مشخصات کتاب

سرشناسه : علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق.

عنوان قراردادی : نهج البلاغه. فارسی. عربی. برگزیده.

عنوان و نام پدیدآور : وصایای امام علی علیه السلام به جهان بشریت/نویسنده محمدجواد مهری کرمانشاهی.

مشخصات نشر : قم: مشرقین، 1383.

مشخصات ظاهری : 70 ص.

فروست : سلسله درس های نهج البلاغه وصایای امام علی علیه السلام.

شابک : 40000 ریال:9645781825

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر : نهج البلاغه. فارسی - عربی - برگزیده.

موضوع : علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- خطابه ها.

موضوع : علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- کلمات قصار.

شناسه افزوده : ممهری، محمدجواد، مترجم.

رده بندی کنگره : BP38/042/م9و6

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 1 1 0 0 1 2 6

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

وصایای امام علی (علیه السلام) به جهان بشریّت

· مؤلّف: محمد جواد مهری

فهرست مطالب

مقدمه... 7

بخش اول: وصیّت در قرآن و روایات.. 11

وصیّت از دیدگاه قرآن. 13

توضیح و شرح.. 14

الف - فلسفه وصیّت... 14

ب - عدالت در وصیّت... 15

پ - وصایای واجب و مستجب... 17

ت - وصیّت در حال حیات، قابل تغییر است... 17

وصیّت از دیدگاه روایات.. 19

بخش دوم: وصایای امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) ... 21

وصیّت اوّل امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) ... 23

وصیّت دوم امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) ... 27

وصیّت سوم امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) ... 29

انسان و حوادث روزگار... 29

مراحل خودسازی ... 32

اخلاق اجتماعی.. 34

تربیت فرزندان... 35

توجه به معنویات.. 42

آخرت گرایی.. 46

معیارهای روابط اجتماعی.. 48

تلاش در جمع آوری زاد و توشه... 49

شناخت دنیاپرستان... 56

حقوق دوستان... 63

ارزشهای اخلاقی... 66

جایگاه زنان... 70

معیّن کردن کارها و مسئولیت ها ... 71

گرامی داشتن بستگان و خویشاوندان... 71

وصیّت چهارم امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) ... 72

وصیّت اقتصادی نسبت به اموال شخصی ... 73

ضرورت حفظ اموال… 74

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم

نهج البلاغه در میان عالمان شیعی و اهل سنّت جایگاهی ویژه دارد و اعجاب همگان را برانگیخته است تا جایی که ابن ابی الحدید معتزلی⁽¹⁾

آن را فروتر از کلام خالق و فراتر از کلام مخلوق دانسته و صاحب این کلمات را سرور سخنوران و پیشتازِ رسا سخن گویان می داند.⁽²⁾

همچنین خورشید قرن بیستم امام خمینی e در این زمینه می گوید:

نهج البلاغه بعد از قرآن، بزرگترین دستور زندگی مادی و معنوی و بالاترین کتاب رهایی بخش بشر است، و دستورات معنوی و حکومتی آن بالاترین راه نجات است.⁽³⁾

و حق هم همین است چرا که نهج البلاغه دریایی است بیکران، اقیانوسی است پهناور، گنجینه ای است پر گهر، باغی است پر گل، آسمانی است پر ستاره، در جهت شرح توحید، نمایانگر حق بودن، تفسیر حقیقت، بیان عقائد، مبیّن اخلاق، هدایتگر به سوی عمل صالح و خلاصه تنها کتاب جامعی است که تمام اُدبای جهان را به خود متوجه ساخته است، همانگونه که جرج جرداق مسیحی می گوید: جاذبه های امام علی (علیه السلام) شوری در من ایجاد کرد

که200 بار نهج البلاغه را مطالعه کردم.⁽¹⁾

امروز در شرایطی مشابه شرایط حکومت دوران امیرالمؤمنین (علیه السلام) است. پس روزگار، روزگار نهج البلاغه است، امروز می شود از دیدگاه دقیق و نافذ امام علی (علیه السلام) به واقعیّت های جهان و جامعه نگاه کرد و بسیاری از حقایق را دید و شناخت و علاج دردها را پیدا کرد .

همانطور که مقام معظم رهبری (حفظه الله تعالی) فرمود:

«امروز بیش از همیشه به نهج البلاغه محتاج تریم و هر کس علی بن ابیطالب (علیه السلام) را قبول دارد و مسلمان است به عنوان احیای یک میراث بی نظیر اسلامی باید نهج البلاغه را زنده کند».

