مشخصات کتاب
سرشناسه: خامنه ای، علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، 1318 -.
عنوان و نام پدیدآور: آداب روزه داری؛ احوال روزه داران (از بیانات حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدّظلّه العالی) رهبر معظّم انقلاب اسلامی) / به کوشش: علیرضا مختارپور قهرودی.
مشخصات نشر: تهران: انتشارات انقلاب اسلامی (وابسته به مؤسسه ی پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی)، 1391
قیمت: 110000 ریال شابک: 6-53-2951-964-978
وضعیت فهرست نویسی: فیپا
موضوع: خامنه ای، علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، 1318 -- نظریه درباره رمضان
موضوع: خامنه ای، علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، 1318 -- پیامها و سخنرانیها
موضوع: رمضان
موضوع: روزه
شناسه افزوده: مختارپور قهرودی، علیرضا، 1343 -
شناسه افزوده: مؤسسه ی پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی
رده بندی کنگره: 4 1390 آ 8 ر/ 1692 DSR
رده بندی دیویی: 955/0844
شماره کتابشناسی ملی: 2828706
از بیانات
حضرت آیت الله العظمی سیّدعلی خامنه ای (مدّظلّه العالی)
رهبر معظّم انقلاب اسلامی
به کوشش: علیرضا مختارپور قهرودی
ناشر: انتشارات انقلاب اسلامی
(وابسته به مؤسسه ی پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی)
شمارگان: 10000
چاپ اوّل: تابستان 1391
110000 ریال
شابک: 6-53-2951-964-978
نشانی: تهران، خیابان جمهوری اسلامی، خیابان دانشگاه جنوبی، کوچه ی عطارد، شماره ی 7
تلفن: 66977268-66410649 -- تلفن مرکز پخش: 09195593732-66483975
تهران، صندوق پستی: 613-13185 - پست الکترونیکی: Book@khamenei.ir
اشاره
بسم الله الرحمن الرحیم
درباره ی کتاب
و دیگر بار، رمضان فرا می رسد. ماهی که از نظر توصیف در قرآن کریم، بیانات رسول گرامی اسلام صلّی الله علیه وآله وسلّم و ائمّه ی اطهار علیهم السّلام بر همه ی ماهها فضیلت و برتری دارد. کافی است تنها به یک نام آن توجّه شود: شهرالله؛ ماه خدا.
همه ماهها از آنِ خداوندند؛ امّا فقط یک ماه را شهرالله خوانده اند، همه ی شب ها از آنِ خداوندند امّا فقط یک شب را شب قدر دانسته اند، و آن شب عزیز در همین ماه شریف نهان است.
رمضان ماهِ ضیافت اس - ت، ضیافتی که میزبانش خالق هستی است و مهربانترین مهربانان. ماهی که همه در آن دعوت شده اند، نه مانند حج است که تنها بر مستطیعان واجب باشد، نه خمس و زکات است که بر میزان خاصی از اضافه سود ومانده ی درآمد و محصولات اختصاص یابد و نه حتّی چون نماز است که درتمامی ایّام وحالات، تکلیف آن بر مسلمانان وظیفه باشد.
قرنهاست که علما و متفکّران و عابدان ناصح، خَلق را به تکالیف و وظایفشان در این ماه توصیه می کنند و آنان را به درک هرچه بهتر و بیشتر این فرصت بی نظیر فرامی خوانند. آثار بسیار معتنابهی از علمای دینی، مربّیان اخلاق و حتّی ادبا و شعرا در فضیلت ماه رمضان در دسترس طالبان معرفت این مغتنم ترین فرصتها قرار دارد.
کتابی که پیش رو دارید نیز در زمره ی همین آثار قرار می گیرد امّا با
خصوصیات و ویژگیهایی که آن را از دیگر آثار مشابه در این موضوع متفاوت و متمایز می گرداند که به برخی از آنها اشاره می شود.
[1]
کتاب حاضر گزیده ای از مجموعه ی توصیه ها، نصایح، تحلیل ها و مواعظی است که درماههای رمضان در طول 22 سال گذشته - از سال 1369 تا 1390 - در بیانات حضرت آیت الله العظمی خامنه ای ارائه شده است.
مخاطبان این مواعظ عموم مردم بوده اند هرچند گاه این سخنان در دیدار جمعی از قاریان قرآن کریم، کارگزاران نظام جمهوری اسلامی ایران، نمازگزاران نماز جمعه، اساتید دانشگاهها، دانشجویان، شاعران و... بیان شده اند.
بنابراین در انتخاب مطالب این کتاب دو ویژگی مورد توجّه قرار گرفته است:
نخست؛ موضوع بیانات ماه مبارک رمضان، معارف دینی مربوط به روزه داری، آداب دعا، تکالیف مؤمنان در این ماه از نظر فردی، اجتماعی و سیاسی و نظایر آن باشد.
دوم؛ صرفاً در محدوده ی زمانی از حلول ماه مبارک رمضان تا پایان روز عید سعید فطر هر سال بیان شده باشد. خواننده ای که با دقّت این کتاب را مطالعه کند درخواهد یافت که فضای معنوی خاصی در این مجموعه احساس می شود که دلیل آن بر زبان گوینده ی عظیم الشأن آن نیز جاری شده که در ماه رمضان فضای معنوی و ملکوتی بر عالم و به خصوص بر جامعه ی اسلامی و مؤمنین اهل عبادت حکمفرماست و بر همه ی افعال و بیانات و روحیات مسلمانان تأثیر می گذارد.
[2]
یکی از وجوه چشمگیر بیانات معظّمٌله در طول 22 سال گذشته پیوستگی و انسجام مطالب در موضوعات مختلف است. البتّه با این ویژگی که حتّی اگر موضوعی واحد چندبار آن هم در طول سالهای مختلف مورد تأکید قرار گرفته، هربار یا از زوایه ای جدید به موضوع نگریسته شده و یا نکته ای جدید به ابعاد موضوع یا تحلیل آن افزوده شده است.
برای نمونه به موضوع تقوا یا استغفار که ترجیع بند مهمّ این کتاب است بنگرید.
[3]
توصیف ماه مبارک رمضان به تعابیر و صفتهای مختلف که هریک حاکی از توجّهی به محتوای آن وصف در معارف اسلامی خصوصاً گنجینه ی ارزشمند احادیث اهل عصمت و طهارت علیهم السّلام می باشد؛ از دیگر ویژگیهای بیانات معظّمٌله است؛ تعبیراتی چون: رمضان؛ ماه رحمت و مغفرت الهی، ماه ضیافت الهی، ماه خودسازی و تقوا، ماه استغفار و توبه و بازگشت، ماه ذخیره سازی تقوا، ماه عبادت و دعا و مناجات و...
نمونه ی دیگر:
استفاده از تقارن سال جدید شمسی و فرارسیدن بهار طبیعت که در چند سال رُخ داده فرصتی ایجاد کرده است که ایشان از تعبیر بهار در ترکیباتی چون بهار دعا و قرآن، بهار خودسازی و عبادت، بهار اُنس با خدا، بهار توجّه و ذکر و استغفار و استغاثه به خدا استفاده کرده اند؛ امّا این تعابیر از محدوده ی تقارن بهار طبیعت و ماه رمضان درمی گذرد و آنگاه با تحلیلی جامع سخن از بهار واقعی بودن رمضان - صرف نظر از تقارن یا عدم تقارن با بهار طبیعت - به میان می آید و رمضان مبدأ سال حقیقی برای مؤمنان شناخته می شود و سال ایمانی مسلمانان با رمضان آغاز می شود و عبادات ماه رمضان به عنوان سرمایه ای برای گذران یازده ماه بعدی تا فرارسیدن ماه رمضان بعد قلمداد می شود. بدین ترتیب بهار حقیقی مسمانان به معنی تحوّل و نوسازی و بازسازی درونی مورد تأکید قرار می گیرد.
[4]
عدم غفلت از جنبه های اجتماعی توصیه های دینی، از دیگر مشخّصات بیانات معظّمٌله درباره ی ماه رمضان و آداب روزه داری است، در مجموعه ی این بیانات به معروف هایی همچون اطّلاع از وضع محرومان، رسیدگی به مستضعفان، محبّت به ایتام، و دستگیری از ضعفا، امر می شود و منکراتی چون اسراف،
تبذیر، تفرقه، و امثال آن مورد نهی قرار می گیرد و بدین ترتیب توصیه به کسب فضایل و پرهیز از رذائل اخلاقی از محدوده ی شخصی و فردی خارج شده و به مشخّصه ای برای جامعه ی مطلوب اسلامی تبدیل می شود، و تفاوت میان مواعظی که اصلاح فرد و محدوده ی شخصی و حدّاکثر خانوادگی مسلمانان را در نظر می گیرد با دیدگاهی که علاوه بر اصلاح محیط فردی و خانوادگی، اصلاح محیط عمومی جامعه را به عنوان جامعه ی آرمانی اسلامی هدف می گیرد به روشنی آشکار می گردد. پرداختن به مسائل اجتماعی خواه ناخواه به بحث آسیبهای جامعه ی دینی از نظر سیاسی می انجامد و آفات و خطراتی که جامعه ی اسلامی را مورد خدشه و خطر قرار می دهد مورد تحلیل قرار می گیرد، در این مباحث با استفاده از معارف اسلامی و عبرتهای تاریخ پرفراز و نشیب اسلام عوامل انحطاط مسلمین مورد بررسی واقع شده و بصیرت و صبر به عنوان پادزهر همه ی غفلتها، دنیادوستی، قدرت طلبی، منیّت و خودبرتربینی و فساد اقتصادی و اخلاقی - که از مهمترین عوامل سقوط شخصیتهایی تأثیرگذار و کارگزاران اسلامی می باشد - مورد تأکید قرار می گیرد.
[5]
علاوه بر نکته ی فوق، باید به توجّه به سرنوشت مسلمانان سراسر جهان و ملّتهای تحت ستم و خصوصاً ملّت مظلوم فلسطین اشاره کرد. تأکید و توصیه به تداوم حضور در راهپیمایی روز قدس - که به ابتکار حضرت امام خمینی (ره) - رهبر کبیر انقلاب اسلامی - در آخرین جمعه ی ماه رمضان صورت می گیرد - دایره ی نصایح و مواعظ مربوط به آداب ماه مبارک رمضان را با توجّه به شرایط و مقتضیّات زمان و مکان از محدوده ی جامعه و کشور نیز فراتر می برد و در سطح جهان اسلام گسترش می دهد. خواننده ی فهیم این مجموعه خواهد دید که واژه ی پرمعنای رایج این روزها یعنی بیداری اسلامی در ماههای رمضان سالها قبل بارها به عنوان واقعیت مسلّم و مورد انتظار مورد تأکید قرار گرفته است. واقعیتی که امروزه هیچکس قادر به انکار آن نیست و امواج گستره ی آن - که منبعث از حرکت اسلامی رهبران علمای دینی و به خصوص انقلاب اسلامی ایران می باشد - هر روز مناطق تازه ای از جهان اسلام
را دربرمی گیرد و ابعاد انسانی و عدالت طلبانه و استکبارستیزانه ی آن حتّی به جوامع و کشورهای غیرمسلمان نیز سرایت کرده و محرومان و مستعضفان جهان را به حرکتی تازه برانگیخته است.
[6]
امّا نقطه ی اصلی و قلب همه ی مباحث رمضانی که در این کتاب جمع آوری شده، همانا معارف اسلام ناب محمّدی صلّی الله علیه و آله و سلّم است که بر اساس دو منبع پایان ناپذیر و ذخیره ی آسمانی مسلمانان - یعنی کتاب خدا و عترت - با بیانی شیوا و شیرین و به صورتی مدوّن و البتّه به تدریج و در طول بیست و دو سال گذشته تنظیم و ارائه شده است. مهمترین این مباحث را می توان چنین برشمرد:
الف) توصیه بر قرائت، فهم و اُنس با قرآن کریم به عنوان نسخه ی درمان همه ی دردهای فردی و اجتماعی بشریّت
ب) تبیین دقیق و جامع مفاهیمی چون تقوا، دعا، و مناجات، استغفار و توبه براساس معارف قرآن کریم و احادیث معصومین علیهم السلام خصوصاً نهج البلاغه ی امیرالمؤمنین علی علیه السّلام.
ج) تحلیل زندگی شخصیت بی نظیر امام علی علیه السّلام به عنوان الگوی شجاعت، تقوا، عدالت و اسوه ی زمامداری الهی
[7]
از مطالعه ی مطالب این کتاب و توجّه به تاریخ و مخاطبان هر مطلب نکات مهمّی از سیره ی رفتاری معظّمٌله در ماه مبارک رمضان به دست می آید ازجمله:
توجّه به برپایی مجالس تلاوت قرآن کریم
محور قرارگرفتن مباحث مربوط به خودسازی ایمانی و اخلاقی
میزبانی اقشار مختلف همچون اساتید، دانشجویان و... و به سخنان و نظرات آنان گوش فرادادن و با آنها به گفتگو نشستن
حضور در جمع روزه داران نمازگزار ماه رمضان و اقامه ی نماز جمعه به امامت معظّمٌله
توجّه دادن به اهمیّت شبهای قدر و ایّام شهادت امیرالمؤمنین علیعلیه السّلام
تبیین وضع جهان اسلام تأکید بر راهپیمایی هرچه عظیم تر روز جهانی قدس
[8]
از آنچه درباره ی محور قرارگرفتن مباحث مربوط به قرآن کریم، نهج البلاغه، تاریخ اسلام، فلسطین و قدس شریف، و مباحث معرفتی همچون دعا و... گفته شد نباید پنداشت که همه ی مطالب بیان شده از سوی معظّمٌله در این موضوعات در این کتاب گرد آمده است. زیرا ایشان در مناسبتها و موقعیتهای مختلف در طول سال به مباحث مهمّی از جمله مباحث ذکر شده پرداخته اند که مجموعه ی مطالب موضوعی را باید در کتب مستقل جستجو کرد و بر اساس آنچه در بند 1 گفته شد در این کتاب تنها مطالبی از این مباحث جمع آوری شده که در ماه رمضان سالهای گذشته بیان شده باشد. (1)
دعا از منظر حضرت آیت الله العظمی سیّدعلی خامنه ای رهبر معظّم انقلاب اسلامی به کوشش علیرضا برازش. فلسطین از منظر حضرت آیت الله العظمی سیّدعلی خامنه ای رهبر معظّم انقلاب اسلامی به کوشش سعید صلح میرزائی. [9] کتاب حاضر بر اساس ترتیب تاریخی بیانات تنظیم شده و برای راهنمایی خوانندگان به مطالعه ی موضوعی، فهرست راهنمای موضوعی در صفحات پس از این مقدّمه ارائه شده است. امید که این مجموعه مؤمنان را هدایتی و یاوری باشد در آداب روزه داری مبتنی بر معرفت، بصیرت و مقدّمه ای برای خودسازی و نوسازی دینی و معنوی جامعه ی اسلامی. انشاءالله. ومن الله التوفیق علیرضا مختارپور قهرودی
1) . به عنوان نمونه می توان کتب موضوعی زیر از آثار منتشره ی همین مؤسسه را نام برد:
فهرست مطالب
رمضان؛ بهترین فرصت برای بازگشت به خدا 1
رمضان؛ بهار انس با خدا 1
آثار حفظ ارتباط با خدا 2
دو جاده ی موازی در زندگی انسان 3
رمضان؛ ماه ضیافت خاصان پروردگار 4
روزه؛ یکی از ارکان اصلی تکامل و تعالی معنوی انسان 4
آثار و برکات تقوا، و آفات بی تقوایی 5
آثار تقوا در جامعه 6
اغتنام ماه رمضان و بهار قرآن 8
اثر انس با قرآن در تعمیق و تقویت معرفت اسلامی 8
رمضان؛ ماه خودسازی و عبادت 10
رمضان؛ فرصت عروج روح انسان و تقرّب به خدا 11
رمضان؛ دوره ی بازسازی و بازیابی و نجات از فساد 12
اهمیّت ترک گناه 13
اهمیّت حفظ فضای سالم در جامعه ی اسلامی و اجتناب از گناه 14
لزوم بیداری و هشیاری در روز قدس 17
آثار سوءِ صفت تکبّر و خودبزرگ بینی 18
حکایتی از شکستن منیّت و خودبزرگ بینی 20
درس های لطیف سوره ی نمل در خضوع و خشوع در برابر خدا 22
خطرات احساس بی نیازی انسان به خدا 27
دعا به درگاه خداوند متعال 29
رمضان؛ فرصت تمرین بُعد معنوی و روحانی انسان 31
تحجّر و عدم بصیرت یکی از بزرگترین آفات جامعه ی اسلامی 33
بصیرت؛ رمز عظمت عمّار یاسر صحابی خاصّ امیرالمؤمنین علی علیه السّلام 34
لزوم محاسبه ی دستاوردهای ماه رمضان و حفظ آن در طول سال 38
مراقبه در تمام اعمال و ساعات شبانه روز 93
رمضان؛ فرصت تحوّل در ارواح و دلها و محیط زندگی و کار 40
مقام والای عبودیّت 41
رمضان؛ ماه کسب قوّت روحی و توجّه به همیاری و مردم دوستی 43
رمضان، ماه عبادت و دعا و مناجات، و ماه جهاد 44
حیات طیّبه؛ هدف نظام اسلامی 46
توصیه به قرائت و تدبّر در قرآن و استحکام رابطه با آن 48
رمضان؛ ماه نورانی شدن و خودسازی 50
رمضان؛ فرصت خودسازی، و رهایی از گرفتاری های مختلف 51
رمضان؛ ماه درمان بیماری های روحی و معنوی 52
اخلاص؛ از مهمترین شرایط و ویژگی های خودسازی 55
مراحل اخلاص، مرتبه و امتیاز مخلصین 57
رمضان؛ فرصت انجام نوافل نماز های شبانه روز 59
رمضان؛ فرصت دعا و مناجات 61
آداب و شرایط استجابت دعا 62
معارف عمیق اسلامی مستتر در ادعیه ی مأثوره 63
دو دیدگاه درباره ی دعا 65
رمضان؛ ماه تمرین تسلّط بر نفس 67
رمضان؛ میدان مسابقه در اطاعت و رضایت خدا 69
ذخیره ی دستاوردهای ماه رمضان برای سال آینده 70
رمضان؛ قطعه ای از بهشت 72
تقوا؛ هدف تام و تمام رمضان 73
رمضان؛ ماه قدم نهادن در وادی تقوا 75
فواید و آثار تقوا 75
مهمترین توصیه های امیرالمؤمنین علیه السّلام پس از ضربت خوردن 78
تعریف، لوازم، شرایط و الزامات تقوا 79
دنیای ممدوح، دنیای مذموم 80
وصیّت امیرالمؤمنین به همه ی نسل ها در تمام عصرها 83
اهمیّت یتیم نوازی در وصیّت امیرالمؤمنین 84
توصیه به رعایت حقوق همسایگان 85
سبقت در فهم و عمل به قرآن 86
توصیه به جهاد مالی، جانی، زبانی در راه خدا 87
عید فطر؛ روز دریافت اجر نیکوکاران از خدا 91
خواسته های امام سجّاد علیه السّلام در دعا 93
ارزش ماه رمضان برای کسب سعادت و معنویّت 95
رمضان از دیدگاه امام سجّاد علیه السّلام 96
رمضان؛ شهر خدا 79
رمضان؛ شهر اسلام 97
رمضان؛ شهر پاکیزه کننده 98
رمضان؛ ماه خالص شدن 98
لجاجت؛ عامل گمراهی انسان 100
مظلومیّت ملّت ایران 101
رمضان؛ ماه جبران از طریق تذکّر و توجّه 102
فواید و دستاوردهای ادعیه 104
دعا، کلید خزائن الهی 106
شرایط استجابت دعا 108
وجود معارف عمیق الهی در ادعیه ی مأثوره 112
بیان نقاط ضعف و ضربه پذیر در اعمال انسان 114
عید فطر؛ آغاز دوباره ی زندگی معنوی 117
ابعاد برجسته ی شخصیّت امیرالمؤمنین علی علیه السّلام 120
صفت شجاعت در وجود و شخصیّت امیرالمؤمنین علیه السّلام 122
عید فطر؛ روز تصمیم جدّی برای آمادگی ماه رمضان سال بعد 131
دنیا؛ اردوگاه تلاش برای رسیدن به هدف اصلی خلقت انسان 132
رمضان؛ ماه توبه، تضرّع، استغفار، و استغاثه 135
تعریف، اهمیّت، شرایط و آثار استغفار 135
تأثیر گناه در زندگی و فعّالیتهای انسان 136
اثر گناه در تضعیف معنویّت و کاهش اراده و مقاومت 138
نعمت خدادادی مغفرت و توبه 139
دوری از غفلت و غرور؛ شرط مهم استغفار 140
لزوم پرهیز از کوچک شمردن گناه 143
تفاوت استغفار حقیقی و استغفار ظاهری 144
دعا به درگاه خداوند متعال 147
اهمیت دعا، توبه، انابه و استغفار امیرالمؤمنین علیه السّلام 149
ویژگی انسان کامل و متعالی 151
رمضان؛ ماه استغفار، دعا و انابه 152
عید فطر؛ روز طهارت، تزکیه، پاکی و پاکیزگی 154
نیاز همان بشریت امروز به پیام تطهیر و تزکیه 155
رمضان؛ فرصت استثنایی عروج معنوی 157
شکر نعمت درک ماه رمضان 160
روزه؛ ورزش روحانی برای کسب زیبایی، قدرت و کمال 161
روزه ی حقیقی؛ دربرگیرنده ی همه ی اعضاء و جوارح و اعمال انسان 164
چهار عنصر بسیار مهم اعمال ماه رمضان 166
یادآوری مسأله ی مهم استغفار 167
شب قدر؛ فرصت مغفرت و عذرخواهی 168
رمضان بهترین فرصت در ایّام سال؛ شب قدر بهترین فرصت در ماه رمضان 169
عید فطر؛ روز پاداش نیکوکاران و خُسران بدکاران 172
ماه معطّر و مبارک رمضان؛ فرصت کسب نورانیّت 175
تبریک حلول ماه رمضان 176
رمضان؛ فرصت تقرّب به خدا و احیای اخلاق و خصال انسانی 176
وعده های الهی 177
2 و 3. پاداش نیکوکاران و عقاب بدکاران 179
خلافت مؤمنان و صالحان بر زمین 180
هدایت و دستگیری مجاهدان در راه خدا 181
ماجرای موسی علیه السّلام در قرآن، شاهدی بر تحقّق وعده های الهی 281
توصیه به قدر دانستن ماه رمضان 185
تقوا؛ مهمترین فایده ی روزه و دستاورد مجاهدت در مبارزه با نَفس 186
رمضان؛ مظهر بندگی، راه تقوی، مایه ی غفران ذنوب، مایه ی روشنی دلها 186
حیات طیّبه؛ هدف همه ی احکام و تکالیف دینی 188
سه مرحله ی روزه داری 190
مرحله ی اوّل: مرحله ی عمومی 190
مرحله ی دوم: نگاهداری گوش، چشم، زبان و دل از گناه 192
مرحله ی سوم: پرهیز از عوامل غفلت انسان از خدا 194
رمضان؛ فرصت شستشوی آلودگی و زنگارها 195
بحثی در مفهوم واژه ی قرآن «سکینه» 591
تقوا و ارتباط آن با سکینه در مسائل فردی و اجتماعی 197
اهمیت تقوا به عنوان راه علاج همه ی گرفتاری ها 200
ابعاد برجسته شخصیّت امیرالمؤمنین علیه السّلام 202
رمضان؛ دوره ی فشرده ی ریاضت مؤمنان 210
لزوم حفظ دستاوردهای روزه داری 210
رمضان؛ فرصت مجاهدت برای عمل خالص در جامعه 212
رمضان؛ ماه خودسازی برای حرکت به پیش 213
عید فطر؛ ذخیره ی تمام نشدنی مسلمانان 214
رمضان؛ ماه صبر و صلاة 216
خودسازی؛ بزرگترین درس ماه رمضان 217
عید فطر؛ عید به معنای حقیقی 218
رمضان؛ ماه ذخیره سازی تقوا 219
وصایای امیرالمؤمنین علی علیه السّلام 220
نظم همراه و هماهنگ با تقوا 220
نزدیک کردن دلها به هم، خوشبین کردن ذهنها به هم 222
درسهای رمضان؛ تقویت حیات معنوی و نشاط مادّی، رسیدگی به محرومان 223
آفات مصرف گرایی در جامعه 225
قرآن؛ نیاز اصلی و امروزه ی دنیای اسلام 227
اهمیت شب قدر و لزوم مغتنم داشتن آن 230
عید فطر؛ فرصت عیدی گرفتن از خدا 232
اهمیّت عمل به تکلیف و حفظ ذخیره ی ماه رمضان 233
حکمت منتهی شدن ماه رمضان به عید فطر 235
روزه داری؛ محافظت انسان از عذاب الهی 236
گناهان؛ صورت دنیایی عذاب الهی 237
روز قیامت؛ عرضه شدن انسان بر خدا 238
لزوم توجّه به آیات قیامت در قرآن 239
پل صراط؛ پل عبودیّت و تقوا 240
لزوم توجّه و رسیدگی به فرزندان 242
شب قدر؛ زمان تنزّل ملائکه ی الهی و روح 244
بحثی درباره ی مفهوم، شرایط و ویژگیهای ایمان در نهج البلاغه 246
چهار رکن و پایه ی ایمان 250
ایمان ثابت و مستقر، ایمان مستودع و عاریه ای 253
حکمتهای فراوان در فرمان امیرالمؤمنین علی علیه السّلام به مالک اشتر 255
رمضان؛ فرصت استثنائی همنشینی خاکیان با فرشتگان 260
رمضان؛ ماه ذخیره سازی تقوا 262
انقلاب اسلامی؛ عامل رفع غربت قرآن در جامعه 264
محتویات سفره ی الهی رمضان 267
توصیه به تلاوت همراه با تدبّر قرآن 269
اُنس با قرآن و تدبّر در آن؛ عامل حفظ انسان در مسیر حق 269
معارف فراوان موجود در ادعیه ی مأثوره 270
رمضان؛ فرصت تصفیه ی روح انسان و کسب طهارت قلبی 273
دستاوردهای دعا 274
احیای یاد خدا در دل 274
تقویت و استمرار ایمان در دل 275
دمیدن روح اخلاص در انسان 275
خودسازی و رشد فضایل اخلاقی در انسان 275
ایجاد محبّت به خدا در دل 276
دمیدن روح امید و مقاومت در انسان 276
برآورده شدن حاجات 277
شرایط دعا و استجابت آن 277
درخواست با دلی با طراوت و بی آلایش 277
دعا کردن با معرفت 278
توبه و اجتناب از گناه 278
حضور قلب و خشوع 279
اهمیت دعاهای مأثوره 280
بزرگترین فایده ی نقد دعا 281
رمضان؛ فرصت بهره گیری از رحمت و تفضّل الهی 282
مراتب فردی و اجتماعی استغفار 283
انواع سه گانه ی گناه و لزوم استغفار از آنها 285
عید فطر؛ عید حقیقی بهره مندی از رحمت و مغفرت الهی 289
عید فطر؛ یادبود طهارت روح و دل انسان مسلمان 291
تأثیر اُنس با قرآن کریم در تجدید عزّت مسلمانان 292
علل فضیلت ماه رمضان بر ماههای دیگر 295
روزه ی جسم و روزه ی جان در کلام امیرالمؤمنین علیه السّلام 296
تقوا: مراقبت و مواظبت از خود 300
نعمت دعا و آثار آن در محیط زندگی بشر 302
توصیه به جوانان برای توجّه به ترجمه ی ادعیه ی مأثوره 304
حفظ برکات ماه رمضان از طریق نمازهای پنج گانه 307
سه وظیفه ی اصلی درباره ی قرآن: آموختن، فهم معارف؛ تدبّر در آیات و کلمات 310
توصیه به حفظ رابطه با قرآن کریم در طول سال 312
نعمت بزرگ حفظ قرآن کریم 313
چند دعای قرآنی 314
رمضان؛ ماه دعوت به میهمانی الهی، ماه فرصتها 315
برکات معنوی ضیافت الهی رمضان 316
استغفار و فواید آن 318
اهمیّت ذکر الهی و بی حدّی آن 321
مراحل ذکر و یاد الهی 324
سه تکلیف بسیار مهم و دشوار مؤمنین 327
تداوم ذکر در هر حال و هر جا 329
عید فطر، عید شکر روزه داری و عبادت و توسّل 332
درسهای ماه رمضان 333
عید فطر؛ رجوع به فطرت و مظهر وحدت مسلمین 336
توصیه به استماع، تلاوت و استفاده از قرآن کریم 337
دو عنصر صبر و صلاة و ارتباط آنها در قرآن کریم 339
عرصه های سه گانه ی صبر 342
جنبه ی اجتماعی عرصه های سه گانه ی صبر 343
شبهای قدر: بهار توجّه دلها و ذکر و خشوع و تضرّع 347
بُعد تربیت اخلاقی امیرالمؤمنین علی علیه السّلام 348
دنیا از نگاه معارف اسلامی 348
رمضان؛ فرصت علاج دردهای درونی 353
تبریک روزه داری به نوجوانان روزه دار 354
دو خصوصیّت روز عید فطر 356
درسهای بزرگ رمضان 356
رمضان؛ فرصت نزدیکی انسان به فطرت الهی 360
تلاوت قرآن، مقدّمه ای برای اُنس با قرآن 361
توصیه هایی به قاریان قرآن 362
اهمیت روز قدس، یادگار برجسته ی امام (ره) 563
شب قدر؛ آغاز سال جدید انسان 367
دستاوردهای ماه رمضان 368
اهمیّت اخلاق و جلوگیری از گسترش فضای سوءظن در جامعه 370
لزوم بهره گیری از معارف و مفاهیم قرآن 372
درجات معارف قرآنی 373
لزوم درک و توجّه به معنای آیات قرآن 573
صفات و خصوصیات ماه رمضان در ادعیه ی مأثوره 377
ابعاد گسترده ی تقوا 380
دلهای پاک و زلال، سرمایه ی بزرگ جوانی 483
لزوم قدر دانستن ایّام و لیالی رمضان 388
رمضان؛ فرصت باز شدن دریچه های رحمت الهی 390
تعبّد و عبادت؛ مظاهر عید سعید فطر 393
تأثیر فهم قران و اُنس با آن در جبران کمبودهای جهان اسلام 394
تأثیر حفظ قرآن در نزدیک شدن به فهم آن 397
روزه، هدیه ی الهی به مؤمنین 399
وجود حقایق و معارف الهی در ادعیه ی مأثوره 400
مروری بر دعای شریف مکارم الاخلاق 401
توصیه به شعرا برای تعمیق معرفت دینی 404
رمضان؛ فرصت برداشت محصول معارف دینی و برکات نورانی 406
عید فطر؛ عید حقیقی انسانهای سعادتمند و مؤمن 409
فهرست موضوعی مطالب
رمضان؛ بهترین فرصت برای بازگشت به خدا 1
رمضان؛ بهار انس با خدا 1
رمضان؛ ماه ضیافت خاصان پروردگار 4
روزه؛ یکی از ارکان اصلی تکامل و تعالی معنوی انسان 4
اغتنام ماه رمضان و بهار قرآن 8
رمضان؛ ماه خودسازی و عبادت 10
رمضان؛ فرصت عروج روح انسان و تقرّب به خدا 11
رمضان؛ دوره ی بازسازی و بازیابی و نجات از فساد 12
رمضان؛ فرصت تمرین بُعد معنوی و روحانی انسان 31
لزوم محاسبه ی دستاوردهای ماه رمضان و حفظ آن در طول سال 38
رمضان؛ فرصت تحوّل در ارواح و دلها و محیط زندگی و کار 40
رمضان؛ ماه کسب قوّت روحی و توجّه به همیاری و مردم دوستی 43
رمضان، ماه عبادت و دعا و مناجات، و ماه جهاد 44
رمضان؛ ماه نورانی شدن و خودسازی 50
رمضان؛ فرصت خودسازی، و رهایی از گرفتاری های مختلف 51
رمضان؛ ماه درمان بیماری های روحی و معنوی 52
رمضان؛ فرصت انجام نوافل نماز های شبانه روز 59
رمضان؛ ماه تمرین تسلّط بر نفس 67
رمضان؛ میدان مسابقه در اطاعت و رضایت خدا 69
ذخیره ی دستاوردهای ماه رمضان برای سال آینده 70
رمضان؛ قطعه ای از بهشت 72
رمضان؛ ماه قدم نهادن در وادی تقوا 75
ارزش ماه رمضان برای کسب سعادت و معنویّت 95
رمضان از دیدگاه امام سجّاد علیه السّلام 96
رمضان؛ شهر خدا 79
رمضان؛ شهر اسلام 97
رمضان؛ شهر پاکیزه کننده 98
رمضان؛ ماه خالص شدن 98
رمضان؛ ماه جبران از طریق تذکّر و توجّه 102
رمضان؛ ماه توبه، تضرّع، استغفار، و استغاثه 135
رمضان؛ ماه استغفار، دعا و انابه 152
رمضان؛ فرصت استثنایی عروج معنوی 157
شکر نعمت درک ماه رمضان 160
روزه؛ ورزش روحانی برای کسب زیبایی، قدرت و کمال 161
روزه ی حقیقی؛ دربرگیرنده ی همه ی اعضاء و جوارح و اعمال انسان 164
چهار عنصر بسیار مهم اعمال ماه رمضان 166
رمضان بهترین فرصت در ایّام سال؛ شب قدر بهترین فرصت در ماه رمضان 169
ماه معطّر و مبارک رمضان؛ فرصت کسب نورانیّت 175
تبریک حلول ماه رمضان 176
رمضان؛ فرصت تقرّب به خدا و احیای اخلاق و خصال انسانی 176
توصیه به قدر دانستن ماه رمضان 185
رمضان؛ مظهر بندگی، راه تقوی، مایه ی غفران ذنوب، مایه ی روشنی دلها 186
سه مرحله ی روزه داری 190
مرحله ی اوّل: مرحله ی عمومی 190
مرحله ی دوم: نگاهداری گوش، چشم، زبان و دل از گناه 192
مرحله ی سوم: پرهیز از عوامل غفلت انسان از خدا 194
رمضان؛ فرصت شستشوی آلودگی و زنگارها 195
رمضان؛ دوره ی فشرده ی ریاضت مؤمنان 210
لزوم حفظ دستاوردهای روزه داری 210
رمضان؛ فرصت مجاهدت برای عمل خالص در جامعه 212
رمضان؛ ماه خودسازی برای حرکت به پیش 213
رمضان؛ ماه صبر و صلاة 216
خودسازی؛ بزرگترین درس ماه رمضان 217
رمضان؛ ماه ذخیره سازی تقوا 219
درسهای رمضان؛ تقویت حیات معنوی و نشاط مادّی، رسیدگی به محرومان 223
اهمیّت عمل به تکلیف و حفظ ذخیره ی ماه رمضان 233
حکمت منتهی شدن ماه رمضان به عید فطر 235
روزه داری؛ محافظت انسان از عذاب الهی 236
رمضان؛ فرصت استثنائی همنشینی خاکیان با فرشتگان 260
رمضان؛ ماه ذخیره سازی تقوا 262
رمضان؛ فرصت تصفیه ی روح انسان و کسب طهارت قلبی 273
رمضان؛ فرصت بهره گیری از رحمت و تفضّل الهی 282
علل فضیلت ماه رمضان بر ماههای دیگر 295
روزه ی جسم و روزه ی جان در کلام امیرالمؤمنین علیه السّلام 296
محتویات سفره ی الهی رمضان 267
حفظ برکات ماه رمضان از طریق نمازهای پنج گانه 307
رمضان؛ ماه دعوت به میهمانی الهی، ماه فرصتها 315
برکات معنوی ضیافت الهی رمضان 316
درسهای ماه رمضان 333
رمضان؛ فرصت علاج دردهای درونی 353
تبریک روزه داری به نوجوانان روزه دار 354
درسهای بزرگ رمضان 356
رمضان؛ فرصت نزدیکی انسان به فطرت الهی 360
دستاوردهای ماه رمضان 368
صفات و خصوصیات ماه رمضان در ادعیه ی مأثوره 377
لزوم قدر دانستن ایّام و لیالی رمضان 388
رمضان؛ فرصت باز شدن دریچه های رحمت الهی 390
روزه، هدیه ی الهی به مؤمنین 399
رمضان؛ فرصت برداشت محصول معارف دینی و برکات نورانی 406
اغتنام ماه رمضان و بهار قرآن 8
اثر انس با قرآن در تعمیق و تقویت معرفت اسلامی 8
درس های لطیف سوره ی نمل در خضوع و خشوع در برابر خدا 22
خطرات احساس بی نیازی انسان به خدا 27
توصیه به قرائت و تدبّر در قرآن و استحکام رابطه با آن 48
مراحل اخلاص، مرتبه و امتیاز مخلصین 57
وعده های الهی 177
2 و 3. پاداش نیکوکاران و عقاب بدکاران 179
خلافت مؤمنان و صالحان بر زمین 180
هدایت و دستگیری مجاهدان در راه خدا 181
ماجرای موسی علیه السّلام در قرآن، شاهدی بر تحقّق وعده های الهی 281
بحثی در مفهوم واژه ی قرآن «سکینه» 591
تقوا و ارتباط آن با سکینه در مسائل فردی و اجتماعی 197
قرآن؛ نیاز اصلی و امروزه ی دنیای اسلام 227
روز قیامت؛ عرضه شدن انسان بر خدا 238
لزوم توجّه به آیات قیامت در قرآن 239
پل صراط؛ پل عبودیّت و تقوا 240
انقلاب اسلامی؛ عامل رفع غربت قرآن در جامعه 264
توصیه به تلاوت همراه با تدبّر قرآن 269
اُنس با قرآن و تدبّر در آن؛ عامل حفظ انسان در مسیر حق 269
تأثیر اُنس با قرآن کریم در تجدید عزّت مسلمانان 292
سه وظیفه ی اصلی درباره ی قرآن: آموختن، فهم معارف؛ تدبّر در آیات و کلمات 310
توصیه به حفظ رابطه با قرآن کریم در طول سال 312
نعمت بزرگ حفظ قرآن کریم 313
توصیه به استماع، تلاوت و استفاده از قرآن کریم 337
