مشخصات کتاب

سرشناسه:حسینی عاملی قزوینی، محمدشفیع بن بهاآالدین، قرن ق 12

عنوان و نام پدیدآور:محافل المومنین فی ذیل مجالس المومنین [نورالله بن شریف الدین شوشتری]/ [تالیف] محمدشفیع بن بهاآالدین محمد حسینی عاملی؛ تصحیح و تعلیقات ابراهیم عرب پور، منصور جغتایی، [به اشراف نجیب مایل هروی]

مشخصات نشر:مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1383.

مشخصات ظاهری:344 ص.نمونه

شابک:25000ریال ؛ 25000ریال

وضعیت فهرست نویسی:فهرستنویسی قبلی

یادداشت:کتابنامه: ص. [441] - 454؛ همچنین به صورت زیرنویس

عنوان دیگر:مجالس المومنین

موضوع:شیعه -- سرگذشتنامه

موضوع:شیعه -- تاریخ

موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

شناسه افزوده:شوشتری، نورالله بن شریف الدین، 1019 - 956ق. مجالس المومنین

شناسه افزوده:عرب پور، ابراهیم، 1344 - ، مصحح

شناسه افزوده:جغتایی، منصور، 1344 - ، مصحح

شناسه افزوده:مایل هروی، نجیب، . - 1329

شناسه افزوده:بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره:BP55/2/ش 9م 3095

رده بندی دیویی:297/996

شماره کتابشناسی ملی:م 80-28705

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

محافل المومنین فی ذیل مجالس المومنین

نورالله بن شریف الدین شوشتری

تالیف: محمدشفیع بن بهاآالدین محمد حسینی عاملی

تصحیح و تعلیقات ابراهیم عرب پور، منصور جغتایی، [به اشراف نجیب مایل هروی]

فهرست مطالب

*مقدمه مصحّحان پانزده-چهل و دو

*-نگاهی به زندگانی مؤلّف پانزده

*-خاندان مؤلّف هفده

*-آثار مؤلّف بیست و دو

شعشعه ذوالفقار فی غزوات حیدر الکرّار بیست و دو

زلال العیون بیست و سه

مثنوی گهربار بیست و چهار

تاریخ العرفا بیست و پنج

محافل المؤمنین بیست و پنج

*-اهمیّت محافل المؤمنین بیست و هفت

*-نقد محافل المؤمنین بیست و نه

*-نقدی بر شیعه شناسی مؤلّف سی و سه

*-نقد مؤلّف بر قاضی نور اللّه شوشتری سی و پنج

*-دفاع مؤلّف از قاضی نور اللّه شوشتری سی و هفت

*-مآخذ محافل المؤمنین سی و هشت

*-معرفی نسخه سی و نه

*-کاتب نسخه چهل

*-شیوه تصحیح چهل و یک

*-تصویر نسخه چهل و سه

*محافل المؤمنین[متن]1

*دیباچه 11-3

*افتتاح کتاب محافل المؤمنین 19-13

*در بیان احوال سلاطین صفویّه 124-21

*-در بیان احوال شاه والا جاه شاه اسماعیل صفوی 21

*-شاه نعمت اللّه ولی 34

*-جدول معرفت السّلاطین الصّفویّه-قدّس اللّه ارواحهم 37

*-ذکر احوال خیریت مآل سلطان معرفت بنیان شاه طهماسب علیه الرّحمة و الغفران 48

*-شرح استخراج تاریخ محتشم رحمه اللّه 59

*-بیان احوال سعادت مآل شاه عباس 62

*-مکتوب علمای ماوراء النهر در جواب خدمه روضه علیّه متبرکه 64

*-جواب مکتوب علمای ماوراء النّهر از جانب محمّد خادم روضه علیّه 68

*-بیان احوال سام میرزا مشهور به شاه صفی 95

*-صلح نامه و سنورنامه[به زبان ترکی بین مصطفی پاشا و ساروخان]98

*-بیان احوال شاه عباس صاحب قران ثانی 99

*-بیان احوال شاه صفی مشهور به شاه سلیمان 103

*-ذکر احوال شاه سلطان حسین بن شاه صفی 107

*-ذکر احوال شاه طهماسب ثانی ابن شاه عباس 115

*-صورت صلح نامچه رومیه با شاه طهماسب ثانی 117

*گفتار در بیان احوال نادرشاه افشار جلالت آثار 135-125

*ظهور دولت دوران عدّت محمّد کریم خان زند 140-136

*بیان احوال والیان و بیگلربیگی ها 152-141

*-سیّد مبارک خان 141

*-حسین خان شاملو 141

*-علی پاشا 142

*-حسن خان استاجلو 142

*-یادگار علی سلطان خلیفه 142

*-عیسی خان ولد سیّد بیگ صفوی 143

*-زینل خان 143

*-کندوغمش سلطان 143

*-صفی قلیخان 143

*-میرزا لطف اللّه شیرازی 144

*-امیر ابو الولی انجو شیرازی 144

*-خان احمد خان والی گیلان 144

*-فرمان وزارت 145

*-محمّد بیگ بیگدلی شاملو 146

*-اللّه ویردی خان 146

*-امام قلی خان بیگلربیگی فارس 147

*-محمّد رضا قزوینی مشهور به سارو خواجه 147

*-علیقلی خان شاملو 148

*-گنجعلی خان 148

*-امیر گونه خان سارو اصلان 149

*-امامقلی خان قاجار 149

*-آقا شاه علی دولت آبادی اصفهانی 149

*-میرزا حاتم بیک اردوبادی 150

*-میرزا ابو طالب اعتماد الدّوله پسر حاتم بیک اردوبادی 151

*-سلمان خان بن شاه علی میرزا ابن عبد اللّه خان استاجلو 151

*-میرزا سلمان جابری اصفهانی 152

*خلفای شاه اسماعیل 154-153

خلیفه اوچی 153

خلیفه فولاد 153

خلیفه سلیمان 153

محمد قلی خلیفه قرقلو 153

محمّد خلیفه 153

شاه علی خلیفه 153

علی خلیفه آغچه لو 153

اردوغدی خلیفه 154

ابراهیم خلیفه 154

میرزا علی خلیفه 154

حسین بیگ لله شاه اسماعیل 154

معصوم بیگ 154

*در بیان احوال سلاطین و حکّام شیعه هندوستان 164-155

*-نظام شاه 155

*-سلطان محمّد قطب شاه 158

*-ابراهیم عادل شاه 158

*-سلطان جلال الدّین محمّد اکبر شاه 160

*-اورنگ زیب 163

*در بیان احوال دانشمندان و سخنوران 344-165

*-خواجه جلال الدّین کججی تبریزی 165

*-قاضی جهان سیفیّ قزوینی 166

*-خواجه امیر بیگ کججی 167

*-حکیم غیاث الدّین کاشی 167

*-حکیم کمال الدّین حسین شیرازی 168

*-حکیم عماد الدّین محمود بن مسعود شیرازی 168

*-مولانا خواجه محمود سیاوشانی 169

*-میر سید احمد ولد میرزا اشرف 170

*-میرزا ابراهیم اصفهانی 172

*-میر عماد الحسنی 172

*-افصح الفصحاء مولانا محتشم کاشی 173

*-مولانا ضمیری 175

*-مولانا ولیّ دشت بیاضی 176

*-مولانا وحشی 177

*-میر حیدر کاشی 177

*-ملک طیفور انجدانی 178

*-میر والهی قمی 178

*-مولانا ظهوری و مولانا ملک قمی 179

*-مولانا فهمی 180

*-مولانا حاتم کاشی 180

*-میر حضوری قمی 181

*-میر صبری روزبهانی 181

*-میرزا حسابی 181

*-قاضی نور اصفهانی 182

*-مولانا حزنی 182

*-مولانا هلاکی 183

*-مولانا مظهری کشمیری 183

*-مولانا فروغی قزوینی 184

*-مولانا طبخی قزوینی 184

*-مولانا شانی 185

*-مولانا عجزی تبریزی 185

*-مولانا قوسی شوشتری 186

*-شیخ علی نقی کمره ای 186

*-خواجه حسین ثنائی هروی 187

*-میرزا قاسم سمنانی 188

*-مولانا عرفی 191

*-میرزا داود اصفهانی متخلّص به«عشق»192

*-حکیم شفائی اصفهانی 193

*-میرزا ابو طالب رضوی 194

*-سیّد حسین کمونه 195

*-تقی الدّین محمّد مشهور به ساروتقی 195

*-میر ابو المعالی نطنزی 196

*-میرزا فصیحی هروی 196

*-جمال الدّین کاشی 197

*-سلطان العلماء خلیفه سلطان حسین 197

*-نصیرای همدانی 198

*-سؤال علمای هند از علمای ایران و جواب آن از نصیرای همدانی 199

*-میرزا قاسم جنابدی 208

*-مولانا احمد اردبیلی 211

*-آقا حسین ولد جمال الدّین محمّد خونساری 213

*-آقا جمال[خونساری]214

*-مولانا محمّد باقر المجلسی-طیب اللّه روحه القدسی-215

*-مولانا محمّد طاهر قمی 216

*-آقا رضی متولّی[رضی الدین محمّد بن حسن قزوینی]219

*-قاضی میرک خالدی 220

*-شیخ حسن بن الشیخ زین الدّین علی بن احمد الشهید الثّانی العاملی الجبعی 221

*-میر سیّد حسن بن سیّد جعفر بن...الأعرج الحسینی العاملی الکرکی 224

*-میر سیّد حسین بن سیّد حسن الحسینی الموسوی الکرکی العاملی 226

*-میر فخر الدّین سماکی 241

*-مولانا محمّد امین استرآبادی 241

*-میر رحمت اللّه نجفی 242

*-مولانا محمّد باقر بن الغازی القزوینی 243

*-میر غیاث اللّه نقیب اصفهانی 243

*-میرزا محمّد استرآبادی 243

*-میر مؤمن استرآبادی 244

*-میر شجاع الدّین محمود اصفهانی 245

*-میر سیّد علی خطیب استرآبادی 245

*-میرزا مخدوم شریفی 246

*-میرزا طاهر کاشی 246

*-میر زین العابدین کاشی و میر ابو الولی 246

*-میرزا ابراهیم همدانی مشهور به قاضی زاده 247

*-میرزا عبد الحسین جهانشاهی 248

*-شاه عبد العلی یزدی 248

*-میر کلان استرآبادی 249

*-میر ابو علی(میر سیّد علی خطیب)249

*-میر ابو طالب اصفهانی 249

*-میر اشرف استرآبادی 250

*-میرزا ابو طالب رضوی 250

*-میر مسیّب نقیب،و میر محمّد جعفر بن میر محمّد سعید،و میرزا الغ [رضوی]250

*-میرزا محمود نقیب النقبا ولد شمس الدّین علی ماضی 251

*-میر سیّد محمّد ولد میر سیّد علی 252

*-شیخ علی بن عبد العال 252

*-مجتهد ثانی شیخ عبد العالی[خلف شیخ علی عبد العالی]255

*-شیخ علی عرب 256

*-مولانا عبد اللّه شوشتری مقتول 257

*-مولانا خلیل قزوینی 258

*-خواجه افضل الدّین ترکه 259

*-شیخ حسین بن شیخ عبد الصّمد الحارثی 264

*-شیخ بهاء الدّین محمّد عاملی 268

*-شیخ لطف اللّه میسی 279

*-شیخ جعفر بن شیخ لطف اللّه میسی 280

*-میر شمس الدّین محمّد صدر 280

*-میرزا رفیع الدّین محمّد صدر خلیفه 281

*-مولانا عبد اللّه شوشتری 282

*-میر محمّد باقر داماد 284

*-میر محمّد رفیع واعظ قزوینی 287

*-میر سیّد احمد عاملی 289

*-میرزا ابراهیم همدانی 289

*-میرزا ابراهیم بن سیّد محمّد بن میر سیّد حسین اعرج کرکی عاملی 290

*-میرزا محمّد رضی صدر 290

*-شیخ محمّد خاتون العاملی العیناثی 291

*-قاضی خان صدر 291

*-میرزا محمّد رضا مستوفی فرزند میر محمّد شفیع تبریزی 292

*-میرزا محمّد رضا منشی الممالک نصیری 293

*-سیّد علیخان مدنی 293

*-شیخ زین الدّین الشهید الثانی 296

*-سیّد محمّد بن سید علی الموسوی العاملی الجبعی 300

*-شیخ علی بن محمّد بن شیخ حسن بن الشیخ زین الدّین بن علی بن احمد الشهید الثانی العاملی الجبعی 302

*-قاضی نور اللّه شوشتری 303

*-شیخ علی بن محمّد بن مکیّ العاملی الجبعی 329

*-شیخ ابراهیم بن شیخ فخر الدّین العاملی البازوری 330

*-شیخ ابراهیم بن شیخ جعفر بن عبد الصّمد العاملی کرکی 331

*-شیخ ابراهیم بن علی بن عبد العالی العاملی 331

*-شیخ ابراهیم بن علی العاملی الجبعی 332

*-شیخ ابراهیم بن سلیمان القطیفی 332

*-شیخ احمد بن خاتون العاملی العیناثی 332

*-سیّد احمد بن سیّد زین العابدین الحسینی العاملی 333

*-مولانا احمد بن ملاّ خلیل القزوینی 333

*-شیخ احمد بن السّلامة الجزایری 333

*-شیخ احمد بن عبد الصّمد الحسینی البحرانی 334

*-مولانا احمد بن محمّد التّونی البشروی 334

*-سیّد اسماعیل بن علی العاملی الکفر حونی 334

*-السیّد بدر الدّین بن احمد الحسینی العاملی الانصاری 334

*-السّید بدر الدّین محمّد بن ناصر الدّین العاملی 335

*-مولانا مقیم کاشی 335

*-شیخ حرّ عاملی 341

*صلحنامه و سنورنامه[به زبان ترکی]347-345

*ترجمه صلحنامه و سنورنامه 352-348

*فهرستها 440-353

*-آیات قرآن 355

*-احادیث،اخبار و مأثورات 359

*-ابیات و مصراعهای فارسی و عربی 365

*-نام کسان 395

*-نام کتابها و رساله ها 413

*-نام جایها،طوایف و فرقه های مذهبی 428

*منابع و مآخذ 454-441

مقدّمه مصحّحان

نگاهی به زندگانی مؤلّف

شیخ الاسلام سیّد محمّد شفیع بن سیّد بهاء الدّین محمّد بن سیّد محمّد شفیع بن سیّد بهاء الدّین محمّد بن سیّد کمال الدّین حسین بن سیّد عبد العالی بن سیّد حسین مجتهد کرکی عاملی متخلّص به«فکرت»در شهر قزوین در خانواده ای روحانی دیده به جهان گشود. ⁽¹⁾مؤلّف خود در این کتاب به نام و نام خانوادگی اش تصریح کرده و خود را چنین معرفی نموده است:«اسم این خادم و کلب این درگاه،محمّد شفیع بن بهاء الدّین محمّد الحسینیّ العاملیّ الشیخ الاسلام بالقزوین است». ⁽²⁾سیّد محمّد شفیع مذکور عالمی عامل و عارفی واصل و ادیبی کامل و شاعری ماهر و فاضلی کم نظیر بوده

است. ⁽¹⁾امّا شیخ عبّاس قمّی مؤلّف را بالجمله عالم،عارف و فاضل می داند و دراین باره می نویسد:«و بالجمله میر محمّد شفیع مذکور عالم،عارف و فاضل بوده است». ⁽²⁾وی شیخ الاسلام قزوین به روزگار کریم خان زند(و-/1119ج-/1163د-1193 ه.ق) بوده است. ⁽³⁾او کریم خان زند را بسیار ستوده و به تعریف و تمجید او پرداخته است، ⁽⁴⁾امّا نادر شاه افشار(و-/1100ج-/1148د-1160 ه.ق)را مذمّت بسیار کرده و برخی ستمگریهایش را برشمرده است. ⁽⁵⁾

مؤلّف از نوادگان میر سیّد حسین مجتهد کرکی عاملی است.او و پدرانش یکی پس از دیگری شیخ الاسلام قزوین بوده اند. ⁽⁶⁾خود مؤلّف دراین باره چنین گزارش می دهد:

«بعد از آن که میر سیّد حسین مجتهد به جنّت المأوی شتافت،میرزا کمال الدّین حسین به شغل شیخ الاسلامی قزوین منصوب شد و بعد از میرزا کمال الدّین حسین،میرزا بهاء الدّین محمّد متوجّه امر شیخ الاسلامی قزوین گردید و بعد از او میرزا محمّد شفیع و بعد از میرزا محمّد شفیع،میرزا بهاء الدّین محمّد والد راقم الحروف متوجّه این امر شد». ⁽¹⁾مؤلّف بعد از پدرش میرزا بهاء الدّین محمّد به منصب جلیل شیخ الاسلامی قزوین نائل آمد.خود مؤلّف به این مطلب تصریح کرده است. ⁽²⁾بعد از وی فرزندان و نوادگانش متصدّی امر شیخ الاسلامی قزوین بوده اند. ⁽³⁾به همین جهت این دودمان به خاندان«شیخ الاسلام»های قزوین شهرت یافته است.فرزند مؤلّف شیخ الاسلام فضل اللّه بن محمّد شفیع الحسینیّ دو پسر داشته است:یکی جدّ آقایان«شیخ الاسلام»های قزوین است،و دیگری مرحوم میرزا محمّد حسین بن فضل اللّه الحسینیّ عضد الملک جدّ خاندان«صدر الممالک»قزوین است. ⁽⁴⁾

خاندان مؤلّف

وی از خاندان شیخ الاسلام قزوین است که سلسله نسب آنان به امام همام جعفر بن محمّد الصّادق-علیهما السّلام-می رسد.شجره نامه این خاندان در یک ستون از دیوار غربی مدرسه مسعودیّه(-شیخ الاسلام)قزوین که به همّت یکی از افراد این خاندان؛ یعنی شیخ الاسلام حاج میرزا مسعود قزوینی،به سال 1321 ه.ق.ساخته شده است، در کاشی لاجوردی به خطّ نسخ بسیار عالی کار گذاشته شده است.صورت شجره نامه مذکور چنین است:

«امّا بعد؛بعون اللّه و نصرته و توفیقه بنی هذه المدرسة العالیة المبارکة الموسومة بالمسعودیّه...السیّد الجلیل شیخ الاسلام و ملاذ الأنام مسعود بن شیخ الاسلام مفید بن

شیخ الاسلام حسن بن شیخ الاسلام تقی بن شیخ الاسلام باقر بن شیخ الاسلام نقی بن شیخ الاسلام بهاء الدّین بن شیخ الاسلام شفیع بن شیخ الاسلام بهاء الدّین بن شیخ الاسلام کمال الدّین بن شیخ الاسلام عبد العال بن میر سیّد حسین خاتم المجتهدین بن علی بن حسن بن حسین بن جعفر بن علی بن عبد اللّه بن مفضّل بن احمد بن جعفر بن محفوظ بن حسن بن عدیّ بن محمّد الملقّب بالدّیباج بن الأمام الهمام جعفر الصّادق بن محمّد بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن ابی طالب صلوات اللّه و سلامه علیه و علیهم اجمعین...» ⁽¹⁾.

بنابه نوشته مؤلّف منصب شیخ الاسلامی قزوین،اردبیل،اصفهان و تهران از دوره صفویّه تا دوره های بعد در دست این خاندان دست به دست می گشته است.صاحب محافل دراین باره می نویسد:شیخ الاسلامی قزوین به میرزا کمال الدّین فرزند سیّد حسین مجتهد کرکی و شیخ الاسلامی دار الارشاد اردبیل به ولد دیگر سیّد مشار الیه انتقال یافته که الحال میر سیّد محمّد نام از آن ذرّیّه باقی است و متوجّه شیخ الاسلامی آن دیار است.میرزا علیرضا-فرزند دوم میرزا حبیب اللّه صدر فرزند اوسط میر سیّد حسین مجتهد-شیخ الاسلام اصفهان است که در ایّام دولت شاه سلطان سلیمان در سنه 1091 ه.ق.به امور شرعیّات دار السّلطنه اصفهان قیام می فرموده،چون طلیعه انوار افادات...مولانا محمّد باقر مجلسی تافت،امر مزبور از این سلسله مقطوع گردید.و احوال اولاد میرزا حبیب اللّه بن میر سیّد حسین مجتهد-که الحال در دار السلطنه اصفهان اند-در کمال عسرت می گذرد.و از میرزا محمّد ولد دیگر سیّد حسین مجتهد بعضی ارباب کمال به هم رسیده اند،مانند:میرزا ابراهیم شیخ الاسلام بلده طیّبه طهران که الحال از آن سلسله عالی جناب قدسی القاب میر سیّد علی متولّی امام زاده واجب التعظیم شاه عبد العظیم باقی است. ⁽²⁾

این خانواده همواره دارای مشاغل مهم-از صدارت،وزارت،شیخ الاسلامی

شهرهای مختلف چون:قزوین،اردبیل،تهران،اصفهان و سفارت روسیه و تولیت آستان قدس رضوی،امام زاده شاه عبد العظیم و شیخ صفی الدّین اردبیلی-بوده اند.و افراد زیادی از این خاندان مناصب دولتی داشته اند.از آن جمله اند:میرزا مهدی اعتماد الدّوله فرزند میرزا حبیب اللّه صدر که به سریر وزارت اعظم نشست. ⁽¹⁾میرزا محمّد حسین بن فضل اللّه الحسینی عضد الملک-نوه مؤلّف-که چندین سال متوالی و غیر متوالی به تولیت آستان قدس فائز گردید و آثار خوب از جمله طومار مشهور عضد الملکی را از خود به یادگار گذاشت.در اغلب کتیبه های آستان قدس و مسجد گوهرشاد اسم آن مرحوم به تجلیل یاد شده است.در سال 1304 ه.ق.میرزا محمّد علی صدر الممالک مشهور به صدر قزوینی پسر آن مرحوم مأمور تولیت آستان قدس شده و دو سه سال شاغل این شغل جلیل بود.و در حفظ منافع آستان قدس کوشش کرده،و مجدّدا در سال 1311 که آستان قدس کسر بودجه آورده بود آن مرحوم را برای تسویه و تنقیح جمع و خرج آستانه فرستاده اند،و تا 1314 در خدمت مزبور باقی بوده است و حین رفتن مبلغی وجه نقد فاضل درآمد آستان قدس را تحویل صندوق داده،در سال 1324 پسر ارشد آن مرحوم میرزا شفیع خان صدر الممالک خداوند اخلاق به تولیت آستانه آمده تا سال 1329 به این شغل جلیل فائز بود. ⁽²⁾

از این خاندان است سیّد جمال الدّین عاملی قزوینی معاصر که در 1330 ه.ق.

وفات یافت. ⁽³⁾

بزرگ این دودمان میر سیّد حسین فرزند سیّد حسن کرکی عاملی نوه دختری محقّق ثانی مشهور به محقّق کرکی و پسر خاله میرداماد است. ⁽⁴⁾پدر میر سیّد حسین مجتهد،

سیّد حسن بن سیّد جعفر کرکی،ساکن کرک نوح-شهری نزدیک بعلبک-بود.وی از فقهای بزرگ جهان تشیّع به شمار می رود.او پسر خاله شیخ علی بن عبد العالی مشهور به محقّق ثانی و محقّق کرکی و داماد اوست.استاد شهید ثانی و شیخ حسین بن عبد الصّمد حارثی پدر شیخ بهایی بوده است.شهید ثانی در اجازه نامه ای که برای شیخ حسین بن عبد الصّمد مرقوم کرده،به تعریف سیّد مذکور پرداخته است.از آثار اوست:

العمدة الجلیله،المحجّة البیضاء،تفسیر الآیات الفقهیه،کتاب الطّهاره،مقنع الطّلاّب و شرح الطّیبة الجزریّة ... ⁽¹⁾شهید ثانی در اجازه نامه به فرزندش شیخ حسن او را بسیار ستوده است. ⁽²⁾

احتمالا سیّد حسن همه عمرش را در کرک نوح به سر برده و بنابه گزارش کتابشناس شهیر جهان تشیّع میرزا عبد اللّه افندی در 6 رمضان 934 ه.ق.در همان جا درگذشته است. ⁽³⁾گرچه منابع رجالی تولّد میر سیّد حسین را ذکر نکرده اند،امّا به یقین او در کوک نوح دیده به جهان گشوده و احتمالا دوران کودکی و نوجوانی را در همان جا سپری کرده و از محضر پربرکت پدر دانشمند و جدّ بزرگوارش محقّق کرکی و دیگر استادان آن جا سود جسته است.می توان حدس زد که او در حدود 959 ه.ق.همراه پدر بزرگش محقّق ثانی ⁽⁴⁾به ایران آمده و در رتق و فتق امور شرعیّه به وی کمک می کرده است. ⁽⁵⁾بعد از وفات محقّق کرکی سیّد حسین در نزد تمامی امرا و سلاطین وقت قائم

مقام او و دارای اعتباری تمام شد.

طبق گزارش عالم آرای عباسی میر سیّد حسین نخست در اردبیل مدّتی به تدریس و شیخ الاسلامی و قطع و فصل مهامّ شرعیّه قیام داشت و بعد از آن به درگاه معلّی آمد و منظور نظر شاه طهماسب قرار گرفت. ⁽¹⁾برخی از محقّقان بر این باورند که وی مدّتی در قزوین متوجّه امر شیخ الاسلامی بود و بعد به دستور شاه عبّاس اوّل به سمت شیخ الاسلامی به اردبیل رفت. ⁽²⁾مؤلّف کتاب حاضر که از نوادگان سیّد حسین است، سخن عالم آرا را تأیید می کند و می نویسد:«میر سیّد حسین به منصب جلیل تولیت مزار و نقابت و شیخ الاسلامی دار الارشاد اردبیل و قزوین معیّن گردید و رقم مطاع آن در نزد راقم الحروف بوده که القاب بسیاری در آن مرقوم گردیده بود». ⁽³⁾از این گزارش صاحب محافل روشن می شود که سیّد حسین ابتدا شیخ الاسلام اردبیل بوده و سپس به قزوین آمده و شیخ الاسلام آن جا شده است.

به هرحال میر سیّد حسین در اواخر دوره شاه طهماسب و اسماعیل دوم و محمّد خدابنده و اوایل حکومت شاه عبّاس اوّل شیخ الاسلام قزوین بوده است.نقل است که وی شاه طهماسب را غسل داده و بر وی نماز گزارده است. ⁽⁴⁾میر سیّد حسین در دوران کوتاه حکومت اسماعیل دوم در قزوین بود و موضعی مخالف در برابر سیاست سنّی گری شاه و میر مخدوم شریفی پیش گرفت. ⁽⁵⁾

طبق گزارش میرزا عبد اللّه افندی وی مسؤول غسل جسد شاه اسماعیل دوم در رمضان 985 ه.ق.بود. ⁽⁶⁾زمانی که حامیان شاهزاده عبّاس میرزا به قزوین رسیدند و او را در سال(994 ه.ق)بر تخت سلطنت نشاندند،میر سیّد حسین هیأتی را برای

خوشامدگویی به خارج شهر قزوین فرستاد. ⁽¹⁾

کراماتی به سیّد حسین منسوب است که از آن جمله است:مرگ ناگهانی شاه اسماعیل دوم که بارها سیّد را به قتل تهدید کرده بود،تا این که شبی سیّد به دعای علوی مصری توسّل نمود و شاه در همان شب از دنیا رفت. ⁽²⁾

سیّد حسین دارای فطرت عالی،طبع کامل،حافظه ای قوی و فصیح البیان،و ملیح اللسان و دستگیر مستمندان و گرفتاران روزگار بود.سرانجام بر اثر طاعون در 1001 ه.ق.در قزوین درگذشت. ⁽³⁾افراد زیادی او را ستوده اند،از آن جمله شیخ ابراهیم البازوریّ که قصیده ای در شأن سیّد مذکور سروده است. ⁽⁴⁾

آثار مؤلّف

شعشعه ذو الفقار فی غزوات حیدر الکرّار :مؤلّف آن را به نام نامی علیّ بن ابی طالب«ع»سروده است.وی در دیباچه همین کتاب از آن یاد کرده و گفته است:«چون شعشعه ذو الفقار که مشتمل بر غزوات حیدر کرّار و امام ابرار-نظما و نثرا-به نام نامی آن بزرگوار مرقوم گردیده بود.لهذا این شگرف نامه نامی ⁽⁵⁾به رسم پیشکش تحفه سرکار امام عصر می شود.» ⁽⁶⁾این کتاب به فارسی فصیح و بلیغ تألیف شده است که مهارت مؤلّف را در نظم و نثر ادب فارسی نشان می دهد. ⁽⁷⁾

مؤلّف در این کتاب به مناسبت،بسیاری از اشعارش-مانند«ساقی نامه»و

«رباعیّات»و جز آن-را ذکر کرده است. ⁽¹⁾او این اثر را برده شعشعه مرتّب کرده است.

شعشعه اوّل در غزوه«بدر»،دوم در غزوه«احد»،سوم در غزوه«خندق»،چهارم در غزوه «خیبر»،پنجم در«فتح مکّه»،ششم در غزوه«حنین»،هفتم در غزوه«ذات السّلاسل»، هشتم در جنگ«جمل»،نهم در جنگ«صفّین»و دهم در حرب«خوارج مارقین». ⁽²⁾وی این کتاب را به نام کریم خان زند(1193/1163 ه.ق)تألیف کرده؛گرچه به نام او تصریح نکرده است،ولی او را بسیار ستوده و در شعر خود به نام او اشاره کرده است:

طوطیان را تا بود ذکر تسلسل یا کریم

طوطیِ نطقم به اوصافِ خوشش گوینده باد

و در آخر آن امیر المؤمنین را مدح و«ذو الفقار»و«دلدل»را مفصّلا وصف کرده است.او در شوّال 1184 ه.ق.از تألیف کتاب فراغت یافته و خود به تاریخ اتمام آن اشاره کرده است:«این شعشعه ذو الفقار به تأیید حیدر کرّار در شهر شوّال سال یک هزار و یک صد و هشتاد و چهار سمت اختتام پذیرفت». ⁽³⁾

نسخه خطّی آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران در ضمن مجموعه شماره 2290 موجود است. ⁽⁴⁾

زلال العیون: از دیگر آثار محمّد شفیع حسینی زلال العیون است که شرحی است به فارسی بر عیون اخبار الرّضا و در سال 1172 ه.ق.به پایان رسیده است. ⁽⁵⁾مؤلّف بسیاری از شعرهای خود را در این کتاب گنجانده و در آن از اثر دیگرش مثنوی گهربار بسیار نقل نموده ⁽⁶⁾و از آن چنین یاد کرده است:«این مثنوی درباره داستان سلامان و

ابسال به روایت ابو علی سیناست». ⁽¹⁾

نسخه خطّی زلال العیون در 60 ورق در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران در اوّل مجموعه شماره 2990 موجود است.این نسخه تا شرح گفتگوی امام رضا-علیه السّلام- با هربذ اکبر را دربردارد.مؤلّف در پایان نسخه می نویسد:«میر سیّد حسین نگذارده است که اسرار این حدیث شریف«داستان هربذ»را به فارسی بنویسم و به همین اندازه بس کردم». ⁽²⁾

مؤلّف در این کتاب نیز کریم خان زند را ستوده و نادر شاه را مذمّت کرده است. ⁽³⁾

مثنوی گهربار: شیخ آقا بزرگ می نویسد:«ذکره فی کتابه زلال العیون و قال فیه إنّه مثنویّ فی قصّة«سالامان و ابسال»بروایة أبی علی سینا». ⁽⁴⁾

داستان سلامان و ابسال از ابن سیناست چنان که خود در اشارات و شاگردش جوزجانی و محقّق طوسی در شرح الاشارات ذکر کرده اند،اصل این داستان به زبان یونانی بوده است که آن را حنین بن اسحاق عبادی(و-/196د-260 ه ق)به عربی ترجمه و ابن سینا آن را شرح کرده است. ⁽⁵⁾

خواجه نصیر طوسی گفته است:داستان سلامان و ابسال دو قصّه اند،یکی از آن دو از تألیفات ارسطوست که حنین بن اسحاق آن را از یونانی به عربی برگردانده است و دومی را خود ابن سینا تألیف نموده است.سپس فهرستی از هردو داستان ذکر کرده

است. ⁽¹⁾

تاریخ العرفا: قسمت عمده این کتاب شرح اشعار مثنوی مولوی است.در آخر آن شرح حال عدّه ای از عرفا را آورده است.این کتاب در سال 1185 ه.ق.به پایان رسیده است. ⁽²⁾

محقّق شهیر حاج شیخ عبّاس قمّی در کتاب فوائد الرّضویّه ضمن شرح حال مؤلّف می نویسد:«کتابی نوشته در شرح مثنوی یعنی اشعاری را که قادحین مثنوی در آن قدح کرده اند ذکر و شرح کرده و بعضی اصطلاحات عرفا و صوفیّه و ترجمه جمله ای از علما و عرفا را ذکر کرده است.و ما گاهی در این کتاب شریف از آن نقل می کنیم» ⁽³⁾.استاد مدرّس رضوی نیز در تصحیح کتاب مجمل التّواریخ گلستانه از آن سود جسته است. ⁽⁴⁾

نسخه خطّی این کتاب متعلّق به آقای مدرّس رضوی است. ⁽⁵⁾

محافل المؤمنین: ذیلی است بر کتاب مجالس المؤمنین قاضی نور اللّه شوشتری که مؤلّف آن را به سال 1190 ه.ق.در زمان دولت کریم خان زند(ج /1163د- 1193 ه.ق)تألیف کرده است. ⁽⁶⁾این کتاب بر همان روش و اسلوب مجالس المؤمنین قاضی نور اللّه شوشتری تألیف شده است. ⁽⁷⁾چنان که مؤلّف دراین باره می نویسد:«بر متدبّران حکایات سلف پوشیده نماناد که غرض مسوّد اوراق،تاریخ احوال سلاطین نیست،بلکه مدّعا از تسوید این صحیفه[آن است که]تحقیق حالات مؤمنین و کسانی که در طریق أنیق ترویج دین مبین و منهج خیر الوصیّین سعی موفور به ظهور

رسانیده اند،نگاشته شود که تواند قابلیّت جلد ثانی مجالس المؤمنین به هم رساند». ⁽¹⁾

مؤلّف نام شماری از بزرگان شیعه را که از کتاب مجالس المؤمنین قاضی نور اللّه فوت شده است و یا همزمان قاضی و یا بعد از او زیسته اند،در این کتاب یاد کرده است. ⁽²⁾او می نویسد:«این کتاب در حکم تتمّه مجالس المؤمنین است؛زیرا جمعی کثیر و جمّی غفیر که در این کتاب مذکورند،اکثر آنان قبل از شاه اسماعیل شیعه اثنا عشری بوده اند و در حقیقت این اثر متمّم و مکمّل مجالس المؤمنین است». ⁽³⁾

مؤلّف در دیباچه کتاب محافل المؤمنین می نویسد:«چون قاضی نور اللّه شوشتری در کتاب فیض آیین مجالس المؤمنین -در تحقیق اسامی مؤمنین عالی مقام و شیعیان ذوی الاحترام بذل جهد فرموده...و قریب به سیصد سال است که از آن تاریخ گذشته، ⁽⁴⁾و به نظر قاصر نرسیده که ذکر اعاظم دین و محبّان خاندان طیّبین را به طور کتاب مجالس المؤمنین احدی از دانشمندان فصاحت قرین به رشته بیان کشیده باشد،لهذا توکّلا علی اللّه ربّ العالمین و توسّلا بذیل خیر المرسلین و عترته الطّیّبین الطّاهرین...شروع به آن نمود». ⁽⁵⁾مؤلّف در دیباچه محافل المؤمنین به نام آن تصریح کرده و گفته است:«این تحفه را من قبیل هدیّة النّمل الی سلیمان در پیشگاه بارگاه ولایت پناه گذرانیده،به محافل المؤمنین نامیده می شود-بمنّه وجوده». ⁽⁶⁾

با این حال به گفته استاد گلچین معانی،مؤلّف نیمی از مطالب کتاب محافل المؤمنین را از مجالس المؤمنین و نیم دیگر آن را از تاریخ عالم آرای عباسی گرفته

است. ⁽¹⁾این ادّعای استاد گلچین معانی تا حدودی درست است؛زیرا در برخی موارد مؤلّف محافل چندین صفحه پی درپی را از مجالس المؤمنین یا از عالم آرای عباسی گرفته است.ما در تعلیقات و پانوشتها به پاره ای از آنها اشاره خواهیم کرد.

مؤلّف در دیباچه محافل می گوید:«این شگرف نامه نامی که محتوی بر احوال شیعیان اخلاص شعار و مؤمنین عالی مقدار است به رسم پیشکش تحفه سرکار امام عصر-که آقای شیعیان است-می شود». ⁽²⁾

این کتاب مشتمل است بر:الف-دیباچه:در سبب تألیف کتاب و غرض مؤلّف.

ب-افتتاح:در بیان غیبت و ظهور حضرت صاحب الامر-علیه السّلام-و به دنبال آن تراجم پادشاهان صفویّه و افشاریّه تا کریم خان زند و امرا و صدور آنان و احوال قطب شاهیان دکن و عادل شاهیان بیجاپور و بعضی از سلاطین تیموری هند و شاعران و خوشنویسان و علما و بزرگان شیعه،بدون ترتیب زمانی یا الفبایی.

اهمّیّت محافل المؤمنین

الف-این کتاب مشتمل بر شرح حال جمعی از بزرگان فرقه ناجیه شیعه است که شرح حال برخی از آنان-به ویژه معاصران مؤلّف-در هیچ مأخذ دیگری یافت نمی شود.

ب-در این نسخه شریفه گاهی در ضمن شرح احوال دانشمندان،کتابشناسی های خوبی انجام شده است.مصنّف در ضمن شرح حال سیّد علی خان مدنی می گوید:«از جمله تألیفات آن بزرگوار طراز اللغه است که...الحقّ کتاب لغتی به آن سامان تا به امروز نوشته نشده،لکن تا ماده سین به نظر حقیر رسیده،و جناب شیخ محمّد یوسف شیرازی می فرموده که نسخه به خطّ سیّد در نزد من است و تا مادّه سین نوشته و بعد از او اجل سیّد رسیده،فرصت اتمام نیافت». ⁽³⁾

ج-از دیگر ویژگیهای مهمّ این کتاب شریف آن است که مأخذ بسیاری از مصادر و منابع بعد از خود واقع شده است.آقا بزرگ تهرانی دراین باره می نویسد:« محافل المؤمنین ذیل و مستدرک مجالس المؤمنین است.در جاهای متعدّد دیده ام که از آن نقل شده است:منها ما نقله عنه صاحب الرّوضات تاریخ وفات الشیخ لطف اللّه المیسیّ...،و منها ما نقل عنه فی بعض حواشی أمل الآمل من ترجمة الآقا رضیّ القزوینیّ الّذی توفّی 1096 ه.ق.و منها بعض المجامیع الّذی نقل عنه ترجمة الشیخ علی العرب و صرّح هناک باسم المصنّف و نسبه» ⁽¹⁾.

