مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 110

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

1- وعید

1- آثار وعید

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 113 - 9

9 - ایجاد روحیه تقوا در آدمی ، نیازمند به کارگیری هشدار ها و وعید ها است .

و صرّفنا فیه من الوعید لعلّهم یتّقون

2- تحقق وعید خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 44 - 3

3 ـ بهشتیان برای ملامت و سرزنش دوزخیان ، از آنان جویای تحقق وعید های الهی برای منکران آیات خداوند خواهند شد .

و نادی . .. فهل وجدتم ما وعد ربکم حقاً

3- وعید به پیروان ابلیس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 43 - 2

2- هشدار و وعده تهدیدآمیز خداوند به پیروان گمراه ابلیس

إلاّ من اتبعک من الغاوین. و إن جهنّم لموعدهم أجمعین

4- وعید به ظالمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 47 - 2

2- عذاب و هلاکت ستم پیشگان و پیروزی رسولان ، وعده خداوند به آنان

و أنذر الناس یوم یأتیهم العذاب فیقول الذین ظلموا . .. و قد مکروا مکرهم ... فلاتح

برداشت فوق از ارتباط این آیه با آیات قبل، که درباره عذاب ستمگران بود، استفاده می شود. گفتنی است «فاء» تفریع در «فلاتحسبنّ» مؤید این ارتباط است.

5- وعید به قوم ثمود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 65 - 5،6

5ـ نزول عذاب بر قوم ثمود ، وعده ای راستین و تخلف ناپذیر

ذلک وعد غیر مکذوب

6ـ نزول عذاب بر قوم ثمود ، وعده ای از ناحیه خداوند به حضرت صالح ( ع )

ذلک وعد غیر مکذوب

6- وعید به کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 40 - 12

12ـ عذاب های وعده داده شده به کفرپیشگان ، قانونمند و دارای حساب و کتاب تعیین شده و مشخص

و عنده أمّ الکتـب . .. و علینا الحساب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - ق - 50 - 32 - 1

1 - وعده بهشت به متقین ، همپای تهدید کافران به جهنم

یوم نقول لجهنّم . .. و أُزلفت الجنّة للمتّقین ... هـذا ما توعدون

7- وعید خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 138 - 7

7 ـ وعده الهی به کیفر مشرکان به سبب افتراهای آنان به خدا (ممنوعیت خوردن برخی از چهارپایان و محصولات، سوار نشدن بر برخی از چهارپایان، نبردن نام خدا به هنگام ذبح)

سیجزیهم بما کانوا یفترون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 44 - 5

5 ـ وعده ها و وعید های خداوند ، برخاسته از ربوبیت او و برای رشد و تربیت انسانهاست .

قد وجدنا ما وعدنا ربنا حقاً فهل وجدتم ما وعد ربکم حقاً

8- وعید در هدایت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 8 - 6

6 - استفاده از وعده و وعید و هشدار و تشویق ، روش قرآن برای هدایت مردم است .

هدًی . .. فبشّره بعذاب ... لهم جنـّـت النعیم

گوشزد کردن فرجام مؤمنان، پس از یادآوری عذاب معرضان از آیات خدا، شیوه ای است که در آن، برای شنونده امید و ترس ایجاد می شود و چنین حالتی شخص را در حالت اعتدال نگه می دارد.

9- وعید های خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 38 - 1،2

1- هلاکت و شکست کافران مکه و پیروزی مؤمنان ، وعده الهی

سأُوریکم ءایـتی . .. و یقولون متی هـذا الوعد

برداشت یادشده مبتنی براین است که مقصود از «وعد» دراین آیه، غلبه مؤمنان و شکست کافران باشد.

2- برپایی قیامت و کیفر کافران دین ستیز ، وعده الهی است .

و یقولون متی هـذا الوعد

برداشت یادشده براین اساس است که «ال» در «الوعد» عهد حضوری بوده و مقصود از آن، برپایی قیامت و عذاب کافران باشد که همواره تمامی پیامبران به امت خویش وعده می دادند و این وعده در خاطر امت ها وجود داشت.

وعید های

10- وعید های خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 38 - 1،2

1- هلاکت و شکست کافران مکه و پیروزی مؤمنان ، وعده الهی

سأُوریکم ءایـتی . .. و یقولون متی هـذا الوعد

برداشت یادشده مبتنی براین است که مقصود از «وعد» دراین آیه، غلبه مؤمنان و شکست کافران باشد.

2- برپایی قیامت و کیفر کافران دین ستیز ، وعده الهی است .

و یقولون متی هـذا الوعد

برداشت یادشده براین اساس است که «ال» در «الوعد» عهد حضوری بوده و مقصود از آن، برپایی قیامت و عذاب کافران باشد که همواره تمامی پیامبران به امت خویش وعده می دادند و این وعده در خاطر امت ها وجود داشت

2- وقت

1- ابزار وقت شناسی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 189 - 2،4

2 - ایجاد تقویمی طبیعی و میزانی برای سنجش زمان ، از اهداف آفرینش ماه و پیدایش آن به صورت های مختلف

قل هی موقیت للناس

«مواقیت» (جمع میقات) است و میقات به زمان یا مکانی گفته می شود که برای انجام فعل تعیین می گردد. (لسان العرب)

4 - از فایده های ظهور ماه به شکل های مختلف ، شناخت موسم و زمان حج است .

قل هی موقیت للناس و الحج

2- اختفای وقت قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 22 - 5

5 - زمان قیامت ، نامعلوم است .

ثمّ إذا شاء أنشره

کارهایی که در آیات پیشین به خداوند نسبت داده شد، گرچه مقید به مشیت الهی است; ولی قید «إذا شاء» تنها در مورد محشور شدن انسان ذکر شده است تا این نکته را برساند که هر چند برای آن افعال (خَلَقه، یسّره، أماته و أقبره) می توان زمانی را حدس زد; ولی در مورد قیامت، تنها باید به خواست خداوند نظر داشت.

3- اختفای وقت هجوم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عادیات - 100 - 3 - 3

3 - پنهان داشتن زمان یورش بر دشمن و هجوم در لحظه های استراحت او ، روشی مطلوب در جهاد

فالمغیرت صبحًا

4- اِعلام وقت عبادت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 11 - 3

3- زکریا ( ع ) ، در مدت سکوت سه روزه ، دخول وقت عبادت را در صبح و عصر ، با اشاره به مردم اعلام می کرد .

فخرج علی قومه من المحراب فأوحی إلیهم أن سبّحوا بکرة و عشیًّا

احتمال می رود جمله «فخرج . ..» در باره خروج زکریا(ع) در مدت سه روز باشد. در این صورت، «بکرة و عشیّاً» ظرف برای فعل های «خرج» و «أوحی» خواهد بود و مفاد آیه چنین می شود: چون زکریا(ع) وظیفه اعلام دخول وقت عبادت را برعهده داشت، در صبح و عصر آن سه روز که نمی توانست با مردم سخن بگوید، دستور «سبّحوا» را با اشاره به آنان تفهیم می کرد.

5- اهمیت نماز اول وقت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - کوثر - 108 - 2 - 20

20 - لزوم خواندن نماز ، در ابتدای وقت آن *

وانحر

در «تاج العروس» آمده است: «نَحَرَ الصلاة»; یعنی، نماز را در آغاز وقت آن خواند.

6- اهمیت وقت شناسی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 187 - 22،23،38

22 - آن هنگام که رشته سفیدِ ظاهر شده در افق از رشته سیاهِ شب تمییز داده شود ، هنگام فجر است .

حتی یتبیّن لکم الخیط الأبیض من الخیط الأسود من الفجر

حرف «من» در «من الفجر» بیان برای «الخیط الأبیض» است; یعنی، آن رشته سفید همان فجر است.

23 - طلوع فجر حد فاصل شب و روز

أحل لکم لیلة الصیام . .. کلوا و اشربوا حتی یتبیّن لکم الخیط الأبیض

«أیاماً معدودات» در آیه 184، روزه را مخصوص روز می داند و «حتی یتبین . ..» شروع روزه را از طلوع فجر قرار داده است. بنابراین، روز در دیدگاه شرع از طلوع فجر آغاز می شود.

38 - « عن ابی عبداللّه ( ع ) فی قوله تعالی « أتموا الصیام إلی اللیل » قال : سقوط الشفق ;

از امام صادق(ع) در معنای «لیل» در آیه «أتموا الصیام إلی اللیل» روایت شده که شب با زائل شدن شفق شروع می شود».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 189 - 4

4 - از فایده های ظهور ماه به شکل های مختلف ، شناخت موسم و زمان حج است .

قل هی موقیت للناس و الحج

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 12 - 10

10- شناخت زمان و تنظیم آن ، برای زندگی انسان امری با اهمیت و حیاتی است .

لتعلموا عدد السنین و الحساب

اهمیت وقت مرگ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 15 - 5

5- زمان ولادت ، لحظه مرگ و روز رستاخیز ، سه مرحله حساس و سرنوشت ساز برای انسان

و سلـم علیه یوم ولد و یوم یموت و یوم یبعث حیًّا

7- اهمیت وقت نماز

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 36 - 15

15 - « عن الإمام موسی بن جعفر عن أبیه علیهما السلام فی قول اللّه عزّوجلّ « . . . یسبّح له فیها بالغدوّ والأصال » . . . قال الصلاة فی أوقاتها ;

امام موسی بن حعفر(ع) از پدر بزرگوارش نقل می کند که درباره قول خدای ـ عزّوجل ـ «. ..یسبّح له فیها بالغدوّ و الأصال» فرمود: مقصود خواندن نماز در اوقات معین آن است».

8- اهمیت وقت ولادت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 15 - 5

5- زمان ولادت ، لحظه مرگ و روز رستاخیز ، سه مرحله حساس و سرنوشت ساز برای انسان

و سلـم علیه یوم ولد و یوم یموت و یوم یبعث حیًّا

9- بهترین وقت آسایش

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 72 - 9

9 - شب ، بهترین و مناسب ترین زمان برای استراحت و آسایش

یأتیکم بلیل تسکنون فیه

تصریح خداوند به این که شب را برای آسایش و استراحت بشر قرار داده است، می تواند حاکی از برداشت یاد شده باشد.

10- بهترین وقت عبادت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 64 - 9

9 ـ سحرگاهان ، بهترین و مناسب ترین وقت برای نماز و عبادت

و الذین یبیتون لربّهم سجّدًا و قیـمًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 9 - 3

3 - شب هنگام ، فرصتی مناسب و شایسته برای عبادت پروردگار

أمّن هو قـنت ءاناء الّیل

یاد شدن وقت شب برای عبادت، می تواند گویای حقیقت یاد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 6 - 1

1 - شب ، بهترین زمان برای برگزاری نماز و انجام دادن عبادت

قم الّیل . .. إنّ ناشئة الّیل ... و أقوم قیلاً

«ناشئة» مشتق از «نَشْأ» (حادث شدن، پدید آمدن) و به معنای حادثه و پدیده است (مصباح المنیر). اضافه «ناشئة» به «اللیل»، می تواند اضافه بیانیه و یا اضافه ظرفیه باشد. گفتنی است که آیه یاد شده تعلیل برای «قم اللیل...» می باشد; یعنی، شب را به پاخیز چون شب... .

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 7 - 1

1 - شب ، فرصتی مناسب برای عبادت و راز و نیاز به درگاه الهی و روز ، زمانی شایسته برای تلاش و رسیدگی به امور زندگی

إنّ لک فی النهار سبحًا طویلاً

«سبح» در معانی متعددی به کار می رود; از جمله سعی و تلاش برای معاش (قاموس المحیط). جمله «إنّ لک فی النهار»، تعلیل دیگری برای «قم اللیل»است; یعنی، چون در روز به خاطر تلاش طولانی برای معاش، فرصت و فراغت برای مناجات و عبادت نیست، شب را برای این کار اختصاص بده.

11- بهترین وقت نماز

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 64 - 9

9 ـ سحرگاهان ، بهترین و مناسب ترین وقت برای نماز و عبادت

و الذین یبیتون لربّهم سجّدًا و قیـمًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 6 - 1

1 - شب ، بهترین زمان برای برگزاری نماز و انجام دادن عبادت

قم الّیل . .. إنّ ناشئة الّیل ... و أقوم قیلاً

«ناشئة» مشتق از «نَشْأ» (حادث شدن، پدید آمدن) و به معنای حادثه و پدیده است (مصباح المنیر). اضافه «ناشئة» به «اللیل»، می تواند اضافه بیانیه و یا اضافه ظرفیه باشد. گفتنی است که آیه یاد شده تعلیل برای «قم اللیل...» می باشد; یعنی، شب را به پاخیز چون شب... .

12- تعیین وقت قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 104 - 1

1ـ خداوند برای برپایی قیامت ، زمان مشخصی را تعیین کرده است .

و ما نؤخّره إلاّ لأجل معدود

13- تفاوت وقت ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 17 - 5

5 - زمان ها ، تفاوت معنوی داشته و برخی از آنها ، برای عبادت خداوند مناسب ترند .

فسبحـن اللّه حین تمسون و حین تصبحون

زمان ها، از حیث این که مقدار حرکت ماده اند، تفاوتی با هم ندارند، اما از این که برخی ایام برای تسبیح خداوند مناسب معرفی شده اند، استفاده می شود که زمان ها، تفاوت معنوی دارند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 18 - 6

6 - زمان ها ، تفاوت معنوی داشته و برخی از آنها برای عبادت خداوند مناسب ترند .

فسبحـن اللّه . .. و عشیًّا و حین تظهرون

14- جهل به وقت قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 104 - 4

4ـ زمان برپایی قیامت برای انسان ها مجهول است و همچنان مجهول خواهد ماند .

و ما نؤخّره إلاّ لأجل معدود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 21 - 2،3

2- خدایانِ مشرکان ، هیچ اطلاعی از زمان وقوع قیامت و رستاخیز خود ندارند .

و ما یشعرون أیّان یبعثون

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که مرجع ضمیر فاعلی در «یشعرون» و «یبعثون» معبودهای باطل باشد که در آیه قبل از آنها سخن به میان آمده است.

3- معبود های مشرکان ، بی اطلاع از زمان رستاخیز پرستش کنندگان خویش

و ما یشعرون أیّان یبعثون

برداشت فوق، مبتنی بر این احتمال است که مرجع ضمیر «یبعثون» پرستشگران اصنام باشد که همان ضمیر فاعلی «یدعون» است.

15- شگفتی وقت افشای رازها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عادیات - 100 - 10 - 6

6 - غفلت از فرجام اخروی و لحظه برملا شدن اسرار آدمی ، شگفت آور و حالتی نکوهیده است .

أفلایعلم إذا . .. و حصّل ما فی الصدور

مفعول «أفلایعلم» یا محذوف است; یعنی: «أفلایعلم مآله؟» و یا کلمه «إذا» از ظرفیة خارج شده و مفعول به قرار گرفته است; یعنی: «أفلایعلم وقت . .. تحصیل ما فی الصدور؟». در این صورت مراد، توبیخ بر غفلت از حوادث آن زمان است.

16- علم به وقت عذاب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 110 - 4

4- علم به زمان کیفر و عذاب انسان ها ، درگرو آگاهی به نهان و آشکار آنان است .

إن أدری أقریب . .. إنّه یعلم الجهر من القول

17- علم به وقت قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 21 - 4

4- داشتن حیات و مطلع بودن از زمان وقوع قیامت ، از شرایط الوهیت

أموت غیر أحیاء و ما یشعرون أیّان یبعثون

از اینکه خداوند در مقام رد الوهیت معبودهای مشرکان، از آنها به عنوان مردگانی فاقد هرگونه حیات و شعور نام می برد، می توان استفاده کرد که خدا باید دارای حیات و علم باشد.

18- فضیلت نماز اول وقت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 78 - 9

9- نماز صبح در اول فجر ، مورد شهود و نظاره ای ویژه

إن قرءان الفجر کان مشهودًا

چنان که از روایات استفاده می شود «شهود ویژه» عبارت است از شهود ملائکه شب و ملائکه روز که هر دوی آنان، شاهد نماز صبح نمازگزارند.

19- نقش جهل به وقت قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 51 - 24

24- مشخص نبودن زمان وقوع قیامت و نزدیک شمردن آن ، دارای نقش تربیتی و هدایتی برای انسان

قل عسی أن یکون قریبًا

مشخص نکردن زمان دقیق وقوع قیامت از سویی و یادآوری قریب الوقوع بودن آن از سوی دیگر، می تواند برای توجه دادن انسانها به آن باشد تا آنان خود را همواره برای وقوع قیامت آماده کنند.

20- نقش علم به وقت قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 51 - 23

23- بی نیازی انسان از دانستن زمان دقیق وقوع رستاخیز و تأثیر نداشتن آن در هدایت و کمال او

قل عسی أن یکون قریبًا

از اصرار قرآن در اثبات اصل معاد و از عدم تعیین وقت مشخص برای آن، استفاده می شود که انسان برای راه یابی به صلاح و هدایت و ایمان به قیامت، نیازی به دانستن زمان دقیق معاد ندارد.

21- وقت آرامش

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 61 - 2

2 - شب ، زمانی مناسب برای آرمیدن و آرامش یافتن

اللّه الذی جعل لکم الّیل لتسکنوا فیه

22- وقت آسایش

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 73 - 2

2 - شب ، بستری مناسب برای سکون و آرامش انسان

جعل لکم الّیل . .. لتسکنوا فیه

23- وقت احتجاج ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 42 - 4

4- گفت وگوی ابراهیم ( ع ) با آزر ، در زمان نبوت آن حضرت بوده است . *

إنّه کان صدّیقًا نبیًّا . إذ قال لأبیه

در باره «إذ قال . ..» چندین احتمال ادبی وجود دارد. 1ـ بدل برای «ابراهیم» باشد که دراین صورت حکم مفعولٌ به برای «اذکر» در آیه قبل را دارد. 2ـ ظرف برای «کان» و یا «نبیّاً» باشد. برداشت فوق بر احتمال دوم مبتنی است.

24- وقت ارائه معجزه موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 59 - 6

6 - موسی ( ع ) ، مناسب ترین زمان را برای تبلیغ و ارائه معجزات خویش و منکوب ساختن فرعون برگزید .

قال موعدکم یوم الزینة و أن یحشرالناس ضحًی

روز عید، نوعاً روز فراغت و آمادگی فکری مردم است. انتخاب چنین روزی از سوی موسی(ع) و نیز توجه به حضور گسترده مردم در روشنایی روز، حکایت از انتخاب مناسب آن حضرت دارد.

25- وقت ارزشمند

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - قمر - 54 - 34 - 5

5 - سحرگاهان ، لحظاتی مبارک ، برای صالحان *

نجّینـهم بسحر

تصریح به «سحر» و تعیین زمان نجات خاندان لوط، ممکن است بیانگر مطلب یاد شده باشد.

26- وقت استراحت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نبأ - 78 - 10 - 5

5 - شب ، بهترین زمان استراحت و خواب

و جعلنا نومکم سباتًا . و جعلنا الّیل لباسًا

27- وقت استراحت مصریان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 15 - 1

1 - ورود موسی ( ع ) به شهر مصر ، در ساعت استراحت و غفلت و بی خبری مردم

و دخل المدینة علی حین غفلة من أهلها

«غفلت» به معنای بی خبری و مراد از «علی حین غفلة من أهلها» (ساعت بی خبری مردم شهر) زمانی است که مردم دست از کسب و کار می کشند و به خانه هایشان برمی گردند و از آنچه در شهر می گذرد بی خبر می مانند.

