مشخصات کتاب

سرشناسه : مشایخی مصطفی

عنوان و نام پدید اوردنده : آموزش استخاره های صحیح (بررسی اعتبار روایات استخارع ، بررسی نظر مخالفان استخاره) / مولف : مصطفی مشایخی

مشخصات نشر : قم میراث ماندگار 1397

مشخصات ظاهری : 380 ص

وضعیت فهرست نویسی » فیپا

موضوع : استخاره - آیات و روایات

موضوع : اشتخاره - آراء مخالفین

رده بندی کنگره : 1397 BP442/47/93 م 28

رده بندی دیویی : 297/413

شماره کتابشناسی ملی : 5354896

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

آموزش استخاره های صحیح

بررسی اعتبار روایات استخاره

بررسی نظر مخالفان استخاره

مصطفی مشایخی

فهرست مطالب

مقدمه...13

معنای لغوی استخاره...14

معنای استخاره از منظر احادیث و روایات...16

ضرورت تحقیق...17

پیشینهتحقیق...18

بخش اول

آموزش استخاره های صحیح و معتبر

فصل اوّل: اطلاعات کلی و دانستنی های قبل از استخاره...25

مطلب اول: سفارش به استخاره و بیان فوائد آن...25

مطلب دوم: عواقب ترک استخاره و راضی نبودن به نتیجه آن...32

مطلب سوم: خیر و شرّ از منظر قرآن مجید...34

مطلب چهارم: عواقب مخالفت با استخاره...37

مطلب پنجم: موارد استخاره...39

مطلب ششم: آداب استخاره...43

فصل دوم: آموزش استخاره مطلق...49

تعریفاستخاره مطلق...49

استخارهرسول خداصلی الله علیه واله...50

استخارهامیرالمؤمنین علی علیه السلام...51

استخاره امام سجادعلیه السلام...52

استخاره امام محمد باقرعلیه السلام...56

استخارهامام صادق علیه السلام قبل از سفر به سوی شام...59

استخارهاسماء منسوب به امام زمان عجل الله تعالی فرجه...66

ادعیه استخاره...68

استخاره ازدواج...74

استخاره حجامت...74

فصل سوم: آموزش استخاره قلبی...75

دوایراد به استخاره قلبی...83

فصل چهارم: آموزش استخاره مشورتی...85

فصل پنجم: آداب مشورت...91

مخالفت سید بن طاووس با تعقل و مشورت...92

باچه کسی مشورت کنیم؟...97

وظیفهمشاور...97

بخش دوم

معرفی استخاره های بی اعتبار

فصل اول: بررسی روایات استخاره با تسبیح ، ریگ و گندم...101

استخاره محمد بن محمد آوی حسینی...102

استخاره با تسبیح و ریگ و گندم...104

استخاره صاحب جواهر...107

استخاره محمد بن مکی...107

استخاره شیخ بهایی...109

استخاره آیت الله نجفی مرعشی...110

فصل دوم: بررسی روایات استخاره با کاغذ...113

مطلب اول: استخاره با دو قطعه کاغذ...113

مشورت با پروردگار...115

مطلب دوم: استخاره با سه قطعه کاغذ...118

الف.ایراد به سند روایت...120

ب.ایراد به متن روایت...120

مطلب سوم: استخاره با شش قطعه کاغذ...127

مطلب چهارم: وجه مشترک استخاره رقاع با استخاره مشرکین...132

فصل سوم: استخاره با قرآن مجید...137

مطلب اول: بررسی روایات استخاره با قرآن...140

مطلب دوم: ایراد کلی روایات استخاره با قرآن...146

مطلب سوم: تحلیل محتوای روایات استخاره با قرآن...147

مطلب چهارم: نقد روایت مفضل بن عمر...148

مطلب پنجم: بررسی ایرادهای مهم ترین سند استخاره با قرآن...153

ب.مناقشه در دلالت روایت یسع بن عبدالله قمی...157

مطلب ششم: نقد سایر ادله مشروعیت استخاره با قرآن...163

فصل چهارم: بررسی روایات استخاره در منابع روایی اهل سنت...169

استخاره مطلق نزد اهل سنت...169

استخاره قلبی نزد اهل سنت...171

استخاره مشورتی نزد اهل سنت...172

استخاره با قرآن نزد اهل سنت...173

نظراهل سنت درباره استخاره با تسبیح...174

دستورالعمل استخاره در خواب در منابع اهل سنت...174

دستورالعمل استخاره در خواب در منابع شیعه...175

فصل پنجم: بررسی ادلّه قائلین جواز تفأل به قرآن مجید...179

تفأل منسوب به امام سجادعلیه السلام هنگام ولادت زید...179

بررسی ایرادهای روایت تفأل امام سجادعلیه السلام به قرآن مجید...182

نهی از تفأل به قرآن...184

آشنایی با یک حدیث جعلی...189

بخش سوم

بررسی ادلة موافقان ومخالفان استخاره

فصل اول: بررسی نظر شیخ مفید درباره استخاره رقاع...193

مطلب اول: مروری بردیدگاههای مختلف در باره استخاره...193

مطلب دوم: بررسی نظر شیخ مفید در مخالفت با استخاره...198

فصل دوم: بررسی نظر ابن ادریس و محقق حلی...203

الف.بررسی نظر ابن ادریس حلی...203

ب.بررسی نظر محقق حلی در مخالفت با استخاره رقاع...204

ج.دفاع از ابن ادریس و ردّ اظهارات علامه حلی...207

فصل سوم: بررسی نظر مقدس اردبیلی درباره استخاره...213

مقدمه...213

بررسی نظر مقدس اردبیلی...216

فصل چهارم: بررسی شبهه کتاب «اسرار هزارساله»...221

فصل پنجم: بررسی ادله علمای اهل سنت در مخالفت با استخاره...225

مطلب اول: بررسی نظر شیخ محمود شلتوت...225

کلام آیت الله صافی گلپایگانی در ردّ اظهارات علامه شلتوت...226

نقد کلام حضرت آیت الله صافی گلپایگانی...226

مطلب دوم: نظر علامه مراغی درباره استخاره با قرآن و تسبیح...229

مطلب سوم: نظر شیخ محمد عبده درباره استخاره...230

فصل ششم: نقد ادلّه موافقان استخاره با قرآن و تسبیح و کاغذ...233

دلیل اول: استدلال به آیات دعا و توکل و تفویض امر به خداوند...233

دلیل دوم: سنت...235

دلیل سوم: قاعده تسامح در ادله سنن...235

دلیل چهارم: استدلال به ادله قرعه...236

دلیل پنجم: سیره متشرعه...241

دلیل ششم: شهرت و اجماع...242

دلیل هفتم: برهان عقلی...245

دلیل هشتم: تجربه شخصی...247

بخش چهارم

انحراف از صراط مستقیم...253

فصل اول: افراط در استخاره و تعطیل کردن عقل و مشورت...255

استدلال سیدبن طاووس بر بطلان عقل و مشورت...255

استخاره های بی مورد...257

الف.بیست ودو روز استخاره برای ملاقات بایک صاحب منصب...261

ب.پنجاه استخاره برای ملاقات با یکی از حکام...261

ج.استخاره برای جماع کردن...262

د.استخاره برای رفع تعارض احادیث...262

ناکامی سید بن طاووس در امر ازدواج بخاطر استخاره...263

اعتراف سید بن طاووس به اشتباه خود در باره استخاره...263

فصل دوم: وکیل گرفتن برای استخاره...265

ردّاستدلال صاحب حدائق...266

ایرادبه استدلال سید بن طاووس...269

آشنایی با یک حدیث جعلی درباره استخاره نیابتی...274

فصل سوم: تبدیل استخاره به فالگیری و کهانت...277

مطلب اول: مدعیان طریقیت استخاره...277

مطلب دوم: چند نمونه از استخاره های غیب نما...283

مطلب سوم: ابطال توهم غیب گویی استخاره قرآنی...289

فصل چهارم: نقد و بررسی ادله قائلین طریقیت استخاره...295

دلیل اول: استدلال به قرآن مجید...296

دلیل دوم: استدلال به احادیث و ادعیه استخاره...301

دلیل سوم: استدلال به وعده اجابت دعا...307

دلیل چهارم: استدلال عقلی بر کاشفیت استخاره...313

دلیل پنجم: استدلال به تجربه شخصی...315

فصل پنجم: رمزگشایی از استخاره های عجیب وغریب...321

اعتباراستخاره عوام...321

اعتباراستخاره خواص...322

فصل ششم: کلام بزرگان در نفی استخاره با قرآن...337

امتناع امام خمینی از استخاره برای انجام عملیات نظامی...347

11.نظر فاضل ارجمند آقای احمدی جلفایی در باره استخاره...349

خاتمه

جمع بندی و خلاصه مطالب کتاب...353

استخاره بی نتیجه آیت الله مجاهد حاج آقا حسین قمی... ...356

استخاره مرگبار...358

استخاره برای طلاق...358

استخاره آیت الله بهجت...359

استخاره آیت الله زنجانی جهت به توپ بستن مجلس شورا...360

فهرست منابع و مآخذ...363

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین و الصلوة و السلام علی سید الانبیاء و المرسلین ابی القاسم المصطفی محمد و علی آله الطاهرین المعصومین.