دو عنصر صبر و صلاة و ارتباط آنها در قرآن کریم 339
تلاوت قرآن، مقدّمه ای برای اُنس با قرآن 361
توصیه هایی به قاریان قرآن 362
لزوم بهره گیری از معارف و مفاهیم قرآن 372
درجات معارف قرآنی 373
لزوم درک و توجّه به معنای آیات قرآن 375
تأثیر فهم قران و اُنس با آن در جبران کمبودهای جهان اسلام 394
تأثیر حفظ قرآن در نزدیک شدن به فهم آن 397
رمضان، ماه عبادت و دعا و مناجات، و ماه جهاد 44
رمضان؛ فرصت دعا و مناجات 61
آداب و شرایط استجابت دعا 62
معارف عمیق اسلامی مستتر در ادعیه ی مأثوره 63
دو دیدگاه درباره ی دعا 65
خواسته های امام سجّاد علیه السّلام در دعا 93
فواید و دستاوردهای ادعیه 104
دعا، کلید خزائن الهی 106
شرایط استجابت دعا 108
وجود معارف عمیق الهی در ادعیه ی مأثوره 112
بیان نقاط ضعف و ضربه پذیر در اعمال انسان 114
رمضان؛ ماه توبه، تضرّع، استغفار، و استغاثه 135
اهمیت دعا، توبه، انابه و استغفار امیرالمؤمنین علیه السّلام 149
رمضان؛ ماه استغفار، دعا و انابه 152
معارف فراوان موجود در ادعیه ی مأثوره 270
دستاوردهای دعا 274
احیای یاد خدا در دل 274
تقویت و استمرار ایمان در دل 275
دمیدن روح اخلاص در انسان 275
خودسازی و رشد فضایل اخلاقی در انسان 275
ایجاد محبّت به خدا در دل 276
دمیدن روح امید و مقاومت در انسان 276
برآورده شدن حاجات 277
شرایط دعا و استجابت آن 277
درخواست با دلی با طراوت و بی آلایش 277
دعا کردن با معرفت 278
توبه و اجتناب از گناه 278
حضور قلب و خشوع 279
اهمیت دعاهای مأثوره 280
بزرگترین فایده ی نقد دعا 281
نعمت دعا و آثار آن در محیط زندگی بشر 302
توصیه به جوانان برای توجّه به ترجمه ی ادعیه ی مأثوره 304
وجود حقایق و معارف الهی در ادعیه ی مأثوره 400
مروری بر دعای شریف مکارم الاخلاق 401
مهمترین توصیه های امیرالمؤمنین علیه السّلام پس از ضربت خوردن 78
تعریف، لوازم، شرایط و الزامات تقوا 79
دنیای ممدوح، دنیای مذموم 80
وصیّت امیرالمؤمنین به همه ی نسل ها در تمام عصرها 83
اهمیّت یتیم نوازی در وصیّت امیرالمؤمنین 84
توصیه به رعایت حقوق همسایگان 85
سبقت در فهم و عمل به قرآن 86
توصیه به جهاد مالی، جانی، زبانی در راه خدا 87
ابعاد برجسته ی شخصیّت امیرالمؤمنین علی علیه السّلام 120
صفت شجاعت در وجود و شخصیّت امیرالمؤمنین علیه السّلام 122
اهمیت دعا، توبه، انابه و استغفار امیرالمؤمنین علیه السّلام 149
ابعاد برجسته شخصیّت امیرالمؤمنین علیه السّلام 202
وصایای امیرالمؤمنین علی علیه السّلام 220
نظم همراه و هماهنگ با تقوا 220
نزدیک کردن دلها به هم، خوشبین کردن ذهنها به هم 222
بحثی درباره ی مفهوم، شرایط و ویژگیهای ایمان در نهج البلاغه 246
چهار رکن و پایه ی ایمان 250
ایمان ثابت و مستقر، ایمان مستودع و عاریه ای 253
حکمتهای فراوان در فرمان امیرالمؤمنین علی علیه السّلام به مالک اشتر 255
روزه ی جسم و روزه ی جان در کلام امیرالمؤمنین علیه السّلام 296
بُعد تربیت اخلاقی امیرالمؤمنین علی علیه السّلام 348
دنیا از نگاه معارف اسلامی 348
آثار حفظ ارتباط با خدا 2
دو جاده ی موازی در زندگی انسان 3
آثار و برکات تقوا، و آفات بی تقوایی 5
آثار تقوا در جامعه 6
اهمیّت ترک گناه 13
مراقبه در تمام اعمال و ساعات شبانه روز 93
مقام والای عبودیّت 41
تقوا؛ هدف تام و تمام رمضان 73
فواید و آثار تقوا 75
تعریف، لوازم، شرایط و الزامات تقوا 79
سبقت در فهم و عمل به قرآن 86
تقوا؛ مهمترین فایده ی روزه و دستاورد مجاهدت در مبارزه با نَفس 186
تقوا و ارتباط آن با سکینه در مسائل فردی و اجتماعی 197
رمضان؛ ماه ذخیره سازی تقوا 219
رمضان؛ ماه ذخیره سازی تقوا 262
تقوا: مراقبت و مواظبت از خود 300
ابعاد گسترده ی تقوا 380
رمضان؛ فرصت عروج روح انسان و تقرّب به خدا 11
رمضان؛ دوره ی بازسازی و بازیابی و نجات از فساد 12
رمضان؛ فرصت انجام نوافل نماز های شبانه روز 59
حفظ برکات ماه رمضان از طریق نمازهای پنج گانه 307
آثار سوءِ صفت تکبّر و خودبزرگ بینی 18
رمضان؛ فرصت تمرین بُعد معنوی و روحانی انسان 31
لجاجت؛ عامل گمراهی انسان 100
رمضان؛ ماه توبه، تضرّع، استغفار، و استغاثه 135
تعریف، اهمیّت، شرایط و آثار استغفار 135
تأثیر گناه در زندگی و فعّالیتهای انسان 136
اثر گناه در تضعیف معنویّت و کاهش اراده و مقاومت 138
نعمت خدادادی مغفرت و توبه 139
دوری از غفلت و غرور؛ شرط مهم استغفار 140
لزوم پرهیز از کوچک شمردن گناه 143
تفاوت استغفار حقیقی و استغفار ظاهری 144
ویژگی انسان کامل و متعالی 151
یادآوری مسأله ی مهم استغفار 167
گناهان؛ صورت دنیایی عذاب الهی 237
مراتب فردی و اجتماعی استغفار 283
انواع سه گانه ی گناه و لزوم استغفار از آنها 285
استغفار و فواید آن 318
دلهای پاک و زلال، سرمایه ی بزرگ جوانی 483
اهمیّت ذکر الهی و بی حدّی آن 321
مراحل ذکر و یاد الهی 324
سه تکلیف بسیار مهم و دشوار مؤمنین 327
تداوم ذکر در هر حال و هر جا 329
مقام والای عبودیّت 41
رمضان؛ میدان مسابقه در اطاعت و رضایت خدا 69
رمضان فرصت تقرّب به خدا 176
پل صراط؛ پل عبودیّت و تقوا 240
نعمت دعا و آثار آن در محیط زندگی بشر 302
توصیه به جوانان برای توجّه به ترجمه ی ادعیه ی مأثوره 304
اخلاص؛ از مهمترین شرایط و ویژگی های خودسازی 55
حیات طیّبه؛ هدف همه ی احکام و تکالیف دینی 188
خودسازی؛ بزرگترین درس ماه رمضان 217
دو عنصر صبر و صلاة و ارتباط آنها در قرآن کریم 339
عرصه های سه گانه ی صبر 342
اخلاص؛ از مهمترین شرایط و ویژگی های خودسازی 55
مراحل اخلاص، مرتبه و امتیاز مخلصین 57
رمضان دوره ی بازسازی و بازیابی و نجات از فساد 12
حکایتی از شکستن منیّت و خودبزرگ بینی 20
دو جاده ی موازی در زندگی انسان 3
اهمیّت ترک گناه 13
رمضان؛ ماه تمرین تسلّط بر نفس 67
رمضان؛ شهر پاکیزه کننده 98
رمضان؛ ماه خالص شدن 98
دنیای ممدوح، دنیای مذموم 80
دنیا؛ اردوگاه تلاش برای رسیدن به هدف اصلی خلقت انسان 132
بُعد تربیت اخلاقی امیرالمؤمنین علی علیه السّلام 348
شب قدر؛ فرصت مغفرت و عذرخواهی 168
اهمیت شب قدر و لزوم مغتنم داشتن آن 230
شب قدر؛ زمان تنزّل ملائکه ی الهی و روح 244
شبهای قدر: بهار توجّه دلها و ذکر و خشوع و تضرّع 347
شب قدر؛ آغاز سال جدید انسان 367
لزوم قدر دانستن ایّام و لیالی رمضان 388
لزوم بیداری و هشیاری در روز قدس 17
اهمیت روز قدس، یادگار برجسته ی امام (ره) 563
اهمیّت ترک گناه 13
تحجّر و عدم بصیرت یکی از بزرگترین آفات جامعه ی اسلامی 33
بصیرت؛ رمز عظمت عمّار یاسر صحابی خاصّ امیرالمؤمنین علی علیه السّلام 34
حیات طیّبه؛ هدف نظام اسلامی 46
مظلومیّت ملّت ایران 101
حیات طیّبه؛ هدف همه ی احکام و تکالیف دینی 188
آفات مصرف گرایی در جامعه 225
لزوم توجّه و رسیدگی به فرزندان 242
جنبه ی اجتماعی عرصه های سه گانه ی صبر 343
اهمیّت اخلاق و جلوگیری از گسترش فضای سوءظن در جامعه 370
توصیه به شعرا برای تعمیق معرفت دینی 404
عید فطر؛ روز دریافت اجر نیکوکاران از خدا 91
عید فطر؛ آغاز دوباره ی زندگی معنوی 117
عید فطر؛ روز تصمیم جدّی برای آمادگی ماه رمضان سال بعد 131
عید فطر؛ روز طهارت، تزکیه، پاکی و پاکیزگی 154
نیاز همان بشریت امروز به پیام تطهیر و تزکیه 155
عید فطر؛ روز پاداش نیکوکاران و خُسران بدکاران 172
عید فطر؛ ذخیره ی تمام نشدنی مسلمانان 214
عید فطر؛ عید به معنای حقیقی 218
عید فطر؛ فرصت عیدی گرفتن از خدا 232
عید فطر؛ عید حقیقی بهره مندی از رحمت و مغفرت الهی 289
عید فطر؛ یادبود طهارت روح و دل انسان مسلمان 291
عید فطر، عید شکر روزه داری و عبادت و توسّل 332
عید فطر؛ رجوع به فطرت و مظهر وحدت مسلمین 336
دو خصوصیّت روز عید فطر 356
تعبّد و عبادت؛ مظاهر عید سعید فطر 393
عید فطر؛ عید حقیقی انسانهای سعادتمند و مؤمن 409
دعا به درگاه خداوند متعال 29
دعا به درگاه خداوند متعال 147
چند دعای قرآنی 314
رمضان؛ بهترین فرصت برای بازگشت به خدا
چقدر مناسب و بجاست که با تحوّل سال و با ورود در آستانه ی ماه مبارک رمضان که ماه رحمت و مغفرت الهی است ما هم از کاستیها و کجی ها و زشتیها و بدیها در درون و وجود خودمان رو برگردانیم؛ یعنی استغفار کنیم. استغفار و توبه، یعنی برگشتن به خدا، یعنی پشت کردن به بدیها، یعنی همین ایجاد تحوّل. وَ أَنِ اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتاعاً حَسَناً إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ 1 استغفار و برگشتن به خدا و اصلاح درونی در وجود خود ما، موجب خواهد شد که خدای متعال فضل و رحمت و برکت و قوّت و عزّت خود را بیش از پیش بر ما نازل کند. همه ی قشرها، چه امثال من و کسانی که مسئولیتی دارند - که ما بیش از دیگران باید به خودمان برگردیم و در خود تجدید نظر کنیم و حاکمیت هوی و هوس را در وجود خویش از بین ببریم - و چه آحاد مردم، به این برگشت و اصلاح نیاز دارند.
رمضان؛ بهار انس با خدا
امسال اتّفاقاً بهار طبیعت، با بهار دعا و قرآن، هم زمان شده است. چند روز دیگر، ماه مبارک رمضان شروع خواهد شد که بهار نوسازی و خودسازی
انسان و بهار انس با خداست. مگر می شود از این جنبه ی کار، غافل ماند؟ همه ی خطاها و اشتباهات، ناشی از نپرداختن به این جنبه ی کار است. آنکه خطایش کمتر بود، آنکه دلش به نور معرفت و هدایت خدا منوّر بود، آنکه اشاره اش برای این ملّت و برای ما و برای عشّاق اسلام در عالم، راهگشا و راهنما بود یعنی امام راحل عظیم ما به این جهت این طور بود که رابطه ی او با خدا، تأمین شده بود.
در دنیا، انقلابها، حکومتها، اداره ها و ریاست ها از آنجا عیب پیدا می کند و منحرف می شود که از این جنبه یعنی جنبه ی معنویّت، جنبه ی رابطه ی با خدا، جنبه ی ارتباط و اتّصال قلب به خدا غافل ماندند و غافل می مانند. ما هم اگر دقّت کنیم، آنجایی که پیش رفتیم، موفق شدیم، خوب عمل کردیم و راضی هستیم، آنجایی است که این جنبه را تأمین کردیم. هرجا هم ضربه خوردیم، به خاطر ضعف در این جنبه ی کار است.
آثار حفظ ارتباط با خدا
ارتباط با خدا را نباید دست کم گرفت. همه چیز ما، در گروی این رابطه است. این رابطه است که دل ما را قرص می کند، تا از دشمنیها هراس نکنیم. این رابطه ی با خداست که دلهای ما را از محبّت به مؤمنین و پویندگان راه خدا پُر می کند، تا اختلاف نظرها و اختلاف سلیقه ها را نبینیم. این رابطه ی با خدا و اتّصال به خداست که موجب می شود، ما برای اهوای خودمان، حقیقت را زیر پا نگذاریم و مصلحت را فدای غرض شخصی نکنیم. این رابطه ی با خداست که موجب می شود، ما از راه خدا منحرف نشویم و از پیمودن این راه، پشیمان و خسته و ملول نگردیم. این رابطه ی با خدا، همیشه ممکن است و هیچ وقت دیر و محال نیست.
دو جاده ی موازی در زندگی انسان
زندگی انسان، دائماً روی دو جاده ی موازی است. یک جاده آن است که روندگانِ روی آن، دائم به سمت بالا می روند. جاده ی دیگر، آن راهی است که روندگان آن، به طرف سِفل، به طرف پایین، به طرف درّه و به طرف جهنم حرکت می کنند. این دو جاده، در کنار هم و موازی با یکدیگرند. خط سیر این دو جاده، کاملاً مثل هم است. آن هایی که به طرف سقوط و نزول و سِفل حرکت می کنند، از همان جایی دور می شوند که پویندگانِ آن جاده ی دیگر، به آنجا نزدیک می شوند. آن ها، از خدا دور می شوند و به شیطان و دوزخ، نزدیک می گردند. آن کسانی که به طرف عِلو، به طرف بالا، به طرف تعالی، به سمت نور، به سمت خدا، به سمت توحید و نزاهت اخلاقی و طهارت جان حرکت می کنند، از همان جایی دور می شوند و فاصله می گیرند که آن گروه دیگر، به سمت آن سقوط می کنند.
این دو جاده، در طول مسیر با یکدیگر همسایه اند و حرکت از یکی به آن دیگری، در کمال آسانی است. راه، راه نزدیکی است. اگر ما که خدای نکرده، در جاده ی دوم حرکت می کنیم و از لحاظ اخلاق نفسانی و شخصی، به سمت پایین می رویم، اراده کنیم که وارد آن جاده ی دیگر بشویم و به سمت بالا و تعالی حرکت کنیم، در هر آنی، این کار میسور است. وانّ راحل الیک قریب المسافة(1)
. مصباح المتهجّد، ج 2، ص 583.
کسی که به سمت خدا حرکت می کند، راه او نزدیک است. اگر بخواهیم وارد راه خدا بشویم، مسافت بسیار نزدیکی است. اگر یک قدم بردارید، از این جاده ای که اهل آن، به سمت سقوط و به سمت پایین می روند، وارد آن جاده ای می شوید که اهل آن، به سمت سعادت ابدی، به سمت نور، به سمت جایگاه صدیقین و ملأ اعلی، شتاب می کنند.از آن طرف هم، همین طور است. آن لحظه یی که ما به خواهش نفسمان گوش می دهیم و عملی که انسان را از خدای متعال دور می کند العیاذ بالله انجام می دهیم، در آن لحظه، پا را از آن جاده به این جاده ای که ما را به طرف پایین می برد، گذاشته ایم. در آن لحظه یی که ما تصمیم می گیریم برخلاف
1) (1)
اهوای نفسانی خود حرکت کنیم و با این خودخواهی و غرور و تبعیّت از شیطان نفس مخالفت کنیم که امام بزرگوار ما، دائماً در طول این ده سال و اندی، ما را از آن برحذر می داشتند و در همه ی قضایا، به همه ی ما و به همه ی ملّت ایران، از جمله به ما مسئولان می گفتند: مواظب باشید، اسیر آن نشوید همان لحظه، از این مسافت قریب که انّ راحل الیک قریب المسافة پا را در آن جاده گذاشته ایم و به سمت بالا می رویم. و این، در ماه رمضان امکان پذیر است. کنترل اهوای نفسانی، در ماه رمضان آسان تر از همیشه است.
رمضان؛ ماه ضیافت خاصان پروردگار
قال الله الحکیم فی کتابه: یا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ اَلصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ .(1)
. سوره ی بقره، آیه ی 183.
شروع ماه مبارک رمضان، در حقیقت عید بزرگی برای مسلمانان است و جا دارد که مؤمنین، ورود این ماه را به هم تبریک بگویند و یکدیگر را به استفاده ی هرچه بیشتر از این ماه توصیه کنند. چون ماه ضیافت الهی است، در این ماه فقط مؤمنین و کسانی که اهل ورود در این ضیافتند، بر سر سفره ی پروردگار منّان و کریم می نشینند. این، غیر از سفره ی عام کرم الهی است که همه ی انسانها، بلکه همه ی موجودات عالم از آن بهره مندند؛ این، سفره ی خواص و ضیافت خاصان پروردگار است.
روزه؛ یکی از ارکان اصلی تکامل و تعالی معنوی انسان
اولاً می فرماید: کُتِبَ عَلَیْکُمُ اَلصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ 2 ما
1) (1)
می دانیم که نماز و زکات، مخصوص امّت اسلام نبوده است؛ بلکه پیامبران قبل از رسول اکرم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم در صدر احکام خود، نماز و زکات را داشته اند. وَ أَوْصانِی بِالصَّلاةِ وَ اَلزَّکاةِ ما دُمْتُ حَیًّا1 از قول حضرت عیسی علیه السّلام است که به مخاطبان خود می فرماید: خدا من را به نماز و زکات وصیّت کرده است. از آیات دیگر قرآن هم این معنا استفاده می شود. آیه ی اولی که تلاوت کردم، می فرماید: روزه هم مثل نماز و زکات، در شمار احکامی است که مخصوص امّت اسلام نیست؛ بلکه امم سابق و پیامبران گذشته هم مأمور به روزه بوده اند.
این، نشان دهنده ی این حقیقت است که در بنای زندگی معنوی انسانها در هر زمان، همچنان که نماز لازم است و این نماز، رابطه ی معنوی میان انسان و خداست، و همچنان که زکات لازم است و این نکات، تزکیه ی مالی انسان می باشد، روزه هم واجب و ضروری است و این یکی از پایه های اصلی تکامل انسان و تعالی معنوی اوست؛ و الّا در طول زمان و با تغییر ادیان مختلف، این خط، ثابت و مستمر نمی ماند.
البتّه روزه، در ادیان مختلف و زمانهای گوناگون و به شکلهای دیگر وجود دارد؛ امّا گرسنگی کشیدن و اندرون را از طعام خالی داشتن و لب و زبان و دهان را در ساعات معیّنی بر روی تمتّعات جسمانی بستن، خصوصیّتی است که در روزه ی ادیان مختلف وجود دارد. پس، روزه یک رکن اساسی در تعالی معنوی و تکامل روحی و هدایت و تربیت انسانی است.
آثار و برکات تقوا، و آفات بی تقوایی
... می فرماید: لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ 2 . یعنی این روزه، پلکانی به سمت تقوا و وسیله ای برای تأمین آن در وجود و دل و جان شماست. تقوا این است که
انسان در همه ی اعمال و رفتار خود مراقب باشد که آیا این کار مطابق رضای خدا و امر الهی است، یا نه. این حالت مراقبت و پرهیز و برحذر بودن دایمی، اسمش تقواست.
نقطه ی مقابل تقوا، غفلت و بی توجّهی و حرکت بدون بصیرت است. خدا، ناهوشیاری مؤمن را در امور زندگی نمی پسندد. مؤمن باید در همه ی امور زندگی، چشم باز و دل بیدار داشته باشد. این چشم باز و دل بیدار و هوشیار در همه ی امور زندگی، برای انسان مؤمن این اثر و فایده را دارد که متوجّه باشد، کاری که می کند، برخلاف خواست خدا و طریقه و ممشای دین نباشد. وقتی این مراقبت در انسان به وجود آمد که گفتار و عمل و سکوت و قیام و قعود و هر اقدام و تصرّف او، برطبق خطّ مشی یی است که خدای متعال معیّن کرده، اسم این حالت هوشیاری و توجّه و تنبّه در انسان تقواست، که در فارسی به پرهیزگاری ترجمه شده، و مقصود از پرهیزگاری این است که حالت پرهیز و برحذر بودن، همیشه در انسان زنده باشد. فایده ی روزه این است.
آثار تقوا در جامعه
اگر ملّتی یا فردی دارای تقوا بود، تمام خیرات دنیا و آخرت برای او جلب خواهد شد. فایده ی تقوا، فقط برای کسب رضای پروردگار و نیل به بهشت الهی در قیامت نیست؛ فایده تقوا را انسان باتقوا در دنیا هم می بیند. جامعه ای که با تقواست، جامعه ای که راه خدا را با دقّت انتخاب می کند و با دقّت نیز در آن راه حرکت می کند، از نعم الهی در دنیا هم برخوردار می شود، عزّت دنیوی هم به دست می آورد و خدا علم و معرفت در امور دنیا هم به او می دهد. جامعه ای که در راه تقوا حرکت می کند، فضای زندگی آن جامعه، فضای سالم و محبّت آمیز و همراه با تعاون و همکاری بین آحاد جامعه است.
تقوا، کلید خوشبختی دنیوی و اخروی است. بشریت گمراه که از انواع
سختیها و رنجهای شخصی و اجتماعی می نالد، چوب بی تقوایی و غفلت و بی توجّهی و غرق شدن در منجلابی که شهواتش برای او فراهم کرده است، می خورد. جوامعی که عقب افتاده اند، حالشان معلوم است. جوامع پیشرفته ی عالم هم، اگرچه از بعضی جهات خوشبختی هایی دارند که همان هم ناشی از هوشیاری و بیداری در بعضی از امور زندگی است امّا دچار خلأها و کمبودهای مرگ باری هستند که نویسندگان و گویندگان و هنرمندان آن ها، امروز با صد زبان آن را بیان می کنند.
تقوا، وصیّت اول و آخر پیامبران است. در سوره های مختلف قرآن می خوانید، اولین سخنی که انبیای الهی به مردم گفته اند، توصیه به تقوا بوده است. اگر تقوا باشد، هدایت الهی هم هست؛ و اگر تقوا نباشد، هدایت الهی هم به صورت کامل نصیب فرد و جامعه نمی شود. این روزه، مقدّمه ی تقواست.
خداوند در یک آیه ی دیگر از سوره حدید می فرماید: یا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ 1 . تقوا موجب می شود که خدای متعال نوری را در قلب و زندگی و راه شما قرار بدهد، تا بتوانید در پرتو آن نور حرکت کنید و راه زندگی را پیدا نمایید. بشر نمی تواند با سردرگمی حرکت کند. بدون شناختن مقصد و هدف، حرکت انسانی میسور نیست. این نوری که می تواند هدف و سرمنزل و راه را به ما نشان بدهد، ناشی از تقوا و پرهیزگاری است. توصیه همه ی انبیا و اولیا به تقواست.
من به شما برادران و خواهران نمازگزار توصیه می کنم که در همه ی امور و آنات زندگیتان، تقوای الهی را بر خود فرض و لازم بشمارید؛ مخصوصاً کسانی که در جامعه مسئولیت بیشتری دارند. اگرچه در جامعه ی اسلامی همه مسئولند، امّا هرچه مسئولیت بیشتر و بار سنگین تر باشد، زاد و توشه ی تقوا بیشتر مورد نیاز است. آن کسانی که در جامعه مسئولند، باید بر مایه ی تقوای خود بیفزایند؛ بدانند که چه می کنند و بفهمند که آیا رضای الهی در این حرفی که می زنند، در این اقدامی که انجام می دهند و در این عملی که می کنند، هست
یا نه؟ این، معیار و ملاک است. اگر ما تقوا را پیشه ی خودمان بکنیم، والله قوی ترین قدرتهای مادّی هم نخواهند توانست سرسوزنی در این راه مستقیمی که ما طی می کنیم، انحراف به وجود بیاورند.
اغتنام ماه رمضان و بهار قرآن
ماه رمضان را مغتنم بشمارید. این روزها را با روزه داری، و این شبها را با ذکر و دعا به سر ببرید. فصل دعا هم، همین ماه مبارک است. اگرچه همیشه انسان باید با رشته ی دعا به خدا متّصل باشد، امّا آیه ی وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ اَلدّاعِ إِذا دَعانِ 1 در سوره ی بقره، در خلال همین آیات مبارکه ی مربوط به روزه و ماه رمضان است. در وسط آیات روزه و ماه رمضان، این آیه ی وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ آمده، که همه ی انسانها و همه ی بندگان را به دعا و توجّه سوق می دهد و دعوت می کند.
رابطه ی دعا، رابطه ی قلبی شما با خداست. دعا، یعنی خواستن و خدا را خواندن. خواستن، یعنی امیدواری. تا امید نداشته باشید، از خدا چیزی را درخواست نمی کنید. انسان ناامید که چیزی طلب نمی کند. پس، دعا یعنی امید، که ملازمِ با امید به اجابت است. این امید به اجابت، دلها را مُشعل می کند و منوّر نگه می دارد. به برکت دعا، جامعه بانشاط و اهل حرکت می شود.
اثر انس با قرآن در تعمیق و تقویت معرفت اسلامی
این ماه، همچنین بهار قرآن است. انس با قرآن، معرفت اسلامی را در ذهن ما قوی تر و عمیق تر می کند. بدبختی جوامع اسلامی، به خاطر دوری از قرآن و حقایق و معارف آن است. آن کسانی از مسلمانان که معانی قرآن را
نمی فهمند و با آن انس ندارند، وضعشان معلوم است. حتّی کسانی هم که زبان قرآن، زبان آن هاست و آن را می فهمند، به خاطر عدم تدبّر در آیات قرآن، با حقایق قرآنی آشنا نمی شوند و انس نمی گیرند. می بینید که آیه ی لَنْ یَجْعَلَ اَللّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً1 یعنی خداوند مؤمنین را زیردست و زبون کفّار قرار نداده است در کشورهای عربی و به وسیله ی مردم عرب زبان در دنیا خوانده می شود، امّا به آن عمل نمی گردد. در آیات قرآن، توجّه و تنبّه و تدبّر نیست؛ لذا کشورهای اسلامی عقب مانده اند.
انس با قرآن، یعنی قرآن را خواندن و باز خواندن و باز خواندن و در مفاهیم قرآنی تدبّر کردن و آن ها را فهمیدن. فارسی زبانها می توانند از ترجمه ی قرآن استفاده کنند و کلمات قرآنی را به طور تقریب بفهمند و مضامین آیات قرآن را دریابند و در آن ها فکر و تأمّل کنند.
اگر در آیات قرآن تأمّل بکنیم، اراده و استقامت ما قوی تر و بیشتر از این خواهد شد. همین آیات قرآنی است که توانست در روزگاری، انسان هایی را تربیت کند که با دنیای کفر و ظلمات بستیزند. همین معارف است که ملّت بزرگ ما را وادار کرد و مجهّز نمود که با دنیای مدرن مظلَم جاهلیت - جاهلیت مدرن و جاهلیت قرن بیستم - مقابله کند. امیدواریم که ملّت ما روز به روز به قرآن و حقایق قرآنی نزدیک تر بشوند.
در خطبه های نماز جمعه ی تهران - 10/01/1369
رمضان؛ ماه خودسازی و عبادت
هرچه دارید، از اسلام است. هرچه دارید، از توجّه و اتّکال به خدا و ارتباط با اوست. ارتباط و اتّصال با خدا را فراموش نکنید. ماه رمضان، بهار خودسازی و عبادت، بهار قرآن، بهار توجّه و ذکر و استغفار و استغاثه ی به خدا، در پیش است؛ آن را قدر بدانید. همه ی قشرهای مردم - مخصوصاً جوانان - ماه رمضان را مغتنم بشمارند، به خدا پناه ببرند، هدایت و عنایت او را طلب کنند، به او اتّکال نمایند و از دشمنانش ذره یی واهمه نکنند.
در اجتماع بزرگ مردم مشهد و زائران حضرت رضا (ع) - 1369/01/02
رمضان؛ فرصت عروج روح انسان و تقرّب به خدا
مسأله ی اساسی در باب ماه رمضان، این است که بشر که در میان انواع عوامل و موجبات غفلت از خدا و از راه او محاصره شده و انگیزه های گوناگون، او را به سمت پایین و تنزّل و سقوط می کشاند فرصتی پیدا کند که در آن بتواند روح را که روح انسان و باطن بشر، به عروج و اعتلا تمایل دارد به سمت عروج و اعتلا سوق دهد و به خدا تقرّب جوید و به اخلاق الهی، تخلّق پیدا کند. ماه رمضان، چنین فرصتی است.
البتّه غیر از ماه رمضان، فرصتهای دیگری هم هست. مثلاً همین نمازهای پنج گانه، فرصتهایی است که ما می توانیم با استفاده ی از آن ها، عروج کنیم؛ خودمان را اصلاح نماییم و زنگارها و پوسیدگی ها و غفلتها و بیماریهای معنوی را از خودمان دور کنیم. نماز، فرصت بسیار خوبی است. شما اگر امتحان نکرده اید که قاعدتاً امتحان کرده اید و إن شاء الله عمل دایمی شما، همین طور باشد امتحان کنید. توجّه بکنید که در حال نماز، اگر متوجّه خودتان و کاری که از شما سر می زند، باشید، قطعاً بعد از نمازِ شما، با قبل از نمازِ شما متفاوت خواهد بود. شرطش همین است که توجّه کنید در حال نماز، مشغول چه کاری هستید. بهترش این است که اذکار نماز را بفهمید؛ کارِ بسیار آسانی است.
نباید بگوییم که ما فارسی زبانیم و نمی توانیم عبارات عربی را بفهمیم. مجموع عباراتی که در نماز خوانده می شود از اول تا به آخر یاد گرفتن آن
برای آدم های متوسّط، یک ساعت هم کار ندارد؛ خیلی آسان است. کتابهایی هم نوشته شده که این ها را ترجمه کرده اند. اگر به معانی توجّه کنید و بفهمید که مضمون این کلمات چیست و در آن ها تدبّر کنید، البتّه بهتر است. اگر این مقدار هم ممکن نشد، حداقل وقتی در حال سجده اید، بدانید که با خدا حرف می زنید؛ وقتی در حال رکوعید، بدانید که پروردگار عالم را تعظیم می کنید؛ وقتی در حال قرائت و ذکر هستید، بدانید که با چه کسی حرف می زنید. نفس همین توجّه، مهم است.
اگر این توجّه حاصل بشود و یاد خدا در نماز تأمین گردد که وَ لَذِکْرُ اَللّهِ أَکْبَرُ1 این نماز برای شما «معراج المؤمن» خواهد بود و شما را عروج خواهد داد. عروج، همین است که شما در باطن خودتان، صفا و لطافت و نورانیّت بیشتری را بعد از نماز احساس می کنید. عبادات مالی هم، همین طور است. انواع عبادات، فرصتهایی برای ما هستند؛ لیکن ماه رمضان، یک فرصت استثنایی در دوران سال است.
در این سی روز یا بیست و نه روز به طور مداوم، غیر از نمازهای موظّف پنج گانه و نوافلی که همیشه انسان می تواند آن ها را بخواند، دعاهایی هست که توجّه به آن دعاها و خواندنشان، انسان را نورانیّت مضاعفی می بخشد. این دعاها را در اختیار ما گذاشته اند. کیفیّت حرف زدن و مناجات کردن با خدا را به ما یاد داده اند. معیّن کرده اند که چه حرفهایی را می شود با خدا زد. بعضی از این جملاتِ ادعیه ی مأثوره از ائمّه علیهم السّلام هست که اگر این ها نبود، آدم نمی توانست خودش تشخیص بدهد که می شود با خدا با این زبان حرف زد و این طور از خدا خواست و التماس کرد.
رمضان؛ دوره ی بازسازی و بازیابی و نجات از فساد
علاوه ی بر این ها، همین نفس روزه ی ماه رمضان است که یک زمینه ی
روحانیّت و نورانیّت، برای روزه دار می باشد و او را برای کسب فیوضات الهی، آماده می کند. این، مجموعه ی ماه رمضان، با نماز و با وظایف مقرّره ی همیشگی و با روزه و با دعاهایش است که اگر شما به این ها توجّه کنید و تلاوت قرآن را هم به آن اضافه نمایید که گفته اند ماه رمضان، بهار قرآن است یک دوره ی بازسازی و بازیابی و نجات خود از پوسیدگی ها و فسادها و امثال این ها خواهد بود؛ دوره ی خیلی مغتنمی است.
اصل قضیه این است که ما بتوانیم در ماه رمضان، این سیرِ إلی الله را بکنیم و می شود. عرض کردم، گاهی که پس از پایان ماه رمضان، خدمت امام رضوان الله تعالی علیه می رسیدم، برایم محسوس بود که ایشان نورانی تر شده اند و حرف زدن و نگاه و اشاره و حرکت دست و اظهار نظرشان، با قبل از ماه رمضان فرق کرده است. دوره ی ماه رمضان، برای یک انسان مؤمن و والا، این طوری است. آن قدر به او و به قلب و باطنش، نورانیّت می بخشد که انسان این را در مشاهده ی حضوری او حس می کند و از حرف زدنش می فهمد که نورانی تر شده است. بندگان خدا همین طورند. ما باید از این فرصت، خیلی استفاده کنیم.
اهمیّت ترک گناه
یک نکته را در زندگی عملی خودمان عرض می کنم که شاید إن شاء الله برای خود من و برای همه ی شما برادران و خواهران، وسیله ای برای تحرّک بهتر و بیشتر باشد. آن نکته، این است که برای نزدیکی به خدا، اصل قضیه، ترک گناهان است. انجام مستحبّات و نوافل و توسّلات و دعا و بقیه ی امور، فرع است. اصل قضیه، این است که انسان از صدور گناه و خلاف از خود، مانع بشود. این، همان تقوا را می طلبد. تقوا و پرهیزگاری، مهم ترین یا بگوییم اوّلی ترین مظهری است که وجود انسان باید داشته باشد. همین است که مانع از گناه انسان می شود. گناه نمی گذارد که انسان، حتّی خود را به لبه ی دریای عظیم مغفرت الهی برساند و از آن استفاده کند. گناه نمی گذارد که ما حال دعا و توجّه پیدا کنیم. گناه نمی گذارد که ما به فکر بازنگری و بازسازی خودمان
بیفتیم. کوشش بکنیم از گناه فاصله بگیریم. این، شرط اول قضیه است.
