بسیاری از انجیل شناسان معتقدند که انجیل متی و انجیل لوقا در نگارش از انجیل مرقس استفاده کرده اند و در بسیاری از مشترکات دیگرشان از یک منبع شفاهی بهره برده اند.⁽³⁾- انجیل یوحنّا با سه انجیل دیگر - که اناجیل هم نوا خوانده می شوند - بسیار متفاوت است و علاوه بر این که تنها انجیلی است که الهیات عیسی خدایی را ترویج می کند، از نظر سبک نگارش و ترکیب مطالب با سه انجیل دیگر تفاوت بسیار دارد، به گونه ای که مسیحِ اناجیل هم نوا را «مسیح تاریخ» و مسیح این انجیل را «مسیح ایمان» خوانده اند.⁽⁴⁾تاریخ نگارش انجیل یوحنّا احتمالاً بین سال های 90 - 115 م است، و از

نظر تاریخی آخرین اناجیل است.⁽¹⁾اعتقاد غالب سنتی در کلیسای مسیحی این بود که این انجیل توسط یوحنّا، پسر زبدی، که از خردسالی در زمره ی حواریون بود، نوشته شده است، اما اعتقاد مزبور در قرن نوزدهم زیر سؤال رفت و کوشش های بسیاری برای شناسایی نویسنده ی این انجیل به جایی نرسید. یک کشیش مسیحی در پاسخ به این سؤال که «چه کسی انجیل یوحنّا را نوشته است؟» می نویسد: سؤال مشکلی است و پاسخ به آن بررسی و تحقیق گسترده ای را می طلبد و غالبا به این عبارت ختم می شود که غیر از خدای یگانه کسی نمی داند که چه کسی این انجیل را نوشته است.⁽²⁾نویسنده ی انجیل یوحنّا علاوه بر این که اناجیل قبلی و رساله های پولس را در اختیار داشته و از آنها در تدوین انجیلش استفاده کرده، دارای مشرب فلسفی هم بوده و کتابش مشحون از مایه های فلسفی یونان است. رساله های پولس پولس نخستین نویسنده ی عهد جدید به شمار می رود. رساله های او مشتمل بر 13 یا 14 نامه است که برای افراد خاص یا اشخاص مختلف و شهرهای گوناگون فرستاده و در آنها نوعا به بیان بحث های عقیدتی و دفاع از نظام الهیاتی خود، که عمدتا عیسی خدایی و نفی شریعت است،

می پردازد. امروزه محققان مسلم می دانند که نخستین نوشته های عهد جدید، رساله های پولس است؛ زیرا وی در بین سال های 35 - 40 م تغییر کیش داد و در سال 64 م به قتل رسید و هیچ انجیلی قبل از سال 65 م نوشته نشده است.⁽¹⁾

بنابراین می توان گفت که رساله های پولس حداقل 20 سال قبل از اولین انجیل در کلیساها وجود داشته و از آنها استفاده می شده و پایه ی نظام عقیدتی مسیحیت قرار گرفته و سپس تاریخ زندگی حضرت عیسی علیه السلام

نگاشته شده است. تأثیر الهیات عیسی خدایی پولس بر اناجیل هم نوا مشهود نیست؛ اما انجیل یوحنّا که سال ها پس از سه انجیل دیگر در اواخر قرن اول یا ابتدای قرن دوم میلادی نوشته شده کاملاً متأثر از الهیات پولسی است. این نکته به ما می فهماند که در پایان قرن اول اندیشه های شرک آلود پولس کاملاً در جامعه ی مسیحی و در کلیسا جا افتاده و بر نگارش مطالب کتاب مقدس تأثیر گذارده است. حجیت و اعتبار عهد جدید بر اساس دیدگاه مسیحی، حضرت عیسی علیه السلام کتاب آسمانی نداشت، بلکه او خود تجسّم وحی الهی و عین پیام خدا بود، و انجیل ها و سایر کتب