از جابر بن عبدالله انصاری روایت شده که فرموده:

رسول خداصلی الله علیه واله استخاره کردن در امور را به ما یاد می داد همان گونه که سوره قرآن را آموزش می داد... .⁽¹⁾

ائمه اطهارعلیهم السلام، نیز روش استخاره کردن را به پیروان خود آموزش می دادند تا خودشان استخاره کنند و هرگز حدیثی از آن ها روایت نشده که روش نیابت در استخاره را به کسی آموزش داده باشند و در سیره عملی آن بزرگواران حتی یک روایت نقل نشده که یکی از معصومین علیه السلام یا اصحاب آن بزرگواران برای دیگران استخاره کرده باشند.

طبق روایتی حسن بن جهم با امام رضاعلیه السلام مشورت کرد که «ابن اسباط از راه دریا به مصر برود یا از راه خشکی» آن حضرت بجای استخاره کردن. روش استخاره را به او آموزش داد تا خودش استخاره کند.⁽²⁾

به همین دلیل، علامه مجلسی فرموده: اولی و احوط این است که هر کس برای خودش استخاره کند [و امر استخاره اش را به دیگران واگذار نکند]. چون ما حدیثی را ندیده ایم که در آن، توکیل در استخاره باشد. اگر توکیل در استخاره جایز یا راجح بود اصحاب، از ائمه تقاضا می کردند که برایشان استخاره کنند و اگر چنین بود حداقل یک روایت دراین باره برای ما نقل می شد.⁽¹⁾

با توجه به آنچه گفته شد، بر علما و مبلغین اسلام لازم است، به تبعیت از سیره و سنت رسول خداصلی علیه والله واله و ائمه هدی علیهم السلام، بجای استخاره کردن برای دیگران، روش استخاره کردن را به آن ها یاد بدهند تا خودشان استخاره کنند.

این جانب در راستای انجام وظیفه تبلیغ دین مبین اسلام، این تحقیق را در اختیار علما و فضلای حوزه های علمیه قرار می دهم تا استخاره های صحیح و معتبر را از استخاره های بی اعتبار شناسایی کرده و به مؤمنان آموزش دهند؛ و از استخاره های بی اعتبار بازدارند.

معنای لغوی استخاره

ابن منظور درباره استخاره می نویسد: «خیر» ضد «شرّ» است و استخاره از باب استفعال به معنای طلب خیر کردن است؛ و به همین معناست حدیثی که می فرماید: رسول خداصلی الله علیه واله استخاره کردن در هر چیزی را به ما می آموخت «خارالله لک» یعنی خداوند چیزی که خیر تو

در آن است را به تو بدهد...؛ و از این قبیل است دعای استخاره که می گوید: «اللهم خر لی» یعنی از این دو کاری که مدنظر من است اصلح آن را برایم انتخاب کن و خیر مرا در آن قرار بده؛ «استخار الله» یعنی از خدا طلب خیر کرد.⁽¹⁾

فخرالدین طریحی در مجمع البحرین درباره معنای استخاره می نویسد: «استخاره» به معنای طلب خیر است « استخیرک بعلمک » یعنی از تو طلب خیر می کنم درحالی که عالم هستی به خیر و شرّ من... و در حدیث است که می فرماید: «مَنِ اسْتَخَارَ اللَّه رَاضِیاً بِمَا صَنَعَ اللَّه خَارَ اللَّه لَه حَتْماً» یعنی هر کس از خدا طلب خیر کند درحالی که راضی است به آنچه خدا برایش مقدر کند، خدا حتماً برایش خیر را انتخاب می کند.⁽²⁾

ابن اثیر می نویسد: استخاره از باب استفعال به معنای طلب خیر است در چیزی. وقتی گفته می شود «اسْتَخِرِ اللّه یَخِرْ لک» یعنی از خدا طلب خیر کن تا به تو خیر بدهد. «خارالله لک» یعنی خدا آنچه خیر است را به تو عنایت کند.⁽³⁾

خلاصه و نتیجه کلام اهل لغت این است که کلمه «استخاره»، به معنای طلب کردن چیزی است که در آن خیر است؛ یا طلب انجام دادن کاری که اصلح به حال استخاره کننده است.

دین مبین اسلام، واژه خاصی را برای مفهوم استخاره وضع نکرده؛ و این

کلمه را در همان معنای لغوی، یعنی دعا و طلب خیر، به کار برده است.

معنای استخاره از منظر احادیث و روایات

مرحوم صاحب حدائق دراین باره می نویسد: فقها و محدثین با توجه به احادیث و روایات، برای استخاره چهار معنا ذکر کرده اند:

مرحوم علامه مجلسی می فرماید: حقیقت استخاره این است که انسان در امور دنیا و آخرت بر عقل ناقص خود اعتماد نکند و در تمام کارها بر خدای متعال توکل نموده و اعتراف کند که بنده جاهل و ناتوان است و خدای مهربانی دارد که از خودش و همه مخلوقات به نفع و ضرر و مصلحت امور زندگی اش آگاه تر است. پس به لطف و رحمت خدای متعال توکل کند و با غسل و نماز و دعا از او طلب خیر کند و امور خود را به او واگذار کند و خیر خود را از او طلب کند و به آنچه پیش می آید راضی باشد.⁽²⁾

کلمه« استخاره» در اصطلاح عوام، عبارت است از انجام دستورالعملی که برای فهمیدن خوب و بد یا خیر و شرّ کاری انجام می شود. این

دستورالعمل گاهی با شش قطعه کاغذ انجام می شود که به آن «استخاره ذات الرقاع »می گویند؛ گاهی با تسبیح و در زمان ما در بیشتر موارد، با قرآن انجام می شود.

ضرورت تحقیق

با توجه به این که بسیاری از مؤمنان معتقدند: استخاره، مشورت باخداست و اگر خوب آمد از غیب و آینده کار خبر می دهد و معنا و مفهوم آن این است که انجام کار موردنظر، با خیروخوشی و موفقیت و رضایت استخاره کننده به پایان خواهد رسید؛ و اگر بد آمد معنایش این است که خداوند متعال، انجام کار موردنظر را، به صلاح استخاره کننده ندانسته و او را از انجام این کار نهی کرده؛ درنتیجه، مخالفت با استخاره را به منزله مخالفت با خداوند متعال می دانند؛ که عواقب و حوادث ناگواری را در پی خواهد داشت؛ درنتیجه این دیدگاه، برای هر کار بااهمیت یا بی اهمیتی استخاره می کنند و سرنوشت خود را به دست چنین استخاره هایی می سپارند؛ چنین دیدگاهی اگر مورد تأیید شرع و عقل باشد آثار و برکات عظیمی برای استخاره کننده در پی خواهد داشت و اگر مورد تأیید عقل و شرع نباشد ممکن است خسارت های عظیم و جبران ناپذیری درپی داشته باشد؛ به همین خاطر بررسی مبانی این تفکر، بسیار ضروری به نظر می رسد؛ تا مؤمنان با دلیل قانع کننده، درباره استخاره تصمیم بگیرند.