البتّه گناهان مختلفند؛ گناههای گوناگونِ فردی و اجتماعی، گناههایی که به وسیله ی دست یا چشم یا زبان و از طرق گوناگون حاصل می شود. برای افراد مسلمان، شاید گناهان، مخفی نباشد و می دانند که چه چیزی گناه است. آن کسی که دعا هم می خواند، مستحبّات را هم انجام می دهد، وظایف شرعیش را هم انجام می دهد؛ امّا در کنار آن ها، از گناه هم اجتناب ندارد، مثل آن کسی است که در حال سرماخوردگی و تب، هم داروهایی را که ضدّ سرماخوردگی است و شفابخش است، می خورد و هم از غذاهایی که برای سرماخوردگی مضرّ است، استفاده می کند. معلوم است که آن داروها، اثر نخواهد کرد. معلوم است که اگر آدم بیمار، آن غذایی که برای او مضرّ است، آن عملی که برای او زیان آور است، به آن ها ارتکاب بکند، برای او، دارو اثری نخواهد کرد.
باید زمینه ی استفاده از رحمت و مغفرت و افاضات معنوی الهی را آماده کرد و آن، با ترک گناه است. لذا شما در دعای کمیل می بینید که امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام می فرماید: اللّهمّ اغفرلی الذّنوب الّتی تحبس الدّعاء(1)
. الاقبال، ص 706.
. یعنی خدایا! آن گناهانی که دعای مرا حبس خواهد کرد، آن ها را بیامرز. گناهان، مانع از اجابت دعا می شود. در همین شبها و سحرها، در دعای شریف ابو حمزه می خوانید: فرّق بینی و بین ذنبی المانع لی من لزوم طاعتک(2)خدایا! میان من و گناهم فاصله بینداز؛ آن گناهی که مانع از انجام وظایفم می شود و باعث می گردد که نتوانم خودم را به تو نزدیک کنم. اصل قضیه، مسأله ی ترک گناه است.اهمیّت حفظ فضای سالم در جامعه ی اسلامی و اجتناب از گناه
مهم ترین حُسن یک نظام و حکومت اسلامی در این است که فضا را،
فضای گناه آلود نمی کند. در نظامهای طاغوتی، فضا گناه آلود است. اگر انسان هم بخواهد گناه نکند، گویی برای او میسور نیست و همه چیز، انسان را به طرف گناه سوق می دهد. در نظام اسلامی، این طور نیست. در نظام اسلامی، فضا گناه آلود نیست. گناهکار هست، در سطوح مختلف و در مشاغل متعدّد هم هست، با اختیارات گوناگون هم هست نه اینکه نیست امّا گناه، ممکن است فقط جاذبه ی شخصی داشته باشد؛ یعنی هوی و هوس انسان، او را به طرف گناه بکشاند. این نظام، غیر از نظام طاغوتی و شیطانی است که گناه، معیار پیشرفت اجتماعی هم است! در نظام اسلامی، گناه نه فقط معیار پیشرفت نیست، بلکه ضد پیشرفت و ضد ارزش و معیار تنزّل است.
گناه، از هرکسی که صادر بشود، نباید گفت چون این شخص انجام می دهد، پس اشکالی ندارد، یا لابد اشکالی ندارد. نه، گناه را بایستی شناخت و گناهکار را به وسیله ی گناه باید شناخت. هرکسی گناه را انجام داد، گناهکار است؛ هرکه می خواهد باشد. این تصور غلط است که ما بگوییم چون فلانی این کار را می کند، لابد اشکالی ندارد که می کند؛ اگر اشکال داشت، که نمی کرد. البتّه حمل بر صحّت، ایرادی ندارد؛ بلکه خوب و مستحسن است. در کار همه ی مؤمنین، انسان باید حمل بر صحّت بکند. تا آنجایی که ممکن است، نباید حمل بر فساد کرد؛ امّا وقتی یک عملِ خلافِ بیّن و واضح از کسی سر زد، هیچ تفاوت نمی کند که این کس، چه کسی باشد. هرکسی باشد، گناه، گناه است؛ بلکه وقتی افراد ممتاز گناه را انجام بدهند، جرم گناه در آن افراد، بیشتر هم خواهد بود.
بنابراین، اصل قضیه، اجتناب از گناه است که باید سعی کنیم در این ماه رمضان، إن شاءالله با تمرین و حدیث نفس و ریاضت، گناه را از خودمان دور کنیم. اگر گناه از ما دور شد، آن وقت راه برای عروج و پرواز در ملکوت آسمانها ممکن خواهد شد و انسان خواهد توانست، آن سیرِ معنوی و الهی و آن طیرانِ معیّن شده برای انسان را انجام بدهد؛ امّا با سنگینی بار گناه، چنین چیزی ممکن نیست. این ماه رمضان، فرصت خوبی برای دور شدن از گناه است.
امیدواریم که إن شاء الله خداوند، هم به شما برادران و خواهرانی که در اینجا حضور دارید و هم به همه ی مسلمین و مؤمنین در سرتاسر کشور و همه
جای عالم، این توفیق را عنایت کند که از این ماه رمضان بتوانند استفاده کنند و خودشان را متخلّق به اخلاق الهی کنند. لااقل این سیر را شروع کنند که با پیشرفت انسان در این سیر، همه ی مشکلات بشریت هم کاسته خواهد شد و از بین خواهد رفت.
در دیدار با اقشار مختلف مردم (روز یازدهم ماه مبارک رمضان) - 18/01/1369
لزوم بیداری و هشیاری در روز قدس
اکنون، جمعه ی آخر ماه مبارک رمضان که از سوی امام راحل عظیم ما رضوان الله علیه روز قدس نامیده شده، در پیش روی ماست و در این ماه رمضان کاملاً مجاور لیالی قدر، باید همان طور که شب قدر را تا صبح به بیداری می گذرانیم و با دعا و تضرّع خود به درگاه الهی، می خواهیم که آینده ی مطلوب برای ما رقم زده شود، روز قدس را و همه ی این ایّام حسّاس را که لیلة القدر تاریخ اسلام است، به بیداری و هشیاری بگذرانیم و تا مطلع الفجرِ نجات ملّتهای مسلمان و مخصوصاً ملّت شجاع و مظلوم فلسطین، دست از تلاش نکشیم.
این جانب امیدوارم ملّت بزرگ ما در این روز قدس نیز مانند همیشه با حضور یکپارچه ی خود در خیابانها و راه پیمایی تا محل نمازهای جمعه، فریاد رسا و غریو رعدگون خود را به گوش جهانیان برساند و تکرار کند که امّت امام خمینی عظیم، همواره در کنار فلسطین و خصم دشمنان آن خواهد بود.
پیام به مناسبت روز جهانی قدس - 24/01/1369
آثار سوءِ صفت تکبّر و خودبزرگ بینی
یکی از صفاتی که مانع راه کمال انسانی است و در قرآن، به عبارات گوناگون و در جاهای فراوان و همچنین در روایات و فرمایشهای ائمّه علیهم السّلام، نسبت به آن صفت پرهیز داده شده ایم و برحذر داشته شده ایم، صفت تکبّر و خودبزرگ بینی است. این صفت، برای پیشرفت انسان در مدارج معنوی، چیز بسیار خطرناکی است. هدف نهایی از این همه جنجال هایی که از اول تاریخ بوده است یعنی آمدن پیامبران، مبارزات فراوان، دو صف شدن حق و باطل، جنگها، نبردها، درگیریها، صبرها بر مشکلات، تلاش عظیم اهل حق، حتّی تشکیل حکومت اسلامی و استقرار عدل اسلامی تکامل و کمال انسان و نزدیک شدن او به خداست. همه چیز، مقدّمه ی این است؛ ولی تکبّر حالتی است که اگر در کسی وجود داشت، او دچار خودشگفتی می شود و وقتی خودش، کارش، معلوماتش و خصوصیاتِ فردیش را مورد توجّه قرار می دهد، حس اعجاب به او دست می دهد و به نظرش بزرگ و زیبا و مطلوب می آید. شاید بشود گفت که بزرگترین مانع و بدترین درد و بیماری در راه تکامل بشری، عبارت از خود را بزرگ دیدن، خود را پاک و بی غش دیدن، خود را قدرتمند و توانا دیدن و خود را برتر از دیگران مشاهده کردن است.
یکی از خصوصیات تکبّر، این است که انسان خودش را از دیگران بزرگتر ببیند. معنای تکبّر این نیست؛ این یکی از خصوصیات تکبّر است. این، چیز خیلی خطرناک و عجیبی است. انسان وقتی آیات قرآن را ملاحظه می کند،
می بیند روی این صفت که با اسمهای گوناگونی هم از آن یاد شده: استعلا، علوّ، استکبار، تکبّر خیلی تکیه شده و انسان مؤمن که در راه خدا حرکت می کند، از این خصوصیّت خیلی برحذر داشته شده است.
برای کسی که خود را مقتدر ببیند، تکبّر فرق نمی کند. این، نوعی از تکبّر است. انسان خود را دارای قدرت و غنا و بی نیازی احساس کند، یا خود را دارای علم و دانش احساس کند و هر چیزی که به او عرضه می شود، چون به علم و دانش خود خیلی معتقد است، همه چیز را با دانش خود تطبیق بکند؛ هرچه در دایره ی علم او گنجید، آن درست است؛ هر چیزی در دایره ی علم او نگنجید، آن را رد خواهد کرد! این هم شعبه یی از تکبّر و یکی از انواع خطرناک آن است. حتّی برای کسانی هم که اهل عبادت و زهد و توجّه به خدا و تلاش معنوی هستند، تکبّر در کار و رشته ی خودشان وجود دارد. همان عُجبی که انسانِ عابد و زاهد، به عبادت خود پیدا می کند، یکی از شُعَب تکبّر است؛ خود را بزرگ دیدن، خود را پاک دیدن، خود را برتر از دیگران دیدن.
شب قدر را کسی به دعا و مناجات و گریه و توجّه به خدا و نماز و استغفار و امثال این ها بگذراند، بعد فردای آن روز، وقتی که در بین جمع می آید و مردم را در خیابانها مشغول کار خودشان می بیند، در دل خود بگوید: ای بیچاره ها! شما دیشب در چه حالی بودید، ما چه حالی داشتیم؛ شما غافل بودید! یعنی خود را از دیگران بالاتر حساب کند و این چنین بپندارد. هرکدام از این ها باشد، برای پیشرفت تکاملی انسان، سم قاتل است.
امثال ما افراد معمولی، دچار تکبّرهای عامیانه هستیم. آن کسانی که در درجات معنوی سیر می کنند و مقامات بالاتری را می بینند، آن ها هم در هر رتبه و شأنی که باشند، ممکن است دچار تکبّر و اعجاب به نفس و خودبزرگ بینی بشوند، که برای آن ها خطر عظیمی است. این، برای هرکسی در هر مرتبه یی، خطر است.
قدم اول در راه خدا، شکستن خویشتن و خود را فقیر و تهی دستِ مطلق دیدن است. یعنی انسان در عین قدرت و ثروت و علم و برخورداری از مزایا و محاسن و خصوصیات مثبت و در اوج دارایی و توانایی، واقعاً نه به صورت
تعارف خود را در مقابل خدا، نیازمند و تهی دست و محتاج و کوچک و حقیر ببیند. این، آن روحیه ی کمال انسانی است که البتّه باید با تمرین به این جاها رسید.
حکایتی از شکستن منیّت و خودبزرگ بینی
شنیدم مرحوم حاج میرزا جواد آقای تبریزی معروف که از بزرگان اولیا و عرفا و مردان صاحبدلِ زمان خودش بوده است اوایلی که برای تحصیل وارد نجف شد، بااینکه طلبه بود، ولی به شیوه ی اعیان و اشراف حرکت می کرد. نوکری دنبال سرش بود و پوستینی قیمتی روی دوشش می انداخت و لباسهای فاخری می پوشید؛ چون از خانواده ی اعیان و اشراف بود و پدرش در تبریز ملک التجّار بوده یا از خانواده ی ملک التجّار بودند. ایشان، طلبه و اهل فضل و اهل معنا بود و بعد از آنکه توفیق شامل حال این جوان صالح و مؤمن شد، به درِ خانه ی عارف معروف آن روزگار، استاد علم اخلاق و معرفت و توحید، مرحوم آخوند ملّا حسینقلی همدانی که در زمان خودش در نجف، مرجع و ملجأ و قبله ی اهل معنا و اهل دل بوده است و حتّی بزرگان می رفتند در محضر ایشان می نشستند و استفاده می کردند راهنمایی شد.
روز اوّلی که مرحوم حاج میرزا جواد آقا، با آن هیئتِ یک طلبه ی اعیان و اشراف متعین، به درس آخوند ملّا حسینقلی همدانی می رود، وقتی که می خواهد وارد مجلس درس بشود، آخوند ملّا حسینقلی همدانی، از آنجا صدا می زند که همان جا یعنی همان دمِ در، روی کفشها بنشین. حاج میرزا جواد آقا هم همان جا می نشیند. البتّه به او برمی خورد و احساس اهانت می کند؛ امّا خودِ این و تحمّل این تربیت و ریاضت الهی، او را پیش می برد. جلسات درس را ادامه می دهد. استاد را آن چنان که حقّ آن استاد بوده گرامی می دارد و به مجلس درس او می رود. یک روز در مجلس درس، او که در اواخر مجلس هم نشسته بود، بعد که درس تمام می شود، مرحوم آخوند ملّا حسینقلی همدانی،
به حاج میرزا جواد آقا رو می کند و می گوید: برو این قلیان را برای من چاق کن و بیاور! بلند می شود، قلیان را بیرون می برد؛ امّا چطور چنین کاری بکند؟! اعیان، اعیان زاده، جلوی جمعیت، با آن لباسهای فاخر! ببینید، انسانهای صالح و بزرگ را این طور تربیت می کردند. قلیان را می برد، به نوکرش که بیرون در ایستاده بود، می دهد و می گوید: این قلیان را چاق کن و بیاور. او می رود قلیان را درست می کند و می آورد به میرزا جواد آقا می دهد و ایشان قلیان را وارد مجلس می کند. البتّه این هم که قلیان را به دست بگیرد و داخل مجلس بیاورد، کار مهم و سنگینی بوده است؛ امّا مرحوم آخوند ملّا حسینقلی می گوید که خواستم خودت قلیان را درست کنی، نه اینکه بدهی نوکرت درست کند.
این، شکستن آن منِ متعرّض فضولِ موجب شرکِ انسانی در وجود انسان است. این، آن منیّت و خودبزرگ بینی و خودشگفتی و برای خود ارزش و مقامی در مقابل حق قائل شدن را از بین می برد و او را وارد جاده ای می کند و به مدارج کمالی می رساند که مرحوم میرزا جواد آقای ملکی تبریزی به آن مقامات رسید. او در زمان حیات خود، قبله ی اهل معنا بود و امروز قبر آن بزرگوار، محل توجّه اهل باطن و اهل معناست. بنابراین، قدم اوّل، شکستن منِ درونی هر انسانی است که اگر انسان، دائم او را با توجّه و تذکّر و موعظه و ریاضت همین طور ریاضتها پَست و زبون و حقیر نکند، در وجود او رشد خواهد کرد و فرعونی خواهد شد.
همه ی مفاسد عالم، زیر سر منیّتهای افراد بشر است. همه ی ظلمها، همه ی تبعیضها، همه ی جنگها و خونریزیها، همه ی قتلهای نابه حقّی که در دنیا اتّفاق می افتد، همه ی کارهایی که زندگی را بر بشر تلخ می کند و انسان را از سعادت خود دور می نماید، زیر سر این منیّت و فرعون درونی ای است که در باطن من و شماست. اگر او را مهار نکنیم و این اسب سرکش را که در وجود ماست، دهنه نزنیم، بسیار خطرناک خواهد بود. نه فقط برای خود انسان خطرناک است، بلکه به قدر شأن و تأثیر و شعاع وجودی هرکسی، برای دنیای خارج از وجود و باطن خود او، خطرناک است. این منیّت که خود انسان را به خاک سیاه می نشاند، به هر اندازه ای که یک انسان قدرت دارد در دنیای خارج و واقعی
تأثیر بگذارد، به همان اندازه فساد ایجاد خواهد کرد. به همین خاطر است که در قرآن می فرماید: أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ 1 جهنم جایگاه متکبّران است. گناهها، فسادها و بدبختیها، از تکبّر ناشی می شود. کبرِ انسان هاست که دنیایی را در باطن خود آن ها و همچنین در فضای محیطِ به آن ها به وجود می آورد که در آن دنیا، شیطان مسلّط و همه کاره است.
درس های لطیف سوره ی نمل در خضوع و خشوع در برابر خدا
در این سوره ی مبارکه ی نمل، من تأمّل می کردم. ماجرای سلیمان پیامبر علی نبیّنا و علیه السّلام که در این سوره، مقداری از آن ذکر شده، خیلی عجیب است. تقریباً همه ی قضایا، دور همین محور دور می زند. سوره، با ماجرای موسی شروع می شود و به فرعون که علوّ و استکبار فرعونی را ذکر می کند منتهی می شود. یعنی اینکه یک انسان، به قدرت و عزّت ظاهری خود، آن قدر ببالد که دنیایی از او به وجود بیاید که از فرعون به وجود آمد. بلافاصله وارد قضایای سلیمان و داود می شود: وَ لَقَدْ آتَیْنا داوُدَ وَ سُلَیْمانَ عِلْماً (1)خدای متعال، علم و مُلک و قدرت را به این ها داد؛ تا جایی که سلیمان به مردمی که در اطرافش بودند، خطاب کرد و گفت: وَ أُوتِینا مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ (2)همه ی امکاناتی که برای یک قدرت یگانه لازم است، خدای متعال به سلیمان عطا کرده بود. مُلک سلیمانی، حکومت سلیمانی، محصول تلاش چندصدساله ی بنی اسرائیل است؛ یعنی حق، همان حقّی که موسی آن را بر فرعون عرضه کرد. آن کلمه ی توحیدی که در بنی اسرائیل، سالیان درازی تعقیب شد، مظهر حکومت این حق و کلمه ی توحید، حکومت داود است و بعد از او، حکومت سلیمانِ پیامبر
که حکومت عجیبی است.
تمام داستان سلیمان، از اوّل تا آخر تقریباً آن مقداری که خدای متعال در این سوره ذکر می کند پیرامون این نکته است که این انسان مقتدرِ عظیم الشّأنی که نه فقط کلیدهای قدرت مادّی و معمولی و عادی، بلکه کلیدهای قدرت معنوی و همچنین کلیدهای قدرت غیر معتاد و غیر معمولی، در اختیار او بوده و یک قدرت بی نظیر داشته که هیچ کسی قبل از سلیمان و بعد از سلیمان، به چنین حکومت و قدرتی نرسیده؛ در اوج این قدرت، این انسان در مقابل پروردگار عالم، خاضع و خاشع است: نِعْمَ اَلْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّابٌ 1 . در آیات متعدّدی از قرآن چه در سوره ی نمل، چه در سوره ی سبا، چه در سوره ی صاد، چه در سوره ی بقره پروردگار عالم، از سلیمان اسم آورده و او را به عنوان «اوّاب» و بنده ای که برای خدا تواضع می کند و به خدا برمی گردد و همه ی امور خود را به خدا محوّل می نماید، توصیف می کند.
در این بخش از داستان سلیمان هم که در سوره ی نمل آمده، همین طور است. اوّل، از داستان مورچه ها شروع می کند: حَتّی إِذا أَتَوْا عَلی وادِ اَلنَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ یا أَیُّهَا اَلنَّمْلُ اُدْخُلُوا مَساکِنَکُمْ لا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمانُ وَ جُنُودُهُ 2 . سخن مورچه ای به مورچه هاست که می گوید: وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ 3 . یعنی سپاهیان سلیمان، در حالی که آن ها نمی دانند و نمی فهمند و توجّه ندارند، شما را لگد نکنند. سلیمان پیامبر، این سخنان را می فهمد. این، قدرت الهی است. حالا این پیامبر، چگونه امواجی را که از مورچه ها ساطع می شود و وسیله ی ارتباط یک مورچه با مورچه های دیگر است و برای انسان، غیر قابل فهم و درک است، درک می کند؟ این، جزو قدرتهای الهی است که عُلِّمْنا مَنْطِقَ اَلطَّیْرِ4 . سلیمان پیامبر، سخن گفتن پرندگان را می فهمد و خصوصیات سخنان پرندگان را درک می کند. این ها چیزهایی است که هرچه علم پیشتر می رود و
خصوصیاتی از پرندگان و جانوران و گیاهان را برای ما روشن می کند، بیشتر قابل فهم و قابل قبول می شود.
یک روز بود که هرکدام از این حرفها مطرح می شد، ذهن مادّی مردم و حتّی علما، آن را رد می کرد. تقریباً در حدود صد سال پیش، مفسّران و روشن فکرانی با تفکّرات صددرصد مادّی و نفی معنویّت، در هند و مصر بودند که با افکار قرن نوزدهمی اروپا، مأنوس و آشنا بودند. این ها هر چیزی از این قبیل را دیدند، به معنای دیگری حمل کردند؛ درحالی که هیچ احتیاجی به این نیست. پیشرفت دانش برای ما، چیزهای زیادی از این قبیل را ثابت کرده که می شود فهمید. ادعا کرده اند که آن ها را هم فهمیده اند و قابل درک است! علی ایّحال، قرآنِ ناطقِ صریح، جای شبهه یی ندارد و ما آن را قبول داریم و این معنا، برای ما قابل فهم است.
بعد از آنکه آن قدرت عظیم، سخن مورچه را می شنود، فَتَبَسَّمَ ضاحِکاً مِنْ قَوْلِها1 : از سخن مورچه تبسّم می کند! این، یک چیز خیلی شیرین و سمبلیک است. مورچه، مظهر ضعف و خُردی و حقارت است و سلیمان، مظهر قدرت انسانی و مظهر عظمت است. از این عظمت، بیشتر نمی شود. در مقابل سخن طعن آمیزِ حقیرترین موجودات، خشمناک نمی شود و درصدد مقابله و انتقام برنمی آید. این، روحیه ی خیلی عجیبی است. البتّه در پیامبر، چنین روحیه هایی قابل تصوّر است؛ امّا برای انسانهای معمولی، این مقدار حلم و ظرفیت روحی میسور نیست.
نکته یی در همین داستانهای مربوط به سلیمانِ پیامبر هست که در قرآن کریم، روی آن تکیه شده و قابل توجّه است. آن نکته هم در همین روال می باشد. عرض کردم که این بخش مربوط به سلیمان در این سوره، کأنّه همه اش در اطراف همین قضیه است؛ یعنی نشان دادن اینکه انسانهای قدرتمند، چگونه ممکن است در مقابل خدای متعال خاضع و خاشع بشوند، خودشان را نبینند، حیثیت و منیّت خود را به حساب نیاورند، در مقابل خدا هیچ باشند و چگونه این، مایه ی کمال انسانی است. سعی شده، این نشان داده بشود.
وقتی سلیمان اطّلاع پیدا کرد که حکومت ملکه ی سبا - بلقیس - وجود دارد، پیغام فرستاد که أَلاّ تَعْلُوا عَلَیَّ وَ أْتُونِی مُسْلِمِینَ 1 . یعنی این قدرت فایقه ی الهی، همه ی قدرتهای فرعونی و شخصی و شیطانی را از بین می برد و همه را در مقابل خدای متعال تسلیم می کند. شهر سبا، حدوداً محلّی در یمن یا نزدیک شمال آفریقا بوده که البتّه محل دقیق آن، مورد اختلاف است. سلیمان به بلقیس پیغام می دهد که بایستی در مقابل قدرت سلیمانی تسلیم بشوید. بلقیس، هدیه یی به خدمت سلیمان می فرستد؛ ولی سلیمان هدیه ی آن ها را رد می کند. نشان می دهد که مسئله، مسأله ی مبادلات مالی و معامله نیست؛ مسأله ی ایمان و تسلیم در مقابل خداست.
وقتی بلقیس وارد منطقه ی قدرت سلیمان و مشرف به قصر او می شود، سلیمان دستور می دهد که یک قصر و ایوان و محل مُعْظمی از جنس شیشه درست کنند؛ چون قدرت مافوق عادت در اختیار سلیمان بود: یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحارِیبَ وَ تَماثِیلَ 2 . قصر یا ایوان باعظمتی از جنس شیشه درست کردند. وقتی که بلقیس خواست وارد آن محوّطه بشود، از شفافیّت این شیشه ها، خیال کرد این ها آب است. و چون ناچار بود که وارد بشود گفته بودند باید وارد بشوی لباسش را بلند کرد که به آب تر نشود. وقتی لباسش را بلند کرد، سلیمان به او فرمود: إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِیرَ3 : این ها آب نیست، شیشه است. برو، نمی خواهد لباست را بلند کنی!
در اینجا، این عظمت سلیمانی که علم و قدرت و عزّت و ثروت و همه چیز را جمع کرده بود و در اختیارش قرار داده بود ناگهان غرور بلقیس را شکست و آن مانع اصلی برای اسلام و مسلمان شدن و ایمان آوردنِ او را از سر راه برداشت. به هرحال، او هم پادشاه و فرد قدرت مندی بود. وقتی قدرتمندان در مقابل یکدیگر قرار می گیرند، بیشتر تکبّر می ورزند و روح کبرآلود و آن نفس سرکش خودشان را بیشتر میدان و پرورش می دهند؛ معارضه است دیگر. در
مقام معارضه، خصوصیّت فرعونی انسان، بیشتر ظاهر می شود. با این وضعیت، ممکن نبود که بلقیس ایمان بیاورد. اگر ایمان هم می آورد، ایمان ظاهری و ایمان از روی ترس بود. چرا؟ چون حالت سلطنت و قدرت و جبروت، در باطنش اجازه نمی داد که او ایمان بیاورد. وقتی در مقابل این عظمت قرار گرفت عظمتی که در کمال قدرت و پیچیدگی، در یک انسان جمع شده است؛ امّا درعین حال، این انسان خودش را بنده ی خدا می داند ناگهان آن شیشه ی عجب و غرور درون بلقیس شکسته شد؛ قالَتْ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی1 . بعد از آنکه این آیت عظیم را دید، اینجا بود که بلقیس، زبان به مناجات پروردگار باز کرد و گفت: پروردگارا! من به خودم ظلم کردم. وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمانَ 2 . از روی دل، اسلام آورد؛ یعنی آن مانع برطرف شد.
در اینجا هم خدای متعال نشان می دهد که یک انسان، مادامی که اسیر طلسم کبر و کبریایی و جبروت درونی خودش است، ممکن نیست ایمان بیاورد. وقتی این طلسم شکست، ایمان آوردنِ او هم آسان می شود. این، آن درس بزرگ قرآنی و اسلامی است. تمام مشکلاتی که در دنیا پیدا شده، به خاطر همین کبریاییها پیدا شده است. افرادی که امروز در دنیا دارای قدرت هستند قدرتهای بزرگ پوشالی، قدرتهایی که هیچ چیز نیست امروز قدرت مندند؛ امّا فردا به خاک سیاه نشسته اند. امروز یک سلطان است؛ امّا دو روز بعد، یک هفته ی بعد، موجود عاجز و ناتوانی است که قدرت دفاع از جان خودش را هم ندارد! چقدر تاریخ از این قضایا پُر است. این، چه قدرتی است؟ این، چه جبروتی است که انسان به آن بنازد و ببالد؟ غنیهایی که به غنای خودشان متکی هستند، غافل از آنند که این، غنا و بی نیازی نیست. این، همان حالتی است که در سوره ی شریفه ی «علق» می فرماید: إِنَّ اَلْإِنْسانَ لَیَطْغی. أَنْ رَآهُ اِسْتَغْنی 3 . وقتی انسان طغیان می کند که خود را غنی ببیند، غنی بیابد و بی نیاز احساس کند. مایه ی طغیان، این است.
ای بسا کسانی که پول زیاد و ثروت و امکاناتی دارند، امّا خودشان را بی نیاز احساس نمی کنند و تکیه ای به این ثروت ندارند و خودشان را وابسته ی به خدا می دانند. این آدم، طغیان نخواهد کرد. سلیمانِ پیامبر که همه ی ثروت دنیا در اختیار او بود مظهر کامل چنین چیزی است. حکومتهای الهی در طول تاریخ و هرکدام از پیامبران و اولیا که به حکومت رسیدند، همین طور بوده اند. ثروتها و امکانات جامعه در اختیار آن ها بوده، ولی خود را از آن جدا می کرده اند؛ مثل امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام که ثروت شخصی هم داشت و دائماً تحصیل می کرد و صدقه می داد. ثروتهای جامعه و بیت المال هم در اختیار او بود، هرچه که می خواست، می توانست مصرف بکند؛ امّا از این غنا و ثروت، خودش را جدا می کرد.
خطرات احساس بی نیازی انسان به خدا
آن چیزی که برای انسان خطرناک است، همین احساس استغناء و بی نیازی و قدرت و اتّکا به دانایی خویشتن است. قرآن کریم، داستان قارون را نقل می کند و می گوید، وقتی که به او نصیحت می کردند، او در جواب می گفت: إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ 1 : من از روی علم و دانش، این ثروت را به دست آوردم و متعلّق به خودم است. این غرور، فخر، تکبّر، تکیه به آنچه که در انسان هست و چیز کم و ناچیزی است و انسان آن را چیزی می انگارد و خیال می کند زیاد است، بزرگترین بلیّه هاست.
در جمهوری اسلامی، همه ی قشرها، چه کسانی که مسئولیتی در نظام جمهوری اسلامی دارند که البتّه نسبت به این ها، تکلیف سنگین تر و فوری تر و واجب تر است چه مردم معمولی جامعه که سمت و منصب و شغل و اعتباری ظاهری را یدک نمی کشند، اگر سعی کنند همین یک خصوصیّت را تواضع، زدودن روح تکبّر و استعلا و علو، که موجب طغیان است در خودشان به
وجود آورند، بسیاری از مشکلات حل خواهد شد و جامعه، جامعه ی حقیقتاً اسلامی خواهد شد. باید این کارها را بکنیم؛ منتظر چه هستیم؟ آن احساس و وسوسه ای که درون من و شما وجود داشته باشد، دائم به ما بگوید که ما از دیگران بالاتریم، حرف ما از حرف دیگران قابل قبول تر است، شأن ما از شأن دیگران بیشتر است؛ این، موجب فساد و اختلاف و گسستن همه چیز در نظام اسلامی است؛ این را باید از بین برد. اگر ما این صفت شیطانی را در وجود خودمان و در صحن جامعه از بین بردیم، برادری و همکاری به وجود خواهد آمد و روز به روز، وحدت بهتر و بیشتری ایجاد خواهد شد و جامعه، التیام الهی و اسلامی خودش را به دست خواهد آورد.
امیرالمؤمنین صلاة الله و سلامه علیه در کتاب شریف نهج البلاغه، درباره ی صفت تکبّر و در مقام علاج و زدودن آن، مطالب عجیبی بیان فرمودند و کلمات دُررباری از آن بزرگوار نقل شده و زندگی آن حضرت هم، مظهر همین عبودیّت برای خدا و در راه خدا بود. شاید بشود نقطه ی مقابل آن کبر و علوّ و استعلا در وجود انسان را، عبودیّت و بندگی و خضوع محض در مقابل خدا دانست، که پذیرفتن احکام الهی و تسلیم در مقابل خدا را به همراه دارد.
این، خصوصیّت اولیای الهی است و وجود مقدّس امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام بیشتر از همه کس، به این خصوصیّت آراسته بود. وجود آن بزرگوار، از اوّل زندگی و از اوّل مبارزاتِ در راه اسلام، تا زمانی که پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله وسلّم در جامعه حضور داشتند و همچنین بعد از رحلت پیامبر، تا وقتی که حکومت و خلافت در اختیار آن بزرگوار قرار گرفت و همچنین در دوران خلافت و حکومت آن بزرگوار، در عین مبارزه ی با طاغوتها و متکبّران و مستکبران صحنه ی سیاست، با آن روحیه ی استکباری که در درون انسانها هست، نیز مبارزه می کرد. عمل شخصی او، این طور بود. در وجود خود آن بزرگوار، خضوع و خشوع و تواضع در مقابل پروردگار، یک چیز عجیب و استثنایی بود و در دیگران هم این حالت را ایجاد می کرد.
امیدواریم که خدای متعال، به برکت آیات کریمه ی قرآن و کلمات مولای متّقیان علیه الصّلاة و السّلام در این روزهایی که متعلّق به آن بزرگوار است، همه ی ما
را توفیق بدهد که بتوانیم در راه عبودیّت الهی قدم برداریم و خودمان را بندگان شایسته ی خدا کنیم.
دعا به درگاه خداوند متعال
نسألک اللّهمّ و ندعوک باسمک العظیم الاعظم الاعزّ الاجلّ الاکرم یا الله یا الله یا الله. اللّهمّ یا حمید بحقّ محمّد و یا عالی بحقّ علی و یا فاطر بحقّ فاطمه و یا محسن بحقّ الحسن و یا قدیم الاحسان بحقّ الحسین.
پروردگارا! به محمّد و آل محمّد، توفیق تربیت شدن برای عبودیّت خودت را به همه ی ما عنایت کن. پروردگارا! بت درونی ما را بشکن. پروردگارا! نفس سرکش ما را حقیقتاً بنده ی خود قرار بده؛ فضل و رحمت خودت را بر ما نازل کن. پروردگارا! به محمّد و آل محمّد تو را سوگند می دهیم، ما را پیروان واقعی محمّد و آل محمّد قرار بده. پروردگارا! صفات رذیله و ناپسندی که ما را از تو دور می کند و ما را محجوب می کند و راه کمال را به روی ما می بندد، در ما ریشه کن بفرما. پروردگارا! ما را عامل به آنچه می گوییم و آنچه می دانیم، قرار بده. پروردگارا! به حق محمّد و آل محمّد تو را سوگند می دهیم، فضل و رحمت خاص خودت را در این ایّام متبرّک و در این ماه مبارک رمضان، بر ملّت مسلمانِ مخلص ما نازل بفرما؛ آن ها را بر دشمنانشان پیروز کن؛ دشمنان آن ها را مخذول و منکوب بفرما. پروردگارا! به حقّ محمّد و آل محمّد، روح مطهر امام عزیز و بزرگوار ما را با ارواح طیّبه ی محمّد و آل محمّد محشور بفرما. پروردگار! مقامات او را در نزد خود، روز به روز بالاتر و بهتر بگردان. پروردگارا! به حق محمّد و آل محمّد، از این ملّت، از این اجتماعات، از طرف یکایک ما، فضل و رحمت و هدیه یی به روح آن بزرگوار نازل بفرما. پروردگارا! به حق محمّد و آل محمّد، شهدای گران قدر ما را با شهدای صدر اسلام محشور کن؛ خانواده های شهدا را مشمول رحمت و برکات و فضل خود قرار بده. پروردگارا! به حق محمّد و آل محمّد تو را سوگند می دهیم، خیرات
و برکات خودت را بر جامعه ی ما نازل کن؛ مشکلات را برطرف کن؛ دستهای آشکار و پنهان دشمن را قطع نما؛ ما را با یکدیگر مهربان تر و نزدیک تر بگردان و به طور کامل، عامل به احکام خود قرار بده. پروردگارا! قرآن کریم و عزیز را در جامعه ی ما به طور کامل تحقّق ببخش؛ اخلاق ما را اخلاق قرآنی قرار بده. پروردگارا! اموات ما را بیامرز؛ پدر و مادر ما را بیامرز. پروردگارا! ما را بیامرز؛ ما را مشمول رحمت و مغفرت خود قرار بده. پروردگارا! اگر در ایّام گذشته ی این ماه، ما را مشمول مغفرت و آمرزش خود نکرده یی، در باقی مانده ی این ماه، ما را مشمول مغفرت و آمرزش خود بفرما. پروردگارا! به حق محمّد و آل محمّد، قلب مقدّس ولیّ عصر را از ما راضی و خشنود بگردان؛ ما را مشمول دعا و رضای آن بزرگوار بفرما؛ ما را از یاران آن بزرگوار در حضور و در غیبتش قرار بده. پروردگارا! توفیق شهادت در راه خودت را به ما عنایت کن.
در دیدار با اقشار مختلف مردم (روز بیست و سوم ماه مبارک رمضان) - 30/01/1369
رمضان؛ فرصت تمرین بُعد معنوی و روحانی انسان
جسم انسان بدون ورزش، ضعیف و لاغر و بی قدرت خواهد بود. هرکسی باشید، هرچه بنیه ی قوی و نیرومند داشته باشید، اگر ورزش نکردید و خوردید و خوابیدید، بدن ضعیف می ماند؛ شکی در این نیست. همچنانی که اگر ورزش نکنید، بدن شما آن رشد لازم را نمی کند، زیباییهایی هم دارد که ورزش آن ها را آشکار خواهد کرد؛ بدون ورزش نمی شود. روح شما هم عیناً همین طور است. بدون ورزش، بدون تمرین و ریاضت، ممکن نیست شما قوی بشوید.