عهد جدید، نوشته ی حضرت عیسی یا املای او به شاگردانش نیست، بلکه حواریون و قدیسان و مسیحیان نخستین بعد از حضرت عیسی به تدریج آن را تحریر کرده اند. ادعای مسیحیان این است که این نوشته ها حاصل الهامات و هدایت ویژه ی روح القدس و نتیجه ی توافق و اجماع مسیحیان صدر اول در پذیرش 27 کتاب موجود عهد جدید است: خدا در 30 سال سرنوشت سازی (30 - 60 م.) که انجیل مکتوب وجود نداشت، و سخنان و کارهای عیسی به طور شفاهی نقل می شد آن جامعه را هدایت کرد. این روح القدس بود که از طریق الهام، نویسندگان انجیل ها را برای نوشتن این کتب و ثبت برگزیده ی سخنان و کارهای بسیار زیاد عیسی، رهنمون شد... و سرانجام جامعه ی مسیحیان نخستین با راهنمایی روح القدس از میان نوشته های مسیحی بی شمار، به 27 کتاب، که انجیل های چهار گانه نیز جزء آنهاست، اقرار کرد؛... این توافق در باب کتاب های مقدس از طریق نوعی اجماع حاصل شد. این اجماع خیلی زود به دست آمد و فهرست نخستین کتاب های مقدس، بین سال های 150 - 200 میلادی تهیه شد و پس از چند قرن کلیسا به طور رسمی روشن ساخت که چه کتاب هایی را باید مقدس شمرد.⁽¹⁾

شایسته است که به چند نکته در این جا توجه کنیم: 1. حضرت عیسی علیه السلام طبق تعالیم اناجیل هم نوا و بعضی کتب دیگر، پیامبری هم چون دیگر پیامبران بود⁽¹⁾و شأن پیامبری این است که آورنده ی وحی باشد نه تجسّم آن، و پیامبر حامل پیام است نه عین آن؛ مگراین که قایل به عیسی خدایی شویم که آن نیز علاوه بر این که ادعایی بی دلیل است، مغایر با شأنیت پیامبری حضرت عیسی علیه السلام است. 2. از سوی کلیسا و مسیحیت دلیلی بر این که عهد جدید حاصل الهامات و هدایت های ویژه ی روح القدس است، ذکر نگردیده؛ مگر این که در این مورد به مطالب خود کتاب مقدس استناد شود که طبعا چنین استدلالی دَوْری است. 3. برخلاف این نظریه که مسیحیان اولیه برای پذیرش کتب 27 گانه ی عهد جدید اجماع داشته اند، شواهد تاریخی بر وجود اختلافات فراوان میان بزرگان مسیحیت در سده های نخستین تولد آن حکایت دارد. تنها پس از حاکمیت کلیسای طرف دار پولس در زمان کنستانتین و استفاده از اقتدار حکومت در مقابله با دیدگاه های رقیب، شاهد حاکمیت بلا منازع یک دیدگاه و استناد به کتب 27 گانه به مثابه تنها مراجع معتبر مسیحی هستیم. ویل دورانت می نویسد: در ادبیات مسیحی در قرن دوم، انجیل، نامه (رساله)، اسفار،

مکاشفه واعمال فراوان بود. مسیحیان در رد یا قبول آن به عنوان تفاسیر مجاز از عقاید مسیح هم داستان نبودند: کلیسای غرب کتاب «مکاشفه ی یوحنّا» را قبول داشتند که کلیساهای شرق به کلی آن را رد می کردند و برعکس، انجیل عبری و رساله های یعقوب را قبول داشتند که در غرب مردود بود.⁽¹⁾نویسنده ای پروتستان مذهب می نویسد: تمام 27 کتاب عهد جدید از ابتدا به وسیله ی کلیساها ملهم شناخته نشده بود. اناجیل و رساله های پولس بیش از سایر نوشته ها بین کلیساها می گشت و قرائت می شد و به همین دلیل زودتر از همه مورد قبول واقع شد. اعلام رسمی کتاب های عهد جدید به وسیله ی کلیسا، قبل از قرن چهارم میلادی میسر نشد.⁽²⁾ضمن این که این اتفاق - بر فرض وجود - نمی تواند معیاری برای حجیت یک کتاب دینی و آسمانی باشد. 4. نکته ی دیگری که برخی محققین اسلامی به آن تفطّن دارند این است که: اتفاق نظر کلیسا بر کتب عهد جدید بدین معنا نیست که کتبی که در قرن دوم در زمره ی کتب مورد قبول کلیسا واقع شده اند، از نظر مضمون و محتوا کاملاً هماهنگ با کتب فعلی باشند، بلکه تنها هم نام با آن اناجیل اند و نمی توان از این راه ثابت نمود که