28- وقت استراحت مولا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 58 - 10،15

10 - رفت و آمد خدمت کاران به اتاق صاحبان خود ، در غیر از سه وقت پیش از طلوع فجر ، استراحت نیمروزی و هنگام خواب شب ، بدون اذن جایز است .

لیستئذنکم الذین ملکت أیمـنکم . .. من قبل صلوة الفجر ... لیس علیکم و لا علیهم جنا

15 - ضرورت معاشرت تنگاتنگ خدمت کاران با صاحبان خود و مشقت اجازه خواستن ، فلسفه و دلیل لازم نبودن اذن خواستن برای رفت و آمد نزدیک آنان در غیر از سه وقت مقرر

لیستئذنکم . .. ثلث عورت لکم لیس علیکم و لا علیهم جناح بعدهنّ طوّفون علیکم بعضکم

29- وقت استراحت والدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 58 - 4،11

4 - پیش از نماز بامداد ، وقت استراحت نیمروزی ( ظهر ) وپس از نماز عشا ( هنگام خواب شب ) ، سه زمان برهنگی و خلوت پدران و مادران محسوب می شود .

لیستئذنکم . .. ثلث مرّت من قبل صلوة الفجر و حین تضعون ثیابکم من الظهیرة و من بعد

11 - رفت و آمد فرزندان به اتاق پدر و مادر ، در غیر از سه وقت پیش از طلوع فجر ، وقت استراحت نیمروزی و پس از نماز عشا ، بدون اذن جایز است .

لیسئذنکم . .. و الذین لم یبلغوا الحلم منکم ... من قبل صلوة الفجر ... لیس علیکم و

30- وقت استغفار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 47 - 15

15- خصوصیت های زمانی ، در اجابت دعا و درخواست آمرزش و رحمت دخیل است .

سأستغفر لک ربّی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ذاریات - 51 - 18 - 2

2 - سحرگاهان ، بهترین و مناسب ترین زمان برای راز و نیاز با خداوند و طلب آمرزش از او

و بالأسحار هم یستغفرون

31- وقت استغفار یعقوب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 98 - 18

18ـ « عن أبی عبدالله ( ع ) : فی قول یعقوب لبنیه « سوف أستغفر لکم ربی » قال : أخّرها إلی السحر لیلة الجمعة ;

از امام صادق(ع) درباره سخن خدا از قول یعقوب که گفت: «سوف أستغفر لکم ربی» روایت شده است که فرمود: یعقوب استغفار را تا سحر شب جمعه به تأخیر انداخت».

32- وقت اعلام تبری از مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 3 - 3

3 ـ دهم ذیحجه سال نهم هجرت ، روز ابلاغ پیام برائت خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله) به عموم مردم حاضر در مراسم حج

و أذن من اللّه و رسوله إلی الناس یوم الحج الأکبر

بر اساس نظر مفسران، سال نهم هجرت، سال اعلام برائت است و بر پایه روایاتی که از ائمه معصومین (ع) رسیده است، روز حج اکبر، دهم ذیحجه است.

33- وقت انتقام از کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 16 - 2

2- انتقام اصلی خداوند از کفر پیشگان ، موکول به روز قیامت

یوم نبطش البطشة الکبری إنّا منتقمون

34- وقت ایمان کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 18 - 1

1- توبیخ کافران از سوی خداوند به خاطر عدم گرایش به ایمان ، مگر با فرارسیدن قیامت

فهل ینظرون إلاّ الساعة أن تأتیهم

35- وقت بازگشت به خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 64 - 6،7،8

6 - بازگشت انسان به سوی خدا است .

یوم یرجعون إلیه

7 - خداوند ، آگاه به زمان بازگشت انسان به سوی او ( زمان رستاخیز ) است .

قد یعلم ما أنتم علیه و یوم یرجعون إلیه

برداشت یاد شده، مبتنی بر این است که «و یوم. ..» عطف بر «ما أنتم...» باشد.

8 - مالکیت خداوند بر جهان هستی ، نشان آگاهی او از زمان رجعت و بازگردانیده شدن انسان به سوی او ( زمان رستاخیز ) است .

ألا إنّ للّه ما فی السمـوت و الأرض قد یعلم ما أنتم علیه و یوم یرجعون إلیه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 57 - 7

7 - بازگشت به خدا ، بلافاصله پس از مرگ نیست ، بلکه پس از گذشت مدتی طولانی خواهد بود .

کلّ نفس ذائقة الموت ثمّ إلینا ترجعون

«ثمّ» حرف عطف تراخی دلالت بر نکته بالا می کند.

36- وقت بازگشت مریم(س)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 29 - 4

4- ورود مریم ( س ) با نوزادش عیسی ( ع ) بر قوم خویش ، به هنگام روز بود .

فلن أکلّم الیوم إنسیًّا . .. فأشارت إلیه

37- وقت برپایی قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 187 - 3،6،10

3 ـ پیامبر (صلی الله علیه و آله) موظف به اعلام عدم آگاهی خویش به لحظه فرارسیدن قیامت

قل إنما علمها عند ربی

6 ـ برپایی و ظهور قیامت دارای وقتی مشخص

لا یجلیها لوقتها إلا هو

10 ـ دانش بشر ناتوان از پیش بینی زمان برپایی قیامت ، حتی به صورت احتمال

لا تأتیکم إلا بغتة

در صورتی می توان گفت چیزی ناگهانی و بی خبر تحقق یافت که انسان زمان تحقق آن را، حتی به صورت احتمال و حدس، در ذهن خویش ترسیم نکرده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 188 - 14

14 ـ زمان برپایی قیامت از امور غیبی است .

لو کنت أعلم الغیب لاستکثرت من الخیر

پیامبر(صلی الله علیه و آله) در پاسخ کسانی که می پنداشتند او به زمان برپایی قیامت آگاهی دارد، با جمله «لو کنت أعلم الغیب . .. » بیان می دارد که من عالم به غیب نیستم ; یعنی زمان برپایی قیامت از امور غیبی جهان است.

38- وقت برخورد سپاه فرعون با بنی اسرائیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 60 - 1

1 - نزدیک شدن سپاه فرعون به بنی اسرائیل ، به هنگام طلوع آفتاب

فأتبعوهم مشرقین

واژه «مشرقین» از مصدر «اشراق» (داخل شدن در وقت طلوع خورشید) مشتق شده است و حال از ضمیر فاعل «أتبعوهم» می باشد; یعنی، «فلحقوا بهم حالکونهم داخلین فی وقت طلوع الشمس». گفتنی است که «إتباع» (مصدر «أتبعوا») در این جا به معنای ملحق شدن است.

39- وقت بعثت انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مرسلات - 77 - 11 - 3

3 - « قال الصادق ( ع ) : « أُقّتت » أی بعثت فی اوُقات مختلفة ;

امام صادق(ع) درباره «أُقّتت» فرمود: یعنی [آن گاه که رسولان] در اوقات مختلف مبعوث شوند».

40- وقت بیداری اصحاب کهف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 19 - 7

7- بیداری اصحاب کهف ، هم زمان با یکدیگر و در هنگامی بود که پاسی از روز باقی مانده بود .

قالوا لبثنا یومًا أو بعض . .. فابعثوا أحدکم

از گفتوگوی اصحاب کهف در باره مشخصات زمان خواب شان و نیز از تصمیم آنان به تهیه غذا از شهر، نکته فوق استفاده می شود.

41- وقت پاداش

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 78 - 5

5 - قیامت ، روز جزا و کیفر و پاداش الهی است .

یوم الدین

«دین» در آیه بالا به معنای حساب و جزا است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - نجم - 53 - 41 - 5

5 - آخرت ، تنها زمان کیفر کامل و مجازات مناسب

ثمّ یجزیه الجزاء الأوفی

به کار رفتن عبارت «الجزاء الأوفی» برای جزای اخروی، نشانگر آن است که گرچه در دنیا امکان مجازات وجود دارد; اما جزای کامل تنها در آخرت تحقق خواهد یافت.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 9 - 8

8 - قیامت ، روز فراهم آمدن انسان ها برای محاکمه و کیفر و پاداش

و اتّقوا اللّه الذی إلیه تحشرون

«حشر» (مصدر «تحشرون») به معنای جمع کردن و فراهم آوردن است. فراهم آمدن مردم در قیامت، برای محاکمه و تعیین کیفر و پاداش برای آنان است.

42- وقت پاداش صالحان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 30 - 2

2 - اعطای پاداش به مؤمنان و نیک کرداران در قیامت ، قبل از حسابرسی بدکرداران *

فأمّاالذین ءامنوا . .. و أمّا الذین کفروا

برداشت یاد شده بدان احتمال است که تقدم در بیان، بیانگر تقدم خارجی نیز باشد.

43- وقت پاداش عمل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 19 - 9

9- برخورداری هر فرد ، از نتایج اعمال خویش و برقراری عدالت کامل ، از اهداف معاد و برپایی قیامت

و لکلّ درجـت ممّا عملوا و لیوفّیهم أعمـلهم و هم لایظلمون

لام در «لیوفّیهم»، بیانگر غایت و هدف است و این که با «واو» آمده است (و لیوفّیهم) نشان می دهد که اهداف چندی برای وجود معاد در کار است که به ذکر یکی از آنها اکتفا شده است و آن نفی ظلم در نظام پاداش و کیفر و برخورداری انسان ها از نتایج اعمال است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 148 - 11

11 - قیامت زمان برداشت و پاداش اعمال نیک است .

فاستبقوا الخیرت أین ما تکونوا یأت بکم اللّه جمیعاً

جمله «أین ما تکونوا . ..» تعلیل جمله قبل است; یعنی، چون قیامتی بر شما هست باید در دنیا به انجام کارهای نیک بپردازید. این تعلیل بیانگر آن است که: سعادت انسان در آخرت، به اعمال نیک او در دنیا بستگی دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 6 - 1

1 - قیامت ، روز برانگیخته شدن انسان ها برای محاکمه و کیفر و پاداش

یوم یبعثهم اللّه جمیعًا فینبّئهم بما عملوا

44- وقت پاداش مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 30 - 2

2 - اعطای پاداش به مؤمنان و نیک کرداران در قیامت ، قبل از حسابرسی بدکرداران *

فأمّاالذین ءامنوا . .. و أمّا الذین کفروا

برداشت یاد شده بدان احتمال است که تقدم در بیان، بیانگر تقدم خارجی نیز باشد.

45- وقت پیروزی مسلمانان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 109 - 12،13

12- پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، آگاه نبودن خود از زمان دقیق وقوع عذاب الهی بر مشرکان و کافران لجوج و پیروزی قطعی مسلمانان بر آنان را به مردم اعلام کرد .

و إن أدری أقریب أم بعید ماتوعدون

«إن» در «إن أدری» نافیه است.

13- محدودیت علم پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به زمان وقوع عذاب بر مشرکان و کافران حق ناپذیر و زمان دقیق پیروزی قطعی مسلمانان بر آنان

إن أدری أقریب أم بعید ماتوعدون

46- وقت تأمین معاش

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 67 - 3

3 ـ خداوند ، شب را به منظور آرمیدن و روز را با هدف تلاش و تأمین معاش انسان ، برقرار کرده است .

هو الذی جعل لکم الّیل لتسکنوا فیه و النهار مبصراً

به قرینه «مبصراً» لفظ «مظلماً»، بعد از «الّیل» ; و به قرینه «لتسکنوا فیه» جمله «لتعملوا فیه»، بعد از لفظ «مبصراً» مقدر است ; یعنی: هو الذی جعل لکم الّیل مظلماً، لتسکنوا فیه و النهار مبصراً لتعملوا فیه.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 23 - 6

6 - روز ، زمان مناسب برای تلاش و کوشش جهت تأمین زندگی است .

و من ءایـته . .. و النهار و ابتغاؤکم من فضله

برداشت بالا همان گونه که برخی مفسران نیز گفته اند، بنابراین اساس است که در آیه، تقدیم و تأخیری به این صورت «و

من آیاته منامکم بالیل و ابتغاؤکم من فضله بالنهار» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 20 - 22

22 - روز ، زمان مناسب برای تلاش اقتصادی و تأمین زندگی

تقوم أدنی من ثلثی الّیل . .. یبتغون من فضل اللّه

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که تلاش روزانه (یبتغون. ..) در برابر شب زنده داری (تقوم...اللیل) واقع شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نبأ - 78 - 11 - 2

2 - روز ، زمانی مناسب برای فعالیت و فراهم سازی آذوقه زندگانی

و جعلنا النهار معاشًا

از جمله معانی «معاش، «معیشت» است; یعنی، آنچه زندگی به آن تداوم یابد (لسان العرب). مفاد آیه شریفه با توجّه به این معنا، مبالغه در سبب بودن روز برای معیشت و زندگانی است.

47- وقت تأمین نیاز محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 7 - 5

5 - « عن أبی جعفر ( ع ) فی قوله : « إنّ لک فی النهار سبحاً طویلاً » یقول : فراغاً طویلاً لنومک و لحاجتک ;

از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند: «إنّ لک فی النهار سبحاً طویلاً» روایت شده که خدا [به رسول خود ]می فرماید: تو در روز برای خواب و رفع نیازهایت، فراغت طولانی خواهی داشت».

48- وقت تجمع اصحاب الجنة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 21 - 1

1 - صاحبان بوستان یمنی در سپیده صبح ، همدیگر را صدا زده و در یک جا اجتماع کردند .

فتنادوا مصبحین

«مصبح» (مفرد «مصبحین») به کسی گویند که در آغاز طلوع فجر (سپیده صبح) وارد شده باشد.

49- وقت تحقق وعده های خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 25 - 1،2،4

1 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور ابلاغ صریح آگاه نبودن خویش ، از زمان تحقق وعده های خداوند به مردم

قل إن أدری أقریب ما توعدون

2 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، نسبت به دور و نزدیک بودن تحقق وعده های الهی به کافران آگاه نبود .

قل إن أدری أقریب ما توعدون أم یجعل له ربّی أمدًا

«أمَد» در اصل به معنای غایب و منتهای شیء است و در این آیه مقصود از آن ـ به قرینه «قریب» ـ مدت طولانی است.

4 - پرسش استهزاآمیز کافران حق ناپذیر ، از زمان تحقق وعده های الهی درباره خویش

أقریب ما توعدون أم یجعل له ربّی أمدًا

آیه شریفه درصدد پاسخ به پرسش کافران درباره تحقق وعده های الهی است که در آیه قبل مطرح شده بود. از این رو برخی از مفسران نوشته اند که این آیه، درباره «نضربن حارث» است که او و همفکرانش پیوسته می گفتند: «متی هـذا الوعد إن کنتم صادقین» (10/48).

50- وقت تسبیح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 17 - 3،4

3 - تسبیح و تنزیه خداوند ، در هر صبح و شام ، لازم است .

فسبحـن اللّه حین تمسون و حین تصبحون

برداشت بالا، بنابراین است که «سبحان» بدل از فعل امر باشد.

4 - صبح گاهان و شام گاهان ، لحظه هایی ویژه و مناسب برای تسبیح و عبادت خدا است .

فسبحـن اللّه حین تمسون و حین تصبحون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 18 - 2،4

2 - تسبیح خداوند به هنگام شام گاه و نیم روز ، لازم است .

فسبحـن اللّه . .. و عشیًّا و حین تظهرون

4 - تسبیح خداوند در همه لحظه ها و فرصت ها ، لازم است .

فسبحـن اللّه حین تمسون و حین تصبحون . .. و عشیًّا و حین تظهرون

احتمال دارد ذکر اوقات یاد شده ـ که وقت های ممتاز شبانه روز است ـ کنایه از همه لحظه های مناسب شبانه روز باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 42 - 3

3 - صبح گاهان و شام گاهان ، وقت هایی مناسب برای ذکر و تسبیح خداوندند .

اذکروا اللّه . .. و سبّحوه بکرة و أصیلاً

بنابراین که «بکرة» و «أصیلاً» به همان معنای حقیقی خود به کار رفته باشند، نه معنای کنایه ای، معنای یاد شده فهمیده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 18 - 6

6 - شبانگاه و بامداد ، بهترین وقت برای تسبیح پروردگار جهان

یسبّحن بالعشیّ و الإشراق

برداشت یاد شده مبتنی بر این دیدگاه است که تصریح به شبانگاه و بامداد به خاطر خصوصیت ویژه ای باشد که در آن دو زمان وجود دارد و قهراً این خصوصیت می تواند حاکی از برتری و امتیاز آن دو وقت باشد.

51- وقت تسبیح خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 11 - 15

15- سپیده دم و پسین گاه ، زمان های مناسب برای تسبیح خداوند

أن سبّحوا بکرة و عشیًّا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 130 - 6،7

6 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ، موظف به تسبیح و حمد پروردگار ، پیش از طلوع و غروب خورشید

و سبّح بحمد ربّک قبل طلوع الشمس و قبل غروبها

«باء» در «بحمد ربّک» یا برای مصاحبت است و یا استعانت. در هر صورت، فرمان به حمد و تسبیح با هم است. خطاب «سبّح» گرچه مربوط به پیامبر(صلی الله علیه و آله) می باشد، ولی آیات بعد، قرینه ای بر منحصر نبودن این تکالیف به آن حضرت است.

7 - تسبیح و حمد پروردگار در برخی از اوقات شب و در دو طرف روز ، از وظایف پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان

و من ءانآیِ الّیل فسبّح و أطراف النهار

«آناء» به معنای «ساعات و اوقات» است و «من» معنای تبعیض دارد. بنابراین «من آناء اللیل»; یعنی، پاره هایی از شب را به تسبیح و تحمید بگذران. «بحمد ربّک» در صدر آیه، قرینه براین است که این تسبیح نیز باید با حمد همراه باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 36 - 10،13

10 - منزل های عظمت یافته به اذن خداوند ، محل تسبیح شبانه روزی مردمان شایسته است .

فی بیوت أذن اللّه أن ترفع . .. یسبّح له فیها بالغدوّ و الأصال

13 - صبح و شب ، موقعیت های بسیار مناسب برای تسبیح و تقدیس خداوند

یسبّح له فیها بالغدوّ و الأصال

قید «بالغدوّ و الأصال» برای این نیست که تسبیح را به دو وقت صبح و شب مقید سازد. بنابراین اختصاص به ذکر یافتن این دو وقت از میان دیگر وقت ها بیانگر مناسب تر بودن آن دو، برای تسبیح و عبادت است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 55 - 12،16

12 - توصیه خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) مبنی بر تسبیح همراه با حمد خدا در هر صبح و شام

و سبّح بحمد ربّک بالعشیّ و الإبکـر

16 - شبان گاهان و بامدادان ، دو وقت مناسب و شایسته برای ذکر خدا و تسبیح و حمد او

و سبّح بحمد ربّک بالعشیّ و الإبکـر

برداشت یاد شده، از اختصاص به ذکر یافتن دو وقت یادشده برای تسبیح و حمد به دست می آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 9 - 9

9 - آغاز و پایان هر روز ، مناسب ترین لحظات برای یاد خدا و تسبیح او

و تسبّحوه بکرة و أصیلاً

اختصاص یافتن «بکرة» و «أصیلاً» به ذکر، ممکن است کنایه از همه لحظات نباشد، بلکه تأکیدی بر این دو مجال به حساب آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - ق - 50 - 39 - 5،10

5 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور تسبیح و ستایش پروردگار ، قبل از طلوع خورشید و قبل از غروب آن

و سبـّح بحمد ربـّک قبل طلوع الشمس و قبل الغروب

10 - « عن النبی (صلی الله علیه و آله) فی قوله « و سبـّح بحمد ربّک قبل طلوع الشمس و قبل الغروب » قال : قبل طلوع الشمس صلاة الصبح ، و قبل الغروب صلاة العصر ;

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره سخن خداوند «و سبّح بحمد ربّک قبل طلوع الشمس. ..» روایت شده است که فرمود: [مراد از تسبیح] قبل از طلوع خورشید «نماز صبح» و [مراد از تسبیح] قبل از غروب «نماز عصر» است».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 26 - 10

10 - شب هنگام ، وقت مناسب برای عبادت ، تسبیح و ستایش خداوند

و من الّیل فاسجد له و سبّحه لیلاً طویلاً

52- وقت تشخیص جنسیت جنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - نجم - 53 - 46 - 5

5 - مشخص شدن جنسیت ( نر و ماده بودن ) ، پس از استقرار نطفه در رحم

و أنّه خلق الزوجین الذکر و الأُنثی . من نطفة إذا تمنی

وصف «إذا تمنی»، می تواند بیانگر این معنا باشد که نوع زوجین و جنسیت آنها، پس از جریان نطفه و استقرار در رحم صورت می گیرد.