ای بسا انسان هایی هستند با جسمهای نیرومند و زیبا، ولی با روح هایی لاغر، زشت، ناتوان و ضعیف؛ این به درد نمی خورد. تمام عبادات برای این است که ما ورزش کنیم، تربیت بشویم و پیش برویم. البتّه باید عبادات را شناخت. عبادات هم جسم و روحی دارند. جسم عبادات، به تنهایی کافی نیست. نماز را که انسان بخواند، ولی در حال نماز، توجّه به خود ذکر نداشته باشد، ملتفت نباشد که چه می گوید و با چه کسی حرف می زند، مضامین نماز را بکلّی از روی غفلت ادا بکند، این نماز، نماز بی فایده ای است.
البتّه کسانی که عربی نخوانده اند و معنای این جملات را نمی دانند، اگر در حال نماز، همین اندازه توجّه پیدا کنند که با خدا حرف می زنند و به یاد خدا باشند، این هم بهره ی خوبی است؛ ولی سعی کنید که معنای نماز را بدانید. یاد گرفتن معنای نماز، کار خیلی آسانی است؛ خیلی زود می توانید ترجمه ی این
چند جمله را یاد بگیرید. نماز را با توجّه به معنای آن بخوانید. این نماز است که قربان کلّ تقیّ (1)
. نهج البلاغه، کلمات قصار، ش 136.
خواهد بود. نماز، نزدیک کننده ی انسان به خداست؛ امّا نزدیک کننده ی انسان باتقوا.روزه، موجب تقوا و بوجودآورنده ی تقواست؛ امّا روزه ی باتوجّه. در جلسات اوّل این مجلس، من به روایات روزه اشاره کردم؛ بعضی از آقایان دیگر هم که به اینجا آمدند و افاضه کردند، اشاره نمودند. روزه فقط این نیست که انسان نخورد و نیاشامد؛ روزه یک نوع پرورش روح شماست. شما می توانید اندامهای روحتان را با روزه پرورش بدهید و تصفیه و پاکیزه بشوید و طهارت پیدا کنید.
این زکات و انفاقی هم که یک عبادت بزرگ محسوب می شود، دارای جسم و روحی است. وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ 2 . این زکات، باید آن حرص و بخل درونی ما را بشکند و آن دلبستگی ما به مال و به زخارف دنیوی را از بین ببرد. این زکات، زکات خوبی است.
امسال بحمد الله روزه ی ماه رمضان، سی روز شد. چند سال بود که ماه رمضان، بیست و نه روز بود و سی روز نمی شد؛ ولی امسال یک روز زیادتر شد. شما سی روز روزه گرفتید و نماز باتوجّه خواندید و دعا کردید. این، قطعاً در وجود شما دارای محصولی است. همّت ما باید این باشد که این محصول را حفظ کنیم. این، محصول باارزشی هم است. اگر نماز و روزه ی باتوجّه و ذکرِ آگاه گر و هشیارگر انسان، برای ما وجود داشته باشد، آن وقت مسلمانی خواهیم بود که روز به روز به سمت هدفهای اسلام پیش می رویم. اگر می بینید که در جوامعی مسلمانانی بودند یا هستند که به هدفهای اسلام نزدیک نشده اند و دور شده اند، یکی از عیوب کارشان اینجاست. شاید عیب های متعدّدی باشد، که این، یکی از آن هاست.
1) (1)
تحجّر و عدم بصیرت یکی از بزرگترین آفات جامعه ی اسلامی
اگر در حال عبادت، توجّه نبود و روح عبادت که همان عبودیّت و انس به خدا و تسلیم در مقابل اوست مورد توجّه قرار نگرفت، آن وقت خطرهای گوناگونی در سر راه انسان قرار می گیرد، که تحجّر یکی از آن هاست.
بعضی از همین خوارجی که در این ایّام اسمشان را زیاد شنیدید، آن چنان عبادت می کردند و آیات قرآن و نماز را با حال می خواندند، که حتّی اصحاب امیرالمؤمنین علیه السّلام را تحت تأثیر قرار می دادند! در همان ایّام جنگ جمل، یکی از یاران امیرالمؤمنین عبور می کرد، دید که یکی از آن ها عبادت می کند و نصف شب، این آیات را با صدای خوشی می خواند: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اَللَّیْلِ 1 . منقلب شد و پیش امیرالمؤمنین آمد. حتّی انسانهای هوشمند و زیرک و آگاه که اصحاب نزدیک امیرالمؤمنین علیه السّلام غالباً این طور بودند نیز اشتباه می کردند.
بی مورد نیست که امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: هیچ کس نمی توانست این کاری را که من کردم، بکند و این فتنه را بخواباند. این کار، واقعاً شمشیر و آگاهی و آن ایمان علی به خودش و راه خودش را می خواست. حتّی گاهی خواص متزلزل می شدند. امیرالمؤمنین علیه السّلام به آن صحابه ی خود فرمود طبق این نقلی که شده است فردا به تو خواهم گفت. فردا وقتی که جنگ تمام شد و کمتر از ده نفر از مجموعه ی خوارج زنده ماندند و بقیه در جنگ کشته شدند، حضرت به عنوان وسیله ای برای عبرت و موعظه ی یاران و اصحاب خودش، در بین کشته ها راه افتاد و با بعضی از آنان به مناسبتی حرف زد. به یکی از این کشته ها که به پشت افتاده بود، رسیدند. حضرت گفت، این را برگردانید؛ برگرداندند. شاید فرمود، او را بنشانید؛ نشاندند. بعد به همین کسی که از یاران نزدیکش بود، فرمود: او را می شناسی؟ گفت: نه، یا امیرالمؤمنین. فرمود: او همان کسی است که دیشب آن آیات را می خواند و دل تو را ربوده
بود!
این، چه قرآن خواندنی است؟! این، چه نوع عبادت کردنی است؟! این، دوری از روح عبادت است. اگر انسان با روح عبادت و نماز و قرآن آشنا باشد، می فهمد که وقتی موجودیت و حقیقت و لبّ اسلام که در علی بن ابی طالب مجسّم است در یک طرف قرار گرفته است، همه ی شبهه ها را از خودش دور می کند و به او می پیوندد. این دوری از قرآن و دوری از دین است که کسی نتواند این موضوع را تشخیص بدهد و نتیجتاً به روی علی علیه السّلام شمشیر بلند کند.
پس، یک طرف قضیه، همین تحجّرها و نیندیشیدنها و اشتباههای عمده و بزرگ است که ما در طول دوران خلافت بنی امیّه و بنی عبّاس، آن را مشاهده می کنیم. بعضیها آدم های مقدّس مآب ومتدیّن و اهل عبادت و اهل زهد بودند و در کتابها اسمشان در شمار عبّاد و زهّاد و اخلاقیون و آدم های حسابی ثبت شده است؛ امّا اشتباه می کردند؛ اشتباهی به عظمت اشتباه جبهه ی حق با باطل. بزرگترین اشتباهها این است. اشتباههای کوچک، قابل بخشش است. آن اشتباهی که قابل بخشش نیست، این است که کسی جبهه ی حق را با جبهه ی باطل اشتباه کند و نتواند آن را بشناسد.
بصیرت؛ رمز عظمت عمّار یاسر صحابی خاصّ امیرالمؤمنین علی علیه السّلام
عظمت امثال عمّار یاسر، به همین است. عظمت آن اصحاب خاص امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام در همین است که در هیچ شرایطی دچار اشتباه نشدند و جبهه را گم نکردند. من در موارد متعدّد در جنگ صفّین، این عظمت را دیده ام؛ البتّه مخصوص جنگ صفّین هم نیست. در بسیاری از آنجاهایی که برای جمعی از مؤمنین، نکته یی مورد اشتباه قرار می گرفت، آن کسی که می آمد و با بصیرت نافذ و با بیان روشنگر خود، شبهه را از ذهن آن ها برطرف می کرد،
عمّار یاسر بود. انسان در قضایای متعدّد امیرالمؤمنین از جمله در صفّین نشان وجود این مردِ روشنگرِ عظیم القدر را می بیند.
جنگ صفّین ماهها طول کشید؛ جنگ عجیبی هم بود. مردم افراد مقابل خود را می دیدند که نماز می خوانند، عبادت می کنند، نماز جماعت و قرآن می خوانند؛ حتّی قرآن سرنیزه می برند! خیلی دل و جرأت می خواست که کسی روی این افرادی که نماز می خوانند، شمشیر بکشد.
در روایتی از امام صادق علیه الصّلاة و السّلام نقل شده است که اگر امیرالمؤمنین علیه السّلام با اهل قبله نمی جنگید، تکلیف اهل قبله ی بد و طغیان گر تا آخر معلوم نمی شد. این علی بن ابی طالب بود که این راه را باز نمود و به همه نشان داد که چه کار باید کرد. بچه های ما، وقتی که به بعضی از سنگرهای جبهه ی مهاجم وارد می شدند و آن ها را اسیر می گرفتند، در سنگرهایشان مهر و تسبیح پیدا می کردند! بله، درست مثل همان کسانی که مقابل امیرالمؤمنین علیه السّلام قرار داشتند و نماز هم می خواندند و نتیجتاً یک عدّه هم به شبهه می افتادند. آن کسی که سراغ این ها می رفت، عمّار یاسر بود. این، هوشیاری و آگاهی است و کسی مثل عمّار یاسر لازم است.
اگر روح اعمال و عبادات که عبارت از همان توجّه به خدا و عبودیّت اوست برای انسان حل و روشن نشود و انسان سعی نکند که در هریک از این واجبات، خودش را به عبودیّت خدا نزدیک کند، کارش سطحی است. کار و ایمان سطحی، همیشه مورد خطر است و این چیزی است که ما در تاریخ اسلام دیده ایم.
قبلاً اشاره کردم، کسانی از متدیّنان، مقدّسان، عبّاد و زهّاد، می رفتند در کنار خلیفه ی ظالمِ غاصبِ فاجرِ خبیثِ دروغ گوی ده رو و ده رنگ می نشستند و او را چهار کلمه نصیحت می کردند؛ او هم یا از روی تقلّب و ریا، یا شاید هم در گوشه ی قلبش چیزی تکان می خورد و اشکی می ریخت. بعضیها هم که مست بودند و در حال مستی، هیجان و احساسات پیدا می کردند، یک نفر را می آوردند که برایشان یک خرده حرف بزند؛ با حرفهای او گریه می کردند! آن گاه این آدم های ساده لوح نادان ولو عالم به ظواهر دین مرید این خلیفه
می شدند!
در تاریخ اسلام، انسان چیزهای عجیبی از این قبیل می بیند. همین عمرو بن عبید عابدِ زاهدِ معروف، کسی است که خلیفه ی عبّاسی درباره ی او اظهار ارادت می کرد و می گفت: «کلّکم یمشی رویدکلّکم یطلب صیدغیر عمرو بن عبید»؛ یعنی حساب عمرو بن عبید، از دیگر مدعیان تقوا و زهد جداست! شما اگر همین عمرو بن عبید و محمّد بن شهاب زهری و امثال آن ها را نگاه کنید، می بینید که آن ها در زمان خودشان، از جمله ی دردسرهای بزرگ جریان حق بودند. می رفتند با حضور خودشان، جبهه ی باطل را تقویت می کردند و جناح حق یعنی جناح اهل بیت پیامبر را تنها و مظلوم می گذاشتند و بر اثر همین ندانستن، دست دشمن را روی این ها دراز می کردند.
غرض، اینکه روح عبادت، بندگی خداست. برادران و خواهران! ما باید سعی کنیم که روح بندگی را در خودمان زنده نماییم. بندگی، یعنی تسلیم در مقابل خدا، یعنی شکستن آن بتی که در درون ماست. آن بت درونی ما یعنی من در خیلی جاها خودش را نشان می دهد. وقتی که منفعتت به خطر بیفتد، کسی حرفت را قبول نکند، چیزی مطابق میل تو ولو خلاف شرع ظاهر بشود، یا سر دوراهی قرار بگیری یک طرف منافع شخصی، یک طرف وظیفه و تکلیف در چنین تنگناها و بزنگاه هایی، آن منِ درونی انسان سر بلند می کند و خودش را نشان می دهد.
اگر ما بتوانیم این من درونی، این هوای نفس، این فرعون باطنی، این شیطانی را که در درون ماست، مهار کنیم، یا اقلّاً قدری مهار کنیم، همه ی امور اصلاح خواهد شد. قبل از هر چیز، خود ما آدم خواهیم شد و به فلاح خواهیم رسید. ماه رمضان، مقدّمه ی این است. روزه، نماز باتوجّه، انفاقات، حتّی جهاد فی سبیل الله، برای رسیدن به چنین دنیایی است که مردم بنده ی خدا باشند. پروردگارا! به محمّد و آل محمّد، ما را بنده ی خودت قرار بده.
امروز ماه رمضان تمام می شود. برادران و خواهران! سعی کنید این دستاوردی که در این ماه به دست آورده اید، حفظ کنید. حفظش هم به این است که از گناهان اجتناب کنید و یاد خدا را در دل خودتان زنده بدارید.
هرچه می توانید در حالات گوناگون در هنگام کار، در برخورد با مردم، در برخورد با منافع مادّی، در برخورد با شهوات و غیره سعی کنید که یاد خدا را در خودتان زنده بدارید.
در دیدار با اقشار مختلف مردم (روز سی ام ماه مبارک رمضان) - 06/02/1369
لزوم محاسبه ی دستاوردهای ماه رمضان و حفظ آن در طول سال
در روز عید، مسلمانان باید به خود بنگرند و ببینند که از ضیافت الهی در ماه مبارک رمضان، چه استفاده و بهره یی برده اند. ماه رمضان، ماه خودسازی و تقواست. آیا با روزه و با عبادات در آن ماه شریف، توانسته ایم بر خودمان چیزی اضافه کنیم و خویش را بسازیم، یا نه؟ امروز به این حساب رسیدگی کنید، و اگر دیدید که در ماه رمضان دستاوردی پیدا کرده اید، سعی کنید آن را در طول سال حفظ کنید.
عظمت اسلام در طول تاریخ، به مسلمانان ساخته و پرداخته و حقیقتاً آماده ی برای بندگی خداست. اگر ملّت ایران آماده ی بندگی خدا نبود، نمی توانست این حرکت عظیم را انجام بدهد و امروز به عنوان الگو و نمونه ی جامعه ی اسلامی در میان مسلمانان سرتاسر عالم، بلکه نمونه ی مجاهدت و فداکاری و بیداری و آگاهی در میان همه ی ملّتهای مستضعف، معرفی بشود. اگر امروز هم ملّت ایران بخواهد این بار سنگین امانت را بر دوش خود حمل کند و به سرمقصد مطلوب برساند، جز خودسازی هیچ راهی ندارد.
ما باید به خدا اتّکا و اتّکال کنیم و این، جز بندگی و تسلیم در مقابل خدا چیزی نیست. اتّکای به خدا و اعتماد به وعده ی الهی، از هرکسی برنمی آید. تنها کسانی می توانند به خدا اتّکا کنند، که خدا در دل و یاد آن ها باشد. اگر خدا در یاد انسان نباشد و فضای جان او را پُر نکند، به خدا هم اعتماد نخواهد کرد و
در میدانهای خطر، نخواهد توانست با اعتماد به خدا حضور پیدا کند. قرآن راه را به ما نشان داده است. خوف از خدا و داشتن تقوای الهی و بندگی و تسلیم و خضوع در مقابل پروردگار، راه فلاح و رستگاری در دنیا و عقباست.
امیرالمؤمنین علیه السّلام در خطبه ی نماز عید فطر، خطاب به مردم مسلمان می فرمود: أفلا تائب من خطیئته قبل منیّته(1)
. نهج البلاغه، خطبه ی 28.
. یعنی آیا کسی نیست که قبل از مرگ و فرارسیدن میعاد ناگزیر همه ی انسانها، از خطاها و گناهان خود در نزد پروردگار توبه کند؟ الا عامل لنفسه قبل یوم بؤسه و فقره(2): آیا کسی نیست که قبل از فرارسیدن روز تنگ دستی آن روزی که انسان هیچ وسیله ای جز رحمت خدا و اعمالی که از پیش فرستاده باشد، ندارد عمل بکند؟ یعنی امیرالمؤمنین علیه السّلام در روز عید و شادمانی، مردم را به توبه و انابه و تصمیم به عمل و ارتباط با خدا گره می زند.برادران و خواهران! ما باید از همه ی خطاهای خود توبه کنیم. آنجایی که امام سجّاد و امیرالمؤمنین علیهما الصّلاة و السّلام و سایر بزرگوارانی که در میان آحاد بشر نورانیّت بی نظیری داشتند، با زبانهای گوناگون و با نفسهای سوزان استغفار و توبه می کردند، من و امثال من، برای بازگشت به خدا و طلب مغفرت و انابه ی به پروردگار، هیچ لحظه یی را نباید از دست بدهیم.
مراقبه در تمام اعمال و ساعات شبانه روز
در تمام اعمال شبانه روز، تقوا را پیشه ی خود بکنید؛ یعنی مراقب گفتار و کردار و عمل و تصمیم و اقدام خودتان باشید و نگذارید که هواهای نفسانی، شما را از راه خدا و از تکلیف الهی منحرف بکند. شیطان به اتّکای نفس امّاره و هواهای نفسانی و خودخواهی ها و منیّتها و هوسهای ما، ما را از صراط المستقیم الهی منحرف می کند. باید مانند آن کسی که در پیچ وخم های یک راه
کوهستانی خطرناک، مراقب هر حرکت و هر قدم پیشرفت خود است، مواظب باشیم. این تقواست؛ یعنی مراقب بودن، خدا را در همه ی کارها شاهد و ناظر دانستن، از خطاها و اشتباهاتی که سر می زند، زود توبه کردن، به خدا اتّکا کردن، از خدا کمک خواستن، به خدا التجا بردن.
امروز چشم جهانی، به سوی شما ملّت ایران است. امروز ملّتها حرکت عظیم خود را با یاد حرکت شما شروع کرده اند و به ایمان شما اقتدا می کنند. اگر شما بخواهید ملّتها این راه را که راه خدا و اسلام است ادامه بدهند، باید این راه را با استحکام ادامه بدهید، و این جز با تقوا ممکن نیست. لذا امروز تقوا بزرگترین وظیفه و مسئولیت ماست.
پروردگارا! همه ی ما را متقی و پرهیزکار بگردان.
رمضان؛ فرصت تحوّل در ارواح و دلها و محیط زندگی و کار
یقیناً اگر آن چنان که تکلیف اسلامی است، ما در ماه مبارک رمضان و در همه ی این فرصتهای مغتنم ایّام الله، نعمت ذکر و توجّه و دعایی که به ما داده شده، مغتنم بشماریم و خودمان را با منبع قدرت و عزّت و عظمت یعنی ذات مقدّس باری تعالی مرتبط کنیم، بدون شک آن تحوّل اساسی و مطلوب، هم در ارواح و دلها و هویّت اصلی انسانی ما و هم به تبع آن، در محیط زندگی و کار و تلاش و مبارزه ی ما، پدید خواهد آمد و به مقاصد اسلام نزدیک خواهیم شد. این، یک تفاوت اصلی بین اسلام و بقیه ی روشها و برنامه هایی است که یک تحوّل و آرمان گرایی را به بشر پیشنهاد می کنند.
ما معتقدیم و این جزو بدیهیات اسلام، بلکه بدیهیات همه ی ادیان است که انسان، فقط در سایه ی ارتباط و اتّصال با حق تعالی است که می تواند به تکامل و تعالی دست پیدا کند. البتّه فرصت ماه رمضان، یک فرصت استثنایی است. این، چیز کمی نیست که خدای متعال در قرآن بفرماید: لَیْلَةُ اَلْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ
شَهْرٍ1 . یک شب از هزار ماه بهتر و بافضیلت تر و در پیشرفت انسان مؤثرتر، در ماه رمضان است. این، چیز کمی نیست که رسول اکرم صلّی الله علیه و آله وسلّم این ماه را ماه ضیافت الهی به حساب بیاورند. مگر ممکن است که انسان وارد سفره ی کریم بشود و از آنجا، محروم خارج بشود؟ مگر وارد نشوی. آن کسانی که وارد سفره ی غفران و رضوان و ضیافت الهی در این ماه نشوند، البتّه بی بهره خواهند ماند و واقعاً این محرومیت به معنای حقیقی است. انّ الشّقیّ من حرم غفران الله فی هذا الشّهر العظیم(1). محروم واقعی، آن کسی است که نتواند در ماه رمضان، غفران الهی را به دست بیاورد.
مقام والای عبودیّت
مکرر عرض کرده ایم که سرّ مسئله در این است که انسان بتواند خودش را به عبودیّت الهی متّصف کند. عبد، یعنی تسلیم اراده و حکم خدا و شریعت الهی. لبّ تمام دستورات و احکام و فرامین الهی و شرایع انبیا، همین یک کلمه است و شاید پیامبران خدا، قبل از آنکه مقام نبوّت برای آن ها انتخاب بشود و خدای متعال آن ها را به نبوّت سرافراز کند، به عبودیّت سرافراز کرده باشد؛ همچنان که حتماً همین طور است. در یک روایت است که انّ الله اتّخذ محمّداً عبداً قبل ان یتّخذه رسولا(2). اوّل، خدای متعال او را خلعت عبودیّت پوشانید و بعد، به مرحله و رتبه ی نبوّت فایز کرد. کأنّه این، در هر تعالی یی مقدّمه ی لازم و شرط اصلی است. در هر اندازه تکاملی، عبودیّت، شرط اصلی است. البتّه، عبودیّت هم مراحلی دارد. آن مرحله ی پایین عبودیّت، آن چنانی که امثال ماها بتوانیم در آن طمع بورزیم، همین است.
خودمان را آماده ی اطاعت کنیم؛ همه چیز را از او بدانیم؛ نعمتهای الهی
را، حقیقتاً نعمتها و موهبتهای الهی بدانیم؛ آن ها را فرآورده ی قدرت و علم و توانایی خودمان ندانیم؛ بدانیم که ما هم وسیله ایم. ذهن ما، دست ما، عمل ما، سرپنجه ی ما و تلاش ما، وسیله ای برای تحقّق اراده ی الهی است. حقیقتاً بندگان شایسته ی خدا مثل امام بزرگوار ما رضوان الله تعالی علیه قدر ماه رمضان و قدر آن ساعات و ایّام را می دانستند و از آن، کمال استفاده را می بردند. ما ائمّه ی معصومین علیهم السّلام را که زیارت نکرده ایم؛ امّا انسان می توانست رشحه ای از رشحات همان عبادات و توجّه ها را در وجود مقدّس امام عظیم الشّأن بزرگوار راحلمان مشاهده کند.
در دیدار با مسئولان و کارگزاران نظام جمهوری اسلامی، به مناسبت عید سعید فطر - 07/02/1369
رمضان؛ ماه کسب قوّت روحی و توجّه به همیاری و مردم دوستی
ماه رمضان، ماه دعا و ماه ذخیره کردن تقواست؛ ماهی است که ما باید در آن، به برکت عبادت و توجّه به پروردگار، قوّت روحی و معنوی پیدا کنیم و با آن قوّت روحی و معنوی، سنگلاخها را بسرعت و سهولت بپیماییم و راه ها را بخوبی طی بکنیم.
امیدوارم که ملّت ایران با کسب تجربه از گذشته ها، برادری و همکاری و همدلی در میان یکدیگر را قدر بدانند و آن را هرچه بیشتر کنند. مردم باهم مهربان باشند و به کمک یکدیگر بشتابند؛ بخصوص در این ایّام به کمک مستمندان بشتابند. کسانی که دارند و می توانند، حتماً به کسانی که نادار و محتاج و مستمندند، کمک کنند. این روح همکاری و همیاری در میان ملّت ما که سنت قدیمی و دستور عالی اسلام است چیز بسیار ارزشمندی است؛ آن را حفظ کنید و بخصوص در ایّام عید و ایّام ماه مبارک رمضان، آن را بیشتر اهمیت بدهید. روحیه ی مردم دوستی، روحیه ی ایثار و از خودگذشتگی، برای دیگران فکر کردن و کار کردن، روحیه ای است که ملّت ما را به نتایج و غایات این حرکت خواهد رسانید.
پیام به ملّت شریف ایران، به مناسبت حلول سال نو - 01/01/1370
رمضان، ماه عبادت و دعا و مناجات، و ماه جهاد
در این روز شریف و بزرگ، همه ی برادران و خواهران نمازگزار را به تقوای الهی دعوت می کنم، که پیروی از امام المتّقین و اسوه قرار دادن امیرالمؤمنین در امر زندگی و دین و تقوا و پرهیز از موارد منع و غضب الهی است.
این ماه، ماه روزه است؛ ماه نزول قرآن و انس با قرآن است؛ ماه عبادت و دعا و مناجات است - که دعا مغز و روح عبادت است - ماه استغفار و توبه و بازگشت از راههای ناپسند نزد خدای متعال و رعایت تقوای الهی است؛ ماه جهاد است - که در این ماه مبارک، غزوه ی بدر در سال دوم هجرت، و فتح مکه در سال هشتم هجرت، و شروع غزوه ی حنین در همان سال اتّفاق افتاده است - ماه جهاد با نفس و جهاد با شیطان و جهاد با دشمنان خداست؛ ماه آمادگی و ماه ذخیره ی تقواست؛ ماه صله ی رحم، صدق و برّ با برادران دینی، آشنایی با معارف، آشنایی و تدبّر در قرآن، و خلاصه ذخیره کردن سرمایه ی حرکت الهی در طول یک سال است. امید است که روزهای گذشته را با عمل بر وفق مقتضیات این ماه گذرانده باشیم و روزهای آینده را بیشتر قدر بدانیم و در کار نفس خود، در معامله ی با احکام الهی، در برخورد با مردم، در تدبّر و ارتباط با قرآن، و در تصمیم و عزم بر مجاهدت با نفس، یک تصمیم جدی و یک اقدام قاطع انجام بدهیم.
من به عمل کردن به این توصیه ها، از شما محتاجترم. این توصیه ها،
توصیه های بزرگان دین و امیرالمؤمنین - صاحب امروز - است. این روزها را مغتنم بشمارید و رابطه تان را با خدا مستحکم کنید. در سایه ی این ارتباط قوی، به سمت حل مشکلات دینی و دنیوی حرکت خواهیم کرد و ان شاءالله به آن نایل خواهیم شد.
در خطبه های نماز جمعه ی تهران - 1370/1/16
حیات طیّبه؛ هدف نظام اسلامی
شما وقتی عبادت می کنید، دعایی را با حال می خوانید، نمازی را با توجّه اقامه می کنید، انفاقی به یک مستحق می کنید، می بینید چه لذّتی می برید و چه حالت احتظاظی به شما دست می دهد. این لذّت را با خوردن نمی شود به دست آورد. انسانهایی که طعم بندگی خدا را چشیده اند - که هر انسان مؤمنی در طول زندگی، کم وبیش حالات این طوری برایش پیش می آید؛ بعضی کم، بعضی زیاد - در آن لحظه ی توجّه به خدا، عبادت خدا، مناجات، گریه برای خدا و در مقابل خدا، لذّتی احساس می کنند که حاضرند دنیا و مافیها را بدهند، برای آن که این لذّت برای آنها بماند.
البتّه مادّیات انسان را از آن حالت بیرون می آورد؛ آن حالت گاهگاهی دست می دهد. لذّت معنوی، یعنی آن حالات. آدمهایی که با خدا و هدفهای معنوی آشنا نیستند، طعم این لذّت را نمی چشند. ای بسا انسانهایی که در سایه ی نامبارک نظامهای مادّی عمری را گذرانده اند، امّا یک لحظه آن حالت توجّه به خدا و آن لذّت معنوی برایشان پیش نیامده است. آنها نمی فهمند من و شما چه می گوییم.
اسلام می خواهد انسانها را آن چنان بالا ببرد، دلها را آن چنان نورانی کند، بدیها را آن چنان از سینه ی من و شما بیرون بکَنَد و دور بیندازد، که ما آن حالت لذّت معنوی را در همه ی آنات زندگیمان، نه فقط در محراب عبادت، بلکه حتّی در محیط کار، در حال درس، در میدان جنگ، در هنگام تعلیم و
تعلّم و در زمان سازندگی احساس کنیم. «خوشا آنان که دایم در نمازند»، یعنی این. در حال کسب و کار هم با خدا، در حال خوردن و آشامیدن هم باز به یاد خدا. این گونه انسانی است که در محیط زندگی و در محیط عالم، از او نور پراکنده می شود. اگر دنیا بتواند این طور انسانهایی را تربیت کند، ریشه ی این جنگها و ظلمها و نابرابریها و پلیدیها و رجسها کنده خواهد شد. این، حیات طیّبه است.
پس، حیات طیّبه معنایش این نیست که کسانی فقط نماز بخوانند، عبادت کنند و اصلاً به فکر زندگی و مادّیات نباشند؛ نه، حیات طیّبه، یعنی دنیا و آخرت را با هم داشتن. حیات طیّبه، یعنی مادّه و معنا را با هم داشتن. حیات طیّبه، یعنی آن ملّتی که تلاش می کند، سازندگی می کند، صنعت و بازرگانی و کشاورزی را به اوج می رساند، قدرت علمی و تکنیکی پیدا می کند، پیشرفتهای گوناگون در همه جهت به دست می آورد؛ امّا در همه ی این حالات، دل او هم با خداست و روزبه روز هم با خدا آشناتر می شود. این، هدف نظام اسلامی است. این، آن هدفی است که پیامبران اعلام کردند، مصلحان عالم گفتند و در این صدوپنجاه تا دویست سال گذشته، شخصیّتهای برجسته ی اسلامی آن را اعلام کردند.
در دیدار زائرین و مجاورین حرم مطهر رضوی - 1370/1/29
توصیه به قرائت و تدبّر در قرآن و استحکام رابطه با آن
امیرالمؤمنین فرمود: وما جالس هذا القران احد الّا قام عنه بزیادة أو نقصان: زیادة فی هدی، أو نقصان من عمی ؛(1)
. نهج البلاغه (صبحی صالح)، ص 252.
وقتی از کنار قرآن بلند می شوید، چیزی بر شما افزوده شده است، و آن هدایت است؛ و چیزی از شما کم شده است، و آن کوری و جهالت است. می خواستند این هدایت را از ما بگیرند. کار به جایی رسید که نسل پرورش یافته ی دوران ستمشاهی اخیر - یعنی این بیست سال قبل از پیروزی انقلاب - در مدارس با قرآن آشنا نشده بود؛ حالا اگر شانسش می گرفت و در جایی دوره ی قرآنی، استاد قرآنی، پدر مهربانی، مادر قرآن خوانی گیرش می آمد، فبها و نعمة، والّا قرآنی وجود نداشت! انقلاب آمد و قرآن را با جان مردم آمیخت.عزیزان من! قرّاء قرآن! جوانان پاکدل انقلابی ما! این رابطه را روزبه روز با قرآن بیشتر کنید؛ در خانواده ها عطر قرآن را در فضا منتشر کنید؛ قرآن را بخوانید و بخوانید؛ در قرآن تدبّر کنید. دشمن نمی خواهد مسلمانان آیات قرآن را مثل عَلَم در دست بگیرند؛ چون قرآن تکلیفها را معیّن کرده است؛ تکلیف مسلمانان را، تکلیف جهاد را، تکلیف زندگی اسلامی و مرگ اسلامی را.
ما باید رابطه مان را با قرآن روزبه روز مستحکمتر کنیم. در خانه ها قرآن بخوانید. حتّی در هنگام بیکاری، چنانچه مختصر فراغتی پیدا می کنید، خودتان
1) (1)
را به قرآن وصل کنید. هر روز مقداری قرآن بخوانید و آن را فرا بگیرید. این روشهای تجویدی را فرا بگیرید. از این معلمان و اساتیدی که عمدتاً از کشور مصر آمده اند، هرچه ممکن است، استفاده کنید... آنچه را که این اساتید قرآن دارند، از آنها فرا بگیرند. البتّه قرآن یک دریای عمیق و یک بحر واسع است و نهایتی ندارد؛ هرچه پیش بروید - چه در سطح قرآن، چه در اعماق آن - همچنان امکان سیر و پیشرفت و حرکت وجود دارد.
در دیدار قاریان قرآن - 1370/11/17
رمضان؛ ماه نورانی شدن و خودسازی
ماه رمضان در پیش است. در ماه رمضان، هم باید به خودمان برسیم، هم باید به مردم برسیم. ضمناً بدانیم که اگر به خودمان نرسیم، به مردم هم نمی شود رسید. این دعاهای ماه رمضان، این روزه ی ماه رمضان، این مناجاتها، این تضرّعها، این اذکار، این نوافل در ماه رمضان، همه برای این است که ما خودمان را اوّل کمی نورانی کنیم. اگر نورانی شدیم، آن وقت می توانیم به دیگران هم برسیم. والّا اگر نورانی نشدیم که نمی توانیم دیگران را نورانی کنیم. هرچه هم بگوییم، زیادی خواهد بود، مضر خواهد بود و مفید واقع نخواهد شد.
امیدواریم خدای متعال توفیق دهد، هم خودمان را بسازیم، هم بتوانیم به سازندگی و معنویات و روحیات مردم کمک کنیم؛ و خداوند قلب مقدّس ولیّ عصر ارواحنا لمقدمه الفداء را نسبت به ما مهربان کند و ما را مشمول دعای آن بزرگوار قرار دهد.
در دیدار جمعی از روحانیون - 1371/11/25
رمضان؛ فرصت خودسازی، و رهایی از گرفتاری های مختلف
ماه رمضان فرصت خوبی برای خودسازی است. ما همان ماده ی خام هستیم که اگر روی خودمان کار کردیم و توانستیم این ماده ی خام را به شکلهای برتر تبدیل کنیم، آن کار لازم در زندگی را انجام داده ایم. هدف حیات همین است. وای به حال کسانی که روی خودشان از لحاظ علم و عمل کاری نکنند و همان طور که وارد دنیا شدند، به اضافه ی پوسیدگی ها و ضایعات و خرابیها و فسادها که در طول زندگی برای انسان پیش می آید، از این دنیا بروند. مؤمن باید به طور دائم روی خودش کار کند؛ به طور دائم. نه اینکه خیال کنید «به طور دائم» زیادی است یا نمی شود؛ نه. هم می شود، هم زیادی نیست. اگر کسی مراقب خود باشد؛ مواظب باشد کارهای ممنوع و کارهایی را که خلاف است انجام ندهد و راه خدا را با جدّیت بپیماید، موفق می شود. این، همان خودسازی دائمی است و برنامه ی اسلام، متناسب با همین خودسازی به طور دائم است. این نماز پنج گانه پنج وقت نماز خواندن ذکر گفتن؛ إِیّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّاکَ نَسْتَعِینُ را تکرار کردن؛ رکوع کردن؛ به خاک افتادن و خدای متعال را تسبیح و تحمید و تهلیل کردن برای چیست؟ برای این است که انسان به طور دائم مشغول خودسازی باشد. منتها گرفتاریها زیاد است و همه گرفتاریم. گرفتاری زندگی؛ گرفتاری معاش؛ گرفتاری امور شخصی؛ گرفتاری اهل و اولاد، و انواع گرفتاریها مانع می شود که ما به خودمان، آن چنان که شایسته است، برسیم. لذا
یک ماه رمضان را که خدای متعال قرار داده است، فرصت مغتنمی است. این ماه را از دست ندهید. مقصودم این است که اگر نمی توانیم به طور دائم در حال مراقبت و ساخت وساز خودمان باشیم، اقلّاً ماه رمضان را مغتنم بشماریم. شرایط هم در ماه رمضان آماده است. یکی از بزرگترین شرایط، همین روزه ای است که شما می گیرید. این، یکی از بزرگترین توفیقات الهی است. توفیق یعنی چه؟ توفیق یعنی اینکه خدای متعال چیزی را برای انسان، مناسب بیاورد. با واجب کردن روزه، خدای متعال زمینه ی مناسبی را برای من و شما به وجود آورده است که قدری در این ماه به خودمان برسیم. روزه، نعمت بزرگی است. شکم خالی است و مبارزه با نفس، تا حدودی در اثنای روز، از جهات مختلف وجود دارد: هرچه را دوست دارید، نمی خورید و نمی آشامید و بسیاری از مشتهیات نفسانی را برای خودتان به مدت چند ساعت ممنوع می کنید. این، یک مبارزه با نفس است؛ مبارزه با هواست، و مبارزه با هوا، در رأس تمام کارهای نیک و خودسازی ها قرار دارد.