پیشینه تحقیق

صحیفه سجادیه امام علی بن الحسین زین العابدین و سید الساجدین علیه السلام، قدیمی ترین اثری است که موضوع استخاره در آن مطرح شده؛ پس ازآن، مرحوم عبدالله بن جعفر حمیری، در قرن سوم، در کتاب «قرب الاسناد» دو حدیث درباره استخاره روایت کرده؛ مرحوم احمد بن محمد بن خالد برقی متوفای 280، در کتاب «محاسن» سیزده حدیث درباره استخاره روایت کرده؛ در ابتدای قرن چهارم، ثقة الاسلام کلینی متوفای 329 در کتاب شریف «کافی»، کتاب الصلوة، باب صلوة الاستخاره، هشت حدیث درباره استخاره روایت کرده؛ پس از او شیخ صدوق متوفای 381 در باب صلاة الاستخاره کتاب «من لایحضره الفقیه»، شش حدیث درباره استخاره نقل کرده و در قرن پنجم مرحوم شیخ طوسی متوفای 460 هجری قمری در کتاب تهذیب» هشت حدیث و در «مصباح المتهجد» نیز تحت عنوان «صلوات الاستخاره» هشت حدیث نقل کرده است؛ حسن بن فضل طبرسی در قرن ششم، در کتاب «مکارم الاخلاق» سیزده حدیث درباره استخاره روایت کرده. در اواخر قرن یازدهم مرحوم فیض کاشانی در کتاب «وافی» و شیخ حر عاملی در «وسائل الشیعه» و مرحوم ملا محمدباقر مجلسی در بحارالانوار، احادیث و روایات بسیاری را درباره استخاره جمع آوری و نقل کرده اند.

اولین کتاب مستقلی که در موضوع استخاره، نوشته شده، کتاب «الاستخاره» تألیف محمد بن مسعود عیاشی است؛ پس ازآن کتاب «الاستخاره» محمد بن یعقوب کلینی است که اثری از این دو کتاب باقی

نمانده است. علاوه بر این، کتاب های زیادی درباره استخاره نوشته شده که به مرور زمان از بین رفته؛ و فایده ای برای بیان نام آن ها نمی بینم. معروف ترین اثر باقی مانده در موضوع استخاره، کتاب «فتح الابواب» سید بن طاووس متوفای 664 قمری است. این کتاب حاوی تعداد زیادی از احادیث و روایات ضعیف و مطالب و ادعاهای بی اعتبار است. کتاب «مفتاح الغیب» علامه محمدباقر مجلسی متوفای 1110. ق؛ کتاب «مفتاح الفرج» علامه محمدحسین بن محمد صالح خاتون آبادی متوفای 1151. ق؛ «ارشاد المستبصر فی الاستخارات» تألیف سید عبدالله شُبّر (1242. ق)؛ «عرفان الصواب فی الاستخارات» تألیف حاج محمد کریم بن ابراهیم خان کرمانی، ازجمله کتب معتبر باقی مانده از علمای سلف است. علاوه بر این، در نیمه اول قرن پانزدهم هجری قمری، کتب متعددی در باره استخاره، به زبان فارسی تألیف شده و در آشنا کردن فارسی زبانان با این بخش از تعالیم دین مبین اسلام، نقش به سزایی ایفا کرده؛ لکن هر یک از کتب تألیف شده در موضوع استخاره – چه به زبان فارسی چه عربی- علاوه بر امتیازات خاص خود، دارای نواقصی است که ذیلاً بیان می کنیم:

نگارنده در این تحقیق با کمک گرفتن از نرم افزارهای جامع الاحادیث، جامع فقه، جامع الاصول، جامع التفاسیر، درایة النور و با دسترسی به کتابخانه های معتبر شهر مقدس قم و مشهد مقدس و فضای مجازی، کتب حدیثی، فقهی، اصولی، تفسیری، رجالی و کتب تألیف شده در موضوع استخاره را مطالعه و بررسی کرده و با این پشتوانه علمی، در این تحقیق علاوه بر رفع نواقص کتب تألیف شده در موضوع استخاره، به سؤال های ذیل نیز پاسخ داده است:

4.آیا استخاره مشورت با خداوند است؟

5.آیا مخالفت با استخاره، حوادث ناگوار در پی دارد؟

در راستای پاسخ به سؤال های فوق، تحقیقات ذیل انجام شده:

الف. در بخش اول و دوم:

ب. در بخش سوم، نظر موافقان و مخالفان استخاره بررسی شده است.

ج. در بخش چهارم، موارد انحراف مسلمین از تعالیم دین مبین اسلام در باره استخاره مطرح شده.

د. درخاتمه، نتیجه نهایی تحقیقات، مبنی بر اعتبار استخاره مطلق، قلبی و مشورتی؛ و عدم اعتبار استخاره با قرآن، تسبیح و کاغذ، ثابت گردیده، و مطالب مهمی در باره استخاره های بی اعتبار بیان شده است.

مخاطب اصلی این تحقیق، علما و طلاب علوم دینی هستند؛ ولی با توجه به این که این کتاب به زبان فارسی تألیف شده و ممکن است عده زیادی از غیر حوزویان نیز اقدام به تهیه و مطالعه آن کنند، ناگزیر شدم، آیات و احادیث و ادعیه را ترجمه کرده و توضیح بدهم. همچنین سعی کرده ام مباحث علمی و تخصصی را تا جایی که ممکن بود با بیان ساده و روان مطرح کنم و کلمات و لغاتی که علما و فضلا، بی نیاز از ترجمه و توضیح آن هستند را، مکرراً ترجمه کرده و توضیح دهم تا -إن شاء الله- برای عموم مخاطبان نیز قابل استفاده باشد. با تمام تلاشی که برای تبیین و تسهیل فهم مطالب شده به نظر نگارنده فقط مباحث ذیل برای کسانی که تحصیلات علوم دینی ندارند، قابل فهم و استفاده است:

الف. از ابتدای کتاب تا پایان بخش اول.

ب. تمام مطالب بخش چهارم -به استثنای فصل دوم و فصل چهارم آن-

ج. تمام مطالب خاتمه کتاب.

در پایان این مقدمه، از تمام مخاطبان تقاضا می کنم تذکرات خود را برای

رفع نواقص و تکمیل مطالب کتاب به شماره 09127534630 اطلاع دهند تا- إن شاء الله- در چاپ های بعد مورد استفاده واقع شود.

و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت و الیه انیب.

مصطفی مشایخی

شهر مقدس قم

جمادی الاولی 1440

مطابق بهمن 1397

بخش اول : آموزش استخاره های صحیح و معتبر

اشاره

فصل اوّل : اطلاعات کلی و دانستنی های قبل از استخاره

مطلب اول: سفارش به استخاره و بیان فوائد آن

قبل از ورود به بحث، تذکر این مطلب را ضروری می دانم که: کلمه «استخاره» در تمام احادیث این فصل به معنای دعا کردن و طلب خیر از خداوند علیم و حکیم است و هیچ ربطی به استخاره با قرآن و تسبیح و کاغذ و تعیین خیر و شرّ امور، ندارد.

«عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّه قَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّه| یُعَلِّمُنَا الِاسْتِخَارَةَ کَمَا یُعَلِّمُنَا السُّورَةَ مِنَ الْقُرْآنِ... »⁽¹⁾

از جابر بن عبدالله انصاری روایت شده که فرموده: رسول خدا |استخاره کردن را به ما آموزش می داد همان گونه که سوره قرآن را به ما یاد می داد...

« عَنْ کِتَابِ بَعْضِ الْمُخَالِفِینَ فِی وَصَایَا النَّبِیِّ صلی الله علیه واله لِعَلِیٍّ علیه السلام یَا عَلِیُّ إِذَاأَرَدْتَ

فَاسْتَخِرْ رَبَّکَ ثُمَ ارْضَ مَا یُخَیِّرُ لَکَ تَسْعَدْ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَة».⁽¹⁾

از کتاب بعضی از مخالفین [اهل سنت] درباره وصیت های پیامبر صلی الله علیه واله به علی علیه السلام آمده که فرمود: یا علی! وقتی تصمیم به انجام کاری داشتی استخاره کن -دعا کن و از پروردگارت طلب خیر کن- سپس راضی باش به آنچه برایت اختیار می کند تا سعادتمند دنیا و آخرت شوی.