لذا بنده با الهام از رهنمودهای ولیّ امر مسلمین جهان حضرت آیت الله العظمی امام خامنه ای (حفظه الله تعالی) جهت احیاء هرچه بیشتر نهج البلاغه در جامعه اسلامی نهایت تلاش و سعی خویش را مبذول داشته و پس از تدوین و تألیف «راهنمای کشف موضوعات نهج البلاغه» که به ضمیمه ترجمه استاد علی اصغر فقیهی به چاپ رسید؛ اینک وصایای امیرالمؤمنین (علیه السلام) به فرزندان، مسئولان اجرایی و در واقع به نوع بشریت را گردآوری و با اسلوبی نو و جدید به محضر پیروان مکتب علوی و دوستداران ولایت و امامت تقدیم می کنم.

در خاتمه امیدوارم خداوند ثواب این اندک تلاش را وسیله نجات در روز

پر هول محشر برای شیعیان امیرالمؤمنین (علیه السلام) ، پدر و مادرم و همه خوانندگان این کتاب قرار بدهد، ان شاءالله.

یا علی آن دم که آید برسرم گرگ اجل

دیدگانم بر تو و یک همّت مردانه است

قم مقدس عُشّ آل محمد (صلی الله علیه و آله وسلم)

محمدجواد مهری - نهم شهریور 1383

بخش اول: وصیّت در قرآن و روایات

اشاره

وصیّت از دیدگاه قرآن

اشاره

یکی از کارهایی که تهیّة آن برای سفر آخرت لازم است، وصیّت کردن است، بلکه وصیّت را نوشتن و موجود و مهیّا گذاشتن، مبادا که فجأةً و بغتةً اجل در رسد و انسان فرصت نکند.

و خاصیّت وصیّت این است که اگر کسی حقوق خدا و خلق بر ذمّه اش باشد، وقتی که به وصیّت او عمل شد، از عذاب و عقاب عالم قبر و بزرخ و قیامت نجات می یابد.

اینک به آیات مربوط به وصیّت می پردازیم که عبارتند از:

1- کُتِبَ عَلَیْکُمْ اِذا حَضَرَ اَحَدَکُمُ الْمَوْتُ اِنْ تَرَکَ خَیْراً اَلْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ وَالْاَقرَبینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقَّاً عَلَی الْمَتَّقینَ.⁽¹⁾

بر شما نوشته شده، هنگامی که یکی از شما را مرگ فرا رسد، اگر چیز خوبی از خود به جای گذارده، وصیّت برای پدر و مادر و نزدیکان به طور شایسته کند، این حقی است بر پرهیزکاران.

2- فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ماسَمِعَهُ فَاِنَّما اِثْمُهُ عَلَی الَّذینَ یُبَدِّلُونَهُ اِنَ اللَّهَ سَمیعٌ عَلیمٌ.⁽²⁾

پس کسی که آنرا بعد از شنیدن تغییر دهد، تنها گناه بر کسانی است که آن (وصیّت) را تغییر می دهند، خداوند شنوا و داناست.

کسی که از انحراف وصیّت کننده (و تمایل یک جانبه او به بعض ورثه) یا از گناه او (به اینکه وصیّت به کار خلافی کند) بترسد، و میان آنها را اصلاح دهد، گناهی بر او نیست (و مشمول قانون تبدیل وصیّت نمی اشد) خداوند آمرزند و مهربان است.

باید توجه داشت که مفسّرین و فقهاء علاوه بر آیات فوق، به ( سوره­های احزاب، آیه ششم؛ نساء، آیه هیجدهم و مائده، آیات 106 و 107) در باب وصیّت تمسّک کرده اند.

برای آگاهی بیشتر در این زمینه به تفاسیر مختلف در ذیل این آیات مراجعه کنید.

توضیح و شرح

الف - فلسفه وصیّت

ازآنجایی که ازقانون ارث تنها یک عده از بستگان، آن هم روی حساب معیّنی بهره مند می شوند، در حالی که شاید عده دیگری از فامیل و احیاناً بعضی از دوستان و آشنایان نزدیک، نیاز مُبرمی به کمک های مالی داشته باشند.

و نیز در مورد بعضی از وارثان، گاه مقدار ارث پاسخگوی نیاز آنها نیست،

جامعیّت قوانین اسلام اجازه نمی دهد که این خلأها پر نشود، لذا در کنار قانون ارث، قانون وصیّت را قرار داده و به مسلمانان اجازه می دهد، نسبت به یک سوم از اموال خود (برای بعد از مرگ) تصمیم بگیرند.