محقّق شهیر حاج شیخ عبّاس قمی در تألیفات رجالی خود از این کتاب و اثر دیگر مؤلّف،یعنی تاریخ العرفا سود جسته است. ⁽²⁾استاد مدرّس رضوی نیز در تصحیح کتاب مجمل التّواریخ گلستانه از محافل المؤمنین سود جسته و هرجا روایتی مخالف با روایات گلستانه و یا توضیحی و تصحیحی درباره واقعه ای تاریخی مشاهده کرده و یا آن را برای تعیین سال واقعه ای مفید دانسته از آن استفاده کرده است. ⁽³⁾

بی شک محافل المؤمنین یکی از مصادر تذکره پیمانه اثر استاد گلچین معانی نیز هست.از آن جا که از شرح حال میرزا قاسم سمنانی در منابع دیگر،اطّلاع چندانی در دست نیست،استاد گلچین معانی بر مبنای اطّلاعات مؤلّف محافل ترجمه او را در تذکره پیمانه صفحه 413-415 گنجانده و ابیات ساقی نامه او را نیز از محافل المؤمنین نقل کرده است. ⁽⁴⁾

د-در این کتاب به مناسبت از مسائل امامت،به ویژه مسأله غیبت امام عصر -علیه السّلام-بحث شده است که این امر نیز بر اهمیّت این کتاب می افزاید. ⁽⁵⁾

ه-از دیگر ویژگیهای برجسته این کتاب آن است که قصاید غرّا و تواریخ نادره از شعرا و حکایات غریبه از عرفا که در کتب متداوله دیگر نیست،در این اثر درج شده است. ⁽¹⁾

و- محافل المؤمنین کتابی است تاریخی مشتمل بر فوائد کثیره که از خواندن تاریخ حاصل می شود. ⁽²⁾

نقد محافل المؤمنین

اشتباهها،اجمالها و ابهامهای نسبتا زیادی به این کتاب راه یافته است که بخشی از آنها از کاتب نسخه است.ما در این مجال به پاره ای از آنها اشاره می کنیم:

الف-مؤلّف،شرح حال و نام و نشان میر سیّد احمد حسینی مشهدی را با میرزا محمّد فرزند میرزا اشرف-که هردو خوشنویس بودند-به هم آمیخته است. ⁽³⁾با توجّه به این که مصنّف،مطالب مندرج در ذیل شرح حال سیّد احمد را عینا از عالم آرای عبّاسی نقل کرده است،بااطمینان می توان این به هم آمیختگی را براساس تاریخ عالم آرای عبّاسی تصحیح کرد. ⁽⁴⁾

ب-یکی دیگر از اشتباههای مصنّف این است که میان«والهی قمی»و مولانا «ملک قمی»خلط کرده است.او تألیف کتاب گلزار ابراهیم را که به نام ابراهیم عادلشاه بیجاپوری تسمیه شده و با شرکت ملک قمی و ظهوری ترشیزی انجام یافته،به ظهوری

و میر والهی نسبت داده و شرح حال ملک قمی را در ذیل والهی قمی آورده است. ⁽¹⁾

مولانا ظهوری ترشیزی پدر زن ملک قمی است که هر دو در دربار ابراهیم عادلشاه می زیسته اند و کتاب گلزار ابراهیم یا نورس را به رشته نظم کشیده و از آن پادشاه صله دریافت داشته اند.امّا والهی قمی اصلا به هندوستان نرفته است.او از سادات قم و از شاعران معاصر شاه طهماسب و هجوسرا بوده است. ⁽²⁾

ج-مصنّف در ترجمه میر محمّد فرزند میر شمس الدّین علی از سادات بنی المختار دچار اشتباه شده است.وی او را از سادات کتکن دانسته و گفته است:«میر سیّد محمّد از سادات کتکن من اعمال سبزوار است» ⁽³⁾درحالی که کتکن(-کدکن)در گذشته از توابع نیشابور بوده و اکنون از توابع تربت حیدریّه است.میر محمّد مذکور از اهالی کسکن سبزوار است نه کتکن و علاوه براین مؤلّف مطالب را عینا از عالم آرای عباسی نقل کرده است و در آن جا کسکن آمده است. ⁽⁴⁾

عالم آرای عباسی:کسکن من اعمال سبزوار است و در آن ولایت صاحب املاک و رقبات کلّی....

محافل المؤمنین:کتکن من اعمال سبزوار است و در آن ولایت صاحب املاک کلّی.

د-یکی دیگر از اشتباه کاری های مؤلّف در این کتاب آن است که ترجمه میر کلان استرآبادی را ذیل عنوان میر عبد الحسین استرآبادی ذکر کرده است.

مصنّف مطالب را عینا از عالم آرا گرفته است؛بنابراین می توان براساس عالم آرا متن محافل را تصحیح کرد. ⁽⁵⁾

ه-از دیگر اشتباهات مؤلّف این است که به جای میر عنایت اللّه(-شاه عنایت اللّه

اصفهانی)میر غیاث اللّه نقیب اصفهانی ضبط کرده است.مطالب مندرج در ترجمه احوال او عینا به نام میر عنایت اللّه در تاریخ عالم آرای عباسی آمده است. ⁽¹⁾

و-وی همچنین خواجه حسین مروزی را با خواجه حسین مشهدی متخلّص به ثنایی اشتباه کرده و از این دو نفر شخصی به نام خواجه حسین ثنایی هروی ساخته است. ⁽²⁾امّا از مطالبی که مؤلّف در ذیل شرح حال خواجه حسین ثنایی هروی آورده است،به خوبی روشن می شود که شخص مورد بحث خواجه حسین مروزی است نه خواجه حسین ثنایی مشهدی؛زیرا خواجه حسین مروزی است که در سرودن مادّه تاریخ مهارتی فوق العاده داشته است،چنان که قصیده ای ساخته است که از هر بیت آن سلطان سلیم و تاریخ ولادت او بیرون می آید.و قصیده ای دیگر نیز دارد که از هر بیت آن نام شاه مراد و تاریخ ولادت او(984 ه.ق)به دست می آید.همچنین قصیده ای سروده است که از هر مصرع اوّل آن جلوس اکبر(963 ه.ق)و از هر مصرع دوم آن(977 ه.ق)تاریخ تولّد سلیم استخراج می شود. ⁽³⁾

ز-سنین عمر قاضی نور اللّه شوشتری(شهید در 1019 ه.ق)را به زمان اورنگ زیب و شاه سلیمان صفوی رسانیده و تاریخ تألیف کتاب احقاق الحق ّ او را 1088 دانسته است. ⁽⁴⁾

«و در آخر عمر به تألیف احقاق در مدت هفت ماه قیام فرموده،و در شعبان سنه 1088 کتاب مزبور به اتمام رسید.»...

«چون اتمام احقاق الحق در سنه یک هزار و هشتاد و هشت بوده که در ایران شاه سلیمان و در هند اورنگ زیب پادشاه بوده،معلوم است که قاضی نور اللّه عمر طبیعی را دریافته چنانچه خود در آخر کتاب احقاق الحق می فرماید که:«پیری به مرتبه ای رسیده بود که ضعف القوی و صار

ح-دوران زندگی عرفی شیرازی(متوفی 999 ه.ق)را که معاصر اکبر شاه بوده از زمان جهانگیر هم گذرانیده و به عهد شاهجهان رسانیده است. ⁽¹⁾

ط-مظهری کشمیری را نظیری کشمیری و مالک دیلمی را هالک دیلمی شناخته است. ⁽²⁾

ی-در پاره ای از موارد تاریخ واقعه ها را اشتباه ثبت کرده است:مثلا در مورد تصرّف اصفهان به دست افاغنه می نویسد:«روز دوشنبه بیستم جمادی الأولی سنه یک هزار و سیصد و سی و چهار مطابق اودئیل در کلون آباد-چهار فرسخی اصفهان-تلاقی فریقین واقع و قزلباشیّه مغلوب شده.» ⁽³⁾درحالی که این واقعه به سال 1134 ه.ق.

اتفاق افتاده است.یا تاریخ صله دادن شاه عباس اوّل به شأنی تکلو را سال 1004 ه.ق.

دانسته و گفته است:«در سنه اربع و الف این مقدمه رو داد» ⁽⁴⁾،درحالی که در مآخذ دیگر تاریخ این واقعه سال 1000 ه.ق.ثبت شده است. ⁽⁵⁾

ک-تاریخ تألیف مجالس المؤمنین را سیصد سال پیش از تألیف محافل المؤمنین دانسته است.او دراین باره می نویسد:«الحق کتابی چون مجالس المؤمنین در اسلام تصنیف نگردیده و از ابتدای امر اسلام تا به زمان سلاطین جنّت مکین صفویّه در تحقیق اسامی عالی مقام و شیعیان ذوی الاحترام بذل جهد فرموده و قریب به سیصد سال است که از آن تاریخ گذشته و به نظر قاصر نرسیده که ذکر آن اعاظم دین و محبّان

خاندان طیبین را به طور کتاب مجالس المؤمنین احدی از دانشمندان فصاحت قرین به رشته بیان کشیده باشد.لهذا توکّلا علی اللّه ربّ العالمین شروع به تألیف آن[ محافل المؤمنین ]نموده» ⁽¹⁾.

درحالی که مجالس در 1010 ه.ق.و محافل در 1190 ه.ق.تألیف شده است و فاصله بین تألیف این دو کتاب 180 سال بوده است نه سیصد سال چنان که مؤلّف ادّعا نموده است.

نقدی بر شیعه شناسی مؤلّف

بی شک یکی از هدفهای مؤلّف از تألیف این کتاب شریف،تکمیل مجالس المؤمنین بوده است.بنابراین شماری از پادشاهان،وزیران،امیران،دانشمندان و سخنورانی را که قبل از قاضی نور اللّه شوشتری و یا همزمان او زیسته اند،و قاضی نور اللّه آنها را یاد نکرده،در این کتاب آورده است تا این کتاب مکمّل و متمّم مجالس المؤمنین باشد.چنان که خود مؤلّف در دیباچه محافل می گوید:«در حقیقت این کتاب متمّم مرام صاحب مجالس المؤمنین است». ⁽²⁾و نیز همو در جایی دیگر می نویسد:«غرض مسوّد اوراق از تسوید این صحیفه تحقیق حالات مؤمنین است که تواند قابلیّت جلد ثانی مجالس المؤمنین به هم رساند». ⁽³⁾

امّا مؤلّف در شیعه شناسی دچار اشتباه شده است.او جلال الدّین اکبر شاه را در این کتاب جزو پادشاهان شیعه به شمار آورده است،درحالی که به گواهی همه مآخذ،وی نخست سنّی مذهب بود و سپس در ایام سلطنت خود آیینی را به نام«دین الهی اکبر شاهی»ارائه داد. ⁽⁴⁾البتّه اکبر در اطراف خود گروهی از مردان لایق و ممتاز را از هر فرقه و

نژاد گرد آورده بود که همه خود را وقف او کرده بودند. ⁽¹⁾مردان لایقی از شیعیان نیز در خدمت او بودند.امّا هر جا لازم بود دستور قتل شیعیان را صادر می کرد.از جمله برای خواباندن فتنه و سرکشیهای مخالفان،دستور قتل مرد لایقی چون بیرم خان را صادر کرد.

دلیلی که مؤلّف بر تشیّع جلال الدّین اکبر شاه اقامه کرده است،هیچ ربطی به مذهب او ندارد،بلکه حکایتی بیش نیست. ⁽²⁾به نظر می رسد اکبر در مذهب متعصّب نبوده است زیرا زمانی که شکایت از دربار ایران در مورد سخت گیری مذهب زیاد شد،اکبر شاه نامه ای توسّط ضیاء الملک به شاه عبّاس اوّل فرستاد و از او خواست که مردم را در عقایدشان آزاد بگذارد. ⁽³⁾

از دیگر کسانی که مؤلّف او را شیعه شناسانده اورنگ زیب است.حکایتی که مؤلّف دلیل بر تشیّع او دانسته است،مأخذ معتبری ندارد،وانگهی همه مآخذ دلالت بر آن دارد که اورنگ زیب سنّی متعصّب و متصلّب بوده است و شمار زیادی از شیعیان به دستور او به قتل رسیده اند. ⁽⁴⁾

نقد مؤلّف بر قاضی نور اللّه شوشتری

از جمله کسانی که مؤلّف او را شیعه شناخته و بر قاضی نور اللّه ایراد گرفته است که چرا او را در جمله اهل ایمان ذکر نکرده و به مذمّت او پرداخته است،نظامی گنجوی است.مؤلّف دراین باره می نویسد:«و از جمله شعرای شیعه که قاضی نور اللّه متوجّه تعریف او در مجالس المؤمنین نگردیده است و در کتاب احقاق الحق به مذمّت او پرداخته،نظامی گنجوی است». ⁽¹⁾

قاضی در احقاق الحق در حسن و قبح عقلی می فرماید که اشاعره می گویند:«از حق تعالی صادر می شود چیزی که قبیح می داند آن را عقل،و اعتقاد ایشان نفی عدالت است از خدا کما صرّح شیخهم و شاعرهم نظامی الگنجوی حیث قال:

اگر عدل است در دریا و در کوه چرا تو در نشاطی من در اندوه

اگر در تیغ دوران رحمتی هست چرا بُرّد ترا ناخن مرا دست

اگر بی مهر شد پستان گردون چرا بخشد تو را شیر و مرا خون ⁽²⁾

در این مورد نیز مؤلّف در شیعه شناسی دچار اشتباه شده است؛زیرا به احتمال زیاد نظامی گنجوی سنّی شافعی بوده و به هیچ وجه تشیّع او به اثبات نرسیده است.علاوه براین قاضی نور اللّه فقط بیتهای نظامی را در مورد حسن و قبح عقلی نقل کرده است و به هیچ روی به مذمّت او نپرداخته است،چنان که صاحب محافل ادّعا کرده است. ⁽³⁾

از دیگر اعتراضات مؤلّف بر قاضی نور اللّه این است که چرا عبد الرّحمان جامی را از جمله اهل ایمان ندانسته است.دراین باره گفته است:«تواند بود که جامی شیعه باشد؛ زیرا مشهور عالمیان است که مولانا عبد الرّحمان جامی بعد از بازگشت از حج بیت اللّه در خانه قاضی سمنان چهار بار تبرّا نموده است و وصیّت کرده است که بعد از او به شیعیان رسانند،تواند بود که مولانا جامی در مقام تقیّه بعضی سخنان از او مذکور گردیده باشد و

جناب سیّد قاضی نور اللّه بر عقیده باطنی او مطّلع نگردیده باشد». ⁽¹⁾

مؤلّف دلیل دیگری بر تشیّع جامی اقامه کرده و گفته است:«از رباعیی که قاضی نور اللّه در احوال شیخ محمّد لاهیجی شارح گلشن راز در تألیفات خود نقل نموده که مولانا جامی در صدر جواب کتابت شیخ نوشته تشیّع او معلوم می شود» ⁽²⁾:

رباعی ای فقر تو نوربخش ارباب نیاز خرّم ز بهار خاطرت گلشن راز

یک ره نظری بر مسِ قلبم انداز شاید که برم ره به حقیقت ز مجاز ⁽³⁾

اعتراض مؤلّف بر قاضی نور اللّه وارد نیست؛زیرا عبد الرّحمان جامی به قطع و یقین سنّی متعصّب و متصلّب بوده است و همه مآخذ شیعی و سنّی و آثار و اقوال خود جامی گواه صدق این ادعاست.قاضی نور اللّه در مجالس از کتاب نفحات الأنس او تعبیر به نفخات نموده،و در موارد متعدّد به شدّت از او انتقاد می کند.

از دیگر انتقادات مؤلّف بر قاضی نور اللّه این است که قاضی نور اللّه در مجالس از دمشق تعریف کرده است. ⁽⁴⁾صاحب محافل بر این مطلب اعتراض نموده،می نویسد:«از قاضی نور اللّه تعجّب است که به تعریف دمشق پرداخته و استدلال فرموده که:محلّ خرابی هست که در آن جا شیعه نزول می نماید.وجه تسمیه این محلّه ظاهرا به خراب آن است که سر مقدّس سیّد الشهدا با عترت اطهار به آن جا نزول فرمود». ⁽⁵⁾سپس مؤلّف در تأیید اعتراض خود بر قاضی نور اللّه روایتی از امالی شیخ طوسی و تفسیر علی بن ابراهیم در مذمّت شام ذکر کرده است. ⁽⁶⁾

نخست آن که اعتراض مؤلّف بر قاضی در مورد تعریف شام بی وجه است،چون قاضی با استناد به مآخذ گذشته در مذمّت اهل دمشق سعی بلیغ نموده و فقط به تعریف محله خراب دمشق که محل اسکان شیعیان در آن زمان بوده،پرداخته است.بنابراین سخن قاضی کاملا درست است،و نقد مؤلّف بر او وارد نیست. ⁽¹⁾

إذا فاخروا قالوا میاه غزیرة عذاب،و للظّامی سلاف مورّق

سلاف و لکن السراجین مزجها فشار بها الخرا یتنشق

فما هی إلا بلدة جاهلیّة بها تکسد الخیرات و الفسق ینفق

فحسبهم جیرون فخرا و زینة و رأس ابن بنت المصطفی فیه علّقوا» -

مجالس،60/1

ملاحظه می کنید که این شعر نهایت ذمّ اهل دمشق است.

دفاع مؤلّف از قاضی نور اللّه شوشتری

مؤلّف گاهی هم به دفاع از قاضی برخاسته و پاسخ منتقدان را داده است.از جمله می نویسد:«برخی از دانشمندان در مقام اعتراض برآمده گفته اند:از جناب قاضی نور اللّه شوشتری تعجّب است که شیخ علاء الدّوله سمنانی را به«سلطان المتألّهین»و«رکن الدّین»ملقب ساخته است و در توجیه این سخن شیخ علاء الدوله که گفته است:«امام بن الامام محمّد بن الحسن العسکریّ علیه و علی آبائه الکرام درگذشته است».فرموده:

می تواند بود که از مقوله غلط در کشف باشد چنان که شیخ محیی الدّین و بعضی از بزرگان این طایفه را در دعوی مهدویّت و خاتم الولایه بودن واقع شده،یا غلط در

تشخیص محمّد بن العسکری باشد». ⁽¹⁾

همانا در جواب متعرّض به قاضی می توان گفت که در این خصوص اخبار آحاد واقع گردیده،مثل آنچه عبد اللّه بن جعفر حمیری روایت کرده:«سئلت ابا عبد اللّه هل فی کتاب اللّه مثل القائم؟فقال:نعم،آیة صاحب الحمار:أماته اللّه مائة عام ثمّ بعثه». ⁽²⁾

و همچنین امام صادق-علیه السّلام-فرموده:«و سمّی القائم لأنّه یقوم بعد ما یموت انّه یقوم بأمر عظیم». ⁽³⁾شیخ طوسی در کتاب الغیبه اخبار مزبور را تأویل به موت ذکر نام آن حضرت نموده است. ⁽⁴⁾پس آنچه قاضی در باب شیخ علاء الدوله سمنانی فرموده کاملا درست است.

مآخذ محافل المؤمنین

استاد گلچین معانی نوشته است:«مؤلّف نیمی از مطالب کتاب محافل المؤمنین را از مجالس المؤمنین گرفته و نیم دیگر را از عالم آرای عباسی ». ⁽⁵⁾گرچه مؤلّف مطالب فراوانی را از این دو کتاب نقل کرده است و ما در پانوشتها بدان اشاره کردیم،اما از مآخذ فراوان دیگری نیز سود جسته است.از آن جمله است: امل الآمل ، کتاب الغیبه شیخ طوسی ، عالم آرای وحید قزوینی(- عباسنامه )،رساله« شقّ القمر »صاین الدّین ترکه اصفهانی،صلحنامه ها،اجازه نامه های علما،رساله« رفع البدعة فی حلّ المتعه »، سلافة العصر ،دیوانهای شعرا، مصفی المقال ، بغیة المرید شیخ عودی ، احقاق الحق ، جامع الاسرار آملی ،رساله« شبهات ابلیس و جواب آن »، اصطلاحات الصّوفیه عبد الرزّاق کاشی، شرح حدیث دعای کمیل از مولانا مقیم کاشی، رساله نصیرای همدانی در جواب علمای هند و نامه علمای ماوراء النهر و جواب آن و کتابهای تاریخی

و حدیثی دیگر.از آنجا که مؤلّف از خانواده ای روحانی و جلیل القدر بوده،مآخذ فراوانی در اختیار داشته است؛زیرا در بسیاری از موارد می نویسد:«مسوّده فلان نامه یا اثر یا حکم نزد ما موجود است».

معرّفی نسخه

متأسّفانه تنها نسخه شناخته شده از کتاب شریف محافل المؤمنین -که همان نسخه کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی،به شماره 6578 است-ناتمام مانده است و به پایان ترجمه شیخ حرّ عاملی و ذکر نام سیّد صدر الدّین همدانی خاتمه می یابد.گویا نویسنده می خواسته است ذیل خود بر کتاب مجالس المؤمنین را ادامه دهد،امّا به دلایلی که روشن نیست یگانه نسخه موجود از این کتاب به همین جا پایان یافته و این نسخه شریف ناتمام باقی مانده است.

این نسخه به خطّ شکسته نستعلیق خوش،در اوائل قرن سیزدهم در حدود سالهای 1200 تا 1210 ه.ق.به درخواست فرزند مؤلّف فضل اللّه بن محمّد شفیع حسینی نوشته شده است.عناوین به شنگرف و کاغذ آن نوعی ترمه است.نسخه مذکور در 84 برگ 21 سطری نوشته شده است.واقف آن حاج محمّد تقی شهابی نظام دفتر،کارمند آستان قدس رضوی است که نسخه مزبور را به تاریخ 10 مرداد 1323 وقف کتابخانه آستان قدس کرده است.واقف در پشت کتاب ترجمه مؤلّف و فرزندان وی را نوشته و افزوده است:«...این نسخه حاضر که مسمّی به محافل المؤمنین و در زمان کریم خان زند نوشته شده،یکی از آنهاست که به طبع نرسیده چون به مفاد:العبد و ما فی یده کان لمولاه،هرچه دارم از این آستان فیض نشان است،این نسخه را که بالنّسبه کتاب نفیسی است برای استفاده به کتابخانه آستان قدس تقدیم نمودم که عموم بهره مند شوند و بنده شرمنده را به دعای خیر یاد فرمایند و انا العبد محمّد تقی بن ابو القاسم الناظم الشّهابی 10 مرداد 1323،این نسخه ناتمام است معلوم نیست مصنّف تمام نکرده است یا کاتب موفق به استکتاب نشده است».

نکته قابل توجّه آن که نسخه موجود محافل المؤمنین در چهار مورد بیاض است:

الف-ذیل ترجمه کریم خان زند به قدر یک صفحه و نیم؛یعنی نصف صفحه

)a-53( و همه صفحه )b-53( سفید است.گویا مسوّده مؤلّف چنین بوده است.به نظر می رسد مؤلّف بر آن بوده است که وقایع و حوادث دوران زندیّه را که پس از سال 1190 ه.ق.روی می دهد و خود شاهد آن است در این جا بگنجاند،امّا احتمالا چنین فرصتی نیافته و مجال بازنگری این بخش از اثرش را پیدا نکرده است.

ب-پایان ترجمه حسین بیک؛یعنی نصف صفحه )a-83( و همه صفحه )b-83( نیز سفید است.

ج-پایان ترجمه محمّد باقر مجلسی؛یعنی 3/4 از صفحه )a-15( بیاض باقی مانده است.

د-پایان شرح حال سیّد علی خان مدنی؛یعنی نصف صفحه )b-96( و همه صفحه )a-07( بیاض است.گویا مؤلّف بر آن بوده است تا در مجالی دیگر بر ترجمه احوال و ذکر آثار مترجم بیش از آنچه آورده است بیفزاید.

کاتب نسخه

برخی از محقّقان بر این باورند که کاتب نسخه محافل المؤمنین فرزند مؤلّف شیخ الاسلام فضل اللّه حسینی است.از آن جمله است استاد مدرّس رضوی.وی می نویسد:

«این نسخه به خط فضل اللّه پسر مؤلّف است» ⁽¹⁾.یکی دیگر از محقّقانی که معتقد است این کتاب را فرزند مؤلّف استنساخ کرده است،مهدی بامداد است.وی در کتاب رجال می نویسد:« محافل المؤمنین به خطّ پسرش فضل اللّه جزء کتب آستان قدس رضوی موجود است» ⁽²⁾.آقا بزرگ نیز می نویسد:«انّ نسخة محافل المؤمنین بخطّ ولد المؤلّف المیر فضل اللّه بن محمّد شفیع» ⁽³⁾.امّا استاد گلچین معانی می نویسد:«به نظر نمی رسد که این نسخه به خطّ فضل اللّه الحسینی باشد؛چه او از فضلای عهد خود بوده و این نسخه که به خطّ شکسته نستعلیق پخته و صافی نوشته شده،مشحون از اغلاط املایی است از قبیل:«ذو الاحترام»،«السّاکن بالقزوین»،«بالفعل»،«سه هزار ارّاده توپ»،«ما توجهات»به

جای«ما لوجهات»،«میاشیر سعادت»به جای«مناشیر سعادت»،«غاری»به جای «قاری»،«سبیان»به جای«صبیان»و مانند اینها.» ⁽¹⁾تردید آقای گلچین معانی به قطع و یقین درست است و کاتب نسخه پسر مؤلّف نیست؛چرا که پشت برگ اوّل نسخه کتابخانه آستان قدس فرزند مؤلّف به خطّ نسخ درشت و زیبا نوشته است:(کتاب محافل المؤمنین من مؤلّفات أبی-طاب اللّه ثراه و جعل الجنّة مثواه-إستکتبته لنفسی و أنا المذنب العاصی فضل اللّه بن محمّد شفیع الحسینی،مهر«الرّاجی فضل اللّه الحسینی»).از جمله إستکتبته لنفسی روشن می شود که نسخه به درخواست پسر مؤلّف -توسّط کاتبی خوش خط-نوشته شده است؛زیرا اگر خودش کاتب نسخه بود باید می نوشت:کتبته لنفسی.

شیوه تصحیح

پایه کار ما براساس تنها نسخه شناخته شده از کتاب شریف محافل المؤمنین - یعنی همان نسخه آستان قدس که متأسّفانه ناتمام مانده-استوار است.پاره ای از اجمالها و اشتباهها و ابهامهای راه یافته در متن را با استفاده از کتابهایی که نام آنها را در تعلیقات و حواشی و فهرستها یاد کرده ایم،روشن ساختیم و ایرادهای متن را تا آن جا که ممکن بود بر پایه مآخذ کتاب محافل المؤمنین برطرف کردیم.تعلیقات را به انگیزه بهره بردن بیشتر خواننده محترم و روشن تر شدن مطالب و رفع ابهامها و اجمالهای راه یافته در متن در پانوشت گنجاندیم.تا آن جا که میسّر شد نامها را مشکول نمودیم تا به تلفّظ درست نامها کمک کرده باشیم.

خود نیک می دانیم و معترفیم که این اثر از اشتباهها و لغزشها خالی نیست؛زیرا از این کتاب تنها یک نسخه موجود است و به اصطلاح نسخه شناسان«تک نسخه است»و تصحیح چنین کتابهایی نمی تواند خالی از اشتباه باشد.لذا چشم امید به صاحب نظران دوخته ایم تا خطاها و لغزشها را با نقدها و نظرهایشان گوشزد فرمایند و ما را از افاضاتشان بهره مند گردانند.

در پایان از جناب استاد مایل هروی که تصحیح کتاب بر عهده ایشان بود و مقداری از کار را انجام داده بودند،ولی مجال تکمیل و اتمام آن را نیافتند،تقدیر و سپاس فراوان داریم.همکاری حجة الاسلام و المسلمین آقای خزاعی در رفع بعضی ابهامها و اعراب گذاری عبارات عربی مورد تشکر و قدردانی است.از مرحوم دکتر ابو الفضل نبئی و آقای عباس کیهانفر که ما را در تصحیح سنورنامه(-سرحدنامه)-که به زبان ترکی است-یاری کردند امتنان فراوان داریم و نیز از دوستان فاضل آقایان:علی رضا دستگردی و مرحوم محمّد رضا اظهری که ما را در مقابله نسخه و نمونه خوانی این اثر کمک کردند؛از صمیم دل تشکر می کنیم.

رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِینا أَوْ أَخْطَأْنا

مشهد مقدّس

آذر 1382-رمضان 1424

ابراهیم عرب پور-منصور جغتائی

محافل المومنین - متن

دیباچه

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم،و به نستعین ذکر مجالس حال مؤمنین اخیار،و فکر مدارس قال عالمین ابرار،حمد و ثنا و ستایش بی منتهای پروردگاری است جلّ شأنه که هادیان طریق هدایت و شاربان رحیق ⁽¹⁾ولایت را از زلال سلسبیل خوشگوار عنایت بی نهایت ما لا عین رأت و لا اذن سمعت مانند گل سیراب،و از صلصال ماء معین چشمه سار نظر مرحمت اثر و لا خطر علی قلب بشر چون سنبل شاداب گردانید که: وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ ⁽²⁾و ساحت احوال مؤمنین را از رشحات سحاب فیوضات خود گلشن،و کلبه خاطر اهل دین را از قبسات مراحم و لمعات مکارم خویش روشن،و از خار ضلالت و ظلمت جهالت رهانید که: اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ طُوبی لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ ⁽³⁾.

.حدیث نبوی است-صحیفة الرضا(ع)،26-28؛امالی صدوق،259،323؛بحار الانوار، 329/93،334؛13/100،121.

لمؤلّفه

جمله اشیا شده پیدا ز تو نورِ وجود است هویدا ز تو

رنگِ عدم صیقلِ لُطْفَت زدود دستِ کرم پرده هستی گشود

جودِ تو بگرفت کران تا کران قافله بر قافلهْ فَیْضَتْ روان

صبحِ عنایاتِ تو بی شام گشت دانه انعامِ تو بی دام گشت

چاکرِ تو هم ابد و هم ازل زان صفتِ ذاتِ تو شد لَمْ یَزَل

غیرِ تو کس کی به بساطِ قِدَم از ره تقدیم نهاده قَدَم

و صلات صلوات و تحیّات طیّبات بر روان فیض بنیان پیغمبر عظیم الشأنی که چون در میدان سروری و مضمار برتری،رایت فیروزی آیتش افراخته شد،سروقدان بستان نبوّت و إصطفا،و سهی قامتان گلستان صفوت و إجتباء را علم شریعت،نگون و خمید،و تا آن که در گلشن رسالت و چمن نبوّت گل همیشه بهار دین مبین و ملّت مستبینش شگفته شد؛حدایق حقایق ادیان و بساتین آیین پیغمبران پژمرده و افسرده گردید،چو نسمات جانفزا و نفحات دلگشا و رشحات غم زدا که از مهبّ الطاف و مصبّ اعطافش اهتزاز و انتصاب یافته به مؤمنین اخلاص قرین یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَسْبُکَ اللّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ [الف 1] مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ⁽¹⁾رسانیده،و چو شبنم عطرسا و نفحه دلارا که از گلشن انفاس قدسی اساسش وزیده،دماغ جان مستنشقین روایح إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی مَقامٍ أَمِینٍ ⁽²⁾را عنبرآلود مشک آلود گردانیده.

لمؤلّفه

صلّ علی نور سماء العلی من هو نور بریاض الهدی

مهرِ جمالش چو تُتُق برکشید نورِ نخستین به جهان شد پدید

عزّ و علا رتبه اعلاش بود چون ز«دنی»پایه ادْناش بود

چار مَلَک مرغِ سخنْ دانِ او صحن فلک سبزه بستانِ او

خاکِ رهش تاجِ سرِ اولیا تاجِ سرش خاکِ درِ کبریا

چون به نبوّت عَلَم افراخت او غلغله بر چرخ درانداخت او

آتشی بر خرمنِ موسی فتاد دینِ مسیح از دمِ او شد به باد

و بر آل طیّبین و ذرّیت طاهرین او باد که وارثان دیهیم نبوّت،و حارسان ملک و ملّت،و ینابیع نهر جود،و مفاتیح ابواب وجودند.خصوصا به نسخه جامعه عالم غیب و شهود،و خازن نقود هست و بود،طلیعه لشکر خداپرستی،و طلایه صبح هستی،مظهر قدرت ازلی،و مظهر صنعت لم یزلی،معمار قصر دین و مسمار دیده جاحدین،امام محراب آفرینش،قبله سجده اهل بینش،عقده گشای مسایل معضله دین،راهنمای مراحل مشکله اهل یقین،امّ الکتاب ارقام الهی،کتاب المبین فیوضات نامتناهی،نیّر اعظم سپهر فیوض،هادی طرق سنن و فروض،مولای حاضر و غایب، امیر المؤمنین و امام المتّقین علی بن أبی طالب.

لمؤلّفه

مطلعِ انوارِ صبحِ فیضِ بی همتا علی است منشأ آثارِ لطفِ واحدِ دانا علی است

مَظْهرِ جودِ خدا و مَظْهرِ اشیا علی است اهل دین را در دو عالم عروة الوثقی علی است

زانچه آید در خیالت اعظم و اعلی،علی است

قاسمِ نار و جحیم،محیی عَظمِ رَمِیم کاف،ها،یس،طه،صاحبِ خُلقِ عظیم

حادث از او شد حدوث و ظاهر از او شد قدیم او بُوَد با جمله اشیا آن چنان در گل شمیم

آنچه باشد جمله اسماء،اندرو پیدا علی است

هست وجه اللّه و عین اللّه هم امّ الکتاب لوحِ محفوظ ⁽¹⁾و قلم،قرآنِ ناطق آن جناب

چاشنیْ یابِ نوالش در دو عالم شیخ و شاب دستگیرِ روز محشرْ دوستان را در حساب

در طواسین«طا»و در حا میمها هم«حا»علی است

مبدأ خط است نقطه،حرف شد از آن عِیان از الف«با»«تا»به آخر حرفها هریک چنان

صادرِ اوّل چنین باشد به نزدِ عارفان جملهْ عالم گشته اندر«با»ی بسم اللّه نهان

خود بیان فرموده آن شه:نقطه در«با»علی است

از برای«انّما»«بلّغ»بیان ایزد نمود رتبه اش را مصطفی در کنت مولاه فزود

«هل أتی»و«لا فتی»در شأنِ او آمد فرود با زبانْ درهای علم و دستِ او خیبر گشود

والیِ مُلکِ ولایت،شاهِ دین،مولا علی است

صاحب«ملکا کبیرا»،قدوه روحانیان عرشِ اعظم،عقلِ اوّل،پادشاهِ انس و جان

سدره و طوبی چه باشد پیشِ آن عالیْ مکان ایستاده بر درش مثلِ سلیمان،چاکران

کارفرمایِ دو عالم،والیِ والا علی است

آیت اللّه قدرت اللّه بود و هم«زیتون»و«تین» صاحب مِیسم،خدیوِ دین امیر المؤمنین

یعنی[ب 1]آن فاروقِ اکبر سرورِ اهل یقین ماه برجِ کتف پیغمبر،امامِ اوّلین

ابن عمِّ مصطفی،سلطانِ«أو أدنی»علی است

ساقیِ کوثر که جاری گشته از وی سَلْسَبیل در شبِ اسری،نبی را در سما آمد دلیل

شد به جایی کاندرو انداخت پر را جبرئیل بود مولا و حبیبِ حق،خداوندِ جلیل

ذاتِ او مَمْسوس با حق شد،از آن حق با علی است

آدم و نوح و خلیل و انبیای حق تمام گرچه می کردند در ظاهر به هر امری قیام

لیک در باطن اعانت می نمودی آن امام بود حاضر با همه آن خسروِ عالی مقام

رهنمای خضر و یارِ موسی و عیسی علی است

هست در انجیل و تورات و زبور انبیا نامِ پاکش مندرج گردیده با مدح و ثنا

اشاره دارد به سخن امیر مؤمنان علی(ع):«أنا النقطة تحت الباء»-جامع الاسرار آملی، 411،563؛المصباح فی التصوّف،8.

اشاره دارد به حدیث نبوی:«من کنت مولاه فعلیّ مولاه ربّ!وال من والاه و عاد من عاداه»-سنن ترمذی،633/5؛کنز العمّال،32916/11؛مسند احمد بن حنبل،347/5؛مناقب ابن المغازلی،24؛مناقب خوارزمی،134؛حلیة الأولیاء،294/6.