رمضان؛ ماه درمان بیماری های روحی و معنوی
ماه رمضان زمینه ی بسیار خوبی است و خدای متعال این فرصت را به من و شما داده که در این ماه، چنین امکانی را برای خودسازی پیدا کنیم. علاوه بر اینکه ساعات این ماه بسیار بابرکت است و خدای متعال، از لحاظ طبیعی این لحظات و ساعات را این گونه قرار داده است، ساعات بسیار مغتنمی هم هست. یک رکعت نماز شما؛ یک کلمه ذکر «سبحان الله» شما؛ مختصر صدقه دادن شما، و یک صله ی رحم کوچکی که در این ماه بکنید، مزیّتی چند برابر بیشتر از همین امور، وقتی در غیر ماه رمضان انجام می شود، دارد. این، فرصت بسیار خوبی است. زمینه ی خوبی است که انسان در این ماه به خودش برسد. مثل طبیبی که با فردی بیمار مواجه است و آن بیمار به امراض متعدّدی مبتلاست مرض قند دارد، فشار خون دارد، چربی خون دارد، استخوان درد
دارد، رماتیسم دارد، زخم معده دارد و خلاصه انواع و اقسام مرض در او هست طبیب حاذق که امراض او را می شناسد و راه علاجش را بلد است، با این بیمار چه کار می کند؟ اوّل سعی می کند بیماریهای او را روی کاغذ بیاورد و ببیند به چه امراضی مبتلاست. اگر طبیب، بعضی از بیماریهای او را نشناسد و برای علاج بیماری دوایی بدهد که با بیماری دیگر ناسازگار باشد، ممکن است به جای اینکه او را علاج کند، بیچاره را به بیماریهای دیگری هم مبتلا سازد! مثلاً نداند که بیمار زخم معده دارد؛ بعد برای علاج رماتیسم او آسپرین بدهد! خوب، آسپرین علاج رماتیسم است؛ امّا برای زخم معده بسیار مضر است. اگر طبیب، این مرض را نشناسد و نداند که بیمار این مرض را هم دارد، ممکن است به جای اینکه او را علاج کند، بیچاره را به خونریزی معده هم مبتلا سازد. پس اوّل باید با دقّت نگاه کند؛ دلسوزانه بیماریها را پیدا کند و آن ها را بنویسد؛ بعد ببیند کدام مهم تر است، کدام فوتی تر است و کدام اصولی تر است. فرض بفرمایید اگر کسی معده ی ناراحتی دارد، هر دوایی به او بدهند نمی تواند به خوبی آن را جذب کند. یا اگر روده ی خرابی دارد، هر غذای مقوّی ای بدهند و از آن بهره ببرد، نمی تواند استفاده کند. راهش این است اوّل آن مرضی را که از بقیه ی بیماریها تأثیر منفی اش بیشتر است و اگر خوب بشود تأثیر مثبت شفایش بیشتر است، پیدا کنند.
شما طبیب خودتان بشوید، برادر عزیز! هیچ کس مثل خود انسان نمی تواند بیماریهای خودش را بشناسد. برخی بیماریها در انسان هست که اگر مثلاً شما به من بگویید «تو دچار این بیماری هستی»، عصبانی می شوم و بدم می آید. بگویند: «آقا، شما مرد حسودی هستید.» مگر کسی تحمّل می کند که به او بگویند «حسود»؟ می گوید: «حسود خودت هستی! چرا اهانت می کنی؟ چرا بی خود می گویی؟» از دیگری حاضر نیستیم قبول کنیم. امّا به خودمان که مراجعه می کنیم، می بینیم بله؛ ما متأسفانه از این بیماریها داریم. سر هرکس را انسان کلاه بگذارد؛ از هرکس که پنهان کند، با خودش که دیگر نمی تواند! پس بهترین کسی که می تواند بیماری ما را تشخیص دهد، خودمان هستیم. بیاورید روی کاغذ! بنویسید: «حسد.» بنویسید: «بخل.» بنویسد: «بدخواهی برای دیگران. وقتی کسی به خیری می رسد، ما ناراحت می شویم!» بنویسید: «تنبلی
در کار.» بنویسد: «روح بدبینی به نیکان و صالحان.» بنویسید: «بی اعتنایی به وظایف.» بنویسید: «علاقه به خود. شدیداً به خودمان علاقه داریم.»
اگر بیماریهای ما این هاست، این ها را روی کاغذ بیاوریم. ماه رمضان فرصتی است که یکی یکی این بیماریها را، تا آنجایی که بشود، برطرف کنیم. اگر برطرف نکنیم، این بیماریها مهلک خواهد شد؛ هلاک معنوی و واقعی. هلاک جسمی که چیزی نیست! اگر بیماری مهلکی در ما باشد یا احتمالش را بدهند، چقدر دستپاچه می شویم؟ شب خوابمان نمی برد. بهترین دکترها را پیدا می کنیم، می گوییم: «نکند این غدّه ای که در بدن من است، در دست من است، زیر پوست من است، سرطان باشد!» از تصوّرش کلی وحشت می کنیم. آخرش چه؟ آخرش مردن است. حالا نشد، یک سال دیگر است، دو سال دیگر است، ده سال دیگر است. به قول نظامی گنجوی:
اگر صد سال مانی ور یکی روز بباید رفت از این کاخ دل افروز
ماندنی که نیستیم. چند صباحی، کمی این ور، کمی آن ور، تمام خواهد شد. هلاکت جسمانی این است و این قدر از آن می ترسیم. هلاکت معنوی، یعنی برای ابد دچار خذلان و عذاب الهی شدن. یعنی در زندگی جاودان ابدی، از همه ی نعمتها و لذّتها و چشم روشنی هایی که خداوند برای من و شما معیّن و مقرّر کرده محروم ماندن. انسان به قیامت نگاه کند و ببیند خدای متعال به بعضی از بندگانش همین افرادی که با آن ها معاشریم و آن ها را در کوچه و محلّه می بینیم؛ به همکار اداری، به دوست دوران تحصیل، یا به یک رفیق بگو بشنو برای برخی کارها و مجاهداتی که در این دنیا داشته اند، مقامات عالی می دهد؛ آن ها را به بهشت می برد؛ از عذاب دورشان می دارد و از عقبات قیامت، نجاتشان می دهد، و ما به خاطر تنبلی؛ به خاطر نرسیدن به خود و به خاطر یک لحظه غفلت، از همه ی آن ها محروم مانده ایم! آن وقت است که حسرت گریبان انسان را می گیرد: وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ اَلْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ اَلْأَمْرُ1 . کار هم دیگر از کار گذشته است و حسرت هم فایده ای ندارد. این، هلاکت معنوی است.
برادران و خواهران! اگر به خودمان نرسیم، بدبختی است؛ روسیاهی است؛ محرومیت است؛ از چشم خدا افتادن است؛ از مقامات معنوی دور ماندن و از نعیم ابدی الهی، تهی دست ماندن است. پس باید به خودمان برسیم. ماه رمضان فرصت خوبی است. کتابهای اخلاق هم خوشبختانه در اختیار هست. لکن آن چیزی که آدم از مجموع می فهمد و آنچه مهم است، این است که انسان بتواند هوی و هوس خود را کنترل و مهار کند. این، اساس قضیه است.
اخلاص؛ از مهمترین شرایط و ویژگی های خودسازی
یکی از ویژگیها که بسیار مهم است تا برای خودسازی به آن توجّه کنیم و شاید جنبه ی تقدّمی هم داشته باشد، «اخلاص» است. اخلاص عبارت است از کار را خالص انجام دادن و اینکه کاری را مغشوش انجام ندهیم. گاهی هست که کسی عبادت نمی کند و گاهی عبادت کند؛ امّا مغشوش و ناخالص. این هم مثل آن است. خالص بودن عبادت و خالص بودن عمل، این است که برای خدا باشد. در بین مردم، متأسفانه خیلی رایج است که کارهای خوب خودشان را بر زبان بیاورند و بگویند. کأنّه توجّه ندارند که نباید کار نیک را به زبان آورد و گفت که ما می خواهیم این کار را بکنیم یا ما این کارها را می کنیم. البتّه برخی جاها استثناست. در جاهایی، بعضی از کارها باید در علن انجام گیرد. در روایات در باب صدقه، آمده است که «صدقه ی سِرّ» این ثواب را دارد و «صدقه ی علانیه» این ثواب را. یا مثلاً عبادات گروهی، جلوی چشم مردم انجام می گیرد و باید انجام گیرد؛ و این از شعائر الهی است. امّا بسیاری از عبادات یا اغلب عبادات، آن روابطی که بین خود انسان و خداست ذکر، توجّه، دعا، نافله، شب زنده داری، سحرخیزی، احسان و کارهای نیک باید بین خود انسان و خدا بماند. مبادا انسان به خاطر اینکه دیگران ببینند، کاری را انجام دهد! کاری که انسان به خاطر توجّه دیگران به
خودش انجام دهد، از نکردن آن کار بدتر است؛ زیرا نکردن کار، یعنی انسان کاری را انجام نمی دهد. کاری که انسان برای جلب توجّه دیگران نسبت به خودش انجام داده، کأنّه انجام نداده است. البتّه بدتر بودنش هم از این جهت است که عمل شرک آلودی انجام داده و این عمل شرک آلود، فعل حرام است و دورکننده است. بنابراین همه مان در هرجا و در هر موقعیتی که هستیم، باید خیلی تلاش کنیم که کار را خالص انجام دهیم. اگر کار برای خدا انجام گیرد و نیّت برای خدا خالص باشد، اشکالاتی که معمولاً در کارها مشاهده می شود، پیش نخواهد آمد. ما وقتی مصالح واقعی را فدای حرف این و آن می کنیم که بخواهیم کار را برای این و آن انجام دهیم. انسان وقتی کار را برای خدا می خواهد انجام دهد، فقط نگاه می کند ببیند تکلیفش چیست؟ نگاه نمی کند که یکی خوشش می آید، یکی بدش می آید؛ پیش چه کسی آبرو پیدا می کند و پیش دیگری از آبرو می افتد. امروز در جمهوری اسلامی، در همه ی شئون، کار برای خدا ساری و جاری است. هرکس در این کشور و این نظام، هر کاری که انجام می دهد، می تواند آن را برای خدا انجام دهد و از آن اجر و ثواب و بهره ی معنوی را ببرد و پیش خدا خودش را روسفید کند.
من روایتی را در باب اخلاص یادداشت کرده ام که برایتان می خوانم. از پیغمبر اکرم صلوات الله و سلامه علیه نقل شده است که فرمود: ان لکلّ حق حقیقةً (1)
. بحارالانوار (ط بیروت)، ج 51، ص 112.
. هر چیزی دارای حقیقتی است و یک روح و یک معنا و یک حقیقت دارد. وما بلغ عبد حقیقة الاخلاص(2). بنده به حقیقت اخلاص و به آن معنای حقیقی اخلاص نمی رسد حتی لا یحبّ ان یحمد علی شیء من عمل لله(3). (این خیلی سخت است؛ این، مرتبه اش از آن مراتب بسیار بالاست) مگر اینکه دوست نداشته باشد که مردم او را برای هیچ یک از کارهایی که برای خدا انجام می دهد، ستایش کنند. مثلاً فردی است که کار را برای دیگران انجام نمی دهد: برای خاطر خدا نماز می خواند، ختم قرآن می گیرد، کار خیری انجام می دهد، احسانو کمک و صدقه ای می دهد و مجاهدتی برای خدا می کند. امّا دوست می دارد که مردم بگویند: «ایشان چقدر آدم خوبی است.» کارش را برای مردم نکرده است. کار را برای خدا انجام داده و تمام شده؛ امّا از مدح مردم و از اینکه مردم از او تعریف کنند، خوشش می آید. می فرماید این، آن مرتبه ی عالی اخلاص نیست. مرتبه ی عالی اخلاص این است که این را هم دوست نداشته باشد. اصلاً کاری به کار مردم نداشته باشد! می خواهند بدانند، می خواهد ندانند. می خواهد خوششان بیاید، می خواهد خوششان نیاید. نگاه کند ببیند خدا از او چه خواسته است و دقیقاً آن را انجام دهد.
من، این صفت و این روحیه را در امام رضوان الله تعالی علیه، در بسیاری از موارد مشاهده کردم. در موارد متعدّدی، بنده این خصوصیّت را در ایشان دیده بودم. کاری نداشت که کسی خوشش می آید یا خوشش نمی آید. تکلیفش را انجام می داد. وقتی که بار سنگین است؛ وقتی که کار بزرگ است؛ وقتی که کار خطرناک است، اخلاص بیشتر به کار می آید. مثل امروز که وضع جمهوری اسلامی این چنین است.
مراحل اخلاص، مرتبه و امتیاز مخلصین
اگر ما اخلاص ورزیدیم، بنده ی مخلص می شویم؛ اخلاص ورزنده برای خدا، در عمل و نیّت. امّا فراتر از بنده ی مخلص، بندگان مخلص اند. مرحوم سیّد بحرالعلوم رضوان الله تعالی علیه، در رساله ای که در سیر و سلوک به ایشان منسوب است، بین مخلِص و مخلَص فرق می گذارد. می گوید مخلِص کسی است که عملی را فقط برای خدا انجام می دهد و کاری به کار دیگران ندارد. امّا مخلَص آن است که همه ی وجود خود را خالصاً و مخلصاً برای خدا قرار می دهد. همه ی هستی او فقط برای خداست. این، مرتبه ی بسیار والایی است که واقعاً دور از دسترس است. امّا به نظر بنده، در این دوران، بخصوص جوانان و کسانی که در میدانهای عمل و مبارزه و جهاد واردند، می توانند به این مرتبه
هم برسند. البتّه برای امثال ما مشکل و خیلی دشوار است. ما خیلی دوریم! امّا جوانان و بخصوص جوانان مؤمن و پاک و خالص، با آن دلهای روشن و پاکی که دارند، می توانند به اینجا برسند. البتّه رساله ی مذکور، منسوب به مرحوم بحرالعلوم است و قطعی نیست که مال ایشان باشد. بعد می فرماید: خدای متعال به این مخلصین سه وعده داده است؛ سه امتیاز بزرگ. یکی این است که فرموده است: فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ إِلاّ عِبادَ اَللّهِ اَلْمُخْلَصِینَ .(1)
. سوره ی صافات؛ آیات 127-128.
یعنی در قیامت، همه ی مردم در محشر حاضر می شوند و مورد محاسبه ی الهی قرار می گیرند، مگر بندگان مخلص که آن ها معافند. آن ها چون ذرّه ذرّه ی اعمال و انفاس و حرکاتشان برای خدا بوده است، لذا از اینکه در این عرصه از عرصه ی حشر آفاقی وارد شوند و مورد سؤال قرار گیرند، معافند.امتیاز دوم این است که می فرماید: وَ ما تُجْزَوْنَ إِلاّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِلاّ عِبادَ اَللّهِ اَلْمُخْلَصِینَ 2 . همه ی مردم، پاداش متناسب با عمل کاری را که انجام داده اند می گیرند، مگر بندگان مخلَص خدا. این ها عملشان و پاداششان متناسب نیست. عملشان هرچه که باشد، پاداش آن ها بی نهایت است؛ زیرا این وجود متعلّق به خدا، برای خدا و سرتاپا در خدمت اهداف الهی است. او، همه ی وجودش برای خدا خالص شده است.
روایتی را دیدم البتّه سند این روایات را فرصت نمی کنم نگاه کنم و نمی دانم سندش چگونه است که مضمونش این بود که خدای متعال می گوید: «اگر به بنده ی مخلص یا مخلَص، همه ی دنیا را هم بدهم، حق او ادا نشده است.» بنابراین، جزای او متناسب با عملی که انجام می دهد، نیست. یک نماز او برابر هزاران نمازی است که بندگان خوب خدا بخوانند.
امتیاز سوم که از همه ی این ها بالاتر است، این است که سُبْحانَ اَللّهِ عَمّا یَصِفُونَ إِلاّ عِبادَ اَللّهِ اَلْمُخْلَصِینَ 3 . یعنی خدای متعال از آنچه که بندگان او توصیف کنند، منزه است؛ مگر از آنچه که بندگان مخلَص توصیف کنند. یعنی آن ها
1) (1)
می توانند حقِّ توصیف الهی را ادا کنند. بندگان دیگر، کمتر و کوچک تر از این هستند؛ و هرچه در باب پروردگار عالم بگویند ما عرفناک حقّ معرفتک(1)
. بحارالانوار، ج 66، ص 292.
. اوصاف خدا از زبان انسانها، ناقص و نارساست؛ مگر از ناحیه ی بندگان مخلَص. آن ها می توانند خدای متعال را کما هو حقّه توصیف کنند. و لذاست که انسان اگر خود را به دعاهایی که از ائمّه علیهم السّلام، مأثور است، انس بدهد و مرتبط کند، امید این هست که توانسته باشد با خدای متعال، درست مناجات کند و چنان که شایسته ی الهی است، با او حرف بزند. ضمناً ماه رمضان ماه دعاست. دعاها را فراموش نکنید. دعاهای وارد شده در ماه رمضان، یکی از آن نِعَم و فرصتهایی است که باید مغتنم بشمرید. این دعای ابی حمزه، این دعای افتتاح، این دعای جوشن و بقیه ی ادعیه ای که در روزها و شبها و سحرها و بقیه ی ساعات و اوقات مخصوص در ماه رمضان وارد شده است، واقعاً از نعمتهای بزرگ الهی است. فرصت را مغتنم بشمارید.رمضان؛ فرصت انجام نوافل نماز های شبانه روز
من به ذهنم رسید که این توصیه را هم عرض کنم که این نوافل سی وچهاررکعتی که برای نمازهای روز و شب وارد شده است، بسیار باارزش است. ماه رمضان فرصت خوبی است. ما غالباً اهل نوافل نیستیم. ولی ماه رمضان که می شود، چه مانعی دارد؟ کدام کار با دهان روزه، بهتر از نماز خواندن؟ چهار رکعت نماز ظهر است، قبل از این چهار رکعت، هشت رکعت نافله دارد؛ چهار دو رکعتی. چهار رکعت نماز عصر است و قبل از این چهار رکعت، هشت رکعت نافله ی نماز عصر است. این نوافل را بخوانید. همچنین نوافل مغرب را که از این ها مهم تر است؛ و نیز نوافل شب که یازده رکعت است. همچنین نافله ی صبح که دو رکعت است. کسانی هستند که در ایّام معمولی سال، برایشان مشکل است پیش از اذان صبح برای نماز شب بیدار
1) (1)
شوند. ولی در این شبها، به طور قهری و طبیعی بیدار می شوند. این یک توفیق الهی است. چرا از این توفیق استفاده نکنیم؟ إن شاء الله فرصتهای ماه رمضان را مغتنم بشمارید.
در روز اوّل ماه مبارک رمضان - 04/12/1371
رمضان؛ فرصت دعا و مناجات
همه ی برادران و خواهران نمازگزار را به رعایت تقوای الهی توصیه می کنم. ماه رمضان و ماه ضیافت الهی است. مفتاح این میهمانی با برکت، تقوا و پرهیزکاری است. یکی از وظایف مهمی که در این ماه برعهده ی ماست، یا اگر بهتر بگوییم، یکی از فرصتهایی که در این ماه در اختیار ماست، عبارت است از دعا. سه جهت را در باب دعا عرض می کنم. اگرچه درباره ی دعا، فواید و آثار و برکات بیشتری از آنچه که بنده عرض می کنم وجود دارد؛ لکن این سه نکته و سه فایده برای دعا، مهم است.
یکی این است که وقتی ما به درگاه حق متعال دعا می کنیم، در حقیقت وسیله ای برای رسیدن به حوائج خودمان می جوییم و راهی به سوی این حوائج می پیماییم و از آن استفاده می کنیم. این، یک گونه دعا کردن است: دعا برای گرفتن مقصود. این طور نیست که کسی گمان کند همه ی مقاصد، به وسیله ی ابزارها یا وسایل مادی برای انسانها قابل دسترسی است. بلکه چیزهایی را انسان با دعا باید به دست آورد. البتّه نه دعای تنها و دعای بدون عمل. هیچ فایده ای ندارد که انسان در عمل را ببندد و به دعا اکتفا کند. امّا در کنار عمل، در کنار اقدام، در کنار به کار انداختن همّت و تلاش، خواستن از خدا را نیز باید قرار بدهیم. این دعا، حاجات را برای انسان برآورده می سازد. لذا ملاحظه می کنید که پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم، در میدان جنگ، بعد از آن که همه ی
کارها را انجام داده است، دعا هم می کند. بنابراین، یکی از وظایف ماست که دعا کنیم، تا از این راه به حاجات و اهداف و مقاصد خودمان نائل شویم.
آداب و شرایط استجابت دعا
دعا، وسیله ای در کنار وسایل دیگر است. به قول بزرگان از محقّقین و متفکّرین ما، همچنان که در عالم وجود، خدای متعال دهها وسیله و سبب و علّت قرار داده است، دعا هم یکی از سببهاست. در بسیاری از دعاها، حاجت و مقصود خواستن مطرح می شود. مثلاً فرض بفرمایید در همین دعای سحر ماه مبارک رمضان که دعای بسیار عالی المضمونی هم هست، بعد از آن که خدای متعال را به اسما و صفات سوگند می دهد، می گوید: دعا کن به آنچه که می خواهی و مقاصد خودت را از خدا بخواه. بعد از این همه قسم دادن خدای متعال، دعا مستجاب می شود. لذا در روایتی از امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام، نقل شده است که فرمود: ادفعوا امواج البلاء عنکم بالدّعا قبل ورود البلاء ؛(1)
. بحارالأنوار، ج 90، ص 289.
پیش از آن که بلا بر شما وارد شود، با دعا، بلا را دفع کنید. اینها واقعیت است. این، البتّه بدان معنا نیست که هرچه شما خواستید و هر طور آن را با خدای متعال در میان گذاشتید، برآورده خواهد شد؛ نه. شرایطی دارد، آدابی دارد؛ مثل همه ی اسباب عادی و مثل همه ی خواستنها. اگر شما از دوستتان هم چیزی بخواهید، آداب و تشریفاتی دارد. ادب مخصوص دعا را باید به کار گرفت و عمده ترین آداب، این است که انسان به خدای متعال توجّه کند و با همه ی دل، از خدا بخواهد. هنگامی که قلب انسان رقیق می گردد و توجّهی پیدا می شود، وقت دعاست. آن وقت اگر از خدا بخواهید، غالب این است که مقصود برآورده می شود. مگر مواردی که در علم الهی، مصالحی وجود دارد که آن مصالح را ما نمی دانیم و خدای متعال، به خاطر دعای من و شما مصالح عمومی آفرینش، یا مصالح یک ملّت را به هم نمی ریزد. آن جا که سر راه1) (1)
خواسته ی ما، مصلحت بزرگی مانع نباشد و آن جا که توجّه لازم را در حال دعا داشته باشیم، دعا مستجاب خواهد شد؛ یا زود و یا دیر. در روایات دارد، وقتی برای حاجاتی دعا می کنید، دعا و خواسته ی خود را زیاد ندانید. یعنی هرچه مایل هستید و می خواهید، از خدا طلب کنید. نگویید «این زیاد است. کمتر بخواهم تا بشود.» ما از استکثار دعا منع شده ایم. یعنی دعا و مطلوب را، در مقابل پروردگار، زیاد نشمارید. از خدا، خواسته های بزرگ بخواهید و خدای متعال برآورده می کند. در امید به دعا را به روی خودتان نبندید و این راه و وسیله ای را که خدای متعال بین خود و بندگانش قرار داده است، بر روی خودتان مسدود نکنید. البتّه باز در روایات دارد: النّهی من الاستعجال فی الدعا . یعنی در دعا عجله نکنید. اگر چیزی را خواستید و در زمانی که شما خواستید برآورده نشد، نگویید که خدای متعال دعای مرا مستجاب نکرد؛ نه. «الامور مرهونةٌ باوقاتها.» در روایت دارد: بنی اسرائیل بعد از آن که خدای متعال وعده داد آنان را نجات خواهد داد، چهل سال دعا کردند و بالاخره شد. کار بزرگی هم انجام شد. غرق فرعون و پیروزی موسی بر فرعون، امری نیست که چهل سال تلاش، برای آن زیاد باشد. عجله نکنید! با توجّه، خدا را بخوانید و هرچه می خواهید از خدا بخواهید که در بعضی از دعاها، این معنا را دارد. در دعایی این گونه وارد است که الهی تموه الآمال قد خابت الّا لدیک و معاکف الهمم قد تعطلت الّا علیک(1)
. مصباح المتهجّد، ج 1، ص 156.
. یعنی آرزوهای زیاد در هر دری و نزد هر کسی که مطرح گردد، مردود می شود، مگر در پیشگاه تو. در پیشگاه تو، خواسته های زیاد هم برآورده می شود.معارف عمیق اسلامی مستتر در ادعیه ی مأثوره
جهت دیگری که در دعا هست، این است که در دعاهایی که از ائمّه
1) (1)
علیهم السّلام به ما رسیده است، درسهای بزرگی از معارف اسلام نهفته است. این صحیفه ی سجّادیه را اگر مطالعه کنید و جنبه ی دعایی کلمات را ندیده بگیرید، هر دعای آن یک درس عالی از معارف اسلامی و قرآنی است. اگر کسی خطبه ی امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام، در توحید را که خطبه ی اوّل نهج البلاغه است، جلو خودش بگذارد، یا دعای اوّل صحیفه ی سجّادیه را که در تحمید است - حمد الهی است - جلو خودش بگذارد، می بیند این دو مثل همند و فرقی با هم ندارند. خطبه اند و درسند. امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام، در مقابل جمعی از مردم ایستاده و معارف الهی را بیان کرده و امام سجّاد علیه الصّلاة و السّلام، دعا کرده و به زبان دعا، همان معارف را بیان فرموده است. یا دعای هشتم نهج البلاغه - که من بعضی از فقراتش را یادداشت کرده ام - یک درس اخلاقی است. کأنّه خطبه ای است که کسی بخواند، یا یک سخنرانی برای مردم بکند و لغزشگاههای اخلاقی را برای آنان بیان نماید.
امام سجّاد علیه الصّلاة و السّلام، این دعا را با این زبان بیان کرده است: اللّهمّ انّی اعوذ بک من هیجان الحرص و سورة الغضب(1)
. صحیفه ی سجّادیه، دعای 8.
حرص، افزایش حرص، شدّت خشم، غلبه ی حسد، ضعف صبر، کمی قناعت، شکاسة الخلق بداخلاقی، الحاح الشهوة شهوترانی زیاد، ملکة الحمیّه تعصّبهای ناحق و جانبداریهای به ناحق، استصغار المعصیة و استکبار الطّاعة گناه خود را کوچک دانستن و طاعت خود را بزرگ شمردن، سوء الولایة لمن تحت ایدینا(2)اداره ی بد مجموعه ای که در اختیار ما و زیر دست ماست، ان نعضد ظالماً او نخذل ملهوفا(3)به ظالمی کمک کردن و بیچاره ای را یاری نرساندن. همه ی این مطالب را امام سجّاد علیه الصّلاة والسّلام، در یک دعا، با این زبان بیان می کند، که خدایا، من به تو پناه می برم از این چیزها. اینها درسهای اخلاقی است. دعاهای صحیفه ی سجّادیه، دعای ابوحمزه ی ثمالی، دعای افتتاح، یا بقیه ی دعاهای ماه رمضان - شب و روز جمعه و بقیه ی اوقات - و تمام این دعاهایی که از ائمّه علیهم السّلام به ما رسیدهاست، پر است از معارف اسلامی درباره ی توحید، درباره ی نبوّت، درباره ی حقوق، درباره ی وضع جامعه، درباره ی اخلاق، درباره ی حکومت و درباره ی همه ی مسائلی که انسان احتیاج دارد از اسلام بداند. در این دعاها، برای ما مطالبی هست که به زبان دعا، معارف بیان شده است و ائمّه ی ما علیهم السّلام، در دوران حاکمیت طواغیت، توانسته اند این معارف را از این راه به مردم برسانند. این هم یک دیدگاه دیگر در باب دعاست.
دو دیدگاه درباره ی دعا
در این دو دیدگاه، دعا وسیله است. در دیدگاه اوّل، دعا وسیله است برای رسیدن به حوائج و مقصودها و هر آنچه که انسان می خواهد و آرزو می کند؛ و در دیدگاه دوم، دعا وسیله است برای فهمیدن معارف الهی. امّا دیدگاه سوم برای دعا این است که انسان با دعا و تضرّع و عرض حاجت، خود را به خدای متعال نزدیک کند. نفس دعا کردن، تقرّب الی الله است. خود حرف زدن با پروردگار، خود تضرّع کردن، با خدای متعال سخن گفتن، نزد خدای متعال عذرخواهی و توبه و استغفار کردن، برای انسان یکی از مقاصد و هدفهاست. این، بالاترین جنبه هایی است که در دعا وجود دارد. نفس این که انسان در مقابل پروردگار بایستد و اشک بریزد و اظهار کوچکی و حقارت کند، برای انسان یک علوّ مقام و مرتبه است. بشر با تضرّع در پیش خدای متعال است که عروج می کند و اوج می گیرد. بدبختی انسان وقتی است که از خدای متعال غافل شود. سیه رویی انسان وقتی است که خود را به خدا محتاج نداند. ناکامی بشر وقتی است که برای انس و ارتباط با خدا، جایی در زندگی قائل نباشد. هرچه بدی در دنیا هست از این جاست. هر چه زشتی در وجود بشر هست از این جاست. انسان برای این که خود را در برابر بدیها بیمه کند، باید به سمت خدا برود؛ با خدا انس بگیرد و با خدا رابطه پیدا کند. این، وظیفه است.
ماه رمضان، وقت این گونه دعا کردن است. منافاتی هم ندارد. همان دعایی
که در آن، حاجت خود را می خواهید، آن دعا را با توجّه، با تضرّع و با حضور قلب بخوانید و دلتان را به خدا نزدیک کنید. من و شما به این احتیاج داریم. برادر و خواهر من! از دعا غفلت نکنید.
جمهوری اسلامی، آن نظامی که باید با قلدرهای جهان مقابله کند؛ آن ملّتی که باید با کوههای فساد دربیفتد؛ آن جامعه و نظامی که در مقابل هیچ قلدری سر خم نمی کند و برای نجات انسانیّت تلاش می نماید، چنین جامعه و نظامی، در درون و در دل افراد خود باید درهایی به سوی دعا و تضرّع باز کرده باشد. بدون این، نمی شود. اگر می خواهید در مقابل دشمن، استوار باشید، باید باب دعا را به روی خودتان باز کنید. اگر می خواهید از کسی و چیزی نترسید، باید رابطه ی خود را با خدا قوی کنید. اگر می خواهید در مقابل جلوه های مادّی تکان نخورید و نلغزید، باید خود را با دعا و تضرّع بیمه کنید. این، دعاست. این، وظیفه ی قلبی همه ی انسانهاست. راهی است که انسان از درون خود، با خدای متعال باز می کند. و لذا شما می بینید امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام، آن انسان شجاع، آن جنگجو، آن مرد بزرگ، آن حاکم قدرتمند و نیرومند؛ آن کسی که فکر و ذهن و عقل و حکمت و درس و معارف او برای فرزانه ترین فلاسفه و حکمای عالم درس است و باید زانو بزنند و یاد بگیرند؛ آن انسان نیرومندی که اگر همه ی دنیا در مقابلش باشد، پشت نمی کند، از همه ی مردم زمان خود عابدتر و پیش خدای متعال گریه کننده تر و متضرّعتر است.
ماه رمضان را از دست ندهید. این فرصتها را رها نکنید. فرصت بسیار مغتنمی برای دعا و تضرّع است. سعی کنیم باب دعا را به روی خودمان باز نگه داریم. اگر کسی توفیق دعا پیدا کند - دعای با توجّه و با حال - باید بداند مورد لطف پروردگار قرار گرفته است و اجابت در مرحله ی بعد است. جامعه ی اسلامی باید جامعه ی دعا و تضرّع و انابه ی الی الله باشد.
در خطبه های نماز جمعه ی تهران - 1371/12/7
رمضان؛ ماه تمرین تسلّط بر نفس
امیدواریم که خداوند این عیدفطر را بر ملّت ما و بر ملّتهای دیگر، مبارک کند. آن چیزی که مهمتر از هر چیز دیگر است و در همه ی حالات باید به آن توجّه داشت مخصوصاً مثل امروزی که بعد از ماه مبارک رمضان و روز عید فطر است این است که مایه و اساس اصلی در حرکت هر ملّت و موفّقیت او، این است که پایه های فکری و اعتقادی و روحی را ترمیم و استوار کند.
اسلام به ما یاد می دهد که برای پیشرفت در دستیابی به هدفهای دنیا و آخرت، باید تحوّلی در درون انسان به وجود آید. تا آن تحوّل در درون یک جامعه و در جوامع اسلامی به طور خاص ایجاد نشود و تا وقتی که دلها با خدا آشنا نگردد و راه خدا به عنوان برترین راه و صراط مستقیم مورد توجّه و تبعیّت قرار نگیرد، مشکلات جوامع اسلامی حل نخواهد شد. ماه رمضان، که یک ذخیره و عطیّه و هدیه ی الهی است و در اختیار مردم مسلمان است، در درون خود ارمغانهای ارزشمندی را در همین جهت برای ما دارد. از طرفی، روزه ی ماه رمضان که یک تمرین و ریاضت است، وسیله ای است برای تسلّطِ بر نفس؛ که بدون تسلّط بر نفس و در دست گرفتن زمام هوسها و هواها و شهوات، هیچ کاربزرگی را نمی شود با موفقیّت انجام داد. ماه رمضان با سرمایه ی روزه ای که دارد یک تمرین علمیِ ارزشمند در این جهت است. به فضل الهی، پیروان مکتب اهل بیت علیهم السّلام از ادعیّه ای که در ماه رمضان از آن بزرگواران مأثور است، با آن دلهای روشن و آگاه از مناجاتها و دعاها و راز و نیاز با خدای
متعال در شبها و روزها و سحرهای این ماه مبارک، برخوردار بوده اند. کسی که با زمزمه ی امام سجّاد علیه الصّلاة و السّلام آشنا باشد، خوب می فهمد که علّت انقطاع ما از راه خدا، علّت دوری ما از معنویّات، علّت محرومیت ما و امثال ما از دست یافتن به آن مقامات معنوی و ملکوتی، گرفتاریهایی است که در اثر پیروی از شهوات و اطاعت از نفس امّاره، دچار آن می شویم.
در دعای ابی حمزه، امام سجّاد علیه الصّلاة و السّلام عرض می کند: فرّق بینی و بین ذنبی المانع عن لزوم طاعتک(1)
. اقبال الاعمال (ط - القدیمه).
. یعنی ای پروردگار من! بین من و گناهی که نمی گذارد ملازم با اطاعت تو باشم، جدایی بینداز. پس معلوم می شود که گناهان که اساس در معنای گناه، همین چیزهایی است که انسان به تبع شهوات و نفسانیّات خود، به آنها دست می زند و مرتکب می شود نمی گذارند که انسان پرواز کند و اوج بگیرد.ما در این ماه رمضان، بارها و بارها عرض کردیم که اللّهمّ غیّرسوء حالنا بحسن حالک(2). از خدای متعال خواستیم که بدحالیِ ما را به برکت و لطف خودش، به حالی نیکو تغییر دهد. اگر این بشود، به فضل الهی، همه ی مشکلات حل خواهد شد. بخصوص هر یک از ما که بار مسؤولیتی را در سطح کشور بر دوش گرفته ایم چه مسؤولیتهای کوچک و چه مسؤولیتهای بزرگ به همان اندازه، بیشتر به این تغییر حالت احتیاج داریم و بیشتر باید از سوءحالِ خودمان بنالیم. بنده خودم را عرض می کنم که بیش از شما به این معنا ابتلا و به این تغییر احتیاج دارم. این، در یک کشور و در یک ملّت، کلید حرکت و تحوّل است. إِنَّ اَللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ 3 . آنچه که در انفس آنهاست، در خودهای آنهاست، در جانهای آنهاست، باید تحوّل پیدا کند تا امور زندگی متحوّل شود.
رمضان؛ میدان مسابقه در اطاعت و رضایت خدا
روز عید مبارک فطر، روزِ گرفتن پاداش برای مؤمنان و روزی است که برای پیغمبر اکرم و اولیایش، روز عید، روز شرف و روز کرامت است. همه ی شما برادران و خواهران مسلمان نمازگزار را به رعایت تقوا و پرهیزگاری دعوت و توصیه می کنم؛ که تقوا و پرهیزگاری، نتیجه و غایتی است که باید به فضل پروردگار، بر روزه ی ماه رمضان مترتّب شده باشد.
روز عید فطر، روزِ مورد توجّه پروردگار و روز نزول مغفرت و رحمت الهی بر مؤمنان است. این روز را هم باید مثل ایّام ماه مبارک رمضان، قدردانی کرد. امام مجتبی علیه السّلام طبق روایتی در روز عید فطر، از راهی عبور می کرد. دید جمعیتی ایستاده اند و بازی می کنند و بی خیال و بی توجّه به اهمیت این روز، با غفلتِ خودشان سرگرمند و می خندند. کنار آن جمعیت ایستاد و فرمود: ان الله جعل شهر رمضان مضماراً لخلقه(1)
. تحف العقول، ص 236.