53- وقت تعیین سرنوشت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 4 - 6

6- شب قدر ، شب سرنوشت

فیها یفرق کلّ أمر حکیم

با این که در معنای آیه شریفه، احتمال های مختلفی رخ می نماید; اما پیام مشترک همه آنها مطلب یاد شده است. به علاوه که ارتباط این آیه با وصف «مبارکة» در آیه قبل، مؤید آن است.

54- وقت تقدیر آفرینش

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 4 - 1

1- شب قدر ، شب تقدیر ، تدبّر و تثبیت امور هستی

فیها یفرق کلّ أمر حکیم

واژه «یفرق» ممکن است ناظر به معنای حل و تثبیت امور باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - قدر - 97 - 1 - 5

5 - مشخصات امور جهان در شب قدر ، تعیین می شود .

لیلة القدر

«قدر» در معانی گوناگونی به کار رفته است; از جمله «تقدیر» (مصباح); «تدبیرامور» (قاموس); «تقسیم ارزاق»، «شرف» و «عظمت» (تاج العروس) و . .. . برداشت یاد شده ناظر به معنای اول و دوم است. مطلق بودن کلمه «قدر»، آن را شایسته تطبیق بر تمام مقدّرات ساخته و «من کلّ أمر» (در ذیل سوره) گواه تعمیم است.

55- وقت تقسیم روزی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - قدر - 97 - 1 - 10

10 - « عن اسحاق بن عمار عن أبی عبداللّه ( ع ) قال : سمعته یقول و ناس یسألونه و یقولون إنّ الأرزاق تقسم لیلة النصف من شعبان فقال : لا و اللّه ما ذلک إلاّ فی لیلة تسع عشرة من شهر رمضان و احدی و عشرین و ثلاث و عشرین فإنّ فی لیلة تسع عشرة یلتقی الجمعان و فی لیلة احدی و عشرین یفرق کلّ أمر حکیم و فی لیلة ثلاث و عشرین یمضی ما أراد اللّه جلّ جلاله ذلک و هی لیلة القدر التی قال اللّه : « خیر من ألف شهر » ;

اسحاق بن عمار گوید: شنیدم که امام صادق(ع)، در جواب مردمی که از او سؤال می نمودند و می گفتند: ارزاق در شب نیمه شعبان تقسیم می شود، فرمود: سوگند به خداوند، چنین نیست، آن تقسیم انجام نمی گیرد مگر در شب نوزدهم ماه رمضان،

شب بیست ویکم و شب بیست و سوم; زیرا در شب نوزدهم دو مجموعه [از چیزهایی که باید مقدم افتد یا مؤخر افتد ]فراهم می گردد و در شب بیست و یکم، هر امری که محکم و به هم پیوسته باشد، جدا و تنظیم می شود و شب بیست و سوم آنچه خداوند جلّ جلاله اراده فرموده، تنفیذ و اجرا می گردد و آن شب قدر است که خداوند [درباره آن ]فرموده: خیر من ألف شهر».

56- وقت تلاش

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نبأ - 78 - 11 - 2

2 - روز ، زمانی مناسب برای فعالیت و فراهم سازی آذوقه زندگانی

و جعلنا النهار معاشًا

از جمله معانی «معاش، «معیشت» است; یعنی، آنچه زندگی به آن تداوم یابد (لسان العرب). مفاد آیه شریفه با توجّه به این معنا، مبالغه در سبب بودن روز برای معیشت و زندگانی است.

57- وقت توبه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 34 - 2

2- امکان شمول عفو الهی ، نسبت به کافران حق ستیز ، به شرط توبه و پشیمانی قبل از مرگ

إنّ الذین کفروا و . .. ثمّ ماتوا و هم کفّار فلن یغفر اللّه لهم

از مفهوم آیه شریفه، استفاده می شود که اگر کافر معاند در حال کفر نمیرد و قبل از مرگ توبه کند، مشمول «لن یغفر اللّه» نخواهد بود.

58- وقت تهجد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 79 - 10

10- لحظات آرام و تیره شب ، لحظاتی مناسب برای ارتباط با خدا و اوج گرفتن در مقامات معنوی

و من الّیل فتهجّد به . .. عسی أن یبعثک ربّک مقامًا محمودًا

هر چند عبادت در همه حالات مناسب است، اما اختصاص به ذکر شب از میان سایر اوقات بخصوص با لفظ «تهجّد» ـ که بیدار شدن از خواب را دربردارد ـ می تواند بر نکته فوق دلالت داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 6 - 5

5 - لزوم پرداختن به تهّجد ، پس از استراحت

إنّ ناشئة الّیل هی أشدّ وطـًا

برخی از اهل لغت «ناشئة اللیل» را به برخاستن پس از خوابیدن (القومة بعد النومة) معنا کرده اند (قاموس المحیط).

59- وقت ثبت عمل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 29 - 8

8 - نسخه برداری از اعمال آدمیان ، هم زمان با صدور عمل از سوی آنان *

إنّا کنّا نستنسخ

تعبیر «إنّا کنّا. ..» با «ما کنتم...» هم وزن و هر دو ماضی استمراری است. این هماهنگی تعبیرها، افاده می کند که استنساخ عمل، هم زمان با خود عمل صورت گرفته است.

60- وقت حج

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 189 - 4،5

4 - از فایده های ظهور ماه به شکل های مختلف ، شناخت موسم و زمان حج است .

قل هی موقیت للناس و الحج

5 - حج عبادتی است مشروط به وقت و ماهی خاص

قل هی موقیت للناس و الحج

«الحج» عطف به «الناس» می باشد; یعنی، هی مواقیت الحج.

61- وقت حمد خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 130 - 6،7

6 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ، موظف به تسبیح و حمد پروردگار ، پیش از طلوع و غروب خورشید

و سبّح بحمد ربّک قبل طلوع الشمس و قبل غروبها

«باء» در «بحمد ربّک» یا برای مصاحبت است و یا استعانت. در هر صورت، فرمان به حمد و تسبیح با هم است. خطاب «سبّح» گرچه مربوط به پیامبر(صلی الله علیه و آله) می باشد، ولی آیات بعد، قرینه ای بر منحصر نبودن این تکالیف به آن حضرت است.

7 - تسبیح و حمد پروردگار در برخی از اوقات شب و در دو طرف روز ، از وظایف پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان

و من ءانآیِ الّیل فسبّح و أطراف النهار

«آناء» به معنای «ساعات و اوقات» است و «من» معنای تبعیض دارد. بنابراین «من آناء اللیل»; یعنی، پاره هایی از شب را به تسبیح و تحمید بگذران. «بحمد ربّک» در صدر آیه، قرینه براین است که این تسبیح نیز باید با حمد همراه باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 55 - 12،16

12 - توصیه خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) مبنی بر تسبیح همراه با حمد خدا در هر صبح و شام

و سبّح بحمد ربّک بالعشیّ و الإبکـر

16 - شبان گاهان و بامدادان ، دو وقت مناسب و شایسته برای ذکر خدا و تسبیح و حمد او

و سبّح بحمد ربّک بالعشیّ و الإبکـر

برداشت یاد شده، از اختصاص به ذکر یافتن دو وقت یادشده برای تسبیح و حمد به دست می آید.

62- وقت خلقت آدم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 36 - 20

20 ـ از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) روایت شده که فرمود : « یوم الجمعة سید الأیام . . . خلق اللّه فیه آدم واهبط فیه آدم إلی الأرض ;

روز جمعه شریف ترین روزهاست . .. در آن روز خداوند آدم را آفرید و در همین روز او را به زمین فرستاد».

63- وقت خواب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 67 - 3،5

3 ـ خداوند ، شب را به منظور آرمیدن و روز را با هدف تلاش و تأمین معاش انسان ، برقرار کرده است .

هو الذی جعل لکم الّیل لتسکنوا فیه و النهار مبصراً

به قرینه «مبصراً» لفظ «مظلماً»، بعد از «الّیل» ; و به قرینه «لتسکنوا فیه» جمله «لتعملوا فیه»، بعد از لفظ «مبصراً» مقدر است ; یعنی: هو الذی جعل لکم الّیل مظلماً، لتسکنوا فیه و النهار مبصراً لتعملوا فیه.

5 ـ شب ، ظرفی مناسب برای آرمیدن و روز فرصتی شایسته برای تلاش است .

هو الذی جعل لکم الّیل لتسکنوا فیه و النهار مبصراً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 23 - 3

3 - شب ، وقتی مناسب و طبیعی برای خواب است .

و من ءایـته منامکم بالیل و النهار

بنابراین که تقدیم و تأخیری در آیه باشد و «النهار» مجرور به حرف جر محذوف و متعلق به «إبتغاء» و «بالّیل» متعلق به «منامکم» باشد، نکته فوق استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نبأ - 78 - 10 - 5

5 - شب ، بهترین زمان استراحت و خواب

و جعلنا نومکم سباتًا . و جعلنا الّیل لباسًا

64- وقت خواب محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 7 - 5

5 - « عن أبی جعفر ( ع ) فی قوله : « إنّ لک فی النهار سبحاً طویلاً » یقول : فراغاً طویلاً لنومک و لحاجتک ;

از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند: «إنّ لک فی النهار سبحاً طویلاً» روایت شده که خدا [به رسول خود ]می فرماید: تو در روز برای خواب و رفع نیازهایت، فراغت طولانی خواهی داشت».

65- وقت دعا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 186 - 15

15 - ماه رمضان ، زمان مناسب برای دعا به درگاه خداوند

شهر رمضان . .. و إذا سألک عبادی عنی فإنی أجیب دعوة الداع

برداشت فوق بیانگر وجه ارتباط آیه مورد بحث با آیه قبل است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 52 - 9

9 ـ بامدادان و شامگاهان، فرصتهایی مناسب برای نیایش و دعاست.

یدعون ربهم بالغدوة و العشیّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 28 - 8

8- سپیده دم و پسین ، فرصت هایی مناسب برای دعا به درگاه خداوند است .

بالغدوة و العشیّ

مراد از «غداة و عشیّ» ممکن است دو زمان مخصوص باشد و احتمال می رود تمام ساعات شبانه روز مورد نظر باشد. برداشت بالا، ناظر به نخستین معنا است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 47 - 15

15- خصوصیت های زمانی ، در اجابت دعا و درخواست آمرزش و رحمت دخیل است .

سأستغفر لک ربّی

66- وقت ذبح قربانی حج

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 33 - 2

2 - مراسم قربانی ، دارای زمانی معین است .

لکم فیها منـفع إلی أجل مسمًّی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 34 - 3

3 - مراسم قربانی ، دارای زمان مشخص در هریک از ادیان آسمانی پیشین

و لکلّ أُمّة جعلنا منسکًا

67- وقت ذکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 41 - 14

14 ـ آغاز و پایان روز ، از مناسبترین اوقات برای یاد خدا

و اذکر ربّک . .. بالعشیّ و الابکار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 42 - 3

3 - صبح گاهان و شام گاهان ، وقت هایی مناسب برای ذکر و تسبیح خداوندند .

اذکروا اللّه . .. و سبّحوه بکرة و أصیلاً

بنابراین که «بکرة» و «أصیلاً» به همان معنای حقیقی خود به کار رفته باشند، نه معنای کنایه ای، معنای یاد شده فهمیده می شود.

68- وقت ذکر خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 55 - 16

16 - شبان گاهان و بامدادان ، دو وقت مناسب و شایسته برای ذکر خدا و تسبیح و حمد او

و سبّح بحمد ربّک بالعشیّ و الإبکـر

برداشت یاد شده، از اختصاص به ذکر یافتن دو وقت یادشده برای تسبیح و حمد به دست می آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 9 - 9

9 - آغاز و پایان هر روز ، مناسب ترین لحظات برای یاد خدا و تسبیح او

و تسبّحوه بکرة و أصیلاً

اختصاص یافتن «بکرة» و «أصیلاً» به ذکر، ممکن است کنایه از همه لحظات نباشد، بلکه تأکیدی بر این دو مجال به حساب آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - ق - 50 - 39 - 9

9 - قبل از طلوع و غروب خورشید ، لحظه هایی مناسب برای یاد خدا *

و سبـّح بحمد ربـّک قبل طلوع الشمس و قبل الغروب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 8 - 2

2 - لزوم ذکر و یادکردن پروردگار در ضمن تلاش گسترده روزانه

إنّ لک فی النهار سبحًا طویلاً . و اذکر اسم ربّک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 25 - 1،5

1 - ذکر نام پروردگار و یاد او در سپیده دم و پسین گاه ، توصیه خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و اذکر اسم ربّک بکرة و أصیلاً

«بکرة»، هم به فاصله میان نماز صبح و طلوع خورشید گفته می شود (لسان العرب) و هم به آغاز روز (مفردات راغب). «اصیلاً» به فاصله میان عصر و مغرب گفته می شود (صحاح اللغة) و نیز به معنای آخر روز آمده است (العین). «ذکر» هم دو نوع است: ذکر با قلب و ذکر با زبان. (مفردات راغب)

5 - سپیده دم و پسین گاه ، از اوقات مناسب برای ذکر و یاد خداوند

و اذکر اسم ربّک بکرة و أصیلاً

أصیلاً

69- وقت روزه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 184 - 1

1 - زمان روزه گرفتن ، روزهاست نه شبها

کتب علیکم الصیام . .. أیاماً

«أیاماً» ظرف زمان برای «الصیام» در آیه قبل است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 185 - 1

1 - ماه رمضان ، ماهی که برای روزه گرفتن تعیین شده است .

کتب علیکم الصیام . .. أیاماً معدودت ... شهر رمضان

«شهر رمضان» خبر برای مبتدای محذوف; یعنی، «هی» است که به «أیاماً معدودات» بر می گردد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 187 - 21

21 - زمان روزه از طلوع فجر تا شب است .

ثم أتموا الصیام إلی الیل

70- وقت شب قدر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 185 - 37

37 - فضل بن شاذان از امام رضا ( ع ) روایت کرده : « فان قال : فلم جعل الصوم فی شهر رمضان خاصة دون سایر الشهور ؟ قیل لأن شهر رمضان هو الشهر الذی أنزل اللّه فیه القرآن و فیه فرّق بین الحق و الباطل کما قال اللّه عز و جل « شهر رمضان الذی أنزل فیه القرآن هدًی للناس و بینات من الهدی و الفرقان » و فیه نبّیء محمد (صلی الله علیه و آله) و فیه لیلة القدر التی هی خیر من ألف شهر . . . ;

اگر سؤال شود چرا روزه تنها در ماه رمضان واجب شده و در ماههای دیگر واجب نشده است؟ در جواب گفته می شود: چون ماه رمضان ماهی است که خداوند قرآن را در آن نازل کرده و در این ماه، حق و باطل را جدا کرده است. همان طور که خداوند فرموده «شهر رمضان الذی أنزل فیه القرآن هدًی للناس و بینات من الهدی و الفرقان». در این ماه حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) پیامبر شد و شب قدر در این ماه است، شبی که از هزار ماه بهتر است ... ».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 4 - 9

9- « عن أبی عبداللّه ( ع ) : . . . إذا کانت لیلة ثلاث و عشرین ( من رمضان ) « فیها یفرق کلّ أمر حکیم » . . . ;

از امام صادق(ع) روایت شده است: . ..هرگاه شب بیست سوم رمضان فرا رسد، هر کار با حکمتی فیصله می یابد»... .

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - قدر - 97 - 1 - 10،11،12

10 - « عن اسحاق بن عمار عن أبی عبداللّه ( ع ) قال : سمعته یقول و ناس یسألونه و یقولون إنّ الأرزاق تقسم لیلة النصف من شعبان فقال : لا و اللّه ما ذلک إلاّ فی لیلة تسع عشرة من شهر رمضان و احدی و عشرین و ثلاث و عشرین فإنّ فی لیلة تسع عشرة یلتقی الجمعان و فی لیلة احدی و عشرین یفرق کلّ أمر حکیم و فی لیلة ثلاث و عشرین یمضی ما أراد اللّه جلّ جلاله ذلک و هی لیلة القدر التی قال اللّه : « خیر من ألف شهر » ;

اسحاق بن عمار گوید: شنیدم که امام صادق(ع)، در جواب مردمی که از او سؤال می نمودند و می گفتند: ارزاق در شب نیمه شعبان تقسیم می شود، فرمود: سوگند به خداوند، چنین نیست، آن تقسیم انجام نمی گیرد مگر در شب نوزدهم ماه رمضان، شب بیست ویکم و شب بیست و سوم; زیرا در شب نوزدهم دو مجموعه [از چیزهایی که باید مقدم افتد یا مؤخر افتد ]فراهم می گردد و در شب بیست و یکم، هر امری که محکم و به هم پیوسته باشد، جدا و تنظیم می شود و شب بیست و سوم آنچه

خداوند جلّ جلاله اراده فرموده، تنفیذ و اجرا می گردد و آن شب قدر است که خداوند [درباره آن ]فرموده: خیر من ألف شهر».

11 - « عن زرارة عن أبی جعفر ( ع ) قال : سألته عن لیلة القدر قال : هی احدی و عشرین أو ثلاث و عشرین ;

زراره گوید: از امام باقر(ع) از شب قدر سؤال کردم، حضرت فرمود: شب قدر شب بیست و یکم یا شب بیست و سوم است».

12 - « عن ابن عمر قال : قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) : التمسوا لیلة القدر لیلة سبع و عشرین ;

از ابن عمر روایت شده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: شب قدر را در شب بیست و هفتم بخواهید».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - قدر - 97 - 5 - 5

5 - سرشار بودن شب قدر از سلامتی ، تا پایان سپیده دم ادامه دارد .

سلـم هی حتّی مطلع الفجر

حرف «حتّی» ـ که برای بیان انتهای غایت است ـ دلالت دارد که نکته قبل، شامل زمان طلوع فجر نیز می شود.

71- وقت شکست حق ناپذیران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 111 - 1

1- آزمایش کافران و مشرکان حق ناپذیر صدراسلام ، فلسفه به تأخیر افتادن عذاب آنان و نامعلوم بودن زمان شکست آنها است .

و إن أدری لعلّه فتنة لکم

ضمیر «لعلّه» به نکته ای برمی گردد که از دو آیه قبل استفاده می شود. آن نکته، مسأله تأخیر عذاب کافران و مشرکان و یا نامعلوم بودن زمان شکست آنان و پیروزی مسلمین است.

72- وقت شکست کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 26 - 2

2 - زمان نزول عذاب ، شکست کافران و برپایی قیامت ، از امور غیبی و تنها در اختیار خداوند است .