سرورِ مردانِ عالم صاحبِ حمد و لوا قد رفعناه علیّا گشته در ذکرش ادا

در کتابِ انفسی أیضا جهانْ آرا علی است

زُو هَیُولا یافت صورت،جسم شد مَمْزوُجِ جان شد پدید از نورِ پاکش این زمین و آسمان

دُرهای لفظ[و]معنی جمله از او شد عیان لؤلؤ و مرجان دَرُو بحری بود بس بیکران

چون صدف باشد جهان و گوهرِ یکتا علی است

گلستانِ عالمِ امکان که خوش با رنگ وبوست سنبل و نسرین و گلهایش همه در طرفِ جوست

سروها موزون و دلکش،طرحِ اشجارش نکوست آنچه می خواهد دلت از میوه ها جمله دَرُوست

گلشنِ دنیا و عقبی را چمنْ پیرا علی است

در مَرایا صورتِ واحد چُه گردد جلوه گر عکسها آید به قدرِ آن مرایا در نظر

نیست بر اهلِ حقیقت،سرِّ اینها مُسْتَتَر وقتِ افطارش بسی جا بود آن شه را مَقَر

غایب از انظار،و لیکن حاضرِ هرجا علی است

می شود حاضر به مُردن،بر سرِ هرکس امام قاضی حاجاتِ خلق و شافعِ روزِ قیام

از گنهکارِ مُحبّش کی کَشَد حق انتقام هرکه باشد در ولایش خلد را گیرد مقام

دادرس این جا و هم در نشأه عقبی علی است

دست زن بر دامنِ حیدر که او شیرِ خداست زوجِ زهرا،صاحبِ دُلْدُل،شهِ هردو سراست

بهرِ این فرعونِ امّت،ذو الفقارش چون عصاست چون تو را مولا بود«فکرت»،ز دشمنْ غم چراست

لمعهْ یابِ صد تجلّی با یَد و بیضا علی است

أمّا بعد؛مخفی نماناد که چون کتاب فیض آیین مجالس المؤمنین نسخه شریفه ای است که مبتدی و منتهی را به کار می آید و اساس دین و بنیان منهج اهل یقین را محکم می نماید و دیده بصیرت[را]به احوال مؤمنین می گشاید،گاه چون عندلیب در بستان سخن سرایی به هزاردستان تفسیر آیات قرآنی را در ضمن دلایل سراید،و زمانی به لسان شکّرین و زبان شیرین از طوطی وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی ⁽¹⁾آغاز نماید.جواهر زواهر کلمات ائمّه هدی را به نحوی در نگین

بیان ترصیع نماید که صرّاف جواهر سخن در حیرت ماند و زواهر عبارات حقّه را چنان در شجر بیان ⁽¹⁾جلوه دهد که باغبان اندیشه زیاده بر آن تصوّر ننماید.براهین قاطعه اش هریک در دفع شبهه معاندین سیفی است قاطع،و حجج واضحه اش در استضاءت دلایل شمعی است لامع.الحقّ چنین کتابی در اسلام تصنیف و تألیف نگردیده.چنان که خود فرموده:[الف 2]

گلشنی از حقایق است الحق چمنی از شقایق است الحق

غنچه های حدیقه ناز است تازه گلهای گلشنِ راز است

شعله شوقِ جان گدازان است زاده طبعِ پاک زادان است

آفتابی است چشمِ بد زُو دور آسمانی است پرکواکب و نور

نازنینْ شاهدی،بَری از عیب جلوه گر آمده ز عالمِ غیب

و از ابتدای امر اسلام تا به زمان سلاطین جنّت مکین صفویّه-انار اللّه برهانهم و جعل اللّه الجنّة مکانهم-در تحقیق اسامی مؤمنین عالی مقام و شیعیان ذو الاحترام بذل جهد فرموده شکر اللّه سعیه و قدّس اللّه روحه.و ان شاء اللّه تعالی احوال خیریت مآل سعادت اشتمال مؤلّف آن بیان خواهد شد.و قریب به سیصد سال است که از آن تاریخ گذشته،و به نظر قاصر نرسیده که ذکر آن اعاظم دین و محبّان خاندان طیّبین را به طور کتاب مجالس المؤمنین احدی از دانشمندان فصاحت قرین به رشته بیان کشیده باشد،لهذا توکّلا علی اللّه ربّ العالمین و توسّلا به ذیل خیر المرسلین و عترته الطیّبین الطّاهرین لا سیّما مولانا امیر المؤمنین و الامام المسدّد المؤیّد من اللّه الملک المنّان صاحب العصر و الزّمان-علیه و علی آبائه الأقدسین الف الف سلام و تحیّة من اللّه السّبحان-شروع به آن نمود.و چون هر متاعی را خواهانی باید پا برجا،و هر کالایی را لا بدّ است از راغبی به شرای،خصوصا قماش کاسد تألیف که لا بدّ است از مشتری.و در این عصر نه از این کالا و صاحب کالا

خبری،و نه از طالب و خریدار آن اثری است.این مرغ خیال چنان پرواز نموده که با عنقا در یک قاف غنوده،و در یک مرحله راه فقدان پیموده.باز از قاف و عنقا اسمی زبانزد خاصّ و عام می شود،و ازین متاع مطلق اسم و رسمی نیست.همانا چون سلاطین والا شکوه و خوانین دانش پژوه به مضمون دعای حضرت خلیل الرّحمن-علیه التحیّة و الثّناء-که: وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ ⁽¹⁾،طالب نام نیک بوده اند که اسامی سامی ایشان در دفاتر و اوراق باقی ماند؛چه از اوّل بدیهیات است که اگر دولت سلیمانی و گنج قارونی باشد به اندک وقتی فانی می گردد و اسم باقی می ماند،در رواج آن می کوشیده اند.و در این ایّام خوانین ذوی الاحترام را همّت به تحصیل نان مقصور گردیده،این آثار منطمس و منهدم شده،حتّی بعضی از فضلای اصفهان-که همیشه آن ولایت در ایّام دولت صفویّه و غیرهم محلّ ارباب کمال و موضع صاحبان فضل و افضال بوده-می نمود که به هرکه از طلبه می رسید بگویید که:«در این ایّام تصنیف ارباب طرب بهتر از تصنیف اصحاب طلب است للّه الحمد و المنّه که این عمل خالی از ریا،و عنوان آن آلوده به مدح از اهل دنیا نگردیده،چون شعشعه ذو الفقار که مشتمل بر غزوات حیدر کرّار و امام ابرار-نظما و نثرا-به نام نامی آن بزرگوار مرقوم گردیده بود.

لهذا این شگرف نامه نامی که محتوی بر احوال شیعیان اخلاص شعار و مؤمنین عالی مقدار است به رسم پیشکش تحفه سرکار امام عصر-که آقای شیعیان است-می شود،یعنی خاتم الائمّة و امام الأمّه،نور خورشید فیوضات الهی و مطلع صبح عنایات نامتناهی[ب 2]،آخرین موج بحر ولایت،معلّم زورق هدایت،شمع حریم این نه فانوس مینافام،و سرو چمن آرای ریاض لیالی و ایّام،امیر ارباب فوز و فلاح،سرّ اَللّهُ نُورُ السَّماواتِ

وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ فِیها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ ⁽¹⁾،نگهدار زمام توسن عالم، انتظام بخش امور بنی آدم،باعث قرار زمین و آسمان،سلطان والا جاه انس و جان،مشعل طریق خلافت و کرامت،و ماه آسمان سلطنت و امامت،واسطه ایجاد موجودات و رابطه فراید مجرّدات به مادّیات،عالم از هر طلال سحاب مرحمتش نصرت پیرا،و روزگار از فیضان نسیم مکرمتش طراوت افزا،زلال روح پرور اکرامش خشک لبان وادی حاجات را قایم مقام آب حیوان،و ابر گوهرریز احسانش مشتاقان لآلی متمنیات را نایب مناب بحر عمان.از خوان جودش خلایق به نوال مرادات رسیده،و آفتاب افضالش به ساحت آمال عباد اللّه تابیده.تنسیم نسایم صبا و شمال نفحه[ای]از جهت انفاس قدسی اساس اوست که دمیده،و تقاطر امطار دریابار قطره[ای]از محیط سخای اوست که متقاطر گردیده.نافه در چین شمیمی از شمامه خلق ملکوت آن جناب والاالقاب،و از فروغ رخسار کثیر الأنوارش لمعه ای است آفتاب عالمتاب.مشاطگان عروس روزگار،شاهد شب وروز به جهت او کحلی غازه فام ساخته اند و جلوه فرمایان دلبر صبا و مسا،گاه تکمه گریبان پیراهن شبرنگ را بسته،و گاهی به ظهور سینه سمن زار برای او پرداخته اند.

معماران قضا طرح این اساس عالی و بنای متعالی را به محض وجود ذی جود او انداخته اند و کارگزاران پیشگاه قدر تاروپود امتزاج عناصر را در دستگاه عالم به سبب او بافته اند.امام الحقّ،نور المطلق.سمّی جدّ ماجده حبیب الرّحمن یعنی حضرت صاحب الأمر و العصر و الزّمان -علیه و علی آبائه و آله الف الف التحیّة من اللّه الملک المنّان.

لمؤلّفه

امام عالم و عادل که گشته او مستور ز دیده ها ز برای مصالحِ جمهور

مدارِ مقصدِ کارِ جهانیان از اوست برای او شده حُکمِ قضای حق مقصور

به فرقِ چرخ بُوَد خاکِ پای او چون تاج غبارِ موکبِ او بهرِ دیده هاست ضرور

به باد قهر دهد خاکِ طاغیان بر باد به آبِ تیغ نشاند شرارِ اهلِ شرور

به پاسْ داریِ نامحرمان ز بهرِ إناث در آب و آیینه پیدا نمی شوند ذکور

دلِ عدو شود از خوف پر ز خون چو انار تهی شود سرِ دشمن ز مغز چون طنبور

ز بهرِ دیدنِ رویش به رقص می آیند چو سر ز خاک برآرند جمله اهلِ قبور

اساسِ لهو نمانَد به جا به دولتِ او ز پا فسوق درافتد،کَنَد ز بیخ فجور

دَمِ مسیحْ نشانش حیات می بخشد شفاپذیر ز انفاسِ او شود رنجور

فتد ز نظم جهان شخصِ عقل در حیرت به روی خاک نهد عدلِ حضرتش دستور

درونِ بطن بخوانْد آیه[ای]ز بهرِ ضعیف که انتقام کشم عن قریب ز اهلِ غرور

به مهد کرد تکلّم:مَنَم ولیِّ خدا مراست امرِ ولایت ز حال تا به نشور

نموده بود چهل روز از ولادت خویش بسان مرد چهل ساله رویِ خاک مرور

نسیم عطسه زد و شاه بود ده روزه بگفت:«یرحمک اللّه»به خادمِ مذکور[الف 3]

چنان به لطفِ تکلّم نمود آن ایّام که از فصیح و بلیغ عرب نیافت صدور

برآوری یدِ بیضا شها چُه بعد ازین فتد چه نور تجلّی به جان موسی طور

شود چو وقتِ ظهورت به لوح،امر شود کند مفوّض رای تو حادثات دهور

به روزِ حشر جحیم و جنان به دستِ تو است یکی عذاب نمایی،دگر کنی مسرور

مُحبِّ خویش به غلمان انیس می سازی به گردنش فکنی گیسوانِ حورِ قصور

شها مَنَم که درین آستان،تمامیِ عمر به مدحِ آل نبی گشته ام چنان مشهور

که نامِ من شده«فکرت»ز بس که کردم فکر به مدح و منقبتت صرف گشته فکر و شعور

امیدوار است که در مجلس پرنور و محفل لازم السّرور و بزم واجب الحبور آن شفیع روز نشور اسم این خادم و کلب این درگاه، محمّد شفیع بن بهاء الدّین محمّد الحسینی عاملی شیخ الاسلام،الساکن بالقزوین مذکور،و این تحفه را من قبیل هدیة النّمل الی سلیمان در پیشگاه بارگاه ولایت پناه گذرانیده،به محافل المؤمنین نامیده شد-بمنّه وجوده.

افتتاح کتاب محافل المؤمنین

اشاره

افتتاح قلم بدایع آثار،بعد از حمد حضرت کردگار،و نعت احمد مختار، و منقبت ائمّه اطهار؛حقایق نگار فواید این نسخه شریفه-که محتوی بر فواید کتاب رجال است که مدار دین بر آن است-گردید،و از مقوله کتاب حکایات ندانند؛چه بر هرکسی لازم است که آنچه را که از معالم دین مبین و معارف منهج مستبین تحصیل نماید قایل آن را داند.چنان که حضرت حکیم علیم می فرماید: فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ ⁽¹⁾.از معصوم-صلوات اللّه علیه-تفسیر این را پرسیدند،حضرت فرمود:«علمه الّذی یأخذه عمّن یأخذه».

و در حدیث نبوی-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-وارد شده که فرمود:

«اللهمّ ارحم خلفائی.قیل یا رسول اللّه!و من خلفاؤک؟قال:الّذین یأتون من بعدی یروون حدیثی و سنّتی و یعلّمونها النّاس بعدی» ⁽²⁾. .

حدیث نبوی است-مجلسی،بحار الانوار،145/2-144؛221/89؛کنز العمّال، /10ح 29167،29208،29488.

و شیخ صدوق -قدّس اللّه روحه-در آخر کتاب من لا یحضره الفقیه فرموده:و روی:«هل الدّین الاّ معرفة الرّجال؟» و از حضرت امام بحقّ ناطق جعفر صادق مروی است که فرمود:«اعرفوا منازل الرّجال[منّا]علی قدر روایاتهم عنّا.»

و أیضا از آن حضرت روایت است که فرمود:«اعرفوا منازل شیعتنا بقدر ما یحسنون من روایاتهم عنّا.»

و غیر این احادیث و اخبار بسیار در مدح رجال شرف ورود یافته.و از بعضی احادیث شریفه تعریف کتب و عمل آن نیز مستنبط می گردد.چنانچه در آخر کتاب من لا یحضره الفقیه و در کتاب اکمال الدّین به اسناد از جناب رسول خدا-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-در وصیّتی که به مولای مؤمنان امیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب-علیه السّلام-فرموده اند،مذکور است که:«یا علی اعجب النّاس ایمانا و اعظمهم یقینا قوم یکونون فی آخر الزّمان لم یلحقوا النّبی و حجب عنهم الحجّة فآمنوا بسواد علی بیاض.» و شکّی نیست که غرض از این رجال فرقه ناجیه شیعه اند و مطلب از سواد بر بیاض کتب شریفه ایشان است.چنانچه حضرت سیّد السّاجدین و زین العابدین در حدیث طویلی در کتاب اکمال الدین فی باب النصّ علی الأئمّه مذکور است،می فرماید:«یا ابا خالد انّ أهل زمان غیبته و القائلین بامامته و المنتظرین لظهوره[ب 3].أفضل من کلّ أهل زمان لانّ اللّه[تعالی ذکره]اعطاهم من العقول و الأفهام و المعرفة ما این سخن شیخ صدوق(ره)-که ما آن را در من لا یحضر نیافتیم-تعبیری است مشهور که متأخّران نیز آن را تکرار کرده اند.مجلسی آورده است:«انّ الدین انّما هو معرفة الرّجال»بحار الانوار، 286/24؛«عرفت انّ اصل الدین معرفة الرجال»-همانجا.

-مجلسی،بحار الانوار،150/2.

-همو،همان،82/2.

-من لا یحضره الفقیه،265/4؛مکارم الاخلاق،440؛اثبات الهداة،453/3؛اکمال الدین، 288/1؛ینابیع المودة،494؛منتخب الأثر،513.

صارت[به]الغیبة عندهم بمنزلة المشاهدة و جعلهم فی ذلک الزّمان بمنزلة المجاهدین بین یدی رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-بالسّیف أولئک المخلصون حقّا و شیعتنا صدقا و الدّعاة الی دین اللّه سرّا و جهرا.»

فایده ثانیه -این که جمعی کثیر و جمّی غفیر که در این کتاب مذکورند،اکثر آنها قبل از ظهور سلطان مغفرت نشان شاه اسماعیل صاحب قران شیعه اثناعشری بوده اند و حقیقت این متمّم،مرام صاحب مجالس المؤمنین است.

فایده ثالثه -آن که در ذیل احوال بعضی که مناسب افتد،مسایل امامت که رکنی از ارکان اصول مذهب شیعه است مذکور می گردد.

فایده رابعه -منافع دیدن تاریخ،مثمر ده ثمر است به نحوی که مؤرّخین متوجّه شده اند:

ثمر اوّل:علم تاریخ موجب خرّمی و بشاشت است چه حاسّ سمع به مضمون مثل لا تشبع العین من نظر و لا السّمع من خبر و لا الأرض من مطر. از آن محظوظ ⁽¹⁾می گردد.

ثمر ثانی:آن که علمی سهل المأخذ است.

ثمر ثالث:آن که استماع احوالات نماید،داند که این خبر صدق است و آن خبر کذب.

ثمر چهارم:آن که عقل را چند مرتبه است:یک مرتبه آن عقل تجاربی است و به مقتضای کریمه أُولئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ ⁽²⁾ملاحظه احوال نیکوکاران و بدکاران موجب آگاهی او می گردد.

-بحار الانوار،387/36؛اکمال الدین،319/1؛اعلام الوری،384؛الاحتجاج، 317/2-318؛اثبات الهداة،514/1؛حلیة الابرار،138/2؛غایة المرام،203؛منتخب الأثر،243.

عن أبی عبد اللّه(ع)قال:«اربعة لا یشبعن من اربعة:الأرض من مطر و العین من نظر، و الأنثی من ذکر،و العالم من العلم»-بحار الانوار،221/1؛نیز-همان،230/78.

پنجم:این علم دستور العملی است که در امور محتاج به مشوره مشیر نیست.

ششم:آن که معرفت اشخاص گذشته به حس میسّر نیست بلکه باید به سمع ادراک شود و آن موقوف به این علم است.

هفتم:آن که موجب زیادتی عقل است.چنانچه ابوزر جمهر می گوید که:

«علم تاریخ مؤیّد و معین رای صواب است».

هشتم:ضمایر اصحاب اختیار به سبب مطالعه این فن،مطمئن و برقرار گردد.

نهم:آن که شخصی که مطّلع بر اخبار و تواریخ بود،به حصول مرتبه صبر و رضا فایز و بهره مند شود.

دهم:آن که در تغییر حالات گذشتگان چون متذکر گردند که نعمت و نقمت و منحت و محنت را چندان بقایی نیست،و چون سعادت ناجیان و عادلان و شرف درجات این طایفه معلوم فرمایند،از سیرت مذمومه عدول نمایند.

فایده خامسه -بعضی قصاید غرّا و تواریخ نادره از شعرا،و حکایات غریبه از عرفا که در کتب متداوله نیست در این جا درج شده،و غیر از اینها فواید دیگر از این نسخه می توان یافت.الحقّ استنساخ آن بر اکثر مردم لازم است؛ چه احوال اجداد کرام ایشان و حقّیّت مذهب آبا و اجداد آنها مذکور و مسطور است،خصوصا اهل جبل العامل،که نور محبّت خاندان امامت از جباه ایشان چون مهر انور ساطع و لامع است؛چه هیچ قریه از آن نیست که جمعی از فضلا و علمای امامیّه از آنجا طلوع نکرده باشند.و جمیع اهالی آنجا شیعه خالص اند،حتّی نقل جراب و آب مشهور است و شیخ جلیل القدر محمّد بن حرّ العاملی ّ-قدّس اللّه روحه-فرمود که:در عصر شهید ثانی و نزدیک به آن،در دهی از دهات جبل العامل هفتاد مجتهد بود.و

جبل العامل ولایتی[الف 4]است از اعمال شام.و ظاهرا بعضی از قرای آن مثل بقاع در میان بعلبک و حمص و دمشق افتاده.از این جا است که صاحب معجم البلدان به واسطه شدّت اتصال،او را داخل ⁽¹⁾بعلبکّ شمرده،امّا مشهور و اصحّ آن است که داخل شام است.

و در تاریخ مغربی ذکر نموده که جبل العامل لبنان است و واقع است در جنوبی دمشق شام.طول او هجده فرسخ است و عرض او نه فرسخ.و وجه تسمیه آن چنان است که عاملة بن سبا پادشاه یمن بانی آن گردید.و نصف آن بالفعل در میانه دریا مغمور است و نصف موجود.دیوان مشهور آن زمین است و شیخ جلیل القدر راوندی از حضرت باقر -علیه السّلام-روایت نموده در حدیثی که بعد از آن که طوفان نوح واقع شد بیت اللّهی که حج و طواف می نمودند مفقود بود و انبیا حج می کردند و مکان آن را نمی دانستند تا آن که حضرت ابراهیم -علیه السّلام-مأمور به ساختن خانه شد«حتّی بوّاه اللّه لابراهیم فاعلمه مکانه فبناه من خمسة أجبل ثبیر من حراء و ثبیر و لبنان و جبل الطّور و جبل الخمر.»

صاحب قاموس گوید که احادیث بسیار در خصوص شام وارد گردیده چنانچه عیّاشی در تفسیر خود از داود رقی ⁽²⁾،از حضرت ابی عبد اللّه -علیه السّلام- روایت کرده است:«انّ اللّه قال ادخلوا الأرض المقدّسة الّتی کتب اللّه لکم»، یعنی الشام.

و شیخ محمّد بن یعقوب الکلینی ّ-طیّب اللّه روحه-از حضرت امام محمد باقر

نسبت جبل عامل به بعلبکّ به این صراحت از سوی یاقوت مطرح نشده است- معجم البلدان،249/4.امّا مؤلف این عبارت را عینا از مجالس المؤمنین شوشتری،77/1 گرفته است.

-بحار الانوار،223/60؛65/99 به صورت...جبل الحمر.

-تفسیر عیّاشی،305/1-306؛بحار الانوار،182/13.

-علیه السّلام-روایت کرده،قال:«اوحی اللّه الی موسی ان احمل عظام یوسف من مصر قبل ان تخرج منها الی الأرض المقدّسة بالشام.»

و شیخ حمیری در قرب الاسناد در حدیثی از حضرت امام رضا -علیه السّلام- نقل کرده که فرمود:«لقد اوحی اللّه تعالی الی موسی أن یخرج عظام یوسف من مصر،الی أن قال:فلمّا اخرجه طلع القمر فحمله الی الشام فلذلک تحمل أهل الکتاب موتاهم الی الشام.»

راقم الحروف مدّتها در این متأمّل بود که شام اکثر اوقات مسکن ذوات الاذناب[بود]و مدّتها در آن جا سبّ مولای متّقیان می شد،و اکثر ایشان ناصبی بودند و بلکه هستند،و بالفعل روز عاشورا را از ایّام متبرّکه می دانند؛چون است که این احادیث و آیات در شأن آن جا وارد شده باشد؟ چون احادیث مزبوره را به جبل العامل تنزیل نمود،للّه الحمد رفع شبهات گردید و از مهبط فیض آله قاضی نور اللّه -رحمة اللّه علیه-تعجب است که به تعریف دمشق پرداخته و استدلال فرموده که:محلّ خرابی هست که در آن جا شیعه نزول می نماید،وجه تسمیه این محلّه ظاهرا به خراب آن است که سر مقدّس حضرت سیّد الشّهداء با عترت اطهار به آن جا نزول فرمود.و حال آن که در کتاب مجالس از حضرت صادق -علیه السّلام-مروی است که:«جمیع آسمانها و زمینها بر حضرت سیّد الشّهداء -علیه السّلام-گریستند الاّ بصره -اصول کافی،155/8.

متن کامل حدیث چنین است:«و لقد اوحی اللّه تبارک و تعالی الی موسی(ع)ان یخرج عظام یوسف منها فاستدلّ موسی علی من یعرف القبر فدلّ علی أمراة عمیاء زمنه فسئلها موسی ان تدلّه علیه فأبت الاّ علی خصلتین فیدعو اللّه فیذهب بزمانتها و یصیرها اللّه معه فی الجنّة فی الدرجة التی هو فیها فاعظم ذلک موسی فاوحی اللّه إلیه و ما یعظم علیک من هذا اعطها ما سئلت ففعل فوعدته طلوع القمر فحبس اللّه القمر حتی جاء موسی لموعده فاخرج من النیل فی سفط مرمر فحمله موسی و لقد قال رسول اللّه(ص):لا تغسلوا رؤوسکم بطینها و لا تأکلوا فی فخّارها فانّه یورث الذلّة و یذهب الغیرة قلنا له قد قال ذلک رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.فقال:نعم.»قرب الاسناد،166/1.

و دمشق».

و در تفسیر علیّ بن ابراهیم مسطور است که حضرت صادق -علیه السّلام- فرمود:«لا تقولوا من أهل الشام،و لکن قولوا من أهل الشوم،هم ابناء مصر، لعنوا علی لسان داود و جعل اللّه منهم القردة و الخنازیر.»

فاضل مجلسی -قدّس اللّه روحه-در کتاب بحار الأنوار احادیث تعریف شام را[ب 4]تأویل به این نموده که:چون مکان انبیای قبل بوده بعد از آن که به حضرت سیّد الشهداء نگریست مذموم شد.

و بعد تأویل ظاهر است،چه احادیث از حضرت صادق -علیه السّلام- مروی است و آن بعد از مقدّمه حضرت سیّد الشّهداء بود.و از شیخ جلال الدّین سیوطی در کتاب تاریخ الخلفاء نقل نموده که:سنه ستّین و ثلاثمائه أعلن ⁽¹⁾المؤذّنون بدمشق فی الأذان بحیّ علی خیر العمل بأمر جعفر بن فلاح نائب دمشق للمعزّ باللّه و لم یجتر علی مخالفته احد.و فی أربع و ستّین و ثلاثمائه و بعدها علا الرّفض و فار ⁽²⁾بمصر و الشام و المغرب و المشرق،و نودی بقطع صلاة التراویح من جهة العبیدی.

لفظ حدیث چنین است:«لمّا قتل الحسین(ع)بکت علیه السماوات السبع و الأرضون السبع و ما فیهنّ و ما بینهنّ و من یتقلّب فی الجنّة و النار و ما یری و ما لا یری الاّ ثلاثة اشیاء:

البصرة و دمشق و آل الحکم بن العاص.»بحار الانوار،205/60؛نیز-همان،202/45-201؛امالی شیخ طوسی،53/1.

-تفسیر قمی،596؛بحار الانوار،233/33؛208/60.

مجلسی احادیث زیادی در تعریف شام آورده است و گاه ارض مقدّس را در قرآن[الارض المقدّسة،المائده،23]به شام تأویل کرده است-بحار الانوار،210/60؛198/18؛186/13؛ 281/27؛181/13.

-تاریخ الخلفاء،459،463؛نیز-وفیات الاعیان،361/1،375؛تاریخ ابن کثیر،287/11.

در بیان احوال سلاطین صفویّه]

در بیان احوال شاه والاجاه شاه اسماعیل صفوی

آن ناصر ملّت و دین،و غلام به اخلاص خاندان طیّبین،مظهر آیات قدرت سبحانی،و مظهر آثار عنایت یزدانی،صاحب شیم ملکیّه و وارث نهم قدسیّه،ما صدق السّلطان العادل کالمطر الهاطل ،مؤیّد به تأیید قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ ⁽¹⁾،به طلوع مهر شمشیرش از افق نیام والی مصر و شام در پرده تواری نهان،و از سطوع لوامع تیغ بی دریغش افراسیاب منشان ترکستان در زاویه گمنامی نهان گردیدند.رومی آفتاب از خوف خنجرش التجا به زنگی شب بردی و دشنه به خون اعدا تشنه اش خار وجود دشمنان خاندان را از صفحه روزگار ستردی.دل خاقان چین از نهیب پردلیش چون نافه پرخون و دیده ترک ماوراء النهر از صولت سنان جان ستانش مانند رود جیحون.ایمان

مثل سائر است نظیر آن در گفتار علی(ع)به این صورت آمده است:«امام عادل خیر من مطر وابل».شرح جمال الدین محمد خوانساری بر غرر الحکم و درر الکلم آمدی،386/1؛المعجم المفهرس لالفاظ غرر الحکم،2699/3.

و ایمانیان از او در امان،و افغان پرفغان از او در افغان.در میدان مردافکنی قیصر پیاده به رکاب ظفرانتسابش،و در مقام انتقام صد شیبک در شبکه دام، مروّج مذهب حق یقین،مشیّد اساس دین،صاحب قران علوی نشان شاه اسماعیل صفویّ موسوی بهادر خان سلطان ابن السّلطان حیدر بن سلطان حمید بن شیخ ابراهیم بن خواجه علی بن صدر الدّین موسی بن سلطان شیخ صفی الدّین اسحاق که وارث دیهیم سلطنت ملک و ملکوت بالارث و الاستحقاق بوده،از اولاد کرام حمزة بن الامام العالم موسی الکاظم -علیه التحیّة و الثناء-فی تعریفه:

شهی کاسمان پایه تخت اوست مدارِ فلک تابعِ بختِ اوست

سکندرْ شکوهی که دین پرور است صفِ لشکرش سدِّ اسکندر است

رُخَش را فروغ از جمالِ علی است جمالش گلِ باغِ آلِ علی است

سپهرِ جهان دیده را ماه ومهر دو چشم اند و او نورِ چشمِ سپهر

کفِ او سحابی و پُر از نوال رُخَش آفتابی ولی بی زوال

چُه هست آفتابی چنین بر زمین چرا مهر تابد ز چرخ برین؟

فلک گر ببیند جمالش ز دور بریزد ز تابِ تجلّی چُه طور

بُوَد آفتابِ سپهرِ کمال الهی کمالش نبیند زوال

جوادی به مردانگی و یَلی نبود و نباشد به غیر از علی

جهان را که تیغش حمایت بُوَد نمودارِ دستِ ولایت بُوَد

همه زیردست و زبردستِ اوست اگر در جهان رستمی هست،اوست

ممالک که از دادِ عدلش بجاست خدا دادش و دادْ دادِ خداست[الف 5]

نقل کرده اند که والده سلطان صدر الدّین دختر شیخ زاهد گیلانی است،و مشهور است که در روز عقد شیخ زاهد به طریقی که کس عالی شأنی را تعظیم کنند از مسند برخاست و نشست.و خواص ارباب اختصاص از سبب آن استفسار نمودند،جواب داد که عن قریب از این دو بزرگوار عظیم القدری تولد خواهد نمود که سلاطین روی زمین به او در مقام بندگی باشند.و مژده قدوم فیض

لزوم او به شیخ رسید،فرمود که:این کسی است که شیخ ما در مجلس عقد جهت او قیام فرمود.و شیخ جلیل القدر ابو جعفر طوسی در کتاب غیبت روایت نموده:عن النّبی(ص)انّه قال:«یخرج الرّجل من الدّیلم یملأ الجبال و السّهل و الوعور خوفا و مهابة و یسرع النّاس الی طاعته البرّ و الفاجر و یؤیّد هذا الّذین.» یعنی منقول است از حضرت رسول خدا-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم -که فرمود:(بیرون می آید مردی از دیلم که پر می کند آن مرد کوهها و صحراهای هموار و ناهموار را از ترس و هیبت،و می شتابند مردمان به سوی طاعتش،خواه مردمان نیکوکار و خواه بدکار،و مدد می کند دین مرا).

راقم الحروف این حدیث را احتمال می دهد که به اشاره به خروج آن پادشاه والاجاه بوده باشد که طلوع آن نیّر فلک جلال از سامان توابع دیلمان بوده؛چه در تاریخ جهان آرا مسطور است که اوّل صباح سه شنبه بیست و پنجم رجب در سال هشتصد و نود و دو و به طالع عقرب موافق با طالع امیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب -علیه التحیّة و الثناء-متولّد گردیده و دولت قزلباش و طلوع نیّر شاه اسماعیل تاریخ میلاد او واقع گردیده.و در نوروز پیچی ئیل روز چهارشنبه دهم شعبان از موضع اردوی سامان از توابع دیلمان کارکیا را وداع نموده قرین فتح و ظفر به صوب توجّه حیث شئت فانّک منصور لوای جهان گشا برافراخت و در سال ثانی خروج-که ستّ و تسعمائه بوده باشد-به ترویج مذهب امامیّه پرداخت.«الحقّ مذهبک»تاریخ آن زمان است.و آن جناب در آن وقت در سنّ صبا بوده و جناب امیر المؤمنین -صلوات اللّه علیه-در دیوان اعجازنشان فرموده:

صبیّ من الصّبیان لا رأی عنده و لا عنده جدّ ⁽¹⁾و لا هو یعقل

از بدایع اسرار غیبی آن که کلمات این بیت مطابق عدد کلام ما هو الاّ شاه

در کتاب الغیبه حدیث مزبور دیده نشد،نیز-الصواعق المحرقه،165.

اسماعیل بن حیدر بن جنید الموسوی است.الحاصل خروج او از دیلمان محقّق است.پس معنی حدیث شریف ظاهر گردید.

و تعجّب است از فاضل جلیل مولانا محمد خلیل قزوینی -قدّس اللّه روحه- که حدیث را حمل بر ظهور شاه عباس ثانی نموده و گفته:چون لفظ«دیلم» مشترک است میان محلّی از محلاّت قزوین که دولتخانه مبارکه در آن جا واقع است و الحال به دیلمه کوچه مشهور است و میان طایفه و موضعی که قزوین سرحدّ آن است.در جواب می توان گفت که:هر محلّه از محلاّت قزوین که اتصال به دروازه دارد به اسم آن دروازه خوانده می شود.مثل درب ری و راه چمان و درب صامغان.این دیلمه کوچه نیز از آن قرار باشد که محلّه ای است که راه دیلمان است.

و حدیث دیگر همان فاضل روایت نموده اند،انّه قال:«یخرج بقزوین رجل اسمه اسم النبی[ب 5]یسرع الناس الی طاعته المشرک و المؤمن یملأ الجبال خوفا» کافی است.

مجملا آنچه از سلطان مزبور در باب مذهب تشیّع به ظهور رسید از متخیّله هیچ سلطان عظیم الشأنی خطور ننموده بود.چنانچه المعتضد باللّه عبّاسی که حکم او بر شرق و غرب عالم جاری بود در اربع و ثمانین و مائتین خواست تا بر منابر لعن معاویه کند و صحیفه ای که مخبر بود از مناقب اهل بیت، و مأمون آن را تألیف نموده،بخواند،میسّر نشد.و همچنین معزّ الدّوله دیلمی که هریک از برادرانش پادشاه عراق و فارس بودند و خود فرمان فرمای عرب،و در کمال بهادری،در ربیع الثانی سنه احدی و خمسین و ثلاثمائة ⁽¹⁾خواست تا کلماتی که به طریق کنایه مخبر از لعن ملاعین باشد به در مساجد نقش کند، مقدورش نبود و حسب الصّلاح بعضی بر آن قرار یافت که این کلمات را

-کتاب الغیبه،270.

بنویسند:لعن اللّه الظّالمین لآل محمّد من الاوّلین و الآخرین.امّا این قدر شد که اسم معاویه را بصریح ذکر کنند.و به دستور سلطان محمّد خدابنده -که قدمت دودمان و قهر و غلبه لشکریانش مخفی و مستور نیست-در تسع و سبعمائه ⁽¹⁾از صمیم قلب امر فرمود که:در سکّه و خطبه اسامی حضرات ائمّه را ذکر کنند،بعضی از بیم قبول نموده،اهل اصفهان به قدم ممانعت پیش آمده قبول نمی کردند تا آن که قریب به بیست هزار سوار مقرّر شد که بدان جا رفته متمرّدان را تأدیب کنند.بعد از آن به زحمت بسیار مقدّم سنّیان ملاّ ابو اسحاق نامی را گرفته به اردو آوردند و آن مدعا به واسطه حلول اجل سلطان محمد در حیّز توقف ماند.

و همچنین سلطان حسین میرزای بایقرا در بدو دولتش خواست که در خطبه نام همایون حضرات را ذکر کند،از پیش نرفت و هجوم عام به مرتبه ای رسید که میر سید علی واعظ قاینی را از منبر به زیر کشند،انواع اهانت رسانیدند و هیچ یک از سلاطین صاحب بصیرت بر اجرای این امر توفیق نیافتند.و این معنی در خاطر ایشان مانده،به علیّین شتافتند تا آن که حضرت شاه غفران پناه به محض تأییدات الهی و توفیقات نامتناهی بر دو امر غریب-که هریکی از دیگری اغرب است-موفق گشتند.

اوّل مهم سلطنت صوری که از عهد امیر المؤمنین -علیه السّلام-تا غایت هیچ یک از علویّه در ایران به آن فایز نشده بودند،دیگر در بدو دولت مذهب حقّی را که در این نهصد سال در پس پرده حجاب مانده بود که ظاهر نمی توانستند،بیان نمود به احسن وجهی تمشیت داد.سیم در سنه سبع و تسعمائه که سال سیم از جلوس میمنت مأنوس بود رئوس منابر و وجوه دنانیر به اسامی سامی حضرات ائمه هدی و نام نامی آن حضرت مزیّن شد.و همچنین خطبای اسلام و فرق انام،زبان به لعن دشمنان رسول و آل و اهل

بیت آن سرور گشادند، فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ ⁽¹⁾.

و در کتب معتبره مسطور است که شیخ شمس الدّین فخری از تلامذه صدر الحکماء میر صدر الدّین شیرازی است و در اوایل دولت خاقان مغفور شاه اسماعیل .

لمؤلّفه

خدنگش کزو چرخ خواهد امان چه سهم السعادت بود در گمان

به کف برقِ تیغش که لامع بُوَد بر اعدای دین نصِّ قاطع بُوَد

نهنگ ار کند یادِ تیغش در آب شود آب از سهمِ او تف به آب

اگر باز قهرش گشاید کمین پرد نسرِ طایر ز چرخِ برین

به خشم ار زَنَد[الف 6]حمله بر روزگار ز هم بگسلد تار لیل[و]نهار

به دریا اگر بنگرد از عتاب زند آتش از شاخِ مرجان در آب

کُند پوست از فرقِ جمشید باز که او سازد از جامِ وی طبل باز

سلیمان کند خاتمش را رکاب که گردد ز پابوسِ او کامیاب

چُه گیرد به دست از سر فرو هنگ قدح روز بزم و سپر روز جنگ

خجالت برند از جهان تلخ کام سکندر ز آیینه و جم ز جام

اگر روی تن از طریق نیاز نگردد ز پابوسِ او سرفراز

کند روزِ ناوَرد کین از عتاب سرش پایمالِ ستم چون رکاب

سکندر ز آیینه روم و زنگ بسازد اگر جوشنش روز جنگ

ز پیکان زره سازدش در مصاف ز تیغش کند همچو جوش شکاف

کَفَش را چه نسبت به ابرِ بهار که این دُرفشان است و او دُرنثار

پیِ مهر دارابی آن جناب فلک خاتم آید نگین آفتاب

بر آب ار نهد مهر اقلیم گیر بماند چه طمغا به روی حریر

نشان نگینش برد قرص مهر چو بوسید بر سر نهادش سپهر

ز عدلش همین جغد بی تاب شد که ویرانه چون گنج نایاب شد

ازو گرگ پُرفتنه اندیشه کرد شبانی به دوران او پیشه کرد

علمای اهل سنّت از تمامی ولایت ایران فرار می نمودند و در کاشان اثری از ایشان باقی نماند،و چون مولانا شمس الدین محمّد از علمای اهل باطن می بود فرار ننموده،اهل کاشان در مدّت دو سال و نیم تحقیق مسایل شرعیّه را رجوع به مولانا می نموده اند و کتب فقهای شیعه در کاشان بهم نمی رسید،مولانا به مقتضای عقل سلیم در جواب استفتاء اهل کاشان مرقوم می نمود،چون شیخ علی عبد العال وارد کاشان گردید فتاوای مزبوره را طلبیده،تمامی موافق قانون شریعت ائمّه اثنی عشری بود.

گویند:هریک از علمای اهل سنّت که به اجوبه غیر شافیه در باب خلافت و تشکیک در ظهور حضرت صاحب الأمر و غیر آن از مسائل مختلفه ما بین فریقین مبادرت می نموده اند،می فرموده که:به برهان قاطع-یعنی شمشیر- جواب می داده اند.با آن که اکثر علما و دانشمندان این طبقه به حضرت صاحب الامر -صلوات اللّه و سلامه علیه-و سایر مسایل مختلفه خود اعتراف نموده اند چنانچه احمد بن حجر المصریّ الشافعیّ در تألیف خود مسمّی به الصواعق المحرقة فی الرّد علی الرافضیّة و الزندقة در ترجمه ذکر مولانا حسن العسکری -علیه السّلام-بیان نموده که از آن حضرت غیر ابی القاسم محمد حجّت ولدی متولّد نگردید و در وقتی که حضرت امام حسن عسکری -علیه السّلام-از دار فنا به دار بقا رحلت فرمود،آن حضرت پنج ساله بود،لکن حق تعالی عطا کرده بود به او حکمت،و نامیده قائم منتظر،به جهت آن که مستور و غایب شده و معلوم نشد که به کجا رفته و بعد از آن تصدیق قول شیعه نموده،می گوید:

و از جمله اخباری که وارد شده در حقّ مهدی -علیه السّلام-خبری است که مسلم و ابو داود و نسائی و ابن ماجه و بیهقی و غیرهم در صحاح اخراج کرده اند -الصواعق المحرقه،208-207.

که:«المهدیّ من عترتی من ولد فاطمة علیها السّلام».[ب 6] ⁽¹⁾

و همچنین اخراج کرده از صحاح ابو داود و ترمذی و ابن ماجه :«لو لم یبق من الدّهر الاّ یوم لبعث اللّه فیه رجلا من عترتی[و فی روایة]:من أهل بیتی یملأها عدلا کما ملئت جورا». و بعد از آن بعضی اخبار دیگر معاضد این نقل نموده.