« ...أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ’قَالَ: بَعَثَنِی رَسُولُ اللَّه |عَلَی الْیَمَنِ فَقَالَ وَ هوَ یُوصِینِی: یَا عَلِیُّ، مَا حَارَ مَنِ اسْتَخَارَ، وَ لَا نَدِمَ مَنِ اسْتَشَارَ... .»⁽²⁾

امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: وقتی رسول خدا صلی الله علیه واله مرا به سوی یمن اعزام کرد -درحالی که به من وصیت می کرد، فرمود: یا علی! حیران نشد کسی که استخاره کرد و پشیمان نشد کسی که مشورت کرد.

« عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِالْکُوفَةِ عِنْدَکُمْ یَغْتَدِی کُلَّ یَوْمٍ بُکْرَةً مِنَ الْقَصْرِ فَیَطُوفُ فِی أَسْوَاقِ الْکُوفَةِ سُوقاً سُوقاً ... فَیَقِفُ عَلَی أَهلِ کُلِّ سُوقٍ فَیُنَادِی یَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ اتَّقُوا اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ فَإِذَا سَمِعُوا صَوْتَه علیه السلام اَلْقَوْا مَا بِأَیْدِیهمْ وَ أَرْعَوْا إِلَیْه بِقُلُوبِهمْ وَ سَمِعُوا بِآذَانِهمْ فَیَقُولُ علیه السلام قَدِّمُوا الِاسْتِخَارَة... .»⁽³⁾

جابر بن عبدالله انصاری از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: امیرالمؤمنین علیه السلام هرروز صبح در بازارهای کوفه قدم می زد و ندا می کرد: ای گروه تجار! تقوای خدا را پیشه کنید. تا [بازاری های کوفه] صدای آن حضرت

را می شنیدند هرچه در دست داشتند می انداختند و با توجه، سخنان آن حضرت را گوش می دادند در این حال آن حضرت می فرمود: «قدّموا الاستخاره» یعنی قبل از شروع به کار، استخاره کنید [دعا کنید و از خداوند برای کسب وکار خود طلب خیروبرکت کنید]...

امام علی علیه السلام در بخشی از نامة خود به امام حسن مجتبی علیه السلام می فرماید:«وَأَخْلِصْ فِی الْمَسْأَلَةِ لِرَبِّکَ فَإِنَّ بِیَدِه الْعَطَاءَ وَ الْحِرْمَانَ وَ أَکْثِرِ الِاسْتِخَارَة....»⁽¹⁾

در مقام دعا و درخواست حاجت، از برای پروردگار خود، اخلاص پیشه کن؛ چون عطاء و حرمان در دست اوست و زیاد استخاره کن.

توضیح: منظور امیرالمؤمنین علیه السلام این است که برای دعا و تقاضای حاجت به درگاه خداوند متعال، حاجت خود را فقط از او تقاضا کن و از غیر او چیزی طلب نکن. به بیان دیگر در تقاضا و عرض حاجت، فقط از او درخواست حاجت کن و کسی یا چیز دیگری را هنگام استخاره و طلب خیر، شریک یا واسطه میان خود و خداوند قرار نده؛ چون برآوردن حاجت و محروم کردن از حاجت –هردو- در دست اوست.

اشتباه بزرگ!

بعضی از بزرگان تصور کرده اند معنای «وَ أَکْثِرِ الاستخارَةَ»؛ در کلام امیرالمؤمنین علیه السلام این است که برای هر کار بااهمیت یا بی اهمیتی قرآن یا تسبیح را بردار و استخاره کن؛ اگر خوب آمد آن کار را انجام بده و اگر

بدآمد انجام نده؛ و همین برداشت نادرست باعث شده، سید بن طاووس برای دیدار یکی از حکام، پنجاه بار استخاره ذات الرقاع کند! درحالی که توجه نکرده، منظور از استخاره، دعا کردن و طلب خیر کردن است نه شش قطعه کاغذ به دست گرفتن و افعل و لاتفعل نوشتن و... .

«عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّه علیه السلام قَالَ: مَا أُبَالِی إِذَا اسْتَخَرْتُ اللَّه عَلَی أَیِّ طَرَفِی وَقَعْتُ وَ کَانَ أَبِی یُعَلِّمُنِی الِاسْتِخَارَةَ کَمَا یُعَلِّمُنِی السُّوَرَ مِنَ الْقُرْآنِ... .»⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام روایت شده که آن حضرت فرمود: باکی ندارم وقتی استخاره کردم به چه طرفی واقع شود؛ و پدرم -امام محمد باقرعلیه السلام - استخاره کردن را به من آموزش می داد همان گونه که سوره ای از قرآن را آموزش می داد.

توضیح: بعضی از بزرگان تصور کرده اند منظور امام صادق علیه السلام این است که وقتی آنحضرت با قرآن یا تسبیح یا کاغذ استخاره می کند برایش فرقی نمی کند که استخاره خوب بیاید یا بد -هرچه باشد- نتیجه را می پذیرد و از آن تبعیت می کند؛ درحالی که قطعاً منظور امام علیه السلام این نیست. بلکه مراد این است که: آن حضرت قبل از هرکاری، دعا می کند و از خداوند متعال طلب خیر می کند و برایش فرقی نمی کند خیری که خداوند منان برایش مقدر می کند مطابق میل او باشد یا نباشد.

«عَنْ هارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّه علیه السلام قَالَ: مَنِ اسْتَخَارَ اللَّه رَاضِیاً بِمَا صَنَعَ اللَّه لَه خَارَ اللَّه لَه حَتْماً.»⁽²⁾

هارون بن خارجه از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: هر کس استخاره کند و راضی باشد به آنچه خدا برایش مقدر کند، حتماً برایش خیر را اختیار می کند.

«وَ قَالَ علیه السلام : مَا اسْتَخَارَ اللَّه عز و جل عَبْدٌ مُؤْمِنٌ إِلَّا خَارَ لَه وَ إِنْ وَقَعَ مَا یُکْرَه.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ بنده مؤمنی استخاره نمی کند مگر آنکه خداوند به او خیر می دهد اگرچه آنچه اتفاق افتاده مورد اکراهش باشد.

توضیح: این حدیث صراحت دارد که ممکن است خیری که به انسان می رسد خوشایند او نباشد.

« أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّه الْبَرْقِیُّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ هارُونَ بْنِ خَارِجَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّه علیه السلام مَنِ اسْتَخَارَ اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ مَرَّةً وَاحِدَةً وَ هوَ رَاضٍ بِمَا صَنَعَ اللَّه لَه خَارَ اللَّه لَه حَتْماً.»⁽²⁾

محاسن برقی به سند خود از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: هرکس از خدای عزّوجلّ یک بار طلب خیر کند، درحالی که راضی باشد به آنچه خدا درباره او مقدر می کند، حتماً خدا خیر را برایش اختیار می کند.

«إذا عزمت فاستشر.⁽³⁾إذا أمضیت فاستخر».⁽⁴⁾

امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمودند: وقتی تصمیم به انجام کاری داری مشورت

کن؛ و هنگامی که تصمیم به انجام کاری گرفتی [قبل از آن] طلب خیر کن.

«اسْتَخِرْ وَ لَا تَتَخَیَّرْ فَکَمْ مَنْ تَخَیَّرَ أَمْراً کَانَ هلَاکُه فِیه.»⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمودند: استخاره کن و بدون آن امری را اختیار مکن چه بسیار کسانی که امری را برگزیدند درحالی که هلاک و نابودی شان در آن بود.

«إیَّاکَ أَنْ تَتَخَیَّرَ لِنَفْسِکَ وَ اسْتَخِرْ فَإِنَّ أَکْثَرَ النُّجْحِ فِیمَا لَا تَحْتَسِبُ».⁽²⁾

برحذر باش از این که [بدون استخاره] برای خود تصمیمی بگیری [بلکه قبل از هرکاری] استخاره کن [دعا و طلب خیر کن] همانا بیشترین موارد موفقیت، درجایی است که گمان نمی رود.