کتب موجود همان کتاب هایی هستند که در قرون اولیه به رسمیت شناخته شده اند، ولو این که اسماً یکی باشند.⁽¹⁾حاصل گفتار آن که تاکنون دلیل قانع کننده ای برای حجیت و ارزش آسمانی کتاب فعلی مسیحیان ارائه نشده است و در صحت و اعتبار آن تردیدهای جدی وجود دارد. «انجیل برنابا» چیست و تا چه اندازه ای مورد قبول مسیحیت است؟ در قرن هجدهم میلادی در اروپا، انجیلی کشف شد که به یکی از شخصیت های نزدیک به حضرت عیسی علیه السلام یعنی «برنابا»⁽²⁾نسبت داده می شود. کشف این انجیل جنجال مفصّلی در محافل مذهبی و علمی به راه انداخت. بحث درباره ی اصالت و صحت انتساب آن به برنابای حواری و مطالب مندرج در آن تا مدت ها محافل مسیحی و غیرمسیحی را به خود مشغول کرده بود. از آن زمان تاکنون سخنان و مقالات و کتب بسیاری در مورد این کتاب گفته و نوشته شده و بسیار نیز گفته خواهد شد؛ زیرا مطالب مطرح شده هنوز به صورت قطعی، فصل خطاب گفته ها و نوشته ها نبوده اند.

در پاسخ به سؤال فوق ابتدا به اختصار شخصیت برنابا بررسی و سپس

درباره ی تاریخچه و اعتبار و مطالب کتاب فوق مطالبی مطرح می گردد. برنابا در اصل از «سبط لاوی»⁽¹⁾و از اهالی قبرس بود که در عصر رسولان به آیین مسیحیت گرویده بود.⁽²⁾در کتاب مقدس فعلی چندین بار نام برنابا ذکر و به عنوان شخصی ممتاز از او یاد شده است: و یوسف، که رسولان او را «برنابا» یعنی «ابن الوعظ» لقب دادند، مردی از سبط لاوی و از طایفه ی قبرسی، زمینی را که داشت فروخته، قیمت آن را آورد و پیش قدم های رسولان گذارد تا به نیازمندان دهند.⁽³⁾برنابا مردی صالح و شخصی مهربان و پر از روح القدس و ایمان بود. در نتیجه مردم دسته دسته به خداوند ایمان آوردند.⁽⁴⁾از مطالب عهد جدید بر می آید که برنابا در ایمان آوردن به عیسی بر بسیاری از شخصیت های بزرگ مسیحی هم چون «پولس» سبقت داشته، بلکه شفیع پولس نزد حواریون بوده است.⁽⁵⁾از کتب عهد جدید و نامه های پولس به دست می آید که برنابا از

بنیان گذاران سفرهای تبشیری و چهره ای شاخص و معتبر در عصر رسولان بوده است.⁽¹⁾برنابا و پولس مأمور دعوت امت غیرمختون (غیر یهودی ها) به مسیحیت می شوند و به شهرها و دیارهای مختلفی سفر می کنند و با اذیت و آزارهای بسیاری مواجه می گردند و معجزات زیادی از خود نشان می دهند تا جایی که برخی آنان را خدا می پندارند.⁽²⁾آنان اولین کلیساها را در جهان مسیحیت پی ریزی می کنند و در هر کلیسا کشیشی را برای اداره و هدایت مردمان برمی گزینند⁽³⁾، اما طولی نمی کشد که بین برنابا و پولس «نزاعی سخت» رخ می دهد: و بعد از ایامی چند، پولس به برنابا گفت: برگردیم و برادرانمان را در هر شهری که در آنها کلام خدا را اعلام کردیم، دیدن کنیم که چگونه باشند. اما برنابا چنان مصلحت دید که یوحنّا ملقّب به مرقس را همراه خود بردارد. لیکن پولس چنین مصلحت دانست که او را که از «پمفیله» از ایشان جدا شده بود و با ایشان همکاری نکرده بود، با خود نبرد. پس نزاعی سخت شد، به حدی که از یکدیگر جدا شدند، برنابا مرقس را برداشت و از راه دریا به قبرس رفت و پولس، سیلاس را اختیار کرد و از برادران به