حتّی اذا اوا ما یوعدون. ..اقریب ما توعدون... علم الغیب

تعریف «الغیب» برای استغراق است; یعنی، تمامی امور و حقایق غیبی و «عالم الغیب» خبر برای مبتدای محذوف (هو) است. تعریف مسند و مسندالیه، مفید قصر می باشد; یعنی، تنها خداوند عالم به امور غیبی است. گفتنی است از مصادیق مورد نظر در امور غیبی ـ به قرینه آیات پیشین ـ مسأله برپایی قیامت، شکست کافران و نزول عذاب بر آنان است.

73- وقت شکست کافران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 111 - 1

1- آزمایش کافران و مشرکان حق ناپذیر صدراسلام ، فلسفه به تأخیر افتادن عذاب آنان و نامعلوم بودن زمان شکست آنها است .

و إن أدری لعلّه فتنة لکم

ضمیر «لعلّه» به نکته ای برمی گردد که از دو آیه قبل استفاده می شود. آن نکته، مسأله تأخیر عذاب کافران و مشرکان و یا نامعلوم بودن زمان شکست آنان و پیروزی مسلمین است.

74- وقت شکست مشرکان صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 111 - 1

1- آزمایش کافران و مشرکان حق ناپذیر صدراسلام ، فلسفه به تأخیر افتادن عذاب آنان و نامعلوم بودن زمان شکست آنها است .

و إن أدری لعلّه فتنة لکم

ضمیر «لعلّه» به نکته ای برمی گردد که از دو آیه قبل استفاده می شود. آن نکته، مسأله تأخیر عذاب کافران و مشرکان و یا نامعلوم بودن زمان شکست آنان و پیروزی مسلمین است.

75- وقت شناسی در تبلیغ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 90 - 17

17ـ ضرورت بهره گیری مبلغان دینی ، از فرصت های مناسب برای ارشاد و هدایت مردم

أءنک لأنت یوسف قال أنا یوسف . .. من یتّق و یصبر

76- وقت طعام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 62 - 8

8- بامداد و عصر ، وقت هایی مناسب برای غذا خوردن

و لهم رزقهم فیها بکرة و عشیًّا

77- وقت طلوع فجر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 187 - 22

22 - آن هنگام که رشته سفیدِ ظاهر شده در افق از رشته سیاهِ شب تمییز داده شود ، هنگام فجر است .

حتی یتبیّن لکم الخیط الأبیض من الخیط الأسود من الفجر

حرف «من» در «من الفجر» بیان برای «الخیط الأبیض» است; یعنی، آن رشته سفید همان فجر است.

78- وقت عبادت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 17 - 5

5 - زمان ها ، تفاوت معنوی داشته و برخی از آنها ، برای عبادت خداوند مناسب ترند .

فسبحـن اللّه حین تمسون و حین تصبحون

زمان ها، از حیث این که مقدار حرکت ماده اند، تفاوتی با هم ندارند، اما از این که برخی ایام برای تسبیح خداوند مناسب معرفی شده اند، استفاده می شود که زمان ها، تفاوت معنوی دارند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 18 - 5،6

5 - ظهر و عشا ، لحظه هایی مناسب و ممتاز برای عبادت خداوند است .

فسبحـن اللّه . .. و له الحمد ... و عشیًّا و حین تظهرون

در صورتی که مراد از «حین تظهرون» همان لحظه های خاص عصرگاه و نیم روز باشد، این برداشت قابل استفاده است.

6 - زمان ها ، تفاوت معنوی داشته و برخی از آنها برای عبادت خداوند مناسب ترند .

فسبحـن اللّه . .. و عشیًّا و حین تظهرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ذاریات - 51 - 17 - 6

6 - شب هنگام ، وقت مناسب و شایسته برای عبادت و راز و نیاز به درگاه الهی

کانوا قلیلاً من الّیل ما یهجعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 6 - 7

7 - بخش نخست شب ، زمان مناسب برای عبادت و نماز

إنّ ناشئة الّیل هی أشدّ وطـًا

یکی از معانی «ناشئة اللیل»، ساعات اول شب است (قاموس المحیط).

79- وقت عذاب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 53 - 8،9

8 - کیفر و عذاب خداوند ، تابع سنتِ اجلِ تعیین شده او است .

و لولا أجل مسمّی لجاءهم العذاب

9 - عذاب تعیین شده برای کافران ، به خاطر اجل معین ، تأخیر دارد و لکن تحقق اش قطعی است .

و لولا أجل مسمّی لجاءهم العذاب

80- وقت عذاب اهل مدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 94 - 13

13ـ کفرپیشگان قوم شعیب ، شب هنگام به عذاب گرفتار شدند و در صبحگاهش به هلاکت رسیدند .

فأصبحوا فی دیـرهم جـثمین

«أصبحوا» می تواند به معنای «دخلوا فی الصباح» (به صبح وارد شدند) باشد و نیز می تواند به معنای «صاروا» (شدند و گشتند) باشد. بر اساس معنای نخست، جمله «فأصبحوا» دلالت می کند که هلاکت قوم شعیب در آغاز صبحدم بوده است و صیحه و غرش ـ به قرینه «فاء» در «فأصبحوا» ـ پیش از صبح; یعنی، در شب تحقق یافته است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 37 - 4

4 - زلزله مدین ، در شب رخ داد .

فأخذتهم الرجفة فأصبحوا فی دارهم جـثمین

احتمال دارد که «أصبحوا» به معنای «دخلوا فی الصبح» باشد. بنابراین، زلزله، در شب اتفاق افتاده است.

81- وقت عذاب حق ناپذیران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 109 - 12،13

12- پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، آگاه نبودن خود از زمان دقیق وقوع عذاب الهی بر مشرکان و کافران لجوج و پیروزی قطعی مسلمانان بر آنان را به مردم اعلام کرد .

و إن أدری أقریب أم بعید ماتوعدون

«إن» در «إن أدری» نافیه است.

13- محدودیت علم پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به زمان وقوع عذاب بر مشرکان و کافران حق ناپذیر و زمان دقیق پیروزی قطعی مسلمانان بر آنان

إن أدری أقریب أم بعید ماتوعدون

82- وقت عذاب قوم ثمود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 67 - 9

9ـ کفرپیشگان قوم ثمود ، شب هنگام به عذاب گرفتار شدند و در صبحگاه به هلاکت رسیدند . *

فأصبحوا فی دیـرهم جـثمین

چنان چه «أصبحوا» به معنای «دخلوا فی الصباح» باشد دلالت می کند که هلاکت آنان ، در صبحدم بوده است. در نتیجه صیحه و غرش ـ به قرینه فاء در «فأصبحوا» ـ پیش از صبح; یعنی در شب بر قوم ثمود نازل شده بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 83 - 1

1- اصحاب حجر ( قوم ثمود ) پس از تکذیب رسولان و اعراض از معجزات و آیات الهی ، صبحگاهان گرفتار صدای وحشتناک و غرش سهمگین شدند .

و لقد کذّب أصحـب الحجر المرسلین . و ءاتینـهم ءایـتنا ... معرضین ... فأخذتهم الصی

83- وقت عذاب قوم عاد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 23 - 1،4

1- اظهار بی اطلاعی هود ( ع ) ، از کیفیت و زمان نزول عذاب الهی بر کافران قومش

فأتنا . .. قال إنّما العلم عند اللّه

4- هود ( ع ) ، تنها موظف به ابلاغ رسالت خویش و نه تعیین زمان عذاب و آوردن آن

فأتنا بما تعدنا . .. قال إنّما العلم عند اللّه و أُبلّغکم ما أُرسلت به

84- وقت عذاب قوم لوط

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 81 - 3،23،28

3ـ فرشتگان ، فرا رسیدن زمان عذاب و کیفر قوم لوط را به حضرت لوط ( ع ) ابلاغ کردند .

إنا رسل ربک لن یصلوا إلیک فأسر . .. ألیس الصبح بقریب

23ـ صبحگاهِ ورود فرشتگان به دیار قوم لوط ، زمان مقرر شده برای نزول عذاب بر آن قوم

إن موعدهم الصبح

«ال» در «الصبح» جانشین مضاف الیه است. بنابراین «إن موعدهم الصبح»; یعنی: پگاه امشب ، زمان عذاب موعود قوم لوط می باشد.

28ـ « عن أبی بصیر و غیره عن أحدهما علیهما السلام : . . . لما قال جبرئیل : « إنا رسل ربک » قال له لوط : یا جبرئیل

عجّل ، قال : نعم ، قال : یا جبرئیل عجّل ، قال : « إن موعدهم الصبح ألیس الصبح بقریب » . . . فأدخل جناحه تحتها حتّی إذا استعلت قلّبها علیهم و رمی جدران المدینة بحجار من سجّیل و سمعت إمرأة لوط الهَدّة فهلکت منها ;

ابوبصیر و غیر او از امام باقر یا امام صادق ـعلیهما السلامـ روایت کرده اند که فرمود: هنگامی که جبرئیل به لوط گفت: ما فرشتگان، فرستادگان پروردگار تو هستیم، لوط به او گفت: عجله کن، جبرئیل گفت: باشد. لوط گفت: عجله کن، جبرئیل گفت: «موعد هلاکت آنها صبح است، آیا صبح نزدیک نیست؟»... پس بال خود را به زیر زمین آن دیار فرو برد، آن گاه که آن آبادی بالا رفت آن را به روی آنان واژگون کرد و دیوارهای شهر را با سجیل (سنگ گِل) سنگباران کرد. همسر لوط صدای شدید فرو ریختن دیوارها را شنید و از آن صدا به هلاکت رسید».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 66 - 4

4- عذاب و هلاکت قوم لوط ، در صبحگاهان تحقق پذیرفت .

أن دابر هـؤلاء مقطوع مصبحین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - قمر - 54 - 38 - 1،2

1 - نزول عذاب بر قوم لوط ، در صبحگاهان

و لقد صبّحهم بکرة عذاب مستقرّ

2 - وزش طوفان شن بر قوم لوط ، در نخستین ساعات روز

إنّا أرسلنا علیهم حاصبًا . .. و لقد صبّحهم بکرة عذاب

85- وقت عذاب کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 109 - 12،13

12- پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، آگاه نبودن خود از زمان دقیق وقوع عذاب الهی بر مشرکان و کافران لجوج و پیروزی قطعی مسلمانان بر آنان را به مردم اعلام کرد .

و إن أدری أقریب أم بعید ماتوعدون

«إن» در «إن أدری» نافیه است.

13- محدودیت علم پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به زمان وقوع عذاب بر مشرکان و کافران حق ناپذیر و زمان دقیق پیروزی قطعی مسلمانان بر آنان

إن أدری أقریب أم بعید ماتوعدون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 53 - 5،10

5 - عذاب های تعیین شده از سوی خداوند برای کافران ، دارای اجل و وقت معینی است .

و لولا أجل مسمّی لجاءهم العذاب

10 - عذاب کافران در موعد مقرر ، به صورت ناگهانی ، آنان را فراخواهد گرفت .

و لیأتینّهم بغتة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 54 - 7

7 - کافران ، اگر به خاطر اجل تعیین شده در دنیا ، گرفتار عذاب نشوند ، عذاب اخروی شان قطعی است .

و یستعجلونک بالعذاب و لولا أجل مسمّی لجاءهم العذاب . .. یستعجلونک بالعذاب و إنّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 26 - 2

2 - زمان نزول عذاب ، شکست کافران و برپایی قیامت ، از امور غیبی و تنها در اختیار خداوند است .

حتّی اذا اوا ما یوعدون. ..اقریب ما توعدون... علم الغیب

تعریف «الغیب» برای استغراق است; یعنی، تمامی امور و حقایق غیبی و «عالم الغیب» خبر برای مبتدای محذوف (هو) است. تعریف مسند و مسندالیه، مفید قصر می باشد; یعنی، تنها خداوند عالم به امور غیبی است. گفتنی است از مصادیق مورد نظر در امور غیبی ـ به قرینه آیات پیشین ـ مسأله برپایی قیامت، شکست کافران و نزول عذاب بر آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 27 - 3

3 - امکان آگاهی رسولان الهی از زمان برپایی قیامت و نزول عذاب بر کافران ، به وسیله وحی و الهام خداوند

قل إن أدری أقریب ما توعدون . .. إلاّ من ارتضی من رسول

86- وقت عذاب گمراهان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 75 - 16

16- تأخیر یافتن زمان عذاب برخی از گمراهان تا آخرت و ترک عذاب آنان در دنیا ، مهلت خداوند به آنان است .

فلیمدد له الرحمن مدًّا حتّی إذا رأوا ما یوعدون إمّا العذاب و إمّا الساعة

87- وقت عذاب مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 109 - 12،13

12- پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، آگاه نبودن خود از زمان دقیق وقوع عذاب الهی بر مشرکان و کافران لجوج و پیروزی قطعی مسلمانان بر آنان را به مردم اعلام کرد .

و إن أدری أقریب أم بعید ماتوعدون

«إن» در «إن أدری» نافیه است.

13- محدودیت علم پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به زمان وقوع عذاب بر مشرکان و کافران حق ناپذیر و زمان دقیق پیروزی قطعی مسلمانان بر آنان

إن أدری أقریب أم بعید ماتوعدون

88- وقت غسل در ماه رمضان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 187 - 15

15 - در صورت مباشرت با همسران ، در شب های رمضان ، باید پیش از طلوع فجر غسل کرد . *

فالن بشروهن و ابتغوا ما کتب اللّه لکم . .. حتّی یتبیّن لکم الخیط الأبیض

برخی از مفسران بر آنند که مراد از «ما کتب اللّه» تحصیل طهارت است; چنانچه در سوره مائده (آیه 6) آمده است: «و إن کنتم جنباً فاطهروا . .. أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتیمموا صعیداً طیباً».

89- وقت فراغت محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 7 - 3

3 - فراغت بال پیامبر (صلی الله علیه و آله) در شب

إنّ لک فی النهار سبحًا طویلاً

90- وقت فضیلت نماز صبح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 78 - 8،15

8- مطلوبیت و فضیلت اقامه نماز صبح در اول وقت ( طلوع فجر )

و قرءان الفجر

با اینکه وقت نماز صبح نیز موسع است و از طلوع فجر تا طلوع آفتاب مجال دارد، اضافه شدن نماز به «فجر» اهمیت و فضیلت اول وقت را می رساند.

15- « عن إسحاق بن عمار قال : قلت لأبی عبدالله ( ع ) : أخبرنی بأفضل المواقیت فی صلاة الفجر ؟ فقال : مع طلوع الفجر ان الله عزّوجلّ یقول : « و قرآن الفجر إن قرآن الفجر کان مشهوداً » یعنی صلاة الفجر تشهده ملائکة اللیل و ملائکة النهار فإذا صلّی العبد الصبح مع طلوع الفجر ثبتت له مرّتین اثبت ها ملائکة اللیل و ملائکة النهار ;

اسحاق بن عمار گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: مرا از با فضیلت ترین اوقات نماز صبح خبر ده، حضرت فرمود: نمازی است که همگام با طلوع فجر باشد. همانا خداوند ـ عزّوجلّ ـ می فرماید:« و قرآن الفجر إن قرآن الفجر کان مشهوداً» مقصود نماز طلوع فجر است که فرشتگان مأمور شب و فرشتگان مأمور روز همگی با هم در آن هنگام حضور دارند و بر آن شهادت می دهند. پس زمانی که بنده نماز صبح را همگام با طلوع فجر به جا می آورد، نماز صبح او دو بار ثبت می شود: یک بار

[توسط] فرشتگان مأمور شب و بار دیگر [به وسیله ]فرشتگان مأمور روز».

91- وقت قربانی حج

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 28 - 9

9 - انجام تکلیف قربانی ، موقوف به زمانی خاص و معین ( دهم تا سیزدهم ذی حجه )

و یذکروا اسم اللّه فی أیّام معلومـت علی ما رزقهم من بهیمة الأنعـم

براساس روایاتی که از اهل بیت(ع) وارد شده است، مراد از «أیام معلومات»، ایام تشریق (دهم تاسیزدهم) ذی حجه است.

92- وقت قضای روزه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 184 - 6

6 - قضای روزه های رمضان ، مشروط به وقتی خاص نیست .

فعدة من أیام أخر

تعیین «أیاماً معدودات» به ماه رمضان - که در آیه بعد مطرح شده - و عدم تعیین «أیام أخر» به روزها و یا ماهی خاص، بیانگر این است که برای قضای روزه های رمضان وقت خاصی در نظر گرفته نشده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 185 - 18

18 - قضای روزه های ماه رمضان مشروط به زمانی خاص نیست .

فعدة من أیام أخر

دلیل این برداشت، نظیر استدلالی است که در برداشت شماره 6 در آیه قبل گذشت.

93- وقت قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 104 - 1،3،5

1ـ خداوند برای برپایی قیامت ، زمان مشخصی را تعیین کرده است .

و ما نؤخّره إلاّ لأجل معدود

3ـ برای تأخیر قیامت ، دلیل و علتی جز انتظار فرارسیدن زمان مخصوص آن وجود ندارد .

و ما نؤخّره إلاّ لأجل معدود

برداشت فوق ، بر این مبناست که لام در «لأجل» برای تعلیل باشد.

5ـ تا برپایی قیامت ، تنها زمانی اندک باقی مانده است .

و ما نؤخّره إلاّ لأجل معدود

کلمه «معدود» (شمارش دار) به اندک بودن تعداد اشاره دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 107 - 7

7ـ دانش بشر ناتوان از پیش بینی زمان برپایی قیامت حتی به صورت احتمال

أو تأتیهم الساعة بغتة و هم لایشعرون

در صورتی می توان گفت چیزی ناگهانی و بی خبر تحقق یافت که آدمی زمان تحقق آن را حتی به صورت احتمال و حدس تعیین نکرده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 38 - 2

2- روز قیامت و زمان دقیق برپایی آن ، مشخص و معلوم در نزد خداوند

فأنظرنی إلی یوم یبعثون . قال فإنک من المنظرین . إلی یوم الوقت المعلوم

برداشت فوق، بر این اساس است که مقصود از «الوقت المعلوم» روز رستاخیز و قیامت باشد و نام گذاری آن روز به «وقت معلوم» برای این است که تنها خدا، زمان دقیق آن را می داند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 77 - 5

5- نزدیکی برپایی قیامت در نظر خداوند ، علی رغم دور جلوه کردن آن در چشم آدمیان

و ما أمر الساعة إلاّ کلمح البصر أو هو أقرب

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که مراد از «أمر الساعة» رخداد قیامت باشد نه فرمان برپایی آن; که در این صورت آیه می تواند به بینش آدمیان نسبت به دور بودن قیامت اشاره داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 51 - 17،20،21

17- مشرکان ، انتظار داشتند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به زمان وقوع قیامت آگاه باشد .

و یقولون متی هو قل عسی أن یکون قریبًا

20- پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف به پاسخ دادن سؤال مشرکان درباره زمان وقوع قیامت به اینکه امید است به زودی تحقق یابد .

متی هو قل عسی أن یکون قریبًا

21- زمان وقوع قیامت ، نزدیک است .

و یقولون متی هو قل عسی أن یکون قریبًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 15 - 5

5 - خداوند به اراده خویش ، زمان برپایی قیامت را از انسان ها مخفی نگه داشته است .