علامه مجلسی می فرماید: اصل در استخاره این است که انسان «مستبدبه رأی» و معتمد بر نظر و عقل خود نباشد بلکه در تمام امور، به پروردگار متعال توسل و به او توکل کند و نزد او به جهل خود به مصالحش اقرار کند و تمام امورش را به او تفویض کند و از خدا بخواهد آنچه خیر است برای دنیا و آخرتش، به او بدهد.⁽³⁾

جمع بندی مطالب

مطلب دوم: عواقب ترک استخاره و راضی نبودن به نتیجه آن

«عَنْه عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ عَبْدِ اللَّه بْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ

مُضَارِبٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّه علیه السلام مَنْ دَخَلَ فِی أَمْرٍ بِغَیْرِ اسْتِخَارَةٍ ثُمَّ ابْتُلِیَ لَمْ یُؤْجَرْ.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس بدون استخاره وارد امری شد سپس مبتلا و گرفتار شد اجری نخواهد داشت.

«مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّه بْنِ زُرَارَةَ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّه عَنْ أَبِیه عَنْ جَدِّه عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ عَبْدِی یَسْتَخِیرُنِی فَأَخِیرُ لَه فَیَغْضَبُ.»⁽²⁾

امام علی علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل می فرماید: همانا بنده ام از من طلب خیر می کند پس خیر به او می دهم ولی غضبناک می شود.

«عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّه علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ شَقَاءِ عَبْدِی أَنْ یَعْمَلَ الْأَعْمَالَ فَلَا یَسْتَخِیرَنِی».⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: خداوند عزوجل فرمود: از شقاوت بنده من است که اعمالی را انجام می دهد بدون این که استخاره کند [بدون آنکه از من طلب خیر کند].

«عَنْه عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ وَ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَمَّنْ ذَکَرَه عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّه علیه السلام مَنْ أَکْرَمُ الْخَلْقِ عَلَی اللَّه قَالَ أَکْثَرُهمْ ذِکْراً لِلَّه وَ أَعْمَلُهمْ بِطَاعَتِه قُلْتُ فَمَنْ أَبْغَضُ الْخَلْقِ إِلَی اللَّه قَالَ مَنْ یَتَّهمُ اللَّه قُلْتُ وَ أَحَدٌ

یَتَّهمُ اللَّه قَالَ نَعَمْ مَنِ اسْتَخَارَ اللَّه فَجَاءَتْه الْخِیَرَةُ بِمَا یَکْرَه فَسَخِطَ فَذَلِکَ یَتَّهمُ اللَّه».⁽¹⁾

احمد بن محمد بن خالد برقی از بعضی از اصحاب روایت کرده که گفت به امام صادق علیه السلام عرض کردم: گرامی ترین مخلوقات نزد خدا کیست؟ آن حضرت فرمود: هرکس بیشتر به یاد خدا باشد و بیشتر عمل به طاعت خدا کند. گفتم مبغوض ترین بندگان نزد خدا کیست؟ فرمود: هرکس خدا را متهم می کند. گفتم آیا [ممکن است] کسی خدا را متهم کند؟ فرمود: بلی؛ هرکس به درگاه خدا استخاره کند -از خدا طلب خیر کند- و خیرش در آنچه اکراه دارد به سویش بیاید سپس خشمگین شود؛ چنین کسی است که خدا را متهم می کند.

«فی مناجاة موسی علیه السلام : أی ربّ، أی خلقک أحبّ إلیک؟ قال: من إذا أخذت حبیبه سالمنی، قال: فأیّ خلق أنت علیه ساخط؟ قال: من یستخیرنی فی الأمر فإذا قضیت له سخط قضائی.»⁽²⁾

در مناجات حضرت موسی علیه السلام آمده که عرض کرد: پروردگارا بهترین بندگان به درگاه تو کیست؟

[خداوند متعال] فرمود: کسی است که وقتی یکی از عزیزانش را از او گرفتم همچنان با من با مسالمت رفتار می کند. حضرت موسی علیه السلام عرض کرد: پس از چه کسی خشمگین هستی؟ فرمود: کسی که در امری از من طلب خیر می کند؛ وقتی برایش خیر مقدر کردم از تصمیم من خشمگین می شود.

مطلب سوم: خیر و شرّ از منظر قرآن مجید

خداوند متعال می فرماید {عَسی أنْ تَکْرَهوا شَیْئاً وَ هوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسی أنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هوَ شَرٌّ لَکُمْ...}⁽¹⁾

چه بسا از چیزی متنفر باشید، ولی خیر شما در آن باشد و چه بسا چیزی را دوست داشته باشید، ولی شرّ شما در آن باشد...؛ همچنین در آیه 19 سوره نساء می فرماید {فَعَسی أنْ تَکْرَهوا شَیْئاً وَ یَجْعَلَ الله فیه خَیْراً کَثیراً...}

چه بسا از چیزی اکراه داشته و متنفر باشید، ولی خداوند، برای شما در آن، خیر فراوان قرار داده باشد.

حضرت علی علیه السلام درباره خیر و شرّ می فرماید: «مَا خَیْرٌ بِخَیْرٍ بَعْدَه النَّارُ وَ مَا شَرٌّ بِشَرٍّ بَعْدَه الْجَنَّةُ وَ کُلُّ نَعِیمٍ دُونَ الْجَنَّةِ فَهوَ مَحْقُورٌ وَ کُلُّ بَلَاءٍ دُونَ النَّارِ عَافِی».⁽²⁾

خیری که بعد از آن آتش [جهنم] باشد خیر نیست و شرّی که بعد از آن بهشت باشد شرّ نیست و هر نعمتی کمتر از بهشت باشد حقیر و ناچیز است و هر بلایی کمتر از آتش [جهنم] باشد عافیت است.

توضیح: قبل از وقوع جنگ بدر، اصحاب رسول خدا |خیر خود را در دسترسی به کاروان تجارتی قریش دانسته؛ و مواجهه با لشکر قریش را شرّ می دانستند؛ اما خداوند متعال خیر مسلمین را در «احقاق حق و ابطال باطل» می دانست و تحقق این خیر عظیم را در وقوع جنگ بدر

می دانست، به همین خاطر، شرائط را به گونه ای مقدر کرد که مسلمین به کاروان تجارتی قریشی دسترسی پیدا نکرده و ناگزیر به نبرد با لشکر مشرکین شدند؛ در این جنگ نابرابر، عزت و صولت مشرکین درهم شکسته شد و عزت و قدرت اسلام در تمام جزیرة العرب منتشر گردید و بدون شک این خیر معنوی بالاتر از خیر مادی و مال التجارة قریش بود؛ بنابراین استخاره کننده باید بداند، فرق است میان خیر و خواهش نفس؛ ممکن است انسان چیزی را دوست داشته باشد ولی شرّ او در آن باشد و ممکن است از چیزی متنفر باشد ولی خیرش در آن باشد؛ بنابراین، وقتی بنده ای به درگاه خدا استخاره می کند، خدای حکیم به خواسته دل و هوای نفس و تمنا و آرزوی او نگاه نمی کند؛ بلکه بر اساس علم و حکمت خود، خیر را برایش مقدر می کند، چه مطابق خواهش نفس او باشد چه مخالف آن؛ با توجه به این حقیقت، استخاره کننده نباید انتظار داشته باشد همیشه نتیجه استخاره مطابق میل او باشد؛ و اگر برخلاف میل او بود، به خدای متعال بدگمان نشود و او را متهم به خلف وعده نکند؛ و این بدگمانی به خدای متعال، خطری عظیم است که ممکن است استخاره کننده را به کفر و ناسزاگویی وادار کند. احادیث مورد بحث نسبت به این خطر بزرگ هشدار می دهد.

