مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : پیام یاس نبوی در شرح خطبه فاطمی علیها السلام/ سید احمد خاتمی.

مشخصات نشر : تهران: معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه٬ 1392.

مشخصات ظاهری : 256 ص؛ 11×17 س م.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

یادداشت : چاپ اول.

شماره کتابشناسی ملی : 5265619

سازمان اوقاف و امور خیریه

معاونت فرهنگی و اجتماعی

پیام یاس نبوی در شرح خطبه فاطمی علیها السلام

ناشر: معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه

لیتوگرافی، چاپ و صحافی :چاپخانه بزرگ قرآن کریم

قطع : پالتویی

نوبت چاپ : اول /بهار 1392

شمارگان: 500000

سایت معاونت:WWW.mfso.ir

سایت مجتمع:www.mfpo.ir

آدرس : تهران،نوفل لوشاتو،سازمان اوقاف و امور خیریه،معاونت فرهنگی و اجتماعی

آدرس مجتمع: قم، خیابان صفائیه، کوی ممتاز، کوی 7، پلاک 32

مجتمع فرهنگی پژوهشی معاونت فرهنگی اجتماعی سازمان اوقاف و امورخیریه

تلفن :7746431-0251

نمابر:7737131-0251

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

پیام یاس نبوی در شرح خطبه فاطمی علیها السلام

آیت الله سید احمد خاتمی

فهرست

پیشگفتار ...7

مقدمه...9

حمد نعمت های خداوند...13

تأکید بر رسالت پدر...39

فلسفه بعثت پیامبر...49

مسئولیت های بندگان در برابر خداوند...63

اهل بیت علیهم السلام شارح فلسفه احکام...75

تاکیید بر نسبت خود با پیامبر صلی الله علیه واله ...113

نتیجه زحمات پیامبراکرم (صلی الله علیه واله)...127

ویژگی های امام علی علیه السلام...137

ظهور جریان ارتجاع و ویژگی های آن...149

ظهور فرصت طلبان...153

غضب خلافت...165

فاطمه(سلام الله علیها) مالک فدک در زمان حیات رسول الله صلی الله علیه واله وسلم...177

اهداف سیاسی انکار رحلت پیامبرصلی الله علیه واله وسلم...187

عوامل بی تفاوتی و سستی امت اسلامی...197

پاسخ ابوبکر به سخنان فاطمه(سلام الله علیها)..209

نقس مردم در تشکیل حکومت...229

پرسشنامه...241

پیشگفتار

فاطمه ( علیهاالسلام ) در نزد مسلمانان برترین و والامقام ترین بانوی جهان در تمام قرون واعصار میباشد. این عقیده برگرفته از مضامین احادیث نبوی است. این طایفه از احادیث، اگر چه از لحاظ لفظی دارای تفاوت هستند،اما دارای مضمونی واحد می باشند. در یکی از این گفتارها (که البته مورد اتفاق مسلمانان، اعم از شیعه و سنی است)، رسول اکرم (صلی الله علیه و اله و سلم) می فرمایند: "فاطمه سرور زنان جهانیان است". ولی علو مقام حضرت زهرا (علیها السلام )تنها محدود به عصر حیات آن بزرگوار نمی باشد و در تمامی اعصار جریان دارد. لذا است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در کلامی دیگری صراحتا فاطمه (علیها السلام) را سرور زنان اولین و آخرین ذکر می نمایند. اما نکته ای دیگر نیز در این دو حدیث نبوی و احادیث مشابه دریافت می شود و آن اینست که اگر فاطمه (علیها السلام) برترین بانوی جهانیان است و در بین زنان از هر جهت، کسی دارای مقامی والاتر از او نیست، پس شناخت سراسر زندگانی و تمامی لحظات حیات ایشان، از ارزش فوق العاده برخوردار می باشد. چرا که آدمی با دقت و تأمل در آن می تواند به عالیترین رتبه های روحانی نائل گردد. از سوی دیگر با مراجعه به قرآن کریم در می یابیم که آیات متعددی در بیان شأن و مقام حضرتش نازل گردیده است که از آن جمله می توان به آیه ی تطهیر، آیه مباهله، آیات آغازین سوره دهر، سوره کوثر، آیه اعطای حق ذی القربی و... اشاره نمود که خود تأکیدی بر مقام عمیق آن حضرت در نزد خداوند است.

از جمله نکات برجسته و مهمی که در زندگی این بانوی الهی همچون خورشید می درخشد و مسیر سعادت را برای رهپویان طریق بندگی روشن می سازد «دفاع از حریم ولایت و امامت» است.

نور چشمان نبی با هر روشی به دفاع از امام زمان خویش پرداخت. او زمانی با خطابه ای بی نظیردرپی استیفای حق حجت مظلوم خدا بود، زمانی با

اشک و آه به مجاهدت در راه حق پرداخت، و زمانی دیگر یک تنه در مقابل منافقین امت ایستاد و متحمل ضربات و صدمات شدیدی شد که منجر به شهادت حضرتش گردید. حتی وصیت ریحانه نبی (صلی الله علیه و اله و سلم) در مورد نحوه ی تشییع و کفن ودفن شبانه، حرکتی بود برای افشای ماهیت دشمنان خدا و رسول خدا (صلی الله علیه و اله و سلم).

خطبه فدکیه سرشار از معارف الهی و بیان گر مظلومیت خاندان رسالت است. حضرت فاطمه (سلام الله علیها) در این خطبه با بیان معارف الهی و دفاع از حقانیت ولایت و امامت، دستگاه غاصب خلافت را زیر سوال برده و دلایل و توجیهات آن را با منطق قرآنی باطل می کنند. ایشان با تأکید به اهمیت و وجوب یاری رساندن به حجت خدا و مجاهدت در راه حق، مردم را مورد عتاب قرار داده و آنها را نسبت به سرانجام این بی توجهی و رویگردانی ازحق بیم می دهند.

با دقت در این خطبه و اعتراف دشمنان به فضائل خاندان رسالت و نحوه برخورد و رفتارشان با این خاندان، سؤالات بسیاری برای هر حق جویی مطرح می شود. آیا ایمان فقط به گفتار است؟ آیا دروغ بستن به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) جایز است؟ آیا کسی که به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) دروغ می بندد شایستگی زمامداری مسلمین را دارد؟ آیا رویگردانی از حق و مخالفت با قرآن و پیروی از هوای نفس و همراهی با شیطان دینداری محسوب می شود؟ سرانجام کسانی که دینی غیر از اسلام اختیار کنند، چیست؟... بیان معارف عمیق اعتقادی در این خطبه و همچنین پرده برداری از انگیزه و هدف سران سقیفه که به نام دین و قرآن با حق به مقابله پرداختند، لزوم مطالعه و دقت نظر در خطبه فدکیه را بیشتر آشکار می سازد. معاونت فرهنگی و اجتماعی ضمن تقدیر و تشکر از مؤلف گرانقدر حضرت آیت الله سید احمد خاتمی، حسب الأمر نماینده محترم ولی فقیه و رئیس سازمان اوقاف و امور خیریه مبنی برتعمیق وگسترش باورهای دینی و افزایش بصیرت عمومی در دفاع از ولایت مخصوصا در این برهه از زمان که آماج حملات متعدد داخلی و خارجی است، این کتاب را که برگرفته از سخنان ارزشمند اولین شهیده ولایت حضرت صدیقه طاهره (علیها السلام) و مطالبی پیرامون آن می باشد را به همه پیروان آن مظلومه تاریخ اهداء می نماید.

معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه

مقدمه

نوشتاری که پیش روی شماست بخشی از مجموعه مباحث سیره فاطمی است که در رادیو معارف ایراد گردیده است. بخش قابل توجهی از سیره حضرت زهرا علیها السلام را مواضع حضرت پس از ارتحال نبی اکرم صلی الله علیه و آله تشکیل میدهد و خطبه فدکیه نگین این مواضع است. خطبه بلندی که آل ابوطالب مفید بودند همانگونه که فرزندانشان قرآن را حفظ می کنند، خطبه بلند فدکیه را حفظ کنند. خطبه فدکیه تنها یک خطبه سیاسی نیست بلکه یک خطبه ای با غنای کامل اصول معارف دین است. توحید، نبوت، بعثت، شرایط بعثت، فلسفه احکام، امامت و مناقب مولی علی علیه السلام با بیانی بسیار کوتاه اما موجز و پر محتوا در این خطبه آمده است. خطبه فدکیه یک الگو برای احتجاج قرآنی منطقی در عرصه مسایل دینی و سیاسی است. این خطبه را بانویی انشاء کرده است که جمله بلند «فاطِمَهُ بِضعَهٌ مِنِّی، مَنْ آذاها فَقَدْ آذانی، وَمَنْ أحَبَّها فَقَدْ أحَبَّنی» امضای پیامبر صلی الله علیه واله پای مواضع حضرت است. این خطبه گویای آن است که یک مسلمان پیرو پیامبر و یک شیعه فاطمی علیها السلام و علوی علیه السلام نمی تواند خود را از مسائل سرنوشت ساز سیاسی روز کنار بکشد. این خطبه می آموزد که در انجام تکلیف و وظیفه، بویژه در عرصه

امر به معروف و نهی از منکر نباید تنها تاثیر کوتاه مدت را مد نظر قرار داد بلکه تاثیر دراز مدت، کمتر از تاثیر کوتاه مدت نیست.

این خطبه گرچه در زمان القاء آن تأثیری را که انتظار می رفت نداشت، ولی به عنوان یک سند قطعی از اهلبیت باقی ماند و امروز این سند حقانیت صدها میلیون پیروان اهلبیت در جهان است. شرح و بسط نقش این خطبه و تاثیر فراوان آن مجالی وسیع را می طلبد. در این کوتاه سخن بر آن بودیم که تنها اشاره ای به جایگاه این خطبه بنمائیم.

در زمینه شرح این خطبه، از عالمان پیشین و علماء معاصرکتابهای مبسوطی به رشته تحریر در آمده است ولی به نظر رسید که شرح موجز این خطبه، برای کسانی که در پی آنند که خطبه فدکیه را بخوانند مفید خواهد بود. بر این اساس مؤسسه پیام فاطمه علیها السلام هجده برنامه از آن برنامه ها که شرح خطبه فدکیه بود را در دست تحقیق قرار داده، آن را پیاده و ویراستاری و تنظیم کردند و به صورتی که ملاحظه می فرمائید تقدیم علاقه مندان آستان مقدس حضرت زهرا علیهاالسلام شده است. در این جا ضمن تشکر از مؤسسه فوق که زحمتی ستودنی در این عرصه کشیدند تا این اثر را در معرض پژوهندگان قرار دهند، تذکر نکاتی چند را مفید می دانم:

1.ابراز مودت به حضرت صدیقه طاهره علیها السلام و فرزندان معصومش و پدر و شوهر بزرگوارش اجر رسالت است. در این عرصه، همگان باید به وظیفه خود عمل کنند؛ گاه این ابراز مودت در عرصه نشر فرهنگ فاطمی است، گاه در عرصه احیاء یاد حضرت زهرا علیهاالسلام است و گاه در عرصه خدماتی است که با نام حضرت صورت می گیرد. مناسب است امت شیفته اهل بیت، همانگونه که در دیگر عرصه ها با وقف این میراث ماندگار، صدقه جاریه برای خود تولید کردند در این عرصه نیز احیاگر سنت وقف به نام حضرت فاطمه علیهاالسلام باشند.

شرح مختصر خطبه فدکیه گام اول در این راستا بود. گام دوم سیره فاطمی است که بحمدالله در صد برنامه ده دقیقه ای در شبکه قرآن و معارف سیمای جمهوری اسلامی گفته شده و انشاء الله آن هم توسط این مؤسسه تقدیم می گردد.

4.در همه نوشته های خود گفته ایم که آنچه آورده شده (اِنَّما)؛ این است و جز این نیست، در آن نیست. بلکه آنچه گفته شده یک برداشت است و قطعا قابل نقد و بررسی است. بر این اساس، هم از تشویق های عزیزان و خواننده کتاب تشکر می کنیم و هم از نقدهای سازنده آنها برای بهتر شدن کتاب در چاپ های بعدی. خدا را شاکریم که توفیق عنایت فرمود که با این نوشته ران ملخی را به پیشگاه سلیمان اهل بیت تقدیم کنیم.