فیض خدا سپرده شده رو به سفر نهاد...⁽¹⁾آخرین نشانی که از برنابا در منابع مسیحیت وجود دارد همین است که ذکر شد ودیگر اثری از او به چشم نمی خورد و او به گونه ای مرموز و شگفت آور از تاریخ مسیحیت ناپدید شده و تنها این پرسش به جای مانده است که چگونه این نخستین رسول، یا دست کم، یکی از رسولان نخستین، که شفیع و راهنما و همراه پولس، و پُر از روح القدس و ایمان بود، بدون هیچ مقدمه و یا طرحی منطقی ناپدید می شود و به قول ویل دورانت به گونه ی اعجاب آوری «از صحنه ی تاریخ محو می گردد.»⁽²⁾آیا صرف همراهی یا عدم همراهی «مرقس» می تواند سبب جدایی دو رسول که با مواعظ و اندرزهایشان هزاران نفر را به عیسی و عشق و محبت و برادری دعوت کرده اند، باشد؟ به هر تقدیر توجیهی که کتاب اعمال رسولان، در مورد جدایی این دو شخصیت بزرگ جهان مسیحیت نموده است، شبیه دعواهای کودکانه یا نوجوانان متأثر از احساسات و عواطف است، نه مبشرانی که قصد بنای تمدنی عظیم بر اساس تعالیم مسیح را داشته اند. تاریخچه ی انجیل برنابای موجود نویسنده ای مسیحی که مترجم انجیل برنابا به عربی نیز هست، درباره ی

تاریخچه ی این انجیل می نگارد: نخستین کسی که از وجود نسخه ی ایتالیایی انجیل برنابا⁽¹⁾آگاه شد یکی از مستشاران پادشاه پروس⁽²⁾بود. این مستشار که نامش در حافظه ی تاریخ ثبت شده «کریمر» و مقیم آمستردام بود. او در سال 1709 م این نسخه را از کتاب خانه ی یکی از مشاهیر افراد به ظاهر صاحب منصب آمستردام امانت می گیرد. پس از مدتی وی آن را به شخصی به نام «طولند» و او نیز پس از چهار سال آن را به پرنس «اوژن ساووی»⁽³⁾اهدا می کند. مشهور است که این ژنرال جنگ جو با وجود لشکرکشی های فراوان و اشتغال به امور سیاسی، به علوم و آثار تاریخی علاقه ای فراوان داشته است. نسخه ی مذکور بعدها در سال 1738 همراه با دیگر کتاب های شخصی وی به کتاب خانه ی سلطنتی وین انتقال یافته و تا امروز [15 مارس 1908 م] در این کتابخانه نگه داری می شود.⁽⁴⁾علاوه بر نسخه ی ایتالیایی انجیل برنابا، نسخه ی دیگری گزارش

شده که اسپانیایی است. این نسخه که شامل 222 فصل و 420 صفحه است در اوایل سده ی هجدهم میلادی کشف شده و متأسفانه گذشت زمان سبب فرسودگی و پوسیدگی صفحات آن شده بود. نسخه ی مذکور توسط شخصی از اهالی «هدلی»، از شهرهای ایالت همپشیر انگلستان، به صورت امانت در اختیار خاور شناس مشهور، دکتر «سایل»⁽¹⁾قرار می گیرد. سپس از طریق دکتر سایل به دست دکتر «منکهوس» که یکی از اعضای هیأت علمی دانشگاه سلطنتی آکسفورد بود، می رسد. منکهوس پس از مدتی این نسخه را از زبان اسپانیایی به زبان انگلیسی ترجمه می کند و در سال 1784 م متن مترجَم را همراه با نسخه ی اصلی اسپانیایی در اختیار دکتر «هویت» که از اندیشمندان و اساتید برجسته ی زمان خود بود قرار می دهد.⁽²⁾از یادداشتی که دکتر «سایل» در آغاز نسخه ی اسپانیایی نگاشته، چنین برمی آید که این نسخه در اصل توسط مسلمانی «اروغانی» به نام «مصطفی عرندی» از روی نسخه ی ایتالیایی به زبان اسپانیایی برگردانده شده است.⁽³⁾اهمیت نسخه ی اسپانیایی در مقدمه ای است که طی آن مشخص می گردد که راهبی به نام «فرامرینو» به مجموعه ای از نامه ها و یادداشت های