طبق آنچه از آیات و روایات برمی آید ممکن است در بلایا و حوادث، خیرات عظیم باشد بر همین اساس وقتی استخاره کننده از خداوند متعال طلب خیر می کند طرفی را که در آن بلا و گرفتاری وجود دارد برایش مقدر می کند نه طرفی که خواهان آن است. مثلاً اگر برای انتخاب یک

شغل یا انجام یک معامله استخاره می کند و هدف او این است که اگر این کسب و معامله برایش نفع مادی و درامد و ثروت بسیار دارد موفق به انجام آن شود و اگر نفع مادی ندارد موفق به انجام آن نشود؛ درحالی که خداوند منان می داند در این شغل نفع مادی بسیار است و این مال و ثروت انبوه، باعث گمراهی و طغیان او شده و سرانجام به عذاب آخر گرفتار می شود؛ به همین خاطر او را از این شغل منصرف می کند تا از طغیان و سرکشی و آفت ثروت محفوظ بماند.⁽¹⁾

جمع بندی مطالب

در یک جمع بندی می توان عامل نارضایتی از نتیجه استخاره و متهم کردن خداوند متعال را، در ناتوانی انسان در تشخیص خیر و شرّ جستجو کرد؛ اما کسی که به جهل خود اعتراف می کند و خداوند متعال را عالم و قادر و عادل و رحمان و رحیم می داند، هرگز به ساحت اقدس او بدگمان نمی شود و امر خود را به او واگذار کرده و تسلیم رضای او می شود و نتیجه استخاره و طلب خیر را به جان و دل می پذیرد چه مطابق میل و خواسته دل او باشد یا نباشد.

مطلب چهارم: عواقب مخالفت با استخاره

درباره لزوم موافقت و حرمت مخالفت استخاره سه دیدگاه وجود دارد:

2.اوامر و نواهی در این باب، حداکثر بر استحباب موافقت و کراهت مخالفت دلالت دارد.

3.این گونه اوامر و نواهی برای ارشاد به مصالح و مفاسد است و بر الزام، دلالت ندارد.

دلیل کسانی که عمل به استخاره را واجب و مخالفت آن را حرام می دانند، روایتی است که کیفیت استخاره با کاغذ را بیان کرده و در ادامه می فرماید:... وَ إِنْ کَانَ عَلَی ظَهْرِهَا لَا تَفْعَلْ فَإِیَّاکَ أَنْ تَفْعَلَهُ أَوْ تُخَالِفَ فإِنَّکَ إِنْ خَالَفْتَ لَقِیتَ عَنَتاً وَ إِنْ تَمَّ لَمْ یَکُنْ لَکَ فِیهِ الْخِیَرَة... .⁽¹⁾

...و اگر[هنگام استخارة ذات الرقاع] در روی برگة[استخاره] «لاتفعل» نوشته شده بود بر حذر باش از انجام ندادن آن [کار] یا مخالفت [با استخاره]؛ همانا اگر [با استخاره] مخالفت کنی به زحمت می افتی و اگر موفق به انجام آن [کاری که مخالف استخاره است] شوی، خیری برای تو در آن نخواهد بود.

ایراد به استدلال

الف. این حدیث ازنظر سند فاقد اعتبار است درنتیجه، نمی توان به استناد آن چیزی را نفی، یا اثبات کرد.

ب. نهی از مخالفت استخاره در این حدیث، نهی ارشادی است و دلالت بر حرمت نمی کند.

علامه تستری در تفسیر این حدیث می فرماید: منظور امام علیه السلام که می فرماید «ان خالفت لقیت عنتا» نهی غیری و ارشادی از تحذّر است به خاطر وجود «عنت» که همان مشقت و صعوبت است. و این نهی، دلالت بر حرمت مخالفت استخاره نمی کند. آنچه مطلوب این حدیث است استحباب موافقت و کراهت مخالفت استخاره است حتی اگر فرض کنیم از تجربه و امثال آن علم و ظن حاصل شده که مخالفت استخاره منجر به وقوع در ضرر می شود، باز دلالت نمی کند که مطلقاً مخالفت استخاره حرام است.⁽¹⁾

جمعی از پژوهشگران فرموده اند: عمل کردن به استخاره واجب نیست و مخالفت آن هم حرام نیست؛ دلیل آن هم این است که اگر ما قائل به حرمت مخالفت استخاره شویم لازمه اش این است که حکم خوردن و آشامیدن و سفر کردن که مباح است به خاطر استخاره که بد آمده حرام شود و این چیزی است که کسی به آن ملتزم نیست و روایاتی که ما را از مخالفت استخاره برحذر می دارد، از سنخ اوامر و نواهی مفید وجوب و حرمت نیست.⁽²⁾

مؤلف: این استدلال که می گوید: اگر ما قائل به وجوب موافقت و حرمت مخالفت با استخاره شویم لازمه اش این است که حکم خوردن و

آشامیدن و سفر کردن که مباح است به خاطر استخاره که بد آمده حرام شود و...، ایراد دارد؛ چون لزوم عمل به استخاره منافاتی با احکام خمسه ندارد؛ همان گونه که لزوم وفای به نذر، منافاتی با احکام اولیه ندارد. بنابراین اگر ما ادلّه استخاره با قرآن و کاغذ و تسبیح را تمام دانسته و لزوم عمل و وفای به آن را ثابت کردیم، تبعیت از آن را همانند عمل به نذر، لازم دانسته و مخالفت آن را جایز نمی دانیم؛ و به این راحتی نمی توانیم آن را نادیده بگیریم؛ اما اگر ادلّه استخاره با قرآن و تسبیح و کاغذ را مورد خدشه قرار داده و نپذیرفتیم (کما اینکه در نهایت نمی پذیریم)، در نتیجه برای مخالفت آن هیچ محظوری و خوفی نخواهیم داشت.

مطلب پنجم: موارد استخاره

استخاره بر دو نوع کلی تقسیم می شود:

نوع اول: استخاره مطلق

نوع دوم: استخاره استطلاعی و استخباری

استخاره مطلق: همان دعا و طلب خیر کردن است؛ و این عمل، در همه امور -واجب، مستحب و مباح- جایز، بلکه مستحب است و تکرار آن مانعی ندارد؛ در این نوع استخاره، شک و حیرت و تردید و دودلی شرط نیست؛ و این که گفته شده «در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست» ربطی به استخاره مطلق ندارد.

استخاره استطلاعی و استخباری: دستور العملی است که برای رفع حیرت و مطلع شدن از خیر و شرّ امور، انجام می شود؛ -این نوع استخاره

در زمان ما با قرآن و تسبیح و کاغذ انجام می شود- در باره این نوع استخاره گفته شده: در امور واجب یا مستحبی که شارع مقدس اسلام، به آن امر کرده؛ همچنین در اموری که به عنوان عمل حرام یا مکروه، از انجام آن نهی کرده، جای استخاره نیست؛ چون درباره انجام دادن یا ندادن آن تکلیف ما روشن است و در آن شک و حیرت و تردید وجود ندارد؛ درنتیجه، تنها موردی که برای استخاره استطلاعی باقی می ماند امور مباح است؛ چون شارع مقدس، دست مکلف را در انجام دادن یا ندادن آن باز گذاشته است؛ بنابراین در موارد ذیل، استخاره جایز نیست.

بعضی از علما استخاره در مستحبات را هم جایز می دانند و برای اثبات ادعای خود استدلال کرده اند به روایتی که جابر از امام باقر ×روایت کرده که آن حضرت فرمود: وقتی [پدرم] علی بن حسین [زین العابدین ×] تصمیم به [انجام] حج یا عمره یا خریدوفروش، یا آزادکردن [برده ای] داشت، وضو می گرفت و می گفت: خدایا اگر فلان کار در زمان حال و آینده، خیر است در دین و دنیا و آخرتم، آن را برایم آسان کن. پروردگار اراده کن بر

رشد من و لو این که از آن اکراه داشته باشم و دلم از آن متنفر باشد.⁽¹⁾

ایراد به استدلال

اولاً: سند این روایت به خاطر «عمرو بن شمر» ضعیف و غیرقابل اعتماد است.

ثانیاً: این حدیث، اطلاق دارد و شامل حج و عمره واجب و مستحب می شود و ظهور و انصرافی در حج و عمره مستحبی ندارد؛ بنابراین طبق این حدیث، باید استخاره در واجبات را هم جایز بدانید.