آن کس که معصومین در شأن او فرموده اند:

ما حجت های خداییم و فاطمه علیهاالسلام حجت بر ما

لایق نبود قطره به عمان بردن***لایق نبود زیره به کرمان بردن

اما چه کنم که رسم موران این است***ران ملخی پیش سلیمان بردن

در پایان از سازمان اوقاف و امور خیریه که در نشر گسترده این کتاب تلاشی فراوان داشته اند صمیمانه تشکر می کنم .

سید احمد خاتمی91/11/4

مصادف با 11 ربیع الاول 1434

حمد نعمتهای خداوند

اشاره

حمد نعمتهای خداوند

«الْحَمدُ لِلَّهِ عَلی ما أَنْعمَ ، وَلَهُ الشُّکْرُ عَلی مَا أَلْهَمَ ؛

ستایش خدای را بر آنچه انعام کرده و شکر بر آنچه که به ما انسانها الهام فرموده است » .

حمد به معنای ستایش و ثناء است. حضرت صدیقه طاهره علیها السلام همان کلام خداوند در قرآن را محور قرار داده است.«الحمد لله ».لام «الحمد»را یا باید لام جنس بگیریم یا لام استغراق مفید حصر.

ممکن است بپرسید: چگونه لام «الحمد»مفید حصر است؛ یعنی

چگونه هر حمدی اختصاص به ذات مقدس ربوبی دارد؟ مگر مخلوقات کار های ستایش شده ندارند؟ پاسخ اول این است که اصولاً کارهای زیبای دیگران از خودشان نیست و هر آنچه دارند از ذات مقدس ربوبی است؛ در عین حالی که مختارند و حسنات وسیئات و کارهای خوب و بد از آنها صادر می شود، این باور قرآنی است که هیچ چیزی جز به اذن او تحقق پیدا نمی کند:

«مَا یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِکَ لَهَا ۖ وَمَا یُمْسِکْ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ ۚ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیم»⁽¹⁾و«وَإِنْ یَمْسَسْکَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا کَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ ۖ وَإِنْ یُرِدْکَ بِخَیْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ»⁽²⁾

خداوند اگر بخواهد مشکلی را به انسان برساند جز ذات مقدس ربوبی نمی تواند گشایش ایجاد کند و اگر او اراده خیر کند هیچ کس نمی تواند فضل و لطف او را رد کند.

بنابراین آنچه در این جهان هستی - از زیبا و زشت - اتفاق می افتد «کُلّاً نُمِدُّ هَؤُلَآءِ وَهَؤُلَآءِ»⁽¹⁾از اراده ذات مقدس ربوبی بیرون نیست با حفظ اختیار انسان، آنوقت «اَلحَمدُ لله»یعنی آنچه زیبایی هست مستند به ذات مقدس او است این یک - پاسخ دوم اینکه، احسان و کار خوب دیگران را نمی توان در کنار احسان ذات مقدس ربوبی احسان به حساب آورد؛ زیرا

همه هر چه هستند از آن کمترند***که با هستیش نام هستی برند

وحی و الهام الهی

«وَلَهُ الشُّکْرُ علی ما أَلْهَمَ؛

شکر خدای را بر آنچه که بر ما انسانها الهام کرده ».

ذات مقدس ربوبی چه چیزی را به ما انسانها الهام کرده است.

«فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا»⁽¹⁾؛

ذات مقدس ربوبی، هم خوبیها و هم بدیها را به انسان الهام کرده. الهام اختصاصی به انبیاء ندارد و غیر انبیاءهم شامل این نعمت ذات مقدس ربوبی هستند.

«وَأَوْحَیْنَا إِلَیٰ أُمِّ مُوسَیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ»⁽²⁾؛

«به مادر موسی وحی کردیم که موسی را شیر بده»،

این وحی، به معنای الهام است .

«وَأَوْحَیٰ رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ»⁽³⁾؛

(خداوند به زنبور عسل وحی کرد)

این وحی نیز به معنای الهام است .

«وَالثَّناءُ بِمَا قَدَّمَ؛ ثناء خدا بر آنچه که ذات مقدس ربوبی از پیش فرستاده است ».

این عبارت، اشاره به خلقت آسمان، زمین و همه چیز هایی که قبل از ما خلق شده است و ما از آنها استفاده می کنیم دارد.

«بِمَا قَدَّمَ؛آن نعمتهایی که از پیش فرستاده است »

یعنی نعمتهایی که به بندگان داده است قبل از آنکه استحقاق آن را داشته باشند.

انواع نعمت های خداوند

«مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ ابْتَدَأَها، وَ سُبُوغِ آلاءٍ اَسْداها، وَ تَمَامِ مِنَنٍ وَالَاهَا» .⁽¹⁾

آن نعمتهایی که از پیش فرستاده است، عبارتست از عموم نعمتهایی که خداوند بدون درخواست کسی آنها را به بندگان عطا کرده .

خداوند دو گونه نعمت دارد:

گاهی نعمتها، نعمتهایی است که انسان می خواهد و به انسان می دهد، و گاهی نعمتها، نعمتهایی است که ولو انسان نخواسته، اما خداوند بر اساس فیاضیت علی الاطلاقش به انسان ها عنایت می کند.

این جمله حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام:«مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ ابْتَدَأَهَا»اشاره به آن نعمتهایی دارد که انسان نخواسته است، اما لطف و عنایت خدا تعلق گرفته است که به این انسان عنایت کند.

«وَ سُبُوغِ آلاءٍ⁽²⁾اَسْداها»یعنی فراوانی نعمتهایی که عطا کرده است.

«سبوغ»به معنای احاطه، شمول و فراگیر بودن است.

اسباغ در وضو مستحب است. یعنی وقتی انسان وضو می گیرد،

مستحب است آب را جریان بدهد و فقط صرف خیس کردن نباشد.

البته در وضو غَسل، شرط است. غَسل غیر از مسح است. غَسل این است که آب جریان پیدا کند. بعضی ها بسیار کم آب می ریزند که جریان پیدا می کند ولی بسیار کم، این در وضو مُجزی هست، اما یقینا نهایت مطلوب نیست. بعضی ها هم افراط می کنند و زیادی آب می ریزند که آن هم مطلوب نیست. مطلوب آن است که اسباغ بالوضو داشته باشد،یعنی قدری آب بیشتر به صورت بریزد تا آب بیشتر جریان پیدا کند.

مقصود، معنای اسباغ است، فراگیر بودن.

«اَسداها»هم به معنای اعطاء نعمت است. با توجه به این موارد باید چنین ترجمه کنیم:

«و فراگیر بودن نعمتهایی که به سوی بندگانش سرازیر نموده است».

«وَ تَمَامِ مِنَن وَالَاهَا؛ و شکر و سپاس خداوند را بر تمام نعمتهایی که به انسان عنایت کرده است».«مِنَن»جمع «مِنّت»است.

اصل منّت هم به معنای نعمت است.«لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ »⁽¹⁾یعنی خداوند نعمت به مؤمنین داد که پیامبری در بین آنها مبعوث کرد،«وَ تَمَامِ مِنَنٍ وَالَاهَا»⁽²⁾یعنی نعمتهایی را که پیاپی فرو فرستاد.

«جَمَّ عَنِ الإحْصاءِ عدَدُها»یعنی آنقدر نعمتهای خداوند زیاد است که ما نمی توانیم آنها را به شمارش در بیاوریم .

تبیین نعمت های خداوند در قرآن

«وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا»⁽¹⁾

خداوند متعال نعمتهای فراوان مادی و معنوی به ما داده است.

مانند نعمت صراط مستقیم که در باره آن می فرماید:

«اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ».

نعمت دیگر، نعمت رهبری و هدایت حق است:

«الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی»⁽²⁾

همچنین نعمت امدادهای غیبی:

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِیحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا»؛⁽³⁾

(مؤمنان نعمت خداوند را به یاد بیاورید آن وقتی که لشکر دشمن رویاروی شما قرار گرفت پس ما باد و لشگریانی را که نمی دیدند بر علیه آنها فرستادیم). این آیه اشاره به عنایت خداوند به مسلمانها در جنگ احزاب است.

نعمت آزادی از حکومت جبّاران:

«وَإِذْ قَالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجَاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذَابِ»؛⁽¹⁾

(آنگاه که موسی به قوم خود گفت: نعمت پروردگار را به یاد بیاورید، وقتی که شما را از دست فرعونیان که به عذابهای سخت شکنجه تان می کردند آزاد کرد).

نعمت فرستادن پیامبران تا راه سعادت را به انسان نشان بدهند:

«وَإِذْ قَالَ مُوسَیٰ لِقَوْمِهِ یَا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیَاءَ»؛⁽²⁾

(هنگامی که موسی به قوم خود فرمود: نعمت خداوند را به یاد آورید که میان شما پیامبرانی برانگیخت).

نعمت وحدت و برادری:

«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ۚ وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا»⁽³⁾

(به ریسمان الهی چنگ بزنید تا تفرقه بینتان ایجاد نشود. نعمت خدا را به یاد بیاورید آن وقتی که دشمن یکدیگر بودید و آنگاه خداوند میان دلهای شما الفت ایجاد کرد و در پرتو نعمت الهی با یکدیگر برادر شدید). خداوند ما را غرق در نعمتهای مادی و معنوی اش کرده است.

«ونَأَی عَنِ الْجَزَاءِ أَمَدُهَا»ابتدای نعمت های خدا دورتر از آن است که ما بتوانیم جزای آنها را بدهیم.

نعمت خداوند محدود به یک روز و یک ماه و یک سال نیست وما پیوسته مشمول نعمتهای ذات مقدس او هستیم.

«وَ تَفَاوَتَ عَنِ الْإِدْرَاکِ أَبَدُهَا»ابد به معنای نهایت است یعنی بشر نمی تواند درک کند آغاز و انجام این نعمتهای فراوانی که ذات مقدس ربوبی عنایت کرده.

«وَ نَدَبَهُمْ لاِسْتِزادَتِها بِالشُّکْرِ لاِتِّصالِها»خداوند بندگانش را دعوت کرده تا بوسیله شکر نعمتها و اتصال آنها، تعمتهایش را بر بندگانش زیاد کند. یعنی به بندگانش گفته است:

شما شکر این نعمتها را بجای بیاورید، این نعمتها را زیاد خواهم کرد:

«لَئِن شَکَرۡتُمۡ لَأَزِیدَنَّکُمۡۖ وَلَئِن کَفَرتُم إِنَّ عَذَابِی لَشَدِید»؛⁽¹⁾

(اگر مرا شکر کنید، قطعا نعمتهای شما را زیاد خواهم کرد، ولی اگر نعمتها را کفران کردید، نه تنها نعمتها را باز می ستانم بلکه شما را مجازات هم می کنم).

راهکارهای شکر نعمت

شکر نعمتهای ذات مقدس ربوبی چگونه امکان پذیر است؟ در روایات ما سه نوع شکر بیان شده:

1.شکر قلبی

شکر قلبی این است که باور کنیم هر نعمتی که داریم از اوست.

امام صادق علیه السلام فرمود:

«مَن اَنعَمَ اللهُ عَلَیهِ بِنِعمَةً فَعَرَفَهَا بِقَلبِهِ فَقَد اَدّی شُکرَها؛ ⁽¹⁾

هر کس که خداوند نعمتی به او عطا کرده، اگر معرفت قلبی به آن نعمت داشته باشد (و توجه داشته باشد که منعم حقیقی خداست) شکر آن را بجای آورده است ».این اولین مرحله شکر است.

مولا علی علیه السلام فرمود:

«شُکرُ کُلِّ نِعْمَةٍ اَلْوَرَعُ عَمَّا حَرَّمَ اَللَّهُ ؛⁽²⁾

شکر هر نعمتی آن است که انسان از محرّمات الهی اجتناب کند».

در کلام دیگر مولا علی علیه السلام فرمود:

«أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلَّهِ اَن لا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَی مَعَاصِیهِ؛⁽¹⁾

کمترین حق خداوند بر گردن شما این است که با نعمت هایی که او داده معصیتش نکنید ».

امام صادق علیه السلام فرمود:

«مَا أَنْعَمَ اَللَّهُ عَلَی عَبْدٍ بِنِعْمَةٍ صَغُرَتْ أَوْ کَبُرَتْ فَقَالَ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ إِلاَّ أَدَّی شُکْرَهَا؛⁽²⁾

خداوند هر نعمت بزرگ یا کوچکی را که به فردی عطا نماید و او بگوید: «اَلْحَمدُلله»شکر آن نعمت را ادا کرده است».