و محمّد بن طلحه شافعی در تألیف خود مسمّی به مطالب السؤول فی مناقب آل الرّسول گفته که:«آنچه وارد شده از احادیث صحیحه در شأن مهدی- علیه السّلام-همه صحیح است».

و حافظان ابو داود و ترمذی هریک به سند خود از ابی سعید خدری و او از حضرت رسول خدا -صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-روایت کرد:«سمعت رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-المهدیّ منّی اجلی الجبهة اقنی الانف یملأ الأرض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا و یملک سبعا و ستّین».

و ابو داود به سند خود از جناب امیر المؤمنین -علیه السّلام-روایت نموده که آن حضرت فرمود:«قال قال رسول اللّه -صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-لو لم یبق من الدّهر الاّ یوم واحد لطول اللّه ذلک الیوم و بعث فیه رجلا من اهل بیتی یملأها عدلا کما ملئت جورا».

و ترمذی از ابن مسعود روایت کرده که:«قال قال رسول اللّه -صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-لا ینقضی الدّنیا حتّی یملک العرب رجل من اهل بیتی یواطئ

-همان،163؛نیز-اثبات الهداة،180/7؛کتاب الغیبه شیخ طوسی،14.

برای روایتهای مختلف آن-کتاب الغیبه،112؛سنن ابو داود،107/4؛معجم احادیث الامام مهدی،119/1؛الصواعق المحرقه،163.

-الجامع الصّغیر،672/2؛اثبات الهداة،185/7؛بحار الانوار،90/51؛منتخب الاثر،143؛ العلل المتناهیه،859/2.

-به منابع مندرج در شماره.

اسمه اسمی».

و ابو محمّد یوسف بن یحیی بن علیّ القدسیّ الشافعیّ در تألیف خود مسمّی به عقد الدّرر فی ظهور المنتظر گفته که:«احادیث بسیاری علمای امّت در کتب خود در باب بشارت به ظهور صاحب الأمر -علیه السّلام-روایت نموده اند».و بعد از آن ذکر احادیث می نماید.

و احمد بن حنبل در مسند خود از حذیفه روایت کرده که رسول خدا -صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-فرمود:«المهدی رجل من ولدی وجهه کالکوکب الدّرّیّ.»

و احادیث بسیاری ابو نعیم در صفت مهدی-علیه السّلام-که مطابق با احادیث اهل البیت-علیهم السّلام-است به اندک تغییری در عبارات از عبد اللّه بن عمر و او از رسول خدا -صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-و حذیفه نیز از جناب رسول خدا -صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-روایت کرده.

و روایتی که قاضی ابو محمّد حسین بن مسعود لغوی در کتاب خود مسمّی به شرح سنّت از مسلم و بخاری و ایشان از ابو هریره و ابو هریره از حضرت رسول خدا -صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-روایت کرده که:«قال:قال: رسول اللّه -صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-کیف انتم اذا نزل ابن مریم فیکم و امامکم منکم.» منافاتی با احادیث قبل ندارد چه موافق مذهب شیعه ظهور عیسی بن مریم - علیه السّلام-نیز خواهد شد.و امّا آنچه میان ایشان مشهور است که سند او را -الصواعق المحرقه،163؛کتاب الغیبه،112.

-عقد الدرر،21،32،33،148،180 و دیگر صفحات که بیشتری احادیث و اخبار مربوط به غیبت و ظهور حضرت در آن آمده است.

-الصواعق المحرقه،164؛اثبات الهداة،184/7.

ابو نعیم اصفهانی،سوای تألیف مستقلی که در باب حضرت مهدی(ع)به نام کتاب المهدیّ داشته است،در حلیة الاولیاء،(333/4)در باب حضرت نیز احادیث بسیاری درباره غیبت و ظهور حضرت آورده است.

-الجامع الصغیر،97/2؛اثبات الهداة،180/7؛معجم احادیث الامام المهدیّ،519/1.

نسبت به رسول خدا -صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-می دهند که:لا مهدیّ الاّ عیسی بن مریم . اکثر از علمای ایشان تصریح کرده اند به آن که آن خبر موضوع است چنان که ابن حجر گفته و حدیث لا مهدیّ الاّ عیسی گفته است.

بیهقی که متفرّد است به او محمّد بن خالد ،و حاکم گفته است که آن خبر مجهول است و نسائی به آن خبر منکر است و اکثر علمای ایشان به نحوی که مذکور شد با شیعه متّفق اند در ظهور آن حضرت در آخر الزّمان.نهایت انکار غیبت آن حضرت می کنند و می گویند:«شخصی بود غیر از امام دوازدهم از ائمّه اثناعشر».چنانچه سبائیّه از طایفه شیعه قایلند به این که[الف 7]« علی کشته نشده و زنده در آسمان است و رعد صوت او است و برق تازیانه او،و زود است که نزول می کند و زمین را پر می کند از عدل،همچنان که حال پر شده است از جور».

و کیسانیّه که قایلند به غیبت محمّد بن حنفیّه در جبل رضوی به مدینه،و خروج او در آخر الزمان.

و ناووسیّه قایلند به غیبت صادق -علیه السّلام-به این نحو و اسماعیلیّه قایلند به غیبت اسماعیل بن جعفر -علیه السّلام-همچنان.و واقفیّه قایلند به غیبت موسی بن جعفر -علیه السّلام-و بعضی دیگر قایلند به غیبت حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام.

بالجمله اخبار متواتره اهل بیت در این که ائمّه بعد از رسول خدا اثنا عشرند،در کتب ایشان بسیار است و دو سه حدیث تیمّنا نقل می شود.

-البدء و التاریخ،181/2؛سنن ابن ماجه،134/2؛مستدرک حاکم،440/4؛حلیة الاولیاء، 161/9؛مسند الشهاب،69-68/2؛البعث و النشور،211-209؛مقدّمه ابن خلدون،255؛میزان الاعتدال، 535/3؛تاریخ بغداد،220/4-221؛کنز العمّال،263/14.

درباره فرقه سبائیّه و آراء و عقایدشان-فرق الشیعه،22.

درباره فرقه های مزبور و آراء آنان درباره مهدویّت-فرق الشیعه،23،67،68،80،81.

سعید بن مسیّب از عبد الرّحمان بن حمزه ⁽¹⁾روایت نموده که فرمود رسول خدا -صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-به ابن سمره :«انّ علیّا منّی روحه من روحی و طینته من طینتی و هو اخی و انا اخوه و هو زوج ابنتی فاطمة -علیها السّلام- سیّدة نساء العالمین من الاوّلین و الآخرین و ان منه امامی امّتی و سیّدی شباب أهل الجنّة الحسن و الحسین و تسعة من ولد الحسین تاسعهم قائمهم یملأ الأرض قسطا و عدلا کما ملئت الأرض ظلما و جورا».

و سعید بن جبیر نیز حدیث طویلی روایت کرده و سلیم بن قیس هلالی از سلمان فارسی -رضی اللّه عنه-روایت کرده که آن جناب گفت:«دخلت علی النّبی و اذ الحسین علی فخذیه و هو یقبّل عینیه و یلثم فاه و هو یقول أنت سیّد بن سیّد أنت امام بن امام ابو الأئمّة،أنت حجّة بن حجّة ابو حجج،تسعة من صلبک تاسعهم قائمهم».

و شیخ طایفه محقّه در کتاب غیبت فرموده:چون ثابت شد که امامت منحصر در ائمّه اثناعشر است و اخبار شیعه و سنّی در این خصوص به تواتر پیوست که:«انّهم لا یزیدون و لا ینقصون»؛پس قول دیگران که گویند:در خلفای عباسیّه و غیره است خرق اجماع مرکّب نموده اند.پس خرق اجماع مرکّب جایز نیست.و بعضی از سنّیان چون دیده اند که چاره باقی نمانده، خبری از داود ترمذی روایت کرده اند که:«لو لم یبق من الدّنیا الاّ یوم واحد لطوّل اللّه ذلک الیوم حتّی یبعث فیه رجلا من اهل بیتی یواطئ اسمه اسمی و اسم أبیه اسم أبی یملأ الأرض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا».

درباره روایت مختلف حدیث مزبور-بحار الانوار،226/36؛امالی صدوق،17.

برای روایتهای مختلف حدیث مزبور-کمال الدین،152؛عیون الاخبار،31؛الخصال، 76/2؛بحار الانوار،241/36.

درباره حدیث مزبور و روایات عدیده و متواتر آن-نقض عبد الجلیل،6 و تعلیقه 7؛ الصواعق المحرقه،165؛اثبات الهداة،180/7؛سنن ترمذی،فتن،26،مسند احمد بن حنبل،182/2؛سنن أبی داود،106/4.

و می گویند که در حدیث ظاهر می شود که اسم پدر مهدی موعود عبد اللّه باشد و اسم پدر حضرت صاحب حسن است.پس احتمال می رود که مهدی موعود مهدیّ عباسی بوده که محمّد بن عبد اللّه منصور است ثالث خلفای عباسیّه.

علمای امامیّه-قدّس اللّه أرواحهم-در جواب فرموده اند که:«در این خبر و سایر اخبار قید اهل بیت و آل رسول شده و مهدی عبّاسی آل رسول نبوده،و این خبر از موضوعات است».

چنانچه ذهبی از ابن حجر روایت کرده که به این خبر متفرّد است محمّد بن ولید مولی بنی هاشم ،و او واضع این حدیث است.و در این که وضع احادیث بسیار در زمان خلفای بنی عباسیّه می نموده اند شبهه نیست،[ب 7]چنانچه حدیثی از ابن عبّاس روایت کرده اند:انّه قال:منّا اهل البیت اربعة منّا السفّاح و منّا المنذر و منّا المنصور و منّا المهدیّ. و در صورت وقوع حدیث سابق در مقام توجیه حدیث برآمده،گفته اند که:اطلاق لفظ«اب»بر«جدّ»شایع است مثل قول حق تعالی که فرموده: (مِلَّةَ أَبِیکُمْ). ⁽¹⁾و در این حدیث غرض از حضرت سیّد الشّهداء ابا عبد اللّه الحسین بوده باشد که آن مهدی از اولاد حضرت امام حسین -علیه السّلام-است نه از اولاد امام حسن .از لفظ آیه احتمال دیگر داده اند که«ابنه»بوده باشد یا این که او را ولدی باشد عبد اللّه نام،و منافات به ابو القاسم ندارد.و همچنان که در روایت حذیفه است.

و فرقه اسماعیلیه که قایلند به این که مهدی ّ موعود ابو محمد عبید اللّه ملقّب ،از احفاد اسماعیل بن جعفر خواهد بود و به این حدیث متمسّک اند که:عن النّبی -صلّی اللّه علیه و سلّم-«ستطلع الشّمس من مغربها علی رأس ثلاثمائة».

-ابن حجر،الصواعق المحرقه،165؛نیز-عقد الدرر،150.

درباره روایات عدیده حدیث مزبور-بحار الانوار،29/66،304-303،312-313؛ 204/9؛204/17؛209/52،181؛معجم احادیث الامام المهدی،272/1.

و می گویند که ظهور او در مغرب در این وقت بود.و حال آن که ارباب تواریخ چهار سال به سیصد مانده خروج او را نقل کرده اند.و بر فرض وقوع او در سیصد منافات به اخبار در آخر الزّمان دارد و روایت محتاج به ارتکاب تکلّف است.مثل«استخدام».و در وقتی که مهدیّ عباسی در ولایت مغرب ظهور نمود در دویست و نود و شش بود و بنای مهدیه در مغرب زمین سنه سبع و ثلاثمائه،و انتقال ملک به ولد او قائم در سنه اثنتین و عشرین و ثلاثمائه بوده،و انقراض ایشان بعد از آن که سه نفر ایشان در مغرب و یازده نفر ایشان در مصر در سنه پانصد و شصت[و]پنج بوده،اگر ما حدیث را مسلّم داریم،می تواند شد که گوییم:خروج حضرت صاحب الأمر از دولت خانه خود در آن اوقات بود که به جانب مغرب زمین غایب شده باشد،و مؤیّد این است وقوع غیبت کبری و انقطاع صغری،و آخر صغری ابو الحسن علی بن محمّد السّمری (ره)بوده باشد که در سال سیصد و بیست[و]نه هجری به جنة المأوی شتافته.

و مخفی نماناد که توقیت آن حضرت به زمان معیّن منافی روایات کثیره دالّه است بر[عدم]معرفت احدی از مردمان بخصوص وقت او،و کذب الوقّاتون، چه در بعضی اخبار ظهور آن حضرت در اوتار از سالهای هجری است و بعضی از جمله علما رسائل در این باب نوشته اند و اتّصال دولت صفویه را به ظهور حضرت صاحب-علیه السّلام-مذکور ساخته اند،خالی از چیزی نیست چنانچه خلاف آن مشاهده گردید.

بخشی از حدیث است.همه حدیث به صورتهای زیر روایت شده است:یا مهزم:کذب الوقّاتون هلک المستعجلون و نجا المسلّمون(معجم احادیث الامام المهدی،379/3).عن الفضل قال:سألت ابا جعفر هل لهذا الأمر وقت؟فقال:«کذب الوقّاتون،کذب الوقّاتون،کذب الوقّاتون» (بحار الانوار،103/52-104).

و محقّقین ⁽¹⁾اهل عرفان مثل شاه نعمت اللّه کرمانی و غیره در این باب به قصاید غرّا پرداخته اند و جناب سیّد در زمان سلطان شاهرخ بوده و وفات در شهور سنه سبع و عشرین و ثمانمائه اتفاق افتاده که از زمان تولد امیر تا تولد شاه غفران پناه شاه اسماعیل شصت و پنج سال فاصله[الف 8]بوده و قصیده من اوّله الی آخره بیان می شود تا عارفان عاقل و عاقلان کامل که رسائل در باب توقیت آن حضرت پرداخته اند و به علوم ناقصه جفر و نجوم و رمل و غیرهم قایلند و اخباری که از خاندان نبوّت و ولایت صادر شده حمل بر ظاهر می نمایند و یا آن که برای خود تأویل می کنند و از خبر«انّ احادیثنا صعب مستصعب»غافلند،پنبه غفلت از گوش کشیده،دانند که کارکنان عالم غیب حقیقت احوال را به مضمون وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ ⁽²⁾و ما یعلم الغیب الاّ هو. ⁽³⁾کسی را از غیبت از این کارگاه باخبر،و به کلّیات امور مستحضر نمی سازند اگر بعضی به حدسی صائب برخورد،از مقوله«گاه»باشد که کودک نادان از غلط،تیر بر نشانه زند.

شاه نعمت اللّه ولی

ای عزیزان شور و غوغا در جهان خواهد گرفت

غصّه و غم از زمین تا آسمان خواهد گرفت

شرم و ناموس از خلایق برطرف خواهد شدن

بی حیایی در میانِ مردمان خواهد گرفت

مرد از دستِ زنِ بد فعل می گردد زبون

زن ره بازار و میدان،آن زمان خواهد گرفت

دشمنِ جانِ پدر گردد پسر از بهرِ مال

دختر از بی مهریِ مادر امان خواهد گرفت

چون ز هجرت نُهصد و نُه سال و کَسْری بگذرد

فاش در عالم همه رازِ نهان ⁽¹⁾خواهد گرفت

در جهان یک کس نمی ماند که باشد شادمان

محنت و غم در دلِ پیر و جوان خواهد گرفت

بعد از آن از«آلِ یس»سروری پیدا شود

مذهب و ملّت ازو نام و نشان خواهد گرفت

شاه اسماعیل بن حیدر بگردد شهریار

خاکِ پایش در جهان کحلِ عیان خواهد گرفت

بعدِ چهل سال آن شهنشاهی که نامش برده شد

زین جهان منزل سوی دار الجنان خواهد گرفت

بعد از آن شاهی کند فرزندِ او پنجاه سال

طاوهاسب هم ز نامِ او نشان خواهد گرفت

عاقبت ترکان به زهرِ غم کنند او را هلاک

او دگر منزل بسوی قدسیان خواهد گرفت

فتنه ها خیزد وزین پس دیگری از نسلِ او

از خراسان آید و غم زو امان خواهد گرفت

همچو عباس علی غازی بُوَد آن شهریار

بعد از آن از نسلِ او آدم مکان خواهد گرفت

بعد از آن هَمْ اسمِ جدِّ خویش باشد دیگری

زر ز نامش سکه صاحبْ قران خواهد گرفت

چون رود آید به روی کار نیز از صُلبِ او

هم سلیمانْ شوکتی کاخر جهان خواهد گرفت

بعد از آن فرزندِ او باشد دگر فرزند او

از حدودِ روم تا هندوستان خواهد گرفت

هم جوانی سرخْ رو از نسل او پیدا شود

کو چُه اسماعیل دولت رایگان خواهد گرفت

دیگری از صُلبِ او چون ابن داود آشکار

این جهان را همچو خاتم در میان خواهد گرفت

ربعِ مسکون را به فرمانِ خدا آن شهریار

چون سلیمانِ نبی آن نوجوان خواهد گرفت[ب 8]

چون چهل سال او بُوَد نایب به فرمان اله

مهدی صاحب زمان روی جهان خواهد گرفت

احتیاج آرزوها برطرف خواهد شدن

دهر چون فردوسِ اعلی بوی جان خواهد گرفت

من در آن حین در رکابِ شاه جان خواهم فشاند

چون غلامان توسنِ او را عنان خواهم گرفت

هرکه با آلِ علی یک جو عداوت کرده است

آن زمان انگشتِ حسرت در دهان خواهد گرفت

از کلامِ حق و قولِ مصطفی گویم خبر

آنچه از امروز تا آخر زمان خواهد گرفت

نعمت اللّه را اگر نادان بداند خارجی

کو بداند هرکه داند گوشِ جان خواهد گرفت

جدول معرفت السّلاطین الصّفویّه-قدّس اللّه ارواحهم

⁽¹⁾

است-آورده است.اطلاعات او را برپایه معجم الانساب زامباور(389-388)تصحیح و تکمیل

کردیم.

(1)اسماعیل اوّل در 908 ق.به لقب«شاه»ملقّب شد و در 19 رجب 930 ق.درگذشت.

(2)طهماسب اوّل در 19 رجب به سلطنت رسید و در 15 صفر 984 ق.مسموم شد.

(3)شاه اسماعیل دوم در 27 جمادی الاوّل 984 ق.به سلطنت رسید و در 3 ذی الحجه 985 ق.مسموم شد.

(4)محمد خدابنده در 3 ذی الحجه 985 ق.به سلطنت رسید و در 995 ق.درگذشت.بعد از او سلطان امیر حمزه چند ماهی به حکومت رسید.

(5)شاه عباس کبیر در 965 ق.زاده شد.نخست در 989 ق.در نیشابور با او بیعت کردند و سپس در 996 در اصفهان مجددا با او بیعت شد.او در 19 جمادی الاول 1038 ق.

درگذشت.

(6)سلیمان اول مشهور به صفی ثانی،در نوروز 1079 ق.به نام شاه سلیمان بر تخت نشست.

(7)او در 14 ذی الحجه 1105 ق.به سلطنت رسید و در محرم 1135 ق.توسط محمود افغان عزل شد و در 1141 ق.توسط همو کشته شد.

ادامه جدول

چه در قصیده منتهای دولت صفویه را با ظهور حضرت صاحب الأمر علیه السّلام مقترن ساخته،و حال آن که بعد از انصرام دولت صفویّه ظهور سلطان نادر شاه افشار بود که در اواخر دولت او به اهالی ایران،بلکه تمامی ممالک محروسه او بسیار ناخوش گذشت.

و از جمله خبرهایی که داده:

دیگری از صُلبِ او چون ابن داود آشکار این جهان را همچو خاتم در میان خواهد گرفت

(1)او در 14 ربیع الاول 1144 ق.توسط نادر شاه عزل شد.پس از او،عباس سوم (17 ربیع الاول 1144 ق.)،و سلیمان دوم(8 محرم 1163 ق.)،و اسماعیل سوم(1163 ق.)، و حسین دوم(1166 ق.)،و محمد شاه(1200 ق.)به حیث حاکمان صفوی در تاریخ ایران شهرت دارند.

(2)نادر شاه،مؤسس سلسله افشاریه در 24 شوّال 1148 ق.به حکومت رسید و در 10 جمادی الآخر 1160 ق.کشته شد.

(3)چنین است در اصل،و مراد عادل خان است که در 27 جمادی الآخر 1160 ق.به حکومت رسید و در اوّل شوال 1161 عزل شد.

(4)ابراهیم شاه در 17 ذی الحجه 1161 ق.به حکومت رسید و در 1163 ق.عزل شد.

(5)او در 8 شوال 1161 ق.به حکومت رسید و در محرم 1163 ق.عزل شد.

(6)مقصود سلیمان دوم از سلسله صفویه است که در 8 محرم 1163 ق.به حکومت رسید و چهل روز فرمانروایی داشت و در 23 شوال 1176 ق.درگذشت.

غرض سیّد سلطنت نوّاب میرزا سیّد محمّد ولد مرحوم میرزا داود متولّی روضه رضیّه رضویّه است که در آخر ملقّب به شاه سلیمان گردید.سیّد دولت او را چهل سال بیان فرموده،راقم الحروف چند سال قبل از آن که نوّاب میرزا سیّد محمّد زینت آرای سریر سلطنت گردد از خود معظّم الیه استماع نمود که این فرد را می خواند و تفاخر به سلطنت چهل ساله-که خواهد رو داد-می نمود، آخر به چهل روز منجر گردید،بعد از آن تا به حال تحریر در اکثر ایران،دولت دوران عترت زندیّه و در خراسان عترت نادریّه است و از ظهور امام شیعیان اثری نیست.بلی می توان گفت که چون سیّد نعمت اللّه ملاحظه نمود که وجوه دنانیر منقوش به نام نامی حضرت خاتم الائمّه صاحب الأمر و العصر و الزّمان بوده چنانچه در این دولت علّیه نقش سکّه این است:

فرد

شد آفتاب و ماه زر و سیم در جهان از سکه امامِ بحق صاحب الزمان

لهذا خبر به ظهور حضرت داده باشد به این که بقیه از این دودمان ولایت نشان صاحب[الف 9]اورنگ سروری گردیده،متّصل به آن دولت علّیه گردد.نهایت بعضی علامات در روایات اهل بیت-علیهم السّلام-وارد شده که اذعان آنها داخل کذب الوقّاتون نیست.مثل خروج دجّال ،و سفیانی ،و حسنی و صیحه و خسف به مغرب و خسف به جزیره عرب و غیر آنها.

و از جمله چیزهایی که در نزد عوام مستبعد است و بلکه بعضی از خواص اهل سنّت نیز بدان رفته اند،غرابت مدّت حیات حضرت صاحب الامر است و حال آن که قواطع عقلیّه و نقلیّه هست که چون باید عرصه زمانه هرگز از وجود معصومی-که خلیفه حق و حجّت خداست-خالی نباشد،جناب احدیّت یکی از برگزیدگان خود را آنقدر عمر شفقت فرماید تا وقتی که مصلحت در ظهور او بوده باشد.

بخشی از حدیث نبوی است-توضیح شمارهصفحه 32.

و عجب تر آن که به بقای حضرت خضر -علیه السّلام-که از زمان اسکندر تا به حال باقی است قایلند،و به الیاس قایلند و در آن جناب متوقف.و در کلام حمید مجید ربّانی دعوت نوح هزار و پنجاه سال کم موجود، و مدّت عمر لقمان دو هزار سال و سه هزار سال در تواریخ مرقوم و عمر بابارتن که در زمان سلطنت امیر تیمور ظاهر گردیده شرفیاب خدمت رسول خدا شده،در قاموس و سایر کتب لغت مسطور. و رسیدن علمای نامدار به خدمت آن بزرگوار.مثل مولانا احمد اردبیلی و سیّد اسحاق استرآبادی که اجازه دعای سیفی گرفته،و مولانا محمد تقی مجلسی و غیر آنها از علمای کبار به تواتر شایع و ذایع است.

به ماهتاب چه حاجت شبِ تجلّی را

درباره مدّت دعوت نوح(ع)-ناسخ التواریخ،2/2-183.

مورخان گفته اند که لقمان از خداوند عمر طولانی خواست.خداوند به او عمر هفت کرکس عنایت کرد و چون عمر هر کرکس 500 سال است پس عمر لقمان 3500 سال بوده است- تاریخ گزیده،68-69؛روضة الصفا،390/1-396؛عقد الفرید،292/2.

بابا رتن هندی مکنی به ابو الرّضا از شیوخ عرفای هند است که درباره او افسانه هایی چند معمول بوده است.از جمله گویند:عمر او یکهزار و چهارصد سال بوده و از حواریان عیسی(ع)بوده و صحبت رسول اللّه(ص)کرده و در نیمه نخست سده هفتم هجری درگذشته است -قاموس فیروزآبادی،ذیل رتن؛تاج العروس،ذیل رتن.

احمد بن محمّد معروف به مقدّس اردبیلی(د 993 ه.ق)مراد است که گفته اند:به خدمت صاحب الأمر رسیده است-روضات الجنات،79/1؛فوائد الرضویه،23-28؛تنقیح المقال، 80/1؛اعیان الشیعه،80/3-83؛ریاض العلماء،56/1.

بر طبق منابع شیعی،سید اسحاق استرآبادی از شیعیانی بوده است که در راه مکّه صاحب الأمر(عج)را زیارت کرده و دعای حرز یمانی نزد آن حضرت تصحیح کرده و اجازه روایت گرفته است.-بحار الانوار،175/52؛منتهی الآمال،459/2-460.

دعای مشهوری است از امیر مؤمنان علی(ع)-الصّحیفة العلویه،75-76.

محمد تقی مجلسی(1003-1070 ه.ق)از دانشمندان مشهور عصر صفوی،که گفته اند به خدمت صاحب الامر شرفیاب شده است-فوائد الرّضویّه،439؛اعیان الشیعه،192/9؛ مرآت الاحوال جهان نما،57/1 به بعد.

و بعضی دیگر ملاحظه نموده اند که دیگر مجال انکار نیست اقرار به ولادت و اعتراف به غیبت نموده،گفته اند که:بعد از آن،آن جناب از دار فنا به دار بقا رحلت نمود و بعد از آن علی بن الحسین البغدادی تا نوزده سال خلعت قطبیت پوشیده، عثمان بن یعقوب الجوینی به این مرتبه فایز گردید.

و برخی از دانشمندان در مقام اعتراض برآمده،گفته اند:از جناب قاضی نور اللّه شوشتری -قدّس اللّه روحه-تعجّب است که بعد از آن که قایل را-که شیخ علاء الدّوله سمنانی بوده باشد-به سلطان المتألّهین و رکن الدین ملقب ساخته در توجیه این عبارت فرموده،غلط در کشف است. همچنان که شیخ محیی الدین در دعوی بودن او خاتم ولایت نموده و صدور این قول از غیر شیخ علاء الدّوله سمنانی سامعه افروز نگردیده،همانا در جواب متعرّض به قاضی می توان گفت که در این خصوص،یعنی اخبار آحاد واقع گردیده مثل نظیر این نظر را برخی از محقّقان صوفیه داده اند.علاء الدوله سمنانی در العروة لأهل الخلوة و الجلوة(367)آورده است:بدان که محمّد بن حسن العسکری-رضی اللّه عنه-و عن آبائه الکرام چون غایب شد از چشم خلق،به دایره ابدال پیوست و ترقی کرد تا سیّد افراد شد و به مرتبه قطبیّت رسید.بعد از آن که علی بن الحسین البغدادی به جوار حق پیوست،او قطب شد به جای علی مذکور.و مدفون است در شونیزیه،و نماز بر وی گزارد و برای وی بنشست شانزده سال.بعد از آن به جوار حق پیوسته به روح و ریحان،و نماز گزارد بر وی عثمان بن یعقوب الجوینی الخراسانی.

نظر قاضی نور اللّه شوشتری درباره رأی علاء الدوله سمنانی نسبت به حضرت صاحب الامر(عج)همان است که مؤلف محافل المؤمنین گفته است-مجالس المؤمنین،136/2-137.

اما باید دانست که رأی علاء الدوله سمنانی درباره حضرت حجّت(عج)به مرور زمان دگرگون شده است بطوری که آنچه در العروه(367)گفته است با آنچه در بیان الاحسان لأهل العرفان در این مورد نوشته است،تفاوت دارد(-مصنّفات فارسی علاء الدوله سمنانی،129)و عدول او از رأی نخستش در ملفوظات وی نیز مشهود است-مقدمه چهل مجلس،صص 27-29.

درباره ختم ولایت،و نسبت ابن عربی به این مقام-شرح فصوص الحکم منسوب به خواجه محمد پارسا،84؛و نیز ردّ آن از سوی سیّد حیدر آملی در جامع الاسرار 432-448.

آنچه روایت کرده عبد اللّه بن جعفر حمیری از مؤذّن مسجد احمر که گفت:سئلت ابا عبد اللّه هل فی کتاب اللّه مثل القائم؟«فقال:نعم،آیة صاحب الحمار: فَأَماتَهُ اللّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ. ⁽¹⁾

و همچنین روایت کرده فضل بن شاذان به اسناد خود از ابی سعید خراسانی که حضرت ابی عبد اللّه جعفر صادق -علیه السّلام-فرموده:«و سمّی القائم لانّه یقوم بعد ما یموت انّه یقوم بأمر عظیم.

و همچنین حماد بن عبد الکریم از حضرت صادق -علیه السّلام-روایت کرده که قال ابو عبد اللّه:«انّ القائم اذا قام قال النّاس انّی[ب 9]یکون هذا قد بلیت عظامه منذ دهر طویل».

و شیخ طوسی -قدّس اللّه روحه-در کتاب غیبت اخبار مزبوره را تأویل به موت ذکر آن حضرت نموده.و مؤیّد آن است حدیثی که از حضرت جواد روایت شده، صقر بن دلف گوید:«عرض کردم به خدمت حضرت جواد که ای پسر رسول خدا -صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-لم سمّی القائم؟«قال:لانّه یقوم بعد موت ذکره». پس آنچه قاضی در باب شیخ علاء الدوله سمنانی فرموده که کشف را غلط کرده هرگاه می فرمود که عمل به اخبار آحاد کرده و در مقام توجیه و تأویل برنیامده،بر معترض-طیّب اللّه روحه-اعتراض وارد نمی شود؛چه در میان شیعه علمای نامدار عمل به اخبار آحاد نموده و

-کتاب الغیبه،260.

همان،260،282.

همان،260.

بخشی از حدیثی است که تمامی آن چنین است:...«قال:لانّه یقوم بعد موت ذکره و ارتداد أکثر القائلین بامامته.فقلت له:و لم سمّی المنتظر؟قال:لأنّ له غیبة»-منتخب الاثر،223؛ حلیة الابرار،477/2؛بحار الانوار،118/50؛30/51.

می نمایند،و اخبار آحاد حجّت می دانند.

الحاصل سلطان مغفور شاه اسماعیل در ترویج دین مساعی جمیله به ظهور رسانیده و به نحوی که سمت تحریر یافت در سنه 898 سلطان جلیل الشأن به نزد کارکیا میرزا علی والی گیلان رفته، کارکیا در کمال اعزاز سلوک مسلوک داشته،در سنه 905 به سمت آذربایجان حرکت،و در تبریز نزول اجلال نموده به اعلان کلمه طیّبه«علیّا ولیّ اللّه»قیام، و رئوس منابر و وجوه دنانیر را به نام نامی ائمّه اثنا عشر-علیهم صلوات اللّه الملک الأکبر-مزیّن ساخته بنای تولاّیی و تبرّایی گذاشته،به جمع شیعیان خاندان که مختفی بودند پرداخته.در سال بعد یورش میمون به سمت روم اتّفاق افتاد،وارد همدان گردید، سلطان مراد بایندری از خوف سلطان خاندان حیدری از همدان به شیراز اراده فرار با هفتاد هزار سوار نمود،سلطان مغفور در مرحله المه قولاغی همدان مقاتله نموده، کوزل احمد بایندر -که امیر الأمراء سلطان مراد بود-با ده هزار نفر به قتل رسیده، سلطان مراد به شیراز رفته،کرمان را به عهده محمد خان بسیاری از علمای شیعه امامیه به خبر آحاد عمل کرده اند و دلایلی نقلی و عقلی بر حجیت خبر واحد عرضه داشته اند.-لغت نامه دهخدا،ذیل خبر؛رسائل شیخ انصاری،مبحث خبر واحد.

درج تعبیر علیّا ولیّ اللّه در اذان،مسأله ای است که در زمان شاه اسماعیل صفوی به تجویز علمای شیعه روایی یافت؛اما باید دانست که این مسأله از دیرباز مطمح نظر عامّه شیعه بوده است.چنان که یکی از ایرادهایی که عبد الجلیل رازی قزوینی از قول خصم نو سنّی مذهب خود یاد کرده،همین موضوع بوده است و عبد الجلیل به این گونه پاسخ او را گفته است:«...اوّلا به مذهب شیعت اگرچه علی را نصّ و معصوم و بهتر از هریک از امّت گویند،مذهب ایشان چنین است که اگر در میان فصول بانگ نماز بعد از شهادتین کسی گوید:أشهد انّ علیّا ولیّ اللّه؛بانگ نمازش باطل باشد و با سر باید گرفت.و نام علی در بانگ نماز بدعت است و به اعتقاد کردن معصیت،و گوینده این در لعنت و غضب خدای باشد».کتاب نقض،97.باید دانست که شیعه افزودن نام علی(ع)را در بانگ نماز از روی حبّ به رسول(ص)و خاندان آن حضرت و بر پایه عقیده به وصایت علی صورت داده است نه از روی نقل.

استاجلو و خراسان را به محمود بیک ترکمان مقرّر ساخته،و به همان سال آن دو مملکت مفتوح گردیده،اعلان کلمه حقّه در آن جا واقع شده.و در سنه 909 لوای جهانگشا به صوب فارس معطوف داشته،در دویم ربیع الثّانی از نوروز آن سال در شیراز نزول اجلال فرموده،خطبای کازرون را که بسیار صاحب مکتب بودند به علّت تعصّب در مذهب خود به قتل آورده و در جمادی الثّانیه اتّفاق مراجعت افتاده،قشلاق در قم واقع شد،رایات اجلال در رمضان از راه دیر کاج به صوب ری حرکت فرموده،[اهالی]قلعه گل خندان و دماوند را به قتل رسانید فتح خوار و سمنان و فیروزکوه فرموده، و کلمه طیّبه را بر ایشان جاری ساخته.در سنه عشر و تسعمائه به اصفهان مراجعت و به استیصال میر مرائیه و اقوام او که متعصّب بودند،پرداخته در بیست[و]هشتم جمادی الثّانی آن سال به محاصره یزد حرکت فرموده،قتل عام کرد.

و از آن جا ایلغار به طبس برده،در دویم شعبان هفت و هشت هزار که تمرّد نموده بودند به قتل رسانیده،مراجعت به یزد کرد.در این وقت قاضی میر حسین میبدی در یزد بود به تیغ بی دریغش گذرانیدند. و در سنه احدی و عشر و تسعمائه به قزوین و طارم و گیلان عازم گردیده.[الف 10] حسب الاستدعای نجم زرگر یورش گیلان موقوف،و در طارم توقف نموده،به تمشیت مهامّ دین و دولت پرداخته،دو سال دیگر به مهامّ آذربایجان و غیره پرداخته،در سال ثالث عشر و تسعمائه عزیمت تسخیر عراق عرب فرمود باربک والی بغداد،قلعه را گذاشته،فرار[کرده]و رایات جهانگشا وارد بغداد گردیده،متوجّه زیارت عتبات عالیات عرش درجات گردید،وجوه دنانیر را میر حسین میبدی،ادیب،ریاضی دان و عارف قرن دهم هجری در 909 ه.ق.کشته شد.او صاحب شرح دیوان منسوب به امیر مؤمنان علی(ع)بوده است به نام مفاتیح سبعه،که مکررا چاپ شده است.

در آن اماکن فیض مواطن نیز به نام نامی ائمّه هدی منقوش،و رئوس منابر را مزیّن و محلّی به ذکر آن بزرگواران گردانید.

آنچه سالها در خاطر سلاطین باوقار و خوانین عظیم المقدار می گذشت و میسّر نمی شد و بسا فرمانفرمایان که به این حسرت سر به زیر خاک برده بودند؛در این وقت به تأیید الهی و توفیق لایتناهی و اخلاص باطنی سلطان ذی شأن جنّت مکان و اعانت ارواح پاک ائمّه طاهرین این دولت ابدقرین به او میسّر گردید،آنچه را که بایست و شایست،به عمل آورده،اعلام ظفر فرجام را به تنبیه اعراب آن جا شقه گشاد.

و بعد از انصراف به جانب خوزستان و شوشتر و هویزه و سادات مشعشع آمده،آن ولایات را تمشیت داده،به اعلان مذهب حقّ جعفری پرداخته،به شیراز مراجعت فرمود.و در سنه خمس و عشر و تسعمائه به سمت شیروان حرکت،و تمشیت مهامّ آن جا داده.در سنه ست و عشر و تسعمائه به تنبیه شیبک خان پادشاه ترکستان حرکت فرموده،بعد از زیارت امام الانس و الجانّ علی بن موسی الرضا به سرخس متوجّه شده، شیبک متحصّن به قلعه مرو گردیده، آخر الأمر بیرون آمده بهادران اوزبک از دهشت سپاه شوکت پناه در میان خرابه بر بالای هم افتاده، شیبک پامال شده،نفسش منقطع شده،سر او را بریده به نظر اقدس رسانیدند.و فضلای ترکستان هریک،که هدایت پذیر گردیدند به نوازشات خسروانه سرافراز،و آن که تمرّد نموده مثل شیخ الاسلام خراسان صفی الدّین احمد بن یحیی بن السعد التفتازانی به واسطه مخالفت مذهب کشته شد.

شیخ الاسلام احمد بن یحیی بن سعد الدین مسعود بن عمر تفتازانی ملقب به سیف الدین،و معروف به شیخ الاسلام هروی،از احفاد ملا سعد تفتازانی بود که به قول بعضی در حمله لشکر شاه اسماعیل صفوی،و به قول عده ای به هنگام ورود شاه طهماسب اوّل به هرات،در حدود 916 ه.ق.به قتل رسیده است.-اعیان الشیعه،209/8؛برای اطلاع بیشتر از احوال احمد تفتازانی-مقامات جامی،244؛صیدیه،5 به بعد؛ریحانة الادب،293/3.