ثالثاً: این روایت ظهور دارد در استخاره مطلق، یعنی دعا کردن و از خدا طلب خیر و توفیق کردن؛ و هر گز دلالتی بر استخاره های اصطلاحی برای رفع حیرت و کشف عاقبت امور ندارد. چون در این روایت، کوچک ترین اشاره ای نشده به این که امام سجاد علیه السلام پس از دعا، قبضه ای از تسبیح را گرفته و شمرده؛ یا از زیر سجاده خود رقعه ای بیرون آورده؛ یا قرآن را بازکرده و نتیجه گرفته که انجام کار موردنظر، خوب است یا بد؛ درنتیجه، این روایت هیچ ربطی به استخاره با قرآن و تسبیح و کاغذ ندارد.

شیخ مفید (رض) استخاره را در مباحات جایز می داند همچنین برای ترک مستحبی به سوی مستحب دیگر که امکان جمع آن دو نیست؛ مثل حج و جهاد مستحبی یا سفر به زیارت مشهدی بجای مشهد دیگر یا صله

مؤمنی بجای مؤمن دیگر و امثال آن.⁽¹⁾

علامه مجلسی دراین باره می فرماید: استخاره مطلق در همه امور خوب است مگر در حرام که مطلقاً استخاره مطلوب نیست و در غیر استخاره مطلق، استخاره در موردی جایز است که مباح باشد و در آن حیرت و تردیدی باشد و در صورت عدم تردید، استخاره موضوعیتی ندارد. البته استخاره برای انجام مستحبات جایز نیست مگر در مواردی که تردید در انتخاب انواع آن باشد.⁽²⁾

دسته بندی اقوال علما درباره استخاره استطلاعی

الف. جواز استخاره در مباحات مورد اتفاق است.

ب. عدم جواز استخاره در واجبات و محرمات مورد اتفاق است.

ج. درباره استخاره برای انجام یا ترک مستحبات و مکروهات دو قول وجود دارد:

الف. استخاره برای انجام یا ترک مستحبات و مکروهات جایز است. -چون در انجام یا ترک آن الزامی وجود ندارد و بدون استخاره هم در انجام و ترک آن مخیر هستیم.

ب.استخاره در انجام یا ترک مستحبات و مکروهات جایز نیست؛ چون شارع مقدس خوب و بد آن را مشخص کرده است.

خلاصه: استخاره هایی که برای مطلع شدن از خیر و شرّ امور انجام می شود فقط در مباحات قابل تصور است و درباره واجبات و مستحبات و

محرمات و مکروهات بی مورد است؛ چون خیر و شرّ و باید و نباید آن توسط شرع انور اسلام مشخص شده و تکلیف مکلف در انجام دادن یا ندادن آن معلوم است و حیرت و تردید و دودلی در آن معنا ندارد -مگر در موردی که دو عمل مستحب باهم تزاحم کنند و امکان انجام هر دو نباشد که در این فرض برای انتخاب یکی از آن دو عمل مستحب، استخاره مانعی ندارد؛ اما در امور مباح که انجام دادن و ندادن آن در اختیار مکلف است و خیر و شرّ و حیرت و تردید در آن قابل تصور است، درصورتی که با تعقل و مشورت، خیر و شرّ آن معلوم نشود و حیرت و تردید همچنان باقی بماند استخاره جایز است.

مطلب ششم: آداب استخاره

استخاره دارای آداب و شرایطی است که ذیلاً تقدیم می شود:

آنچه از احادیث و اخبار برمی آید این است که استخاره کننده شریف ترین زمان ها را برای استخاره انتخاب کند؛ مانند سحرگاهان و زمانی که خورشید وسط آسمان است -هنگام اذان ظهر- همچنین پس از اقامه نمازهای واجب.

مرحوم مولا محسن کاشانی در کتاب «تقویم المحسنین» جدول زمانی خاصی را برای استخاره کردن در ایام هفته، معرفی کرده؛ که مبتنی بر حدیث و روایت نبوده و علما به آن اعتنا نکرده اند.⁽¹⁾

فقیه وارسته حضرت آیت الله سید عبدالحسین لاری دراین باره

می نویسد: برخورد نکردیم به اثر صحیح و خبر صریحی در تقیید استخاره به زمان خاصی؛ غیر از آنچه نسبت داده شده به عمل بعض متورّعین که از دو روایت متعارضی که در اختیار محمد باقر بن محمدتقی -مشتبه به مجلسی- بوده اخذشده؛ و این دو روایت علاوه بر این که با همدیگر تعارض دارند، در غیر این کتاب در جای دیگر از کتب معروفه روایت نشده است؛ و شاید از استنباطات بعض منجمین باشد.⁽¹⁾

شایسته است استخاره کننده، شریف ترین مکان را برای استخاره انتخاب کند در بعضی روایات به استخاره در حرم حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام و مسجدالنبی صلی الله علیه و اله توصیه شده است. البته برای کسانی که به این دو مکان شریف دسترسی ندارند، سایر مساجد، برای استخاره، مناسب ترین مکان است.⁽²⁾

با توجه به این که حقیقت استخاره، دعا و طلب خیر از خداوند منان است و نماز، یکی از آداب و شرائط اصلی آن محسوب می شود، درنتیجه، لزوم پاک بودن بدن و لباس و طهارت از حدث اصغر و اکبر، جزو آداب ضروری استخاره به شمار می رود.

یکی از مهم ترین آداب استخاره، نماز است.

در یک حدیث گفته شده: بعد از نماز واجب استخاره کن؛ در حدیث دیگر گفته شده: بعد از نماز صبح استخاره کن؛ در حدیث دیگر امام می فرماید: در هر یک از رکعات نماز ظهر استخاره کن؛ در چند حدیث دیگر می فرماید: باید استخاره ات بعد از دو رکعت نماز باشد؛ در حدیث دیگر می فرماید: در آخرین سجده نافله صبح استخاره کن؛

در روایت دیگر می فرماید: در آخرین رکعت نماز شب استخاره کن.⁽¹⁾در بعضی احادیث تصریح شده: « شیطان در نماز از هر زمان دیگر از انسان دورتر است». نماز باعث صفای باطن و نورانیت دل می شود و قلب را مستعد دریافت الهامات ربانی می کند.

جایگاه نماز و نقش آن در استخاره تا حدی است که علما و فقها در کتب روایی و فقهی و ادعیه، احادیث و روایات استخاره را تحت عنوان «باب صلاة الاستخاره» مطرح کرده اند؛ اما علی رغم این که نماز، مهم ترین رکن اساسی استخاره است، مشاهده می کنیم؛ در استخاره های زمان ما، نماز هیچ جایگاهی ندارد و استخاره کننده ها، برای نماز استخاره، کمترین اهمیتی قائل نیستند؛ درنتیجه، توی کوچه و خیابان و بیابان، هرکسی از آن ها تقاضای استخاره کند، فوری تسبیح یا قرآن را از جیب خود بیرون می آوردند و به رعم خود استخاره می کنند!

در یک حدیث امام صادق علیه السلام می فرماید: اگر کار مهمی بود صدبار و اگر مهم نبود ده بار استخاره کن؛ و در حدیث دیگر امام باقر

علیه السلام می فرماید: در کار بزرگ صدبار استخاره می کنم و هنگامی که تصمیم خرید و امثال آن دارم سه بار استخاره می کنم. در حدیث دیگر است که برای کارهای غیر مهم هفت بار و برای کارهای مهم صدبار استخاره کنید.

در احادیث و روایات، برای استخاره کردن، اذکاری توصیه شده که شایسته است عدد این اذکار، وتر [تک] باشد. مثل این که سه بار یا پنج بار یا هفت بار یا صد و یک بار بگوید «أستخیر الله برحمته خیرة فی عافیة».⁽¹⁾

مطلب مهمی که لازم است هر استخاره کننده ای بداند این که: هدف از تکرار اذکار استخاره، صرف تلفظ کلمات و لقلقه زبان نیست؛ بلکه باید معنا و منظور ادعیه و اذکار، مدنظر باشد؛ و با توجه و حضور قلب، از درگاه خداوند متعال درخواست حاجت کند؛ به همین خاطر بسیار ضروری به نظر می رسد که استخاره کننده، قبل از استخاره، ترجمه و معنای ادعیه و اذکار استخاره را با دقت مطالعه کند تا هنگام استخاره، با توجه به معنا و مضمون ادعیه و اذکار، باخدای خود سخن بگوید و از او طلب خیر کند.