ذات مقدس رہوبی فراخوان کرده است که همه شکر کنند، تا بر نعمتشان افزوده گردد.

«وَ اسْتَحْمَدَ اِلَی الْخَلائِقِ بِإِجْزالِها؛

خداوند طلب حمد کرده است از خلائق در مقابل کثرت نعمتها».

اجزال، به معنای زیادی نعمت هاست. این طلب حمد، برای خود او نیست که «أَنَّ اللَّهَ غَنِیُّ الْحَمِیدُ»⁽³⁾بلکه طلب حمد کرده است تا پیوسته توجه به ذات مقدس ربوبی داشته باشند و از حضرتش غافل نشوند و به این وسیله قله های کمال را طی کنند.

«وَ ثَنّی بِالنَّدْبِ اِلی اَمْثالِها؛و تکرار کرده است خداوند دعوت شما را به امثال این نعمتها».

مرحوم مجلسی چنین تفسیر کرده است که مراد از این «امثالها»، نعمتهای اخروی است. یعنی حالا که نعمت های دنیا را دارید، خداوند

دعوت کرده است که بندگی کنید تا در آخرت هم نعمتهای فراوان به شما عنایت کند. امید که رسم بندگی را به جای بیاوریم و شاکر او باشیم و بر این باور باشیم که در این جهان هستی تأثیرگذار نهایی و مستقل فقط و فقط ذات مقدس ربوبی است.

«لا مُؤَثِّرَ فی الوجودِ اِلَا الله ».

اخلاص، نتیجه ایمان به وحدانیت

«وَ أَشْهَدُ أَنَّ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، کَلِمَةٌ جُعِلَ الْإِخْلَاصُ تَأْوِیلَهَا؛

گواهی می دهم که خدایی جز او نیست. او شریکی ندارد کلمه ای و شهادتی که نتیجه و تأویل آن اخلاص در عمل هست ».

می توان «کَلِمَةً جَعَلَ الْإِخْلَاصَ تَأْوِیلَهَا»خواند و آن را جمله حالیه گرفت،و نیز می توان «کلمةٌ جُعِل الأخلاض تأویلَها»خواند و«کلمةٌ»خبر برای مبتدایی می شود که حذف شده است.

به هر حال مراد حضرت صدیقه طاهره علیها السلام از این جمله این است که اگر کسی به راستی موحد شد، به این باور می رسد که در جهان هستی، تنها مؤثر حقیقی خدا است :

«لا مُؤَثِّرَ فی الوجودِ اِلَّا الله ».

اگر کسی به این باور رسید که در جهان هستی، حکمرانی که فعال ما یشاء است، فقط اوست، این عقیده باید خود را در عمل نشان بدهد. نشان عملی این اعتقاد، اخلاص در عمل است.

از نگاه دین، روح اعمال، انگیزه خدایی است. اگر به قرآن نگاه کنید می بینید هنگامی که سخن از هجرت به میان می آید می فرماید:

«هَاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ »⁽¹⁾یا هنگامی که سخن از جهاد به میان می آید می فرماید: «وَجَاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ »⁽²⁾یا وقتی سخن از قتال به میان می آید می فرماید: «قَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ »⁽³⁾و نیز وقتی سخن از انفاق به میان می آید می فرماید: «وَأَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ»⁽⁴⁾سخن از روح عمل است که همانا داشتن انگیزه خدایی است؛ که به عمل رنگ و شکل می دهد :«قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَیٰ شَاکِلَتِهِ»⁽⁵⁾

راههای درک معنای توحید

«و ضَمَّنَ الْقُلُوبَ مَوْصُولَها»،

و خداوند معنای درک شده کلمه توحید را در دلها جا داده است. برای این جمله معانی گوناگونی ذکر شده است؛ مرحوم علامه مجلسی 4 معنا ذکر کرده است و محققین دیگر، چند معنای دیگر را گفته اند. اما آن معنایی را که می شود گفت همه خوب می توانند بفهمند این است که دلها، هر دلی به گونه ای کلمه توحید را می فهمند.

مرحوم آقامیرزا مهدی آشتیانی در حاشیه منظومه در صفحه 503 می گوید:

«بعضی ها هزار برهان برای توحید ذکر کرده اند.»

جمله ی «اَلطُّرُقُ إِلَی الله بِعَدَدِ أَنفَاسِ الخَلائِق»، روایت نیست اما می تواند هم مضمون درست و هم مضمون نادرست داشته باشد. مضمون درست این کلام این است که هر دلی به گونه ای راه به سوی خدا دارد.

مانند اینکه وقتی از آن مرد بیابانی می پرسند: چه دلیلی بر وجود خداوند داری؟ او، می گوید: «البَعْرَة َتَدُلُّ عَلَی البَعیر»وقتی در بیابان مدفوع شتر را می بینم، می فهمم که از اینجا شتر رفته است.

«و َاَثرُ الأَقدام تَدُلُّ عَلَی المَسیر»جای پاها را که ببینم، می فهمم که اینجا راه کسی بوده است.

«فَهِیکَلٌ عِلْویٌ بَهذِهِ اللِطافَة وَمَرْکَزٌ سِفْلیٌ بِهذِهِ الکِثافَة کیفَ لا یَدُلّانِ عَلَیَ الحَکیم الخَبیر »

این آسمان به این زیبایی، این زمین به این گستردگی و با این انبوه مسائل و جلوه های زیبایی که در آن هست، چگونه نمی توانند نشانه بر ذاته مقدس ربوبی باشند؟

او چنین استدلال می کند و از این راه به خدا می رسد و آن پیرزن نیز اینگونه که دست از چرخ نخ ریسی اش می کشد و می گوید که :

من تا این چرخ را نگردانم نمی چرخد. چگونه می شود این جهان هستی بدون چرخاننده باشد؟

ملاصدرا نیز از راه برهان صدیقین، بو علی سینا از راه برهان امکان و ارسطو از راه برهان حرکت استدلال کرده، به خدا می رسند.

مسئله پلورالیسم و نسبیت گرایی

به هر حال، هر کس معنای توحید را به همان اندازه ای که یافته و به آن رسیده، درک می کند و می فهمد.

این معنای درست «اَلطُّرُقُ إِلَی الله بِعَدَدِ أَنفَاسِ الخَلائِق»است. این عبارت می تواند، معنای نادرستی هم داشته باشد که آن نسبیت گرایی و مسئله پلورالیسم است که کسی بگوید:

برداشت های مختلف از دین وجود دارد و همه ی این برداشت ها هم حق است. این دیدگاه نادرستی است. آری برداشتهای مختلف از دین وجود دارد، اما فقط یک برداشت حق است و باقی برداشتها باطل است، و این که بگوئیم معرفت، نسبی است و هر کسی به سهم خودش میزانی از حق دارد، این با ضروریات دین ما در تناقض است پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله در روایتی فرمود:

«امت حضرت موسی بعد از حضرتش 71 فرقه شدند که یک فرقه بر حق و باقی بر باطل بودند. امت حضرت عیسی 72 فرقه شدند که یک فرقه بر حق و باقی باطل بودند، و بعد از من، امت من 73 فرقه خواهند شد که یک فرقه بر حق اند و باقی بر باطل اند»⁽¹⁾

اگر کسی بگوید همه مکاتب حتی مکاتب مادی حق اند، پس آن همه تلاش انبیاء برای چه بود؟ اگر این جریان، جریان فکری درستی باشد، و این همه تلاش امیر المؤمنین و ائمه علیهم السلام برای چه بود؟ اگر قرار بر این باشد که بگوییم برداشتهای از دین متفاوت است، میتوانید بگوئید که در جبهه عاشورا، هم سید الشهداء و هم یزیدیان سهمی از حق داشتند. کدام مسلمان می تواند چنین حرفی را بزند؟ سرانجام نظریه پلورالیسم و قرائت های مختلف و تصویب همه قرائت ها، سر از این نتیجه ها در می آورد.

بنابراین یک قرائت از دین حق است، و ممکن است ما به آن قرائت حق برسیم، ممکن است نرسیم. ما در باب احکام نیز همین حرف را داریم و می گوئیم که ما یک حکم واقعی داریم. در این حکم واقعی، گاهی مجتهد به آن می رسد و گاهی نمی رسد.اگر مجتهد تلاش خود را کرد و به واقع رسید دو اجر دارد، اما اگر نرسید یک اجردارد. به هر حال می فرماید که:

«ضَمَّنَ الْقُلُوبَ مَوْصُولَها»

خدا معنای درک شده و یافته کلمه توحید را در دلها جا داده.

«وَ اَنارَ فِی التَّفَکُّرِ مَعْقُولَها».به همان اندازه که خداوند نور را در دل افراد قرار داده که از کلمه توحید تعقل کنند، نورانی شدند.

نورانیت فکر و اندیشه به آن است که خدایی شود و به اینجا برسد که در جهان هستی همه چیز، اوست و وجودات امکانی، وجودات ربطی و حرفی است و از خودش چیزی ندارد.

توصیف پروردگار

«اَلْمُمْتَنَعُ مِنَ الأبْصارِ رُؤْیَتُهُ، وَ مِنَ الْأَلْسُنِ صِفَتُهُ»خدایی که دیدگان قادر به رؤیت او نیستند و زبانها قادر به توصیف حضرتش نمی باشند.

پرواضح است که اگر بخواهد موجودی دیدنی شود، باید جسم باشد و در مکان، زمان و محاذی باشد تا بشود آن را دید. ذات مقدس ربوبی دیدنی نیست؛ چون جسم نیست. البته به چشم سر دیدنی نیست، اما به چشم دل دیدنی است.

از حضرت مولا علی علیه السلام شخصی پرسید که «هَل رَأَیتَ رَبَک»آیا خدایت را دیده ای؟ حضرت فرمود: «کَیفَ أَعبُد رَبّاٌ لَم أَرَه؟»⁽¹⁾چگونه خدایی را عبادت کنم که او را ندیده ام؟

«وَ مِنَ الْألْسُنِ صِفَتُهُ»زبانها قادر به توصیف او نیستند.

«اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا یَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلُونَ وَ لَا یُؤَدِّی حَقَّهُ الْمُجْتَهِدُونَ»

تا می رسد به اینجا که می فرماید:

«اَلَّذِی لَا یُدْرِکُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ وَ لَا یَنَالُهُ غَوْثُ الْفِتنِ؛⁽²⁾

حمد خدایی را که مدح کنندگان نمیتوانند مدح و ثنای او را

بگویند و تلاشگران در راه شناخت و مدح او نمی توانند حق او را ادا کنند؛ خدایی که صاحبان همت و اراده بلند و شناوران زیرک دریای معرفت، هرگز به او نمی رسند».

«وَ مِنَ الأوْهامِ کَیْفِیتَّهُ؛ کیفیت حضرتش در واهمه ها نمی گنجد»، چون خدا اصلا کیفیت ندارد، وهم ها نمی توانند به ذات مقدسش برسند.

«ابْتَدَعَ الأَشیَاءَ لَا مِنْ شَیءٍ کَانَ قَبْلَهَا؛ خداوند اشیاء را ابداع کرده است، بدون آنکه چیزی قبل از آنها وجود داشته باشد».

ابداع با اختراع فرق می کند. اختراع یک پیشینه ای دارد، مانند اینکه کسی که هواپیما را می سازد، از پرندگان الگو می گیرد و چیزی را به نام هواپیما می سازد، اما ابداع این است که انسان کاری را بکند که اصلا الگویی در رابطه با آن وجود نداشته است. ذات مقدس ربوبی، این جهان هستی را به وجود آورد، بدون اینکه قبلا نمونه ای داشته باشد : «هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ المُصَوِّرُ»⁽¹⁾(اوست خدای آفریننده ای که موجودات را از یکدیگر ممتازنموده و هریک را به صورت خاصی صورت پردازی کرده است).

«وَأَنْشَأَهَا بِلَا احْتِذَاءِ أَمْثَلَةٍ امْتَثَلَهَا؛ خداوند اشیاء را ایجاد کرده بدون آنکه از نمونه هایی تقلید کرده باشد».

«کَوَّنَهَا بِقُدْرَتِهِ، وَذَرَأَهَا بِمَشیَّتِهِ؛ خداوند به قدرت خود موجودات راایجاد کرده و به خواست و مشیت خود، آنها را خلقت کرده است .