أکاد أُخفیها

در قاموس آمده است که «أکاد» (در این آیه) به معنای «أرید» است و «أکاد أخفیها»; یعنی، اراده می کنم که آن را مخفی نگه دارم، براین اساس مراد از اخفای قیامت، پنهان داشتن زمان وقوع آن خواهد بود، نه اصل وقوع آن.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 1 - 9

9- زمان فروپاشی نظام طبیعت و برپایی قیامت ، زمانی معین در نزد خداوند

إنّ زلزلة الساعة شیء عظیم

«ال» در «الساعة» برای عهد است. بنابراین «الساعة» ـ آن هنگام ـ اشاره به زمانی مشخص و معین دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 55 - 4

4 - زمان برپایی قیامت ، زمانی است مشخص در پیشگاه خداوند .

حتّی تأتیهم الساعة بغتة

به کارگیری «ساعة» با الف و لام عهد بیانگر برداشت یاد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 64 - 7،8

7 - خداوند ، آگاه به زمان بازگشت انسان به سوی او ( زمان رستاخیز ) است .

قد یعلم ما أنتم علیه و یوم یرجعون إلیه

برداشت یاد شده، مبتنی بر این است که «و یوم. ..» عطف بر «ما أنتم...» باشد.

8 - مالکیت خداوند بر جهان هستی ، نشان آگاهی او از زمان رجعت و بازگردانیده شدن انسان به سوی او ( زمان رستاخیز ) است .

ألا إنّ للّه ما فی السمـوت و الأرض قد یعلم ما أنتم علیه و یوم یرجعون إلیه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 65 - 5،6

5 - زمان برپایی قیامت ، از امور غیبی و علم آن تنها در اختیار خداوند

قل لایعلم . .. الغیب إلاّاللّه و ما یشعرون أیّان یبعثون

از ارتباط «أیّان یبعثون» با «الغیب» استفاده می شود که رستاخیز، خود مصداق و نمونه ای از امور غیبی است که دانش آن تنها در اختیار خدا است.

6 - آگاهی نداشتن غیرخدا به لحظه برپایی رستاخیز ، دلیل شایسته نبودن غیر او برای پرستش

و ما یشعرون أیّان یبعثون

با توجه به این که معبودهای دروغین مشرکان، از مصادیق مورد نظر در «ما یشعرون» هستند، از ارتباط آن با صدر آیه استفاده می شود که موجوداتی که زمان رستاخیز بر آنها مکشوف نباشد، اصولاً نمی توانند به عنوان معبود شناخته شوند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 71 - 3

3 - پرسش ناباورانه و تمسخرآمیز منکران معاد ، از زمان برپایی رستاخیز و مجازات کافران

لقد وعدنا هـذا. .. و یقولون متی هـذا الوعد

مراد از «الوعد» به قرینه آیات پیشین، می تواند وعده رستاخیز باشد. برداشت یاد شده بر پایه این احتمال است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 55 - 6

6 - زمان برپایی قیامت ، در آخرین لحظه های پایانی دنیا است . *

و یوم تقوم الساعة

نامیده شدن قیامت به «الساعة» ممکن است به جهت این باشد که قیامت، در آخرین دقیقه ها و لحظه های عمر دنیا رخ می دهد و ازاین رو، می توان نکته یاد شده را به دست آورد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 56 - 12

12 - کافران ، از حقیقت روز قیامت و برانگیختگی مردگان در آن ، همواره ، در جهل و بی اطلاعی اند .

یقسم المجرمون . .. فهـذا یوم البعث و لـکنّکم کنتم لاتعلمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 34 - 1

1 - آگاهی به زمان برپایی قیامت ، در انحصار خداوند است .

إنّ اللّه عنده علم الساعة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 63 - 1،4،5،6،7،9،10

1 - سؤال های پی در پی مردم ، از پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره وقت وقوع قیامت

یسئلک الناس عن الساعة . .. لعلّ الساعة تکون قریبًا

«قریباً» قرینه است بر این که پرسش مردم از قیامت، درباره زمان وقوع آن بوده است.

4 - آگاهی از زمان وقوع قیامت ، امری برای مردم بس مهم بود .

یسئلک الناس عن الساعة

5 - منافقان و بیماردلان مدینه ، با طرح پرسش هایی از امور غیبی ، مانند « زمان وقوع قیامت » ، در صدد استهزای پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودند .

لئن لم ینته المنـفقون و الذین فی قلوبهم مرض . .. یسئلک الناس عن الساعة

بنابراین که «ال» در «الناس» عهد ذکری باشد و به منافقان و بیماردلان در آیه شصت برگردد، نکته بالا، قابل استفاده است.

6 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز از زمان وقوع قیامت بی اطلاع بود .

یسئلک الناس عن الساعة . .. و مایدریک لعلّ الساعة تکون قریبًا

7 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) هیچ راهی برای آگاهی از زمان وقوع قیامت ندارد .

و مایدریک لعلّ الساعة تکون قریبًا

«ما» در «مایدریک» استفهامیه و مبتدا، و جمله بعدی، خبر آن است و معنای عبارت چنین است: چه چیزی تو را آگاه می

کند از وقت وقوع قیامت؟

9 - پاسخ خداوند به پرسش مردم درباره زمان قیامت ، این است که جز خدا ، کسی خبر ندارد .

یسئلک الناس عن الساعة قل إنّما علمها عند اللّه

10 - زمان وقوع قیامت ، از اخبار غیبی است .

قل إنّما علمها عند اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 30 - 1،5،6

1 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور پاسخ گویی به پرسش مشرکان درباره زمان وقوع قیامت

و یقولون متی هـذا الوعد . .. قل لکم میعاد یوم لاتستأخرون عنه ساعة

5 - زمان وقوع قیامت ، تغییر ناپذیر است .

قل لکم میعاد یوم لاتستأخرون عنه ساعة و لاتستقدمون

6 - زمان وقوع قیامت ، برای هیچ کس روشن نیست .

یقولون متی هـذا الوعد . .. قل لکم میعاد یوم

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که خداوند، به سؤال درباره زمان وقوع پاسخ نداده و تنها به حتمی بودن وقوع آن بسنده کرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 18 - 2

2 - قیامت ، روزی است قریب الوقوع .

یوم الأزفة

«الآزفة» اسم فاعل از فعل «أزِفَ به معنای «قَرُبَ» می باشد. «یوم الآزفة»; یعنی، روز نزدیک شونده.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 47 - 1،2،3

1 - آگاهی به زمان برپایی قیامت ، در انحصار خداوند است .

إلیه یردّ علم الساعة

تقدیم «إلیه» بر «یردّ» مفید حصر است.

2 - قیامت و زمان برپایی آن ، مورد پرسش مشرکان عصر بعثت

إلیه یردّ علم الساعة

3 - آگاهی خداوند از زمان برپایی قیامت ، لازمه ربوبیت او است .

و ما ربّک بظلّـم . .. إلیه یردّ علم الساعة

با توجه به رجوع ضمیر «إلیه» به «ربّک» در آیه قبل، برداشت بالا استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 17 - 11،12

11 - امکان برپایی قیامت ، در هر لحظه از زمان

و ما یدریک لعلّ الساعة قریب

12 - زمان وقوع قیامت ، مخفی و پنهان حتی برای پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و ما یدریک لعلّ الساعة قریب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 29 - 9

9 - تعیین زمان برپایی قیامت ، در اختیار خداوند و در گرو مشیت او است .

و هو علی جمعهم إذا یشاء قدیر

با توجه به این که زمان جمع آوری موجودات روز قیامت است، از آیه شریفه استفاده می شود که تعیین زمان آن وابسته به اراده و مشیت خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 85 - 5

5 - آگاهی به زمان برپایی قیامت مختص خداوند است .

له ملک السمـوت و الأرض . .. و عنده علم الساعة

از تقدم خبر بر مبتدا، حصر استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ذاریات - 51 - 12 - 1

1 - سؤال تمسخرآمیز کافران درباره زمان برپایی روز جزا

یسئلون أیّان یوم الدّین

از آیات قبل و بعد، تمسخرآمیز بودن سؤال کافران استفاده می شود; زیرا آنان اصولاً در مقام فهم حق نبودند و با این پرسش، می خواستند راهی دیگر برای انکار معاد و وسیله ای برای تمسخر آن پیدا کنند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 50 - 4

4 - زمان برپایی قیامت ، معلوم و مشخص نزد خداوند

إلی میقـت یوم معلوم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 61 - 4

4 - زمان برپایی رستاخیز ، خارج از قلمرو دانش بشر

و ننشئکم فی ما لاتعلمون

«ما»ی موصوله در «فیما»، می تواند کنایه از کیفیت خلقت اخروی و یا کنایه از زمان حیات مجدد یافتن انسان در آخرت باشد. برداشت بالا بر پایه احتمال دوم است; یعنی، ما مرگ را بر این اساس مقدر کردیم که در زمانی که نمی دانید، شما را بار دیگر ایجاد کنیم.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - ملک - 67 - 25 - 1،7

1 - پرسش ناباورانه و تمسخرآمیز کافران ، از زمان برپایی قیامت

و یقولون متی هـذا الوعد

استفهام در «متی هـذا الوعد» حقیقی نیست; بلکه از باب تهکّم و استهزا است.

7 - پرسش بهانه جویانه کافران ، درباره زمان برپایی قیامت ، ناشی از خوی لجاجت ، استکباری و حق گریزی آنان بوده است .

بل لجّوا فی عتوّ و نفور . .. و یقولون متی هـذا الوعد إن کنتم صـدقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - ملک - 67 - 26 - 2،3،5

2 - آگاهی از زمان دقیق برپایی قیامت ، تنها در انحصار خداوند است و هیچ کس از آن باخبر نیست .

و یقولون متی هـذا الوعد . .. قل إنّما العلم عند اللّه

3 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف به اعلام بی اطلاعی خویش از زمان فرا رسیدن قیامت

قل إنّما العلم عند اللّه

پاسخ پیامبر(صلی الله علیه و آله) (علم به زمان برپایی قیامت تنها در انحصار خداوند است)، می رساند که خود آن حضرت نیز از آن آگاهی نداشت.

5 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، تنها عهده دار انذار مردمان ، درباره برپایی قیامت بود ، نه مشخص ساختن زمان دقیق آن .

قل إنّما العلم عند اللّه و إنّما أنا نذیر

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که حصر در «إنّما أنا نذیر» حصر اضافی بوده و نسبت به علم به زمان برپایی قیامت سنجیده شده است; یعنی، من تنها انذارگر به وقوع قیامت هستم، نه بیش از آن.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 26 - 2

2 - زمان نزول عذاب ، شکست کافران و برپایی قیامت ، از امور غیبی و تنها در اختیار خداوند است .

حتّی اذا اوا ما یوعدون. ..اقریب ما توعدون... علم الغیب

تعریف «الغیب» برای استغراق است; یعنی، تمامی امور و حقایق غیبی و «عالم الغیب» خبر برای مبتدای محذوف (هو) است. تعریف مسند و مسندالیه، مفید قصر می باشد; یعنی، تنها خداوند عالم به امور غیبی است. گفتنی است از مصادیق مورد نظر در امور غیبی ـ به قرینه آیات پیشین ـ مسأله برپایی قیامت، شکست کافران و نزول عذاب بر آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 27 - 3

3 - امکان آگاهی رسولان الهی از زمان برپایی قیامت و نزول عذاب بر کافران ، به وسیله وحی و الهام خداوند

قل إن أدری أقریب ما توعدون . .. إلاّ من ارتضی من رسول

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قیامه - 75 - 6 - 1،2

1 - پرسش ناباورانه و تمسخرآمیز کافران ، از زمان برپایی قیامت

یسئل أیّان یوم القیـمة

2 - آگاه نبودن از زمان برپایی قیامت ، بهانه کافران برای انکار آن

یسئل أیّان یوم القیـمة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نبأ - 78 - 17 - 5

5 - قیامت ، از دیر زمان و در علم خداوند ، دارای زمانی مشخص بوده است .

إنّ یوم الفصل کان میقـتًا

فعل «کان» دلالت دارد که وقت قیامت از پیش مشخص بوده است. «میقات» گر چه اسم آلت است; ولی معنای «وقت» دارد; نظیر میعاد و میلاد که از اسم آلت بودن خارج شده و به معنای مصدر خود استعمال شده اند. متعلق میقات ـ به قرینه سیاق کلام ـ محشور شدن و مجازات دیدن است; یعنی، قیامت وقت مشخص شده برای این حوادث است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نازعات - 79 - 44 - 1

1 - تنها خداوند ، خصوصیات قیامت و زمان وقوع آن را می داند .

إلی ربّک منتهیها

«منتهاها» ـ به قرینه سیاق آیات پیشین ـ به معنای منتهای علم به قیامت و شناخت خصوصیات و زمان آن است. تقدیم «إلی ربّک» بیانگر حصر است.

94- وقت کار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 7 - 1

1 - شب ، فرصتی مناسب برای عبادت و راز و نیاز به درگاه الهی و روز ، زمانی شایسته برای تلاش و رسیدگی به امور زندگی

إنّ لک فی النهار سبحًا طویلاً

«سبح» در معانی متعددی به کار می رود; از جمله سعی و تلاش برای معاش (قاموس المحیط). جمله «إنّ لک فی النهار»، تعلیل دیگری برای «قم اللیل»است; یعنی، چون در روز به خاطر تلاش طولانی برای معاش، فرصت و فراغت برای مناجات و عبادت نیست، شب را برای این کار اختصاص بده.

95- وقت کیفر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 78 - 5

5 - قیامت ، روز جزا و کیفر و پاداش الهی است .

یوم الدین

«دین» در آیه بالا به معنای حساب و جزا است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - نجم - 53 - 41 - 5

5 - آخرت ، تنها زمان کیفر کامل و مجازات مناسب

ثمّ یجزیه الجزاء الأوفی

به کار رفتن عبارت «الجزاء الأوفی» برای جزای اخروی، نشانگر آن است که گرچه در دنیا امکان مجازات وجود دارد; اما جزای کامل تنها در آخرت تحقق خواهد یافت.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 9 - 8

8 - قیامت ، روز فراهم آمدن انسان ها برای محاکمه و کیفر و پاداش

و اتّقوا اللّه الذی إلیه تحشرون

«حشر» (مصدر «تحشرون») به معنای جمع کردن و فراهم آوردن است. فراهم آمدن مردم در قیامت، برای محاکمه و تعیین کیفر و پاداش برای آنان است.

96- وقت کیفر عمل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 19 - 9

9- برخورداری هر فرد ، از نتایج اعمال خویش و برقراری عدالت کامل ، از اهداف معاد و برپایی قیامت

و لکلّ درجـت ممّا عملوا و لیوفّیهم أعمـلهم و هم لایظلمون

لام در «لیوفّیهم»، بیانگر غایت و هدف است و این که با «واو» آمده است (و لیوفّیهم) نشان می دهد که اهداف چندی برای وجود معاد در کار است که به ذکر یکی از آنها اکتفا شده است و آن نفی ظلم در نظام پاداش و کیفر و برخورداری انسان ها از نتایج اعمال است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 6 - 1

1 - قیامت ، روز برانگیخته شدن انسان ها برای محاکمه و کیفر و پاداش

یوم یبعثهم اللّه جمیعًا فینبّئهم بما عملوا

97- وقت گواهی اخروی انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مرسلات - 77 - 12 - 1

1 - گواهی پیامبران بر امت های خویش ، دارای وقتی معیّن در عرصه قیامت

و إذا الرسل أُقّتت . لأیّ یوم أُجّلت

«أیّ» اسم استفهام و یا موصوله و مفید تعظیم و تهویل است. «اُجّلت» به معنای «أخّرت» است. در این برداشت مرجع ضمیر فاعلی «اُجّلت»، میقات و گواهی پیامبران (قابل استفاده از آیه قبل) دانسته شد.

98- وقت لقاءالله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 77 - 5،6،14

5 ـ لحظه مرگ ، زمان ملاقات انسان با خدا و آشکار شدن حق برای اوست .

یوم یلقونه

مراد از «یوم یلقونه» می تواند مرگ باشد و همچنین می تواند قیامت باشد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.

6 ـ قیامت ، روز ملاقات انسان با خدا

یوم یلقونه

14 ـ از علی ( ع ) روایت شده که : « و اما قوله تعالی : . . . » إلی یوم یلقونه بما أخلفوا اللّه ما وعدوه . . . یعنی البعث فسمّاه اللّه عز و جل لقائه ;

مراد از «یوم یلقونه» در آیه شریفه، روز رستاخیز است که خدای عز و جل آن را روز لقای خود نامیده است».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 7 - 1

1 ـ قیامت ، روز دیدار با خداست .

إن الذین لا یرجون لقاءنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 15 - 5

5 ـ قیامت ، روز دیدار با خداوند

قال الذین لا یرجون لقاءنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 21 - 3

3 ـ قیامت ، روز ملاقات انسان ها با خدا

لایرجون لقاءنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 5 - 2،4،5

2 - لقای الهی ، موعد مشخَّصی دارد .

من کان یرجوا لقاء اللّه فإنّ أجل اللّه لأت

4 - قیامت ، ظرف تحقق لقاءاللّه و حضور در پیشگاه خداوند است .

من کان یرجوا لقاء اللّه فإنّ أجل اللّه لأت

«لقاءاللّه» عبارت است از این که انسان، در جایی قرار بگیرد که میان او و خداوند، هیچ حجابی نباشد و این، همانا، روز قیامت است.

5 - لقاءاللّه ، پس از مرگ ، برای مشتاقان به آن ، تحقق پیدا می کند .

من کان یرجوا لقاء اللّه فإنّ أجل اللّه لأت

«أجل» در اصل، به معنای «مدت تعیین شده برای هرچیز» است و در «مدت تعیین شده برای حیات انسان» ـ که از آن، به «مرگ» تعبیر می شود نیز استعمال می شود(مفردات راغب) بنابر معنای استعمالی آن، احتمال دارد مراد از «أجل اللّه» مرگی باشد که خداوند، برای انسان ها، مقرر کرده است. در این صورت، «فإنّ أجل اللّه لأت» اشعار دارد که لقاءاللّه، پس از مرگ، جامه عمل می پوشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 8 - 14

14 - قیامت ، جایگاه ملاقات مردم با خداوند است .

و إنّ کثیرًا من الناس بلقای ربّهم لکـفرون

مراد از «لقاء ربّهم» برپایی قیامت است. اطلاق «لقاء ربّ» برای قیامت، از باب اطلاق فعل بر ظرفِ تحقق آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 16 - 4

4 - آخرت ، ظرف ملاقات انسان ها با خداوند است .

الذین . .. کذّبوا ... و لقایِ الأخرة

تعبیر از «تکذیب آخرت» به «تکذیب لقای آخرت»، می تواند به منظور بیان این حقیقت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 54 - 2

2 - قیامت ، روز ملاقات و دیدار با پروردگار

ألا إنّهم فی مریة من لقاء ربّهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - انشقاق - 84 - 6 - 8

8 - قیامت ، میعاد ملاقات انسان با خداوند است .

فملـقیه

99- وقت مبارزه با موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 38 - 3،4

3 - گردآوری ساحران ، برای هماوردی با موسی ( ع ) در وقت و روزی معین ( پیش از ظهر روز عید ) بود .

فجمع السحرة لمیقـت یوم معلوم

«میقات» به زمان معین گفته می شود و مراد از آن در این جا ـ به قرینه آیه 59 سوره طه ـ پیش از ظهر (ضحی) می باشد. مقصود از «یوم معلوم» به دلیل آیه یاد شده روز جشن (یوم الزینة) است و روز جشن همان روز عید می باشد.

4 - اهمیت زمان و روز خاص در بازتاب هماوردی موسی ( ع ) با ساحران در نگاه فرعونیان

فجمع السحرة لمیقـت یوم معلوم

تصریح به زمان معین، نشانگر اهمیت و نقش آن است .