«قدیس ایرنائوس»⁽¹⁾دست می یابد که شامل تعالیمی علیه پولس و تقبیح اعمال و افکار اوست؛ و ایرنائوس مطالبش را به انجیلی منسوب به برنابا نسبت می دهد. از این جا اشتیاق راهب فرامرینو برای کشف انجیل برنابا شدت می یابد و در نهایت به آن دست می یابد.⁽²⁾مطالب انجیل برنابا انجیل برنابا نسبت به اناجیل دیگر بسیار قطورتر و حاوی مطالب مختلف و گسترده ای در 222 فصل است. این در حالی است که اناجیل دیگر در عهد جدید 16 تا حداکثر 28 باب دارند. انجیل مزبور با اناجیل اربعه تفاوت دارد و در برابر معتقدات رسمی کلیسا می ایستد. در این انجیل برنابا خود را یکی از دوازده حواری حضرت عیسی معرفی می کند و مدعی است که انجیلش را به دستور آن حضرت نوشته است و پولس را تحریف کننده و نابود کننده ی تعالیم و شخصیت حضرت عیسی علیه السلام می داند.⁽³⁾وی شایعه ی مرگ و قیام پس از مرگ حضرت عیسی را خلاف واقع دانسته و آن را اقدام نابخردانه ی حواریون می داند.⁽⁴⁾برنابا در شرح تعالیمی که حواریون و رسولان گمراه به دروغ به نام

تعالیم عیسی علیه السلام منتشر ساخته اند به این موارد اشاره می کند: انتشار این شایعه که عیسی پسر خداست؛ اسقاط سنت ختان؛ و حلال دانستن گوشت های ناپاک.⁽¹⁾از اساسی ترین اصولی که انجیل برنابا شدیداً بر آن اصرار می ورزد، «نفی تثلیث» است. در این انجیل عیسی پیامبر خدا معرفی گردیده و کراراً «الوهیت» از وی نفی شده است.⁽²⁾هم چنین از زبان حضرت عیسی آمده است که، پس از وی شیطان، خدا یا پسر خدا بودن وی را بر سر زبان ها خواهدانداخت و همین اعتقاد خطا، آیین وی را به انحراف خواهد کشاند، به طوری که سی نفر مؤمن حقیقی باقی نخواهند ماند.⁽³⁾در این انجیل، حضرت عیسی علیه السلام مسیائی (پیامبر موعود) بودن خویش را نفی می کند و پیوسته به آمدن رسول گرامی اسلام بشارت می دهد. او خود را آماده کننده ی راه پیامبر اسلام می داند. وی در پاسخ به پرسش آندریاس (یکی از حواریون) می گوید: او در زمان شما نمی آید، بلکه بعد از شما به چندین سال؛ وقتی که انجیل من باطل شود و نزدیک است که سی نفر مؤمن پیدا نشود. در آن وقت خدای بر جهان رحم می کند؛ پس رسول خدا

را می فرستد که قرار می گیرد بر سر او ابر سفیدی تا او را یکی از برگزیدگان خدای بشناسد و همانا زود است که ظاهر سازد او را برای جهان.⁽¹⁾در این انجیل، عیسی علیه السلام پیامبر اسلام را از نسل اسماعیل علیه السلام معرفی می کند، نه اسحاق. این در حالی است که عهد قدیم مسیّا یا همان پیامبر موعود را از فرزندان اسحاق می داند.⁽²⁾عیسی علیه السلام شرط ورود به بهشت را ایمان به پیامبر اسلام دانسته⁽³⁾و در مواردی به ذکر شفاعت آن حضرت در روز قیامت پرداخته⁽⁴⁾و ضمن تکریم و بزرگ داشت وجود گرامی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، از کیفیت خلقت و پیدایش نور محمدی سخن به میان آورده⁽⁵⁾و از دیدار خویش با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در عالم ملکوت سخن گفته است.⁽⁶⁾در انجیل منسوب به برنابا از احکام شریعت موسوی دفاع، و خاصه بر سنت ختان تأکید می شود.⁽⁷⁾ویژگی دیگری که می توان گفت انجیل برنابا علی رغم دیگر اناجیل

واجد آن است برخی مباحث و موضوعات کلامی - فلسفی است که از زبان حضرت عیسی نقل شده است؛ مثل غیرمرکب و متغیر بودن خدا،⁽¹⁾مفهوم بزرگی خدا،⁽²⁾قضا و قدر،⁽³⁾معاد جسمانی⁽⁴⁾، معرفی انسان و کیفیت نفس انسانی و حالات و عوارض آن.⁽⁵⁾در این کتاب، برخلاف اناجیل اربعه، مصلوب واقعی «یهودای اسخریوطی» است، نه حضرت عیسی علیه السلام ، و آن حضرت پیش از صعود به آسمان در کوه زیتون کسانی را که پنداشته اند وی مرده و حال از قبر برخاسته است، سرزنش می کند: حق می گویم به شما که من نمرده ام، بلکه یهودای خائن مرده است.⁽⁶⁾

در این انجیل موضوعات اخلاقی و مواعظ و اندرزهای مختلف مطرح شده است. اصالت و اعتبار انجیل برنابا بی تردید برنابا یکی از شخصیت های طراز اول مسیحیت و از بزرگان حواریون بوده، نیز انجیلی داشته که مدت ها از آن استفاده می شده است.