و در سنه سبع و عشر و تسعمائه رایات اجلال عازم تسخیر ماوراءالنهر شده،خوانین اوزبک از در عجز برآمده،تقصیرات ایشان را عفو و مقرّر فرمود که در بلخ و اندخود و شبرغان و سایر ولایات ماوراءالنهر خطبا به ذکر ائمّه هدی قیام،و وجوه دنانیر به نام نامی ایشان مزیّن گردیده،در سال دیگر امیر نجم را به بخارا تعیین نموده،خود به اصفهان رفت،و امیر نجم به دو فرسخی بخارا رفته محمّد تیمور بن شیبک به امداد جانی بیک و عبید آمده امر بخارا فیصل نیافت و شکست به امیر نجم رو داده.امر خراسان مغشوش،و تا مشهد به تصرّف اوزبک برآمده،رایات جهان گشا حرکت نموده از آوازه ورود او عبید اوزبک از مشهد فرار نموده،و تیمور سلطان که هرات را گرفته بود،او نیز فرار نموده ممالک محروسه باز به تصرّف اولیای دولت قاهره برآمده،شیعیان اخلاص نشانی که ضرب[ب 10]اوزبک را خورده بودند،از میامن ضعیف نوازی آن پادشاه والاجاه مرهم پذیر گردیده در نوروز سنه عشرین و تسعمائه جنگ چالدران با سلطان سلیم خواند کار روم در آذربایجان اتفاق افتاد.

و در سنه اربع و عشرین و تسعمائه مازندران مسخّر اولیای دولت گشته، رستم کیا طوق عبودیّت بر گردن نهاده،رواج مذهب تشیّع در آن جا وقوع یافت.و در نهصد و بیست و پنج کیااحمد والی گیلانات قلاده اطاعت بر گردن نهاده در آنجا مذهب حق شیوع یافت.

و در سنه نهصد و بیست و شش گرجستان مفتوح و وجوه دنانیر به نام نامی حضرات ائمّه معصومین منقوش گردید،جزیه پذیر گردیدند.

و آن سلطان والا شأن در نظم اشعار طبع عالی داشته و به شعر ترکی رغبت بیشتر می فرمود و تخلص به شاه خطایی می کرده به جهت آن که با سلطان سلیم معاصر بوده و مولانا امیدی در این مطلع اشاره به آن کرده:

قضا در کارگاهِ کبریایی فکنده طرحِ اسلیمی خطایی

و در سنه ثلاثین و تسعمائه در صباح دوشنبه نوزدهم رجب همای همایون روح پادشاه ربع مسکون بر اوج شرفات غرفات جَنّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ⁽¹⁾نشسته به ارواح آباء کرام-یعنی ائمه اطهار-پیوست اسکنه اللّه فی غرفات الجنان و افاض علیه رشحات الغفران طاب مضجعه،مطابق تاریخ است که از غیب وارد شده.

و بعد از او شاه دین پناه مؤیّد من عند اللّه شاه طهماسب [به]ترویج دین مبین، و تشیید مذهب حقّ ائمّه طاهرین پرداخته.

ذکر احوال خیریت مآل سلطان معرفت بنیان

شاه طهماسب علیه الرّحمة و الغفران

عندلیب نوایان گلشن بلاغت و چمن آرایان گلستان فصاحت در احوال خیرمآل سلطان والا شأن شاه طهماسب-علیه الرّحمة و الغفران-که چون عقل ثانی از این عقول عشره سلسله ذهبیه و طبقه جلیله موسویّه صفویّه -قدس اللّه ارواحهم-بوده در ترویج مذهب حقّ اثناعشری و تشیید مبانی دین مبین جعفری کمال اهتمام می فرموده،دانشمندان فطانت آیین و فطانتمندان دانش قرین گفته اند که:اگرچه سلطان جلیل شاه اسماعیل در تحصیل مذهب حق سعی جمیل فرمود و به دست آورد و لیکن شاه طهماسب والا مقدار نگهدار آن گردید،با دل و جان به قدر تاب وتوان،بیضه شرع را پرستاری نمود.

فی تعریفه

زرِ بیغش به دست چون آمد کار اندر نگاهداری اوست

گفته اند اهلِ تجربه به جهان که نگهدارِ مغز باشد پوست

چه در ایام آن والامقدار علمای کبار و فضلای نامدار از اطراف و اکناف و

اصقاع و ارباع در حوزه ایران جمع و مشغول به تعلیم و تعلّم گردیده،ایشان را به تشریفات لایقه و انعامات سرافراز ساخته،چنانچه در تواریخ مسطور است که بعد از آن شیخ جلیل در مسند اجتهاد والی،شیخ علی بن عبد العالی از عراق عرب به عراق عجم آمده، به ترویج دین اشتغال نموده،و به تعلیم کتب فقها پرداخت.در آن عصر خاتم حکمای دوران سیّد مغفور[الف 11] امیر غیاث منصور شیرازی به منصب صدارت سرافراز،و در حکمت و سایر علوم ممتاز بود.چنانچه شمّه ای از آن در شرح هیاکل النور و غیر آن معلوم می گردد بالجمله سلطان عظیم الشأن شاه طهماسب به شیخ علی عبد العالی می فرماید که شرح تجرید را در خدمت میر تلمذ،و میر،قواعد را در خدمت آن محقّق ثانی درس بخواند.شیخ شروع به خواندن شرح تجرید فرموده،میر از خواندن قواعد ابا نموده این معنی موجب تکدّر آیینه خاطر شاه دین پناه گردیده،میر ادراک این معنی نموده از منصب صدارت استعفا نموده به جانب شیراز روانه می شود.و-ان شاء[اللّه]تعالی-در احوال هریک از فضلا آنچه به نظر احقر رسیده باشد،نگاشته قلم می نماید.

و هرچند که در ایّام سلطان شوکت اساس شاه عبّاس طلوع کوکب فضلا بیش از پیش بوده،نهایت آن نیز از یمن برکات شاه اسماعیل و شاه طهماسب بوده، چه به عنوان تشبیه می توان گفت که نهال این نیکوثمر را شاه اسماعیل تحصیل ابو الحسن نور الدین علی بن عبد العالی عاملی کرکی،معروف به محقّق کرکی و محقّق ثانی(940 ه.ق)از مجتهدین مشهور امامیه در عصر صفوی است و شیخ الاسلام وقت خود.

آثار مشهور او عبارتند از:نفحات اللاهوت؛جامع المقاصد فی شرح القواعد؛شرح شرایع؛شرح الفیه؛صیغ العقود.-عالم آرای عباسی،118؛خلد برین،429؛حبیب السیر،609/4؛احسن التواریخ روملو، 253/12؛ریاض العلماء،115/4؛روضات الجنّات،360/4؛امل الآمل،121/1؛سفینة البحار،247/2؛ بهجة الآمال،293/4؛قصص العلماء،335؛تنقیح المقال،295/2؛فوائد الرضویه،303؛اعیان الشیعه، 208/8؛مستدرک الوسائل،431/3؛لؤلؤة البحرین،151.

درباره او-به همین کتاب،پس از این.

و غرس،و شاه طهماسب چون باغبان در محافظت و خدمت و آبیاری آن مشغول[گردیده]،و در ایّام شاه عباس آن درخت طوبی مثال به ثمر نشسته،و آن شجر دلگشا ما صدق أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ ⁽¹⁾گردیده باشد.

ولادت همایون او در شهاب آباد اصفهان در صباح چهارشنبه بیست و ششم شهر ذی حجّه تسع و عشر به طالع حمل واقع گردیده،جلوس مطابق «ظلّ و بنده شاه ولایت طهماسب و جای پدر گرفتی»یافته اند.در سنه نهصد و سی و شش که جناب محقّق ثانی همعنان شاه ولایت بود،به سمت خراسان و ماوراءالنهر حرکت فرموده،عبید اللّه خان اوزبک را دفع نموده،در سنه نهصد و سی و نه که سنّ شریف به سرحدّ بیست رسیده بود از جمیع مناهی توبه فرموده تمام سپاه را از شراب و قمار و بیت اللطف و چرس و بنگ و سایر مسکرات و معاجین حرام منع و زجر فرموده،هر ساله مبالغی خطیر اجاره دیوانی آنها می شد،از انتفاع آنها چشم پوشیده،نفس نفیس از آلایش تلذّذ و هوی به موجب وعده کریمه وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی، فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی ⁽²⁾اجتناب نموده،بعضی از خاصّان قدیم آن آستان مثل خواجه شاهقلی وزیر قورچیان به واسطه ارتکاب خمر به قتل رسیده،در ایّام سلطنت او هیچ کس را یارای فجور نبود.

فی تعریفه

چنان منع می شد که در روضه،حور فراموش کرد از شرابِ طهور

و در سال بعد که سنه اربعین و تسعمائه بوده باشد به برکت دین داری و توبه و انابه و زاری به درگاه باری،سلطان سلیمان خواندگار روم با جمعی غفیر به مضمون وَ حُشِرَ لِسُلَیْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ ⁽³⁾تا سلطانیه وارد گردیده،

آن شاه دین پناه را زیاده از هفت هزار کس در رکاب حاضر نبود و سه هزار اسب در اردوی معلاّ داشته،چون منزل همایون آن سلطان والا شأن به ابهر و قراآغاج تعیین می یابد که نزدیک به اردوی پادشاه روم باشد،هزار سوار به اتّفاق محمد خان ذو القدر فرار،و ملحق به اردوی روم گردیده،روز دیگر جمعی کثیر با قیاسلطان و بی وفایان دیگر فرار به سمت روم ⁽¹⁾نموده آن بزرگوار به مضمون فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ [ب 11] مِنَ الرُّسُلِ ⁽²⁾پای ثبات برقرار داشته،گویند:در چنان وقتی که سپاه دشمن قریب به پانصد هزار نفر در دو منزلی بوده و آن سلطان پاک اعتقاد با دو-سه هزار نفر در مقابل نشسته،به خدمت شیخ علیّ عبد العال عرض می نماید که چه باید کرد،سپاه دور و دشمن نزدیک است.اگر از مقابل برخیزم تمام ولایات شیعه باز میل به تسنّن نموده، سرکردگان عظیم رفته اند رعایا به طریق اولی خواهند طریق ارتداد پیمود، و اگر بنشینم سه هزار نفر با پانصد هزار نفر چگونه معارضه تواند نمود!

شیخ جلیل می فرماید:علاج آن است که به مضمون فَفِرُّوا إِلَی اللّهِ ⁽³⁾باید دست بر دامن دعا زدن،و از جناب احدیّت رفع و ظفر خواستن.شاه دین پناه می فرماید که کار از دعا گذشته و اسباب ظاهری در نوردیده شده.شیخ را از این سخن ناخوش آمده،موجب مراجعت او به جانب عراق عرب می گردد.

بالآخره ⁽⁴⁾از یمن دعای آن شیخ بزرگوار،،و اخلاص باطنی آن شاه والامقدار،و به برکت ائمّه اطهار در اواخر میزان و اوایل عقرب-که عین خوشی هوای سلطانیّه است-آیت غضب حضرت کردگار ظاهر گردیده، سرمای سردی می شود که دست وپای رومیان از کار و رفتار بازمانده و اکثر

دوابّ و انعام آن فرقه کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ⁽¹⁾به چراگاه عدم رفته،فردای آن روز سلطان سلیمان حرکت کرده،به جانب بغداد روانه گردیده،آن سلطان به تأیید مشحون به مضمون وَ إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ ⁽²⁾به لطف غیبی[و] عنایت کارکنان عوالم لا ریبی مظفّر و منصور گردیده،در همان سال شیخ والا نژاد به فرادیس جنان انتقال می یابد،«مقتدای شیعه»موافق تاریخ است.

و در سال نهصد و چهل و چهار مرتبه دیگر با عبید اللّه خان اوزبک محاربه نموده او را شکست داده،فتح قندهار رو داد.و در سال نهصد و شش فتح تفلیس نموده اعلان کلمه حق در آن جا نموده.در سال نهصد و پنجاه و یک همایون پادشاه هند به رکاب ظفرانتساب آمده دوازده هزار نفر سپاه گرفته، روانه هند[شده]و فتح نموده.در آن ولایات نیز شیعیان اخلاص نشان از تقیّه برآمدند.و در سنه نهصد و شصت و یک مصالحه با سلطان سلیمان نموده.و در سنه نهصد و شصت و پنج امرا و اعیان حضرت از کلّ مناهی توبه کرده،این قطعه در آن تاریخ وارد شده در توبه شاه:

سلطان کشور دین طهماسبْ شاهِ عادل سوگند داد و توبه،خیل و سپاه دینِ را

تاریخِ توبه دادن شد توبة نصوحا سرِّ الهی است این،منکر مباش این را

القصّه تتمه عمر شریف را به ترویج شریعت غرّا و توقیر علما و تعظیم فضلا

مقتدای شیعه به حساب جمل 940 ه.ق.است و مادّه تاریخهای فوت علیّ بن عبد العال به عربی و فارسی این گونه است:

-ثمّ علیّ بن عبد العالی محقق ثان و ذو المعالی

بالحقّ امحی السنّة الشیعة للفوت قیل:مقتدای شیعه

-افسوس که رفت مقتدای شیعه آن هادی دین و پیشوای شیعه

تاریخ وفات او چو جُستم ز خرد گفتا که بجو ز مقتدای شیعه

-فوائد الرضویّه،306؛خلاصة التواریخ قاضی احمد،947/2؛تکملة الاخبار عبدی بیگ،80-79؛ احسن التواریخ روملو،331.

گذرانیده در زمان دولت او آسایش عباد اللّه و ترفیه رعایا و برایا به مرتبه[ای] رسیده بود که گویند با آن دولت و شوکت و جلال چنان رئوف و رحیم بوده که زنان کلافه ریسمان به نذر سرکار او آورده،خود بدون موانع حجاب فیض یاب حضور موفور السرور او گردیده،عرایض خود را به پیشگاه جلال آن پادشاه بی همال می رسانیده اند.از جمله زنی[الف 12]در قزوین از دست شوهر خود عرض،و آن پادشاه والاجاه تای کفش خود را که نعل طلا داشته به زن می دهد که این را ببر و به فرق شوهر خود زده،بگو که حسب الامر پادشاه مقرّر است که تغییر سلوک داده،سوء رفتار خود را موقوف نماید.زن کفش را برده،به شوهر نموده گفتگوی ایشان از راه عسرت بوده و از فقر و فاقه،نعل ایشان در آتش بوده،همان لحظه نعل را فروخته به مصرف می رسانند و کفش مزبور تا به اوایل زمان نادری در آن سلسله باقی بوده که تاج سر اعتبار خود کرده،ضبط نموده بودند.

و در امر به معروف و نهی از منکر به نوعی مبالغه فرمودند که قصّه خوانان و معرکه گیران در اموری که در او شائبه لهوولعب باشد،ممنوع گشته،پانصد تومان تریاق فاروق که در سرکار خاصّه شریفه بوده،حل کردند.

و آن حضرت به خیرات و مبرّات راغب بوده به جهت مولود هریک از حضرات چهارده معصوم-علیهم السّلام-مبلغی معیّن نذر فرموده بودند و هر ساله وجه مولودی را به یک طبقه از سادات عظام محالّ یقین التشیّع می دادند که در میان ایشان قسمت می شد.و در اکثر بلاد اعظم و شهرهای معتبر نان تصدّق فرموده به فقرا و محتاجان ذکور و إناث و بینوایان آن شهر می داده اند.

در بلاد شیعه به تخصیص مشهد مقدس معلاّ و سبزوار و استرآباد و قم و کاشان و یزد و تبریز و اردبیل چهل نفر از ایتام ذکور و چهل نفر از اناث ملبوس و مایحتاج تعیین فرموده،معلّم و معلّمه شیعه مذهب پرهیزگار قرار داده،

در هنگام بلوغ هرکدام را با دیگری تزویج داده،غیر بالغی در عوض می آوردند.

و موازی سی هزار تومان شاهی عراقی وجوه شوارع را بر وفق خوابی که حضرت صاحب-علیه السّلام-را دیده بود در سال اثنی و سبعین و تسعمائه بخشیده،مال محترفه و مواشی و مراعی اکثر ممالک،خصوصا محالّ شیعه به تخفیف رعایا مقرّر گردیده،از دفاتر اخراج نموده بعد از مستنصر باللّه هیچ پادشاهی در اسلام پنجاه و چهار سال سلطنت نکرده بود و پیوسته در محفل خلدمشاکل به مضمون«زیّنوا مجالسکم بذکر علی بن ابی طالب». علمای دانشمند به ذکر اخبار و احادیث در شأن آن بزرگوار مشغول،و مدّاحان قصاید و غزلیات در فضایل آن جناب و سایر ائمّه اطهار می خوانده اند.

و می فرموده که در آیه إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا ⁽¹⁾به صیغه جمع اشاره به علی بن أبی طالب-علیه السّلام-و اولاد اوست.

الحقّ آن پادشاه دین پرور استدلال صحیحی نموده.و مولانا محمد خلیل قزوینی مؤیّد این سخن در شرح کافی فرموده که مراد به ایمان در آیه شریفه تابعین آمنین از غلط در افتاء و قضاست و این صفت مخصوص اولاد طیّبین و عترت طاهرین آن حضرت است که احکام ایشان از روی ظنّ و گمان نبوده.

و مفسّرین شیعه و سنّی در شأن نزول آیه شریفه نقل کرده اند که آیه در شأن

-بحار الانوار،199/38.

بیشترینه مفسّران نزول آیه شریفه مزبور را در شأن علی(ع)دانسته اند و البتّه به نام «اولاد»آن حضرت اشاره نکرده اند.برخی مانند جبّائی شأن نزول آیه مزبور را در حقّ جمیع مؤمنان دانسته اند-زمخشری،کشّاف،623/1-624؛قوشچی،شرح تجرید،368-369؛تفسیر بیضاوی،280/1-281؛التبیان،559/3.

ملاّ خلیل بن غازی قزوینی(1001-1089 ه.ق.)از دانشمندان مشهور عصر صفوی است صاحب دو شرح فارسی و تازی بر کافی به نامهای صافی و شافی.-ریاض العلماء،261/2؛ فوائد الرضویّه،172؛قصص العلماء تنکابنی،263-265.

حضرت امیر المؤمنین علی بن أبی طالب-علیه السّلام-ورود یافته.

و قوشچی در شرح تجرید گوید:«اتّفق المفسّرون علی انّها[ب 12]نزلت فی علیّ بن ابی طالب.

قاضی بیضاوی گوید:انّها نزلت فی علی.

و زمخشری در کشّاف گوید:اگر گوید کسی که این آیه در شأن علی بن أبی طالب وارد شده به لفظ جمع چگونه جایز است؟می گویم من:سبب آن که به لفظ جمع واقع شده هرچند علی بن أبی طالب(ع)شخص واحد است برای آن که مردمان رغبت در آن نموده به ثواب برسند.

و ثعلبی از علمای سنّت در تفسیر خود روایت نموده که بعد از آن که جناب علی بن أبی طالب-علیه السّلام-در نماز ظهر سائل را خاتم داد،فلمّا فرغ النّبی-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-من صلاته،رفع رأسه الی السماء فقال:

«اللّهمّ انّ أخی موسی سألک،فقال: رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی* وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی * وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی* یَفْقَهُوا قَوْلِی، وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی، هارُونَ أَخِی* اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی، وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی ⁽¹⁾،فانزلت علیه قرآنا ناطقا سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُما سُلْطاناً فَلا یَصِلُونَ إِلَیْکُما، ⁽²⁾و انا محمّد صفیک و نبیک اللّهمّ فاشرح لی صدریو یسّر لی أمریو اجعل لی وزیرا من أهلی علیّا أخیاشدد به أزریو أشرکه فی أمری.قال أبو ذر:فو اللّه ما استتم رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-الکلمة حتّی نزل علیه جبرئیل من عند اللّه، فقال:اقرأ یا محمّد.قال:و ما اقرأ؟قال:اقرأ: إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ... ⁽³⁾الخ.

و روایت خاصّه و عامّه متواتر است که قبل از آن که پیغمبر-صلّی اللّه علیه

درباره نظر قوشچی-شرح تجرید،368؛و درباره نظر بیضاوی-تفسیر،280/1؛و در باره نظر زمخشری-کشّاف،623/1.

و آله و سلّم-این سخنان را بفرماید،فرمود:«الست أولی بکم من أنفسکم».و معلوم است که در این مقام اطلاق ولیّ به چند معنی است،و قطع نظر از این موقع کرده،لغوییّن گویند:فلان ولیّ المرءة،یعنی کسی که مالک تدبیر نکاح او بوده باشد.یا ولیّ الدّم؛یعنی کسی که اختیار قود داشته باشد.یا آن که سلطان ولیّ امر رعیّت است،یعنی تدبیر امور با اوست.

و میر در کتاب عبارت در صفات اللّه گوید:أصل الولیّ الّذی هو أولی،أی أحقّ و مثله المولی.

و متدبّر آیه شریفه داند که غرض از لفظ«انّما»افاده حصر و تخصیص است و نفی حکم است از ما عدا.پس آنچه بعضی از علمای اهل سنّت در معنی«ولیّ»ظاهر و مذکور ساخته اند که در این جا موالات در دین و نصرت و یاری و محبّت است،بسیار مستبعد است.به جهت آن که در لفظ ولیّکم اللّه، مخاطب پیغمبر-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-و جمیع مؤمنین می باشند.و بعد از آن که«رسوله»فرموده،پیغمبر-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-بیرون رفت به جهت این که مؤمنین را مضاف به ولایت او ساخت.و چون«و الّذین آمنوا» فرمود،واجب شد که مخاطب در آن غیر بوده باشد،به جهت آن که مضاف، مضاف الیه می شود و این که هریک از مؤمنین ولیّ نفس خود می گردد،و معاضد کلام سابق است.

آنچه ثقة الاسلام محمّد بن یعقوب الکلینی در کتاب حجّت کافی در باب ما نصّ اللّه عزّ و جلّ و رسوله علی الائمّة می فرماید:عن أبی عبد اللّه-علیه السّلام-فی قول اللّه عزّ و جلّ: إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا ⁽¹⁾،قال:

(«انّما»یعنی أولی بکم.أی أحقّ بکم و بأمورکم من أنفسکم و أموالکم، اَللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا، یعنی علیّا و أولاده-علیهم السّلام-الی یوم القیامة)،

الی آخر الحدیث.

لمؤلّفه

زین سبب پیغمبر بااجتهاد نامِ خود وانِ علی مولا نهاد

گفت:هر کو را مَنَم مولا و دوست ابن عمِّ من علی مولای اوست

کیست[الف 13]مولا آن که آزادت کند بندِ رقّیت ز پایت وا کند

چون به آزادی نبوّت هادی است مؤمنان را از انبیا آزادی است

ای گروهِ مؤمنان شادی کنید همچو سرو[و]سوسن آزادی کنید

و واحدی در تفسیر خود بیان نموده که:استدلال کرده اند اهل علم به این آیه که عمل قلیل قطع صلات نمی کند و این که دادن زکات به سائل در نماز جایز است.و مؤیّد حدیث سابق است که:و اجعل لی وزیرا من أهلی علیّا أخی، خبر متواتر مشهور میان شیعه و سنّی که:یا علی أنت منّی بمنزلة هارون من موسی

و مجد الدّین فیروزآبادی مؤلف کتاب قاموس اللغه،رساله در بیان احادیث صحیحه و سقیمه تألیف نموده،می گوید که:حدیثی که در فضایل ابو بکر اشهر مشهورات است که:انّ اللّه یتجلّی للنّاس عامّة و لأبی بکر خاصّة، موضوع است،و حدیث ما صبّ اللّه فی صدری شیئا الاّ صبّه فی صدر أبی بکر و حدیث کان-علیه السّلام-اذا اشتاق الی الجنّة قبّل شیبة أبی بکر -اصول کافی،146/1،228.

مراد از«مؤلّفه»در این جا مولانا جلال الدین محمد بلخی رومی است،ابیات مذکور نیز در مثنوی،دفتر ششم،بیت 4538 به بعد آمده است.

حدیث نبوی است،برای روایات گوناگون آن-بخاری،مناقب اصحاب النبی،26/5؛ کنز العمال،603/11.

برای اطلاع بیشتر از موضوع مذکور-حلیة الأولیاء،12/5؛المنار المنیف،115؛ کنز العمال،345/4.

-المنار المنیف،115.

-همانجا؛نیز-سنن ترمذی،مناقب 32.

و حدیث انا و ابو بکر کفرسی رهان، و حدیث انّ اللّه لمّا خلق الأرواح اختار روح أبی بکر، و امثال این احادیث که در شأن ابی بکر وارد شده،داخل مفتریات است و عقل،بدیهة حکم به بطلان آنها می نماید.

و در باب فضایل علی-علیه السّلام-می فرماید که:احادیث در باب آن حضرت نیز بسیار است که موضوع است[در]خصوص وصیت،که ابتدای آن«یا علی»است.و آنچه ثابت است از آن حدیث،این حدیث است که:«یا علی انت منّی بمنزلة هارون من موسی».و الحمد للّه که تمام اخبار در شأن آن بزرگوار در نزد علمای نامدار شیعه و سنّی ثابت و متواتر است و به برکت حضرت صاحب الامر-علیه السّلام-و سعی سلاطین ذی شأن صفویّه بطلان اقوال باطله به ظهور رسید.

وفات سلطان عظیم المقدار در سنه نهصد و هشتاد و چهار بوده.اللّهمّ اغفره و احشره مع آبائه الاطیبین.

بعد از فوت مغفور شاه اسماعیل ثانی خلف او بر سریر سلطنت نشسته، مولانا محتشم رباعیات ستّه مشتمله بر یک هزار و صد و بیست و هشت، تاریخ به جهت جلوس او فرموده،[که]نگاشته می شود.طریقه استخراج این مطلب آن است که بیست و چهار مصرع داریم و باید که هزار و صد و بیست و هشت تاریخ از آن استخراج گردد و این یافت می شود در ضمن چهار کفرسی رهان:ضرب المثل است در مورد مسابقه اسب دوانی و سبقت هریک از دو اسب بر دیگری-المنار المنیف،115؛ابن اثیر،النهایة فی غریب الحدیث،428/3.

-المنار المنیف،115.

حسان العجم مولانا کمال الدین علی بن میر احمد کاشانی متخلص به محتشم،از شاعران مشهور عصر صفوی(905-996 ه.ق)و از مدّاحان بنام در تاریخ شعر فارسی شیعی، دارنده دیوان اشعار،که به کوشش مهر علی گرگانی(تهران،انتشارات سنائی،1370)چاپ شده است.علاوه بر منابعی که در مقدمه دیوان او درباره زندگی و اشعارش آمده؛نیز-خلد برین،475؛ خلاصة التواریخ احمد قمی،878/2؛فوائد الرضویه،372.

اقتران.اقتران اوّل نقطه دار است و این حاصل می شود از ضرب هریک از این بیست و چهار مصرع در بیست و سه مصرع،که مجموع پانصد و پنجاه و دو مصرع باشد و از هردو مصرع یک تاریخ بیرون می آید که مجموع مستخرج دویست و هفتاد و شش تاریخ باشد.و اقتران بی نقطه باز به همین طریق است.یعنی از ضرب بیست و چهار در بیست و سه.و اقتران سیم از نقطه دار، مصرع اوّل است با بی نقطه مصرع دیگر.و در چهارم عکس سیم است.و طریقه سیم و چهارم مثل اوّلین خواهد بود.و حاصل از چهار اقتران که هریک دویست و هفتاد و شش باشد هزار و صد و چهار می شود و با ضمّ بیست و چهار که هریک از مصرعی حاصل می شود،مجموع تمام می شود.[ب 13]

شرح استخراج تاریخ محتشم-علیه الرحمة

ازین شش رباعی که کلکم نگاشت برای جلوسِ خدیوِ جهان

هزار و صد و بیست تاریخ از او قدم زد برون هشت افزون بدان ⁽¹⁾

بدین سان که از هردو مصرع زدند ⁽²⁾بهم خالداران دم از اقتران

دگر سادگان پس گروه نخست ثباتی و برعکس آن همچنان

که شد زین چهار اقتران در عدد هزار و صد و چار مطلب عیان

ز هر مصرعی نیز بر وی فزود یکی از تواریخِ معجز بیان

ایضا له

می شد چو ز صنعِ رازقِ پاکِ جلیل مُلک و مَلک و فلک به دار التّحویل

-دیوان محتشم،519.

هر ملک و تجمل که اهم بود از لطف دهر آن همه افکند به شاه اسماعیل

[و أیضا له]

در تکیه گه واسع این بزم جلیل اندر دم امتیاز با سعی جمیل

چون درکِ یکایک از شهان بیند دور فوق همه باد درکِ شاه اسماعیل

أیضا

می کرد چُه سکه حی صاحب تنزیل نقدی که عیار بودش از اصلِ جلیل

سکه چو رسانید به تمییز ملوک فرقِ که ومِه داد به شاه اسماعیل

أیضا

از ملک و ملوک ما درین بیت جلیل کاراسته صد بلده ز آیینِ جمیل

هر گنج کز آبادی گیتی و دهور گرد آمده باد وقف شاه اسماعیل

أیضا

این ساعی اگرچه باشد از خس قلیل بی دانایی و راه علم و تحصیل

در هر فنّش دلا به از اهلِ جهان دانند به لاف مهر شاه اسماعیل

أیضا

آن راه که از حال سهیلی ⁽¹⁾است جمیل از میل در او بِه که نمایم تعجیل

کاشوب[و]نوای فرح نو در دل(؟) افکنده طرب نامه شاه اسماعیل

مدّت سلطنت او یک سال کشیده،و مجملی از وقایع حالات او در ضمن حالات سیّد حسین جبل عاملی-قدّس اللّه روحه-مسطور می گردد.تاریخ جلوس

مادّه تاریخ مزبور به صورت پاشیده و غلط در دیوان محتشم،ص 528 آمده است.

همان،530.

ماده تاریخ مزبور با اندک اختلافی در دیوان محتشم،ص 530 آمده است.

ماده تاریخ مزبور با اختلاف و اغلاطی چند در دیوان محتشم،همانجا آمده است.

-همانجا.

-همانجا.

و وفات او را چنین یافته اند در تاریخ:

شهنشاه روی زمین سال شاهی شهنشاه زیر زمین سال رحلت

و بعد از آن در سنه 989 خلف دیگر سلطان مغفور شاه طهماسب،یعنی به اورنگ بزرگی زیبنده،شاه سلطان محمد خدابنده والد ماجد شاه عباس،سریرآرای مسند دولت و زینت تخت سلطنت گردیده،امری که موجب بیان باشد چون از ایشان صدور نیافته،کلک سخن پرداز عطف عنان نموده به میدان بیان احوال شاه عباس پرداخت.

مدّت دولت شاه سلطان محمد دوازده سال بوده،وفات او در سال یک هزار و سه که سال هشتم جلوس شاه عباس است اتفاق افتاده.

بیان احوال سعادت مآل شاه عباس

آن همای اوج سلطنت و بختیاری،و آن درّی برج عظمت و کامکاری، دیباچه طراز کتاب عدل و داد،طغرانگار منشور فریادرسی عباد،ستاره صبح دولت و جلال،و آفتاب آسمان اقبال،صاحب عیار زر ملّت جعفری،و قاید جنود دین و منهج حیدری،معدن گوهر احسان،منبع لؤلؤ امتنان،محدّد الجهات آسمان کشورستانی،مفتاح کنوز اشفاق سبحانی،گوهر تاج دولت و نامداری و نجم ثاقب فلک سروری و بلندمقداری؛یعنی سلطان شاه عباس عالی اساس که در میان سلاطین عظام صفیّه صفویّه چون مهر درخشان در آسمان چهارم است از نوّاب مریم شأن مهد علیا خیر النساء بیگم صبیه سیّد میر عبد اللّه خان والی مازندران متولد شده به تاریخ شب دوشنبه غرّه شهر رمضان المبارک سنه 978[الف 14]،آخر یونت ئیل ترکی در دار السلطنه هرات به طالع سنبله میلاد اوست.الحقّ در ایّام دولت و سلطنت آن سلطان درباره خیر النساء بیگم-عالم آرای عباسی،183؛خلاصة التواریخ قمی، 690/2-699؛خلد برین،404؛فارسنامه ناصری،418؛زندگانی شاه عباس اوّل،19/1-20، 81-89.

ذی شأن به نحوی که گفته اند:

شاه عباس چون به تخت نشست نقشِ ایران نشست سخت نشست

کار ایران و ایرانیان رونقی تمام گرفته،در ترویج دین مبین و قلع بنیان معاندین کمال تدبیر نموده،اوقاف و خیرات و صدقاتش بی شمار،و آثارش در ولایت ایران بسیار.پادشاهان عرصه گیتی از مسلم و غیر مسلم از اقصی ممالک فرنگستان و اروس و کاشغر و تبّت و هندوستان با آن حضرت طرح الفت و آشنایی افکنده،و سلاطین فرنگیه و پادشاهان مسیحیّه با او از ارسال رسل و رسائل آمیزش نموده و در سنه نهصد و نود و شش به سریر سلطنت جلوس نموده،و در سنه نهصد و نود و هفت عبد المؤمن خان اوزبک مشهد مقدّس را گرفته، قبل از آن که به تسخیر مشهد مقدّس پردازد، علمای نامدار مشهد مقدّس عریضه موعظه آمیز بیرون فرستادند که شاید به این وسیله از خرابی دست بازداشته در معرض اتلاف محصولات که اکثر به سرکار فیض آثار متعلّق،و مدار معاش جمعی کثیر از خدمه آن روضه مقدّسه است،نگردند.علما و فضلای اوزبکیّه در حواب عریضه مکتوبی به اتقیاء مشهد فرستادند،و مولانا محمّد مشکّک رستمداری جوابی نوشته، فرستاد و هر درباره رابطه شاه عباس اوّل با دول فرنگی-ایران صفوی از دیدگاه سفرنامه های اروپائیان،تألیف سیبیلا شوستر والسر،ترجمه غلامرضا ورهرام،انتشارات امیرکبیر،1366؛ زندگانی شاه عباس اوّل،1623/4-1295؛ایران در عصر صفوی از راجر سیوری،ترجمه کامبیز عزیزی، نشر مرکز،تهران،1372.

عبد المؤمن ولد عبد اللّه خان اوزبک(1006-1007 ه.ق)به مدّت کوتاهی در خراسان آشوب و فتنه برپا داشت.برای ماجراهای تلخ ایّام تسلّط او بر هرات و مشهد رضوی- خلاصة التواریخ قمی،1083-1088؛نقاوة الآثار،591-588؛عالم آرای عباسی،305،346،410، 412.

محمد بن علی مشکک رستمداری از فضلا و دانشیان شیعه امامی در قرن دهم بوده که در سال 998 ه.ق بر اثر هجوم عبد المؤمن اوزبک به مشهد رضوی شهید شده است.وی 20 سال در روضه رضویه به تدریس مشغول بود.کتاب الامامه او بین دانشمندان شیعه شهرت داشته است.پاسخ به علمای ماوراء النهر را بسیار علمی و دانشمندانه داده است.نامه مذکور در عالم آرای عباسی و مجالس المؤمنین و هم این کتاب درج شده است-عالم آرای عباسی،290؛الذریعه،337/2؛خلد برین،441؛مجالس المؤمنین،101/1-105؛خلاصة التواریخ قمی،899/2.

دو مکتوب در این صفحه درج افتاد.

مکتوب علمای ماوراءالنهر در جواب خدمه روضه علیّه متبرّکه

پوشیده نیست بر هیچ مؤمن عالم که تعرّض به اموال و نفوس کسانی که گوینده کلمه طیّبه«لا إله إلاّ اللّه و محمّد رسول اللّه و علیّ ولیّ اللّه» ⁽¹⁾اند،مادام که از ایشان افعال و اقوالی که موجب کفر است صادر نشود و عمل به طریقه مرضیّه سلف و ائمه-رضی اللّه عنهم-می نموده باشند،جایز نیست،امّا وقتی که با تکلّم این کلمه طیّبه مذهب اهل سنّت و جماعت و کلام اتقیا و علما را بالکلّیه مهجور گردانند و مؤمنان را به امان اوّل نگذاشته اظهار طریقه شنیعه شیعه نموده سبّ و لعن حضرات شیخین[و] ⁽²⁾ذو النّورین و بعضی از ازواج طاهرات-رضوان اللّه تعالی،که کفر است-تجویز کنند.بر پادشاه اسلام،بلکه سایر انام،بنابر امر حضرت ملک علاّم قتل و قمع آنها اعلاء لدین الحقّ ⁽³⁾واجب و لازم است و تخریب ابنیه و اخذ امتعه و اموال ایشان جایز.و اگر پادشاه زمان در جهاد،که به اتّفاق علما واجب و طریق حضرت رسالت پناه-صلّی اللّه علیه و سلّم-و اصحاب کرام است،باوجود استطاعت و قدرت تساهل نماید چگونه از عهده سؤال و جواب ملک[متعال] ⁽⁴⁾-که یَوْماً لا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لا یُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَ لا

یُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ ⁽¹⁾،و آیه کریمه فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ ⁽²⁾و غیرها ثابت شده-تواند بیرون آمد؟و هر عاقل که به مقتضای عقل رفته،در آیات و احادیث تأمّل نماید،ظاهر می گردد که جماعتی که مشرّف به شرف صحبت رسالت گشته،طریق بیعت و خدمت را مرعی داشته،سالها در اعلاء کلمه حق با کفّار در رکاب آن حضرت مقاتله نموده باشند خالی از شوایب نقصان،و مستحقّ جنان خواهند بود؛خصوصا آنها که به مقتضای[ب 14]آیه کریمه لَقَدْ رَضِیَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ⁽³⁾شرف رضوان حضرت ملک منّان مشرّف گشته اند أُولئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ ⁽⁴⁾.

و شک نیست که حضرات شیخین[و]ذو النّورین از این جمله اند که به مصاهرت و محافلت آن سرور مقرّر و مکرّم اند و حضرت حکیم صدّیق اعظم را در کلام قدیم نامیده،کما یقول: إِذْ یَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللّهَ مَعَنا ⁽⁵⁾،و به مقتضای وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی* إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ⁽⁶⁾به موجب وحی است و آن حضرت کمال توقیر و احترام ایشان می داشته،و در توصیف هریک احادیث کثیره وارد شده.پس منکر کمال ایشان در کمال گمراهی و خذلان است،و فی الحقیقة منکر قرآن و نسبت کننده نقص به سرور انس و جان،و معتقد ایشان مرضی و متابع آن سرور باشد.و بنابه فرموده اللّه تعالی: قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ⁽⁷⁾امید است که به شرف محبوبیت سبحان و عزّ غفران برسند.ایضا شجاعت و

اهتمام ⁽¹⁾حضرت امیر المؤمنین علی-کرّم اللّه وجهه-در اعلای حق از آن مشهورتر است که بر کسی پوشیده ماند که مبایعت و متابعت خلق به ایشان بوده،و خود نیز مبایعت و متابعت کرده.پس آن جماعت که نسبت نقص به آن حضرت می کنند غافل اند از آن که ثبوت نقص به آن جناب لازم می آید.