از این ها گذشته گاه انسان مایل است کارهای خیری انجام دهد، اما در زمان حیاتش به خاطر نیازهای مالی، خودش موفق به این امر نیست، منطق عقل ایجاب می کند که او از اموالی که زحمت تحصیل آن را کشیده ، برای انجام کارهای خیر، لااقل برای بعد از مرگش محروم نماند.

مجموع این امور موجب شد که قانون وصیّت در اسلام تشریع گردد و آن را با جملة «حقّاً عَلَی الْمُتَّقینَ» تأکید فرموده است.

البته وصیّت منحصر به موارد فوق نیست، بلکه انسان باید وضع دیون خود و اماناتی که به او سپرده شده و مانند آن را ، در وصیّت مشخص کند، به گونه ای که هیچ امر مهمی در حقوق مردم یا حقوق الهی که بر عهده اوست، وجود نداشته باشد.

ب - عدالت در وصیّت

در روایات اسلامی با توجه به بحثی که در آیات فوق، در مورد عدم تعدّی در وصیّت گذشت، تأکیدهای فراوانی روی «عدم جور» و «عدم ضرار» در وصیّت دیده می شود که از مجموع آن استفاده می شود، همان اندازه که وصیّت کار شایسته و خوبی است، تعدّی در آن مذموم و از گناهان کبیره است.

در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم:

کسی که در وصیّتش عدالت را رعایت کند، همانند این است که همان اموال را در حیات خود در راه خدا داده باشد، و کسی که در وصیّتش تعدّی کند، نظر لطف پروردگار در قیامت از او برگرفته خواهد شد.⁽¹⁾

تعدّی و جور و ضرار در وصیّت آن است که انسان به بیش از ثلث وصیّت کند و ورثه را از حق مشروع شان باز دارد و یا اینکه تبعیضات ناروایی به خاطر حُبّ و بغض های بی دلیل انجام دهد، حتی در بعضی از موارد که ورثه سخت نیازمندند، دستور داده شده ، وصیّت به ثلث هم نکنند و آن را به یک چهارم و یک پنجم تقلیل دهند.⁽²⁾

موضوع عدالت در وصیّت تا آن اندازه ای در سخنان پیشوایان اسلام مورد تأکید واقع شده که در حدیثی می خوانیم:

یکی از مردان طایفه انصار از دنیا رفت و بچه های صغیری از او به یادگار ماند، او اموال خود را در آستانه مرگ در راه خدا صرف کرد، به گونه ای که هیچ مال دیگری از او بجا نماند، هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) از این ماجرا آگاه شد، فرمود: با آن مرد چه کردید؟ گفتند او را دفن کردیم. فرمود:

اگر من قبلاً آگاه شده بودم، اجازه نمی دادم او را در قبرستان مسلمانان

دفن کنید، چرا که بچه های صغیر خود را رها کرده، تا گدائی کنند.⁽¹⁾

و در جائی دیگر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله وسلم) می فرماید: کسی که وصیّت خوب بکند و بمیرد ، گویا شهید مرده است .⁽²⁾

یعنی ثواب شهداء در راه خدا را دارد.

پ - وصایای واجب و مستحب

گرچه وصیّت ذاتاً از مستحبّات مؤکّد است، ولی گاه شکل وجوب پیدا می کند؛ مثل اینکه انسان در پرداخت حقوق واجب الهی مانند نماز، روزه، حج و کفارات کوتاهی کرده باشد و یا اماناتی از مردم نزد اوست مثل خمس، زکات، قرض و امانت که در صورت عدم وصیّت، احتمال می دهد حق آنان از بین برود و از آن مهم تر اینکه گاه موقعیّت شخص در جامعه چنان است که اگر او وصیّت نکند، ممکن است لطمه شدید و ضربه جبران ناپذیر بر نظام سالم اجتماعی یا دینی وارد گردد، در تمام این صور ؛ وصیّت کردن واجب می شود.

ت - وصیّت در حال حیات، قابل تغییر است

قوانین اسلام؛ شخص وصیّت کننده را محدود به آنچه قبلاً وصیّت کرده نمی کند، بلکه به او اجازه می دهد تا مادامی که زنده است در مقدار و چگونگی وصیّت و شخص وصیّ تجدیدنظر کند، چرا که با گذشت زمان،

ممکن است مصالح و نظرات او در این زمینه دگرگون شود.⁽¹⁾

البته باید توجه داشت آنچه از روایات اسلامی بر می آید بهتر این است که انسان وصیّ خودش باشد؛ یعنی هرچه را که می خواهد وصی او بعد از مردم به جا آورد از خیرات و صدقات و سایر اعمال صالحه، خودش به جا بیاورد.