اسناد نشان می دهد که در صدر مسیحیت انجیل های بسیاری نگاشته شده که کلیسا سعی در انحصار آنها به چهار انجیل معروف (متی، مرقس، لوقا، یوحنّا) داشته است. قدیس ایرنائوس در اواخر قرن دوم میلادی گفته است: چنانکه بادهای اصلی چهارند، و کرّوبین نیز چهار صورت دارند، و خداوند چهار عهد با انسان بست و... پس اناجیل نیز چهارند.⁽¹⁾اناجیل روز به روز در جوامع مسیحی انتشار بیشتری می یافت تا این که در سال 364 م، شورایی در لاودکیه،⁽²⁾یکی از شهرهای سوریه تشکیل شد، و در آن چهار انجیل معروف قانونی، و سایر اناجیل مجعول شناخته شدند.⁽³⁾دایرة المعارف ها تعداد زیادی از کتاب های مقدس صدر مسیحیت را که اکنون متروک مانده اند نام می برند که از جمله ی آنها «انجیل برنابا» است: انجیل «آندریو»، «برنابا»، «برتوما»، «جیمس (یعقوب)» و «تدایوس»، از طرف پاپ گلاسیوس اول⁽⁴⁾ممنوع اعلام شده و پاپ مذکور دستور مخصوص در این باره صادر کرده است.⁽⁵⁾

پطرس بستانی که یک دانشمند مسیحی است در دایرة المعارف خود ذیل کلمه ی «برنابا» می نویسد: اسقف «فویتوس»⁽¹⁾در قرن 9 میلادی در «قانون رسولی» خود کتاب انجیل برنابا را در ردیف کتب مجعول و غیرقانونی⁽²⁾قرار داده است.⁽³⁾پس ملاحظه می شود که انجیل برنابا تا اواخر قرن نهم میلادی (قرن سوم هجری) متداول بوده و مسیحیان از آن استفاده می کرده اند تا این که اسقف فویتوس مجددا تحریم آن را اعلام می دارد. ظاهراً آخرین حکم تحریم قرائت و استفاده از انجیل برنابا در قرن دوازده میلادی صادر شده که مربوط به پاپ «گلاسیوس دوم» در سال 1118 م. است.⁽⁴⁾اما این مطلب که انجیل برنابایی که راهب فرامرینو ادعای کشف آن را دارد، همان انجیل برنابای قدیس باشد نیازمند ادله ی محکمی است که تاکنون اقامه نشده، و مطالعات باستان شناسی بر روی کاغذ و مرکب کتاب و نوع نوشتار و جلد آن هم نتوانست چیزی را ثابت کند؛ بنابراین قضاوت در مورد اصالت این انجیل بسیار دشوار است. بدیهی است مسیحیان حکم به

اصالت آن نمی دهند و آن را ساخته و پرداخته ی یک مسیحی مرتد، یا فردی عرب یا مسلمان می دانند، ولی باید اذعان نمود که جعلی دانستن این انجیل امر راحتی نیست. حدس ها و گمان ها در مورد نویسنده ی انجیل برنابا اگر قایل به اصالت انجیل برنابا نشویم آن وقت حدس ها و گمان هایی درباره ی نویسنده ی این انجیل بروز کند. دکتر خلیل سعادة، مترجم مسیحی این انجیل از انگلیسی به عربی، در مقدمه ی ترجمه ی خود می گوید: این جانب شدیدا به وجود نسخه ی عربی این انجیل اعتقاد دارم و به هیچ وجه عدم وجدان چنین نسخه ای، دلیل بر عدم وجود آن نیست... نخستین چیزی که توجه هر خواننده ی مسلمانی را به خود جلب می کند، اقتباس نویسنده ی این انجیل از قرآن است... ضمن این که نسخه ی ایتالیایی کشف شده به شیوه ی کتب عربی تجلید و صحافی شده است و به نظر من این ادعا که دو صحاف پاریسی آن را به سبک عربی تجلید کرده اند، فراتر از مرز پندار و گمان نیست... و به اعتقاد من، نویسنده ی نسخه ی اصلی (نسخه ی عربی) شخصی یهودی و اندلسی بوده، که ابتدا مسیحی شده و پس از آشنایی با اناجیل و مضامین آنها به آیین اسلام گرویده است.⁽¹⁾پطرس بستانی نیز مؤلف این اثر را شخصی عرب می داند، یا کسی که از