هدف خداوند از خلقت هستی

خداوند از خلقت موجودات در پی چه بوده است؟

«مِنْ غَیْرِ حاجَة مِنْهُ اِلی تَکْوینِها، وَ لا فائِدَةٍ لَهُ فِی تَصْویرِها».

او هیچ نیازی به خلقت نداشته است. بدون آنکه خداوند به تکوین موجودات احتیاجی داشته باشد و در صورت بندی آنها سودی حاصل او شود. او غنی علی الاطلاق است و هیچ نیازی به بندگان و مخلوقاتش ندارد. او فیاض مطلق است. پس برای چه این مخلوقات (انسانها و غیر انسانها) را آفریده است؛ زیرا بی تردید، فاعل حکیم در کارش غرض دارد و افعالش حکیمانه است و فرق است بین اینکه بگوئیم فاعل، غایت است یا فعل غایت دارد.

این بحت دقیقی است. فعل ذات مقدس ربوبی، غرض دارد و این غرض، برگشت به او نمی کند؛ زیرا او نیاز ندارد که هدفی برای خودش داشته باشد، اما اینکه جهان هستی، هدف، غرض و غایت دارد، این صریح قرآن کریم است.

حضرت صدیقه طاهره علیها السلام دراینجا چند هدف را برای خلقت بیان می کند:

1-«اِلاّ تَثْبیتاً لِحِکْمَتِهِ، مگر اینکه خلق موجودات برای تثبیت و حکمت اوست».

تثبیت به معنای تحقیق و تأکید است و حکمت هم مأخوذ از حکم،به معنای منع است. حکیم کسی است که کارهای او عاقلانه است و از سفاهت و جهالت منزّه و مبرّا است.

این جمله بیانگر این است که یکی از غایات آفرینش این است که بواسطه خلقت، حکمت الهی تحقیق و تأکید پیدا کند.

حکمت در دو مورد بکار می رود:

یکی در مورد علم و دیگری در مورد فعل و عمل است. معنای حکمت در علم این است که ذات مقدس ربوبی، به هر موجودی عالم است، اما تثبیت و تحقیق این معنا در گرو ایجاد و آفرینش موجودات است، و حکمت در فعل و عمل به این معناست که ذات مقدس ربوبی با خلقت موجودات، حکمت خودش را در عمل به معرض نمایش بندگان قرار داده است.

«وَ تَنْبیهاً عَلی طاعَتِهِ؛ برای اینکه شما رابراطاعت خودش آگاه کند».

آگاه کند که وقتی جهان هستی مخلوق خدا هستند و مطیع او هستند شما موظف به اطاعت از خداوند هستید.

«إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِی الرَّحْمَنِ عَبْداً»⁽¹⁾.

شما از این قافله بندگی عقب نمانید.

«وَ اِظْهاراً لِقُدْرَتِهِ».او مخلوقات را آفرید برای اینکه قدرت خودش را در مقام ایجاد، ظاهر و بارز نماید تا همه به چشم، قدرت حضرتش را ببینید. قدرت از صفات ثبوتیه ذات مقدس ربوبی است. ظهور قدرت

در پرتو آفرینش و ایجاد موجودات بود. قدرت نمائی خداوند نه به این دلیل است که به آن نیازمند باشد، بلکه برای آن است که این قدرت نمایی را بندگان ببینند و در برابرش خضوع کنند.

این خضوع، وقتی از جانب انسانی که همراه با اراده است،صورت بگیرد مبدأ کمالات و رشد انسان است.

«وَ تَعَبُّداً لِبَرِیَّتِهِ»؛ و برای آنکه روحیه تعبد در بند گان ایجاد شود. وقتی مردم ببینند خالقی اینچنین دارند که سرچشمه همه کمالات و فیاض علی الاطلاق است قهراً روحیه تعبد در برابر او خواهند یافت.

«وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ»؛

(جن و انس را خلقت نکردم مگر برای اینکه مرا بپرستند)⁽¹⁾.

این پرستش بندگان، مایه رشد و کمال خود آنها خواهد بود.

«وَ اِعْزازاً لِدَعْوَتِهِ».فلسفه دیگر خلقت، تقویت و تثبیت دعوت خود است.«اعزاز»به معنای تقویت و تثبیت است. دعوت الی الله که انبیاء و اولیاء داشتند، باید برهان و دلیل داشته باشد.

این نظام استوار و محکم جهان هستی در حقیقت پشتوانه محکم انبیای الهی است که مرسل از ناحیه این خداوند هستند.

فلسفه ثواب و عقاب الهی

«ثُمَّ جَعَلَ الثَّوابَ عَلی طاعَتِهِ، وَ وَضَعَ الْعِقابَ عَلی مَعْصِیَتِهِ». خداوند بر اطاعت خود پاداش قرار داد و بر معصیت خود عقاب قرار داد. این نکته قابل تأمل است.

تنها در مکاتب الهی است که عمل به قانون مستحق پاداش است و تخلف از قانون مستحق عقوبت است و شما در هیچ کجای دنیا نمی بینید که آقای پلیسی که سر چهارراه می ایستد، یک قبض جریمه داشته باشد و یک بسته هم اسکناس هزاری داشته باشد و هر کس که پشت چراغ قرمز می ایستد، بیاید یکی از این اسکناسهای هزاری را به او بدهد و بگوید: بارک الله که پشت چراغ قرمز ایستادی و با قانون همراهی کردی، و نیز هر کس که از چراغ قرمز رد شود، قبض جریمه را بنویسد، اما می بینیم که ذات مقدس ربوبی، برای آنهایی که پشت چراغ قرمز می ایستند و معصیت نمی کنند واطاعت او را می کنند، پاداش می دهد و آنهایی که از چراغ قرمز خداوند رد

می شوند و معصیت می کنند را مجازات می کند.

«ذِیادَةً لِعِبادِهِ مِنْ نِقْمَتِهِ».«ذیاده»از ماده «ذود»، به معنای منع است.

یعنی خداوند می خواهد از این راه بندگانش از کارهایی که موجب عقوبت است، دوری کنند.

«وَ حَیَاشَةً لَهُمْ اِلی جَنَّتِهِ»و به دلیل اینکه بندگانش را از این راه جمع کند و به سوی بهشت ببرد.

«حَیاشة»از ماده «حَاشَ یَحوشُ»به معنای جمع کردن است.

ذات مقدس ربوبی با این انگیزه جهان هستی را به این زیبایی و به این استحکام آفرید، تا انسانها به این ترتیب راه سعادت را بیابند.

تأکید بر رسالت پدر

اشاره

تأکید بر رسالت پدر

«وَأَشْهَدُ أَنَّ أَبِی مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله عَبْدُهُ و َرَسُولُهُ؛

شهادت می دهم که پدرم محمد صلی الله علیه و آله بنده خدا و فرستاده اوست».

در این فراز چند نکته نهفته است:

نکته اول:

تعبیر «ابی»بسیار گویاست. حضرت زهرا علیها السلام می توانست بگوید:وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ و َرَسُولُه،اما قید «ابی»به این معناست که من دختر پیغمبرم، با این وجود این همه جفا بر من می رود.

تنها همین یک کلمه کافی است که وجدانهای خفته را بیدار کند، چنان که همین یک کلمه، در کوفه، اولین پُتک بر وجدانهای خفته بود که زینب علیها السلام الان با خطابه اش وارد آورد:

«اَلحمدُ لله وَالصلوةُ عَلی أَبی رَسولِ الله»⁽¹⁾.

معنای این سخن حضرت زینب علیها السلام این بود که دروغ گفتند

به شما که ما خارجی هستیم؛ ما فرزندان پیغمبریم. این خطبه آتشین حضرت زینب علیها السلام ، فرزند فاطمه علیها السلام، کوفه را به گونه ای دگرگون کرد که نوشته اند:

زنانی که شوهرانشان در کربلا جنایت کرده بودند، شوهرانشان را به خانه راه ندادند و آنچنان شد که به سرعت، ابن زیاد، کاروان آزادی و بخش کربلا را که آنها «اسرا»می نامیدند، به شام فرستاد. زینب علیها السلام در شام هم معجزه کرد؛

شام غرق عیش و عشرت بود در وقت ورود***وقت رفتن شام را، شام غریبان کرد و رفت

پس کلمه «ابی»در خطبه حضرت زهرا علیها السلام صرف بیان یک مطلب عاطفی نیست بلکه تعریض است که من دختر پیغمبرم و این رفتار آنها با من است.

عبودیت، زمینه ساز رسالت

نکته دوم؛

تقدیم «عبده»بر«رسوله»است. معنای آن این است که عبودیت، زمینه ساز رسالت است و از بستر عبودیت، گل رسالت می روید، و به تعبیر دیگر عبودیت، خاستگاه معراج است:

«سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَیٰ بِعَبْدِهِ »⁽¹⁾نفرمود «برسوله»؛ زیرا مقام عبودیت نبی اکرم صلی الله علیه و آله بود که زمینه ساز معراج شد.

ازطرفی، پایان معراج هم با عبودیت است:

«فَأَوْحَیٰ إِلَیٰ عَبْدِهِ مَا أَوْحَیٰ»⁽²⁾

پیامبر،برگزیده پیش از رسالت

«اخْتَارَهُ وَ انْتَجَبَهُ قَبْلَ أَنْ أَرْسَلَهُ»⁽¹⁾«اختَارَ»و«انتَجَبَ»هر دو به معنای برگزیدن هستند. خداوند پیامبر را قبل از آنکه به رسالت مبعوث کند برگزید؛ زیرا رسالت امانتی سنگین است و این امانت را هر کسی توان تحملش را ندارد.

«وَ سَمَّاهُ قَبْلَ أَنِ اجتباه»خداوند نام آن بزرگوار را ذکر کرد، پیش از آنکه او را برگزیند. دو احتمال در معنای این جمله هست:

احتمال اول این است که پیش از آنکه پیامبر به مقام نبوت برسد، خداوند نام او را برای حضرت آدم و انبیاء سلف برده بود.

معنای دوم این است که خداوند قبل از اینکه حضرت را به رسالت مبعوث کند برای او، نام محمد را برگزید.

به نظر می رسد معنای اول با آنچه در روایات است، سازگار می باشد؛ زیرا اولین موجودی که خداوند آفرید، نور وجود مقدس

نبی اکرم صلی الله علیه وآله است،«خَلَقَکُمُ اللّهُ أنْواراً فَجَعَلَکُمْ بِعَرْشِهِ مُحْدِقینَ ⁽¹⁾

و خداوند شما را به صورت نورهایی آفرید و شما عرش الهی را احاطه نمودید».

در زیارت حضرت زهرا علیها السلام هم آمده است:

«یَا مُمْتَحَنَة امْتَحَنَکِ اللهُ الَّذِی خَلَقَکِ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَکِ فَوَجَدَکِ لِمَا امْتَحَنَکِ صَابِرَةً؛

ای آزموده شده ای که خداوند تو را قبل از آفرینش آزمود و تو را صابر یافت ».

نور پاک محمد صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام

امام صادق علیه السلام درباره خلقت نور پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از هر خلقتی در عالم می فرماید:

«خداوند نورالانوار را آفرید و نورانیت تورهای دیگر ازآن نور است.

نورالانوار نوری است که محمد صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام را از آن آفرید و قبل از آن دو نور، چیز دیگری آفریده نشده بود، و آن دو، پیوسته در اصلاب پاک جریان داشتند تا اینکه در صلب پاک عبدالله و ابوطالب از یکدیگر جدا شدند»⁽¹⁾.

امام خمینی (ره) در شرح این روایت می نویسد:

«مقصود از نور پاک محمد صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام که قبل از همه موجودات آفریده شده اند، عقل مجرد است که هستی اش مقدم بر عالم طبیعت است، و مقصود از اینکه این دو نور، پیوسته در اصلاب پاک جریان

داشتند، صلب عالم جبروت است که از آنجا به عالم ملکوت علیا و از آنجا به ملکوت سفلی و از آنجا به عالم مُلک و طبیعت منتقل گردید و در این عالم نخست در موجودی که او خلاصه عوالم و نسخه جامع آنهاست، یعنی آدم ابوالبشر ظاهر گردید و پیوسته در اصلاب پاک اولیاء الهی بود تا در عبدالله و ابوطالب از یکدیگر جدا شدند».⁽¹⁾

اصطفاء،موهبتی یا عملی

«اخْتَارَهُ وَ انْتَجَبَهُ قَبْلَ أَنْ أَرْسَلَهُ، وَ سَمَّاهُ قَبْلَ أَنِ اجْتَبَاه، وَ اصْطَفَاهُ قَبْلَ أَنِ ابْتَعَثَهُ؛

او را برگزید پیش از آنکه به رسالت مبعوث نماید. پیامبر مصطفای خدا و برگزیده ذات مقدس ربوبی است.»بخشی از این«اصطفاء» موهبتی است اما بخش دیگر این «اصطفاء»عملی است.