خداوند، ماه رمضان را میدان مسابقه ای برای بندگانش قرار داده است. فیستبقون فیه بطاعته الی مرضاته(2). که در این میدان مسابقه، به وسیله ی اطاعت او، به سوی رضایت او با یکدیگر مسابقه بگذارند و از یکدیگر پیشی گیرند. فسبق قوم ففازوا در این ماه رمضانی که گذشت، عدّه ای توانستند پیشی بگیرند و از دیگران جلو بیفتند؛ و اینها پیروز و موفّق شدند وقصّر آخرون فخابوا(3)امّا عدّه ی دیگری، در همین ماه رمضان کوتاهی کردند. آنها نتوانستند خود را به درگاه رحمت الهی برسانند، و مأیوس و نومید شدند. فالعجب کلّ العجب من الضاحک لاعب فی الیوم الّذی یثاب فیه المحسنون و یخسر فیه المبطلون(4)فرمود: تعجّب است از کسانی که بی خیال می خندند و به لعب مشغول می شوند. در آن روزی که نیکوکاران خرمنهای ثواب را می چینند و می برند و محرومان، خسارت خود را تحویل می گیرند؛ خسارتهای آناندامنگیرشان می شود. روز بزرگی است. مثل روز قیامت است. در این روز، کسانی که در ماه رمضان توانسته اند رضای الهی را به دست آورند، پاداش خود را از خدای متعال خواهند گرفت. امروز روزی نیست که انسان بتواند در آن، به غفلت سرکند. سپس در ادامه فرمود: لو کشف الغطاء لعلموا انّ المحسن مشغول بأحسانه، و المسیء مشغول باسائته(1)
. تحف العقول، ص 236.
اگر چشم بصیرت، نافذ می شد و پرده ی حجاب مادّی از مقابل چشمهای ما کنار می رفت، می دیدیم که نیکان مشغول جمع آوری پاداش خودند و به برداشتن ثواب، مشغول و سرگرمند؛ چنان که بَدان سرگرم به نتایج کوتاهیهای خودشان هستند.ذخیره ی دستاوردهای ماه رمضان برای سال آینده
ماه رمضان، با همه ی خیرات و برکاتش، با همه ی ساعات و لحظات پربارش، با همه ی وعده هایی که خدای متعال به مؤمنان و نیکوکاران در آن داده بود، سپری شد. عدّه ای از این ماه، نتیجه ها گرفتند؛ پیمانه های خود را پر کردند و خود را تا آخر این سال، که باز به رمضانی دیگر منتهی خواهد شد، بیمه کردند. خوشا به حال آنان. امیدوارم که شما برادران و خواهران، از زمره ی این گروه مردم باشید.
سعی کنید نتایج تلاش مبارک خود را در ماه رمضان، برای خود حفظ کنید. دلها را پاکیزه نگه دارید و مشغول مسائلی که شما را از خدا دور می کند، مپسندید. دلتان را مشغول یاد خدا بخواهید؛ آن را قدر بدانید و از نتایج و ثمرات آنچه که در ماه رمضان به دست آورده اید، سعادت خود را تا آخر سال تأمین کنید. به فضل الهی، در جمهوری اسلامی ایران، زمینه برای کسانی که بخواهند خوب باشند و خوب بمانند و خوب زندگی کنند، آماده است. آنهایی که بخواهند
1) (1)
مسلمان زندگی کنند، در فضای جمهوری اسلامی می توانند مسلمان زندگی کنند و مسلمان بمانند. در بسیاری از کشورهای دنیا، چنین فضایی وجود ندارد که در آن، جوان بتواند گناه نکند و کسی که می خواهد به گناه نزدیک نشود، بتواند نزدیک نشود. این فضا، از برکات جمهوری اسلامی است. این را باید قدر بدانیم.
در خطبه های نماز عید فطر - 1372/1/4
رمضان؛ قطعه ای از بهشت
ماه رمضان هم از یک جنبه ی دیگر، درخور یک توجّه اکید است که من درباره ی این قضیه، چند کلمه ای می خواستم عرض کنم. اگرچه این مطالب برای شما تازه نیست. حرفهایی است که شما خودتان، آنها را به مردم می گویید و برای شما روشن است. امّا به عنوان تذکّر برای هر کسی که بشنود عرض می شود. ماه رمضان در هر سال، قطعه ای از بهشت است که خدا در جهنّم سوزان دنیای مادّی ما آن را وارد می کند و به ما فرصت می دهد که خودمان را بر سر این سفره ی الهی در این ماه، وارد بهشت کنیم. بعضی همان سی روز را وارد بهشت می شوند. بعضی به برکت آن سی روز، همه ی سال را و بعضی همه ی عمر را. بعضی هم از کنار آن، غافل عبور می کنند که مایه تأسّف و خسران است. حالا برای خودشان که هیچ، هر کس که ببیند این موجود انسانی، با این همه استعداد و تواناییِ عروج و تکامل، از چنین سفره ی با عظمتی استفاده نکند، حق دارد که متأسّف شود. این، ماه رمضان است. ماه ضیافت الله است. ماه لیلة القدر است.
از بس اینها را تکرار کرده ایم و شنیده ایم و گفته ایم، برایمان عادّی شده است. انسانی به کمال راه پیدا می کند که از بین همین چیزهای تکراری، حقایق را پیدا کند. علم مادّی نیز همین طور است. همه در مدّت عمرشان دیده اند که وقتی سیب از درخت جدا می شود، به طرف زمین می افتد. دیگر از این کار عادّی تر، چیزی در دنیا هست؟! امّا یک نفر متوجّه شد که این یک پدیده است:
چرا سیب پایین می آید؟ چرا از درخت که جدا می شود بالا نمی رود؟ آن وقت نیروی جاذبه کشف شد. یک باب جدید در دانش بشری باز شد. همه ی این چیزهای عادّی زندگی ما از این قبیل است. قرآن را ملاحظه کنید: أَ فَلا یَنْظُرُونَ إِلَی اَلْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ 1 برای عربِ شترسوار چیزی عادّی تر از شتر هست؟! انسان را به آن ابل متوجّه می کند. ما باید به این پدیده های الهی که دور و بر ماست، توجّه کنیم. یکی از آنها، همین ماه رمضان است. این ضیافت الله چیز کمی نیست. شنیده ایم «ضیافت الله» میهمانی است! آن هم میهمانی ای که میزبان آن، خدای عظیمِ علیمِ کریمِ قدیر است که سراسر آفرینش، در قبضه ی قدرت اوست. فهی بمشیتک دون قولک مؤتمره(1)این، ضیافت الهی است؛ این هم ما که دعوت شده ایم: دعیتم فیه الی ضیافت الله(2)از این باید استفاده کرد. استفاده از این به چیست؟ به همین چیزهایی که در اختیار ما گذاشته اند: همین روزه، همین نماز، همین نوافل، همین دعا، همین ذکر، همین توجّه، همین خشوع و همین تضرّع. اگر وارد این میدان شویم و ما معممّین سعی کنیم مخاطبان خودمان را هم وارد این میدان کنیم، این کشور تبدیل به یک منطقه بهشتی خواهد شد. دنیا و آخرت درست خواهد شد، که: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ اَلْقُری آمَنُوا وَ اِتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ اَلسَّماءِ وَ اَلْأَرْضِ 4 اینها وعده ی الهی است. اینها مبالغه و اغراق گویی نیست. خدای متعال، برکات زمین و آسمان را بر مردم با تقوا مفتوح خواهد کرد. تقوا هم به همین است.
تقوا؛ هدف تام و تمام رمضان
از بزرگترین اهداف روزه ی ماه رمضان یا شاید بشود به یک معنا گفت:
تمام الهدف» تقواست. لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ 1 . و این دست ماست. مردم باید هرکدام خودشان، و اگر بتوانند دیگران را اصلاح کنند. این، مخصوص معممّین نیست. لکن علما و روحانیون و خطبا و وعاظ آمادگی دارند. خدای متعال به آنها این بیان، این امکان، این ذهن، این موقعیت اجتماعی و این لباس را داده است؛ و ما باید از آن استفاده کنیم. از جمله چیزهایی که در این ماه رمضان عادی است، این عبارت صریح خدای متعال است که لَیْلَةُ اَلْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ، تَنَزَّلُ اَلْمَلائِکَةُ وَ اَلرُّوحُ فِیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ سَلامٌ هِیَ حَتّی مَطْلَعِ اَلْفَجْرِ2 یک شب تا صبح، مظهر سلام الهی است. همان سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ 3 که مخصوص مؤمنین است. مخصوص اهل بهشت است. مخصوص بندگان خالص خداست. این، در اختیار ماست که استفاده کنیم. این، آن کلمه ای است که من می خواهم در باب ماه رمضان عرض کنم. این، کلید اصلاح همه ی امور است؛ و از این جا شروع می شود. کمااین که اصل انقلاب از این جا شروع شد: از مسجد و دین و تقوا.
اگر به امام بزرگوار نگاه کنید، بیشتر معلوم می شود که پایه و قاعده ی اصلی این حرکت عظیم، تقوا بود. امام، مظهرِ تقوا و توجّه و معرفت و عمل برای خدا و اخلاص بود. اگر این نبود، نمی شد. اگر امام آن قدر خوب و اهل معنا و معرفت نبود، این کار به این جا نمی رسید. این مقدّمه ای برای اصلاح است.
در دیدار جمعی از روحانیون - 1372/11/17
رمضان؛ ماه قدم نهادن در وادی تقوا
و قال امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام، فی کلام له: انّ من فارغ التقوی اغری بالشهوات، انّ من فارغ التقوی اغری باللّذات و الشهوات، و وقع فی تیه السیّئات و لزمه کثیرالتّبعات .(1)
. تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 274.
همه ی برادران و خواهران عزیز نمازگزار را به رعایت و حفظ تقوای الهی توصیه و دعوت می کنم. ماه رمضان را که ماه رسیدن به تقوا و ماهی است که روزه ی آن وسیله ای است برای این که انسان به وادی تقوا قدم بگذارد، قدر بدانیم و هر چه ممکن است خودمان را به مرحله ای از دیانت که نامش تقواست، نزدیک کنیم.
فواید و آثار تقوا
امروز در خطبه ی اوّل، با اشاره به یک تجربه ی قرآنی بسیار مهم، صحبت من درباره ی تقواست. تقوا در زندگی انسان، فواید زیادی دارد. از جمله ی این فواید، یکی این است که انسانِ با تقوا می تواند خود را در لغزشگاهها و دست اندازهای زندگی حفظ کند؛ ولی انسان بی تقوا، نمی تواند. اگر انسان بتواند روح تقوا را، که عبارت است از مراقبت دائم نسبت به خود و توجّه همیشگی
1) (1)
در اعمال و حتّی افکار خود و فعل و تَرکی که به انسان منتسب می شود، در خود به وجود آورد، نتیجه اش این می شود که در امتحانات الهی، سالم می ماند. چون که معنای تقوا عبارت است از توجّه و پاییدن خود؛ مراقبت کردن از خود و تن به غفلت ندادن.
برادران و خواهران من! امتحان، برای همه هست. وقتی در مقیاس یک ملّت ملاحظه کنیم، می بینیم همه ی ملّتها، در فراز و نشیب زندگی، دچار امتحان می شوند. در مقیاس افراد هم که نگاه کنیم، همه ی افراد دچار امتحان می شوند. امتحانها مختلف است؛ امّا هست. آن جا که لذّتی بر سرِ راهِ انسان پیدا می شود و نفْس انسان، به آن لذّت که خلاف شرع است، راغب می گردد، آن جا، جای امتحان است. آن جا که پولی سر راه انسان قرار می گیرد و انسان می تواند آن را به دست آورد، امّا خلاف قانون خدا و مقرّرات الهی است، جای امتحان است. آن جا که سخنی بر زبان انسان جاری می شود و آن سخن برای شخص انسان فایده دارد، امّا سخن باطلی است، جای امتحان است. آن جا که گفتن حرفی لازم است و خدا از انسان می خواهد که آن حرف را بزند، امّا گفتن آن حرف خطر و زحمت در پی دارد، جای امتحان الهی است. در مقیاس امّتها و ملّتها که حساب کنیم، وقتی ملّتی به ثروت و قدرتی می رسد، به پیروزی ای دست می یابد و به رشد علمی ای نائل می گردد، آن جا جای امتحان آن ملّت است. اگر ملّتها بتوانند در اوج قدرت، خودشان را سالم نگه دارند، از امتحانْ سرافراز بیرون آمده اند. امّا اگر جمعیتها و ملّتها، آن وقت که زحمت از سرشان کم شد، خدا را فراموش کردند، ناموفّق و سرافکنده از امتحان بیرون آمده اند. لذا، قرآن در سوره ی کوتاه «نصر»، خطاب به پیغمبر صلوات الله علیه می فرماید: بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ. إِذا جاءَ نَصْرُ اَللّهِ وَ اَلْفَتْحُ وَ رَأَیْتَ اَلنّاسَ یَدْخُلُونَ فِی دِینِ اَللّهِ أَفْواجاً1 . این، اوج قدرت یک نبی است که خدا به او فتح و نصرت بدهد و مردم، گروه گروه در دین او وارد شوند. این جا، جایی است که انسان باید مواظب خود باشد. لذا می افزاید: فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اِسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کانَ تَوّاباً2 . در همان
لحظه ی پیروزی به یاد خدا باش. خدا را تسبیح کن و حمد بگو که رویکرد این همه توفیقْ نه کار تو، که کار خداست. به خودت نگاه نکن؛ به قدرت الهی نگاه کن.
یک ملّت، یک رهبری حکیمانه و الهی مثل نبیّ اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم در چنین جاهایی مواظب است که امّت، راه خود را گم نکند. تقوا این جاست که به داد یک ملّت می رسد. اگر ملّتی با تقوا بود، راه پیشرفت، راه ایمان و راه بندگی خدا را ادامه خواهد داد. اگر ملّتها تقوا نداشته باشند، همان بلایی بر سرشان خواهد آمد که ملّتهای مقتدر دنیا در جای جای تاریخ به آن دچار شده اند. آنها دچار غرور، دچار استکبار، دچار ظلم، دچار بدرفتاری و دچار انحراف شدند. مردم را منحرف کردند؛ دنیا را خراب و فاسد کردند و آخر هم خودشان سرنگون شدند. یک نمونه اش را در همین سالهای نزدیک، درباره ی یکی از دو امپراتوری عظیم موجود در دنیا، مشاهده کردید. این، نتیجه ی بی تقوایی است. همه ی بی تقواهای عالم چه افراد و چه ملّتها سقوطی را باید انتظار بکشند؛ و این سرنوشتی اجتناب ناپذیر است. به دنبال بی تقوایی، حتماً سقوط است. البتّه قبل از سقوط کامل، انحراف و فساد و خراب شدن است.
در خطبه های نماز جمعه ی تهران - 1372/11/29
مهمترین توصیه های امیرالمؤمنین علیه السّلام پس از ضربت خوردن
امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام، بعد از ضربت خوردن در شب نوزدهم، وصیّت کوتاهی دارد که آن را ان شاءالله امروز برای شما ترجمه می کنم. علّت هم این است که هر کس سعی می کند لُبّ افکار و روحیات و نظرات و منش خود را، در لحظات آخر زندگی، برای بهترین و امین ترین اشخاص بیان کند. امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام، اعجوبه ی خلقت است. مسلمان درجه ی اوّل است. تالی تلوّ نبیّ اکرم است. مقامات او در آسمانها معروفتر است تا در زمین. مریدان و محبّین او در بین ملائکه ی آسمانها بیشترند تا در بین انسانها. این انسانِ متّصل به ملکوت؛ این عارف به همه ی معارف عالیه و راقیه ی الهی؛ این مجاهد درجه ی اوّل فی سبیل الله که جاهد فی الله حقّ جهاده(1)
. تحف العقول، ص 69.
همان طور که شایسته ی جهاد بود، در همه ی مراحل زندگی، جهاد کرد آن زاهد درجه ی یک، سیاستمدار درجه ی یک، زمامدار درجه ی یک، انسانی با این خصوصیات والا، از دنیا می رود. وقتِ او تنگ است و آن بزرگوار، این ضیق وقت را پیش از ضربت خوردن هم می دانست. ضربت که زدند، معلوم شد.ساعتهای آخر عمر را می گذرانَد و می خواهد به فرزندانش، به اهل کوفه، به مسلمانان سرگشته ی آن روزگار و به همه ی تاریخ، پیامی را خلاصه کند و بدهد. آن پیام، در یک صفحه می گنجد و عباراتش خیلی دقیق انتخاب شده
1) (1)
است. با چشم معمولی که نگاه کنیم، جملات این وصیّت، گاهی ممکن است به نظر، ناهمخوان بیاید. یک جا مطلبِ بسیار مهمّی را از نظر دیدها و تحلیلهای معمولی ما بیان می کند، بعد ناگهان مطلبی را که از نظر ما دارای اهمیت چندانی نیست، می گوید. امّا دید علی بن ابی طالب علیه الصّلاة والسّلام، دید الهی است؛ دیدِ صائب است. مثل نگاه خداوند متعالْ به موجودات عالم است. کوچک و بزرگ در معیار خدایی و در دید علوی، با کوچک و بزرگ در دید ما، فرق دارد. لذا، اگر کسی با این دید نگاه کند که البتّه دست ما کوتاه است و از دور تحلیل می کنیم با همین تحلیل، آن وقت عباراتْ همخوان است. مطالب، بسیار دقیق تنظیم شده است. گوش کنید:
ومن وصیّت له، علیه السّلام، للحسن و الحسین علیهماالسّلام، لما ضربه ابن ملجم لعنه الله(1)
. نهج البلاغه (صبحی صالح)، ص 421.
. این وصیّت را به امام حسن و امام حسین علیهماالسّلام کرد. آنها را خواست؛ با آنها سخن گفت و این کلمات را بعد از ضربت خوردن، بر زبان آورد. مجروح است و بدن نازنینش بر اثر زهر، تب دار شده است. ضعف و بیماری، مانعِ آدمهایِ معمولی از ادایِ کلام می شود؛ امّا مانع کسی مثل علی بن ابی طالب علیه السّلام نیست. باید در همین ساعات کوتاه، بین ضربت خوردن تا شهادت، که کمتر از چهل وهشت ساعت است، همه ی کارهای واجب و لازم و درجه ی یک را انجام دهد؛ و انجام داد. یکی همین وصیّت بود؛ که چنین شروع می شود: اوصیکما بتقوی الله(2)بی مقدّمه، اولین کلمه تقواست.تعریف، لوازم، شرایط و الزامات تقوا
تقوا، یعنی همه چیز یک انسان؛ دنیا و آخرت یک ملّت و زاد و توشه ی حقیقی این راه طولانی که بشر مجبور است آن را بپیماید. اوّل و آخر در کلام امیرالمؤمنین علیه السّلام، تقواست. می فرماید: «پسران من! مراقب خودتان باشید؛
در راه خدا و با معیار خدایی.» «تقوی الله» یعنی این. بحثِ ترسیدن از خدا نیست؛ که بعضی تقوا را به «خدا ترسی» معنا می کنند. «خشیة الله» و «خوف الله» هم ارزش دیگری است. امّا این، تقواست. تقوا، یعنی مواظب باشید هر عملی که از شما سر می زند، منطبق بر مصلحتی باشد که خدای متعال برای شما در نظر گرفته است. تقوا چیزی نیست که کسی بتواند یک لحظه آن را رها کند. اگر رها کردیم، جاده لغزنده است، درّه عمیق است؛ خواهیم لغزید و سقوط خواهیم کرد، تا باز جایی دستمان به مستمسکی، سنگی، درختی و بوته ای گیر کند، و بتوانیم خودمان را بالا بکشیم.
إِنَّ اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ اَلشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ .(1)
. سوره ی اعراف، آیه ی 201.
وقتی که آدمِ با تقوا، مسِّ شیطان را احساس کرد، فوراً به خود می آید و حواسش جمع می شود. شیطان که از ما دور نمی شود! پس، اوّلین وصیّت، تقواست.دنیای ممدوح، دنیای مذموم
دنبال تقوا، مطلبی دیگر است: وان لا تبغیا الدّنیا و ان بغتکما . دنبال دنیا ندوید، اگر چه دنیا دنبال شما بیاید. این هم نکته ی دوم. این هم از لوازم تقواست. البتّه همه ی کارهای نیک، از لوازم تقواست. از جمله، همین ندویدن دنبال دنیا. نمی گوید که «ترک دنیا کنید.» می گوید: «لاتبغیا.» دنبال دنیا حرکت نکنید. دنیا را طلب نکنید. در حقیقت، با تعبیر فارسی ما، چنین معنی می دهد که «دنبال دنیا ندوید.» دنیا یعنی چه؟ یعنی آباد کردن روی زمین؟ یعنی احیا کردن ثروتهای الهی؟ این است معنای دنیایی که گفتند طلب نکنید؟ نه! دنیا یعنی آنچه که شما برای خودتان، تمتّعات خودتان و لذّات خودتان می خواهید. این را دنیا می گویند. و الّا، آباد کردن روی زمین، اگر با هدف خیر و صلاح بشریت انجام گیرد، عین آخرت است. این، همان دنیای خوب است. دنیایی که مذمّت شده است و نباید دنبالش برویم، دنیایی است که ما را، نیروی ما،
1) (1)
تلاش ما و همّت ما را متوجّه خود می کند و از راه بازمان می دارد. خودخواهی ما، خودپرستی ما، ثروت را برای خود خواستن و لذّت را برای خود طلبیدن، دنیای مذموم و نکوهیده است.
البتّه این دنیا، نوع حرام دارد، نوع حلال هم دارد. این طور نیست که برای خود خواستن، همه نوعش حرام باشد. نه! حلال هم دارد. امّا همان حلالش را هم گفته اند دنبالش نروید. اگر دنیا به این معنا شد، حلالش هم خوب نیست. هر چه بتوانید مظاهر زندگی مادّی را در جهت خدا قرار دهید، سود کرده اید و بهره برده اید. و این معنای آخرت است. تجارت هم، اگر برای رونق دادن به زندگی مردم باشد و نه اندوختن سرمایه برای خود، عین آخرت می شود. همه ی کارهای دیگر دنیا، از همین قبیل است. پس، نکته ی دوم این است که دنبال دنیا ندوید و در طلب دنیا روانه نگردید.
آنچه امیرالمؤمنین علیه السّلام در این وصیّت فرموده، خود، آیینه ی تمام نمای آن بوده است. زندگی آن حضرت را که نگاه کنید، خلاصه ی همین جملاتی است که در وصیّت کوتاه او آمده است. ولاتأسفا علی شئ منها زوی عنکما دیگر این که، اگر از همین دنیای به این معنا مذموم، چیزی به دست شما نرسید و از شما منع شد، تأسّف نخورید. این که فلان ثروت را، فلان لذّت را، فلان مقام و فلان امکان رفاه را ندارید، تأسف نخورید. این هم جمله ی سوم.
جمله ی بعد: «و قولا بالحقّ» یا بر طبق نسخه ای «و قول الحق» فرق نمی کند. معنایش این است که «حق بگویید.» حق را بگویید و کتمان نکنید. اگر چیزی به نظرتان حق بود، آن را در جایی که باید بیان کرد، بیان کنید. حق را مکتوم نگه ندارید. آن وقتی که زباندارها حق را پنهان و احیاناً باطل را آشکار کردند، یا باطل را به جای حق گذاشتند، اگر حق بینان و حقدانان، حق را بگویند، حقْ مظلوم نمی شود؛ حق به غربت نمی افتد و اهل باطل در نابود کردن حق طمع نمی بندند.
جمله ی بعد: «و اْعملا للاجر.» برای پاداش یعنی پاداش الهی و حقیقی کار کنید. بیهوده کارنکن، ای انسان! این کارِ تو، این عمر تو و این نَفَس زدن تو، تنها سرمایه ی اصلی توست. این را بی خود از دست نده! اگر عمری می گذرانی،
اگر عملی انجام می دهی، اگر نَفَسی می زنی و اگر قوتی را مصرف می کنی، این همه را برای پاداشی بکن. پاداش چیست؟ چند تومان پول، پاداش وجود انسان است؟! این پاداش عمری است که من مصرف می کنم؟! خوش آمدن فلان و بهمان، پاداش یک انسان است؟! خیر! فلیس لانفسکم ثمن الّا الجنّة علی فلا تبیعوهابه غیرها . این، جمله ای از امام سجّاد علیه الصّلاة و السّلام است که می فرماید: «مزد شما و بهای مناسب عمر شما، فقط بهشت است. هر چه کمتر بگیرید، سرتان کلاه رفته است. پس، برای اجر و پاداش اخروی کار کنید.»
این هم عبارت بعد! آن وقت امام علی علیه السّلام می فرماید: وکونا للظّالم خصماً و للمظلوم عوناً خصم ظالم باشید. «خصم»، غیر از «دشمن» است. یک وقت کسی دشمن ظالم است؛ یعنی از ظالم بدش می آید و دشمن اوست. این، کافی نیست. «خصم او باش»، یعنی «مدّعی اش باش.» خصم یعنی «دشمنی که مدّعی است»، «دشمنی که گریبان ظالم را را می گیرد و او را رها نمی کند. بشریت بعد از امیرالمؤمنین علیه السّلام، تا امروز، به سبب نگرفتن گریبان ستمکاران، بدبخت و روسیاه شد. اگر دستهای با ایمان، گریبان ظالمان و ستمکاران را می گرفتند، ظلم در دنیا این قدر پیش نمی رفت؛ بلکه از بن برمی افتاد. امیرالمؤمنین این را می خواهد: کونا للظّالم خصماً خصم ظالم باش. در دنیا، هرجا ظلم هست و ظالمی هست، تو که این جا هستی، خود را خصمش بدان. نمی گوییم «اکنون راه بیفت؛ و از این سوی دنیا به آن سوی دنیا برو و گریبان ظالم را بگیر.» می گوییم «حتماً خصومت خودت را نشان بده. هروقت و هرجا فرصتی دست داد، خصم او باش و گریبانش را بگیر.» یک وقت انسان نمی تواند نزدیک ظالم برود و ابراز خصومت نماید؛ لذا از راه دور، مخاصمه می کند. ببینید امروز، به خاطر عمل نکردن به همین یک کلمه وصیّت امیرالمؤمنین علیه السّلام، در دنیا چه منجلابی ایجاد شده است و بشریت چه بدبختیهایی دارد! ببینید ملّتها و بخصوص مسلمانان چه مظلومیتی دارند! اگر به همین یک وصیّت امیرالمؤمنین علیه السّلام عمل می شد، امروز بسیاری از ظلمها و مصیبتهایِ ناشی از ظلمها، وجود نمی داشت.
وللمظلوم عوناً . هرجا مظلومی هست، به او کمک کن. نمی گوید «طرفدارش
باش». نه! باید کمکش کنی. هرچه می توانی و به هرنحو که می توانی.
تا این جا وصیّت حضرت، خطاب به امام حسن و امام حسین علیهماالسّلام است. البتّه این حرفها مخصوص امام حسن و امام حسین علیهما السّلام هم نیست. خطاب به آنهاست؛ امّا اختصاص به همه دارد.
وصیّت امیرالمؤمنین به همه ی نسل ها در تمام عصرها
جملات بعدی وصیّت را، امیرالمؤمنینعلیه الصّلاة و السّلام، عمومی می فرماید: اوصیکما و جمیع ولدی به شما دو پسرم و به همه ی فرزندانم وصیّت می کنم. «و اهلی» و به همه ی اهل و کسانم. «و من بلغه کتابی» و به هرکس که این نامه ی من به او برسد.
با این حساب، شما که این جا نشسته اید و من که این وصیّتنامه را برای شما می خوانم، همه مخاطب کلام امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام هستیم. می فرماید: «همه ی شما را وصیّت می کنم.» به چه چیز؟ باز «بتقوی الله.» مجدّداً «تقوا». اولین و آخرین کلمه ی امیرالمؤمنین علیه السّلام تقواست. به دنبال آن: «و نظم امرکم.» نظم امرتان. یعنی چه؟ یعنی همه ی کارهایی که در زندگی می کنید، منظّم باشد؟ معنایش این است؟ ممکن است معنایش این هم باشد. نفرمود «نظم امورکم.» کارهایتان را منظم کنید. فرمود «نظم امرکم.» آن چیزی که باید منظم و محکوم نظم و انضباط باشد، «یک چیز» است. «نظم امور» نفرموده است. فرموده است: «و نظم امرکم.» انسان می فهمد که این نظم امر، عبارت است از امری مشترک بین همه است. به نظر من می رسد که «نظم امرکم» عبارت از اقامه ی نظام و حکومت و ولایت اسلامی باشد. معنایش این است که با قضیه ی حکومت و نظام، منطبق با نظم و انضباط رفتار کنید و بلبشو نباشد.
دنیای اسلام بر اثر همان بلبشوها وبه خودخوانیها بود که به آن روزگار رسید. اگر آن روز که امیرالمؤمنین علیه السّلام زمام امور دنیای اسلام را به دست
گرفت و امّت اسلام، همه در آن روز با او بیعت کردند، بر آن بیعت می ماندند، کار به نابسامانیها و تلخکامیها نمی کشید. پیغمبر فرموده بود: «اگر کسی امام شد و مردم او را پذیرفتند و مورد رضای خدا بود، کسی حق ندارد با او مخالفت کند.» اگر به همین جمله ی پیغمبر عمل می شد، آن جنگها پیش نمی آمد؛ نه جنگ جمل، نه جنگ صفّین و نه جنگ نهروان. این که افرادی به میل و برای دل خود، مردم را متزلزل کنند - از این طرف بِکش؛ ازآن طرف بِکش - و نظام حکومت را به هم بزنند و انضباط عمومی کشور را مختل کنند، همان بدبختی بزرگی است که امیرالمؤمنین علیه السّلام در این عبارت از وصیّتنامه، ازآن نهی می کند و به خلاف آن امر می فرماید: ونظم امرکم و صلاح ذات بینکم .
سومین اصلی که در بخش دوم وصیّت می فرماید، «صلاح ذات بین» است. یعنی با هم خوب باشید. دلها با هم صاف باشد. اتّفاق کلمه داشته باشید و اختلاف و جدایی میانتان نباشد. این جمله را که بیان می فرماید، یک شاهد نیز از کلام پیغمبر می آورد. پیداست که روی آنْ خیلی تکیه دارد و از آن می ترسد. نه این که صلاح ذات بین، اهمیتش بیشتر از نظم امر است؛ از باب این که صلاح ذات بین، آسیب پذیرتر است. لذاست که این عبارت را از پیغمبر نقل می کند: «فانی سمعت جدکما، صلی الله علیه وآله وسلم» یقول: از جدّتان شنیدم که فرمود: صلاح ذات البین افضل من عامّة الصّلاة و الصّیام . صلاح ذات بین و صفای میان مردم از هر نماز و روزه ای بهتر است. نمی گوید «از همه ی نمازها و روزه ها بهتر است.» می فرماید «از هر نماز و روزه ای بهتر است.» شما می خواهید، دنبال نماز و روزه ی خود بروید. امّا کاری هست که از هر دوی اینها، فضیلتش بیشتر است. آن چیست؟ آن، «اصلاح ذات البین» است. اگر دیدید جایی، در بین امّت اسلامی، اختلاف و شکافی وجود دارد، بروید آن شکاف را پرکنید. این، از نماز و روزه، فضیلتش بیشتر است.
اهمیّت یتیم نوازی در وصیّت امیرالمؤمنین
بعد که این چند جمله را بیان فرمود، کلمات کوتاه، پرمغز و جانسوزی بیان
کرد: والله الله فی الایتام . یعنی «ای مخاطبین من! الله الله در یتیمان.» «الله الله» ترجمه ی فارسی ندارد. ما در زبان فارسی، برایش معادل نداریم. اگر بخواهیم ترجمه کنیم، باید بگوییم «جان تو و جان خدا، در یتیمان.» یعنی «هر چه می توانید، به یتیمان برسید. مبادا فراموششان کنید!» خیلی مهم است. ببینید چقدر این انسان شناسِ خداشناسِ روانشناسِ دلسوز، نکته های ریز را می بیند! بله! رسیدگی به وضع یتیمان، فقط یک ترحّم شخصی و عاطفه ای معمولی نیست. کودکی که پدرش را از دست داده، انسانی است که یکی از اساسی ترین نیازهایش را از دست داده است و آن، نیاز به پدر است. باید به گونه ای جبران کنید. گرچه نمی شود جبران کرد، امّا باید مواظب باشید که جوان، نوجوان یا کودکِ پدر از دست داده، ضایع نشود. والله الله فی الایتام. فلا تغّبوا افواههم . مبادا بگذارید اینها گرسنگی بکشند! این طور نباشد که گاهی چیزی به اینها برسد و گاهی نرسد! «لاتغّبوا» معنایش این است. از لحاظ وضع زندگی، به اینها برسید. ولا یضیعوا بحضرتکم . مبادا اینها ضایع بمانند و با بودن شما، مورد بی اعتنایی قرار گیرند! اگر حضور نداشته باشید، بی اطّلاعید؛ امّا مبادا حضور داشته باشید و یتیمی هر یتیمی مورد بی اعتنایی و اهمال قرار گیرد! نباید هرکسی فقط دنبال کار خودش باشد و کودک یتیم، تنها بماند.
توصیه به رعایت حقوق همسایگان
جمله ی بعد: والله الله فی جیرانکم . یعنی «الله الله در همسایگانتان!» موضوع همسایگی را کوچک نگیرید. امرِ بسیار مهمی است. یک پیوند عظیم اجتماعی است که اسلام به آن توجّه دارد و طبق فطرت انسانهاست. منتها در پیچ و خم تمدّنهای دور از فطرت انسانی، این ارزشها گم شده است. بهمان فرد، چند سال در خانه ای زندگی می کند و نمی داند در همسایگی اش چه کسی ساکن است و چگونه زندگی را می گذراند! به نیازها و ضرورتها و اضطرارها و بیچارگیهای افراد در هنگام بلاها و مشکلات، چه کسی باید رسیدگی کند؟
باید همسایگانتان را رعایت کنید. نه فقط از لحاظ بُعد اقتصادی و مالی که آن هم البتّه مهم است بلکه از همه ی جهات انسانی. آن وقت ببینید چه الفتی در جامعه به وجود می آید و چطور دردهای لاعلاج، دوا پیدا می کند. فانّهم وصیّة نبیّکم این، وصیّت پیغمبر است، که: ما زال یوصی بهم حتّی ظنّنا انّه سیورّثهم پیغمبر آن قدر سفارش همسایه را کرد که ما خیال می کردیم برایشان ارث معیّن خواهدشد!
سبقت در فهم و عمل به قرآن
والله الله فی القرآن . الله الله در قرآن. لایسبقکم بالعمل به غیرکم . مبادا دیگران مفاهیم قرآن را که اعتقاد به آن ندارند، عمل کنند و جلو بیفتند و شما که اعتقاد دارید، عمل نکنید و عقب بیفتید! یعنی همین امری که اتّفاق افتاد! آنهایی که در دنیا جلو افتادند، با پشتکار، با دنبال گیری کار، با خوب انجام دادن کار، با صفاتی که خدای متعال آن صفات را دوست می دارد جلو افتادند، نه با فسادشان، با شرب خمرشان و یا با ظلمهایی که می کنند.
من مکرّر عرض کرده ام: اگر برخی از صفات خوب و پسندیده در این کشورهای غربی، که علم را در دنیا پیشرفت دادند، نبود، آن پیشرفتها پیدا نمی شد و همین ظلمی که به دیگران روا می دارند، نابودشان می کرد. صفات خوب، باعث ماندگاری و پیشرفت آنهاست. ما آن صفات را رها کرده ایم. آنها کارها را دنبال می کنند. برای وقت، ارزش قائلند، و به محصولی که می خواهند تولید کنند، اهمیت می دهند. اگر کارگر ما، محصّل ما، استاد ما، روحانی ما، بازاری ما، کشاورز ما و سایر اقشار، به خصوصیات مثبت و خوب عمل کنند، کشور یکباره گلستان خواهد شد. باید به صفات خوب و خصوصیات مثبت روی آوریم که این همان عمل به قرآن است. می فرماید: «مبادا دیگران در عمل به قرآن، از شما جلو بیفتند!» نه این که امیرالمؤمنین علیه السّلام نمی خواهد
کسی به قرآن عمل کند. بلکه اگر همه ی دنیا به قرآن عمل کنند، آن حضرت، خوشحالتر است. می گوید مبادا آنهایی که به قرآن عقیده ندارند، به مفاهیم قرآن عمل کنند و بعد بر شما مسلّط شوند. آنها جلو بیفتند و شما عقب بمانید. والله الله فی الصّلاة. فانّها عمود دینکم . نماز پایه ی دین شماست. والله الله فی بیت ربّکم . درباره ی خانه ی خدا، لا تخلّوه ما بقیتم . تا هستید، نگذارید خانه ی خدا خالی بماند. فانّه ان ترک لم تناظروا . اگر خانه ی خدا ترک شود، شما مهلت داده نمی شوید - یا امکان زندگی نمی یابید. از این عبارت، معانی مختلفی کرده اند.