چنانچه در کلمات قصار حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در آخر نهج البلاغه است که می فرماید:

یَابْنَ آدَمَ کُنْ وَصِیَّ نَفْسِکَ فِی مَالِکَ وَ اعْمَلْ فِی مَالِکَ مٰا تُؤْثِرُ أَنْ یُعْمَلَ فِیِه مِنْ بَعْدِکَ.⁽²⁾

ای پسر آدم! تو خود وصیّ اموال خویش باش و هرچه را دوست میداری بعد از تو درباره آن اموال ، عمل شود ، خود انجام ده.

همچنین روایت شده: جوانی از انصار مال بسیاری از حلال جمع کرده بود، مریض شد، رسول خدا (صلی الله علیه و آله وسلم) با جمعی از صحابه به عیادت او رفتند، آن جوان عرض کرد: یا رسول الله! وصیّت می کنم شما را که تمام مال مرا در راه خدا به فقرا و مساکین به دست مبارک خود انفاق کنید، حضرت هم قبول کردند، بعد از مردنش امر کردند اموال او را ضبط کردند و همه را در راه خدا به فقرا و مساکین دادند.

راوی می گوید: پیش خود گفتم خیر دنیا و آخرت برای اغنیاء است، حضرت رسول (صلی الله علیه و آله وسلم) از ضمیر من اطلّاع پیدا کرد، یک دانه خرما از مال آن جوان برداشت و به دست مبارک گرفت و فرمود: این چیست؟ عرض کردم فدایت شوم! یک دانه خرما است. فرمود:

به آن خدایی که مرا به پیغمبری فرستاده، اگر این مرد ، این یک دانه خرما را در حیاتش به دست خود صدقه داده بود، بهتر بود از تمام آنچه من دادم.

وصیّت از دیدگاه روایات

در روایات اسلامی تأکیدهای فراوانی در زمینه وصیّت شده، که از باب تیّمن و تبرک به برخی از آنها اشاراتی داریم:

1- پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود: اَلْوَصِیَّةُ حَقٌّ عَلیٰ کُلِّ مُسْلِمٍ.⁽¹⁾

وصیّت نمودن، حقی بر عهده هر مسلمان می باشد.

2- پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود: ما ینْبَغی لِأَمْرَئٍ مُسْلِمٍ أَنْ یَبِیتَ لَیْلَةً، اِلاّٰ وَ وَصِیَّتُةُ تَحْتَ رَأْسِهِ.⁽²⁾

برای مسلمان شایسته نیست که یک شب بخوابد و وصیّتش زیر سرش نباشد.

3- پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود: مَنْ ماتَ بِغَیْرِ وَصِیَّةٍ ماتَ مِیْتَةً جاهِلیَّةً.⁽¹⁾

هرکس بدون وصیّت بمیرد، بسان مردن زمان جاهلیّت جان داده است.

4- امام صادق (علیه السلام) فرمود: مَنْ لَمْ یُوصِ عِنْدَ مَوْتِهِ لِذَوی قَرابَتِهِ مِمَّنْ لایَرِثُهُ، فَقَدْ خَتَمَ عَمَلَهُ بِمَعْصِیَتِهِ.⁽²⁾

هرکس هنگام مرگ برای بستگانی که از او ارث نمی برند، چیزی وصیّت ننماید، عمل خویش را به معصیت ختم نموده است.

5- امام صادق (علیه السلام) فرمود: أَلسُّکْرُ مِنَ الْکَبائرِ، وَ الْحَیْفُ فی الْوَصِیَّةِ مِنَ الْکَبآئِرِ.⁽³⁾

مستی (استعمال مواد مست کننده) از گناهان کبیره است و جور و ستم در وصیّت از گناهان کبیره است.

بخش دوم: وصایای امیرالمؤمنین علی (علیه السلام)

اشاره

وصیّت اوّل امیرالمؤمنین علی (علیه السلام)

لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا السَّلَامُ لَمّا ضَرَبَهُ ابْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللهُ.

از وصیت های آن حضرت است به حسن و حسین (علیهما السّلام) وقتی که ابن ملجم لعنة اللّه علیه به او ضربت زد.

أُوصِیکُمَا بِتَقْوَی اللَّهِ .

من به شما دو تن؛ پرهیز از ناخشنوی خدا را سفارش می کنم.

وَ أَلَّا تَبْغِیَا الدُّنْیَا وَ إِنْ بَغَتْکُمَا.

و این که شما دنیا را طلب نکنید(هرچند که او شما را طلب کند).