و أیضا چگونه است نسبت بدی به عایشه-رضی اللّه عنها-به سبب آن که متّفق علیه است که شرف فراش آن حضرت یافته و محبوبه آن حضرت بوده و در قرآن مجید واقع است: اَلْخَبِیثاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَ الْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثاتِ وَ الطَّیِّباتُ لِلطَّیِّبِینَ وَ الطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّباتِ ⁽²⁾.پس ملاحظه باید نمود که نسبت خبیث به او منجر به کجا می گردد.و هرگاه زن بازاری را که نسبت به امر شنیعی نمایند آن بازاری در کمال وحشت می گردد،و چگونه صاحب فراش آن حضرت بر آن چیزها که بعضی از طایفه شیعه نسبت می دهند،توان داد.نعوذ باللّه منه فاعتبروا یا اولی الألباب.اگر گویند که از امثال ما این امور واقع نشده و نخواهد شد،شک نیست که این مهملات را می شنوند و منع نمی کنند.پس ایشان نیز حکم آنها داشته باشند.

و آنچه نوشته اند که به حکم آیه کریمه وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ ⁽³⁾،و حدیث «و لا یحلّ مال امرء مسلم الاّ عن طیب نفسه» چگونه اتلاف محصولات و زراعات مشهد مقدّس می کنند،سبب آن است که در آیه و حدیث اموال به مؤمن و مسلم اطلاق یافته،و آنچه به تواتر ثابت شده،جماعت شیعه آنچه گویند از زمره اهل اسلام و ایمان بیرون اند.و این آیه و حدیث بنابر مفهوم مخالف بعضی دیگر از آیات و احادیث دیگر که احتیاج به نوشتن نیست

-سنن دار قطنی،26/3.

دلالت دارد بر آن که قتل و غارت اموال و آتش زدن زراعات و عمارات و باغات اهل کفر جایز است و هیچ کس را در آن خلافی نیست.و بر این دالّ است بعضی حروب که اسد اللّه الغالب علی بن أبی طالب-کرّم اللّه وجهه- کرده اند.و ازین قبیل است حروبی که اعلی حضرت خاقانی و بعضی از مسلمانان نموده اند.

و آنچه نوشته اند که[الف 15]باغات اطراف مشهد مقدّس وقف سرکار فیض آثار است که آبا و اجداد حضرت خاقانی وقف نموده،چون آن از جمله دار الحرب است و نزد لشکر اسلام موقوفات معیّن نیست،آن نیز حکم سایر دارد بنابر تقدیری که تعیین و امتیاز یابد مصرف آنها مسلمانان خواهند بود وقتی که به مصرف نمی رسیده آن را به غازیان لشکر اسلام حلال کرده اند.

و آنچه را که نوشته اند که اکثر ساکنان این دیار را که ذرّیت پیغمبرند صلوات اللّه علیه بر تقدیر تسلیم،گویا آیه کریمه إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ ⁽¹⁾نشنیده اند.

و آنچه نوشته اند که همه صالح اند صلاح فرع اسلام است.و آنچه نوشته اند که در مکّه و مدینه و شام با علما صحبت داشته اند.

شعر

هرکه را روی به بهبود نداشت دیدنِ روی نبی سود نداشت

و آنچه نوشته اند که علما تحسین ایشان کرده اند ممنوع[است.و]بر تقدیر تسلیم،بنابر عدم اطلاع بر عقیده فاسده ایشان خواهد بود.و آنچه نوشته اند که ماه رجب از جمله اشهر حرم[است]و قتل و حرب با جماعتی که در مقام حرب نیستند،جایز نیست؛جوابش آن است که حرمت اشهر حرم منسوخ است بنابر حدیث صحاح مشهوره[و]بعضی از غزوات حضرت امیر المؤمنین-کرّم اللّه وجهه-در رفتن آن حضرت بر سر اعادی دین

در این شهر دالّ است بر این وجه.

و آنچه نوشته اند: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ ⁽¹⁾از محکمات است در آن شکّی نیست و لیکن شک نیست که جهاد با کفّار از اعاظم عبادات ⁽²⁾است.وای بر آن جماعت که[ترک]عبادت نموده،سبّ و لعن اکابر صحابه می نمایند،این کفر و ذنوب را باعث ثواب می دانند با آن که متیقّن و متحتّم است که در لعن کردن شیطان که نطوق بر ملعونیّت آن ملعون ناطق است،ثواب نیست،و عجب است با آن که جمعی در میان ایشان هستند که معانی ظاهره آیات و احادیث را می توانند دریافت و در ترجمه آیات و احادیث صریح اظهار این معنی نموده از این مذهب ظاهر البطلان برنمی گردند و بیعت ائمه اثنا عشر-علیهم السّلام-و سلف نمی نما[یند]که اَلْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ⁽³⁾.و اگر بعضی از مضلّین افترا نموده در بعضی ائمّه،و سلف در تقویه معتقدات بر ایشان خبری رسانیده اند یا در آنچه ذکر کرده شد کسی را سخنی درپی باشد،باید که رئیس خود فرستاده تا سلطان امان داده با بعضی از ملازمان رکاب همایون مناظره نمایند،باشد که مذهب حق بر ایشان ظاهر گردد،و السّلام علی من اتّبع الهدی.

جواب مکتوب علمای ماوراءالنهر از جانب محمّد خادم روضه علیّه

نتایج افکار و رشحات اقلام علمای ماوراءالنهر-هدیهم اللّه إلی سبیل الرّشاد و حفظهم اللّه تعالی و ایّانا عن التعسّف و العناد-به وقوف پیوسته، آنچه صواب،و موجب اجر و ثواب است مذکور می شود.

و بر رأی حکمت آرای حضرات عالیات مخفی نماناد که حضرت

خیر المرسلین بر وجهی که در کتب شیعه و اهل سنّت مسطور است،امّت را به کتاب اللّه و عترت وصیت نموده،و چون حضرت امام الجنّ و الانس حضرت سلطان ابو الحسن علی بن موسی الرضا-علیه التحیّة و الثناء-[ب 15]در این بلاد مدفون راقم این مکتوب محمّد خادم برای احترام غربت آن حضرت و به واسطه فیوض برکات که از روح آن حضرت فایز شده و ذکر آن در این صحیفه مناسب نیست از سایر حضرات ملازمت ایشان را قبول نموده،نه با قزلباش الفتی دارد و[نه]با اوزبک کلفتی،بی میل و عناد بعد از تحقیق و تفتیش در امور دین تحصیل یقین کرده،آنچه مقتضای امر ملک منّان است، اختیار نمود و از روی انصاف کلمه ای چند به عرض می رساند،اگر قبول انظار افادت آثار حضرات شود فهو المراد و إلاّ

من آنچه شرطِ بلاغ است با تو می گویم تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملال

و ممیّز این سخن کس صاحب ادراک کامل و انصاف شامل می تواند بود و آنچه از طلبه ماوراءالنهر که متردّد این حدودند،مسموع شد آن است که نوّاب اعلی خاقانی به این دو صفت حمیده آراسته اند و از امرای ایشان کوکلتاش بهادر و جمعی دیگر به فنون فضایل پیراسته اند،اما تصدیقی که از ایشان الی الآن به حکایات علمای ماوراءالنهر واقع شده بنابر مثل مشهور که «چون تنها به قاضی روی،راضی آیی»،معتبر نیست چه فضلای مذهب ائمّة اثنا عشر به مجلس سامی ایشان مشرّف نشده اند و علمای اهل سنّت چنین خاطر نشان کرده اند که مذهب شیعه مبتدع و مخترع است،و اصلی ندارد.و اگر بعد از تحقیق حال و تفتیش اصول و اقوال فریقین در اختیار احد ⁽¹⁾المذهبین امری فرمایند به حکم کلام الملوک ملوک الکلام مطاع و منقذ خواهد بود.

مجملا در طریق شیعه و سنّی کتب کثیره در احادیث مضبوط شده،امّا

احادیثی که متّفق علیه هردو فرقه باشد معتمد است،و احتیاط مقتضی آن است که آنچه متّفق علیه باشد به واسطه منافات حدیث مختلف فیه متروک نشود؛زیرا که اهل اسلام منحصر در این دو فرقه اند،اگر خلیفه بحقّ بعد از پیغمبر-صلوات اللّه علیه-بلافصل-ان لم یؤذوا رسول اللّه-ابو بکر را می دانند، اهل سنّت اند.و اگر حضرت امیر المؤمنین علی بن أبی طالب را می دانند، شیعه اند،و قول ثالث نیست پس آنچه متّفق علیه فریقین باشد مجمع علیه اهل اسلام است و ترک مجمع علیه برای مختلف فیه باطل.بعد از تمهید مقدّمات گوییم آنچه مرقوم قلم حضرات عالیات شده بعد از تنقیح و تلخیص حکم به کفر شیعه اهل بیت پیغمبر است به دلایل متعدّده:اوّل آن که حضرت پیغمبر-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-مدح خلفای ثلاث فرموده اند و سخن آن حضرت به مقتضای وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی* إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ⁽¹⁾وحی است و شیعه که مذمّت خلفای ثلاث می کنند مخالفت وحی می نمایند و مخالفت وحی کفر است.جواب آن است که از این دلیل قدح خلفای ثلاث و بطلان خلافت ایشان لازم می آید؛زیرا که در شرح مواقف از واقدی-که از اکابر علمای اهل سنّت است-منقول است که قریب به وقت رحلت حضرت پیغمبر-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-در میان اهل اسلام مخالفت چند واقع شده.

مخالفت اوّل آن است که حضرت در مرض الموت فرموده:«إیتونی بقرطاس أکتب لکم شیئا لن تضلّوا بعدی». عمر بدین راضی نشد و گفت:

انّ الرّجل غلبه الوجع[الف 16]و عندنا کتاب اللّه حسبنا.پس صحابه اختلاف

حدیث نبوی است به صورت«إیتونی بکتف و دواة لأکتب لکم کتابا لن تضلّوا بعده أبدا»-در حلیة الاولیاء 25/5 آمده است.برای روایات دیگرش-بحار الانوار،468/22؛صحیح بخاری،11/6-12.

کردند تا آواز بلند شد و حضرت پیغمبر-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-آزرده گردیده،فرمودند که پیش من نزاع سزاوار نیست.و این حدیث در اوایل صحیح ⁽¹⁾بخاری،و در اکثر کتب سنّت به عبارات مختلفه مذکور است.

و مخالفت دویم آن که حضرت در مرض الموت جمعی را مقرّر ساخت که همراه اسامة بن زید به سفر روند و بعضی از آن جماعت تخلّف نمودند و به سمع مبارک حضرت رسید،مبالغه تمام فرمودند.«جهّزوا جیش أسامة لعن اللّه من تخلّف عنه». مع هذا خلفای ثلاث داخل جیش اسامه بودند و متابعت نکردند.پس گوییم:امری که حضرت در باب نوشتن وصیت فرمودند،به مقتضای آیه کریمه مذکوره به منزله وحی است ⁽²⁾

عبّاسی،614/2.

-صحیح بخاری،29/5؛بحار الانوار،324/27.

و تخلّف از جیش اسامه به مقتضای دلیل مذکور ⁽¹⁾کفر است،و متخلّفان خلفای ثلاث اند به اتّفاق.و[از] ⁽²⁾هریک از روایتین مذکورتین به وجوه متکثّره اثبات مذهب شیعه و نفی غیر آن لازم می آید،و تفصیل آن در این صحیفه نمی گنجد.و اهل شیعه در اثبات مذهب خود و نفی آن جماعت چندان دلیل معقول و منقول دارند که احصاء آن را ملک متعال می داند و این صحایف گنجایش تذکار آنها ندارد و اللّه یحقّ الحقّ و هو یهدی إلی سبیل الرّشاد. ⁽³⁾

دیگر چون حضرات در صحیفه شریفه اعتراف نمودند که قول و فعل حضرت پیغمبر-صلّی اللّه علیه و سلّم-وحی است الواقع کذالک،پس گوییم -اخراج حضرت رسول-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-مروان را از مدینه وحی است و آوردن عثمان او را به مدینه و تفویض امور عظیمه به او نمودن،ردّ سخن حضرت رسول است و کفر است به دو دلیل:

اوّل آن که حضرات فرموده اند،دویم آن که قوله تعالی: لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ ⁽⁴⁾.[و]دلایل متین برای تحقیق حق و تزهیق باطل[در]مسأله امامت برهانا و جدالا بسیار است و لیکن در خراسان مثلی مشهور است که«بوسه به پیغام نمی شود»،اگر به شرف ملازمت مشرّف شود،معروض خواهد داشت.

شعر

به هر جمعیّتی وصلِ تو جویم لعلّ اللّه یجمعنی و ایّاک

امّا به شرطی که مناظره به مقدّمات علمی باشد نه به شمشیر و بوکده

واژه ای است ناشناخته،که در فرهنگنامه های فارسی ثبت نشده است.احتمال دارد که واژه ای بوده باشد بومی،از واژه های معمول در مشهد رضوی.زیرا نویسنده در شهر مذکور زیسته و نوشته است.مرحوم دکتر سید حسن سادات ناصری آن را به معنای پتک(چکش بزرگ)دانسته است-قصص الخاقانی،151/1؛مجالس المؤمنین،107/1.

و قلمتراش و نیزه.مدح خلفای ثلاث از این معنی متّفق علیه فریقین نیست؛ چه در کتب شیعه اثری از آن ظاهر نیست آنچه دلالت بر ذمّ ایشان کند مثل روایتین مذکورتین و غیرها در کتب فریقین مسطور و مذکور است.

و نیز بعضی از اهل سنّت تجویز وضع حدیث برای[ب 16]مصلحت کرده اند،[پس اعتماد بر حدیث غیر متّفق علیه نیست،خصوصا وقتی که ناقل آن تجویز وضع حدیث کند] ⁽¹⁾یا عادل نباشد،و خبر متّفق علیه دلالت بر خلاف آن کند و مخالفت خبر واحد سیّما با خصوصیات مذکوره لا نسلّم که کفر باشد و إلاّ پس در همه دهر یک مسلمان نبود؛چه مخالفت اخبار آحاد از مجتهدین واقع شده،و تعظیم و توقیر پیغمبر نسبت به خلفای ثلاث قبل از صدور مخالفت از ایشان دلالت بر سلامت و حسن عاقبت نمی کند؛چه عقوبت قبل از صدور عصیان،با آن که معلوم الصّدور باشد،لایق نیست.

لهذا حضرت علی-علیه السّلام-از[عمل] ⁽²⁾ابن ملجم-علیه اللعنه-خبر داد و عقوبت نفرموده.روایتی که دلالت بر حسن فعل مخصوص کند مفید ⁽³⁾نیست،چنان که در آیه کریمه لَقَدْ رَضِیَ اللّهُ ⁽⁴⁾مذکور می شود.

دلیل دویم آن که به مقتضای لَقَدْ رَضِیَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ⁽⁵⁾،خلفای ثلاث به رضوان ملک منّان مشرّف شدند.پس سبّ ایشان کفر باشد.جواب آن که مدلول آیه عند التّوفیق رضاء اللّه است از آن فعل

مخصوص که بیعت است و کسی دغدغه ⁽¹⁾ندارد که بعضی از افعال حسنه مرضیّه از ایشان واقع شده،سخن در آن است که بعضی از افعال قبیحه از ایشان صادر شده که خلاف عهد و بیعت است.چنان که در امر خلافت مخالفت نصّ حضرت پیغمبر-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-که در کتب فریقین مذکور است،نمودند و غصب خلافت کردند.و حضرت فاطمه-علیها السّلام-را آزرده ساختند.و چنانچه در صحیح ⁽²⁾بخاری مسطور است و این عبارت در صحیح مذکور تتمّه این روایت است:«فخرجت عنه و لم تتکلّم معه حتّی ماتت. و فقیر خود در صحیح مذکور مشاهده کردم.و نیز در صحیح ⁽³⁾بخاری در مناقب حضرت فاطمه-علیها السّلام-مذکور است:«من اغضبها فقد أغضبنی». و در مشکوة در مناقب آن حضرت مذکور است که:

«من آذاها فقد أذانی و من آذانی فقد آذی اللّه». و کلام صدق مضمون إنّ اَلَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ ⁽⁴⁾ناطق است.

حاصل کلام که به واسطه این افعال ذمیمه و منع وصیت حضرت و تخلّف از جیش اسامه و غیرها که به احصا درنمی آید،مورد مذمّت شدند؛ چه سلامت عاقبت به حسن خاتم اعمال و وفا کردن به عهد،و بیعت حضرت رسول متعالی است.و هرکس به سلامت سعادت عاقبت مستسعد نشود به واسطه نقض بیعت و مخالفت حضرت رسول مستوجب عقوبت

-صحیح بخاری،96/4؛25/5؛کشف الغمّه،37/2.

حدیث نبوی است و به صورت«فاطمة بضعة منّی فمن اغضبنی»روایت شده است کنز العمال،34222/12؛صحیح بخاری،26/5،36.

-بحار الانوار،27/17.

می شود.چنان که آیه کریمه فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفی بِما عاهَدَ عَلَیْهُ اللّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً ⁽¹⁾بر این شاهد است.

دلیل سیوم آن که حضرت اللّه تعالی ابو بکر را«صاحب پیغمبر»خواند.و صاحب قابل ذمّ نیست.جواب آن که آیه ⁽²⁾فَقالَ لِصاحِبِهِ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ ⁽³⁾دالّ است بر آن که مصاحبت میان مسلم و کافر واقع است و مصاحبت در نسب موافق الطّرفین است همچون اخوّت.پس همچنان که هریک از برادران نسبت به دیگری برادر است خواه مسلم و خواه کافر،هریک از همراهان نسبت به دیگری[الف 17]مصاحب و همراه است خواه مسلم و خواه کافر.

و آیه کریمه یا صاحِبَیِ السِّجْنِ أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّهُ الْواحِدُ الْقَهّارُ ⁽⁴⁾،مؤیّد مقصود است.و صاحب کشّاف و بیضاوی تفسیر آن به«صاحبیّ فی السّجن» کرده اند.یعنی ای ⁽⁵⁾دو صاحب[من]در زندان.پس یوسف که پیغمبر است دو کس را صاحب خوانده که بت پرست بودند چنان که هم آیه مذکوره دلالت صریح دارد به این.پس ظاهر شد که صاحب پیغمبر بودن دلیل خوبی نیست،و نیک جاری شده به قلم خجسته رقم حضرات که:

هرکه او روی به بهبود نداشت دیدن روی نبی سود نداشت

امّا از حضراتی که دعوی ادراک معنی قرآن نموده اند،بغایت مستبعد نمود که در بیت مذکور«هرکه را»به جای«هرکه او» ⁽⁶⁾نوشته،رابطه مصرعهای مذکور را برداشته اند و هر مصرع را فی نفسه ناتمام گذاشته اند،به این دقیقه متفطّن نشده،روح ملاّ جامی را آزرده ساخته اند.و لیکن چون غارت

و تالان بر کافّه اهل خراسان واقع شده،خانه ها خراب شد،حضرت مولوی نیز از آن جماعت است.اگر یک بیت او نیز خراب شده باشد،باکی نیست.البلیّة إذا عمّت طابت و از اشعار عرب[نیز]استشهاد هست،امّا صلاح در ذکر آن نیست.التماس از حضرات آن است که به مجرّد ابهام لفظ، بلا تأمّل در معنی استدلال نفرمایند.

دلیل چهارم آن که حضرت ولایت پناه باوجود کمال شجاعت در وقت مبایعت کردن مردم با خلفای ثلاث بود و منع نفرمودند،این دلیل[حقّیّت] بیعت است و اگر نه قدح آن حضرت لازم می آید.جواب آن که قبل از آن که حضرت امیر از تجهیز و تکفین حضرت رسول-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم- فارغ شود،خلفای ثلاث در ⁽¹⁾سقیفه بنی ساعده اصحاب را جمع کرده برای أبی بکر-علیه ما یستحقّ-بیعت گرفتند به وجوهی که ذکر آن در این صحیفه نمی گنجد.و آن حضرت بنابر قلّت اتباع بعد از اطّلاع از بیم هلاک[اهل]حق یا باعث دیگر مباشر حرب نشدند.و این دلالت بر حقیقت ایشان نمی کند؛ چه حضرت امیر با کمال شجاعت در ملازمت حضرت پیغمبر-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-بود و حضرت پیغمبر در شجاعت و قوّت کمتر از آن حضرت نبود.چنان که آثار و اخبار بر این دال است که حضرت پیغمبر و حضرت امیر و سایر صحابه به اتّفاق با قریش جنگ نکردند و از مکّه معظمه مهاجرت نمودند بعد از مدّتی که متوجّه مکّه شدند،در حدیبیه ⁽²⁾

617/2.

تالان:غارت،تاراج.ظهوری گوید: رگ بجنبید بر تن هوشم گشته در گنج شایگان

تالان.

مثل سائر است-دهخدا،امثال و حکم،237/1.

صحابه گنجد،جهت جنگ ناکردن آن حضرت گنجد مع شیء زائد؛چه حقّیّت کفّار ⁽¹⁾قریش مطلقا متصوّر نیست و نزد اهل تحقیق این نقص در بالاتر نیز جاری است؛چه فرعون با دعوی خدایی تا چهارصد سال بر مسند سلطنت متمکّن بود،و هریک از شدّاد و نمرود و غیرها مدّتی بر این[ب 17] دعوی باطل می بودند.حضرت اللّه تعالی با کمال قدرت ایشان را هلاک نکرد تا خلق بسیار بدان گمراهان اعتقاد آوردند.هرگاه در مادّه اللّه تعالی تأخیر در دفع خصم گنجد،در مادّه بنده بطریق أولی خواهد بود.

آنچه فرموده اند که حضرت امیر-علیه السّلام-به ایشان بیعت کرده،وقوع آن بلا اکراه و تقیّه ممنوع است و تحقیق آن در[این]صحیفه نمی گنجد؛ غرض که شارح ⁽²⁾عقاید نسفی در این که سبّ شیخین کفر باشد،اشکال کرده و صاحب جامع الاصول شیعه را از کبار فرق اسلام شمرده و صاحب مواقف نیز بر این رفته و وجوهی که برای تکفیر شیعه توهّم کرده اند،رد کرده و امام محمّد غزالی سبّ شیخین را کفر ندانسته.پس آنچه حضرات در تکفیر شیعه فرمودند نه موافق سبیل مؤمنان است و نه مطابق حدیث و قرآن.باوجود آن که مفهوم تشیّع آن است که در صدر صحیفه معلوم شد و نسبت لعن در او معتبر نیست.می گنجد که نام خلفای ثلاث هرگز بر زبان شیعه جاری نشود، اگر جاهلان شیعه حکم به وجوب لعن کنند سخن ایشان معتبر نیست.

همچنان که جاهلان اهل سنّت حکم به وجوب قتل اهل شیعه می کنند و این حکم مطلقا مقتضی افکار ⁽³⁾سلف و انظار خلف نیست.

و آنچه فرموده اند که هرکس استماع بعضی حکایات کند و منع نکند، کافر است عقلا و شرعا.در این دلیل نیست و قال شیخ ابن سینا:من تعوّد ان

یصدّق من غیر دلیل فقد انسلخ عن الفطرة الانسانیّة.و آنچه از خبث و فحش در مادّه عایشه به شیعه نسبت کرده اند،حاشا و ثمّ حاشا که هرگز واقع شده باشد؛چه نسبت فحش به کافّه آدمیان حرام است چه جای حرم رسول.اما چون عایشه مخالفت امر وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ ⁽¹⁾نموده به بصره آمد و به حرب حضرت امام زمان اقدام نموده،و به حکم حدیث«حربک حربی» که فریقین در مناقب آن حضرت نقل فرموده اند[حرب حضرت امیر حرب حضرت پیغمبر است] ⁽²⁾،و محارب حضرت پیغمبر-صلّی اللّه علیه و سلّم-یقینا مقبول نمی تواند بود،بنابراین مورد طعن شده.و این ضعیف در کتاب حدیثی از کتب شیعه دیده که عایشه در خدمت امیر-علیه السّلام-از حرب توبه کرد.و هرچند قصّه حرب متواتر است و حکایت توبه خبر واحد،بر تقدیر وقوع بعد از خرابی بصره و قتل چهار هزار نفر از صحابه و غیرهم؛اگر آن توبه مقبول باشد لعن برای حرب نباید کرد.و اللّه أعلم بحقائق الأمور و هو یحکم بالحقّ یوم ینفخ فی الصّور.

و آیه کریمه اَلْخَبِیثاتُ لِلْخَبِیثِینَ ⁽³⁾این معنی ندارد که زوجین در ممدوحیّت و مذمومیّت من جمیع الوجوه شریک اند چنان که اگر یکی از ایشان مستحقّ بهشت یا دوزخ باشند آن دیگر را نیز چنین باید بود و الاّ منتقض شود به حضرت نوح-علیه السّلام-و لوط-علیه السّلام-و زوجه ایشان و آسیه و فرعون؛بلکه می تواند بود که آیه مزبوره مؤوّل باشد به آنچه ⁽⁴⁾در آیه دیگر صریح شده: اَلزّانِی لا یَنْکِحُ إِلاّ زانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزّانِیَةُ لا یَنْکِحُها

حدیث نبوی است و به صورتهای«یا علیّ حربک حربی؛و سلمک سلمی و حربک حربی»روایت شده است-بحار الانوار،349/26؛93/32،217؛53/33،458.

إِلاّ زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ ⁽¹⁾.

جواب آنچه در تکفیر سادات عظام-که فرزندان سیّد انام اند-مرقوم ساخته بودند،محلّ تعجّب است چه هرگاه حرم آن حضرت برخلاف امر پیغمبر سفر کند و با شخصی که به اعتقاد کافّه مسلمانان خلیفه باشد و او خود مناقب آن حضرت را شنیده،روایت کرده باشد،جنگ کند؛و أیضا باعث قتل چهل هزار نفر از صحابه و تابعین گردد،و فرزند پیغمبر نسبت به کسی که پیش بعضی از مسلمانان خلیفه باشد سخنی گوید،و حال[الف 18] آن که به آن فرزند پیغمبر خلافت آن کس ثابت نباشد،و به مقتضای دلایل بر او چنین ظاهر شده باشد که آن کس مخالفت پیغمبر و نقض عهد آن حضرت کرده،و نیز از آن سخن فرزند پیغمبر اصلا آزار بدنی و مالی به کسی نرسد،و اگر آن سخن خطا باشد برای آن کس که در حقّ او گوید،ثواب حاصل شود، آیا کدام از این دو عمل اقبح و اشنع باشد؟و اگر به مضمون حدیث مصنوع که سبّ شیخین کفر است متمسّک شوند،جواب آن ظاهر شد،اگر خبر دیگر افاده فرمایند،مستفید شویم.

به هرحال انصاف مطلوب است و منقول در کتب شیعه چنین است که در وقت حضور ابن امّ مکتوم اعمی در خدمت حضرت پیغمبر-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-بود،کسی از اهل حرم آن حضرت عبور نمود حضرت از این معنی اعراض فرمود آن شخص گفت:یا رسول اللّه!این شخص کور است.

پیغمبر-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-فرمود:تو خود کور نیستی.و علمای اهل سنّت نقل کرده اند که حضرت پیغمبر-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-عایشه را به کتف خود نگاهداشت تا تماشای جمع کند که در کوچه ساز می نواختند.

آورده اند که«یک روز رسول-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-آواز زنگیان شنید که بازی می کردند و پای می کوفتند.عایشه را گفت:خواهی که ببینی؟گفت:خواهم.به نزدیک درآمد ودست فراپیش داشت تا عایشه زنخدان بر ساعد رسول-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-نهاد و نظاره می کرد ساعتی دراز.گفت:یا عایشه بس نباشد؟گفت:خاموش باش.تا سه بار بگفت رسول؛آنگاه بسنده کرد عایشه».-کیمیای سعادت،315/1؛اندر غزل خویش نهان خواهم گشتن،112،113،167، 175.

و بعد از مدتی فرمود:«یا حمیرا هل شبعت»؟این قباحت را به ارذل ⁽¹⁾شخصی نسبت می توان کرد و قباحت این نه به مرتبه ای است که تصریح آن مقدور باشد و به آنچه لازم این قضیه است اگر کسی اعتقاد کند هیچ شکّ نیست که کافر باشد.

به هرحال،بعد از حضرت اللّه تعالی هیچ موجودی اشرف و اکمل از حضرت رسالت-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-نمی دانیم و به چیزی که منافی شأن جلالت آن حضرت باشد اعتقاد نمی کنیم،اما فریاد از جرأتهای حضرات که به واسطه میل تعصّب به احادیث موضوعه شرع و دین را ضایع کرده اند.

شعر

اندکی پیشِ تو گفتم غمِ دل،ترسیدم که دلْ آزرده شوی ورنه سخن بسیار است

و آنچه در مادّه نسخ حرمت اشهر حرم فرموده اند اصل عدم آن است که تا معتمد به که نسخ قرآنی تواند بود ظاهر شود و محاربه حضرت امیر بر تقدیر تسلیم که در بعضی از این شهر باشد بعد از تعدّی خصم بوده نه ابتداءا،بلکه اکثر حروب آن حضرت چنین بود هرگاه کفر شیعه ثابت نباشد چنان که از اجوبه سابقه معلوم شد،وجهی ⁽²⁾که برای قتل و غارت ساکنان مشهد مقدس فرمودند ناتمام است و بر تقدیر تسلیم حضرات را اطّلاع بر ضمایر و سرایر جمعی که هرگز ندیده اند چون حاصل شد وَ اللّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ

اَلصُّدُورِ ⁽¹⁾.

علی أیّ حال مزاج پادشاه همچون آتش است و لایق علمای کرام آن است که به زلال موعظه تسکین التهاب آن آتش فرمایند تا خلق اللّه نسوزند، نه آن که به باد فتنه آن آتش را مشتعل سازند و اصل و فرع بندگان خدا را سوخته،به خاک مذلّت اندازند.

شعر

چو آتش مشو تُند و سرکش مبادا که دود از دلِ مبتلایی برآید

و ظاهر است که با این فتواهای بی ملاحظه اهل سپاهی را بهانه اهتمام در استیصال[بندگان ملک علاّم به هم می رسد و استیصال] ⁽²⁾ایشان-اگرچه کافر باشند-ملایم طبع اللّه،که در کمال حلم است،نیست.چنان که روایت شرمندگی حضرت نوح-علیه السّلام-برای هلاک کفّار و خلایق و آثار و اخبار بر این دالّ است؛چه تفصیل آنها در این صحیفه نمی گنجد.و هرگاه سپاهی به فتوای علمای دین کار کنند معظم جواب آن در روز جزا بر علما خواهد بود.

شعر

در آن روز کز فعل پُرسند و قول[ب 18] اولو العزم را تن بلرزد ز هول

به جایی که شرمنده اند انبیا تو عذر گنه را چه داری بیا

و مخفی نماناد که ابن طاوس از علمای شیعه بوده و در اصول و فروع مجتهد بوده و در فقه تصنیف فرموده بنابر آن که حضرت اللّه تعالی در مادّه

سید رضی الدّین علی بن موسی بن جعفر علوی حسنی(د 664 ه.ق)مشهورترین مرد خاندان شیعی ابن طاوس بوده و با علقمی وزیر مصاحبت داشته است.از تألیفات اوست:اللهوف علی قتلی الطفوف؛سعد السعود؛الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف-مستدرک الوسائل،370-472؛نامه دانشوران،98/1؛ریحانة الادب،76/8-79.

حضرت پیغمبر که دوست آن حضرت است و دنیا را به طفیل آن حضرت خلق کرده،گفته: وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاوِیلِ* لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمِینِ* ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِینَ* فَما مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِینَ ⁽¹⁾هرگاه در مادّه حضرت پیغمبر -صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-این همه تهدید و مبالغه واقع شده باشد اگر دیگری را در امری غلطی واقع شود چون از عهده بیرون آید؟پس اگر حضرات عالیات طریق اتقیای سلف را مرعی داشته،احتیاط منظور دارند، بهتر خواهد بود و در عرصه عرصات جواب مظلومان،خصوصا اطفال که به مضمون«رفع القلم عن الصّبیّ حتّی یبلغ و المجنون حتّی یعقل» بغایت صعب است.

قطعه

به جرمِ عشق مرا گر کُشی چه خواهی گفت جوابِ خونِ رفیقی که بی گنه بوده است

مرادِ من همه زین عرض نیکخواهیِ تُست وگرنه زین همه گستاخیَم چه مقصود است

چون اکثر مفاسد عالم از اغراض دنیوی است،مناسب آن است که ارباب فضل از این اغراض منزجر شوند بلکه بعد از عمری که افاضل ماوراءالنهر به حوالی مشهد مقدّس تشریف شریف آورند فقیران را از ابنای جنس شمرند، و اگر به واسطه قهّاری نوّاب خاقان فریدون مکان این فقیران از شهر بیرون نتوانند آمد،ایشان حرمت امام أنام به جای آورده به سعادت زیارت مستسعد شوند.و این فقیران به برکت قدوم آن عزیزان فیروزی یابند و این

حدیث نبوی است و به صورتهای زیر روایت شده است:

الف)عن علی-علیه السّلام-قال،قال رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و سلّم:«رفع القلم عن ثلاثة:

عن النّائم حتّی یستیقظ،و عن المجنون حتی یفیق،و عن الطفل حتّی یبلغ».-بحار الانوار، 134/88.

ب)«رفعت الاقلام عن الصغیر حتّی یبلغ و عن النائم حتّی یستیقظ،و عن المجنون حتّی یعقل».-کنز العمال،10323/4.

معنی به وجود نیامده،فتوا به قتل فقیران دادند.بارک اللّه أعظم أجورکم و أصلح أمورکم.

شعر

مکن مکن که رهِ جور را کناره نباشد مکُش مکُش که پشیمان شوی و چاره نباشد

و در سنه نهصد و نود و هشت صلح با رومیان نموده تا قلعه نهاوند،که یک حدّ آن لرستان،و یک حدّ آن قلمرو علیشکر است در تصرّف رومیان مانده.و در سنه الف عبد المؤمن خان اوزبک چهار ماه اسفراین را محاصره نموده، بعد از تسلّط قتل عام نموده سبزوار و مزینان و جاجرم و شغان و جوربد و آن حدود را ضبط نموده و نورم محمد خان مرو را به تصرّف عبد اللّه خان داده.و در سنه 1001 عبد المؤمن خان نیشابور را گرفته،در سنه 1002 قتل عام سبزوار نموده و در سنه 1003 شاه سلطان محمد والد شاه عباس متوفّی گردیده،در سنه سبع و الف نیز دعای مؤمنین خراسان به هدف اجابت قرین گردیده،عبد اللّه خان اوزبک در سمرقند متوفی گردیده،عبد المؤمن خان از بلخ عازم سمرقند،و به تخت سلطنت جلوس نموده.بعد از شش ماه همان سال در شبی از شبها که عبد المؤمن خان از کنار دهی می گذشت،عبد الصمد بهادر و محمد قلی بهادر سخت کمان هردو در روشنایی مشعل شصت گشاده،تیر هردو بر هدف مراد رسیده،خطا نشد،و او از اسب غلطیده سر او را بریدند.

و سلطان گیتی ستان شاه عبّاس به تسخیر خراسان عنان عزیمت تافت و در سنه یک هزار و نه آن پادشاه دین دار اخلاص شعار از میدان نقش جهان اصفهان پیاده روانه مشهد مقدّس معلّی[شد]به عزم زیارت سلطان سریر [الف 19]ارتضا،حضرت علی بن موسی الرضا-علیه السّلام-که:

شعر

طواف درش شد به قول رسول برابر به هفتاد حجّ قبول

درباره هجوم عبد المؤمن اوزبک به اسفراین مخصوصا-عالم آرای عباسی،333.

گردیده.روز اوّل از شهر به مسجد طوقچی،و دویم به دولت آباد برخوار-که چهار فرسخ است-رفته،مقرّر شد که امرا و ارکان دولت سوار شده،سوای محمّد زمان و بایندر سلطان و مهتر و سلمان رکابدار باشی و میرزا هدایت اللّه نواده نجم ثانی کسی پیاده نبود.و رفقای ثلاث طنابی به دست گرفته،دوازده هزار ذراع را-که یک فرسخ شرعی است-راه می پیمودند،تا معلوم گردد که از اصفهان به مشهد مقدّس چند روز راه است تا آن که در عرض بیست و هشت روز آن مسافت بعیده را قطع نموده،به زیارت آن روضه مینو مثال فایز گردیده،تاریخ آن را چنین یافته اند.تاریخ حرکت:

پیاده رفت و شد تاریخِ رفتن «ز اصفهان پیاده تا به مشهد»

گویند که در اکثر منازل متحمّل آبله پا گردیده،به مضمون«أفضل الأعمال أحمزها» در کمال مشقّت به این سعادت فایز گردید،نه مثل هرقل پادشاه روم و قسطنطنیه که نذر کرده بود که برهنه پای و پیاده به طواف بیت المقدّس رود و در هنگام القاء نذر هر روز خدمتکاران و فرّاشان در راه فرشهای زیبا و ملوّن گسترانیده،گل و ریحان بر روی آنها می ریختند و او به طریق سیر با ندما و همصحبتان قدمی چند می نهاد تا آن که بیست روز راه را تا دو ماه به این طریق طی کرد.

مجملا آن پادشاه اخلاص شعار سه ماه رجب و شعبان و رمضان را-که اشهر حرم و ایّام لیالی متبرکه است-در آن روضه مقدّس به طاعت گذرانیده، و در شبهای جمعه و لیالی الاحیاء،احیاء داشته از اوّل شام تا طلوع آفتاب به خدمت خادمی و سر شمع گرفتن پرداخته.و در این سال از بواطن ائمه اطهار و اخلاص کیشی آن سلطان عظیم المقدار فتح بحرین که در تصرّف فرنگیّه عین این مطلب را بتفصیل اسکندر منشی در عالم آرای عباسی،172 آورده است؛نیز- همان مأخذ،452؛روضة الصفا،329/8؛فارسنامه ناصری،444؛خلد برین،779.

مثل سائر است-امثال و حکم دهخدا،188/1.

بود،روی داده اعلاء کلمه طیّبه واقع گردید؛چه مملکت قطیف و بحرین در ازمنه سابقه و قرون ماضیه در تصرّف ولایت عرب بوده،هرچند که در اصل از جزایر فارس است و محل غوص لؤلؤ و مرجان است ده فرسخ طول،و پنج فرسخ عرض دارد.