بعضی ها شبهه می کنند و می گویند:

اینکه شما سخن از عظمت و عصمت پیامبر و ائمه علیهم السلام می گوئید و برگزیدگی آنها را مطرح می کنید اگر عنایت به هر کسی بشود همانند آنها می شود، پس این اصطفاء وعصمت امتیازی برای آنها نیست.

فیض روح القدس ارباز مدد فرماید***دگران هم بکنند آنچه مسیحا می کرد

پاسخ این است که بخشی از آن را نمی توان منکر شد؛ زیراموهبتی است،امادر تداوم راه، کار،تلاش و بندگی است که این«اصطفاء» را نگه می دارد.

امام باقر علیه السلام در یک روایتی فرمود:

«وَ الله ما نَتَقرَّبُ إلی الله إِلاّ بالطّاعَةِ»؛

ما (اهل بیت) هم با بندگی خدا به او قرب پیدا میکنیم.

به ضرس قاطع می گویم که در میان انسانها، هیچ انسانی در عبادت و بندگی به پای معصومین نمی رسد. پس بخشی از اصطفاء موهبتی است و بخشی دیگر با تلاش و زحمت و رنج بسیار این گلهای بی خار جهانی هستی بدست می آید.

سپس حضرت فرمود:

«إِذِ الْخَلائِقُ بِالْغَیبِ مَکْنُونَةٌ، و َبِسَتْرِ الْأَهَاوِیل ⁽¹⁾مَصُونَةٌ، وَ بِنِهَایَةِ الْعَدَمِ مَقْرُونَةٌ».

اوزمانی این مقام اصطفاء و این مقام اجتباءرایافت که همه خلائق پوشیده و معدوم بودند و به پوشش هولها محفوظ بودند.

یعنی همه موجودات در عدمستان در عالم هول و وحشت بودند. البته پر واضح است که این تعبیر مجازی است؛ زیرا موجودات، قبل از وجود چیزی نیستند تا هول داشته باشند، یا در عالمی به نام عدمستان باشند، لکن مجاز در کلام سبب زیبایی کلام است.⁽²⁾

ممکن است کسی سؤال کند که اگر در آن زمان هیچ موجودی وجود نداشت، پس چگونه خداوند پیامبر را همان وقت انتخاب کردوبرگزید و حال آنکه هیچ موجودی نبوده است؟ حضرت صدیقه طاهره

پاسخ به این سؤال می دهند که:

«عِلْماً مِنَ اللَّهِ تَعالی بِمائِلِ الْاُمُورِ، وَ اِحاطَةً بِحَوادِثِ الدُّهُورِ »

و در یک نسخه دیگر «بِما یَلی اَلأُمُور»آمده است یعنی:

برای اینکه خداوند متعال به آینده امور آگاه بود. درست است که موجودی نبود، ولکن خداوند می دانست که مخلوقی خواهد داشت و این مخلوق باید غایت و هدف داشته باشد، و هدف و غایت جهان هستی، گل وجود نبی اکرم صلی الله علیه و آله است، چنان که خداوند فرمود:

«لَولاک لَما خَلَقْتُ الأَفلاک».

«ومَعْرِفَةً بِمَواقِعِ المَقْدُور»⁽¹⁾

زیرا خداوند، از ازل به موقعیت و جایگاه همه مخلوقات و مقدرات این عالم، شناخت و آگاهی داشت. مقدور یعنی مقدرات خداوند.

پس اینکه می گوئیم خدا قبل از خلقت حضرت آدم، پیامبر را انتخاب می کرد، معنایش این است که خداوند از ازل می دانست که این میوه شیرین عالم طبیعت، نبی گرامی اسلام صلی الله علیه و آله است و از همین نطفه و از همین خاک و از همین عالم موجود می شود و در ارتقاء و کمال به حد اعلی می رسد.

فلسفه بعثت پیامبر

اشاره

فلسفه بعثت پیامبر

اکنون سخن در این است که فلسفه بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چه بود؟

فلسفه بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در قرآن چنین بیان شده:

«هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُبِینٍ».⁽¹⁾

یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله انسانهایی که در ضلال مبین بودند و اندیشه و بینش های جاهلی داشتند و ارزشهای آنها جاهلی بود و برایشان تکاثر⁽²⁾ارزش داشت را از تاریکی جهالت در آوردند. در آن دوره آنچه مثل معبود پرستیده می شد افزایش سرمایه های انسانی و اقتصادی بود و رفتارشان رفتار جاهلی بود. دختر داشتن را مایه عار و ننگ می دیدند⁽³⁾و آنها را زنده به گورمی کردند.

این یعنی ضلال مبین و این یعنی ظلمت و تاریکی، وجود مقدس نبی اکرم صلی الله علیه و آله ، آمد و انسانها را از این ضلال مبین به در آورد و نجاتشان داد.بعثت، به حق نعمت بزرگی برای بشریت، نه فقط برای مسلمانها بود:

«لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ»⁽¹⁾

حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام نیزفلسفه بعثت پیامبررا اینگونه تبیین می کند و می فرماید:

«ابْتَعَثَهُ اللهُ إِتْمَاماً لِأَمْرِهِ، وَ عَزِیمَةً عَلَی إِمْضَاءِ حُکْمِهِ، وَ إِنْفَاذاً لِمَقَادِیرِ حَتْمِهِ».

خداوند او را مبعوث کرد با سه هدف:

یک هدف «ِإِتْمَاماً لِأَمْرِهِ»تا امرش را کامل کند. احتمال دارد که مقصود از امر خداوند شریعت و نبوتش باشد؛ زیرا که شریعت ادیان الهی همانند مراحل یک کلاس است؛ کلاس اول، دوم، سوم، چهارم و تا می رسد به کلاس نهایی.

کلاس نهایی ادیان الهی و کلاس پایانی شرایع آسمانی، شریعت وجود مقدس نبی اکرم صلی الله علیه و آله است که همان مکتب اسلام است:

«مَا کَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِکُمْ وَلَٰکِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِیِّینَ» ⁽²⁾

«محمد صلی الله علیه و آله پدر هیچ یک از مردان شما نیست، ولی رسول خدا و آخرین پیامبر است ».

با بعثت نبی اکرم صلی الله علیه و آله این سلسله به اتمام رسید و ما بر این باوریم که بعد از پیامبر ما پیامبری نیامده و نخواهد آمد و دینی هم نخواهد آمد.

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه اول نهج البلاغه می فرماید:

«بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّدأً رَسُولَ اللَّهِ لِإِنْجَاذِ عِدَتِهِ وَ إِتْمَامِ نُبُوَّتِهِ؛

خداوند سبحان محمد صلی الله علیه و آله را به رسالت خود برگزید تا وعده خود را عملی سازد و برنامه نبوتش را تمام نماید».

2.اجرای قوانین الهی برای هدایت

«وَعَزِیمَةَ عَلَی إِمْضَاءِ حُکْمِهِ»مبعوث شد تا حکم خود را در رابطه با رحمت بر خلق امضا کند.

حکم به معنای منع به انگیزه اصلاح است؛از این رو به لجام حیوان، حَکَمَه گفته می شود؛ چون به واسطه لجام، حیوان ازحرکت نامتعادل و نامطلوب منع می شود.

شاعر عرب می گوید:

«أبَنی حَنیفَه اَحکِمُوا سُفَهائَکم؛

ای فرزندان حنیفه سفیهان خود را از رفتار سفیهانه منع کنید.

یعنی آنها را به دستوراتی که والیان صادر می کنند، حکم کنید. به قاضی نیز حاکم گفته می شود؛ چون مورد نزاع و تخاصم را از تزلزل ناشی از تنازع و تشاجر باز می دارد و از تعدی و جور یکی از دو طرف نزاع به دیگری منع می کند. حکم دو گونه است:

الف. حکم تکوینی

حکم تکوینی خداوند همان ایجاد و افاضه اوست که مساوق با وجود تکوینی موجودات است:

«وَإِذَا قَضَیٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ»⁽¹⁾

(وقتی که خداوند قضا و حکمش به تحقق چیزی تعلق بگیرد،همین که او بگوید باش موجود می شود). این حکم تکوینی است

ب. حکم تشریعی

حکم تشریعی عبارتست از دستورات و برنامه هایی که توسط پیامبران و برای سعادت انسانها ابلاغ می شود که بهترین دستورات است:

«وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُکْمًا لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ»⁽¹⁾.

حکم و قانون چه کسی بهتر از حکم خداوند است؛ چون بهترین قانونگذار آن قانونگذاری است که نسبت به آن کسی که قانون برای او می نویسد، شناخت داشته و عالم باشد و بداند که چه چیزی به نفع مخاطبان قانون و چه قانونی به زبان او است .

این ویژگیها تنها در ذات مقدس ربوبی نسبت به انسان وجود دارد، لذا

«وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ»⁽²⁾

کسانی که قانون خدا را نپذیرند، اینها ستمگرند و ظلم به خود، خداوند و جامعه کرده اند.

«وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ»⁽³⁾«وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»⁽⁴⁾.

امضاء در«عَزِیمَةً عَلَی إِمْضَاءِ حُکْمِهِ»به معنای نافذ قرار دادن و حتمی بودن است، و مقصود از اینکه خداوند پیامبر را مبعوث کرد برای امضاء حکم، این است که احکام تشریعی خداوند در همه عرصه ها لازم الاجرا گردند تا این انسان به سعادت برسد؛ چون تا پیامبر مبعوث نشود و احکام الهی را در همه ابعاد به انسانها نگوید و آنها را نافذ و لازم الاجرا نکند، حجت بر آنها تمام نیست.

خداوند در این باره می فرماید:

«وَمَا کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّیٰ نَبْعَثَ رَسُولاً»⁽⁵⁾؛

(ما تا رسولی را مبعوث نکنیم کسی را عذاب نخواهیم کرد)

فلسفه دیگر «وَ إِنْفَاذاً لِمَقَادِیرِ حَتْمِهِ».خداوند پیامبر را مبعوث کرد؛ چون خداوند می خواست، مقدرات حتمی خودش را به وسیله پیامیر تنفیذ کند.⁽¹⁾

مقدرات حتمی خداوند، هدایت انسانها به راه سعادت است که جز با بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مُحقق نمی شد.

سه جمله «إِتْمَاماً لِأَمْرِهِ»، «عَزیمَةً عَلَی إِمْضَاءِ حُکْمِهِ»و«وَإِنْفَاذاً لِمَقَادِیرِ حَتْمِهِ»، عبارت دیگر «وَیُزَکِّیکُمْ وَیُعَلِّمُکُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ»⁽²⁾است .

حضرت زهرا علیها السلام این آیه را با این سه جمله تشریح کرده است. چون او می خواست انسانها راه سعادت را بیابند، قهراً باید احکامی صادر می کرد تا انسان راه سعادت را بیابد.

برای اینکه عظمت هر نعمتی مشخص بشود، بایستی پیشینه آن بیان شود، تا قدر نعمت ها دانسته شود، و اینکه خداوند در قرآن این همه به بنی اسرائیل تأکید می کند که ببینید قبل از بعثت حضرت موسی در چه وضعی بودید و چه جنایتکاری بر شما مسلط بود:

«یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذَابِ وَیُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَکُمْ وَیَسْتَحْیُونَ نِسَاءَکُمْ»⁽³⁾، به همین خاطر است.

پیامبر اکرم، امیر المؤمنین و صدیقه طاهره علیها السلام در مواردی که عظمت بعثت را بیان می کنند، این را هم بیان می کنند که مردم، قبل از بعثت در چه ظلمت و آتش سوزنده ای زندگی می کردند:

«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ۚ وَاذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنْتُمْ عَلَیٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا».⁽⁴⁾

بعثت در نگاه امیر المؤنین علیه السلام

امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه 26 نهج البلاغه چنین می فرماید:

«إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً نَذِیراً لِلْعَالَمِینَ وَ أَمِیناً عَلَی التَّنْزِیلِ وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَی شَرِّ دِینٍ وَ فِی شَرِّ دَارٍ»تا میرسد به اینجا«وَ تَسْفِکُونَ دِمَاءَکُمْ وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَکُمْ، الْأَصْنَامُ فِیکُمْ مَنْصُوبَةٌ وَ الْآثَامُ بِکُمْ مَعْصُوبَةٌ».