وَ لَا تَأْسَفَا عَلَی شَیْ ءٍ مِنْهَا زُوِیَ عَنْکُمَا.

و بر آن چه از دنیا ، از شما دورگردیده ، اندوه مخورید.

وَ قُولَا بِالْحَقِّ.

سخن حقّ را بر زبانتان جاری کنید.

وَ اعْمَلَا لِلْأَجْرِ.

و برای مزد آن جهانی به عمل بپردازید.

وَ کُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً.

و دشمن ظالم باشید.

وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً.

و یار مظلوم باشید.

أُوصِیکُمَا وَ جَمِیعَ وَلَدِی وَ أَهْلِی وَ مَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی بِتَقْوَی اللَّهِ.

من به شما و همه فرزندان و اهل بیت خود و به هر کسی که این نامه من به او می رسد، حذر کردن از ناخشنودی خدا را سفارش می کنم.

وَ نَظْمِ أَمْرِکُمْ.

و به منظّم ساختن کارهایتان.

وَ صَلَاحِ ذَاتِ بَیْنِکُمْ فَإِنِّی سَمِعْتُ جَدَّکُمَا ( صلی الله علیه وآله ) یَقُولُ صَلَاحُ ذَاتِ الْبَیْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ.

و به اصلاح کردن هر چیزی که موجب پراکندگی و اختلاف در میانتان می گردد وصیّت می کنم، که همانا من از جدّ شما (صلی الله علیه و آله وسلم) شنیدم که می گفت: به صلاح آوردن و از میان بردن اختلاف میان دو تن یا دو قبیله؛ از عموم نمازها و روزه ها بهتر و با فضیلت تر است.

اللَّهَ اللَّهَ فِی الْأَیْتَامِ فَلَا تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ وَ لَا یَضِیعُوا بِحَضْرَتِکُمْ.

خدا را در نظر گیرید، خدا را در نظر گیرید (از خدا حذر کنید، از خدا حذر کنید) در مورد یتیمان، که برای دهانشان نوبت قرار ندهید.⁽¹⁾( یک بار غذا به آنان بدهید و بار دیگر ندهید، بلکه همواره ایشان را سیر نگهدارید) و این که آنان در حضور شما (از بینوایی و گرسنگی) از میان نروند.

وَ اللَّهَ اللَّهَ فِی جِیرَانِکُمْ فَإِنَّهُمْ وَصِیَّةُ نَبِیِّکُمْ مَا زَالَ یُوصِی بِهِمْ حَتَّی

ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُمْ.

خدا را در نظر گیرید، خدا را در نظر گیرید (یا از خشم خدا حذر کنید، از خشم خدا حذر کنید) درباره همسایگان خود که به راستی رعایت حال آنان وصیّت پیامبرتان است که همواره سفارش ایشان را می کرد تا آن حدّ که ما گمان بردیم به زودی حقّی در ارث برای آنان قرار خواهد داد.

وَ اللَّهَ اللَّهَ فِی الْقُرْآنِ لَا یَسْبِقُکُمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَیْرُکُمْ.

خدا را در نظر بگیرید، خدا را در نظر گیرید، در مورد قرآن، تا در عمل به آن دیگران بر شما پیشی نگیرند.

وَ اللَّهَ اللَّهَ فِی الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا عَمُودُ دِینِکُمْ.

از خشم خدا حذر کنید، از خشم خدا حذر کنید، درباره نماز که به راستی نماز ستون دین تان است.

وَ اللَّهَ اللَّهَ فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ لَا تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُمْ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا.

از ناخشنودی خدا بپرهیزید، از ناخشنودی خدا بپرهیزید، درباره خانه پروردگارتان (یعنی مکّه) که تا باقی هستید آن را خالی مگذارید، پس همانا اگر رفتن به آن ترک شود، خداوند از روی رحمت به شما نظر نمی کند.

وَ اللَّهَ اللَّهَ فِی الْجِهَادِ بِأَمْوَالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ وَ أَلْسِنَتِکُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ.

از خشم خدا حذر کنید، از خشم خدا حذر کنید، در مورد جهاد در راه خدا با مال ها و جان ها و زبان هایتان.

وَ عَلَیْکُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَ التَّبَاذُلِ وَ إِیَّاکُمْ وَ التَّدَابُرَ وَ التَّقَاطُعَ.

برشما باد (بر شما لازم است) رعایت پیوندِ خویشاوندی و دوستی، و مداومت در بذل و بخشش، زنهار از پشت کردن به یکدیگر، و جدا شدن از