لؤلؤ که در بحرین غوص می شود زیاده از بحار دیگر اعتبار دارد.و آن ولایت کثیر المنفعت به مرور دهور و ایّام به تصرّف تورانشاه بن سنغر شاه والی هرمز درآمده که همیشه حاکمی از جانب ولات هرمز به ضبط آنجا قیام داشت.در ایّام دولت سنغر شاه بن تورانشاه ثانی مطابق اثنی عشر و تسعمائه جماعت فرنگیه پرتگالیّه ضابط بنادر متعلّقه به ایشان وکلاء والی هرمز را به رشوه فریفته و به حیله و تزویر به جزیره هرمز راه یافته،کوت که عبارت از قلعه است،ترتیب داده،مسکن گرفتند و کپیتان فرنگیه-که عبارت از امیر و حاکم قلعه است-در شوکت و اقتدار زیاده از حاکم هرمز گردیده،بدین جهت در بحرین نیز دخل کرده بودند.در این ایّام اللّه ویردی خان بیگلربیگی فارس به تقریب استمداد رکن الدین مسعود وزیر هرمز شبی قریب به صبح به در خانه رکن الدین مسعود درآمده،او را در منزلی که خوابگاهش بود به قتل آورده،مملکت را متصرّف[شد].و چون این اخبار به هرمز رسید،فیروزشاه والی و کپیتان هرمز و فرنگیه هرکدام جمعی از جنود خود را به استرداد ملک نامبرده یکی از سرداران نامی و فداکار و کاردان شاه عباس بود.او اصلا ارمنی و از مردم گرجستان و عیسوی بود در جوانی به غلامی فروخته شد و سرانجام به خدمت شاه طهماسب اوّل رسید و در حلقه غلامان وی درآمد،مسلمان شد و چون جوانی صدیق بود،به منصب قوللر آقاسی(ریاست غلامان خاص شاه)رسید.شاه عباس در 1004 او را به مقام امیر الأمرائی ایالت فارس منصوب کرد.یک سال بعد حکومت کوه کیلویه را هم بر حوزه حکمرانی او افزود.سرانجام او بر تمام ولایت جنوبی ایران و سواحل و جزایر فارس حکمران شد.

شاه عباس در جنگهای بزرگی که با عثمانیها می کرد بیشتر به نیروی او متکی بود.وی در ربیع الثانی 1023 ه.ق وفات یافت و در مشهد رضوی به خاک سپرده شد-فارسنامه ناصری،460؛عالم آرای عباسی،544/446؛آثار العجم،459؛زندگانی شاه عباس اول،430/1.

بحرین مأمور ساخته،فرستادند،[ب 19]ثمری نبخشیده،داخل ولایت شیعه گردیده للّه الحمد تا به حال بحرین در تصرف پادشاهان شیعه می باشد.

و فضلای نامدار از آن خطّه دلگشا برخاسته اند.

و در این سال لار نیز به تصرف آمده.و در سنه عشرة و الف روانه بلخ گردیده،چون به بلخ رسید به تقریب کثرت مرض در سپاه معاودت[کرده]و عبد الباقی خان اوزبک تعاقب نموده شکست یافت.و بعد از آن وارد اندخود گردیده،در تلافی آنچه عبد الباقی خان و عبد المؤمن خان اوزبک به اهل خراسان نموده بودند چندین هزار نفر نسا و صبیان از اهل اندخود و شبرغان اسیر نموده.و اهل تاریخ گفته اند که اسیر نمودن عیال و اطفال مسلمین در زمان آمدن سلاطین اوزبکیّه به خراسان و خواقین روم به آذربایجان جایز نمی دانسته اند،و از بلاد شیعه اسیر نمی برده اند.و لشکر قزلباش نیز در آن مدّت بر این فعل مذموم قیام نمی نموده اند.و در زمان سلطان مراد خان خواندگار روم،سنه 824 که[سال]جلوس اوست لشکر اروان و تاتار آذربایجان و شیروان این شیوه در پیش گرفته.چنان که در قضیه تسخیر تبریز از اطفال سادات اسیر شده،در استنبول به کفره فرنگیه فروختند.و در زمان عبد اللّه خان و عبد المؤمن خان پسرش طایفه اوزبک نیز در خراسان این شیوه پیش گرفته،چندین هزار نفس از سادات و علما و رعایا اسیر نموده تا کابل و هندوستان فروختند.و بعد از آن حکّام استرآباد مکررا به جهت تنبیه متمرّدان اوخلو و کوکلن-که از مسلمانی به جز نامی ندارند-لشکر کشیده بسیاری از آن گروه بی ایمان به اسیری افتادند.و این شیوه مذمومه شیوع یافته روزبه روز تزاید گرفته تا آن که کار به جایی رسیده که کوکلن و یموت و ترکمان عرصه به اهل خراسان تنگ ساخته،در این اوقات قوافل زائرین برای اطلاع بیشتر از برخورد عبد الباقی ازبک با سپاه شاه عباس-فارسنامه ناصری،436- 444.

مشهد مقدّس از خوف آن جماعت مخذول العاقبت از این فوز عظیم محروم گردیده چندی قبل از این به عنوان دزدی جمعی کثیر فراهم آمده از اهل کاشان و ورامین و دامغان و غیر آنها اسیر،و به ولایت بعیده مثل کفره اروس و غیرهم می فروختند.در این ایّام از یمن دولت و پاسبانی بندگان سکندر مثال خاقانی-للّه الحمد-متروک گردید.

در سنه احدی و عشر و الف قلعه نهاوند-که در تصرّف رومیه بوده-به تصرف شیعه آمده و با علی پاشا محاربه نموده فتح تبریز و نخجوان و ایروان رو داده.و در همین سال اللّه ویردی خان حاکم فارس را به بغداد تعیین نموده تا آن که با اوزن احمد والی بغداد در ظاهر بغداد جنگ کرده،فتح نموده،به تقریب آمدن چغال اغلی سرعسکر روم طلبیده اوزن احمد به تعاقب او آمده و دستگیر گردید.و در سنه خمس و عشر و ألف جمیع متملّکات و رقبات خاصّه خود را[که]در زمان دولت روزافزون در حیطه تملک و تصرّف شرعی آن حضرت قرار یافته بود،قیمت عادله آنها زیاده از یکصد هزار تومان شاهی عراقی[الف 20]و حاصل آنها بعد از وضع مؤونات زراعت به تسعیر وقت قریب به هفت هزار تومان می شد مع خانات عالیّه و قیصریّه و چهار بازار و دور میدان نقش جهان اصفهان و حمّامات که در بلده جنّت نشان ترتیب یافته،وقف حضرات عالیات چهارده معصوم-علیهم السّلام- فرموده،و اقلّ حاصل را منظور داشته،چهارده حصّه کردند به هر معصومی یک حصّه و تقسیم به حضرات عالیات نموده،به جهت هریک از حضرات مهری مرصّع و بندی مکلّل به یواقیت به نقوشی که خواتیم ایشان منقوش بوده مزیّن[گردانیده]و چند محل را که حاصل آن بعد از رفع مؤونات زراعت موازی آن مبلغ تواند بود مخصوص آن حضرت،و تولیت وقف مذکور مادام الحیات به خود[کرده]و بعد از آن به پادشاهان گرامی نژاد که در ملک ایران مسندنشین تخت شاهی بوده باشند تفویض فرمودند که جناب

شیخ بهاء الدین محمد عاملی-قدّس اللّه روحه-به خطّ شریف خود قلمی فرموده، و صارف مصرف اوقاف ⁽¹⁾مزبور را بر آن متولّی منوط گردانید که بعد از وضع حقّ التّولیه به مصلحت وقت و اقتضای روزگار در مصارف هر سر کار،و وجه معاش خدمه و مجاورین و زوّار و ارباب فضل و کمال و صلحا و اتقیا و طلبه علوم هر محل آنچه رأی متولّی اقتضا کند،صرف نماید.

و در کتاب عالم آرای عباسی بعد از ذکر این بیان فرموده که آن پادشاه والاجاه می فرموده اند که جمیع اشیاء سرکار من،و آنچه اطلاق مالیّت بر آن توان کرد حتّی این دو انگشتری که در دست دارم،وقف است.و از کتابخانه شریفه آنچه مصاحف و کتب علمی بود از فقه و تفسیر و حدیث و امثال ذالک، وقف سرکار حضرت امام ثامن ضامن علی بن موسی الرضا فرموده به آستانه مقدّسه فرستادند.و آنچه از کتب فارسی بود از تواریخ و دواوین و مصنّفات اهل عجم،با تمامی چینی آلات از لنگریهای بزرگ فغفوری و مرتبانها و بادیه ها و دیگر ظروف نفیسه غوری و فغفوری که در چینی خانه موجود بود، وقف آستانه متبرکه صفیّه صفویه نمود و همچنین جواهر نفیسه و مرصّع آلات و ظروف طلا و نقره و ایلخیهای اسبان تازی نژاد و شتر و مواشی و اغنام وقف نموده،به جهت هریک مصرفی معیّن فرمود.

و در سنه عشرین و الف مسجد جامع کبیر در دار السّلطنه اصفهان بنا گذاشته که حال موسوم به مسجد شاه است،طرح مسجد و مقصوره انداخته.و از غرایب حالات پیدا شدن سنگ مرمر در حوالی اصفهان [است]که در هیچ زمان کسی از آن نشان نیافته بود.

و در سنه احدی و عشرین و الف به توسیع صحن مبارک روضه رضیّه رضویّه پرداخته و ایوان میر علی شیر که در یک گوشه صحن افتاده بود و بدنما بود،نوعی نموده که ایوان مذکور در وسط حقیقی واقع شد،و ایوان دیگر در

مقابل آن به جانب شمال صحن روی به جنوب داشته باشد.و دو ایوان دیگر در طرف شرقی و غربی عمارت کنند که مشتمل بر چهار ایوان بلندارکان بوده باشد.و خیابانی از دروازه عراق شهر تا[خیابان]شرقی طرح فرمودند که از هر طرف به صحن مبارک رسیده،از میان ایوانها بگذرد.و قنوات مجدّد احداث کرده،نهری در میان خیابان،و حوضی بزرگ[ب 20]در وسط صحن احداث فرمودند که آب از حوض گذشته به خیابان شرقی طرف پایین پای مبارک جاری گردد.

و همچنین متوجّه تعمیر مزار متبرکه خواجه ربیع الخثیم-که در یک فرسخ شهر واقع است-عمارت مرغوب طرح انداخته،و احیای عمارت قدمگاه را نیز-که در حوالی نیشابور است-فرموده.و در سنه یک هزار و سی و یک فتح قندهار روی داده،فتح هرمز که ولایتی از فرنگ بوده و سی ذرع عرض قلعه آن بوده،به دست امام قلی خان سردار فارس مفتوح گردیده.

و در سنه یک هزار و سی و سه فتح بغداد روی داده.و روز جمعه بیست و هشتم شهر ربیع الاوّل در مسجد جامع قدیم که در زمان مستنصر خلیفه عباسی تعمیر یافته بود و اسم او در کتابه درگاه منقوش است خطبه دوازده امام خوانده فراز منابر-که چندین سال بود که از این میمنت عاری و عاطل بود-بعد از حمد الهی و درود حضرت رسالت پناهی به ذکر مناقب،و مفاخر امام قلی خان فرزند اللّه وردی خان بود،به هنگام امیر الامرائی پدر در فارس بود،در 1010 ه.ق که پدرش به خراسان رفته بود،او به جزایر بحرین رفت و آن جزایر را از پرتغالیها گرفت و اموالی فراوان از غنایم جنگی آن جا به خراسان برای شاه عباس فرستاد و شاه او را به لقب «خان»مفتخر ساخت و حکومت لار را به او سپرد.پس از درگذشت پدر،شاه عباس او را امیر الامرای فارس و سپهسالار ایران کرد.او مانند پدر در جنگهای عثمانیها و اوزبکها شاه عباس را یاری می رساند و شاه نیز به او اعتماد کامل داشت تا آن که در 1042 ه.ق شاه صفی او و سه پسرش را از فارس فراخواند و در قزوین سر برید-عالم آرای عباسی،794؛آثار العجم،495؛ فارسنامه ناصری،461؛زندگانی شاه عباس اول،435/2.

ائمّه اثنا عشر-صلوات اللّه الملک الأکبر-زیب و آرایش یافت.و آن سلطان دیندار بعد از فتح بغداد در یک منزلی آستان ملایک آشیان سلطان سریر ولایت،شاهنشاه کشور خلافت و امامت،امام المشارق و المغارب اسد اللّه الغالب علیّ بن أبی طالب-علیه السّلام-با جهان جهان شوق و عالم عالم آرزومندی پیاده قدم در آن شاهراه نهاده در کمال ذوق و وفور شوق طیّ مسافت نموده به شرف خاک بوسی عتبه علیّه مشرّف گشته و تا ده روز در آن سدّه سنیّه به مراسم دعا و زیارت اقدام نموده،به خدمت جاروب کشی آن روضه بهشت آسا مشغولی داشتند.و نهر آبی که شاه اسماعیل-نوّر اللّه مرقده- حفر نموده از نهر فرات،آب به خطّه نجف برده بودند و به تصاریف زمان و استیلای مخالفان انباشته گشته بود،احیا فرموده،کلّ عساکر ظفرنشان بدان خدمت مأمور شدند،و آب را تا مسجد کوفه که بر زمین جریان می یافت جاری ساخته،و اراده نمود که آب مزبور را از کوفه به طریق قنات به تقریب بلندی زمین نجف اشرف چاهها حفر نموده آب را از روضه مقدّس گذرانیده به دریای نجف سر دهند.

و در سنه اربع و ثلاثین و الف حافظ احمد پاشا از جانب خواندگار روم با لشکرهای بیکران عازم فتح بغداد و روضات عالیات گردیده،مراد پاشا دو ماه به محاصره حصار نجف اشرف مشغول گردیده،توپ و تفنگ به جانب روضه مقدّس شیر خدا انداخته،از دورباش حارسان غیبی و خوارق عادات و ظهور کرامات کاری نساخته.در عالم آرا مذکور است که هرچند شأن متعالی مکان حضرت سریر ولایت و کرامت از آن ارفع و بین الأعادی و الأحبّا اظهر است که امثال این امور از کرامات آن مظهر العجایب محل استعجاب باشد متبادر افتخار و مباهات موالیان و دوستاران اهل بیت آنچه به ظهور آمده،راقم این مقالات از مردم صدقه صادق الگفتار استماع نموده،رقم تحریر می یابد:

اوّل آن که مسوّد اوراق بی واسطه از مولانا محمود،کلیددار روضه مقدّس حضرت ولایت پناه شنیدم که در[الف 21]بدایت حال که مراد پاشا آمده، نجف اشرف را محاصره نمود سیبه ها پیش آورده که در تسخیر آن اهتمام تمام داشت.یکی از ابطال رجال بیدق انداز آن قوم همه روزه به پای برج که سیبه پیش آمده بود آمده،گاهی بنابر تعصّب و عناد مخالفت مذهب بیهوده گویی آغاز نهاده،سخنان لاطایل به آواز بلند می گفت که:من أبا عن جدّ از دیار عجم و بر شما رحمم می آید که عن قریب این حصار نااستوار به قهر غلبه مفتوح گردد و مردان شما طعمه شمشیر،و نسا و صبیان اسیر گشته، اموال به تاراج خواهد رفت.و ترغیب قلعه سپردن می نمود و هرزه گویی از حد می برد.روزی یکی از خردسالان قلعه که مدّةالعمر تفنگ به دست نگرفته و طریق انداختن آن نمی دانست،تفنگی به قصد آن بدبخت به دست آورده از روح مقدّس حضرت استمداد همّت کرده بر سر برج برآمد و در حین هرزه گویی او تفنگ را آتش داده،گلوله بر هدف مراد آمده،مغز سرش پریشان شد.

دویم آن که یکی از تفنگچیان متعصّب در طرف صفّه صفا تفنگ بلند خانه جزایری به دست گرفته همه روزه از آن طرف می انداخت،او نیز هرزه گویی بسیار می کرد.چنانچه حرف بی ادبانه نسبت به ضریح مبارک بر زبانش جاری می شد.در وقتی که تفنگ را به دست گرفته،عزم انداختن داشت سر فتیله به امداد جنود غیبی به آتشگاه رسیده،آتش درگرفت،ترقید و پارچه ای از آن چنین بر سر او خورد که مغزش پریشان شده زبانش تا قیامت از تکلّم ایستاد.

سیم آن که در ایّام محاصره،شیری مهیب قوی هیکل در حوالی حصار به نظر رومیان درآمده که در اکثر شبها بر دور حصار می گردیده،و چون در سواحل نهر فرات شیر و سباع ضارّه می باشد،رومیان جزم کردند که از آن جا

به جهت طعمه به حدود آمده و شبها که هنگام سیبه پیش بردن و امور لوازم قلعه گیری است از خوف ضرر و آسیب شیر تردّد نمی توانستند کرد.

چهارم از میر بهاء الدّین و صلحا و اتقیا و مورّخین شنیدم که در مدّت محاصره روغن چراغ آنچه در خمهای سرکار فیض آثار بود صرف سوخت مشاعل بروج شده،به اتمام رسیده بود.چنانچه شبی اندک اندک پیه و روغن چراغ از خانه ها جمع کرده،مشاعل افروختند،و کافی نبود،کهنه پاره ها به خمهای روغن سرکار فیض آثار برده،در خمها انداخته،چرب کرده، سوختند.چنانچه مطلقا اثر چربی در خمها نماند و مشاعل افسرده نشد.

محافظان بروج از فقدان روغن بی قرار شده،کار به اضطرار انجامید، مشعلداران به خمخانه آمدند که شاید پارچه از ته خمها چرب توانند کرد، خم بزرگی را که روغن بسیار می گرفت،مشاهده نمودند که از روغن مالامال بود،مژده به یکدیگر داده این معجزات موجب امیدواری محصوران گردید.

پنجم ظهور مباهله است.راقم حروف روزی در حوزه درس سیّد المحقّقین محمد باقر داماد بودم، از پهلوان محسن عاشقابادی سرکرده تفنگچیان، محافظ روضه مقدّسه شنیدم که با جناب میر نقل می نمود که شبی از بی روغنی[ب 21]در برجها مشاعل افروخته نشده بود،مشعلی که در یک برج افروخته بودیم بر دور تمامی حصار و مشاعل افسرده پرتو انداخته، نوری ساطع گشت که روشنی عظیم به نظر مردم بیرون و اندرون آمد،به نوعی که تصوّر مخالفان شد که در کلّ بروج و بارو مشاعل افروخته،چراغان کرده ایم.سفها و جاهلان بیرونی لعن و استهزا می کردند که شما را روغن ظاهرا مراد حوزه درس او(میرداماد)در اصفهان است که پس از 998 ه.ق برقرار بوده و شاگردانی چون محمد ابراهیم ملاصدرا،ملا خلیل قزوینی،ملا شمسای گیلانی و سید احمد عاملی از آنجا برخاسته اند.-خلد برین،417-418؛فوائد الرضویه،418؛عالم آرای عباسی، 113؛حکیم استراباد،45،48-49،53.

بسیار در کار است،چرا این همه چراغ بی صرفه افروخته اید؟و ما فریاد کردیم که چراغی نیفروخته ایم،این روشنی از نور ولایت و کرامت حضرت شاه نجف است.و ایشان استهزا می نمودند.من گفتم که دراین باره با شما مباهله می کنم که اگر آنچه ما می گوییم صورت وقوع دارد آثاری در این زودی به وضوح پیوندد.و بعد از این گفتگو در همان دو سه روز توپ بزرگ که به قلعه نصب نموده بودند همه روزه می انداختند،و برج به ضرب توپ انهدام پذیرفته بود،در وقت آتش دادن ترقید و توپخانه معطّل مانده،برج تعمیر یافت.و مراد پاشا کس نزد حافظ احمد پاشا فرستاد،توپ بزرگ دیگر و مرد و کومک طلب نمود.حافظ احمد پاشا توپ نفرستاد و اعلام نمود که چون دو سه ماه کاری از پیش نرفته،کوچ کرده به بغداد رفت.و محصوران از میمنت روح مقدّس آن حضرت نجات یافته،انتهی.

محرّر این مقالات عرض می نماید که کدام معجزه بیش از این می تواند بود که مراد پاشا با بیگلربیگی دیاربکر که اشجع امرای روم است و مقتدای سپاه حافظ پاشا بوده،دو ماه متوالی مشغول قلعه گیری گردیده،با آن که حصار نجف اشرف را چندان که متانت و استحکام نیست و مستحفظ آن یکصد و پنجاه نفر تفنگچی اصفهانی بوده باشد و مطلق رخنه نتواند کرد، نیست مگر معجزه آن شاه سریر ولایت و سلطان اقلیم هدایت-علیه و علی آله الطّاهرین الف الف سلام و تحیّة.

و در سنه سبع و ثلاثین و الف عزم تسخیر بصره نموده،امامقلی خان بیگلربیگی فارس به تسخیر ولایت مذکور مأمور گشت،چون به ولایت بصره رسید،اکثر مردم آن ولایت به اطاعت و انقیاد راغب گشتند و رومیّه در قلعه متحصّن گشته،حرف استیمان در میان داشتند که در این اثنا از قضای استیمان واژه ای است عربی:استئمان،به معنای زینهار خواستن،امان طلبیدن،پناه بردن.

آسمانی واقعه ناگزیر نوّاب گیتی ستانی روی داد،در شب پنج شنبه بیست و چهارم شهر ربیع الأوّل سنه مزبوره داعی حق را لبیک اجابت گفته،طایر روح پرفتوحش از قفس بدن پرواز نموده به عالم قدس شتافت.

بیان احوال سام میرزا مشهور به شاه صفی

آن صفیّ صافی سجیّت،و وفیّ وافی طویّت،زیبنده افسر کیانی و برازنده تاج خسروانی،خسرو فیروزبخت،طراز دولت و تخت،محیی مراسم جهانبانی،آدم صفی آدمی،و شأن خطّه کشورستانی،کیخسرو جهان بزرگی و عظمت،نوشیروان ایوان سلطنت،سام نریمان میدان اقبال،و رستم دستان معرکه جلال،هزبر بیشه دلیری و آفتاب فلک جهانگیری،نقاوه خاندان علوی[الف 22]السلطان بن السلطان شاه صفی الصفوی که نام نامیش اوّلا سام میرزا بوده که خلف ارجمند شهزاده مغفور صفی میرزا است.و بعد از جلوس بر سریر سلطنت و فرمان فرمایی به شاه صفی-که اسم والد ماجدش خلف سلطان مغفرت اساس شاه عباس باشد-موسوم گردیده.گویند که چون سلطان گیتی ستان مشاهده فرمود که از این دار فنا رفتنی،و از این مرحله گذشتنی است،عالیجاه غفران پناه مولانا محمد تقی ولد مولانا مظفر جنابدی که منجم باشی دربار شاه عباس و شاه صفی و شاه عباس ثانی بود و به قولی«در بزم می گساری به جرم تنگ شرابی دیده ظاهربین از جهان گذران پوشیده و گوشه نشین و منزوی گردید»-خلد برین،405؛زندگانی شاه عباس اول،746/1؛حکیم استراباد،114.

معتمد دولت بود به نزد فاضل ربّانی مولانا مراد مازندرانی -که از افاضل و اتقیاء آن دیار است-فرستاد که در باب ولیعهدی شاه صفی،و آوردن به حضور اقدس به کلام حمید مجید ربّانی تفأل نماید.مولانای مذکور به کلام حق مشورت فرمود این آیه کریمه آمد: أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُنْزَلِینَ* بَلی إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُسَوِّمِینَ ⁽¹⁾.از مدلول آیه کریمه ظاهر می شود که اراده خاطر اشرف بسیار مبارک و میمون است،لیکن در باب آوردن از صفاهان در آیه کریمه اشاره به صبر و سکون بوده و سرّ آن که ظاهر گردیده است که بعد از ورود خبر شاه عبّاس شهزاده مکحول البصر که در صفاهان بوده موسوم به امام قلی میرزا ولد پادشاه غفران پناه دعوی بینایی کرده،همانا در زمان کور ساختن اندکی از هر طرف مردمک دیده ها از آسیب بیشتر محفوظ مانده بود[که]دولت خواهان شاه صفی از هجوم عام و فتنه اندیشیده،جهت دفع مفاسد عظیمه که بر آن مترتّب بود عینین آن شهزاده را دست کاری کرده خاطر از حدوث فتنه فارغ ساختند.و زیاده از ده کس به الهام غیبی با یکدیگر به عنوان توارد«ظلّ حقّ»تاریخ جلوس را یافتند.و مولانا شرمی قزوینی:

صفی پا بر اورنگ شاهی نهاد

تاریخ جلوس را یافته،و الحقّ تاریخی که استاد الشعراء مولانا محتشم کاشی -قدّس اللّه سرّه-با آن همه اعجاز به جهت شاه اسماعیل ثانی یافته،آن گوهر ارزنده را به رشته نظم کشیده،به جای خزف فروخت.مسندآرای اریکه سحبان میرزا محمد حسن وزیر کاشان رباعیات ستّه را که مشتمله بر هزار و صد

ملاّ مراد مازندرانی از آخوندهای معروف مازندران محسوب بوده است.شاه عباس اول منجم دربارش-ملا محمد تقی جنابدی-را نزد او فرستاد تا در مورد جانشینی سام میرزا (شاه صفی)استخاره بگیرد.-زندگانی شاه عباس اول،746/1.

و بیست و هشت تاریخ است به جهت جلوس شاه صفی به نظم برآورده مقبول طباع عالمیان گردید:

تاریخ جلوس

-شاه ایران مقرِّ حکمِ نبوی گل پیرهن و گل گلستان علی

نوروز و صباح عیش جان و دل و عقل فرمانده صاحب ایل شاه صفی

-بوده است درین کهنه اساس عالی بر کلِّ ممالک اعلی،دست قوی

امروز بگردیده تنِ اهلِ جهان بی رنج ز کاردانیِ شاه صفی

-شاه عادل قرار دین معنی بی مثل مرادِ اهلِ دلِ آل علی

تاجِ سر عقل زیب ملک و گل داد درِّ بحرِ دنیی و دین شاه صفی

-سروِ چمن عزّت علم نبوی مدرک داور،نگاهبان گیتی

بحر علم و محیط تقوی عادل با درک ملک فلکْ مکان شاه صفی

-در عالم ملک نیست اندوه و بدی ⁽¹⁾از دولت جهد و کرم نور نبی

واهب طرح مروت آیین جهان افکند به عالم کرم شاه صفی[ب 22]

-ماهیْ مدرک که او بود مثلِ علی مایل به کمال حلم و قتلِ رومی

معراجْ نشینِ حکم و عدل از اقبال اکبر عادل،عدوْفکن،شاه صفی

بر متدبّران حکایات سلف پوشیده نماناد که غرض مسوّد اوراق تاریخ احوال سلاطین نیست و بلکه مدّعا از تسوید این صحیفه تحقیق حالات مؤمنین و کسانی که در طریق انیق ترویج دین مبین و منهج خیر الوصیّین سعی موفور به ظهور رسانیده اند،نگاشته شود که تواند قابلیت جلد ثانی مجالس المؤمنین بهم رساند.لهذا چون از سلاطین عظیم المقدار صفویّه-انار اللّه برهانهم-که بعد از این اسامی ایشان مرقوم می گردد،صاحب عزم عظیم نبوده بناء علیه حالات خجسته دلالات ایشان را مختصر می سازد.

مجملا بعد از جلوس شاه صفی به اورنگ سلطنت در سنه یک هزار و سی

و نه خسرو پاشا سرعسکر روم از راه کردستان به همدان آمده،خرابی بسیار به آن مرزوبوم رسانیده،و در سنه یک هزار و چهل به محاصره بغداد قیام،و فی مابین محصوران قلعه و خسروپاشا محاربه عظیمه واقع گردیده،خسرو پاشا شکست فاحشی خورده،آخر الأمر به قتل رسید.و در سنه یک هزار و چهل و چهار ⁽¹⁾سلطان مراد خواندگار روم به جانب آذربایجان و به جانب عراق عرب نهضت نموده،فتح بغداد کرده،جمعی از جماعت محصورین قزلباش به درجه شهادت رسیدند،و در سال بعد مصطفی پاشا از جانب خواندگار،و سارو خان از جانب شاه صفی بنای مصالحه گذاشته ⁽²⁾

پاشا و ساروخان ترتیب یافته است.از آن جا که مؤلّف یا کاتب نسخه موجود از محافل المؤمنین

ترکی نمی دانسته،نامه مذکور را بسیار نامضبوط و مغلوط کتابت کرده است.ما این نامه را به

صورت عکسی به همراه ترجمه فارسی در پایان محافل عرضه داشته ایم.

بیان احوال شاه عباس صاحب قران ثانی

آن سلطان جلالت نشان عظمت بنیان شوکت توأمان،سرلوح صحیفه شهریاری و دیباچه کتاب دولتیاری،مسندآرای دیوان دانش و زینت افزای ایوان بینش،شاهباز بلندپرواز علو همّت و طاوس رنگین بال آشیان سلطنت، نوگل این گلشن مینا رنگ و شمع لگن عقل و فرهنگ،قائد جنود ظفر و فتوحات و سائق لشکر فیوضات،مشعله افروز دودمان شاهی،انجمن آرای محافل دین پناهی،یکّه تاز میدان بسالت و حارس حیطان عدالت،رابطه فرائد نامداری و واسطه قلائد عظمت مداری،نگین خاتم جهانبانی السلطان الاعظم و الخاقان الاکرم شاه عباس صاحب قران ثانی که الحقّ در معرکه دغا برق خرمن اعدا و در محفل داد و دهش کان جود و سخا بوده،همواره اوقات فرخنده ساعات را به ضوابط مهامّ جهانداری مصروف،و همگی همّت به امور سلطنت معطوف داشته،همیشه در کاهش ملاذ خواقین عظام و آستان رفیع البنیانش جبهه سای پادشاهان کرام بوده،در جرأت و جلادت بی مثل و قرین،و افعالش دستورالعمل سلاطین باتمکین.بقاع الخیر بسیاری

به جهت شیعیان اخلاص نشان بنا فرموده،و در ترویج دین مبین و رعایت علما و دانشمندان سعی موفور می نموده.چنانچه در عالم آرای وحید مسطور است که چون سلطان صاحب قران وارد دارلسّلطنه قزوین گردید جناب جامع المعقول و المنقول،حاوی الفروع و الأصول،علاّمة العلمائی مولانا خلیل اللّه القزوینی را که از جمله علما[ی]عصر و فحول دانشمندان بود، امر فرمود که کتاب کافی شیخ کلینی را به فارسی شرح نماید.و رقم اشرف به عمدة العلماء المقدّسین و العارفین مولانا محمد تقی مجلسی مرقوم نمود که من لا یحضره الفقیه را به فارسی شرح کند. و رقم دیگر به طلب عالم ربّانی و مؤیّد به تأییدات سبحانی،سالک طریق انیق عرفانی و بلد شوارع ایقان مولانا محسن کاشانی نفاذ یافت که چون جناب مولانا محسن وارد قزوین گردید بندگان اقدس به مقتضای دینداری و پرهیزکاری-که موجب رضاجویی خالق و ترغیب عموم خلایق است-به مسجد جامع حاضر شده،اقتدا به جامع الفضائل مولانا محسن کاشی نموده،به ادای نماز جماعت قیام نمودند.

مراد عباسنامه وحید قزوینی است که به نام شاه عباس دوم(1052-1077 ه.ق)و در سرگذشت او تألیف شده است.این اثر به کوشش ابراهیم دهگان در اراک به سال 1329 منتشر شده است.

ملا خلیل قزوینی(1001-1089 ه.ق)از دانشمندان اخباری عصر صفوی است و از مخالفان سرسخت تصوف و فلسفه بوده است.در سال 1064 ه.ق به دستور شاه عباس دوم اصول کافی را به فارسی شرح کرد به نام الصافی فی شرح الکافی؛و سپس به دستور وزیر همان شاه شرحی عربی هم بر کافی به نام الشافی فی شرح الکافی نوشت.عبد اللّه افندی گوید:در شرح ملا خلیل بر کافی اقوال غریب و تصحیفات و تحریفات عجیب دیده می شود.-ریاض العلماء 465/2؛نیز- روضة الصفا،475/8؛عباسنامه،184؛روضات الجنات،270/3.

مجلسی اوّل به دستور شاه عباس ثانی شرحی به فارسی بر من لا یحضر نوشته است.- ریاض العلماء،47/5؛روضة الصفا،585/8؛عباسنامه وحید قزوینی،184-185؛فارسنامه ناصری، 480/1.

در بیشتری متون عصری امامت جماعت اصفهان و تفویض آن به ملا محسن کاشی مطرح شده است نه امامت جماعت قزوین.-روضة الصفا،475/8؛عباسنامه،185؛فارسنامه ناصری،480/1.

و همچنین بیان فرموده که بندگان اقدس چون به منزل مولانا رجب علی تبریزی و درویش محمد صالح لنبانی ⁽¹⁾و درویش مجنون و درویش مصطفی می رفتند،حکم به احضار مجتهد الزمانی مولانا محسن کاشانی-که سالک طریقین و مست نشأتین است-می فرمودند.و در مجلسی که با درویشان افطار می فرمودند[ب 24]ملا محمد علی مشهدی که از واقفان اسرار و محرمان استار است به شرف مجالست مشرّف می شد.مجملا در سنه یک هزار و پنجاه[و]دو جالس اورنگ سلطنت و صاحب قرانی گردیده،در این سال امام قلی خان پادشاه ترکستان به قصد زیارت بیت اللّه الحرام وارد دار السّلطنه قزوین گردیده و در سنه یک هزار و پنجاه و پنج پادشاه بر بلخ مسلّط گردیدند محمّد خان پادشاه آن شهر به آستان عظمت بنیان آمده،طلب امداد نموده، سارو خان را به اتّفاق او روانه بلخ[کرد].

و در سنه یک هزار و پنجاه و شش آمدن اورنگ زیب پادشاه هندوستان بر سر بلخ و استرداد ندر محمد خان بلخ را،و در سنه یک هزار و پنجاه و هشت به

از بزرگان دانشی عصر شاه عباس ثانی بوده و شاه عباس با او مصاحبت داشته و گاه گاه به منزل او می رفته و با او فقیرانه بسر می برده است.نامبرده در 1065 ه.ق درگذشته است.- ریاض العلماء،283/2؛روضة الصفا،584/8؛فوائد الرضویه،181؛تذکره نصرآبادی،154؛ریاض العارفین،237؛فرهنگ سخنوران،637.

لنبان:نام محلّه ای از محالّ اصفهان.و درویش محمد صالح لنبانی از صوفیه عصر شاه عباس دوم است که مورد توجّه شاه مزبور بوده است.-تذکره نصرآبادی،209-210؛عباسنامه، 255؛کاروان هند،704-706؛الذریعه،323/9.

نامبرده از صوفیه مشهور عصر صفوی است معروف به شیخ علی مؤذن،که در عصر شاه عباس ثانی می زیسته،و تحفه عباسی را به نام او ساخته است.وی از اقطاب سلسله ذهبیه محسوب است که پس از خود سلسله مزبور را به فرزندش میر محمد سپرد.-تذکره نصرآبادی، 210؛عباسنامه،255؛مقدمه تحفه عباسی.

قصد استرداد قندهار حرکت کرد،فتح قلعه قندهار نموده،معاودت نمود.

و دو دفعه دیگر اورنگ زیب قصد قندهار نموده،کاری نساخت.و چون در سنه هزار و شصت و نه در گجرات با داراشکوه جنگ نموده،فتح کرده باد نخوت و غرور در دماغش راه یافته،اراده قندهار نمود که از قندهار عازم ایران گردد.و سلطان عظیم الشأن نیز قصد هندوستان نموده،در یک هزار و هفتاد و شش تربیت خان را با هدایای عظیمه فرستاده،ابواب دوستی را مفتوح نمود،و در سنه یک هزار و هفتاد و هفت مرغ روح آن سلطان غفران نشان به جنان پرواز نموده،به مضمون این فرد که زاده طبع وقّاد آن بزرگوار است،جهان فانی را وداع،و به عالم عقبی شتافت.

شاه

پرتوِ عمر چراغیست که در بزمِ وجود به نسیمِ مژهْ برهم زدنی خاموش است

بیان احوال شاه صفی مشهور به شاه سلیمان

آن سلیمان بارگاه فرمانفرمایی،و آن جمشید تخت جهان گشایی، شهسوار مضمار معدلت پردازی،و شهریار دیار رعیت نوازی،کارپرداز کارگاه دولت،رمزشناس حقایق ملک و ملّت،سپهر عظمت و جلال و جهان شوکت و اقبال،فتّاح طلسم معضلات دین،مصباح محفل اشفاق ربّ العالمین،طغرانگار منشور جهانبانی،دیباچه طراز صحیفه کشورستانی، السلطان بن سلطان شاه صفی ثانی مشهور به شاه سلیمان،به تاریخ چهارم شهر ربیع الثّانی سنه یک هزار و هفتاد و هفت به سریر سلطنت و اورنگ پادشاهی جلوس میمنت ناموس فرموده،سنّ شریفش در مرحله نوزده سال بوده که گفته اند فی مولوده:

اولین نوباوه صاحب قران عباس شاه

تاریخ مولود مسعود اوست و در سنه یک هزار و هفتاد و نه انوشیر خان خلف ابو الغازی از اورگنج عازم استراباد گردیده،با جعفر قلی خان حاکم استراباد منازعه نموده،به قتل رسید،و انوشیر خان مسلّط گردیده.در دوازدهم شهر

جمادی الأولی سنه مزبوره نهب اموال اهل استراباد را نموده،جمعی در آن تاخت به سبب ممانعت دادن اموال به قتل رسیده.چون این خبر سامعه افروز پادشاه جمجاه گردید مقرّب الخاقان شیخ علی خان را به وزارت اعظم تعیین،و منصور خان را در ماه رجب سنه یک هزار و هشتاد به سرداری معیّن ساخته.چون انوشه خان خبر[الف 25]حرکت منصور خان را استماع می نماید از استراباد حرکت کرده به سمت بلخ روانه گردیده،تاخت بلخ نموده،و بعد از آن محمد خان را به حکومت استراباد تعیین نموده،محمد خان حسب الامر الاعلی عازم دشت قبچاق گردیده،جمعی کثیر و جمّی غفیر از اهالی دشت و ترکمان اسیر و دستگیر نموده،تنبیه به تیغ نمود.

و در سنه یک هزار و هشتاد و چهار سلطان جلالت نشان از دار السّلطنه اصفهان به قزوین حرکت فرموده به سان سپاه پرداخت.و ثانیا شیخ علی خان وزیر اعظم را که استعفا از امر وزارت دیوان اعلی نموده بود،خلعت وزارت داده،به آن منصب خطیر سرافراز گردانید.

ملّخص سخن آن که در ایّام دولت دوران عدّت آن خدیو سلیمان حشمت اهل ایران در مهد امنیّت آسوده،عباد اللّه را اوقات در کمال رفاهیت گذران،و شیعیان عالی مکان در مساجد و معابد به دعاگویی آن خسرو عادل اشتغال نموده،علما و فضلا به تدوین کتب دین پرداخته.

گویند که آن سلطان عادل به نحوی مهیب و صاحب صولت بوده که به هر که نظر غضب انداختی،آن فقیر مغشی علیه گردیدی.و به نحوی ذهن وقّادش مشتعل بود که به آنچه حدس زدی،گویا که علم قطعی داشتی.

و مکرّر با دانشمندان محشور و فضلای مقدّس را کمال احترام می فرمود.