خداوند پیامبر را مبعوث کرد تا انسانها را بیم بدهد و امین وحی الهی باشد، و شما عرب ها در آن روز در بدترین سرزمین به سر می بردید و بدترین دین را پذیرفته بودید.

خون یکدیگر را می ریختید، با خویشاوندانتان قطع رابطه می کردید ، بت ها برای پرستش در میان شما نصب گردیده بود و زشتی ها و گناهان بر شما گره خورده بود و در آن فرو رفته بودید.

وضع مردم قبل از بعثت

حضرت صدیقه طاهره علیها السلام نیز انحراف قبل از بعثت را چنین بیان می کند: «فَرَأَی الْأُمَمَ فِرقاً فِی أَدْیَانِهَا ».

ضمیر «رأی»اگر به خدا بر گردد معنای جمله اینگونه می شود:

خداوند دید مردم در دینشان متفرق هستند؛ دسته ای بت پرست، دسته ای خورشید پرست و دسته ای ماه و ستاره پرستند. و اما اگر مرجع ضمیر «رأی»را به پیامبر برگردانیم، معنای عبارت اینگونه می شود: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله زمانی به رسالت مبعوث شد که مشاهده کرد همه انسانها در دین فرقه فرقه شدند و در ضلالت و گمراهی گرفتار آمدند. به نظر می رسد که این معنای دوم با سیاق کلام حضرت صدیقه طاهره علیها السلام مناسب تر باشد: زیرا در جاهلیت تفرقه دینی موج می زد.

«عُکَّفاَ⁽¹⁾عَلَی نِیرَانِهَا».این امت ها همه ملازم بر آتش هایشان شده بودند. در «نیران» سه احتمال است:

احتمال اول اینکه امت ها آتش پرست بودند و احتمال دوم آنکه

سرانجام این امت ها، آتش بود اما احتمال سومی هم که می شود مطرح کرد این است که «نیران» به معنای آتش شرک، تفرقه، نزاعها و جنگهای زنجیره ای باشد که گاهی صد نفر از یک قبیله به انتقام من یک نفر از آن قبیله دیگر کشته می شدند. شتر این قبیله اگر تجاوز می کرد به چراگاهی که مال شتران آن قبیله بود، جنگهای طولانی به راه می افتاد. می توانیم «نیران»را به این معنا هم بگیریم:

«وَکُنْتُمْ عَلَیٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ»⁽¹⁾

(شما پیش از اسلام دشمن یکدیگر بودید و در پرتگاه آتش بودید).

«عُکَّفاَ عَلَی نِیرَانِهَا»یک معنایش این است که در شرف و در پرتگاه و آتش قرار داشتند.

«عَابِدَهً لِأَوثَانِهَا».پیامبر زمانی به رسالت مبعوث شد که مردم بت پرست بودند و خدایان سنگی و چوبی را که به دست خودشان ساخته ای بودند، می پرستیدند.

«مُنکِرَةً لِلهِ مَعَ عِرفَانِهَا»با اینکه معرفت به خدا داشتند او را انکار و می کردند. اولاً با زبان فطرت همه انسانها خداجو و خدا پرستند:

«وَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا ۚ فِطْرَةَ اللَّهِ الَتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا»⁽²⁾،

و ثانیاً آنها باور داشتند که خالق هستی، ذات مقدس ربوبی است:

«وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ ۚ»⁽³⁾

لکن بتها را در حقیقت شریک خداوند می دانستند.

«مُنکِرَةَ لِلهِ مَعَ عِرفَانِهَا»با اینکه باور داشتند که خالق هستی، ذات مقدس ربوبی است، اما در عین حال منکر او بودند. در یک کلام در ظلمت محض و در تاریکی مطلق به سر می بردند.

نقش پیامبراکرم صلی الله علیه و آله در هدایت بشر

«فَاَنارَ اللَّهُ بِاَبی مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ و الِهِ ظُلَمَها؛ خداوند به وسیله پدرم حضرت محمد صلی الله علیه و آله ظلمتهای آن امت را مبدّل به نور کرد».پیامبر صلی الله علیه و آله به تاریکی جهل را مبدّل به نور دانش، عداوت را مبدل به محبت و الفت، تاریکی بت پرستی را مبدّل به توحید کرد و با مشعل فروزان هدایت، آنها را از گمراهی و ضلالت نجات داد.

«وَ کَشَفَ عَنِ الْقُلُوبِ بُهَمَها⁽¹⁾قلبهای بسته را گشود»

«وَ جَلی عَنِ الْاَبْصارِ غُمَمَها».⁽²⁾و پرده را از دیدگانشان بر گرفت».

خداوند به وسیله این پیامبر نقاط مبهمی را که در دلها و قلوب مردم بود برطرف کرد و کسانی که درباره مسائلی مانند مرگ، زندگی، مبدأ خلقت، جهان آخرت، کیفیت حشر انسانها و امثال اینها از معارف مهم سؤال داشتند، منطقی ترین جواب را با بعثت دریافت کردند.«وَ جَلی عَنِ الْاَبْصارِ غُمَمَها».

خداوند به وسیله پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مردم را از تحیری که داشتند بیرون آورد و از چشم دلشان پوشش ها را کنار زد، لذا توانستند در مسیر حق و عدالت و انسانیت قرار بگیرند.

«وَقَامَ فِی النَّاس بِالهِدَایَةِ، فَأَنقَذَهُم مِنَ الغَوَایَةِ، وَبَصَّرَهُم مِنَ العَمَایَةِ».

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در میان مردم جهت هدایت آنها قیام کرد و در این مسیر سختی ها و تهمت ها را به جان خرید و به شدت آزار دید چنانکه در این باره می فرماید:

«مَا أُوذِی نَبِی مِثْلَ مَا أُوذِیتُ».⁽¹⁾

«وَهَدَاهُم إِلَی الدِّینِ القَوِیمِ، وَدَعَاهُم إِلَی الطَّرِیقِ المُستَقِیمِ»

مردم رابه دین محکم هدایتشان کرد و آنان را به راه راست و به سوی دینی هدایت کرد که موجب قوام و بقایشان شد.

کیفیت ارتحال پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

«ثُمَّ قَبَضَهُ اللَّهُ إِلَیهِ قَبْضَ رَأْفَةٍ وَاخْتِیارٍ».

آنگاه خداوند او را قبض روح کرد و به سوی خود برد، آنچنان قبض روحی که از روی رأفت و برگزیدن او بود. یک احتمال این است که «قَبْضَ رَأْفَةٍ وَاخْتِیارٍ»یعنی خداوند پیامبر صلی الله علیه و آله را اختیار کرد و او را برگزید و قبض روحش کرد تا در جوار رحمتش باشد. ولی احتمال دوم که احتمال قوی تر است این است که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله به اختیار خودش قبض روح شد؛ چون در روایات هم آمده که عزرائیل برای قبض روح افراد از هیچ کس اجازه نمی گرفته است، اما از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اجازه گرفت و پیامبر که به اختیار خود اجازه داد تا عزرائیل قبض روحش کند.

«وَرَغْبَةٍ وَإِیثَارٍ»و پیامبر صلی الله علیه و آله با رغبت و از خود گذشتگی قبض روح شد. یعنی آنکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از رفتن در جوار رحمت ذات

مقدس ربوبی نه تنها ناراحت نبود، بلکه خوشحال بود که از این عالم دانی به عالم بالا پرواز می کند.

ای خوش آن روز کزین منزل ویران بروم ***راحت جان طلبم وز پی جانان بروم

«فَمُحمّد صلی الله علیه وآله مِنْ تَعَبِ هَذِهِ الدَّارِ فِی رَاحَةٍ؛

پیامبر صلی الله علیه و آله از سختی ها و رنجهای این دنیا راحت شد».

«قَدْ حُفَّ بِالْمَلائِکَةِ الأَبْرَارِ، وَرِضْوَانِ الرَّبِّ الْغَفَّارِ، وَمُجَاوَرَةِ الْمَلِکِ الْجَبَّارِ؛

در آن عالم ملائکه نیک سرشت خدا گرداگرد آن حضرت می باشند و یا آن بزرگوار مشمول رضایت پروردگارغفار بوده و درمجاورت پادشاه جبار یعنی ذات مقدس ربوبی به سر می برد».

جبار در اینجا هرگز به معنای آنچه در مورد سلاطین جبار می گوئیم نیست و به معنای مقتدر و جبران کننده است .

«صَلَّی اللَّهُ عَلَی أَبِی نَبِیّهِ وَأَمِینِهِ؛ درود خدا بر پدرم پیامبر و امین او در وحی و برگزیده و منتجب او»

«وَخِیَرَتِهِ مِنَ الخَلْقِ وَصَفیّه؛ پیامبری که از میان خلق خود او را برگزیده و پسندیده بود».

«وَالسَّلامُ عَلَیْهِ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَکاتُهُ؛ سلام و رحمت خدا و برکاتش

بر او باد».

مسئولیت های بندگان در برابر خداوند

اشاره

مسئولیت های بندگان در برابر خداوند

«ثُمَّ التَفَتَت إِلَی أَهلِ المَجلِسِ وَ قَالَت: أَنْتُمْ عِبادَ الله نُصْبُ أمْرِهِ وَنَهْیِهِ».

پس از آن رو به اهل مجلس کردند و آنها را چنین مورد خطاب قرار دادند: شما ای بندگان خدا، نصب شدگان امر و نهی خداوند هستید»

«نُصْب»به چیزی می گویند که در یک مکانی نصب می شود؛ مثل عَلَم یا نیزه و مانند آن که در زمین نصب می شود.

به پرچم و علامت یا تابلوهایی هم که برای اعلام در جاده ها می گذارند،«نُصْب»گفته می شود. دو گونه می شود این جمله را معنا کرد: یکی اینکه شما منصوب هستید برای امر و نهی خدا و در حقیقت امر و نهی خداوند متوجه شماست و شما بنده مختار او هستید؛ چون مخلوقات خداوند، برخی از خود اختیاری ندارند که اکثر موجودات هستند و تنها دو گروه از موجودات هستند که مختار هستند. یکی انسانها هستند و دیگری اجنه.

می فرماید:شما مکلف هستید و باید وظیفه خودتان را انجام بدهید و آنچه خداوند امر کرده امتثال کنید و آنچه خداوند نهی کرده از آن دوری کنید.

معنای دیگر «نُصْب»مقابل و روبرو است، مثلا وقتی گفته می شود «أَنتَ نُصْبُ عَینی»یعنی تو در مقابل دیدگانم هستی.

اگر این معنا را گرفتیم، باید «اَنْتُمْ عِبادَ اللَّهِ نُصُبُ اَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ» را چنین معنا کنیم که: شما در پیشگاه اوامر و نواهی الهی هستید.

یعنی خداوند می بیند شما را که آیا اوامر او را انجام می دهید یا نمی دهید.

«وَحَمَلَةُ دینِهِ وَوَحْیِهِ؛ شما حاملان دین خدا و وحی او هستید».

یعنی شما مهاجرین و انصار شاهد نزول قرآن بودید و مصاحبت پیامبر را درک کردید. شما هستید که وظیفه دارید این دین را به نسل های آینده منتقل کنید.

حضرت صدیقه طاهره علیها السلام در این بخش سه مسئولیت برای انسانها ذکر کرده است:

اول: مسئولیت در برابر خداوند و قانون الهی. شما در برابر خدا مسئولید:«نُصْبُ أمْرِهِ وَنَهْیِهِ وَحَمَلَةُ دینِهِ وَوَحْیِهِ».

دوم: مسئولیت در برابر نفس خود شما در برابر خود هم مسئولید. مسئولیت شما چیست؟«وَأُمَناءُ اللهِ عَلی أنْفُسِکُمْ، خداوند شما را امین بر خودتان قرارداده». بنابراین بدترین خیانتها آن است که به خود خیانت کنید. خیانت به خود این است که در چهارچوب دین و مکتبی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تعیین کرده، حرکت نکنید.