100- وقت مبارزه جادوگران فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 38 - 3،4

3 - گردآوری ساحران ، برای هماوردی با موسی ( ع ) در وقت و روزی معین ( پیش از ظهر روز عید ) بود .

فجمع السحرة لمیقـت یوم معلوم

«میقات» به زمان معین گفته می شود و مراد از آن در این جا ـ به قرینه آیه 59 سوره طه ـ پیش از ظهر (ضحی) می باشد. مقصود از «یوم معلوم» به دلیل آیه یاد شده روز جشن (یوم الزینة) است و روز جشن همان روز عید می باشد.

4 - اهمیت زمان و روز خاص در بازتاب هماوردی موسی ( ع ) با ساحران در نگاه فرعونیان

فجمع السحرة لمیقـت یوم معلوم

تصریح به زمان معین، نشانگر اهمیت و نقش آن است .

101- وقت محرومیت از تعلم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 5 - 21

21- قوای جسمی و عقلی در مرحله نهایی پیری ، به درجه ای کاهش می یابد که انسان از فراگیری محروم می ماند و تمامی دانسته های پیشین خود را از دست می دهد .

منکم من یردّ إلی أرذل العمر لکیلا یعلم من بعد علم شیئًا

102- وقت مرگ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - منافقون - 63 - 11 - 4

4 - هرکس ، دارای اجل ( زمان مردن ) معینی است که فرا خواهد رسید .

و لن یؤخّر اللّه نفسًا إذا جاء أجلها

103- وقت میوه چینی اصحاب الجنة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 22 - 1

1 - باغداران یمنی ، همدیگر را به چیدن میوه ها در سپیده صبح تحریک و ترغیب کردند .

أن اغدوا علی حرثکم إن کنتم صـرمین

104- وقت نابودی آفرینش

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 1 - 9

9- زمان فروپاشی نظام طبیعت و برپایی قیامت ، زمانی معین در نزد خداوند

إنّ زلزلة الساعة شیء عظیم

«ال» در «الساعة» برای عهد است. بنابراین «الساعة» ـ آن هنگام ـ اشاره به زمانی مشخص و معین دارد.

105- وقت نجات خانواده لوط(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - قمر - 54 - 34 - 4

4 - نجات یافتن خاندان لوط ، از سرنوشت هلاکت بار قومشان به هنگام سحر

نجّینـهم بسحر

106- وقت نزول بلا بر باغ سوخته

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 19 - 2

2 - در خواب بودن باغداران یمنی ، به هنگام نزول بلای ویرانگر بر بوستان آنان

فطاف . .. و هم نائمون

107- وقت نزول زبور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 55 - 12

12- « [ النبی (صلی الله علیه و آله) ] قال : . . . أمّا العشرون : أنزل الزبور علی داود فی عشرین یوماً خلون من شهر رمضان و ذلک قوله فی القرآن : « و آتینا داود زبوراً » . . . ;

پیامبر(صلی الله علیه و آله)] فرمود: . .. اما بیست ... مقصود بیستم ماه رمضان است که در آن زبور بر داوود نازل شد و این سخن خدا در قرآن است که می فرماید: و آتینا داود زبوراً...».

108- وقت نزول قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 3 - 11

11- « عن حُمران انّه سأل أبا جعفر ( ع ) عن قول اللّه عزّوجلّ « إنّا أنزلناه فی لیلة مبارکة » قال : نعم هی لیلة القدر و هی فی کلّ سنة فی شهر رمضان فی العشر الأواخر فلم ینزل القرآن إلاّ فی لیلة القدر . . . ;

از حمران روایت شده است که از امام باقر(ع) در باره سخن خداوند عزّوجلّ «إنّا أنزلناه فی لیلة مبارکة» سؤال کرد; حضرت فرمود: آری آن شب مبارک، همان شب قدر است و آن در هر سال در ماه رمضان، در ده روز آخر آن است، و قرآن نازل نگشته مگر در شب قدر. ..».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - قدر - 97 - 1 - 3

3 - قرآن ، در شب قدر نازل شده است .

إنّا أنزلنـه فی لیلة القدر

109- وقت نزول وحی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 101 - 8

8 ـ زمان و حالت نزول وحی دارای خصوصیتی ویژه می باشد .

و إن تسئلوا عنها حین ینزل القرءان تبدلکم

110- وقت نماز

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 103 - 8

8 ـ نماز را باید در اوقاتی خاص و معین برپا کرد .

ان الصلوة کانت علی المؤمنین کتباً موقوتاً

«موقوتاً» از ماده «وقت»، به معنای زمان مشخص و محدود است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 6 - 7

7 - بخش نخست شب ، زمان مناسب برای عبادت و نماز

إنّ ناشئة الّیل هی أشدّ وطـًا

یکی از معانی «ناشئة اللیل»، ساعات اول شب است (قاموس المحیط).

111- وقت نماز شب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 6 - 6

6 - برگزاری نماز شب ، اختصاص به ساعتی مشخص ندارد .

إنّ ناشئة الّیل

«ناشئة اللیل»، به معنای هر ساعتی از شب نیز آمده است (قاموس المحیط).

112- وقت نماز صبح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 187 - 37

37 - « عن علی بن مهزیار قال : کتب ابوالحسن بن الحصین إلی أبی جعفر الثانی ( ع ) معی جعلت فداک ، قد اختلفت موالوک فی صلاة الفجر فمنهم من یصلی إذا طلع الفجر الأول المستطیل فی السماء و منهم من یصلی إذا اعترض فی أسفل الأفق و استبان . . . فکتب ( ع ) بخطه و قرأته : الفجر - یرحمک اللّه - هو الخیط الأبیض المتعرض لیس هو الأبیض صعداً . . . فقال : کلوا واشربوا حتی یتبین لکم الخیط الأبیض من الخیط الأسود من الفجر . . . ;

علی بن مهزیار می گوید: ابوالحسن بن حصین در نامه ای که توسط من به امام جواد(ع) فرستاد، نوشت: فدایت شوم، دوستان و شیعیان شما در وقت نماز صبح اختلاف دارند; گروهی از آنان، وقتی سپیده اول (فجر کاذب) که در آسمان کشیده می شود طلوع نمود، نماز صبح می خوانند و بعضی نیز وقتی سپیده در پایین افق پخش و آشکار شد نماز می خوانند. امام (ع) با خط خود نوشت و من آن را خواندم که فجر همان نوار سفیدی است که در عرض افق ظاهر می شود و آن سفیدی که به طرف بالا می رود نیست; خداوند فرموده: کلوا و اشربوا حتی یتبین لکم الخیط الأبیض من الخیط الأسود من الفجر».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 114 - 2،14

2ـ دو طرف روز ( صبح و عصر یا صبح و مغرب ) و اوایل شب ، از اوقات مقرر شده برای نماز است .

و أقم الصلوة طرفی النهار و زلفًا من الّیل

«طرف» به معنای جانب و ناحیه است. دو جانب روز منطبق است بر صبح و عصر و یا صبح و مغرب. «زُلَف» (جمع زلفة) به معنای ساعات اولیه شب است که وقت نماز مغرب و عشا می باشد.

14ـ « عن أبی جعفر ( ع ) [ فی حدیث ] : . . . و قال تبارک و تعالی : . . . « أقم الصلاة طرفی النهار » و طرفاه صلاة المغرب

و الغداة . « و زلفاً من اللیل » فهی صلاة العشاء الأخرة . . . ;

از امام باقر(ع) ضمن حدیثی روایت شده است: . .. خداوند تبارک و تعالی فرمود: «أقم الصلاة طرفی النهار» دو طرف آن، نماز مغرب و صبح است. [و فرمود ]«زلفاً من اللیل» آن نماز عشاء است...».

113- وقت نماز عشا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 114 - 2،14

2ـ دو طرف روز ( صبح و عصر یا صبح و مغرب ) و اوایل شب ، از اوقات مقرر شده برای نماز است .

و أقم الصلوة طرفی النهار و زلفًا من الّیل

«طرف» به معنای جانب و ناحیه است. دو جانب روز منطبق است بر صبح و عصر و یا صبح و مغرب. «زُلَف» (جمع زلفة) به معنای ساعات اولیه شب است که وقت نماز مغرب و عشا می باشد.

14ـ « عن أبی جعفر ( ع ) [ فی حدیث ] : . . . و قال تبارک و تعالی : . . . « أقم الصلاة طرفی النهار » و طرفاه صلاة المغرب و الغداة . « و زلفاً من اللیل » فهی صلاة العشاء الأخرة . . . ;

از امام باقر(ع) ضمن حدیثی روایت شده است: . .. خداوند تبارک و تعالی فرمود: «أقم الصلاة طرفی النهار» دو طرف آن، نماز مغرب و صبح است. [و فرمود ]«زلفاً من اللیل» آن نماز عشاء است...».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 78 - 4

4- آخرین وقت نماز عشا ، نیمه شب است .

إلی غسق الّیل

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که مراد از «غسق اللیل» ـ چنان که مفسّران نیز گفته اند ـ نصف شب باشد.

114- وقت نماز عصر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 114 - 2

2ـ دو طرف روز ( صبح و عصر یا صبح و مغرب ) و اوایل شب ، از اوقات مقرر شده برای نماز است .

و أقم الصلوة طرفی النهار و زلفًا من الّیل

«طرف» به معنای جانب و ناحیه است. دو جانب روز منطبق است بر صبح و عصر و یا صبح و مغرب. «زُلَف» (جمع زلفة) به معنای ساعات اولیه شب است که وقت نماز مغرب و عشا می باشد.

115- وقت نماز قضا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 14 - 19

19 - « عن أبی جعفر ( ع ) قال : إذا فاتتک صلاة فذکرتها فی وقت أخری فإن کنت تعلم أنّک إذا صلیت التی فاتتک کنت من الأخری فی وقت فابدأ بالتی فاتتک فإنّ اللّه عزّوجلّ یقول : « أقم الصلاة لذکری » ;

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: هر وقت نمازی از تو فوت شد و در وقت نماز دیگر آن را به یاد آوردی، اگر می دانی با انجام نماز قضا برای به جا آوردن نماز واجب در وقت خود فرصت باقی می ماند، پس ابتدا نماز قضا را به جا آور، چون خدای عزّوجلّ می فرماید: «أقم الصلاة لذکری». (این استفاده فقهی ناظر به این نکته است که لام در «لذکری» برای توقیت است، در نتیجه معنای آیه این می شود: که «أقم الصلاة وقت تذکیری إیّاک»».

116- وقت نماز مغرب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 114 - 2،14

2ـ دو طرف روز ( صبح و عصر یا صبح و مغرب ) و اوایل شب ، از اوقات مقرر شده برای نماز است .

و أقم الصلوة طرفی النهار و زلفًا من الّیل

«طرف» به معنای جانب و ناحیه است. دو جانب روز منطبق است بر صبح و عصر و یا صبح و مغرب. «زُلَف» (جمع زلفة) به معنای ساعات اولیه شب است که وقت نماز مغرب و عشا می باشد.

14ـ « عن أبی جعفر ( ع ) [ فی حدیث ] : . . . و قال تبارک و تعالی : . . . « أقم الصلاة طرفی النهار » و طرفاه صلاة المغرب و الغداة . « و زلفاً من اللیل » فهی صلاة العشاء الأخرة . . . ;

از امام باقر(ع) ضمن حدیثی روایت شده است: . .. خداوند تبارک و تعالی فرمود: «أقم الصلاة طرفی النهار» دو طرف آن، نماز مغرب و صبح است. [و فرمود ]«زلفاً من اللیل» آن نماز عشاء است...».

117- وقت نماز های مستحبی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 130 - 26

26 - « عن زرارة عن أبی جعفر ( ع ) . . . قال : قلت له : « و أطراف النهار لعلّک ترضی » قال : یعنی تطوع بالنهار ;

از زراره نقل شده که گفت به امام باقر(ع) عرض کردم: [این که خدا فرموده: «و سبّح»] «و أطراف النهار لعلّک ترضی» [مراد چیست ؟] فرمود: یعنی در روز، نماز مستحبی بخوان».

118- وقت نماز های یومیه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 78 - 1،7،11،12

1- فرمان الهی به پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای اقامه نمازهایی ، از هنگام زوال خورشید تا نیمه شب و نیز در سپیده صبح

أقم الصلوة لدلوک الشمس إلی غسق الّیل و قرءان الفجر

«دلوک» به معنای رفتن خورشید به سوی غروب، «غسق» به معنای شدت ظلمت است (مفردات راغب). با توجه به معناهای لغوی، برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که مراد از «لدلوک الشمس» زوال خورشید و «غسق اللیل» نیمه شب باشد.

7- وقت نماز های پنجگانه ، موسّع ( وسعت داده شده ) است .

أقم الصلوة لدلوک الشمس إلی غسق الّیل و قرءان الفجر

11- « عن زرارة قال : سألت أباعبدالله ( ع ) عن هـده الأیة « أقم الصلاة لدلوک الشمس إلی غسق اللیل » قال : دلوک الشمس زوالها عند کبد السماء « إلی غسق اللیل » إلی انتصاف اللیل فرض الله فیما بینهما أربع صلوات الظهر و العصر و المغرب و العشاء . . . و « قرآن الفجر » قال : رکعتا الفجر . . . ;

زراره گوید از امام صادق(ع) از این آیه «أقم الصلاة لدلوک الشمس إلی غسق اللیل» سؤال کردم، حضرت فرمود: «دلوک الشمس»[یعنی]میل پیدا کردن خورشید از میان آسمان و «إلی غسق اللیل»[یعنی]تا نصف شب که خدا میان این دو (ظهر و نصف شب) چهار نماز را واجب کرده است: ظهر، عصر، مغرب و عشا و درباره «قرآن الفجر» [حضرت ]فرمود: [آن] دو رکعت نماز صبح است. ..».

12- « عن أمیرالمؤمنین ( ع ) قال : . . . دلالة الصلاة . . . الشمس یقول الله جلّوعزّ « أقم الصلاة لدلوک الشمس إلی غسق اللیل و قرآن الفجر . . . » فلاتعرف مواقیت الصلاة إلاّ بالشمس . . . ;

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده است که فرمود: راهنمای [وقت] نماز . .. خورشید است. خدای ـ عزّوجلّ ـ می فرماید: «أقم الصلاة لدلوک الشمس إلی غسق اللیل و قرآن الفجر...» پس اوقات نماز شناخته نمی شود مگر به وسیله خورشید...».

119- وقت وجوب وصیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 180 - 1

1 - وجوب وصیت به هنگام فرا رسیدن مرگ و پیدایش آثار آن

کتب علیکم إذا حضر أحدکم الموت . .. الوصیة

120- وقت وِرد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 205 - 5

5 ـ انسان ها باید در دل و جان به یاد خدا بوده و در هر صبح و عصر لب به ذکر او گشایند .

و اذکر ربک . .. بالغدو و الاصال

«غدوة» (مفرد غدو) به معنای صبح (زمان طلوع فجر تا طلوع خورشید) است. «آصال» جمع و یا جمع الجمع «اصیل» است و اصیل به زمان میان عصر تا مغرب گفته می شود. قابل ذکر است که «ال» در «الغدو» و «الأصال» برای استغراق است و افاده عموم می کند ; یعنی هر صبح و عصر.

121- وقت ورود موسی(ع) به مدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 23 - 2،3

2 - ورود موسی ( ع ) به حوالی مدین در اثنای روز

و لمّا ورد ماء مدین وجد علیه أُمّة من الناس یسقون

3 - ورود موسی ( ع ) به محل آب شرب مدین هم زمان با آمدن چوپانان برای آب دادن دام هایشان

و لمّا ورد ماء مدین وجد علیه أُمّة من الناس یسقون

122- وقت ولادت اسحاق(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 27 - 2

2 - اسحاق ( ع ) ، پس از هجرت ابراهیم ( ع ) از منطقه اصلی زندگی اش ، متولد شد .

و قال إنّی مهاجر . .. و وهبنا له إسحـق

برداشت بنابراین است که در آیات، آنچه بر حضرت ابراهیم(ع) به ترتیب رخ داده، منعکس شده است.

123- وقت ویرانی باغ سوخته

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 26 - 3

3 - ویرانی بوستان باغداران یمنی ، در شب هنگام و ناگهانی بود .

فلمّا رأوها قالوا إنّا لضالّون

برداشت یاد شده، به خاطر این نکته است که صاحبان باغ در سپیده صبح، آن را ویران دیده اند و اگر این ویرانی مربوط به روزهای پیش بود، دست کم به وسیله دیگر باغداران با خبر می شدند.

124- وقت هجرت موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 23 - 20

20 - تقارن هجرت موسی ( ع ) به مدین با دوران پیری شعیب ( ع )

قالتا . .. و أبونا شیخ کبیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 24 - 5

5 - هم زمانی هجرت موسی ( ع ) به مدین با فصل گرما

ثمّ تولّی إلی الظلّ

125- وقت هجوم مجاهدان غزوه ذات السلاسل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عادیات - 100 - 5 - 3

3 - مجاهدان در غزوه « ذات السلاسل » با اسبان دونده ای که از ضربه سم آنها برق می جهید ، صبحگاهان بر دشمن تاختند و در میان غبار پای اسبان ، خود را به قلب دشمن رساندند .

و العـدیـت ضبحًا . فالموریـت قدحًا . فالمغیرت صبحًا . فأثرن به نقعًا . فوسطن به

براساس بعضی از روایات، این آیات به غزوه «ذات السلاسل» نظر دارد.

126- وقت هلاکت اهل مدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 94 - 13

13ـ کفرپیشگان قوم شعیب ، شب هنگام به عذاب گرفتار شدند و در صبحگاهش به هلاکت رسیدند .

فأصبحوا فی دیـرهم جـثمین

«أصبحوا» می تواند به معنای «دخلوا فی الصباح» (به صبح وارد شدند) باشد و نیز می تواند به معنای «صاروا» (شدند و گشتند) باشد. بر اساس معنای نخست، جمله «فأصبحوا» دلالت می کند که هلاکت قوم شعیب در آغاز صبحدم بوده است و صیحه و غرش ـ به قرینه «فاء» در «فأصبحوا» ـ پیش از صبح; یعنی، در شب تحقق یافته است.

127- وقت هلاکت قارون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 82 - 1،3

1 - اطلاع یافتن مردم از فرو رفتن قارون با خانه اش در کام زمین در بامداد آن شب

و أصبح الذین تمنّوا مکانه بالأمس

3 - اقدام خداوند به نابود ساختن قارون ، در شب همان روز که خود را با تجمل ویژه اش بر مردم نمایانده بود .

فخرج علی قومه فی زینته . .. فخسفنا به ... و أصبح الذین تمنّوا مکانه بالأمس

قید «بالأمس» (دیروز) در این آیه، بیانگر مطلب یاد شده است.

128- وقت هلاکت قوم ثمود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 67 - 9

9ـ کفرپیشگان قوم ثمود ، شب هنگام به عذاب گرفتار شدند و در صبحگاه به هلاکت رسیدند . *

فأصبحوا فی دیـرهم جـثمین

چنان چه «أصبحوا» به معنای «دخلوا فی الصباح» باشد دلالت می کند که هلاکت آنان ، در صبحدم بوده است. در نتیجه صیحه و غرش ـ به قرینه فاء در «فأصبحوا» ـ پیش از صبح; یعنی در شب بر قوم ثمود نازل شده بود.