توصیه به جهاد مالی، جانی، زبانی در راه خدا
والله الله فی الجهاد باموالکم و انفسکم و السنتکم فی سبیل الله یعنی الله الله در جهاد. مبادا جهاد در راه خدا را با مال و جان و زبانْ ترک کنید. این جهاد، همان جهادی است که امّت اسلامی تا آن را داشت، ملّت نمونه ی دنیا بود و وقتی آن را از دست داد، ذلیل شد. نویسندگان مسیحی که در انجیلشان از قول مسیح نقل کرده اند که «اگر کسی به این طرف صورتت سیلی زد، آن طرف را جلو بیار»، یعنی که «ما اصلاً اهل جنگ نیستیم و اهل صلح و سازش مطلق و مهربانی هستیم» اینها شعارهایشان است. هنوز هم می گویند. هنوز هم از رو نرفته اند شروع کردند به مسلمانان طعن زدن که «شما اهل جهادید. شما اهل جنگید. شما اهل شمشیرید. شما اهل خونریزی هستید.» آن قدر گفتند و گفتند که مسلمانان را از رو بردند! آن وقت نویسندگان و دانشمندان مسلمان گفتند که «ما جهاد نداریم! در حقیقت جهاد ما، دفاع است!» خدای متعال می گوید: «جهاد کن!» دانشمند مسلمان می گوید: «جهاد، دفاع است!» خدا می گوید:... إِذا لَقِیتُمُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ اَلْأَدْبارَ1 ؛ به اینها پشت
نکنید. با اینها مقاتله کنید: قاتِلُوا اَلَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ اَلْکُفّارِ .(1)
. سوره ی توبه، آیه ی 123.
نویسنده ی مسلمان می گوید: «جهاد فی سبیل الله، جهاد نیست. تهاجمی نیست؛ تدافعی است!» این همه، عکس العمل تبلیغات مسیحیان است که از بس اسم «صلح و سازش» را آوردند و گفتند «جنگ و شمشیرکشی بد است و به کسی حمله نکنید»، مسلمانان اهل جهاد و عزّتمند از جهاد را خانه نشین کردند. آن وقت خودِ آن آقایانِ اهل صلح، هرجا توانستند دمار از روزگار مسلمانان درآوردند! کسانی که امروز در بوسنی هرزگوین و در حرم ابراهیمی مسجد خلیل الرّحمن در فلسطین اشغالی، به کشتار مسلمانان کمر بسته اند، همانها هستند که از امریکا و اروپا آمدند. همین اروپاییها و امریکاییها و غربیهایی هستند که یک عمر با مسلمانان سروکلّه زدند که «شما اهل جهادید. جهاد بد است.» آن وقت از جنگهای صلیبی به این طرف، مسیحیان به یک نحو، آنهای دیگر هم نحوی، هرچه توانستند با مسلمانان مبارزه کردند و جنگیدند و کشتند.داستان این وقایع را ما نباید این جا بگوییم. خلاصه، داستان عجیبی است! کسی که تاریخ بخواند و کسی که تاریخ را بداند، از شرح چنین وقایعی خون می گرید. هم به خاطر ظلمها، هم به خاطر دوروییها. این همه دم از صلح بزنند و این همه شمشیر و خنجر پنهان و آشکار داشته باشند؟!
جهاد با همان شکل اسلامی اش که البتّه حدودی دارد ظلم نیست. در جهاد، تعدّی و تجاوز به حقوق انسانها نیست. در جهاد، بهانه گیری و کشتن این و آن نیست. در جهاد، از بین بردن هرکسی که مسلمان نیست دیده نمی شود. جهاد، یک حکم الهی است که بسیار هم با عظمت است. اگر جهاد باشد، ملّتها سربلند خواهند شد.
بعد می فرماید: وعلیکم بالتّواصل و التّباذل با هم ارتباط داشته باشید. به هم کمک کنید. بذل کنید. وایّاکم و التّدابر و التّقاطع به هم پشت نکنید. پیوندها را قطع نکنید. لا تترکوا الامر بالمعروف و النّهی عن المنکر . امر به معروف و نهی از
1) (1)
منکر را، هرگز ترک نکنید که اگر ترک کردید فیولّی علیکم شرارکم آن جا که نیکی، دعوت کننده و بدی، نهی کننده نداشته باشد، اشرار بر سر کار می آیند و زمام حکومت را در دست می گیرند. اگر مردم به مذموم شمردن بدها و بدیها عادت نکنند، بدها بر سرِکار می آیند و زمام امور را در دست می گیرند. «ثم تدعون.» بعد شما خوبها دعا می کنید که «خدایا، ما را از شرّ این بدها نجات بده!» «فلا یستجاب لکم.» خدا دعای شما را مستجاب نمی کند.
این، وصیّت امیرالمؤمنین علیه السّلام است که از اوّل تا آخر، حدود بیست موضوع از مهمترینها را دستچین و بیان فرموده است. بعد هم یک مطلب عمده ی اساسی و حسّاس را بیان می کند. آن مطلب عمده چیست؟ مسأله ی «انتقامجویی» است. فرمود: «یا بنی عبدالمطلّب!» ای فرزندان عبدالمطلّب و ای قوم و خویشهای من که خود را صاحب خون من می دانید! لاالفینّکم تخوضون دماءالمسلمین خوضاً . مبادا بعد از من، به جان این و آن بیفتید؛ «تقولون قتل امیرالمؤمنین». به بهانه این که امیرالمؤمنین کشته شده، با هرکس خرده حسابی دارید پای او را به میان بکشید و بخواهید پدرش را درآورید. الا لا تقتلنّ بی الاّ قاتلی . وقتی کشته شدم، بعد از من، فقط قاتلم را اعدام کنید و بس! انظروا اذا انامّت من ضربته هذه فاضربوه ضربتاً بضربة . وقتی با این زخم از دنیا رفتم، او را فقط با یک ضربت از بین ببرید و قصاص کنید. یک ضربت، در مقابل یک ضربت. «ولا تمّثلوا بالرّجل.»
خوف این بود که بر سر آن مرد شقیِ خبیث ابن ملجم بریزند و تکّه پاره اش کنند. لذا امیرالمؤمنین علیه السّلام، آن دلِ خداشناس و خداجو و دقیق، مواظب این نکته هم بود که مبادا مردمْ به سراغ دشمن او بروند و از خشم و ناراحتی و جهت انتفام گیری، تکّه پاره اش کنند. فرمود: «ولا تمّثلوا بالرّجل.» مبادا او را مثله و اعضای بدنش را قطع کنید! فانی سمعت رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم، یقول: ایاکم و المثله ولو بالکلب العقور . از رسول خدا شنیدم که فرمود: حتی سگ هار را هم تکّه پاره و مثله نکنید؛ چه برسد به انسان.
این، آخرین وصیّت امیرالمؤمنین علیه السّلام است و مخاطب این وصیّت ماییم و باید به این وصیّت عمل کنیم.
در خطبه های نماز جمعه ی تهران - 1372/12/13
عید فطر؛ روز دریافت اجر نیکوکاران از خدا
عید سعید فطر را به همه ی شما عزیزان نمازگزار وبه همه ی ملّت بزرگ ایران و به همه ی مسلمین عالم، تبریک عرض می کنم. روزی بزرگ، پس از روزها و شبهایی بسیار با عظمت است. امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام در یکی از خطبه های روز عید فطر چنین فرمود: ایها النّاس! ان یومکم، هذا یوم مثاب فیه المحسنون ؛ ای مردم! امروز روزی است که در آن نیکوکاران پاداش و اجر خود را از خدای متعال می گیرند؛ اجر روزه، اجر عبادات ماه رمضان، اجر امساکها و جلوگیریها از هوای نفس. یَخْسَرُ اَلْمُبْطِلُونَ ؛ و کسانی که حرکت و عمل نادرست داشته اند، در چنین روزی، خسارت بدکارگی خود را خواهند یافت. امروز، روز جزاست. وهو اشبه یوم بیوم قیامکم ؛ امروز، شبیه روز قیامت است. فاذکروا بخروجکم من منازلکم الی مصلّاکم، خروجکم من الاجداث الی ربّکم ؛ از خانه که به طرف مصلاّی نماز عید فطر خارج می شوید، به یاد بیاورید هنگامی را که از قبرهای خود در روز قیامت خارج می شوید تا به طرف میدان عظیم قیامت و محلّ ثواب و عقاب الهی روانه گردید. واذکروا بوقوفکم فی مصلاّکم وقوفکم، بین یدی ربّکم ؛ در مصلاّ که برای نماز می ایستید، به یاد بیاورید هنگامی را که در قیامت، در پیشگاه پروردگار ایستاده اید و برای حساب و کتاب آماده می شوید. واذکروا برجوعکم الی منازلکم، رجوعکم الی منازلکم فی الجنّة ؛ از مصلاّ که به خانه های خود برمی گردید، به یاد بیاورید وقتی را که از عرصه ی قیامت به سوی منازل بهشتی خود روانه می شوید تا در آنها سکنا گزینید.
بعد فرمود: ای بندگان خدا! انّ ادنی ما للصّائمین و الصّائمات ؛ کمترین پاداشی که خدای متعال برای مردان و زنان روزه دار در مثل امروز یا در مثل روز آخر ماه رمضان عطا خواهد کرد، این است که ان ینادیهم ملک فی آخر یوم من شهر رمضان ؛ فرشته ای در آخرین روز ماه رمضان، آنها را مخاطب قرار دهد و گوید: ابشروا عبادالله ؛ بشارت بر شما باد ای بندگان خدا! فقد غفرلکم ما سلف من ذنوبکم ؛ گناهان شما آمرزیده شد.
این، پاداش ماه رمضان است. به یک روزه ی درست، یک عمل پر مغز و یک عبادت خالصانه و مخلصانه، در آخرین دقایق ماه رمضان و آخرین ساعات آن ماه عزیز، این گونه پاداش داده می شود: فقد غفر لکم ما سلف من ذنوبکم . آمرزش گناهان گذشته، پاداش کمی نیست! فانظروا کیف تکونون فی ما تستأنفون؛ ببینید از امروز که می خواهید روزی نو را شروع کنید، چگونه شروع خواهید کرد. مبادا خیال کنید و با خود بگویید که «ما گناه کنیم، تا در ماه رمضان دیگر، آمرزیده شویم!» هیچ کس نمی داند که تا ماه رمضان دیگر زنده خواهد ماند یا نه. سال گذشته، در همین نماز عید و در همین مصلّی، کسانی حضور داشتند که امسال نیستند. سال آینده هم معلوم نیست کدام از ما باشیم و کدام نباشیم. به علاوه، گناهی که از روی تجرّی و تعمّد انجام گیرد، دل انسان را سیاه و تاریک می کند. از چنین انسانی، دیگر عبادت خالصانه، به آسانی سر نمی زند؛ تا گناه وی به خاطر آن عبادت آمرزیده شود. سعی کنید و سعی کنیم که از گناهان اجتناب نماییم و عمل صالح انجام دهیم. این است خصوصیّتی که یک انسان را سعادتمند می کند.
در خطبه های نماز عید فطر - 1372/12/22
خواسته های امام سجّاد علیه السّلام در دعا
امروز، به مناسبت عید فطر و پس ازاین کلمات نورانی که از خطبه ی امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام نقل شد، یک نکته ی اخلاقی کوتاه را می خواهم عرض کنم. آن نکته این است که در یکی از دعاهای صحیفه ی سجّادیه صحیفه ی ثالثه ی سجّادیه در آخر دعایی که مابین نافله و فریضه ی صبح خوانده می شود، از امام سجّاد علیه السّلام چنین نقل شده است: اللّهمّ ارزقنی عقلاً کاملاً و عزماً ثاقبا و لبّاً راجحاً و قلباً زکیاً و علماً کثیراً و ادباً بارعا . آن حضرت، شش چیز از خدای متعال خواسته است. می فرماید: خدایا! عقل کامل، اراده ی نیرومند، لبّ راجح که من روی این خواسته ی سوم می خواهم تکیه کنم دل پاکیزه، دانش بسیار، و ادبی برجسته و درخشانْ به من عنایت کن!
نکته ی و خواسته ی سوم، «لبّ راجح» است. معنایش این است که «باطن و مغزِ کار من، از ظاهر و شکل کار من، بیشتر باشد.» ببینید امام سجّاد علیه السّلام از خدا چه خواسته است! من می خواهم برای شما مردم مؤمن، برای ملّت بزرگ ایران، برای دلهایی که به نور ایمان روشن شد و با سخن و عمل خودْ دنیایی را روشن کرد، این نکته را تکرار کنم: لبّاً راجحاً .
ما، دو نوع آدم داریم: یک نوع، آدمی است که هرچه هست، در ظاهر اوست. ظاهرش جذاّب و چشمگیر و احیاناً خاشع کننده و خاضع کننده است. امّا باطنش پوک و پوچ است؛ چیزی در او نیست. این، بدترین نوع آدمی است که می خواهد منشأ آثار بزرگ باشد. پناه بر خدا! امّا یک نوع دیگر، آدمی
است که باطن او بر ظاهرش ترجیح دارد. ظاهرش هر چه هست، باطن او بهتر و بیشتر از ظاهر، جذّابیت دارد. امام سجّاد علیه السّلام به ما درس می دهد که از خدا بخواهیم آدمی از نوع دوم باشیم.
می دانیم که دعاها، فقط خواستن از خدا نیست؛ بلکه درس برای خود ما نیز هست. ریاکاری، مالِ آدمِ نوعِ اوّل است. صومعه، از آنِ آدمِ نوع اوّل است. پوکی و بی مغزی، ویژه ی آدمِ نوعِ اوّل است. چنین آدمی، نه در جنگ به درد می خورد، نه در شدّت به کار می آید و نه بارهای سنگین را می تواند بر دوش بگذارد. هر چه دارد، فقط ظاهر است! امّا تربیت اسلامی، غیر از این است. تربیت اسلامی بر این مبناست که ظاهرت را باید حفظ کنی، امّا باطنت باید از ظاهرت بهتر باشد. کسانی نگویند «ظاهر هرطور بود، بود. اصل، باطن است.» بله، اصل باطن است. امّا ظاهر باید نمودار باطن باشد: «الظاهر عنوان الباطن.» ظاهر را هم باید درست کرد. هیچ کس نباید تظاهر به کار خلاف کند. اگر از عمل و سیمای کسی آثار عبادت خدا دیده و شناخته شود، تأثیر بسیار خوبی می گذارد. امّا در همان حال، باید باطن از ظاهر، بهتر و سنگینتر باشد.
در خطبه های نماز عید فطر - 1372/12/22
ارزش ماه رمضان برای کسب سعادت و معنویّت
قال الله الحکیم فی کتابه: شَهْرُ رَمَضانَ اَلَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ اَلْقُرْآنُ هُدیً لِلنّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ اَلْهُدی وَ اَلْفُرْقانِ .(1)
. سوره ی بقره، آیه ی 185.
همه ی برادران و خواهران عزیز نمازگزار را به توشه برداری از این روز و این ماه دعوت می کنم. حقیقتاً اگر ما در این ایّام پربرکت و ساعات مغتنم، با چشم باز و دل نورانی به روزها و شبها و دقایق نگاه کنیم، ارزش آنها را برای سعادت، معنویّت، آینده و دنیای خود خواهیم دانست. چون این روزها و ساعات را، خداوندِ مالک الوجود و خالق الخلق که همه چیز متعلّق به اوست، شرافت و ارزش بخشیده و ما را در استفاده از این ساعات و ایّام و لیالی، مفتخر به اذن و هدایت خود فرموده است.
بهترین توشه ها در این ساعات با برکت، انس با خدای متعال، رو کردن به او، دل بستن به او، خواستن از او و سخن گفتن با اوست. عزیزترین چیزی هم که در این روزها و در این ماه از خدا می خواهید، «تقوا» باشد: واسعدنی بتقواک و لا تشقنی بمعصیتک .(2)سعادت، در تقواست. دنیا، در تقواست. آخرت، در تقواست. فتح و پیروزی، در تقواست. و گشایش در همه ی امور و فرج الهی، در پرهیزکاری و تقواست. پس، از خدا بخواهیم که دل باتقوا به ما عنایت کند. یعنی به جای این که دل ما جذبِ هوسها و هواها شود و
انگیزه های دنیایی و مادّی و شخصی و حقیر، ما را به سوی خود جذب کند، اراده ی خدا جذبمان سازد و محبّت او، ما را به خود جذب نماید و این، بر همه ی کارهای ما، پرتو افکن باشد.
رمضان از دیدگاه امام سجّاد علیه السّلام
در باب ماه رمضان، چند جمله از دعای چهل و چهارم صحیفه ی سجّادیه، که مربوط به همین ماه است، انتخاب کرده ام و ان شاءالله، همین چند جمله را برای شما ترجمه می کنم. امّا قبل از آن، خواهش می کنم عزیزان من، بخصوص جوانان، با صحیفه ی سجّادیه اُنس بگیرند؛ زیرا همه چیز در این کتابِ ظاهراً دعا و باطناً همه چیز، وجود دارد. امام سجّاد علیه الصّلاة والسّلام، در این دعا هم مثل بقیه ی دعاهای صحیفه ی سجّادیه، با این که در مقام دعا و تضرّع است و با خدای متعال حرف می زند، امّا سخن گفتنش، کأنّهُ از یک روال استدلالی و ترتیب مطلب بر دلیل و معلول بر علّت، پیروی می کند. اغلبِ دعاهای صحیفه ی سجّادیه - تا آن جا که بنده سیر کرده ام - همین حالت را دارد. همه چیز مرتّب و چیده شده است. مثل این است که یک نفر، در مقابل مستمعی نشسته و با او به صورت استدلالی و منطقی حرف می زند. همان ناله های عاشقانه هم که در صحیفه ی سجّادیه آمده است، همین حالت را دارد.
در این جا نیز همین طور است. امام در اوّل دعای مورد اشاره می فرماید: الحمدلله الّذی... جعلنا من اهله(1)
. صحیفه ی سجّادیه، ص 186.
«ما را اهل حمد قرار داد.» ما از نعم الهی غافل نیستیم، و او را حمد و شکر می کنیم. او راههایی در مقابل ما باز کرده است، که به حمدش برسیم. همچنین، غایات و راههایی معیّن فرموده و ما را در این راهها به رفتن واداشته است.1) (1)
رمضان؛ شهر خدا
بعد می رسد به این جمله: والحمدلله الذی جعل من تلک السّبل شهره شهر رمضان(1)
. همان.
حمد خدای را که یکی از این راههایی که ما را به او؛ به کمال و به بصیرت نسبت به معدن عظمت می رساند، همین ماه رمضان است. امام تعبیر می کند به «شَهره»؛ یعنی «شهر خودش». شهر خدا را یکی از این راهها قرار داد. خیلی پرمعناست. اگر فکر کنیم همه ی ماهها ماه خدا و مال خداست؛ وقتی که مالک همه ی وجود، بخشی از وجود را معیّن می کند و آن را به خود نسبت خاص می دهد، معلوم می شود نسبت به این بخش، توجّه و عنایت ویژه ای دارد. یکی از این بخشها، همین «شهرالله» است؛ شهر خدا، ماه خدا. خودِ این نسبت، در فضیلت ماه رمضان، کافی است. شهر رمضان، شهر الصّیام و شهرالاسلام(2). ماه روزه؛ ماهی که روزه ی آن، یکی از ابزارهای بسیار کارآمد برای تهذیب نفس است؛ چرا که در آن گرسنگی کشیدن و با هوسها و اشتهاها مبارزه کردن نهفته است.رمضان؛ شهر اسلام
شهر اسلام، یعنی شهر «اسلام الوجه لدی الله»؛ «در مقابل خدا تسلیم بودن.» خوب؛ انسانی جوان است و وقتی روزه می گیرد، گرسنه است، تشنه است و تمام غرایز، او را به سمت هوس و اشتهایی می خواند. ولی او، در مقابل همه ی این غرایز می ایستد. برای چه؟! برای اجرای امر پروردگار. و این، تسلیم در مقابل پروردگار است. در هیچ روزی از روزهای سال، یک مسلمان، به طور عادّی، این همه در مقابل خدا تسلیم نیست که در روزهای ماه رمضان به طور عادی تسلیم است. پس، «شهر اسلام» شهر تسلیم است.
رمضان؛ شهر پاکیزه کننده
امام، در ادامه ی دعا می فرماید: وشهر الطّهور(1)
. همان.
«شهرِ پاکیزه کننده است.» در این ماه، عواملی وجود دارد که روح ما را پاک و طاهر می کند. آن عوامل چیست؟ یکی روزه است؛ یکی تلاوت قرآن است و یکی دعا و تضرّع است. این همه دعاها، ارزاق طیبّه و طاهره ای است از مائده های ضیافت الهی که خدای متعال در این ضیافت یک ماهه ی خود، مقابل مردم گذاشته است. مضمون کلام امام این است که خدا در این ضیافت، با روزه از شما پذیرایی می کند.روزه یکی از مائده های الهی است. چنان که قرآن هم، در این ضیافت عظیم، یکی دیگر از مائده های الهی محسوب می شود. از این مائده ها، هر چه بیشتر استفاده کنید، بنیه ی معنوی تان قویتر خواهد شد و خواهید توانست بارهایِ سنگینِ حرکت به سمت کمال و تعالی را راحت تر بکشید. آن گاه خوشبختی به شما نزدیکتر خواهد شد.
رمضان؛ ماه خالص شدن
بعد می فرماید: وشهر التّمحیص(2)این ماه، ماه تمحیص است. «تمحیص» یعنی چه؟ یعنی خالص کردن. مقصود این است که در این ماه، ناب و خالص شویم.
عزیزان من! در وجود شما، زرِ ارزشمندی نهفته است که متأسفانه، در موارد بسیاری، این زر، با خاک، با مس و با اشیای کم قیمت، در هم آمیخته و مخلوط شده است. گنجی است در درون شما که در هم آمیخته با خار و خاشاک است. همه ی زحمت انبیای الهی برای این بود که من و شما بتوانیم آن زر، آن عنصر قیمتی را در وجود خودمان ناب و خالص کنیم و از بوته درآوریم. امتحانها و
شدّتها در دنیا برای این است. تکلیفهایِ سخت که خدای متعال به اشخاصی متوجّه می کند، برای این است. مجاهدت در راه خدا، برای این است. شهید، که این قدر در راه خدا ارزش دارد، همه ی ارزشش برای این است که با آن مجاهدتِ بزرگ و نهادنِ جان در معرض فدا کردن، توانسته است خود را ناب و خالص کند؛ مثل خالص شدنِ طلا و بیرون آمدن از بوته.
این ماه، ماه خالص شدن است و اگر درست نگاه کنیم، خالص شدن در این ماه، از راههای دیگرِ خالص شدن، آسانتر است. ما با همین روزه و مبارزه کردن با نفس، می توانیم خودمان را خالص کنیم. اغلبِ گمراهیهایی که وجود دارد، یا به خاطر گناهانی است که از ما سر می زند و یا به خاطر خصلتهای زشتی است که در وجودِ ما نهفته است. ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ اَلَّذِینَ أَساؤُا اَلسُّوای أَنْ کَذَّبُوا بِآیاتِ اَللّهِ .(1)
. سوره ی روم، آیه 10.
گناه، عاقبتش گمراهی است؛ مگر این که نور توبه در دل انسان بدرخشد. این که مدام به ما می گویند «اگر یک گناه کردید، پشت سرِ همان گناه توبه کنید. از تکرار گناه، پشیمان شوید و تصمیم بگیرید که دیگر گناه نکنید» برای این است که فرو رفتن در باتلاق گناه، کار خطرناکی است و گاهی انسان به جایی می رسد که دیگر راه برگشتی ندارد.یکی گناه است که وسیله ی گمراه شدن می گردد و یکی هم خصلتهای ناپسند است. خصلتهای زشت، بیشتر از گناهان فعلی به گمراهی انسان می انجامد. اگر ما در هر کار و هر حرف و هر عقیده ای، خودپرست و خودرأی باشیم، همدیگر را تخطئه کنیم و بگوییم «فقط من درست فهمیدم و من درست عمل می کنم»، آن گاه به هیچ مشورت و استدلال و منطقی اعتنا نکنیم و به هیچ حرف حقّی گوش نسپاریم؛ اگر حسد در وجود ما چنان ریشه دوانیده باشد که به خاطر آن، زیبا را زشت ببینیم و حاضر نباشیم حقیقت درخشانی را در جایی تصدیق کنیم؛ اگر حبِّ شهرت، حبِّ مقام و حبِّ مال، ما را از پذیرش حقیقت باز دارد، این جاست که پذیرای صفات خطرناکِ گمراه کننده شده ایم.
اغلب کسانی که می بینید در دنیا گمراه شدند، از این گذرگاهها گمراه
1) (1)
شدند. والاّ کلّ مولود یولد علی الفطرة(1)
. کافی، ج 2، ص 13.
. پاکی در همه ی روحها وجود دارد، و همه وجدان حق بین دارند؛ امّا این چشمه ی نورانی و درخشان را با هواهای نفسانی و خصلتهای زشت - که بعضی ارثی و بعضی کسبی است - گل اندود می کنند.لجاجت؛ عامل گمراهی انسان
علمای اخلاق، که در این رشته از رشته های دانش امروزِ بشری صاحب نظرند - اگر چه «اخلاق عملی» برای من و شما ارزش دارد؛ امّا کسانی هستند که در علم اخلاق تخصّص دارند - می گویند: حتی من و شما می توانیم خلقیّات ارثی را نیز تغییر دهیم و عوض کنیم. مثلاً تنبلی ذاتی، حرص ذاتی، بخل ارثی، حسد ارثی و لجبازی ارثی را می توان تغییر داد. بعضی اشخاص لجبازند و هر چه انسان حقیقت را در مقابلشان قرار می دهد، روی موضع لجوجانه ی خود اصرار می کنند. چنین رویّه ای، انسان را از حقیقت دور می کند. فرد لجوج، در ابتدای لجبازی، هنوز اندکی نور حقیقت را می فهمد و احساس می کند که کارش براساس لجبازی است. امّا وقتی لجاجت وی تکرار شد، دیگر آن اندک نورِ حقیقت را هم نمی فهمد. در او، باطن و اعتقاد و عقیده ای دروغین به وجود می آید که اگر به خود برگردد و تعمق کند، می بیند این که در ذهن اوست، عقیده نیست، «عن ظهر القلب» و از باطنِ جان، نیست. امّا لجاجت نمی گذارد که او سروش حقیقت و پیام معنویّت و حق را به گوشِ جان بشنود. دیدید کسانی که در مقابل اسلام و انقلاب اسلامی و فرمایشات امام و حقّانیّت واضح و مظلومانه ی ملّت ایران ایستادند و لجاجت کردند، چگونه این لجاجت به گمراهی شان انجامید!
1) (1)
مظلومیّت ملّت ایران
به راستی چقدر ملّت ایران مظلوم است! ای امیرمؤمنان! ای علی بن ابی طالب! ای مقتدرترین و مظلومترین انسانِ تاریخ! امروز در دنیا ملّتی از پیروان تو زندگی می کند که مثل خودِ تو، مقتدرترین و مظلومترین است. ملّت ایران، امروز قویترین ملتهاست. با یک محاسبه ی روشن می توان پی برد که هیچ ملتی در دنیا، به این قوّت نیست. آن محاسبه این است که ملتهای دنیا، با وجود اقتدار علمی و اقتصادی و صنعتی و برخورداری از بعضی خصلتهای خوب، مانند پشتکار و غیره، در مقابل هواهای نفسانی، حصار و مانع و رادعی درست و حسابی ندارند. امّا ملّت ایران، در سایه ی تمسّک به دین و تقوا، هواهای نفسانی را از خود رانده است. جوانِ این ملت، در عنفوان جوانی، از لذّتهایی چشم می پوشد که هیچ جوانی در ملتهای دیگر، از آنها رو برنمی گرداند. در کجای دنیا چنین جوانانی سراغ دارید؟! ای منصفین دنیا و کسانی که نمی خواهید لجاجت کنید! شما را به خدا به این سؤال پاسخ دهید: شما در کجای دنیا سراغ دارید که جان سالمِ نیرومند، از شهوترانیِ به حرام که برای وی ممکن و میسّر هم هست، چشم بپوشد؛ از لذّتهای معمولی چشم بپوشد. امروز نه یک نفر، نه دو نفر و نه صد نفر و هزار نفر، بلکه جمع عظیمی از جوانان ملّت ایران این گونه اند. البتّه جوانان شهوتران، هواپرست و بد هم داریم که آنها هم مثل بقیه ی جوانان دنیایند. امّا آن طبقه ی جوانِ مؤمن، متذکّر، خاشع، خاضع، اهل عبادت، اهل سلامت و اهل تقوایی که در همه جای ایران است، دیگر در کجای دنیا دیده می شود؟!
ملت ما، با این قدرت، در عین مظلومیّت است. خیلی کسان، پیام مظلومیّت این ملّت را نشنیدند و به سبب لجاجت، حاضر نشدند حرف حقّش را بشنوند. مسلّماً لجاجت، گمراهی می آورد و شما بدانید که خصلتهای زشتِ بزرگ و عمده، از جاهای کوچکی شروع می شود.
رمضان؛ ماه جبران از طریق تذکّر و توجّه
ماه رمضان، ماهی است که می شود با تذکّر و توجّه در آن، به جبرانِ کرده های ناپسند پرداخت. در «دعای ابوحمزه»، عبارتی بسیار تکان دهنده وجود دارد؛ که آن عبارت، این است: واعلم انّک للرّاجی بموضع اجابةٍ و للملهوفین بمرصد اغاثةٍ و انّ فی اللهف الی جودک و الرّضا بقضائک عوضاً من منع الباخلین و مندوحةً عمّا فی ایدی المستأثرین و انّ الراحل الیک قریبُ المسافةِ و انّک لا تحتجب عن خلقک الاّ ان تحجبهم الاعمال دونک .(1)
. مصباح المتهجّد، ج 2، ص 583.
فرد دعا خوان و ثناگو، عرض می کند: «ای خدای من! من امید به تو را بر امید به غیر تو ترجیح دادم. پناه آوردن به تو را جایگزینِ پناه بردن به دیگران کردم و می دانم اگر کسی به سوی تو بیاید، راه نزدیک است...»هر جا هستید، هر که هستید، در هر لباسی هستید، در هر سنّی هستید؛ ای جوان! ای پسر و دختر جوان! ای مرد و زن میانسال! ای پیرمردان و پیرزنان! ای فقرا! ای اغنیا! ای علما! ای متوسّط السوادها! هر که هستید، اگر احساس نیاز به خدا می کنید - که هر انسانِ سالمی این احساس را می کند - بدانید که خدا نزدیک است! یک لحظه دلتان را به خدا متوجّه کنید؛ جواب را خواهید شنید. ممکن نیست کسی با خدا از روی دل حرف بزند، ولی جواب الهی را نشنود! خدا به ما جواب می دهد. وقتی دیدید دلِ شما ناگهان منقلب شد، این همان جوابِ خداست. وقتی دیدید اشکِ شما جاری شد، وقتی دیدید روح شما به اهتزار در آمد، وقتی دیدید طلب، با همه ی وجود از سر تا پای شما جاری شد، بدانید این همان پاسخ الهی است؛ این همان جواب خداست و جواب بعدی هم اجابت است؛ اجابت این خواسته ها ان شاءالله، که در قرآن فرمود: وَ سْئَلُوا اَللّهَ مِنْ فَضْلِهِ .(2)از خدا بخواهید. ولیس من صفاتک
ان تأمر بالسّؤال و تمنع العطیّة(1)
. مصباح المتهجّد، ج 2، ص 583.
. بگویید، سؤال کنید، بخواهید و مگر می شود که بخواهید و ندهد؟! البتّه اقتضائات زمان و مکان و خصوصیات و نظایر آن هم، در خواستن از خدا مؤثّر است.غرض این که، ماه رمضان را قدر بدانید و برای سعادت خود، تقوای خود، آینده ی خود و فرزندان خود؛ برای پیشرفت روزافزون این ملّت بزرگ و این انقلاب عظیم؛ برای فتوحِ روح آن بزرگمردی که همه ی این اوضاع و احوال به برکت اراده، ایمان، تقوا و اقدام اوست - که خداوند روح او را در ملکوت اعلی، با ارواح انبیا و اولیا محشور فرماید - دعا کنید.
در خطبه های نماز جمعه ی تهران - 1373/11/14
1) (1)
فواید و دستاوردهای ادعیه
یک مطلب این است که در دعا، سه چیز نهفته است که این سه چیز، فواید و دستاوردهای دعاست. دعایی نیست که از دو تایِ این سه چیز، خالی باشد؛ چه دعاهای مأثور که از معصومین علیهم السّلام رسیده است و چه دعاهایی که یک انسان، خودش از روی طلب و نیاز به خدای خود عرض می کند. دو چیز حتماً در این دعاها هست.
و امّا بعضی دعاها، سه چیز علاوه بر این دو چیز دارند که این سه چیز، خیلی مهم است. یکی از این سه چیز، عبارت است از آن مقصودِ عمومی از دعا؛ یعنی خواستن و گرفتن از خداوند متعال. ما انسانها نیازهای زیادی داریم و وجودمان سر تا پا نیاز است. اگر در وجود خودتان دقّت کنید، می بینید از تنفّس کردن و غذا خوردن گرفته تا راه رفتن و گوش کردن و دیدن، همه و همه حاکی از نیاز ما انسانهاست. یعنی خدای متعال، مجموعه ای از امکانات و نیروها را در اختیار من و شما قرار داده است که با آنها می توانیم زندگی کنیم و همه نیز تحتِ اراده ی پروردگار است. هر کدام از این نیروها و امکانات کمبود پیدا کند، انسان دچارِ مشکلِ اساسی در زندگی خود می شود. مثلاً یک رگ یا یک رشته عصب از کار بیفتد، یک عضله مشکل پیدا کند، تا برسد به مسائلِ بیرون از وجودِ انسان یا مسائل روحی یا مسائل اجتماعی.
بشر، سر تا پا نیاز است. رفع این مشکلات و تأمین این نیازها را از چه کسی باید بخواهیم؟ از خدای متعال که او حاجات ما را می داند. وَ سْئَلُوا اَللّهَ
مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اَللّهَ کانَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیماً1 . خدا می داند شما چه می خواهید، چه لازم دارید و چه چیز از او می طلبید و سؤال می کنید. پس، از خدا بخواهید. در جای دیگر، می فرماید: وَ قالَ رَبُّکُمُ: اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ .(1)پروردگار شما فرموده است: «دعا کنید مرا» یعنی «بخوانید مرا؛ من به شما جواب می دهم.» البتّه این جواب دادن، به معنای برآمدنِ حاجت نیست. می گوید: «جواب می دهم و لبیّک می گویم»؛ استجب لکم. امّا این استجابت الهی، در بسیاری از موارد با دادنِ حاجت و آن چیزِ مورد درخواست شما همراه است. پس، این مطلب اوّل که انسان نیازهایی دارد، و رفع این نیازها را، باید از خدا بخواهد. باید درِ خانه ی خدا رفت، تا از تضرّع پیش دیگران، بی نیاز شد.
چون روزِ جمعه و روزِ توجّه و روز معرفت به کلمات نبیّ اکرم و ائمّه علیهم السّلام است، چند حدیث کوتاه و مختصر بخوانم. در حدیثی آمده است: افضل العبادة الدّعا(2). بهترین عبادتها، دعاست. حدیث دیگر، حدیث نبوی است. آن حضرت، به اصحابِ خود فرمود: علی ادّلکم علی سلاح ینجیکم من اعدائکم و یدرّ ارزاقکم؟(3)«آیا می خواهید سلاحی را به شما نشان دهم که هم شما را از دشمن حفظ می کند و نجات می دهد و هم روزی تان را فراوان می کند؟» این، همان خواستن از خدا برای برآورده شدن حاجات است. «قالوا: بلی یا رسول الله.» «عرض کردند: بلی؛ بفرمایید.» فرمود: قال تدعون ربکم(4). «خدا را دعا کنید؛ خدا را بخوانید.» باللّیل و النّهار(5). «شب و روز.» فانّ سلاح المؤمن الدّعا(6). «سلاح مؤمن، دعاست.» یعنی دنبال حاجات رفتن، با سلاح دعا. با دشمن، با حادثه و با بلیّه در افتادن، با سلاح دعا.
یک روایت از حضرت سجّاد علیه السّلام است که می فرماید: الدّعاء یدنع البلاء
نازل و ما لم ینزل(1)
. کافی (ط الاسلامیه) ج 2، ص 468.