سوم: مسئولیت در برابر جامعه بشری و تاریخ انسانی است.

تبلیغ دین الهی از کانال اهل بیت

«وبُلَغَاوُهُ اِلَی الاُمَمِ».شما باید دین خدا را به امتهای دیگر برسانید و این مسئولیت را مصاحبت شما با پیامبر اکرم صلی الله علیه واله و درک حضرت برای شما ایجاد میکند . البته این اختصاصی آنها نیست و ما هم که پیامبر اکرم صلی الله علیه واله را درک نکردیم ، این وظیفه را داریم که در حد توانمان ،پیام دین را به خصوص از کانال اهل بیت علیهم السلام به دیگران برسانیم . معصومین علیهم السلام فرموده اند:

«انَّ الناسَ لَو عَلِمُوا مَحاسُنَ کَلامِنا لَا تَّبعُونا⁽¹⁾اگر مردم زیبائیهای کلام ما را بدانند ، قطعاتابع ما خواهند شد ».

«وَزَعَمتُم حَق لَکُم⁽²⁾شما گمان می کنید که(این مقامها )حق شماست».در این جمله حضرت زهرا علیها السلام تعریض به آنها دارد و می خواهد بفرماید: شما خودتان را هادیان دین و امین و حی می دانید ،ولی این در پندار شماست و واقعیت این نیست و شما در عمل نشان دادید شایستگی آن را ندارید .

در بعضی از نسخه ها «زَعیمُ حَقٍ لَهُ فِیکُم» است که به نظر می رسد که این نخسه «زَعَمتُم حَقُّ لَکُم»با سیاق خطبه فدکیه سازگار تر است .

عهد و پیمان الهی

آنگاه حضرت زهرا علیها السلام فرمود:

«للهِ فِیکُمْ عَهْدٌ قَدَّمَهُ إِلَیْکُمْ وَبَقِیَّةٌ استَخْلَفَها عَلَیْکُمْ⁽¹⁾برای خدا در بین شما عهد و پیمانی است که آن را سابقاً به شما گفته است».

دو احتمال در تفسیر این جمله وجود دارد:

احتمال اول اینکه «عَهْدٌ قَدَّمَهُ إِلَیْکُمْ»همان سفارشی باشد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نسبت به عترت کرد:

«اِنّی تارِک فِیکُمُ الثَّقَلَیْن کِتابَ اللهِ وَ عِتْرَتی».⁽²⁾

و جمله «وَ بَقِیَّةٌ اسْتَخْلَفَها عَلَیْکُمْ»اشاره به قرآن باشد.

احتمال دوم اینکه مراد از «عَهْدٌ قَدَّمَهُ إِلَیْکُمْ، وَبَقِیَّةٌ استَخْلَفَها عَلَیْکُمْ»

هر دو، کتاب خدا باشد. یعنی خداوند این عهد و پیمان را از شما گرفته است که حریم قرآن را نگه دارید، کتابی که سخن از حریم نگهداری برای اهل بیت هم در آن هست:

«قُلْ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَیٰ».⁽³⁾«بَقِیَّةٌ اسْتَخْلَفَها عَلَیْکُمْ»از برای خدا در بین شما یادگاری است که خداوند آن را خلیفه بر شما قرار داده است.

توصیف قرآن

آنگاه حضرت صدیقه طاهره علیها السلام با جملاتی بسیار بلند و پر محتوا به توصیف قرآن می پردازند:

«کِتابُ اللهِ النّاطِقُ»این قرآن که یادگار نبی اکرم صلی الله علیه و آله است، کتابی است که با مردم سخن می گوید و راه درست زندگی را به مردم نشان می دهد:

«إِنَّ هَٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ»⁽¹⁾، «وَالقُرْآنُ الصّادِقُ، وَالنُّورُ السّاطِعُ».قرآنی صادق است که نور درخشنده و فراگیر دارد.

صادق است، یعنی هیچ مطلب خلاف واقع و حقیقت را در این قرآن نمی یابید: «وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَیٰ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَیٰ»⁽²⁾

سُطوع به معنای ارتفاع و انتشار است. در نتیجه معنای آن این می شود که قرآن نورش تلألو دارد، فراگیر است و در عالم نورافشانی می کند.

«وَالضِّیاءُ اللاّمِعُ»قرآن کریم روشنی درخشنده است .

«ضیاء»به معنای روشنی است. «لامع»هم به معنای روشنی دهنده

است. یعنی قرآن نور است. نور عبارت از آن است که خود ظاهر است و مظهر دیگران است.

«بَیِّنَةٌ بَصائِرُهُ»بینات و دلائل قرآن واضح و روشن است.

«مُنْکَشِفَةٌ سَرائِرُهُ»حقایق پنهان آن قابل کشف برای راسخان در

علم است.

«مُنجَلِّیَةٌ ظَواهِرُهُ»ظواهر آیات آن آشکار و در خور فهم همگان است.قرآن کتاب زندگی است و ظواهر قرآن هم قابل فهم است برای آنهایی که ابزار فهم این ظواهر را داشته باشند؛ چون هر کس هم توان فهمیدن ظواهر قرآن را ندارد و فهم ظواهر قرآن نیاز به ابزار دارد. معنای این سخن این است که قرآن کتاب تشریفاتی نیست و تنها کتابی نیست که فقط در مهریه عروس بنویسند یک جلد کلام الله مجید و برای مسافری که می خواهد به سفر برود او را از زیر قرآن بگذرانند و یا فقط در مجلس فاتحه بخوانند، بلکه قرآن کتاب زندگی است.

نمی گوئیم این کارها را انجام ندهند؛ زیرا اینها تبرک است، اما می گوئیم در این حدّ نمانند و باید آن را در متن و صحن زندگی بیاوریم و از قرآن در عرصه های مختلف رهنمود بگیریم.

«مُغْتَبِطَةٌ بِهِ أَشْیاعُهُ».پیروان قرآن به واسطه قرآن مورد غبطه و حسرت هستند. یعنی اگر کسی واقعا پیرو قرآن باشد و به دستورات انسان ساز قرآن عمل کند، به آن درجه از کمال و بزرگی می رسد که دیگران حسرت او و راه او را دارند.

نقش مهم قرآن در هدایت و نجات انسان

«قَائِدٌ إلَی الرِّضْوانِ اتِّبَاعُهُ»تبعیت از قرآن پیروانش را به رضوان خدا و رضایت الهی یا بهشت رهبری می کند. یعنی آن کس که از قرآن تبعیت کند، رضایت ذات مقدس ربوبی را به دست می آورد.

«مُؤَدٍّ إلی النَّجاةِ إسْتماعُهُ؛ استماع قرآن سبب نجات است» استماع، غیر سماع و اسماع است. سماع به معنای گوش دادن ظاهری است، اما استماع به معنای گوش دادن عمیق و با دقت است:

«وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا»⁽¹⁾

(وقتی قرآن خوانده می شود، با دقت به قرآن گوش دهید و سکوت کنید)

«بِهِ تُنَالُ حُجَجُ اللهِ المُنَوَّرَةُ؛ به واسطه قرآن به حجت های نورانی قرآن دست می یابید».

به واسطه قرآن است که از حجج الهی که برترین آنها عبارتنداز عترت و سنت پیامبر و اهلبیت علیهم السلام ، بهره می بریم.

«وَعَزائِمُهُ المُفَسَّرَةُ، وَمَحارِمُهُ المُحَذَّرَةُ؛ به وسیله قرآن است که به واجبات تفسیر شده و محرمات منع شده خدا دست می یابید».

یعنی در این کتاب هم واجبات و هم محرُمات را پیدا می کنید.

«وَبَیِّناتُهُ الجالِیَةُ، وَبَراهِینُهُ الکَافِیَةُ؛ دلیلهای بین خداوند که جلوه دارد و برهانهای کافی او، همگی به وسیله قرآن به شما رسیده است».

«بیّنات»جمع «بینه»است و «براهین»هم جمع «برهان» است. یعنی شما با این قرآن راههای واضح سعادت را پیدا می کنید.

«وَفَضائِلُهُ المَنْدوبَةُ، وَرُخَصُهُ المَوْهُوبَةُ، وَشَرایِعُهُ المَکْتُوبَةُ؛

با این قرآن فضیلت های مستحب و رخصتهایی را که خدا به شما بخشیده و نیز قوانینی را که معین کرده می یابید».بنابراین از این نور بهره بگیرید.

قرآن در کلام امیرالمؤمنان علیه السلام

این کلام بلند حضرت صدیقه طاهره علیها السلام در توصیف قرآن همانند آن است که امیرمؤمنان علی علیه السلام در رابطه با قرآن فرموده است:

«وَاعْلَمُوا اَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ النَّاصِحُ الَّذِی لا یَغُش؛

قرآن نصیحت کننده ای است که خدعه نمی کند».

«وَالْهَادِی الَذِی لا یُضِل؛

هدایت کننده ای است که گمراه نمی کند».

«وَالْمُحَدِّثُ الَّذِی لا یَکْذِب؛

سخن گویی است که دروغ نمی گوید».

«وَ ما جالَسَ هَذا الْقُرْآنَ اَحَدٌ إِلا قامَ عَنْهُ بِزِیادَةٍ اَوْ نُقْصانٍ؛

کسی با این قرآن مجالست نکرد، مگر آنکه با زیادتی یا نقصان از نزد او برخاست ».

کدام زیادتی؟ «زِیادَةً فی هُدیً اَوَ نُقْصَانٍ من عَمی؛ زیادتی در هدایت یا نقصان در گمراهی و جهالت».

«وَاعْلَمُوا اَنَّهُ لَیْسَ عَلی اَحَدٍ بَعْدَ الْقُرْآنِ مِنْ فاقَةٍ؛ بدانید هر کس از چشمه زلال معارف قرآن بهره بگیرد، هرگز نیازمند نخواهد شد».

«وَ لا لِأَحَدٍ قَبْلَ الْقُرْآنِ مِنْ غِنیً⁽¹⁾و قبل از آنکه از حقائق قرآن

بهره مند گردد بی نیاز نخواهد شد ».این همه سفارشها به قرآن کریم برای آنست که رهروان راه اهل بیت به این قرآن بیش از گذشته بها دهند و ما به همه امور مربوط به قرآن:

1-آموزش روخوانی 2-تلاوت زیبای قرآن 3-حفظ قرآن 4-فهم معارف قرآن و تفسیر قرآن 5-آوردن قرآن به صحنه زندگی بپردازیم و اهمیت دهیم.

همه این موارد، مقدمه است برای آنکه قرآن را به صحنه زندگی بیاوریم محققی انگلیسی به نام کینت گری کتابی نوشته است به نام اینکه قرآن را چگونه شناختم. او می گوید: «30 سال در راه فراگیری تعالیم و حفظ الفاظ قرآن تلاش کرده ام».وقتی 30 سال تمام یک محقق انگلیسی بیگانه به یادگیری الفاظ قرآن می پردازد وظیفه من و شما چیست؟! من نمی گویم چند سال، می گویم چند ساعت از عمرمان را صرف قرآن کرده ایم؟ این خسران نیست که آن نویسنده مسیحی بگوید دویست بار نهج البلاغه را مطالعه کرده ام و ما یک دور نهج البلاغه را مطالعه نکرده باشیم؟! جا دارد به خود بیائیم و به خود آمدن این است که انس بیشتری با قرآن و با نهج البلاغه داشته باشیم که نهج البلاغه به گونه ای تفسیر قرآن است. اگر با قرآن انس گرفتیم، شیرینی قرآن را در کام و زندگی مان احساس می کنیم.

نقش قرآن چون در این عالم نشست***نقشه های پاپ و کاهن را شکست

فاش گویم آنچه در دل مضمر است***این کتابی نیست چیز دیگر است

چون که در جان رفت جان دیگر شود***جان که دیگر شد جهان دیگر شود

با مسلمان گفت جان بر کف بنه***هرچه از حاجت فزون داری بده

اهل بیت علیهم السلام شارح فلسفه احکام

اشاره

اهل بیت علیهم السلام شارح فلسفه احکام

حضرت صدیقه طاهره علیها السلام فلسفه حدود 20 حکم از احکام الهی را بیان کرده اند. هر حکمی که خداوند واجب کرده است به دلیل مصالحی بوده است و همچنین هر حکمی را که خداوند حرام کرده است، به دلیل داشتن مفسده ای بوده است. یعنی چون مفسده داشته حرام شده. سخن در این است که مصلحت و مفسده چیست؟ آیا ما توان فهم همه مصالح و مفاسد را داریم یا نداریم؟ پاسخ این است که ما راهی به علم به ملاکات نداریم و نمی دانیم در لوح محفوظ چه خبر بوده است و چه مصالحی مطرح بوده است، و یا چه مفاسدی برای فلان حکم حرام مطرح بوده است. لذا وقتی قرار شد ما راه به ملاکات نداشته باشیم، آن مقداری از ملاکات را که قرآن بیان کرده است و اهل بیت علیهم السلام در تشریح کرده اند، همان مقدار، فلسفه مسلم احکام است:

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»⁽¹⁾.