129- وقت هلاکت قوم نوح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - نجم - 53 - 52 - 1

1 - قوم نوح ، قومی هلاک شده به اراده خداوند ، قبل از عاد و ثمود

و أنّه أهلک عادًا . .. و ثموداْ ... و قوم نوح من قبل

وقت شناسی

130- {وقت شناسی}

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 197 - 1،21

1 ـ مراسم حج ، باید در ماههایی مخصوص انجام گیرد .

الحج اشهر معلومات

21 ـ ماه های حج ، شوال ، ذی القعده و ذی الحجه است و در غیر آنها حج صحیح نیست .

الحج اشهر معلومات

امام صادق (ع): «الحج اشهر معلومات» شوال و ذوالقعده و ذوالحجة لیس لأحد ان یحج فی ما سواهن

---

کافی، ج 4، ص 289، ح 1 ; نورالثقلین، ج 1، ص 193، ح 697.

131- ابزار وقت شناسی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 189 - 2،4

2 - ایجاد تقویمی طبیعی و میزانی برای سنجش زمان ، از اهداف آفرینش ماه و پیدایش آن به صورت های مختلف

قل هی موقیت للناس

«مواقیت» (جمع میقات) است و میقات به زمان یا مکانی گفته می شود که برای انجام فعل تعیین می گردد. (لسان العرب)

4 - از فایده های ظهور ماه به شکل های مختلف ، شناخت موسم و زمان حج است .

قل هی موقیت للناس و الحج

132- اهمیت وقت شناسی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 187 - 22،23،38

22 - آن هنگام که رشته سفیدِ ظاهر شده در افق از رشته سیاهِ شب تمییز داده شود ، هنگام فجر است .

حتی یتبیّن لکم الخیط الأبیض من الخیط الأسود من الفجر

حرف «من» در «من الفجر» بیان برای «الخیط الأبیض» است; یعنی، آن رشته سفید همان فجر است.

23 - طلوع فجر حد فاصل شب و روز

أحل لکم لیلة الصیام . .. کلوا و اشربوا حتی یتبیّن لکم الخیط الأبیض

«أیاماً معدودات» در آیه 184، روزه را مخصوص روز می داند و «حتی یتبین . ..» شروع روزه را از طلوع فجر قرار داده است. بنابراین، روز در دیدگاه شرع از طلوع فجر آغاز می شود.

38 - « عن ابی عبداللّه ( ع ) فی قوله تعالی « أتموا الصیام إلی اللیل » قال : سقوط الشفق ;

از امام صادق(ع) در معنای «لیل» در آیه «أتموا الصیام إلی اللیل» روایت شده که شب با زائل شدن شفق شروع می شود».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 189 - 4

4 - از فایده های ظهور ماه به شکل های مختلف ، شناخت موسم و زمان حج است .

قل هی موقیت للناس و الحج

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 12 - 10

10- شناخت زمان و تنظیم آن ، برای زندگی انسان امری با اهمیت و حیاتی است .

لتعلموا عدد السنین و الحساب

133- وقت شناسی در تبلیغ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 90 - 17

17ـ ضرورت بهره گیری مبلغان دینی ، از فرصت های مناسب برای ارشاد و هدایت مردم

أءنک لأنت یوسف قال أنا یوسف . .. من یتّق و یصبر

وقت ها

134- تفاوت وقت ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 17 - 5

5 - زمان ها ، تفاوت معنوی داشته و برخی از آنها ، برای عبادت خداوند مناسب ترند .

فسبحـن اللّه حین تمسون و حین تصبحون

زمان ها، از حیث این که مقدار حرکت ماده اند، تفاوتی با هم ندارند، اما از این که برخی ایام برای تسبیح خداوند مناسب معرفی شده اند، استفاده می شود که زمان ها، تفاوت معنوی دارند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 18 - 6

6 - زمان ها ، تفاوت معنوی داشته و برخی از آنها برای عبادت خداوند مناسب ترند .

فسبحـن اللّه . .. و عشیًّا و حین تظهرون

3- وقف

1- وقف برای بتها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 139 - 1،3

1 ـ مشرکان عصر جاهلی خوردن جنین دامهای وقف شده برای خدا و یا بتها را در صورت زنده بر آمدن بر مردان مجاز و بر زنان حرام می شمردند.

و قالوا ما فی بطون هذه الأنعم خالصة لذکورنا و محرم علی أزوجنا

مراد از «ازواج» به قرینه تقابل آن با «ذکور» مطلق «زن» است نه خصوص همسران

3 ـ مشرکان عصر جاهلی استفاده از جنین مرده حیوانات وقف شده برای خدا و یا بتها را برای زنان و مردان مجاز می شمردند.

و محرم علی أزوجنا و إن یکن میتة فهم فیه شرکاء

2- وقف در جاهلیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 138 - 3

3 ـ مشرکان عصر جاهلی خوردن از حیوان و یا کشت وقف شده برای خدا و شریکان موهوم او را برای هر کس که می خواستند مجاز می شمردند.

و قالوا هذه أنعم و حرث حجر لایطعمها إلا من نشاء

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 139 - 1،3

1 ـ مشرکان عصر جاهلی خوردن جنین دامهای وقف شده برای خدا و یا بتها را در صورت زنده بر آمدن بر مردان مجاز و بر زنان حرام می شمردند.

و قالوا ما فی بطون هذه الأنعم خالصة لذکورنا و محرم علی أزوجنا

مراد از «ازواج» به قرینه تقابل آن با «ذکور» مطلق «زن» است نه خصوص همسران

3 ـ مشرکان عصر جاهلی استفاده از جنین مرده حیوانات وقف شده برای خدا و یا بتها را برای زنان و مردان مجاز می شمردند.

و محرم علی أزوجنا و إن یکن میتة فهم فیه شرکاء

4- وکالت

1- احکام وکالت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 19 - 22،24

22- وکالت از جانب خریدار ، جایز است .

فابعثوا أحدکم بورقکم

جمله «فابعثوا. ..» گرچه گفته اصحاب کهف است و گفتار و کردار غیر پیامبران برای استنباط حکم شرعی کارایی ندارد، ولی بیان آن در قرآن، به زبان مدح و تمجید، گویای جواز و صحّت است.

24- نامشخص بودن جنس و مقدار کالا ، مانع از صحّت وکالت نیست .

فابعثوا . .. فلیأتکم برزق منه

2- کفایت وکالت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 3 - 5

5 - خداوند ، وکیل و کارسازی کفایت کننده ، برای توکل کنندگان است .

و توکّل علی اللّه و کفی باللّه وکیلاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 48 - 13،14

13 - خداوند ، کارساز و وکیلی کفایت کننده است .

و کفی باللّه وکیلاً

14 - کفایت کنندگی و کارسازی خداوند ، دلیل وجوب توکل بر او در همه امور است .

و توکّل علی اللّه و کفی باللّه وکیلاً

3- وکالت جایز

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 19 - 22

22- وکالت از جانب خریدار ، جایز است .

فابعثوا أحدکم بورقکم

جمله «فابعثوا. ..» گرچه گفته اصحاب کهف است و گفتار و کردار غیر پیامبران برای استنباط حکم شرعی کارایی ندارد، ولی بیان آن در قرآن، به زبان مدح و تمجید، گویای جواز و صحّت است.

4- وکالت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 102 - 12،13

12 ـ تنها خداوند، وکیل و عهده دار امور همه موجودات هستی است.

و هو علی کل شیء وکیل

13 ـ خداوند، ایجادکننده عالم و عهده دار امور همه موجودات هستی است.

خلق کل شیء فاعبدوه و هو علی کل شیء وکیل

مفاد جمله «و هو علی کل شیء وکیل»، پس از سخن از آفرینش، رد پندار کسانی است که در تدبیر عالم برای غیر خالق نقشی قائل باشند. به عبارت دیگر جمله أول توحید در خلق و جمله دوم توحید در امر را بیان می نماید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 66 - 14

14ـ یعقوب ( ع ) خداوند را وکیل خویش بر میثاق و تعهد فرزندان قرار داد .

قال الله علی ما نقول وکیل

5- وکالت در بیع

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 19 - 22،24

22- وکالت از جانب خریدار ، جایز است .

فابعثوا أحدکم بورقکم

جمله «فابعثوا. ..» گرچه گفته اصحاب کهف است و گفتار و کردار غیر پیامبران برای استنباط حکم شرعی کارایی ندارد، ولی بیان آن در قرآن، به زبان مدح و تمجید، گویای جواز و صحّت است.

24- نامشخص بودن جنس و مقدار کالا ، مانع از صحّت وکالت نیست .

فابعثوا . .. فلیأتکم برزق منه

6- وکالت در قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 109 - 7

7 ـ در دادگاه قیامت ، قضاوت بر اساس علم همه جانبه خداوند است و جایی برای وکیل مدافع نیست .

و کان اللّه بما یعملون محیطاً . .. فمن یجدل اللّه عنهم یوم القیمة ام من یکون علی

«وکیل» به کسی گفته می شود که کارهای دیگری را بر عهده می گیرد و امور وی را تدبیر می کند و مراد از آن در آیه وکالت در دفاع خواهد بود که از آن به وکیل مدافع تعبیر می شود.

وکیل

7- محدوده اختیارات وکیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 61 - 12

12 - انبارداران و کسانی که وکیل افراد در نگه داری خوردنی ها و مواد غذایی اند ، می توانند بدون اذن خواستن از صاحبان آنها ، از آن خوردنی ها تناول کنند .

لیس علی الأعمی حرج . .. أن تأکلوا من بیوتکم ... أو ما ملکتم مفاتحه

برخی از مفسران بر آنند که مقصود از «ما ملکتم مفاتحه» کسانی اند که وکیل و قیم دیگران در آب ملک و حیواناتی مانند گاو، گوسفند و شتر می باشند. این افراد حق دارند بدون اذن خواستن، از خوراکی های موجود در انبارها و نیز از شیر و دیگر فراورده های حیوانات تحت حفاظت خود، به مقدار مصرف شخصی خود بهره گیرند.

8- وکیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 173 - 12،14

12 ـ خداوند ، وکیل و کفایت کننده مؤمنان مطیع ، صابر ، نیکوکار و تقواپیشه

الّذین استجابوا للّه . .. للّذین احسنوا منهم و اتّقوا ... و قالوا حسبنا اللّه و

14 ـ خداوند ، کفایت کننده مؤمنان و بهترین وکیل برای آنان

حسبنا اللّه و نعم الوکیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 81 - 15،16

15 ـ خداوند ، وکیل است .

و کفی باللّه وکیلا

16 ـ خداوند ، وکیلی کفایت کننده برای انسان متوکّل

و توکّل علی اللّه و کفی باللّه وکیلا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 102 - 12

12 ـ تنها خداوند، وکیل و عهده دار امور همه موجودات هستی است.

و هو علی کل شیء وکیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 12 - 12

12ـ خداوند ، نگهبان همه چیز و تدبیر کننده آن است .

و الله علی کل شیء وکیل

«وکیل» به کسی گفته می شود که کار دیگری را به عهده گرفته است و چون در آیه شریفه با «علی» متعدی شده معنای حفاظت و نگهداری نیز در آن اشراب شده است. بنابراین جمله «والله علی ...» اشاره به این معنا دارد که: خداوند عهده دار، حافظ و نگهبان امور همگان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 3 - 6

6 - خداوند ، « وکیل » ( کارساز ) است .

و کفی باللّه وکیلاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 48 - 12

12 - خداوند ، « وکیل » ( کارساز ) است .

و کفی باللّه وکیلاً

9- وکیل در حسابرسی اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 14 - 4

4- برای محاسبه عمل انسان در قیامت ، نیازی به وکیل ، دلیل ، شاهد و . . . نیست .

کفی بنفسک الیوم علیک حسیبًا

10- وکیل یعقوب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 66 - 14

14ـ یعقوب ( ع ) خداوند را وکیل خویش بر میثاق و تعهد فرزندان قرار داد .

قال الله علی ما نقول وکیل

5- ولادت

1- آثار ولادت عیسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 23 - 13

13- اشتهار مریم ( س ) به عفت و پاکدامنی در بین مردم ، فزاینده نگرانی او از بازتاب منفی تولد عیسی ( ع ) در افکار عمومی جامعه

یـلیتنی متّ قبل هـذا و کنت نسیًا منسیًّا

«نَسْی»، چیزی است که اهمیت چندانی ندارد، گرچه هنوز از خاطرها محو نشده باشد (مفردات راغب). توصیف آن به «منسیّاً» (فراموش شده) گویای آن است که صرف شایستگی برای فراموشی، مطلوب مریم نبوده; بلکه تحقق فراموشی را آرزو می کرده است. این آرزو نشان می دهد که آن حضرت، پیش از این به عنوان شخصیتی آبرومند در جامعه مطرح بوده و از این که این حادثه بازتاب های منفی در مردم داشته باشد، نگران بوده است.

2- آیات خدا در ولادت یحیی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 10 - 5

5- ناتوانی زکریا ( ع ) از سخن گفتن با مردم به مدت سه شبانه روز کامل ، نشانه ای الهی بر زمان تحقق یافتن بشارت فرزند بود .

قال ءایتک ألاّ تکلّم الناس ثلـث لیال سویًّا

«سویّاً» یا صفت برای «ثلاث لیال» است و یا حال برای فاعل «ألاّ تکلّم» و در هر دو صورت مراد از «سه شب» سه شبانه روز است. آیه چهل و یکم سوره آل عمران شاهد این معنا است. فعل «ألاّ تکلّم» فعل نفی است و مراد از آن، تکلیف زکریا به سکوت نیست، بلکه از صادر نشدن سخنی از زکریاخبر می دهد.

3- ابراهیم(ع) هنگام ولادت یعقوب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 49 - 6

6- تولد یعقوب در زمان حیات حضرت ابراهیم ( ع ) بوده است .

وهبنا له إسحـق و یعقوب

بر حسب ظاهر، صدق هبه زمانی است که دریافت کننده در قید حیات باشد. با توجه به این که یعقوب نیز در این آیه موهبت به ابراهیم(ع) دانسته شده، چنین برمی آید که او نیز در زمان حیات ابراهیم متولد شده باشد.

4- استهزای ولادت عیسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 57 - 3

3 - موضع گیری استهزاآمیز مشرکان مکه ، نسبت به بیان قرآن درباره تولد و زندگی عیسی بن مریم ( ع )

و لمّا ضرب ابن مریم مثلاً إذا قومک منه یصدّون

«صدید» (مصدر «یصدّون») به معنای خندیدن و فریاد کشیدن و سر و صدا راه انداختن است. این امور معمولاً به هنگام استهزا، تحقق پیدا می کند.

5- اعجاز ولادت عیسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 91 - 11

11- تجلّی عظمت و قدرت الهی در بارداری مریم ( س ) و تولد اعجاز آمیز عیسی ( ع )

و جعلنها و ابنها ءایة للعـلمین

6- اعلام بشارت ولادت یحیی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 11 - 8

8- زکریا ( ع ) پس از خروج از عبادتگاه ، فرا رسیدن زمان تحقق بشارت فرزند را به قوم خویش فهماند .

أن سبّحوا

ظاهر این است که آنچه زکریا(ع) از قوم خود خواسته است، با حادثه پیش آمده در ارتباط باشد; یعنی، زکریا(ع)، قضیه را به آنان تفهیم کرده و ضرورت تسبیح و تنزیه خداوند را در چنین مواردی یادآور شده است.

7- الوهیت و ولادت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 75 - 8

8 ـ ناسازگاری پدیده بودن ( حدوث ) و فناپذیری ، با الوهیت و خدا بودن

قالوا إنّ اللّه هو المسیح . .. الا رسول قد خلت من قبله الرسل

فرزندی مسیح(ع) برای مریم اشاره به پدیده و حادث بودن او و بیان رحلت رسولان پیشین اشاره به فناپذیری مسیح(ع) است و هدف از یادآوری این دو صفت استدلال بر خدا نبودن مسیح(ع) می باشد. یعنی مسیح(ع) حادث است و هیچ حادثی نمی تواند خدا باشد و نیز او فناپذیر است و فناپذیر خدا نیست.

8- امنیت هنگام ولادت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 15 - 6

6- انسان در لحظه مرگ ( نظیر زمان ولادت و هنگامه رستاخیز ) نیازمند سلامت و امنیتی ویژه از جانب خداوند

و سلـم علیه یوم ولد و یوم یموت و یوم یبعث حیًّا

نکره بودن «سلام» بیانگر برجستگی آن است و مراد از سلامت هنگام مرگ، در امان بودن از مواجه شدن با امری ناخوشایند، نظیر وحشت و اضطراب و نومیدی و . .. است.

9- اهمیت وقت ولادت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 15 - 5

5- زمان ولادت ، لحظه مرگ و روز رستاخیز ، سه مرحله حساس و سرنوشت ساز برای انسان

و سلـم علیه یوم ولد و یوم یموت و یوم یبعث حیًّا

10- اهمیت ولادت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 33 - 5

5- زمان ولادت ، مرگ و رستاخیز ، سه مرحله حساس و سرنوشت ساز برای انسان

والسلـم علیّ . .. یوم أُبعث حیًّا

11- بشارت ولادت اسحاق(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 31 - 4

4 - فرستادگان خداوند برای عذاب قوم لوط ، مژده و بشارتی را ( تولد اسحاق ( ع ) ) ، نیز به ابراهیم ( ع ) دادند .

و لمّا جاءت رسلنا إبرهیم بالبشری

این آیه، با آیات پنجاه و یک تا شصت و دو سوره حجر یک سیاق دارند، که در آن آیات به ابراهیم(ع) بشارت فرزنددار شدن داده شده است. آن آیات، قرینه است که «البشری» در این آیه نیز همان بشارت را همراه دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - صافات - 37 - 101 - 11

11 - « بریدة بن معاویة العجلی قال : قلت لأبی عبداللّه ( ع ) کم کان بین بشارة ابراهیم باسماعیل و بین بشارته بإسحاق قال کان بین البشارتین خمس سنین قال اللّه سبحانه فبشّرناه بغلام حلیم یعنی اسماعیل . . . فلمّا کان فی اللیل أتی ابراهیم آت من ربّه فأراه الرؤیا فی ذبح ابنه اسماعیل بموسم مکة . . . ثمّ انطلقا إلی السعی فلمّا صارا فی المسعی قال ابراهیم ( ع ) لاسماعیل یابنیّ إنّی أری فی المنام أنّی أذبحک فی موسم عامی هـذا فماذا تری قال یا أبت افعل ما تؤمر . . . و فدی اسماعیل بکبش عظیم فذبحه و تصدق بلحمه علی المساکین ;

برید عجلی گوید: به امام صادق(ع) گفتم: بین بشارت ابراهیم به اسماعیل و بشارت او به اسحاق، چه مقدار فاصله بود؟ حضرت فرمود: فاصله دو بشارت پنج سال بود خدا می فرماید: «فبشّرناه بغلام حلیم; یعنی، . ..چون شب شد فرستاده ای از سوی خدا نزد ابراهیم آمد و در خواب ذبح فرزندش اسماعیل را در زمان حج در مکه به او نشان داد... آن گاه هر دو برای سعی به راه افتادند و چون به محل سعی رسیدند، ابراهیم به اسماعیل گفت: پسرم! من در خواب دیدم که تو را امسال در زمان حج ذبح می کنم، تو چه نظری داری؟ اسماعیل گفت: ای پدر! آنچه را مأمور شدی انجام ده ... و قوچ بزرگی به جای اسماعیل فدیه شد. پس ابراهیم(ع) آن را ذبح کرد و گوشت آن را به مساکین صدقه داد».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - صافات - 37 - 112 - 1

1 - بشارت خداوند به ابراهیم ( ع ) ، به تولد فرزندی به نام اسحاق برای او

و بشّرنـه بإسحـق

12- بشارت ولادت اسماعیل(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 53 - 9

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - صافات - 37 - 101 - 1،11

1 - تولّد نوجوانی بردبار ( اسماعیل ) ، بشارت خداوند به ابراهیم ( ع )

فبشّرنـه بغلـم حلیم

«غلام» به پسری می گویند که تازه سبیل درآورده باشد و در اصطلاح فارسی به او نوجوان می گویند. گفتنی است مقصود از این نوجوان در این آیه ـ به قرینه آیات بعد ـ اسماعیل(ع) است.