مسیحیت اصیل منحرف شده و از کلیسا بریده است و به این ترتیب خواسته به مسیحیت ضربه وارد کند.⁽¹⁾در عین حال، دانشمندان مسیحی معتقدند که نویسنده ی این اثر، شخصی عادی و عامی نیست؛ بلکه اطلاعاتی از عهد قدیم و جدید و قرآن دارد که بدون نبوغ نمی توان آن اطلاعات را داشت.⁽²⁾به هر حال ما مسلمانان ادعای قاطع مبنی بر اصالت این انجیل نداریم و برای حقانیت اسلام خویش علیه مسیحیت به این کتاب استناد نمی کنیم و اصراری در پذیرش این انجیل از طرف مسیحیان نداریم و می پذیریم که مسیحیان چنین انجیلی را اصیل ندانند. لکن جالب این است که مسیحیان خود این کتاب را نگاه داری و سپس چاپ و منتشر کرده و ضمن اعتراف به ارزش های آن، آن را به زبان های مختلف ترجمه نموده اند. در پایان این نکته را اضافه می نماییم که مسیحیان اشکالاتی به این کتاب وارد کرده و مسلمانان به برخی از آنها پاسخ گفته اند؛ که علاقه مندان می توانند به کتب مفصل مراجعه کنند.⁽³⁾ضمن این که پاسخ به این ایرادات به معنای اصالت دادن به آن نیست؛ چون احیاناً انجیل نام برده حاوی مطالبی است که یک مسلمان نمی تواند آن را بپذیرد.⁽⁴⁾اگر در آینده شواهدی بر

اصالت این انجیل اقامه شود، می توان گفت که این کتاب نیز هم چون دیگر اناجیل و کتب مقدس، از دستبرد منحرفان در امان نبوده و دچار تحریفاتی گردیده است.

فصل چهارم: حواریّون

حواری یعنی چه و حواریّون چه کسانی بودند؟ رسولان و شاگردان حضرت عیسی علیه السلام را در زبان عربی و در منابع اسلامی «حواریون» نامیده اند. که به معنای «سپیدجامگان» است، زیرا آنان جامه ی سپید به تن داشتند؛ و ممکن است «حواری» از واژه ی حبشی «حواریا» به معنای «بشارت دهنده» وارد زبان عربی شده باشد.⁽¹⁾«حواریِ هر شخص، کسی است که نسبت به او صداقت و خلوص دارد؛ پس حواریّ حضرت عیسی، شاگرد پاک و خالص اوست. حواری از لفظ «حور» به معنای سفیدی خالص و پاک گرفته شده است».⁽²⁾عنوان «حواری» در اناجیل اربعه موجود نیست و از حواریون به شاگردان و رسولان تعبیر شده است. شاگردان حضرت عیسی علیه السلام بالغ بر هفتاد نفر⁽³⁾یا بیشتر بودند که در طول 3 سال رسالت حضرت عیسی به دور

او گرد آمده بودند: از این میان 12 نفر را انتخاب کرد و ایشان را «رسول» خواند؛ یعنی شمعون که او را پطرس⁽¹⁾نیز نام نهاد و برادرش آندریاس،⁽²⁾یعقوب،⁽³⁾یوحنا،⁽⁴⁾فیلّپس،⁽⁵⁾برتولما،⁽⁶⁾متی،⁽⁷⁾توما،⁽⁸⁾یعقوب بن حلفی،⁽⁹⁾شمعون⁽¹⁰⁾معروف به غیور، یهودا⁽¹¹⁾برادر یعقوب و یهودای اسخریوطی.⁽¹²⁾مسیح این دوازده تن را برای ابلاغ انجیل و تعلیم مردم در مناطق مختلف برگزید. از میان این دوازده تن، یهودای اسخریوطی خیانت نمود و در ازای وعده ی دریافت 30 سکه ی نقره، عیسی علیه السلام را به دشمنانش تسلیم نمود و خود نیز پس از این ماجرا از شدت ناراحتی خودکشی کرد.⁽¹³⁾پس از مصلوب شدن حضرت عیسی، حواریون، متیاس را به قید قرعه به عنوان رسول دوازدهم برگزیدند.⁽¹⁴⁾