فلسفه روزه این است که شما به تقوای واقعی برسید و نگهدار حریم برای ذات مقدس ربوبی بشوید.

«أَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِکْرِی»⁽¹⁾

(نماز را بر پای دار برای اینکه به یاد من باشی)

و امثال اینها در آیات نورانی قرآن کم نیست. در روایات هم فلسفه هایی بیان شده است، از جمله در این خطبه نورانی فدکیه فلسفه هایی برای احکام بیان شده است. فلسفه هایی که این انوار تابناک الهی بیان کرده اند در حقیقت تبیین همان است که در لوح محفوظ بوده است، لکن لازم است عرض کنم که مصالح و مفاسد را تنها در حوزه مسائل مادی نبینیم، بلکه مصالح و مفاسد حوزه گسترده ای دارد:

بخشی از آن مربوط به مسائل معنوی است و برخی از آنها مربوط به مسائل مادی است. آنچه مهم است، این است که همگی متعبد به احکام الهی باشیم و آن احکامی که به نحو مسلم ثابت شده است متعبد به آنها باشیم؛ چه فلسفه آنها را بفهمیم و یا نفهمیم.

با این مقدمه به تفسیر این بخش خطبه حضرت صدیقه طاهره علیها السلام می پردازیم.

فلسفه دوری از شرک

«فَجَعَلَ اللهَ الإیمانَ تَطْهیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرْکِ؛ خداوند ایمان را برای این قرار داد که شما از آلودگی شرک پاک شوید».حضرت صدیقه طاهره علیها السلام در این جمله دو مطلب را بیان فرموده اند:

مطلب اول این است که شرک، آلودگی روح است؛ زیرا روح سالم روحی است که خداباور باشد؛ چون خداباوری فطری است و خداناباوری و شرک موجب آلودگی روح و انحراف از مسیر فطرت و اعتدال آن است.

مطلب دوم این است که زداینده آلودگی چیست؟ ایمان زداینده آلودگی است. ایمان، شعار نیست بلکه خداباوری است نه خدادانی. بین خدادانی و خداباوری فاصله زیادی است. چه بسا کسانی که کتاب ها در باب توحید نوشته اند، اما خدادانند نه خدا باور، و چه بسا کسی که یک صفحه کتاب توحید نخوانده و ننوشته است، اما خدا باور است. نمی گویم دنبال خدادانی و معارف توحیدی نباید رفت، ولکن می گویم که آموزش معارف توحیدی (خدادانی) باید مقدمه برای خدا باوری باشد.

«فَجَعَلَ اللهَ الإیمانَ تَطْهیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرْکِ»خداباوری است که آلودگی شرک را از جان انسان می زداید.

فلسفه نمازدوری از کبر

«وَالصَّلوةَ تَنْزِیهاً لَکُمْ عَنِ الکِبْرِ؛

(خداوند) نماز را بر شما واجب کرد برای اینکه شما از کبر و

خودبرتربینی منزه بشوید».

خودبرتربینی بیماری است. گاهی انسان خود را برتر از مردم می بیند و حق را نمی پذیرد و گاهی العیاذ بالله در برابر ذات مقدس ربوبی کبر می ورزد. گاهی هم کبر در مقابل انبیاء و امامان است.

کسی که اهل نماز شد کبر نمی ورزد. اهل نماز شدن، تنها نماز خواندن نیست .

اهل نماز شدن یعنی با عشق سراغ نماز رفتن و نماز را جلوه ای از ابراز بندگی در مقابل ذات مقدس ربوبی دیدن، که انسان را هم از کبر در برابر پروردگار عالم و هم از کبر در برابر پیامبر و امامان و نیز از تکبر در برابر مردم رهایی می بخشد.

کسی که خودش را در برابر ذات مقدس ربوبی کوچک دید، در برابر بندگان خدا گردن فرازی نخواهد کرد.

تزکیه نفس و وسعت رزق،فلسفه زکات

«وَالزَّکاةَ تزْکِیَةً لِلنَّفْس وَنِماءاً فی الرِّزْق؛ خداوند زکات را واجب کرد تا نفس انسان را از آلودگی پاک کند و روزی او را وسعت بدهد».زکات در قرآن و در صدر اول به معنای مطلق وظیفه مالی بوده که شامل خمس اصطلاحی هم می شود. اینکه در قرآن در موارد متعدد، اقامه نماز در کنار ایتاء زکات آمده است، تنها منظور زکات مصطلح نیست، بلکه مقصود مطلق وظیفه مالی است که انسان در حوزه دین دارد. حضرت صدیقه طاهره علیها السلام زکات را مایه برکت می داند که جان را پاکیزه می کند.

یعنی آنکه با پرداخت مال در راه خدا از چسبیدن به مال رهایی پیدا می کنید و اسیر مال نمی شوید، بلکه امیر مال می شوید و این کار موجب تزکیه نفس است. تزکیه نفس برتر از تطهیر است که باعث نمو و رشد نفس است و آن را به جلو می برد:

«خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِمْ بِهَا»⁽¹⁾

«از اموال مردم زکات بگیر تا بدین وسیله آنهاراپاک ومنزه کنی».

لذا در روایات آمده است که آن مقداری که انفاق کننده به دست می آورد، بیشتر از آن چیزی است که انفاق گیرنده به دست می آورد. «وَنَماءاً فی الرِّزْق»؛ یعنی بر اموالتان افزوده می شود.بعضی ها فکر می می کنند که اگر زکات و خمس بدهند،اموالشان کم می شود.

تجربه نشان داده است که آنها که اهل حسابند و وظایف مالیشان را ادا می کنند، خداوند به عمر و مالشان برکت می دهد؛ زیرا ادای واجبات مالی، بیمه مال انسان است.

در روایتی آمده است :

«حَصِّنُوا اَمْوَالَکُمْ بِالزَّکَاة⁽¹⁾

مالتان را با زکات حفظ کنید و بیمه کنید».

حتی آنهایی که مالیات ها را در نظام اسلامی می پردازند در این زمره اند. در نظام اسلامی، علاوه بر زکات و خمس باید مالیات را هم پرداخت. البته این سفارش را هم می کنیم که آنهایی که مالیات می گیرند، طبق دستور صریح امیرالمؤمنین علیه السلام باید ملاحظه کنند که به مالیات دهندگان فشار نیاید.

آن کسی که مالیات می دهد، درست است که در ظاهر چیزی از او کم شده است، ولی کوچه و خیابانی که در آن حرکت می کند، آباد می شود. شهر و کشورش آباد می شود پس چیزی از او کم نشده است، بلکه باعث وسعت روزی او می شود.

فلسفه روزه

«وَالصِّیامَ تَثْبیتاً لِلإِخْلاصِ».فلسفه روزه چیست؟

خداوند، روزه را برای تثبیت اخلاص بندگانش قرار داده است. برخی از واجبات، نشان بیرونی دارند، مانند نماز و حج، اما برخی از واجبات نشان بیرونی ندارند و تا کسی خودش ابراز نکند، کسی متوجه نمی شود، مانند روزه. روزه را تا خود آدم نگوید، نمود بیرونی ندارد؛ لذا روزه محک اخلاص است .

و در حدیث معروفی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است که:

«اَلصَّومُ لِی وَ اَنَا اَجْزِی به⁽¹⁾روزه برای من است و من خود جزای آن را می دهم».

برخی «وَ اَنَا اَجْزِی بِه»به صورت مجهول می خوانند.

یعنی من جزای روزه هستم. به این معنا که جزای روزه واقعی، وصول الی الله وشهود معنوی ذات مقدس ربوبی است .

فلسفه حج

«وَالحَجَّ تَشْییداً لِلدّین»چهارمین حکمی که حضرت صدیقه طاهره علیها السلام فلسفه آن را بیان می کند، حج است.

خداوند حج را برای تقویت دین واجب کرده است. حج، جنبه های مختلفی همچون فردی، اجتماعی و سیاسی دارد و حضرت صدیقه طاهره علیها السلام همه آنها را در یک جمله بیان می کند که «حج، تقویت دین است»؛ تقویت در ابعاد مختلف:

در عرصه فردی، از بسم الله حج تمتع و احرام عمره تمتع است تا پایان اعمال. تأثیر گذاری حج به این شرط است که برای خدا باشد؛حتی اگر تقصیر (تراشیدن موهای سر) برای غیر خدا باشد، آن عمل باطل است و باعث تقویت دین در عرصه فردی نیست.

در عرصه سیاسی اجتماعی، سیره پیغمبر و ائمه علیهم السلام استفاده از حج به عنوان تریبون دین بوده است؛ لذا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خطبه های

مهم خود را در عرفات ایراد می کنند و امام صادق علیه السلام در صحرای عرفات در جمع همه مسلمانان بلند می شود و فریاد می زند که ای مردم، امام اولتان علی، امام دومتان حسن، امام سومتان حسین، امام چهارمتان سجاد، امام پنجمتان باقر و امام ششمتان من هستم. امام، دوازده بار بلند این مطلب را به چهار طرف و هر طرفی سه بار تکرار می کند. معنای این کار امام، استفاده سیاسی از حج است. می بینیم سید الشهداء علیه السلام نیز خطبه بلند و روشنگرانه اش را در منا ایراد می کند.

اگر امت اسلامی،از حج آنگونه که پیامبر و ائمه علیهم السلام استفاده می کردند، بهره می بردند، امروز ما شاهد سلطه جابرانه مستکبرینی همچون آمریکا و زورگویی های وحشیانه صهیونیست ها نبودیم. بنابراین حج کنگره بزرگ اسلامی و باعث تقویت دین است.

فلسفه عدالت

«وَالعَدْلَ تَنْسیقاً لِلْقُلوب؛ خداوند عدالت را برای وابسته کردن دلها قرار داد».عدالت مایه تألیف دلها و ظلم، مایه جدایی دلهااست.

جامعه ای که عدالت بر آن حاکم است باقی می ماند. نتیجه ظلم، گسسته شدن نظام جامعه و رودررویی افراد جامعه در برابر یکدیگر است. ولی نتیجه عدالت، اعتماد افراد و حکومت ها و ملت ها به یکدیگر و ارتباط عمومی و همبستگی اجتماعی و تفاهم است. یکی از معانی عدالت، عدالت اجتماعی است که از جمله موارد آن اجرای قسط است.

خداوند در این باره در قرآن کریم می فرماید:

«لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»⁽¹⁾.

عدالت یک بعد آن، عدالت اجتماعی است. عدالت اجتماعی به معنای همان است که عامیانه می گوییم:«حق به حقدار رسیدن»اگر درجامعه ای حق به حقدار رسید، دلها با هم صفا خواهند شد.

فلسفه وجود امام و امات در جامعه

«وَطَاعَتَنَا نِظاماً لِلْمِلَّةِ، وَإِمامَتَنا أَماناً للْفُرْقَةِ؛ خداوند اطاعت از ما و اهلبیت را واجب قرار داد تا شریعت سامان پیدا کند، و امامت ما را واجب کرد تا امت دچار تفرقه نشوند».

به همین دلیل است که به پیغمبر خطاب می شود:

«یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ»⁽¹⁾.

این آیه، مربوط به غدیر خم است. به پیغمبر صلی الله علیه و آله خطاب می شود که اگر ولایت مولا علی علیه السلام را به صورت رسمی ابلاغ نکنی، رسالت را ابلاغ نکرده ای.

معنای این سخن این است که پشتوانه تداوم اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله ،امامت و ولایت امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام و فرزندان معصوم آن بزرگوار (یازده امام بعد از او) است.

یک بخش از ولایتشان، امامت ظاهری بود که باید مردم سراغشان می رفتند و بخش دیگر ولایت ایشان، ولایت بر جهان هستی است؛