و از معمّرین استماع شد که آن پادشاه والاجاه مدّت هفت سال از حرم محترم به تقریب علاقه[ای]که با یکی از حجله نشینان سرادق عفّت داشته، یا ناسازی،بیرون نیامد،و باوجود آن مطلق اختلالی در امر مملکت بهم

نرسیده،دولت کذایی گذران،و هیچ یک از مفتّنین شرارت آیین ایران قدم جرأت به میدان فتنه انگیزی نتوانستند گذاشت،هرچند بعضی از فتنه انگیزان تصوّر می نمودند که آن خدیو بی همال به عالم عقبی انتقال نموده،امّا چون ظهور سلطانی که قائم مقام او تواند بود،نبود،دست از پا حرکت نتوانستند داد تا آن که بعد از هفت سال که از حرم محترم بیرون آمد، دوستان سجدات شکر به تقدیم رسانیده،دشمنان از خوف جان در زوایای خمول خزیدند.

و در سنه یک هزار و یکصد و پنج به جنّات عدن شتافته،خوانین دولت خواه حسب الوصیّه شاه شاهزاده سام میرزا را که در کمال رشد به نهایت بوده،اراده می نمایند که جالس سریر سلطنت و قائم مقام سلطان سلیمان مرتبت نمایند.حکیم باشی و سایر امرا و مستوفیان دیوان اعلی،مثل میرزا طاهر وحید مصلحت در آن می دانند که چون سلطان سعید مغفور شاه سام میرزا متخلّص به سامی پسر دوم شاه اسماعیل محسوب است که در 923 ه.ق ولادت یافت.در حیات پدر نخست حکمران گیلان شد و سپس به حکمرانی خراسان در 928 رسید،اما پس از چندی در 930 که پدرش درگذشت،معزول گردید و بر شاه طهماسب طغیان کرد و پس از شکست،از شاه طهماسب امان نامه گرفت و به دربار رفت.او 12 سال در دربار زیست تا آنکه در 955 برادرش القاص میرزا خروج کرد و به عثمانی گریخت.در 956 تولیت اردبیل را به او سپردند.12 سال دیگر در این مقام ماند و در 965 خروج کرد و شکست خورد و اسیر شد و در قلعه قهقهه زندانی گردید و پس از 6 سال حبس در 975 ه.ق درگذشت.سام میرزا شاهزاده ای با ذوق و با فرهنگ بود،کتابی به نام تحفه سامی در احوال شاعران و دانشمندان آخر عهد تیموری و عصر خود نوشته است که بارها چاپ شده است.برای اطلاع بیشتر-خلاصة التواریخ قمی، 550/1-557؛احسن التواریخ روملو،343؛خلد برین،291؛تکملة الاخبار،232؛تاریخ نظم و نثر، 379؛فرهنگ سخنوران،258.

نامبرده از منشیان مشهور و از اهالی قزوین بود،در 1015 زاده شد و در 1110 ه.ق درگذشت.وی در زمان شاه عباس ثانی مجلس نگار دربار بود و عباس نامه را در وقایع روزگار همان سلطان صفوی تألیف کرد.-مقدمه عباس نامه از مرحوم ابراهیم دهگان،تذکره نصرآبادی،17؛ ریحانة الادب،281/4.

سلطان حسین خالی از سطوت و مهابت،و راغب به اجر است و تغییر و تبدیلی به ایشان نمی دهد و امر ایشان در کمال نظام و نسق خواهد بود،از فکر مملکت و صولت سلطنت غافل گردیده،آن سلطان سعید شهید را بهتر دانسته،سام میرزا را مکحول می سازند.

و همچنین از بعضی معمّرین استماع شد که روزی دایه سلطان شهید سلطان را به بغل گرفته به نظر پادشاه سلیمان بارگاه می رساند،[ب 25] همان لحظه شاه ملاحظه سلطان سعید را که می نماید به زبان الهام ترجمانش می گذرد که این دولت صفویّه از مظلومی این طفل به باد فنا خواهد رفت.

ذکر احوال شاه سلطان حسین بن شاه صفی

سلطان سعید و خاقان شهید،رشته تسبیح انتظام دین مبین،و سلک نظام عقد ملّت مستبین،گلدسته بند حدیقه شرع انور،و چاکر به اخلاص دودمان حیدر صفدر،ما صدق الشّفقة علی خلق اللّه،صاحب اذیال السّلطان العادل ظلّ اللّه،مسندآرای دیوان برتری و زینت ایوان سروری،مظهر آثار عنایت سبحانی و مورد مرحمت یزدانی،اشرف افاخم السّلاطین نسبا و اعظم اکارم الخواقین حسبا،رافع لوای دین،و ماحی آثار جاحدین.طلعت رخسارش صبح جهان افروز عید،و دست دریا نوالش در حین اعطا امید هر ناامید، المسدّد و المؤیّد من اللّه الملک الغنیّ،شاه سلطان حسین بن شاه سلیمان الصفوی الموسوی-قدّس اللّه تربته-پادشاه عادل کامل،مظلوم نواز رعیت پرور بوده به نحوی که در ایّام دولت روزافزون او به جهت طلبه علوم دین اتفاق افتاده در هیچ قرنی کس نشان نداده.در توقیر سادات و علما سعی بلیغ می فرموده، تمام همّت خود را مصروف مراعات این طبقه علیّه نموده.از جمله آثار آن سلطان فلک اقتدار مدرسه شاه،واقعه در دار السّلطنه اصفهان است که از

روزی که بانی این اساس سبع شداد برجیس را مدرّس مدرسه فلک ششم ساخته،چنین مدرسه و بنایی ندیده و گوشی نشنیده.و آنچه از کتب علمی که در زمان دولت ابد مقرون او مصنّف گردیده در زمان هیچ یک از سلاطین به جهت فضلای شیعه این دولت میسّر نگردیده؛اگرچه تیغ بی دریغش از جهاد اعدا در غلاف بود لکن در باب جهاد علم نهایت جهد می نمود و به ترویج دین مبین می افزود.

بعضی از ناقص فهمان شمشیر زبان آخته و به مذمّت آن سلطان معدلت نشان پرداخته،می گویند که او ایران را به باد فنا داد.مگر به کتب سیر نظر ننموده اند که به مضمون و تِلْکَ الْأَیّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النّاسِ ⁽¹⁾،هردولت را پایانی،و هر سلطنت را انتهایی می باشد.دولت باقی مخصوص پادشاهی است که لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلّهِ الْواحِدِ الْقَهّارِ ⁽²⁾گویند.پس از این قرار هر شخصی که در آخر دولتی و انتهای سلطنتی افتاده باشد او مذموم[است]و دولت را به باد داده؟!این بحث بر بزرگان چندی رواست که تعداد نام ایشان در عرصه خامه نیست چه مثلا در صفحه تقدیر مرتسم گردیده بود که دولت از بنی امیّه انتقال به بنی عبّاس نماید و از بنی عباس به سلاطین ترک چنگیزی،و از ایشان به تیموری.و همچنین نظر به این،آن که در آخر دولت مانده،او مردود خواهد بود؟نه چنین است بلکه هر امری وابسته به قضا است و جمیع کلیّات و جزئیّات موقوف به رضای خداست.و در حدیث قدسی وارد است که:«نیست به غیر از من خدایی خالق خیر و شرّ،خوشا حال[الف 26]کسی که من خیر به دست او جاری سازم و وای بر کسی که من شرّ به دست او جاری گردانم». قُلْ لَنْ یُصِیبَنا إِلاّ ما کَتَبَ اللّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا

لفظ حدیث مزبور به روایت امام جعفر صادق-علیه السّلام-به این قرار است:«إنّی أنا اللّه لا إله إلاّ أنا،خلقت الخیر و خلقت الشرّ فطوبی لمن أجریت علی یدیه الخیر،و ویل لمن أجریت علی یدیه الشرّ،و ویل لمن قال:کیف ذا؟و کیف ذا؟»بحار الانوار،160/5.

وَ عَلَی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ⁽¹⁾.و همچنین می فرماید: ما أَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی أَنْفُسِکُمْ إِلاّ فِی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللّهِ یَسِیرٌ ⁽²⁾.

نگویی که افعال سلاطین نامشروع از این جبر لازم است بلکه محقّقین علما گفته اند که فرق است میان فاعل و موجد؛چه موجد آن است که فعلی را با جمیع موقوف علیه آن فعل بعمل آورد،و در فاعل همین ارتکاب آن فعل کافی است.پس افعال عباد را موجد خدای تعالی است و ترتّب عقاب مثلا بر فعل ایشان به آن که خالق آن دیگر کس است مفسده نیست؛چه عقاب و ثواب لازم فعل افتاده پس اثر آن باید که در فاعل پدید آید نه موجد.

چنانچه طبیب ترکیبی مسموم ترتیب دهد بالضّروره،آن کس که خواهد خورد،خواهد مرد،نه آن کس که احداث آن نموده باشد.بالجمله این مقام تقاضای بیان این مسئله غامضه نمی نماید و از موضوع دور می افتد،به حکایات آن سلطان مظلوم می پردازد.

بعد از آن که به تاریخ سنه یک هزار و یکصد و پنج وقت ظهری که سلطان کواکب سریرآرای ملّت عاشر گردید،آن خدیو بی همال نیز جالس اورنگ جمشیدی گردیده،تاریخ جلوس او را«ظهر»یافته اند.با رعایا و برایا کمال خوش سلوکی منظور[داشته]و ابواب مراحم به روی کافّه ناس گشوده، درهای عیش و نشاط و رفاهیت به روی اهل عالم باز،و هنگامه عدالت و طنطنه رأفت را ساز کرده،از وفور نعمت کار به جایی رسیده که از شخص صادق القولی استماع شد که ملاحظه نموده بود که طعام پر ادویه و گوشت و روغن زیاد از سفره مانده،در پشت دیوار دولت خانه قزوین ریخته بودند،و

احدی رغبت به اکل آن نمی نمود.بعد از چند روز مشاهده کردند که العیاذ باللّه کسی بدان بول نموده.و آن سلطان به مرتبه[ای]بی آزار بوده که کلاغی را در درخت زده،بی جان می نماید و به تدارک آن که چرا جانداری را عبث بی جان نموده مبلغ چهل تومان زری که به زر حال قریب به شصت تومان می شود،به مصرف فقرا رسانیده.

چون اکرام و تعظیم از لوازم امور سلطنت است کلام اللّه مجیدی به میان مندیل خود گذاشته که هرکه تعظیم نماید تعظیم قرآن مجید نموده باشد.و اکثر اوقات به خطّ شریف خود مشغول کتابت کلام اللّه می گردیده هر امری که رو می داد،دست توکّل به دامن توسّل زده به دعا و تصدّق رفع می نموده، نهایت امراء عظام در سرحدّات متوجّه امر ثغور بوده.مدّتی دولتش بر همین منوال گذران بود تا آن که به تسویل ملاّباشی و حکیم باشی -که دولت خواه خود بوده اند-امرائی که کار از ایشان متمشّی می شده در امور مملکت داری کمال مهارت داشته اند از آن امر معزول،و بعضی از خوانین که به غیر از شهوت نفس متوجّه امری نمی خواستند شد[ب 26]منصوب نموده.چنانچه فتح علی خان اعتماد الدّوله که مردی کاردان عاقل و شجاع باذل بوده،مکحول،و به این جهت امور سرحدّات و کار ایران و ایرانیان مختل و باطل گردیده،آنچه در پرده غیب مستور بود،به ظهور خرامید.

و نظر به آن که بایست امر دولت به سلطان نادر شاه افشار انتقال یابد،در یک هزار و یکصد و ده ندر قلی بیک که از اهل قرقلو-و قرقلو نوعی از افشار،و افشار از جنس ترکمان می باشد-و مسکن قدیم ایل مزبور ترکستان بوده،در درباره حکیم باشی و ملاّباشی در نظام دیوانی صفویه-تذکرة الملوک،2،32،33؛ عباسنامه،336.

نامبرده وزیر اعظم شاه حسین صفوی بود که به اثر سعایت بدخواهان،شاه او را معزول،و سپس در 1133 ه.ق کور کرد.برای اطلاع بیشتر-تذکرة الملوک،11،73؛ روضة الصفا،507/8؛فارسنامه ناصری،496؛جهانگشای نادری،12؛مجمع التواریخ،31،55.

ایّامی که مغولیه به توران استیلا یافتند از ترکستان کوچ کرده در آذربایجان توطّن اختیار نموده بعد از ظهور شاه اسماعیل صفوی به تقریبات چندی کوچ کرده در سرچشمه کوبکان من محالّ ابیورد،در قلعه دستجرد دره جز تولد یافت.

و در سنه یک هزار و یکصد و بیست و یک میرویس غلجه افغان که از ظلم گرگین خان،ملقّب به شاه نواز خان به جان آمده،بهانه گفته،از قندهار عزم رکاب سلطان مغفور نموده،از بی اعتدالی گرگین خان عرض نمود،دید که فایده ای ندارد و پادشاه دادرسی نمی نماید،بعد از معاودت از مکّه گرگین خان را کشته.

این خبر به سلطان مغفور رسیده کیخسرو خان برادر[زاده]گرگین را به تسخیر قندهار مأمور ساخته در سر قلعه به عالم عقبی شتافت.و بعد از آن محمد زمان خان شاملو به این امر مأمور گردیده،در راه زمان عمرش بسر رسید.

میرویس هشت سال به حکومت قندهار اشتغال نموده،متوفّی[شد].

عبد العزیز برادرش یک سال حکومت[کرد]و محمود ولد میرویس به قتلش پرداخته.در سنه یک هزار و سی و سه صفی قلی خان،ترکستان اوقلی را به سمت هرات فرستاده،در صحرای کافر قلعه فی مابین او و زمان خان ولد دولت منازعه اتفاق افتاده،بی سر گردید.

و در همین سال ترکمانان خاص خانی استراباد بنای طغیان گذاشته، ملک محمود سیستانی نیز لوای عصیان برافراشت.و محمود ولد میرویس افغان در سال بعد به بهانه تنبیه ابدالی هرات وارد سیستان قدیم گردید،در نامبرده خود را از اولاد صفاریه می پنداشت،و مدعی سلطنت بود.بخشی از خراسان را تصرف کرد و در مشهد به نام خود سکّه زد و تاج کیانی ساخت و بر سر گذاشت.برای اطلاع بیشتر-تذکرة الملوک،77؛روضة الصفا،511/8-513؛فارسنامه ناصری،506؛جهانگشای نادری، 62،96-97؛احیاء الملوک،449 به بعد.

درباره محمود افغان،و هجوم افغانها-که کارگزار دولت صفویه در شرق ایران بوده اند -رجوع کنید خصوصا به ویلم فلور،اشرف افغان بر تختگاه اصفهان،ترجمه ابو القاسم سرّی.

خلال آن حال شهداد خان بلوچ عازم تاخت کرمان گشته،اهل کرمان قلعه را خالی کرده،ملتمس مقدم محمود نامحمود گشتند.در آن دم خبر شورش قندهار فاش گشته،محمود بعد از شنیدن این خبر،کرمان را تاراج و اسیر کرده، آهنگ قندهار نمود.

و در سال دیگر باز شوق تسخیر کرمان گریبان گیر گشته با هشت هزار کس عازم کرمان گردید و تاخت نموده،چون به قلعه کیان کرمان رسید در باب تفویض قلعه بدان نامحمود تا انجام کار اصفهان استمهال کرده،محمود نیز قبول کرده،عازم دار السّلطنه اصفهان شد.اعیان دولت صفویّه مردم روستایی و بازاری را اسباب جبّه خانه داده،به میدان شتافتند.روز دوشنبه بیستم جمادی الأولی سنه یک هزار و یکصد و سی و چهار ⁽¹⁾مطابق اودیل در کلون آباد،چهار فرسخی اصفهان تلاقی فریقین واقع،و قزلباشیه مغلوب [شده]و[الف 27]رستم خان قوللر آقاسی ثبات قدم ورزیده با احمد خان توپچی باشی و جمعی از اعیان و کبار مقتول گشته،تمامی توپخانه و اسباب اهل اردو به تصرّف افغان درآمده،بقیة السّیف وارد شهر اصفهان[شده]و بنای سپه بندی دروب و محلاّت گذاشته.بعد از دو روز،محمود،فرح آباد را به جهت نزول اختیار ⁽²⁾کرده،قحط در اصفهان شایع[گشته]و سلطان محمد ولد اکبر خاقان سعید و بعد از او صفی میرزا را ولیعهد،و آخر معزول ساخته.

بیست[و]سیم رمضان طهماسب میرزا را در ظلمت لیل روانه کاشان به جهت امداد مقرّر فرموده،در یازدهم شهر محرم سنه یک هزار و یکصد و سی[و] پنج مطابق پارس ئیل محمود نامحمود شاه شهید را به فرح آباد برده،آن سلطان ذیشأن افسر سروری را به محمود داده،محمود بر سر گذاشته،همان شب کس برای ضبط خزاین و دفاین و کارخانه جات پادشاهی روانه اصفهان ساخت و

خود در چهاردهم ماه مزبور با فرّ فرعونی و بیداد شدّادی داخل شهر گشته، و سکّه و خطبه را به نام خود کرد.

و این خبر در آخر محرّم به طهماسب میرزا رسیده،نکته سنجان قزوین«آخر محرّم»را تاریخ جلوس یافتند.و ملک محمود سیستانی در این سال وارد مشهد مقدّس گردید.چون خبر سلطنت محمود به اطراف عالم شیوع یافت، سلاطین به طمع افتاده،ابراهیم پاشا ⁽¹⁾،حاکم ارزن الروم به طرف گرجستان و حافظ احمد پاشا،حاکم وان به تبریز و حسن پاشا،والی بغداد به کرمانشاهان،و روسیه به دار المرز گیلانات،و ترکمان به استرآباد آمده،تمامی را متصرّف [شدند].و در سنه 1136 محمود در اصفهان و ولایت عراق علم حکمرانی افراخته،جمیع اولاد شاه سلطان حسین مرحوم که سی و یک نفر بودند، معروض تیغ جفا ساخته،نعش ایشان را به قم فرستاد.

و از باطن فیض مواطن آن شاهزادگان مغفور در همان اوقات مرض جنون و فالج شدیدی طاری او گردیده،بنی عمّش اشرف که به انتظار مرگ او می زیست،او را بخفه هلاک کرده در سریر سلطنت کرمان و یزد و بنادر و قم و قزوین و طهران نشست.

و در سال سیم جلوس اشرف،احمد پاشا،والی بغداد به اتّفاق حاکم بیان و حاکم موصل به فرهان آمده،ایلچی به نزد اشرف به طلب شاه سلطان حسین فرستاده اشرف ملعون شمرآسا سر حسین مظلوم را بریده به نزد احمد پاشا فرستاد.

و در این سال تلاقی فریقین واقع شده،رومیّه مغلوب[گشتند].و در سال دیگر مجددا احمد پاشا بنای جنگ گذاشته،فی مابین رومیّه و افغان چنین قرار یافت که ولایت خوزستان و لرستان و فیلی تا کزّاز و زنجان و سلطانیه و خلخال و اردبیل با رومی،و ولایت سمت شرقی عراق و دار المرز به افاغنه

متعلّق و مقرّر باشد.و ایلچیان از طرفین آمده صلح را به عهود و مواثیق مؤکّد ساختند.

و از بعضی فضلا استماع شد که کلیددار روضه متبرکه حضرت سیّد الشّهداء و سند السعداء ابو عبد اللّه الحسین در همان شبی که شاه سلطان حسین مرحوم به درجه شهادت فایز می گردیده،در خواب می بیند که جناب سیّد الشّهداء-علیه السّلام-و علی ابائه ألف التحیّة و الثناء-می فرمایند که امشب حسین پادشاه عجم مهمان ماست.و همان روز را تاریخ گذاشته،تا خبر می رسد که آن سلطان[ب 27]مغفور را در همان دم به قتل رسانیده اند.

در نظر عبرت بینان عالم کون و فساد این امر غریب نیست؛چه صدور این امور به جهت مقرّبین انبیا و اولیا بوده،حضرت امام همام را به جهت وعده حکومت ری به آن نحو به درجه شهادت رسانیدند.هرگاه یک نفر از ذریّه او نیز به همان نحو فیض پذیر درجه رفیعه گردیده باشد،دور نیست.امیدوار است که جناب احدیّت آن شاه مغفور را با اجداد مبرور در اعلی غرف جنان آسوده گرداند.مدّت سلطنتش سی سال بوده.

ذکر احوال شاه طهماسب ثانی ابن شاه عبّاس

آن نقاوه دودمان سلطنت و خلاصه خاندان دولت،جرعه کش باده جلال و مست صهبای اقبال،همای اوج شهریاری و آفتاب برج بختیاری،خلف الصّدق پادشاهان کامگار و قرّة العین خواقین نامدار،شیردل هژبرافکن و هژبر شیرشکن،زینت سریر جهانبانی،شاه طهماسب ثانی،بعد از آن که در حین محاصره اصفهان فرار نموده به تدارک لشکر و جمع آوری سپاه پرداخته امان اللّه نام افغانی از جانب محمود سردار گردیده،بعد از ورود افاغنه به ده فرسخی قزوین شاه طهماسب با قلیلی که همراه داشت به آذربایجان فرار،و قزوینیان بعد از معاهده و استیمان،افاغنه را داخل شهر ساختند.افاغنه بنای تعدّی گذاشته،قزوینیان شمشیر حمیت آخته،جمعی از ایشان را به خاک هلاک انداختند.افاغنه که در باغات خارج قزوین بودند،فرار کرده، محمود به استماع این خبر از قزلباشیه یکصد و چهارده تن از ایشان را قتل نموده.در سنه 1141 شاه طهماسب به اتّفاق ندر قلی بیک افشار با اللّه یار افغان مجادله[کرده]،و افغان در کافرقلعه هرات شکست یافته.در سنه 1142،روز

دوشنبه 13 شهر محرّم الحرام مطابق تخاقوی ئیل اشرف افغان از اصفهان حرکت نموده ششم شهر ربیع الاوّل با شاه طهماسب و ندر قلی بیک در کنار آب مهمان دوست به مقابله شتافتند.اشرف دم علم کرده،فرار نمود و اسلام[خان]بی اسلام افغان پنج هزار افغان برداشته سر درّه خوار ⁽¹⁾را که در میان دو کوه واقع بود،گرفته،عبور را مانع،و شکست فاحش یافته،فرار نمودند.

و بعد از ورود به اصفهان امر به قتل عام نموده،سه هزار نفر متجاوز از علما و معارف و سایر رجال به تیغ گذرانیده.و در ربیع الثانی این سال جنگ مورچه خورت واقع شد که شاه طهماسب در طهران متوقف و ندر قلی بیک آمده جنگ عظیم نموده،افغان را شکست و افغان از اصفهان حرکت،و ندر قلی بیک عازم سمت اصفهان شد و کس به تعاقب شاه طهماسب فرستاده،شاه وارد اصفهان گردید.

بعد از چهل روز ندر قلی بیک به تعاقب اشرف به جانب شیراز حرکت نموده، اشرف در زرقان شکست یافته و سیدال به رسم استیمان آمده ندر قلی بیک اسرا را که صبیّه بکر خاقان مغفور بود،گرفته اشرف از شیراز فرار نموده که ابراهیم غلام حسین او را به جهنم فرستاد.

ندر قلی بیک والیگری خراسان را الی یول کرپی به ضمیمه مازندران و یزد و کرمان و سیستان به خود متعلّق ساخته،رضا قلی میرزای ولد خود را نایب ساخته،در همان سال با تیمور پاشای حاکم[الف 28]وان،و خانا پاشای ولد سلیمان ببه در صحرای ملایر جنگ[کرده]،و رومیه را شکست داده،فتح همدان و کرمانشاهان نمود.

و در سنه 1144 شاه طهماسب حرکت نموده به تسخیر ایروان عازم شد و علی پاشا مقابله نموده شکست فاحشی یافته،احمد پاشای والی بغداد عازم

عراق گردیده،شاه طهماسب مقابله نموده،شکست یافته،رومی زورآور شده، بنای مصالحه نهادند.

صورت صلح نامچه رومیه با شاه طهماسب ثانی

سزاوار ستایش و شایسته سپاس جناب کبریای مالک الملکی است- جلّت عظمته-که اگر وکیل حکمتش اصلاح ما بین سلاطین قاهره طبایع متضادّه نمی فرمود،اصناف قبایل و عشایر مکونات از صدمه جنود سپاه حرارت و برودت پایمال سم ستور فنا و زوال گشته در چمن همیشه بهار هستی خیمه بقا برپا نمی توانستند نمود،و انواع رعایای محدثات به علّت استیلای وفود و عساکر رطوبت و یبوست تاراج غارتگران عدم شده و در معموره وجود به اطمینان خاطر نمی توانستند آسود.مدبّری عظم سلطانه صلح نامچه حضرت انسان را به اعتبار الفت و مصالحه عقل روحانی و مرابطه جسم هیولانی تشریف شریف وَ آتاهُ اللّهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ ⁽¹⁾در بر کرده،و تاج وهّاج إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ ⁽²⁾بر سر نهاده،و منطقه وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ ⁽³⁾بر کمر بسته،و منصب خلافت کبری و شغل سلطنت عظمی به إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً ⁽⁴⁾به او ارزانی فرموده،و درود نامعدود بیرون از احاطه حدود نثار مرقد مطهّر و مشهد معطّر شاهباز عرش نشین لاهوت،و مبلّغ کریمه شریفه وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ ⁽⁵⁾خطیب منبر فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَیْنِکُمْ ⁽⁶⁾،و رافع لوای وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّهِ إِذا عاهَدْتُمْ ⁽⁷⁾،أعنی

جناب مستطاب ختمی مآب سیّد اکبر-علیه الصّلوات و التحیّة-و آل طیّبین و اصلاب طاهرین او که متابعت ایشان موجب صلاح مواد فاسده کفر و طغیان است و باعث استحکام عهود اسلام و ایمان است.علیهم رضوان اللّه الملک المنّان.

امّا بعد؛سبب الفت این کتاب زاکیّات مشروحة البیّنات مصالحت پیرا،و جهت ارتباط این فقرات طیّبات مؤالفت انتما آن است که چون غرض اصلی از وجود سلاطین کامکار،و علّت غایی از تسلّط خواقین گردون اقتدار-که خلعت سلطنت شان به طراز إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ ⁽¹⁾مطرّز است -انتظام و آبادی امصار و بلاد،و رفاهیت احوال رعایا و عباد است و حرکت ایشان به قصد نزاع و جدال یکدیگر در سر ملک و مال فانی دنیا سبب قطع حرث و نسل،و باعث تهیج نائره و اَلْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ ⁽²⁾می گردد و به مقتضای وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما ⁽³⁾،اصلاح ذات البین بر هر فردی از افراد مسلمین فرض عین و به نصّ حدیث شریف«الفتنة نائمة لعن اللّه من ایقظها» مرجوع خواطر طرفین و مطعون لسان شرع و عقل و مؤاخذ نشأتین است.بناء علیه چون قریب به تاریخ تحریر این کتاب الفت تقریر فی ما بین دولت ابد مدّت دوران عدّت شامل المعدلت مفیض المنصفت لزوم البرکت[ب 28]اعلیحضرت سلطان محمود خان بن سلطان مصطفی و اعلیحضرت ابن شاه سلطان حسین شاه طهماسب ثانی سررشته عقود مصالحه و مصافات گسیخته،و غبار فتنه تا آسمان انگیخته بود،از قبل دولت عثمانیه احمد پاشا و از طرف عتبه صفویه بنده خیرخواه محمد رضا عبداللو به تاریخ یوم الاثنین ششم شهر رجب المرجب در محروسه کرمانشاهان به این

کنز العمال،30891/11.

کیفیت عقد و مصالحه و مصافات و عهد و مؤالفت و مواخات را توثیق و احکام نموده که از حدود عربستان حویزه و لرستان فیلی و از عراق کوهستان اردلان و کرمانشاهان و از آذربایجان ولایات ساوجبلاغ مکری و ارومیه و افشار و لاجان و چورس و خوی و سلماس کماکان به دستور قدیم،و دار السلطنه تبریز و توابع مضافات آن از محال قول بیکیان الی رود ارس متعلّق به دولت علیّه صفویه،و ماورای رود ارس کلّهم کما کان متعلّق به دولت خاقانیه آل عثمان[باشد]و بعد الیوم از دولتین عظیمتین به هیچ وجه مخالفت نورزند و طریق منازعت و شقاق نپیموده،از طرفین سیوف معاندت و خلاف در غلاف بوده،محافظت شروط قدیمیه را با شروط مفصله ذیل رعایت و مراقبت،و توکید آن عهود و مواثیق را کما هو حقّه متابعت کنند، فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ ⁽¹⁾.

شرط اوّل آن که از ممالک ایران که در تصرّف کارگذاران دولت علیّه عثمانیه می ماند که عبارت از نخجوان و ایروان و گنجه و تفلیس و شیروان و داغستان باشد و ولایاتی را که در دست افغان و رومی است،استرداد نموده باشد با صفویه،و این طرف آب ارس با ایران،و آن طرف با رومیه بوده،به علاوه آن نه محل از محالّ کرمانشاهان که با ایران بوده به صیغه آرپه لق به احمد پاشا مقرّر گردد.و نادر شاه در این سال تسخیر هرات نموده،دفع افاغنه نموده.سنه 1145 نادر شاه از خراسان حرکت و شاه طهماسب را معزول ساخته، شاهی را به اسم عبّاس میرزای ولد او که در آن وقت هشت ماهه بود،نامزد کرده،شاه طهماسب را روانه خراسان ساخته.در سنه 1145 نادر شاه از کرمانشاهان حرکت،و روانه کرکوک و بغداد گردیده،به احمد پاشا و سایر پاشایان جنگ و فتح سلطانی نموده به جانب بغداد حرکت،و به تسخیر قلعه بغداد پرداخته.و در آخر محرّم سنه 1146 توپال عثمان پاشا صدراعظم سابق

که به سر عسکری مأمور بود با صد هزار نفر از سپاه روم وارد کرکوک،و احمد پاشا با او متّفق گردیده با نادر شاه جنگ کرده،شکست داده،نادر شاه به همدان معاودت،و بعد از چند روز دیگر خودسازی و مجدّدا با توپال پاشا منازعت نموده،توپال سرعسکر کشته شده،ده هزار نفر از سپاه مقتول،و سه هزار نفر اسیر گردیدند.و عازم تسخیر بغداد گردیده،احمد پاشا عرایض استکانت آمیز مرقوم و التماس کرده که ولایاتی را که در تحت تصرّف رومیّه است از گنجه و ایروان و شیروان و تفلیس،به تصرّف دولت[الف 29] نادری دهند.لهذا نادر قلی بیک حرکت،و عازم شیروان گردید.بعد از تمشیت مهامّ آنجا نادر قلی بیک با دوازده هزار نفر سپاه وارد قارص گردید،عبد اللّه پاشای سرعسکر روم با یکصد و بیست هزار سپاه به مقابله شتافته،عبد اللّه پاشا شکست یافته،به قلعه رفت،نادر شاه مراجعت نمود،عبد اللّه پاشا تصوّر نمود که در ایران امری رو داده،با هفتاد هزار سوار و پنجاه هزار پیاده متعاقب نادر قلی بیک شتافته در محلّ موسوم به پاغاورد من اعمال ایروان در بالای تپه موسوم به مراد تپه،جنگ سلطانی نموده،نادر شاه اردوی خود را که پانزده هزار نفر بوده به بالای تپّه برده.در بیست و ششم محرّم سنه 1148 عبد اللّه پاشا حرکت کرده،نادر قلی بیک زور آورده،شکست فاحش داده،زیاده بر پنجاه هزار نفر اسیر و دستگیر[کرده]،و عبد اللّه پاشا و سارو مصطفی خویش خواندگار کشته گردیده،فتح نامی نمود.و احمد پاشا را رخصت مصالحه داده فی ما بین دولتین به تسلیم قلعه ایروان مصالحه شده.و نادر شاه به سمت داغستان ثانیا حرکت[کرده]و در نهم شهر صیام نادر قلی بیک وارد صحرای مغان گردیده،از هر ولایت جمعی را طلبیده،فرمود که حضرت شاه طهماسب و شاه عبّاس هردو پادشاه زاده ایشان هرکه را خواهند قبول نمایند.اهل ایران طوعا أو کرها راضی به سلطنت او گردیده،علی پاشا که از جانب سلطان روم به مصالحه آمده بود،حاضر بود.

ندر قلی بیک که در این اوقات اسم شاهی بر او قرار یافت،گفت که هند و روم و ترکستان به خلافت خلفاء اربعه قایلند،و در ایران هم سابقا این مذهب رایج بوده،خاقان گیتی ستان شاه اسماعیل مذهب تشیّع را شایع،و به علاوه آن سبّ و رفض نموده،هرگاه طالب دروغ هستید سالک مذهب اهل سنّت گردید،در فروعات مقلّد به طریقه امام جعفر صادق شوید.اهل ایران وثیقه نوشتند و به خزانه سپردند،و مضمون نوشته این است:

غرض از تحریر این وثیقه واضحة الدّلالات و باعث بر تنمیق این صحیفه صحیحة البیّنات آن که چون همگی ولایات تا ظهور زمان شاه اسماعیل صفوی در تصرّف اهل سنّت و جماعت،و ایشان تابع خلفای کبار بوده اند و بعد از آن که شاه اسماعیل متصدّی امر سلطنت شد،چون ممالک ایران را از تصرّف ترکمانیه و افشار که از اهل سنّت بوده اند،گرفته بود،صرفه کار و استحکام اساس دولت خود که مبادا رعایا از راه موافقت مذهب باز مایل به ایشان گشته،رخنه در اساس سلطنتش بهم رسد،فی ما بینهم بنای سبّ و رفض گذاشته به دستیاری این تدبیر آتش افروز دو بر همزنی کرده ⁽¹⁾،بنیان تقاص را مستحکم ساخت و به این وسیله رسم آمیزش و التیام را از میانه اهل اسلام برانداخت تا این که مسلمین دست از مقاتله کفره برداشته،مشغول اسر و قتل نفوس و فروج و نهب اموال یکدیگر شدند.و از نتایج این قضیه کار ایران به اینجا رسید که طایفه لزکیّه بر شیروان،و افاغنه بر عراق و فارس و اصفهان، و ملک محمود سیستانی[ب 29]بر خراسان،و رومیه بر همدان و آذربایجان و کرمانشاهان،و روسیه بر مملکت گیلان الی دربند مسلّط و مستولی شدند،و ضعفای ایران و عجزه و مساکین دیار و بلدان جمیعا پایمال جنود حوادث و فتن و اسیر سرپنجه فتور و محن گشته،بعد از آن که دست امید ما از همه جا گسسته و گسیخته،و خاک یأس و نومیدی بر فرق اهل ایران ریخته شد،به

فحوای کریمه سَیَجْعَلُ اللّهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً ⁽¹⁾عنایت یزدانی و مرحمت صمدانی کوکب وجود مسعود همایون و مهر تابناک ذات فرخنده صفات میمنت مقرون،نوّاب سپهررکاب،برگزیده حضرت خالق،زحمت کش راه خلایق،آفتاب اوج سلطنت و جهانبانی،درّیّ درج بسالت و گیتی ستانی، مظهر قدرت الهی،طلای دست افشار معدن پادشاهی السلطان الأعظم و الخاقان الأفخم السلطان نادر قلی بهادر خان-خلّد اللّه ملکه و سلطانه-از افق خراسان تابان،و مشعل دولت فروزش را برای ظلمت زدایی شب تیره روزی ما سیه بختان روشن و فروزان ساخت،اوّلا به نیروی تأیید الهی دار الملک خراسان را از وجود متغلّبه پرداخته،بعد از آن رایت افروز عزیمت به جانب اصفهان گشته و ممالکی را که در تصرّف افغان بوده مسخّر ساخت.و همچنین ولایات گیلان را از تصرّف اروس،و ممالک آذربایجان و سایر قلاع را از تصرف رومیه انتزاع و مسخّر گردانیده،آثار جور و عدوان را برانداخت، و در این اوان سعادت نشان که به عون عنایت الهی و چیره دستی بخت فیروز بر همگی دشمنان و سرکشان ایران و اطراف ممالک محروسه غالب و مظفّر، و رعایا و ضعفای این بلاد که چندین سال بوده که اسیر انواع مصایب و گرفتار محن و نوایب بودند هریک در مکان و مقرّ خود آسوده حال و رفاهیت روز شدند و کار دشمن شکاری اتمام و امور مملکت انتظام یافته،تمامی اهالی ممالک ایران را از سیّد و فاضل و عالم و جاهل و خرد و بزرگ و تاجیک و ترک و صغیر و کبیر و برنا و پیر در صحرای مغان به اردوی ظفرنشان احضار فرموده،خواهشمند اذن کلّیات در امور گشته،مقرّر فرمودند که برای خود از سلسله صفویه،و سایر طبقات هرکس را که خواهند به سلطنت و ریاست قبول کنند.چون اهالی ایران آنچه در این مدّت به روزگار خود دیده،از گل خیر بوستان صفویه بوده که در عهد ایشان آتش فتنه و نقاضت شعله ور

گشته،اطراف را به دشمن و ما را به دست انواع بلا و محن داده،خود نیز از عهده ضبط و محافظت ما برنیامدند و در معنی همگی آزاد کرده بندگان اقدس می باشیم که ما را از چنگ اعدا نجات،و قالب افسرده ما را دوباره حیات داده اند.لهذا همگی در مقام الحاح و زاری درآمده،دست به دامن رحمتش زده،مستدعی فسخ این عزیمت گشتیم.و بندگان اقدس از راه مرحمت استدعای کمترینان را پذیرفته،ترک عزیمت مذکوره فرمودند و کمترینان نیز بالطّوع و الرغبة قلبا و لسانا متّفق اللفظ و الکلمة بندگان اقدس را به سلطنت و ریاست اختیار و ترک تولاّی سلسله صفویه کرده،عهد و شرط و اقرار و اعتراف نمودیم که نسلا بعد نسل[الف 30]شیوه سبّ و رفض و امور مبتدعه دولت صفویه را که منشأ مفاسد عظیمه بوده،محو و متروک،و ملّت حنیف جعفری را که همیشه از جمله ملل و متبوع ملّت احمدی است معمول و مسلوک داشته،از سلسله صفویه ذکورا و اناثا احدی را تابع و مطیع نشویم،و در هر مملکت و شهر که باشند ایشان را اعانت و متابعت نکنیم،و هریک از کمترینان که نسلا بعد نسل خلاف عهد و قول ظاهر شود مردود درگاه الهی و مستحقّ سخط و غضب حضرت رسالت پناهی-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-بوده،خون ما هدر،و عرض و ناموس ما مستوجب عقوبت و خطر.تحریرا فی چهارم شهر شوّال سنه 1148.

و ایلچی روم را گفت که:من بنای مصالحه به پنج شرط می گذارم:اوّل آن که چون ایرانی از عقاید سابقه نکول کرده اند،علمای اهل سنّت ایشان را خامس مذهب شمارند.

دویم رکنی از ارکان کعبه را با یکی از مذاهب شریک بوده به آیین جعفری نماز گزارند.

سیم امیر حاجّی برای ایران تعیین شود.

چهارم اسرا را آزاد نمایند.

پنجم وکیلی از طرفین در پای تخت بوده باشد.و ملاّباشی را به ایلچی گری فرستاده.