ویژگی رسولان اکثر حواریون حضرت عیسی علیه السلام ماهی گیرانی فقیر، بدون آگاهی و فصاحت و خالی از هر گونه دارایی دنیوی و سلطنت جهانی بودند،⁽¹⁾هرچند شاگردان خاص حضرت عیسی به شمار می آمدند، اما در زمان حیات وی، افرادی «بی ادراک»⁽²⁾، «بی ایمان»⁽³⁾و «سست دل»⁽⁴⁾معرفی شده بودند. در عین حال، پس از عروج حضرت عیسی علیه السلام از ناحیه ی «روح القدس» هدایت یافته و بر هدایت دیگران قادر شدند: همه از روح القدس پر گشته، به زبان های مختلف، به نوعی که روح، به آنان تلفّظ بخشید، شروع به سخن گفتن کردند.⁽⁵⁾توماس میشل، کشیش معاصر معتقد است: رسولان در زمان عیسی علیه السلام باور داشتند که وی همان «مسیحا»یی است که یهود در انتظار او به سر می بردند و خدا او را برای نجات بشر فرستاده است. اما پس از مرگ مسیح آنان در بن بست فکری قرار گرفتند و گمان کردند که معلم ایشان در رسالت خود ناکام مانده است، اما دیدار مسیح علیه السلام پس از

رستاخیز وی به تردیدهای آنان پایان داد. مشاهده ی مسیح به صورت فردی و گروهی تا چهل روز پس از مرگ وی ادامه داشت و پس از آن عیسی برای همیشه از نظر آنان پنهان شد. در این زمان مشکل بزرگ رسولان ناآشنایی آنان با وظایف خود بود. ده روز پس از غیبت عیسی علیه السلام این مشکل هم از میان برداشته شد و پرتو روح القدس، تردید آنان را از میان برد و آنان را به انجام رسالت قدرت داد.⁽¹⁾در زمان حیات حضرت عیسی، مأموریت رسولان تبلیغ در میان بلاد اسرائیلی بود: این دوازده تن را عیسی فرستاد و به ایشان وصیت کرده و گفت: از راه امت ها نروید و در بلدی از سامریان داخل مشوید، بلکه نزد گوسفندان گم شده ی «اسرائیل» بروید، و چون می روید موعظه کرده، بگویید که ملکوت آسمان نزدیک است.⁽²⁾اما پس از عروج و رستاخیز وی، مأموریت تبلیغی گسترده ای برای رسولان در میان تمامی امم در دستور کار قرار گرفت. حضرت عیسی به ایشان فرمود: پس، بروید و همه ی امت ها را شاگرد خود سازید و ایشان را به نام اب و ابن و روح القدس تعمید دهید.⁽³⁾

حواریون در قرآن در قرآن مجید در سه مورد به صراحت از حواریون حضرت عیسی علیه السلام

یاد شده است. در یک جا آمده است: و یاد کن هنگامی را که به «حواریون» وحی کردم که به من و فرستادگانم ایمان آورید. گفتند: ایمان آوردیم و گواه باش که ما مسلم هستیم.⁽¹⁾بعضی از مفسران قرآن با توجه به ارتباط وحیانی حواریون با خداوند، احتمال پیامبر بودن تمام آنان را مطرح کرده اند: از مجموعه قرائن ذکر شده در آیات کریمه و روایات، استفاده می شود که تمامی حواریون مقام نبوت داشته اند.⁽²⁾اگر حواریون پیامبر نبوده باشند، وحی در آیه ی ذکر شده را به «وحی الهامی» تفسیر می کنیم ولی به هر حال دلالت بر مرتبت ویژه ی آنان دارد.⁽³⁾در جای دیگر از قرآن مجید به تجدید پیمان حواریون با حضرت عیسی علیه السلام ، پس از احساس انحرافاتی در میان بنی اسرائیل، اشاره شده است.⁽⁴⁾

آیه ای از قرآن نیز به تبلیغ رسولان اشاره کرده است.⁽⁵⁾