11 - « بریدة بن معاویة العجلی قال : قلت لأبی عبداللّه ( ع ) کم کان بین بشارة ابراهیم باسماعیل و بین بشارته بإسحاق قال کان بین البشارتین خمس سنین قال اللّه سبحانه فبشّرناه بغلام حلیم یعنی اسماعیل . . . فلمّا کان فی اللیل أتی ابراهیم آت من ربّه فأراه الرؤیا فی ذبح ابنه اسماعیل بموسم مکة . . . ثمّ انطلقا إلی السعی فلمّا صارا فی المسعی قال ابراهیم ( ع )

لاسماعیل یابنیّ إنّی أری فی المنام أنّی أذبحک فی موسم عامی هـذا فماذا تری قال یا أبت افعل ما تؤمر . . . و فدی اسماعیل بکبش عظیم فذبحه و تصدق بلحمه علی المساکین ;

برید عجلی گوید: به امام صادق(ع) گفتم: بین بشارت ابراهیم به اسماعیل و بشارت او به اسحاق، چه مقدار فاصله بود؟ حضرت فرمود: فاصله دو بشارت پنج سال بود خدا می فرماید: «فبشّرناه بغلام حلیم; یعنی، . ..چون شب شد فرستاده ای از سوی خدا نزد ابراهیم آمد و در خواب ذبح فرزندش اسماعیل را در زمان حج در مکه به او نشان داد... آن گاه هر دو برای سعی به راه افتادند و چون به محل سعی رسیدند، ابراهیم به اسماعیل گفت: پسرم! من در خواب دیدم که تو را امسال در زمان حج ذبح می کنم، تو چه نظری داری؟ اسماعیل گفت: ای پدر! آنچه را مأمور شدی انجام ده ... و قوچ بزرگی به جای اسماعیل فدیه شد. پس ابراهیم(ع) آن را ذبح کرد و گوشت آن را به مساکین صدقه داد».

13- بشارت ولادت عیسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 17 - 14

14- « قال الباقر ( ع ) : إنّها ( مریم ) بشرت بعیسی فبینا هی فی المحراب إذ تمثّل لها الروح الأمین بشراً سویّاً ;

امام باقر(ع) فرمود: همانا او (مریم) به ولادت عیسی(ع) بشارت داده شد، پس در حالی که در محراب بود، ناگهان روح الامین به شکل انسانی کامل اندام بر او ظاهر گشت».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 19 - 2

2- مأمور ویژه الهی با بشارت فرزند به مریم ( س ) ، خود را مأمور بخشیدن پسری پاک نهاد به وی معرفی کرد .

قال إنّما أنا رسول ربّک لأهب لک غلـمًا زکیًّا

اسناد «هبه فرزند» به جبرئیل به خاطر وساطت او در بخشش الهی است. «زکیّ» از ریشه «زکاء» به معنای صلاح گرفته شده است (مصباح). «تزکیة» و «زکاة» در معانی «طهارت» و «نموّ» و «برکت» و «مدح» استعمال دارد و در هر مورد، معنای مناسب آن مورد نظر است. طهارت و صلاح کودک به شایستگی های ذاتی او است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 21 - 2

2- جبرئیل در پاسخ به سؤال و نگرانی مریم بر حتمی بودن وعده الهی و حامله شدن او به عیسی ( ع ) تأکید کرد .

قال کذلک

چنان چه مشارالیه «ذلک» مضمون رسالت جبرئیل باشد، در این صورت تأکیدی بر تحقق حتمی بشارت است; یعنی «موضوع همان گونه است که گفتم».

14- بشارت ولادت یحیی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 9 - 1

1- خداوند ، زکریا ( ع ) را بر فراهم آوردن زمینه تولد یحیی ( ع ) ـ به رغم سال خوردگی وی و نازایی همسرش ـ مطمئن ساخت .

قال کذلک

جمله «قال کذلک»; یعنی، «قال اللّه الأمر کما وعدتک» یا «قال اللّه الأمر کما قلت»; در صورت اول، ـ خداوند بر وعده سابقش تأکید میورزد که «ای زکریا همان گونه که گفته ام تو ـ به هر کیفیت ـ دارای پسر خواهی شد و در صورت دوم، خداوند موانع تولد یحیی را تصدیق کرده است; یعنی، «واقعیت همان است که تو گفتی و اسباب عادی برای تولد یحیی فراهم نیست، ـ ولی خدای تو گفته است: این کار بر من آسان است».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 10 - 2

2- زکریا ( ع ) ، خواهان علامت و نشانه ای بر الهی بودن بشارت تولد یحیی به وی *

قال ربّ اجعل لی ءایة

علامت خواهی زکریا ممکن است از آن جهت باشد که وی اطمینان یابد آنچه او دریافت داشته، وحی الهی بوده است و نه القاآت شیطانی; امکان تردید در این امور برای پیامبران با توجه به این نکته است که آنان تنها با امدادهای خداوند از آزار شیاطین و القاآت آنها مصون می ماندند و خداوند گاه با ارائه نشانه و گاه با وسیله دیگر آنان را مطمئن می ساخت.

15- تاریخ ولادت اسحاق(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 39 - 8

8- اسماعیل ( ع ) ، پیش از اسحاق ( ع ) به دنیا آمد و از نظر سنی بزرگتر از او بود .

وهب لی علی الکبر إسمـعیل و إسحـق

از تقدم ذکری اسماعیل(ع) بر اسحاق(ع) در این آیه و آیات مشابه تقدم سنی استفاده می شود و تاریخ نیز مؤید این برداشت است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 72 - 1

1- تولد اسحاق و یعقوب ( ع ) ، پس از هجرت ابراهیم ( ع ) بود .

و نجّینـه و لوطًا إلی الأرض . .. و وهبنا له إسحـق و یعقوب

سیر داستان حضرت ابراهیم در این آیات، بیانگر برداشت یاد شده است. به علاوه این که داستان افکندن ابراهیم به آتش و نجات آن حضرت در زمان جوانی اش بوده است و فرزنددار شدن ابراهیم(ع) در دوران پیری آن حضرت صورت گرفته است.

16- تاریخ ولادت اسماعیل(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 39 - 8

8- اسماعیل ( ع ) ، پیش از اسحاق ( ع ) به دنیا آمد و از نظر سنی بزرگتر از او بود .

وهب لی علی الکبر إسمـعیل و إسحـق

از تقدم ذکری اسماعیل(ع) بر اسحاق(ع) در این آیه و آیات مشابه تقدم سنی استفاده می شود و تاریخ نیز مؤید این برداشت است.

17- تاریخ ولادت عیسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 22 - 4

4- « عن الرضا ( ع ) قال : لیلة خمس و عشرین من ذی القعدة . . . ولد فیها عیسی بن مریم ( ع ) . . . ;

از امام رضا(ع) روایت شده که فرمود: شب بیست و پنجم ذی القعده عیسی(ع) تولد یافت».

18- تاریخ ولادت یحیی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 7 - 12

12- « عن أبی جعفر ( ع ) قال : إنّما ولد یحیی بعد البشارة له من اللّه بخمس سنین ;

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: همانا یحیی، پنج سال بعد از آن که خداوند به ولادت او بشارت داد، متولد شد».

19- تاریخ ولادت یعقوب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 49 - 6

6- تولد یعقوب در زمان حیات حضرت ابراهیم ( ع ) بوده است .

وهبنا له إسحـق و یعقوب

بر حسب ظاهر، صدق هبه زمانی است که دریافت کننده در قید حیات باشد. با توجه به این که یعقوب نیز در این آیه موهبت به ابراهیم(ع) دانسته شده، چنین برمی آید که او نیز در زمان حیات ابراهیم متولد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 72 - 1،4

1- تولد اسحاق و یعقوب ( ع ) ، پس از هجرت ابراهیم ( ع ) بود .

و نجّینـه و لوطًا إلی الأرض . .. و وهبنا له إسحـق و یعقوب

سیر داستان حضرت ابراهیم در این آیات، بیانگر برداشت یاد شده است. به علاوه این که داستان افکندن ابراهیم به آتش و نجات آن حضرت در زمان جوانی اش بوده است و فرزنددار شدن ابراهیم(ع) در دوران پیری آن حضرت صورت گرفته است.

4- تولد یعقوب ( ع ) ، در زمان حیات ابراهیم ( ع ) بود .

و وهبنا له إسحـق و یعقوب

یعقوب(ع) فرزند اسحاق و نوه ابراهیم(ع) است; ولی از آن جا که خداوند نام یعقوب را همراه با اسحاق ذکر فرمود و هر دو را به عنوان موهبت خود به ابراهیم یادآور شد، می رساند که یعقوب(ع) در زمان حیات ابراهیم(ع) تولد یافته بود.

20- ترس هنگام ولادت موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 7 - 1

1 - تولد موسی ( ع ) ، در فضایی آکنده از خوف و خطر و به دور از چشم دیگران

یذبّح أبناءهم . .. و أوحینا إلی أُمّ موسی أن أرضعیه

21- ترسناکی ولادت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 15 - 10

10- « عن أبی الحسن الرضا ( ع ) : إنّ أوحش ما یکون هـذا الخلق فی ثلاثة مواطن یوم یولد . . . و یوم یموت . . . و یوم یبعث . . . و قد سلّم اللّه ـ عزّوجلّـ علی یحیی ( ع ) فی هـذه الثلاثة المواطن و آمن روعته فقال : « و سلام علیه یوم ولد و یوم یموت و یوم یبعث حیّاً . . . » ;

از امام رضا(ع) روایت شده است: همانا وحشتناک ترین مواقع برای این خلق در سه موضع است: روزی که متولد می شود. .. و روزی که می میرد... و روزی که برانگیخته می شود... و خداوند سلام فرستاده است بر یحیی(ع) در این سه موضع و او را از وحشت آن مواضع ایمن ساخته و فرموده: «و سلام علیه یوم ولد و یوم یموت و یوم یبعث حیّاً»...».

22- تشبیه به ولادت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 48 - 7

7- انسان ها ، مانند زمان تولد ، فاقد هرگونه مال و فرزند و عنوان و اعتبار ، در صحنه قیامت حضور خواهند یافت .

لقد جئتمونا کما خلقنـکم أوّل مرّة

تشبیه حضور انسان ها در قیامت به زمان تولد آنان، ممکن است از جهت همراه نداشتن امکانات مادّی و خالی بودن از هرگونه عنوان و اعتبار باشد.

23- حتمیت ولادت عیسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 21 - 13

13- تولد عیسی ( ع ) بدون پدر و نشانه بودن او برای قدرد خداوند و رحمت الهی بودن او ، از مقدرات خداوند و غیر قابل تغییر بود .

کذلک . .. و لنجعله ءایة للناس و رحمة منّا و کان أمرًا مقضیًّا

جمله «کان أمراً مقضیّاً» ممکن است تنها در باره تولد عیسی(ع) باشد و ممکن است به هر سه موضوعی که در آیه ذکر شده است، مربوط باشد. «مقضیّاً» اسم مفعول از «قضاء» است; یعنی آنچه قطعی شده و فیصله یافته باشد. «أمر» در معانی «فرمان» و «حادثه» استعمال می شود. کلمه «مقضیّاً» قرینه بر اراده معنای دوم است.

24- خدا و ولادت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - اخلاص - 112 - 3 - 2،3،4

2 - خداوند ، فرزند کسی نیست .

و لم یولد

3 - تجزیه شدن ذات خداوند و جدا شدن چیزی از او ، ممکن نیست .

لم یلد

تعبیر ولادت در این آیه، شامل صادر شدن از مبدأ دیگر و انفصال جزء از کلّ نیز می باشد.

4 - خداوند ، از چیزی به وجود نیامده است .

و لم یولد

25- زکریا(ع) هنگام ولادت یحیی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 11 - 1،2،8

1- زکریا ( ع ) ، در زمان فرا رسیدن نشانه وعده داده شده برای پیدایش فرزندش یحیی ، در عبادت گاه بود .

فخرج علی قومه من المحراب

محراب های بنی اسرائیل همان مسجدهای آنها بود که برای نماز در آن اجتماع می کردند(کتاب «العین»). فاء در «فخرج» فصیحه است ; یعنی از جملاتی محذوف حکایت می کند. به قرینه آیه قیل، آن محذوف، سخن نگفتن زکریا به مدت سه روز است که چه به اعجاز و چه با اراده خود و به فرمان خداوند در آن سه روز سخن نگفت. تعبیر «فخرج ...; آنگاه از عبادتگاه خود بیرون آمد»، حاکی از این است که در آن سه روز در عبادتگاه بود.

2- زکریا ( ع ) پس از سکوت سه روزه و ناتوانی از سخن گفتن با مردم ، از عبادتگاه بیرون آمد و نزد مردم حاضر شد .

فخرج علی قومه من المحراب

8- زکریا ( ع ) پس از خروج از عبادتگاه ، فرا رسیدن زمان تحقق بشارت فرزند را به قوم خویش فهماند .

أن سبّحوا

ظاهر این است که آنچه زکریا(ع) از قوم خود خواسته است، با حادثه پیش آمده در ارتباط باشد; یعنی، زکریا(ع)، قضیه را به آنان تفهیم کرده و ضرورت تسبیح و تنزیه خداوند را در چنین مواردی یادآور شده است.

26- سلامتی هنگام ولادت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 15 - 6

6- انسان در لحظه مرگ ( نظیر زمان ولادت و هنگامه رستاخیز ) نیازمند سلامت و امنیتی ویژه از جانب خداوند

و سلـم علیه یوم ولد و یوم یموت و یوم یبعث حیًّا

نکره بودن «سلام» بیانگر برجستگی آن است و مراد از سلامت هنگام مرگ، در امان بودن از مواجه شدن با امری ناخوشایند، نظیر وحشت و اضطراب و نومیدی و . .. است.

27- عبرت از ولادت عیسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 59 - 11

11 - چگونگی تولد و زندگی عیسی ( ع ) ، پیامدار آموزه هایی چند برای بنی اسرائیل

و جعلنـه مثلاً لبنی إسرءیل

برداشت یاد شده بدین احتمال است که مراد از «مثل» قرار گرفتن عیسی(ع)، نحوه خلقت و آفرینش آن حضرت باشد.

28- عظمت منافع ولادت عیسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 21 - 10

10- پیدایش حضرت عیسی ( ع ) بدون پدر و اسباب متعارف ، کاری هدف مند و دارای منافع گسترده و بسیار بود .

هو علیَّ هیّن و لنجعله ءایة للناس

متحمل است عبارت «لنجعله. ..» عطف بر علّتی محذوف باشد; یعنی «خلقناه من غیر أب لأغراض لا مجال لذکرها و لنجعله» فایده این حذف «ایهام» است; یعنی به قدری اغراض این کار بزرگ و گسترده است که گویا در کلام نمی گنجد.

29- فلسفه ولادت عیسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 21 - 10

10- پیدایش حضرت عیسی ( ع ) بدون پدر و اسباب متعارف ، کاری هدف مند و دارای منافع گسترده و بسیار بود .

هو علیَّ هیّن و لنجعله ءایة للناس

متحمل است عبارت «لنجعله. ..» عطف بر علّتی محذوف باشد; یعنی «خلقناه من غیر أب لأغراض لا مجال لذکرها و

لنجعله» فایده این حذف «ایهام» است; یعنی به قدری اغراض این کار بزرگ و گسترده است که گویا در کلام نمی گنجد.

30- کیفیت ولادت عیسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 59 - 11

11 - چگونگی تولد و زندگی عیسی ( ع ) ، پیامدار آموزه هایی چند برای بنی اسرائیل

و جعلنـه مثلاً لبنی إسرءیل

برداشت یاد شده بدین احتمال است که مراد از «مثل» قرار گرفتن عیسی(ع)، نحوه خلقت و آفرینش آن حضرت باشد.

31- معجزه ولادت عیسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 21 - 4،11،13

4- تولد عیسی ( ع ) ، امری خارق العاده و اعجازآمیز بود .

قال ربّک هو علیَّ هیّن

11- حضرت عیسی ( ع ) و آفرینش او بدون پدر ، نشانه ای بزرگ برای پی بردن مردم به قدرت خداوند

و لنجعله ءایة للناس

ضمیر مفعولی «لنجعله» به عیسی(ع) بازمی گردد. تنوین «آیةً»، مفید تفخیم است; یعنی بدان جهت عیسی(ع) را به تو عطا کردیم که او را برای مردم آیتی بزرگ قرار دهیم.

13- تولد عیسی ( ع ) بدون پدر و نشانه بودن او برای قدرد خداوند و رحمت الهی بودن او ، از مقدرات خداوند و غیر قابل تغییر بود .

کذلک . .. و لنجعله ءایة للناس و رحمة منّا و کان أمرًا مقضیًّا

جمله «کان أمراً مقضیّاً» ممکن است تنها در باره تولد عیسی(ع) باشد و ممکن است به هر سه موضوعی که در آیه ذکر شده است، مربوط باشد. «مقضیّاً» اسم مفعول از «قضاء» است; یعنی آنچه قطعی شده و فیصله یافته باشد. «أمر» در معانی «فرمان» و «حادثه» استعمال می شود. کلمه «مقضیّاً» قرینه بر اراده معنای دوم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 50 - 2

2 - تولد عیسی از مریم بدون پدر ، معجزه بزرگ الهی بود .

و جعلنا ابن مریم و أُمّه ءایة

نکره آمدن «آیة» برای تفخیم است و آن به معنای نشانه ای بزرگ می باشد.

32- معجزه ولادت یحیی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 9 - 6

6- تولد یحیی ، امری اعجاز آمیز و غیر عادی بودو

قال کذلک قال ربّک هو علیَّ هیّن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 12 - 1

1- بشارت و وعده خداوند به زکریا ، با تولد اعجاز گونه یحیی تحقق یافت .

نبشّرک بغلـم اسمه یحیی . .. یـیحیی خذ الکتـب

33- مکان ولادت اسحاق(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 27 - 2

2 - اسحاق ( ع ) ، پس از هجرت ابراهیم ( ع ) از منطقه اصلی زندگی اش ، متولد شد .

و قال إنّی مهاجر . .. و وهبنا له إسحـق

برداشت بنابراین است که در آیات، آنچه بر حضرت ابراهیم(ع) به ترتیب رخ داده، منعکس شده است.

34- وقت ولادت اسحاق(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 27 - 2

2 - اسحاق ( ع ) ، پس از هجرت ابراهیم ( ع ) از منطقه اصلی زندگی اش ، متولد شد .

و قال إنّی مهاجر . .. و وهبنا له إسحـق

برداشت بنابراین است که در آیات، آنچه بر حضرت ابراهیم(ع) به ترتیب رخ داده، منعکس شده است.

35- ولادت اسحاق(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 39 - 11

11- حضرت ابراهیم ( ع ) قبل از تولد اسماعیل و اسحاق ( ع ) از خداوند خواستار فرزند شده بود .

الحمد لله الذی وهب لی علی الکبر إسمـعیل و إسحـق إن ربّی لسمیع الدعاء