. هم بلایی که به سوی شما آمده است با دعا دفع می شود و هم بلایی که نیامده است. یعنی اگر دعا نکنید، آن بلا متوجّه شما خواهد شد.مسأله ی بسیار مهمّی است. خداوند متعال، وسیله ای به انسان داده است که انسان می تواند حوائج خود را - مگر در موارد استثنایی که به آن اشاره می کنم - با آن برآورده کند. آن وسیله چیست؟ خواستن از خدای متعال است.
دعا، کلید خزائن الهی
کلامی از امیرالمؤمنین علیه السّلام نقل شده است که ایشان - بنا بر نقل - فرموده اند: ثمّ جعل فی یدک مفاتیح خزائنه، بما اذن فیه من مسألته(2).؛ «خدای متعال، به این که به تو اذن داد از او بخواهی، کلید همه ی گنجینه های خود را در دست تو قرار داد.» پس، اذنی که خداوند متعال داد تا هر چه می خواهی از او بخواهی، کلید همه ی خزائن الهی است. اگر انسان این کلید را به شکل درست به کار ببرد - از خدا بخواهد - مسلّماً آن را در اختیار انسان می گذارد. فمتی شئت استفتحت الدّعا ابواب خزائنه(3). هر وقت بخواهی، به وسیله ی دعا، درِ خزائن الهی را باز می کنی. ببینید! این، مسأله ی بسیار مهمّی است. چرا انسان خود را از این وسیله ی مهم محروم کند؟!
در این جا، چند سؤال مطرح می شود: یکی این که، اگر دعا، چنین نقش معجزآسایی دارد، پس این وسایل دنیوی و این ابزارها و علم و صنعت و نظایر آن چیست؟ جواب این است که دعا رقیب ابزارهای مادّی نیست. این طور نیست که وقتی انسان می خواهد به مسافرت برود، یا با خودرو و قطار و هواپیما عازم شود و یا با دعا برود! همچنین این طور نیست که اگر انسان بخواهد وسیله ای به دست آورد، یا پول خرج کند و یا اگر پول نداشت به دعا
متوسّل شود و آن وسیله را به دست آورد! معنای دعا این است که شما از خدا بخواهید تا او این وسایل را جور بیاورد. آن وقتْ علل مادّی، هر کدام در جای خودشان قرار می گیرند. دعای مستجاب این گونه است.
وقتی دعا می کنید که حاجتی از شما برآورده شود، اگر خدای متعال آن دعا را مستجاب کند، استجابتش این است که ابزارهای مادّی و عادّی و معمولیِ این خواسته، جور می شود. یعنی خدا جور می آورد. فرضاً شما از کسی طلبی دارید که آن کس طلب شما را نمی دهد. امّا یک وقت به دلش می افتد و می آید طلبتان را می دهد. این، یک وسیله است. چه مانعی دارد که دعا این وسیله را برای انسان جور کند؟
همه ی وسایل عالم از این قبیل است. بنابراین، دعا موجب نشود کسی تنبلی کند. دعا موجب نشود که کسی از دانش و علم و ابزار مادّی و علّت و معلولِ طبیعی، دست بشوید؛ نه. دعا رقیب آنها نیست، بلکه در طول آنهاست. دعا، جور آورنده ی آنهاست.
البتّه غالباً این طور است. ضمناً بعضی مواقع، خدای متعال معجزه هم نشان می دهد که آن بحث دیگری است. معجزه در موارد استثنایی رخ می دهد و در غیرِ مواردِ استثنایی، دعا جور کننده ی روال عادّی است. وقتی شما از خدا می خواهید حادثه ای اتّفاق بیفتد که به آن نیاز دارید، در کنار دعا، باید نیرویتان را هم به کار ببندید. مثلاً اگر احساس تنبلی به شما دست می دهد و دعا می کنید که خدای متعال این احساس را از شما بگیرد، در کنار دعا، باید اراده و همّت نیز به خرج دهید. یعنی در این جا هم، باز وسیله ی مادّی و وسیله ی طبیعیِ دیگری هست که همان همّت کردن است. باید همّت و اراده کنید. هیچ کس خیال نکند که اگر در خانه بنشینیم و به تلاش و اقدام نپردازیم، حتی اراده هم نکنیم و فقط به دعا مشغول باشیم، خدا حاجاتمان را برآورده می کند؛ نه. چنین چیزی امکان ندارد. پس، دعا در کنار تلاش و با تلاش است. بعضاً خیلی از تلاشها به نتیجه نمی رسد؛ امّا همین که دعا کردید، به نتیجه خواهد رسید. این، یک نکته.
شرایط استجابت دعا
مطلب دیگر این است که گاهی هر چه انسان دعا می کند، مستجاب نمی شود. علّت چیست؟ روایات دینی، این مشکل را برای ما حل کرده اند. مثلاً در روایات آمده است که اگر شرایط دعا وجود نداشته باشد، دعا مستجاب نمی شود. بالاخره دعا هم شرایطی دارد. بزرگان دین فرموده اند: «کارهای نشدنی را از خدای متعال نخواهید.» در روایتی آمده است که روزی یکی از اصحاب نبیّ اکرم صلّی الله علیه آله و سلّم در حضور پیغمبر دعا کرد و گفت: اللّهمّ لا تحوجنی الی احدٍ من خلقک(1)
. اقبال الاعمال (ط القدیمه)، ج 1، ص 160.
«خدایا، مرا محتاج هیچ آفریده ای نکن.» فقال رسول صلّی الله علیه وآله: لا تقولنها کذا . «پیغمبر صلّی الله علیه وآله فرمود: این طور نگو.» فلیس من احداً الّا و هو محتاج الی النّاس(2). مگر می شود که یک انسان، محتاج دیگران نباشد؟ «نگو که خدایا مرا محتاج هیچ کس نکن. این، خلافِ طبیعت بشری، خلافِ سنّت الهی و خلافِ طبعِ نهاده ی پروردگار در وجودِ انسان است.» چرا می گویی «خدایا، مرا محتاج هیچ کس نکن»؟ این دعا، مستجاب نمی شود. آن فرد، عرض کرد: «یا رسول الله! پس چگونه دعا کنم؟» فرمود: قل اللّهمّ لا تحوجنی الی شرار خلقک(3). «بگو: خدایا! مرا محتاج اشرار از بندگان خود مکن. مرا نیازمند مردمان شریر مکن. مرا محتاج انسانهای لئیم مکن. این درست است. این می شود. این را از خدا بخواه.» پس، اگر چیزی را از خدای متعال طلب کردیم که نشدنی و به خلاف سنّتهایِ معمولیِ عالم است، برآورده نمی شود.یکی از شرایط استجابت دعا این است که آن را با توجّه مطرح کنیم. گاهی لقلقه ی زبان، جملاتی چون «خدایا ما را بیامرز.»، «خدایا به ما سعّه ی رزق بده» و «خدایا قرض ما را ادا کن» است. ده سال انسان این گونه دعا می کند، اصلاً مستجاب نمی شود. این فایده ای ندارد. یکی از شرایط دعا این است که
فرمود: اعلموا ان الله یقبل الدّعاء من قلب غافل(1)
. بحارالانوار (ط بیروت)، ج 74، ص 173.
«خداوند متعال، از صاحب دلِ غافل - دلی که متوجّه نیست چه خواسته ای را مطرح می کند و با که دارد حرف می زند - دعایی را قبول نمی کند.» معلوم است که دعایِ دارای این ویژگیها، مستجاب نمی شود. باید تضرّع کنید و جدّی بخواهید. باید از خدای متعال با الحاح بخواهید. باز بخواهید و باز بخواهید. در این صورت البتّه خدای متعال دعاها را مستجاب خواهد کرد.یک مطلب دیگر در باب دعا این است که برای برآمدن حاجات، هیچ حاجتی را آن قدر بزرگ نشماریم که بگوییم: «این حاجت را دیگر نمی شود از خدا خواست، چون خیلی بزرگ است.» نه. اگر حاجت، به خلاف طبیعت و سنن آفرینش نیست، اگر محال نیست، هر چه هم بزرگ باشد، مسأله ای نیست و از خدا بخواهید. شما در هر روز از ماه رمضان - بنابر مأثور - بعد از هر نماز می گویید: اللّهمّ ادخل علی اهل القبور السّرور. اللّهمّ اغن کلّ فقیر(2). از خدا می خواهید همه ی فقرا را غنی کند. فقط فقرای ایران را نمی گویید. اغن کلّ فقیر یعنی همه ی فقرای اسلام غنی شوند. اینها، خیلی مهم است. (من در آن جهت دوم، باز هم، ان شاءالله، به همین موضوع برمی گردم.) خواسته و حاجت بزرگی است، وقتی می گویید «خدایا، همه ی فقرا را غنی کن.» خوب؛ از خدا می خواهیم. چرا نشود خواست؟! اگر موانعِ بر سر راه غنی شدن برطرف گردد، چرا نشود؟! پدیده ی فقر که یک امر ذاتی در جامعه نیست. فقر در جوامع بشری، یک امر تحمیلی است. فقر را قدرتهای ستمگر و زورگو و زیاده طلب عالم، بر افراد و بر ملتها تحمیل می کنند. اگر این قدرتها از میان بروند، چرا دعای اللّهمّ اغن کلّ فقیر مستجاب نشود؟! ممکن است چنین حاجتی برآورده شود.
در ادامه ی این دعا می گویید: اللّهمّ اشبع کلّ جائع. اللّهمّ اکسُ کل عریان(3). انسان حاجتی به این کلانی از خدا می خواهد! در دعای سحر روز جمعه
خداوند از حاجت بزرگ انسان که هراسی ندارد! از خدا، هر چه بزرگتر بخواهید. مبادا یک وقت انسان با خود بگوید: «خوب؛ من این چیزی را که می خواهم، اگر برای خودم بخواهم، قابلِ شدن است. امّا طلبِ عافیت برای همه ی انسانها، خیلی بزرگ است. چطور این را از خدا بخواهم؟!» نه؛ بخواهید. برای بشرّیت بخواهید. برای همه ی انسانها بخواهید. بعضی چیزها را برای همه ی مسلمین بخواهید. در همین دعا، عبارتِ اللّهمّ اصلح کلّ فاسد من امور المسلمین(2)، از آنِ مسلمانان است. مخصوص دعایی است که مخصوصِ اهلِ اسلام است. البتّه، آن هم عللی دارد که چرا؟ شاید در غیر اهل اسلام، امکانش نیست و شاید بدون حاکمیت اسلام، ممکن نیست که خدای متعال همه ی مفاسد را برطرف کند. اصلاً نمی شود. شرطش، اسلام است. پس، این یک طرف قضیه است.
ضمناً، از کوچک بودن خواسته هم ابا نداشته باشید. خواسته های کوچکِ کوچک را هم از خدا بخواهید. در روایت است که حتی بندِ کفش خود را - که چیز خیلی حقیری است - از خدا بخواهید. روایتی است از امام باقر علیه الصّلاة والسّلام که می فرماید: لا تحَّقروا صغیراً من حوائجکم فانَّ احبّ المؤمنین الی الله اسئلهم(3)«حاجتهای کوچک را حقیر نشمارید و از خدا بخواهید».
خوب؛ انسان به بند کفش احتیاج دارد؛ به درِ مغازه می رود و می خرد. این هم دعا لازم دارد؟! بله! تا احساس کردید که به بند کفش و یا هر چیز دیگرِ به
1) (1)
. مصباح المتهجّد، ج 1، ص 156.
2) (2) . مستدرک الوسائل، ج 7، ص 447.
3) (3) . همان، ج 5، ص 172.
این کوچکی نیاز دارید، دل را متوجّه خدا کنید و بگویید: «پروردگارا! این را هم به من برسان.» رساندنش به چه ترتیب است؟ به این ترتیب است که پول در جیبم بگذارم، سرِ کوچه بروم، از مغازه بخرم و بعد هم آن را مورد استفاده قرار دهم. به هرحال، باید از خدا بخواهید. اگر چه به درِ مغازه رفتید، پول دادید و بند کفش خریدید؛ امّا باز هم آن را خدا به شما داد. از غیر طریق خدا که چیزی به دست انسان نمی رسد. هر چه به ما می رسد خدا به ما می دهد.
چیزی را که خدا می دهد، قبلاً باید از خدا بخواهیم. چرا بخواهیم؟ یکی از عللِ این که گفته اند حاجات کوچک را هم از خدا بخواهید، این است که به حوائج و عجز و حقارت و تهیدستی خودمان توجّه پیدا کنیم تا ببینیم که چقدر تهیدستیم. اگر خدای متعال کمک نکند، امکان ندهد، نیرو ندهد، فکر ندهد، ابتکار ندهد و وسایل را جور نیاورد، همان بندِ کفش هم به دست ما نخواهد رسید. اگر شما به قصد خریدنِ بند کفش از خانه بیرون آمدید، در راه جیبتان را زدند یا پولتان گم شد و یا مغازه ی مورد نظر، بسته بود و یا در بین راه، حادثه ی مهمّی پیش آمد که مجبور شدید برگردید، بند کفش گیرتان نیامده است. بنابراین، هر چیز را از خدا بخواهید؛ حتّی بند کفش را، حتّی کوچکترین اشیا را و حتّی قوت روزانه ی خود را. بگذارید این منِ دروغینِ عظمت یافته در سینه ی ما - که می گوییم «من» و خیال می کنیم مجمع نیروها ما هستیم - بشکند. این «من» انسانها را بیچاره می کند. این هم مطلبی در باب دعا که انسان خواسته های خود را از طریق دعا به دست آورد.
حال نگاه کنید به حاجات خودتان، حاجات مسلمانان، حاجات کشورتان، حاجات برادران مؤمنتان؛ به مریضها، به مریض دارها، به جانبازان، به غم دیده ها، به دلهای غمگین، به چشمهای نگران، به نیازهای فراوانِ انسانهایی که حول و حوش شما، زیر سقف شما و در کشور شما هستند، در دنیای اسلام هستند، روی کره ی خاک هستند. همه ی این حاجات را در این شبهای قدر، یکی یکی از خدای متعال بخواهید.
وجود معارف عمیق الهی در ادعیه ی مأثوره
و امّا، دومین چیزی که در دعا وجود دارد، معارف است. و این مخصوص دعاهایی است که از معصوم به ما رسیده است. امام سجّاد علیه الصّلاة والسّلام، صحیفه ی سجّادیه را به صورت دعا تنظیم فرموده و اصلاً دعا خوانده است؛ امّا این کتاب، پُر از معارف الهی و اسلامی است. توحید خالص در صحیفه ی سجّادیه است. نبوّت و عشق به مقام تقدّس نبیّ اسلام علیه و علی آله الصّلاة والسّلام در صحیفه ی سجّادیه است. مثل بقیه ی دعاهای مأثور، معارف آفرینش در این کتاب است. همین «دعای ابوحمزه ی ثمالی» که مخصوص سحرهاست - سعی کنید آن را بخوانید و در معنایش توجّه و تدبّر داشته باشید - و همین «دعای کمیل» که شبهای جمعه خوانده می شود، از جمله دعاهایی است که سرشار از معارف اسلامی است و در آنها حقایقی به زبان دعا بیان شده است. نه این که آن بزرگوار - امام سجّاد علیه الصّلاة والسّلام - نمی خواسته دعا کند و دعا را پوشش قرار داده است؛ نه. دعا می کرده، مناجات می کرده و با خدا حرف می زده است. منتها انسانی که قلبش با خدا و با معارف الهی آشناست، حرف زدنش هم این گونه است. حکمت از او سرریز می شود و دعای او هم عین حکمت است.
دعاهایی که ما می خوانیم، پر از حکمت است. در دعاهای مأثور از ائمّه علیهم السّلام که به ما می رسد، نکاتی عاید از معارف وجود دارد که حقیقتاً مورد احتیاج انسان است. آن بزرگواران با آوردن این نکات در دعاها به ما یاد می دهند که از خدا چه بخواهیم.
من از دعای شریف ابوحمزه ی ثمالی چند فقره برایتان عرض می کنم. این دعای طولانی، حالت مناجاتی عجیب دارد که در بخش سوم عرض خواهم کرد. و امّا لابه لای این مناجاتها، نیازهای واقعی انسان نهفته است. نیازهای واقعی آنهایی است که این بزرگوار از خدای متعال می خواهد. مثلاً در فرازی از دعا، خطاب به قادر متعال، عرض می کند: ارغد عیشی ؛ «زندگیِ مرا زندگیِ گوارایی قرار بده.» گوارا بودن زندگی، نه با پول، نه با قدرت و نه با داشتن زر و زور است. زیرا یک فرد، در عین برخورداری از همه ی این امکانات، ممکن است زندگی برایش گوارا نباشد. نگرانی ای دارد که زندگی برایش گوارا نیست.
مشکل خانوادگی ای دارد که زندگی برایش گوارا نیست. اولادش مشکلی پیدا می کنند - العیاذُ بالله، نستجیر بالله، یکی از فرزندان وی، اخلاق بدی دارد - دیگر زندگی برایش گوارا نیست. خبرِ بدی به انسان می رسد؛ زندگی بر او تلخ و ناگوار می شود. این انسان، هم پول دارد، هم قدرت دارد، هم امکانات دارد؛ همه چیز دارد؛ امّا زندگیِ گوارا ندارد. ممکن است انسان فقیری که زندگیِ خیلی ساده ای دارد و در اتاقی محقّر، با عیال و فرزندش در عین تنگدستی گذرانِ زندگی می کند، زندگی اش گواراتر از آن فردِ همه چیزدارِ ثروتمند و قدرتمند باشد.
ببینید حضرت سجّاد علیه الصّلاة والسّلام، چگونه نقطه ی اصلی را مورد توجّه قرار می دهد. می گوید: ارغد عیشی و اظهر مروّتی(1)
. اقبال الاعمال (ط القدیمه)، ج 1، ص 74.
«زندگی ام را گوارا و جوانمردی ام را آشکار کن.» ظاهراً معنای عبارت دوم این است که «میدانی به وجود آید، تا من در آن، صفت جوانمردی را به منصّه ی بروز درآورم.» نه این که «مردم ببینند من جوانمردم؛» نه. برای این که، اگر بخواهیم جوانمردی بروز پیدا کند، باید جوانمردی کنیم. صرف این که جوانمردی در درون انسان وجود داشته باشد، کافی نیست. انسان باید جوانمردی را به مرحله ی عمل برساند و نسبت به کسانی جوانمردی کند. این می شود اظهر مروّتی .در ادامه می فرماید: واصلح جمیع احْوالی(2)«همه کارهای من و احوال مرا اصلاح کن. حالِ دعای مرا اصلاح کن. حالِ زندگی معمولی من و خانواده ام را اصلاح کن. حالِ شغلی را که دارم، اصلاح کن. همه ی خصوصیات مرا اصلاح کن.» اصلاح هر امری، به حسب خودش، یک دعای کامل و جامع است. واجعلنی ممّن اطلت عمره و حسَّنت عمله و اتممت علیه نعمتک و رضیت عنه و احییته حیوةً طیّبةً (3). می گوید: «مرا از کسانی قرار بده که عمری طولانی توأم با عمل نیکو و همراه با نعمتِ کامل الهی و همراه با رضایِ پروردگار و حیات طیّبه دارند.» آیا چیزی از این بهتر، وجود دارد؟!
معصومین علیهم السّلام، یاد می دهند که چه باید از خدا بخواهیم. چیزهایی که
باید از خدا خواست، همانهاست که آن بزرگواران در ادعیّه مطرح می کنند. بعضی در دنیا، به سراغ زیادیهای زندگی می روند. می گویند: فلان معامله برای من جور شود. فلان سفر درست شود. فلان شغل گیرم بیاید. و... چرا انسان چیزهای اصلی را از خدا نخواهد؟! پیشوایان دین به ما یاد می دهند: «این گونه دعا کنید و این چیزها را از خدا بخواهید.» البتّه نوع دعاهایی که آنان به ما یاد می دهند، یک فصلِ طولانی را به خود اختصاص می دهد.
بیان نقاط ضعف و ضربه پذیر در اعمال انسان
نکته ی دیگر این که، آنان در خلال دعاهای مذکور، نقطه های ضربه پذیرِ معنوی را به یادِ ما می آورند و هشدار می دهند که «ممکن است از این نقاط ضربه بخورید و آسیب ببینید.» در همین دعایِ شریفِ «ابوحمزه»، در عبارتی می فرماید: اللّهمّ خصّنی منک بخاصَّة ذکرک و لاتجعل شیئاً ممَّا اتقرَّب به فی آناء اللَّیل و اطراف النَّهار ریاءً ولا سمعةً ولا اشراً و لابطرا(1)
. همان.
«خداوندا! کاری کن که کارهای انجام شده از طرف من، ریا و سمعه نباشد. برای این که این و آن ببینند، نباشد. برای این که دهن به دهن بگردد، و مردم به هم بگویند خبر دارید فلان کس چه کار خوبی کرد و چه عبادات خوبی انجام داد، نباشد. از روی ناز و غرور، نباشد» آخر بعضی مواقع انسان کارهایی را از روی ناز و غرور انجام می دهد و به خود می بالد و می گوید: «آری! ما بودیم که این کار را انجام دادیم.»اینها نباشد. اینها، آن نقاطِ ضربه پذیر است. انسان خیلی کارهای خوب انجام می دهد؛ امّا با اندکی ریا و سمعه، آن کارها را هَباءً مَنْثُوراً2 می کند. دود می کند و به هوا می فرستد. معصومین علیهم السّلام به ما توجّه می دهند و می فرمایند: «مواظب باشید این طور نشود!» واجعلنی لک من الخاشعین(2)تا آخر.
پس، نقطه ی دوم این است که در این دعاها، معارف زیادی نهفته است. مثلاً در فقرات اوّل دعای کمیل، همه می خوانیم: اللّهمّ اغفرلی الذّنوب الّتی تهتک العصم. اللّهمّ اغفرلی الذّنوب الّتی تنزّل النّقم. اللّهمّ اغفرلی الذّنوب التی تغیّر النّعم(1)
. همان، ج 2، ص 707.
. گناهانی وجود دارد که پرده ها را می درد. گناهانی وجود دارد که نقمت الهی را بر انسان نازل می کند. گناهانی وجود دارد که نعمتها را از انسان می گیرد. اللّهمّ اغفرلی الذّنوب الّتی تحبس الدّعاء(2). گناهانی هم وجود دارد که دعا را حبس می کند.پناه بر خدا! ممکن است انسان مرتکب گناهی شود که هر چه دعا کند، آن دعا بی اثر و بی فایده گردد. بی اثر شدنِ دعا چگونه فهمیده می شود؟ به این گونه که حال دعا از انسان گرفته می شود.
در این خصوص عبارتی را از بزرگی نقل کرده اند. نمی دانم روایت از معصوم، علیه السّلام، است یا عبارتی از غیر معصوم. هر چه هست، عبارت حکمت آمیزی است. می گوید: انا من ان اسلب الدّعا اخوف من ان اسلب الاجابة ؛ «از این که دعا از من گرفته شود بیشتر می ترسم تا این که اجابت از من گرفته شود.»
گاهی حال دعا از انسان گرفته می شود. این، علامتِ بدی است. اگر دیدیم در وقت دعا، در وقت تضرّع و در وقت توجّه و تقرّب، هیچ نشاط و حوصله ی دعا نداریم، علامتِ خوبی نیست. البتّه درستش هم می شود کرد. انسان می تواند با توجّه، با التماس و با خواستن، حال دعا را به طور جدّی از خدا بگیرد. بنابراین، دیدیم که در دعای کمیل هم معارف وجود دارد. این هم نکته ی دوم.
و امّا نکته ی سوم و آخر در دعا، آن مطلبِ اصلیِ دعاست. حتّی دو نکته ای که عرض شد، نسبت به این نکته ی آخر، کوچک است. آن چیست؟ خشوع در مقابل پروردگار. اصلِ دعا، این است. این که می بینید از قول پیغمبر صلی الله علیه وآله نقل شده است که فرمود: ا لدّعاء مخ العبادة(3)«مغز عبادت دعاست» به خاطر آن است که در دعا حالتی وجود دارد که عبارت است از وابستگیِ مطلق به
پروردگار و خشوع در مقابل او. اصل عبادت هم این است. لذاست که در ادامه ی آیه ی شریفه ی وَ قالَ رَبُّکُمُ اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ 1 می فرماید: إِنَّ اَلَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ 2 . اصل دعا این است که انسان در مقابل خدای متعال، خود را از انانیّت دروغین بشری بیندازد. اصل دعا، خاکساری پیش پروردگار است.
عزیزان من! هر جا که شما نگاه کردید - چه در محیط خودتان، چه در کشور خودتان و چه در سرتاسر دنیا - و بدی و فسادی را از ناحیه ی کسی، مشخّصاً دیدید، اگر دقّت کنید مشاهده خواهید کرد که اساس و منشأ آن بدی و فساد، انانیّت، استکبار، استعلا و غرور انسانی است. دعا باید این را بشکند.
در نماز جمعه ی تهران - 1373/11/28
عید فطر؛ آغاز دوباره ی زندگی معنوی
هر عید فطری، برای انسانِ مسلمانِ آگاهِ هوشیار، می تواند یک روزِ عیدِ حقیقی باشد. روز شروعِ دوباره ی زندگی معنوی و روحی؛ مثل بهار برای گیاهان و درختان. انسانی که ممکن است در طول سال دچارِ انواع آلودگیها و گناهان شود، و انسانی که بر اثر هوایِ نفس و خصلتها و صفات زشت، خود را تدریجاً از ساحتِ رحمتِ الهی دور کرده است، هر سال از طرف پروردگار عالم از یک فرصت استثنایی برخوردار می شود و آن فرصت، ماهِ مبارکِ رمضان است. در طول ماه رمضان، دلها نرم می شود، روحها تلألؤ و درخشندگی پیدا می کند، انسانها آماده ی قدم نهادن در وادیِ رحمتِ خاصه ی الهی می شوند و هر کس به قدر استعداد، همّت و تلاش خود، از ضیافت عظیم الهی برخوردار می گردد. بعد از آن که این ماه مبارک به پایان رسید، روزِ شروعِ سال جدید، روز عید فطر است. یعنی روزی که انسان می تواند با استفاده از دستاوردهای ماه رمضان، راه مستقیم الهی را پیش گیرد، و از کج راهه ها پرهیز کند.
همه ی همّتِ انبیا و اولیا و اوصیا و صالحین و صدّیقین، این بوده است که انسان، دشمنِ درونیِ خود را که نفس امّاره ی اوست، کشف کند و از آن بپرهیزد. این، راز بزرگِ دست یافتن به مقامات و مراتب معنوی و الهی است. انسان از این رهگذر است که می تواند از فرشته هم بالاتر برود. امروز همان روز است، عزیزان من! همه ی ما - کسانی که این ماه مبارک رمضان را پشت
سر گذاشته ایم - ان شاءالله به قدر همّت و استعداد خود از آن ضیافت و سفره ی گسترده ی الهی استفاده کرده ایم و هرکس توشه و دستاوردی از ماه رمضان برده است. با اتّکا به این دستاورد، بیایید همه ی ما از امروز سعی کنیم بخشی از عیبهای درونی و نفسانی را از خودمان دور سازیم. این، به دست ما و در اختیار ماست. وَ مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما یُجاهِدُ لِنَفْسِهِ 1 . هرچه هم از این مجاهدت، عاید شود در درجه ی اوّل متعلّق به خود ماست. اخلاقیّات نادرست و زشت را در خودمان کشف کنیم که این، یک قسمتِ دشوار از آن مجاهدت است. درباره ی خودمان دچار خودشیفتگی نشویم. عیبهایمان را ببینیم و آنها را مثل فهرستی در مقابل خودمان قرار دهیم. با استفاده از توشه ای که از ماه رمضان به دست آورده ایم - که همان رقّت قلب و اراده و صفا و خلوص و ان شاءالله طاعات مقبول است - سعی کنیم از این فهرست، مقداری را حذف نماییم. اگر حسودیم، حسد را. اگر لجوجیم، لجاجت را. اگر در راههای زندگی، تنبل و بی نشاطیم، تنبلی و کسالت را؛ اگر بددل و بدخواهِ دیگرانیم، بددلی و بدخواهی را. اگر سست عهدیم، سست عهدی را. اگر پیمان شکنیم، بی وفایی را. هر عیبی را که از لحاظ اخلاق در ما وجود دارد، به برکت ماه رمضان و روز عید فطر، تا آن جا که می توانیم از فهرست و سیاهه ی اعمالِ بدمان پاک کنیم و بر سر آن بایستیم و پیش برویم. بدانید که خدای متعال در این راه به کسانی که مجاهدت کنند کمک خواهد کرد. خدای متعال شما را در میدان مجاهدت برای رسیدن به کمال، تنها نمی گذارد و اوّلین سود، به خود هر شخص می رسد. علاوه بر این، منافعِ مبارزه با نفس، اصلاح نفس و مجاهدت درونی در راه خدا - که جهاد اکبر است - مخصوصِ خودِ شما هم نمی ماند؛ بلکه جامعه و کشور و ملّت و اوضاع کشور و اوضاع سیاسی و عزّت بین المللی و اوضاع اقتصادی و وضع زندگی و خلاصه دنیا و آخرتِ مردم، از این رهگذر رونق و تلألؤ و درخشش پیدا می کند. آن وقت است که این ملّت که بحمدالله لیاقتهای خود را در طول سالهای متمادی به اثبات رسانده است، مانند مشعل درخشانی در مقابل چشم ملتهای دیگر خواهد درخشید؛ از او استفاده خواهند کرد و اخلاقش را الگو
قرار خواهند داد.
از خدا کمک بگیریم تا در این راه قدم برداریم و گناهان را یکی پس از دیگری ترک کنیم. اخلاق فاسد را یکی پس از دیگری از خود دور سازیم. خود را انسانِ طراز قرآن و طراز اسلام بسازیم و بپردازیم. آن وقت است که خدای متعال هم، به همه ی وعده های خود درباره ی این ملّت عمل خواهد کرد و برکاتش یکی پس از دیگری بر شما نازل خواهد شد.
در خطبه های نماز عید فطر - 1373/12/11
ابعاد برجسته ی شخصیّت امیرالمؤمنین علی علیه السّلام
امروز نوزدهم ماه مبارک رمضان و روزی از روزهای دهه فجر است. مثل این روز، در طول سال، به تعداد معدودی برای ملّت ایران؛ بلکه دنیای اسلام سراغ داریم.
در خطبه اوّل، مایلم مطالبی را درباره شهید بزرگ تاریخ اسلام که شهید این ایّام است، عرض کنم تا قدری محفل عظیم و باشکوه خودمان را به یاد مبارک امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام منوّر کنیم....
درباره ی امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام، قریب هزار و چهارصد سال است که گویندگان، نویسندگان، متفکّران، شعرا، مرثیه سرایان، مادحان اهل بیت و همه - از مسلمان و غیرمسلمان؛ از شیعه و غیرشیعه - سخن گفته اند و تا ابدالدّهر هم خواهند گفت. با این همه درباره این بزرگوار، به قدری دایره سخن گسترده است که از هر طرف وارد شویم، ناگفته هایی را مشاهده می کنیم. من فکر می کردم که اگر بخواهم امروز یک جمعبندی از شخصیّت امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام ارائه کنم، چه باید بگویم؟ منظورم آن جوهر ملکوتی و غیرقابل دستیابیِ این انسان الهی نیست که امثال بنده به آن راهی نداریم؛ منظورم همان بخش از چهره و هویّت و شخصیّت اوست که انسانها می توانند آن را ببینند، به آن بیندیشند و از آن سرمشق بگیرند. دیدم کار یک خطبه و یک ساعت نیست. این شخصیّت، ابعاد بسیار عظیمی دارد؛ هوالبحر من ایّ النّواحی أتیته . نمی شود آن ابعاد را جمعبندی کرد و به مخاطب گفت که امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام این است. آری؛ می توانیم از ابعاد مختلف وارد شویم و به قدر فهم، همّت و بصیرت خودمان،
مطالبی درباره این بزرگوار عرض کنیم. من فکر کردم، دیدم شاید بشود صد صفت و خصوصیّت - که تعبیر «صد» در بعضی از روایات بزرگان هم آمده است - در امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام پیدا کرد؛ چه خصوصیات معنوی، مثل علم، تقوا، زهد، حلم و صبرِ آن حضرت - که خصال نفسانی اوست - چه خصوصیات رفتاری ایشان، در مقام یک پدر، یک شوهر، یک شهروند، یک سرباز، یک فرمانده، یک حاکم و یا خصوصیات او در برخورد با مردم، در مقام یک انسان متواضع، یک عادل، یک تدبّرکننده کارهای مردم و یک قاضی. شاید بتوان صد صفت از این نوع برای امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام برشمرد که اگر این صد صفت را کسی بتواند با بیانی جامع، گویا و رسا بیان کند، قادر خواهد بود تصویر نسبتاً کاملی از آن حضرت ارائه دهد. منتها به قدری دایره این صفات، باز، وسیع و گسترده است که برای هر صفت یا خصوصیّت، اقلاًّ باید یک کتاب نوشت. فرض بفرمایید، راجع به ایمان امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام. البتّه خصوصیّتی که من امروز می خواهم درباره آن صحبت کنم، ایمان نیست. امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام، انسانی مؤمن بود؛ یعنی یک فکر، یک ایمان و یک عقیده در اعماق وجود او راسخ بود. خوب این یک کلمه است. این ایمان را با چه کسی مقایسه کنیم که عظمت ایمان امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام معلوم شود؟ خود او می فرماید: لو کشف الغطاء مزددت یقیناً ؛ یعنی اگر پرده غیب برافتد و من غیب را - یعنی ذات مقدّس باری تعالی، فرشتگان، بهشت، جهنّم و همه آنچه ادیان از غیب و ملکوت این عالم بیان کرده اند - با همین چشم ظاهر ببینم، یقین من از آنچه هست، بیشتر نخواهد شد. یعنی این یقین و ایمان، مانند یقینِ کسی است که با چشمِ سر همه چیز را دیده است. شاعر عرب می گوید:
اشهد بالله لقد قال لنا محمّد والقول منه ما خفا
لو انّ ایمان جمیع الخلقه ممّن سکن الارض و من حلّ السماء
یجعل فی کفّة میزان لکیّ یوفی بایمان علیّ ما وفا
اگر ایمان همه خلایق را در یک کفّه ترازو بگذارند و ایمان امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام را در کفّه دیگر؛ باز هموزن ایمان علی نخواهد شد. یا فرض بفرمایید «سابقه اسلامِ» ایشان که از اوان نوجوانی به خدا ایمان آورد، این راه را پذیرفت و با همه وجود تا لحظه آخر پیمود، موضوعی است که با یک کلمه
نمی توان بیان کرد.
ابعاد شخصیّت آن حضرت، بسیار عظیم و وسیع است. ما بسیاری از بزرگان را دیده ایم، شناخته ایم و یا در کتابها شرحِ احوالشان را خوانده ایم. بزرگانی که انسان وقتی آنها را درست تصوّر می کند، حقیقتاً در مقابلشان احساس حقارت می کند. مثل این است که انسان سر را به طرف آسمان بلند کند و ماه، زهره، مشتری، زحل یا مرّیخ را ببیند. چقدر این ستاره ها بلندند! چقدر بزرگند! چقدر نورانی اند! ولی چشم نزدیک بین و ضعیف ما نمی تواند بفهمد که فرق ستاره مثلاً مشتری یا زهره، با ستاره ای که به وسیله ابزارهای فنّی و تلسکوپهای قوی آن را دیده اند و می گویند که میلیونها سال نوری و یا یک کهکشان با ما فاصله دارد چیست. هر دو ستاره اند، هر دو را چشم ما، شبها در آسمان می بیند؛ اما این کجا و آن کجا! ما این قدر از عظمتها دوریم که نمی توانیم فرق امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام را با بزرگان و اکابری که بشر در تاریخ، در اسلام، در کتابها، در عالم علم و در هر صحنه و عرصه ای سراغ دارد، درست تشخیص دهیم. امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام موجود عجیبی است. من و شما امروز شیعه علی بن ابی طالب علیه السّلام محسوب می شویم و باید به او اقتدا کنیم. اگر از ابعاد شخصیّت آن حضرت چیزی ندانیم، در هویّتمان اشکال به وجود خواهد آمد. یک وقت است کسی ادّعایی ندارد، ولی ما ادّعا داریم؛ می خواهیم علوی باشیم و جامعه مان، جامعه علوی باشد. ما شیعیان در درجه اوّل و مسلمین غیرشیعه در درجه دوم با چنین مسأله ای مواجهیم. البتّه همه مسلمانان امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام را قبول دارند؛ منتها شیعه با کیفیّت و عظمت دیگری آن بزرگوار را می بیند و می شناسد.
صفت شجاعت در وجود و شخصیّت امیرالمؤمنین علیه السّلام
من امروز به نظرم رسید که مختصری درباره شجاعت امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام صحبت کنم و اگر وقت شد یکی دیگر از خصوصیات آن حضرت