لازم است استخاره کننده، در اثتاء نماز و قرائت ادعیه و اذکار استخاره، فکر و ذهن خود را از اوهام و توجه به غیر خدا خالی کند و در

حال گفتن اذکار استخاره، باکسی سخن نگوید و اگر کسی از او سؤالی کرد جواب او را ندهد.⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: باید استخاره تو همراه طلب عافیت و سلامتی باشد چه بسا خیر کسی در قطع دست یا مرگ فرزند یا تلف شدن مالش باشد.⁽²⁾

استخاره کننده باید بداند همیشه خیر او در «خواسته دل» نیست و چه بسا چیزی را دوست داشته باشد ولی شرّ او در آن باشد و ممکن است از چیزی بدش بیاید ولی خیرش در آن باشد. به همین خاطر نباید انتظار داشته باشد همیشه نتیجه استخاره، مطابق میل و خواسته دل او باشد پس باید خود را آماده پذیرش نتیجه استخاره کند -چه مطابق میل او

باشد یا نباشد- و اگر نتیجه استخاره خلاف انتظار او بود، خدا را متهم به خلف وعده نکند و از تقدیر حکیمانه او خشمگین نشود.⁽³⁾

فصل دوم : آموزش استخاره مطلق

تعریف استخاره مطلق

«استخاره» به معنای طلب خیر کردن است و در اصطلاح شرع انور اسلام، «استخاره» دعا کردن و طلب خیر از خدای منان است. اکثر احادیث و روایات استخاره، به همین نوع استخاره، اشاره می کند؛ عده ای از علما ادعا کرده اند: احادیث و روایات استخاره، صحیح و متواتر است. ادعای این بزرگان قابل تأیید است با این قید که ادعای صحت و تواتر روایات استخاره، منحصر به استخاره های مطلق و قلبی و مشورتی است؛ اما ادعای صحت و تواتر نسبت به روایات استخاره با قرآن و تسبیح و رقعه، ادعای بی مورد است و هرگز قابل قبول نیست؛ إن شاء الله در مباحث آینده؛ بحث تواتر و صحت وسقم احادیث و روایات استخاره را مفصلاً مطرح خواهیم کرد.

قبل از مطرح کردن احادیث و روایات استخاره تذکر این مطلب را

ضروری می دانم که: ادعیه و احادیث استخاره مطلق، زیاد است و نقل تمام آن ها، کتاب را از موضوع اصلی خارج می کند؛ به ناچار آنچه بیشتر با موضوع کتاب مرتبط است را نقل نموده؛ و محققین را برای اطلاع بیشتر، به کتب ادعیه و روایات، ارجاع می دهیم.

استخاره رسول خداصلی الله علیه واله

«عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّه قَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّه صلی الله علیه واله یُعَلِّمُنَا الِاسْتِخَارَةَ کَمَا یُعَلِّمُنَا السُّورَةَ مِنَ الْقُرْآنِ یَقُولُ إِذَا همَّ أَحَدُکُمْ بِأَمْرٍ فَلْیَرْکَعْ رَکْعَتَیْنِ مِنْ غَیْرِ الْفَرِیضَةِ ثُمَّ لْیَقُلِ اللَّهمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ بِعِلْمِکَ وَ أَسْتَقْدِرُکَ بِقُدْرَتِکَ وَ أَسْأَلُکَ مِنْ فَضْلِکَ الْعَظِیمِ فَإِنَّکَ تَقْدِرُ وَ لَا أَقْدِرُ وَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ اللَّهمَّ إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هذَا الْأَمْرَ وَ تُسَمِّیه خَیْرٌ لِی فِی دِینِی وَ مَعَاشِی وَ عَاقِبَةِ أَمْرِی فَاقْدِرْه لِی وَ یَسِّرْه وَ بَارِکْ لِی فِیه وَ إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّه شَرٌّ لِی فِی دِینِی وَ مَعَاشِی وَ عَاقِبَةِ أَمْرِی فَاصْرِفْه عَنِّی وَ اصْرِفْنِی عَنْه وَ اقْدِرْ لِیَ الْخَیْرَ حَیْثُ مَا کَانَ ثُمَّ رَضِّنِی بِه».⁽¹⁾

جابر بن عبدالله انصاری می گوید: رسول خدا صلی الله علیه واله استخاره کردن را به ما آموزش می داد همان گونه که سوره قرآن را آموزش می داد [آن حضرت] می فرمود: وقتی یکی از شما تصمیم به انجام کاری داشت دو رکعت نماز غیر واجب بخواند سپس بگوید: «اللَّهمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ بِعِلْمِکَ وَ أَسْتَقْدِرُکَ بِقُدْرَتِکَ وَ أَسْأَلُکَ مِنْ فَضْلِکَ الْعَظِیمِ فَإِنَّکَ تَقْدِرُ وَ لَا أَقْدِرُ وَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ.» خداوندا اگر می دانی که این کار، خیر است برای دین و معاش وعاقبت امر من، آن را مقدور من کن و آسان نما و برایم برکت بده؛ و اگر می دانی

شرّ است برای دین و معاش و عاقبت امرم، مرا از آن و آن را از من منصرف [و دور] کن و خیر را برایم مقدر کن هر چه که باشد و سپس به قدرتی که داری، مرا به آن خیر راضی کن.

این حدیث متواتر است و تمام فرق اسلامی در منابع روایی و حدیثی خود آن را نقل کرده اند.

استخاره امیرالمؤمنین علی علیه السلام

«کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ وَ یَقُولُ فِی دُبُرِهمَا أَسْتَخِیرُ اللَّه مِائَةَ مَرَّةٍ ثُمَّ یَقُولُ اللَّهمَّ إِنِّی قَدْ همَمْتُ بِأَمْرٍ قَدْ عَلِمْتَه فَإِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّه خَیْرٌ لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی فَیَسِّرْه لِی وَ إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّه شَرٌّ لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی فَاصْرِفْه عَنِّی کَرِهتْ نَفْسِی ذَلِکَ أَمْ أَحَبَّتْ فَإِنَّکَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ ثُمَّ یَعْزِمُ».⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علی علیه السلام[هنگامی که می خواست استخاره کند] دو رکعت نماز می خواند و بعدازآن صدبار می گفت: «استخیرالله». سپس می گفت: «خداوندا من تصمیم به کاری گرفته ام که می دانی؛ اگر می دانی [این کار] خیر است برای دین و دنیا و آخرتم، پس انجام آن را برایم آسان کن و اگر می دانی شرّ است برای دین و دنیا و آخرتم مرا از آن منصرف کن -چه دلم بدش بیاید یا خوشش بیاید- پس تو می دانی و من نمی دانم و تو علام الغیوبی». سپس عزم آن کار می نمود.

استخاره امام سجادعلیه السلام

«(1) اللَّهُمَّ إِنِیِّ أَسْتَخِیرُکَ بِعِلْمِکَ، فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اقْضِ لِی بِالْخِیَرَةِ (2) وَ أَلْهِمْنَا مَعْرِفَةَ الِاخْتِیَارِ، وَ اجْعَلْ ذَلِکَ ذَرِیعَةً إِلَی الرِّضَا بِمَا قَضَیْتَ لَنَا وَ التَّسْلِیمِ لِمَا حَکَمْتَ فَأَزِحْ عَنَّا رَیْبَ الِارْتِیَابِ، وَ أَیِّدْنَا بِیَقِینِ الْمُخْلِصِینَ. (3) وَ لَا تَسُمْنَا عَجْزَ الْمَعْرِفَةِ عَمَّا تَخَیَّرْتَ فَنَغْمِطَ قَدْرَکَ، وَ نَکْرَهَ مَوْضِعَ رِضَاکَ، وَ نَجْنَحَ إِلَی الَّتِی هِیَ أَبْعَدُ مِنْ حُسْنِ الْعَاقِبَةِ، وَ أَقْرَبُ إِلَی ضِدِّ الْعَافِیَةِ (4) حَبِّبْ إِلَیْنَا مَا نَکْرَهُ مِنْ قَضَائِکَ، وَ سَهِّلْ عَلَیْنَا مَا نَسْتَصْعِبُ مِنْ حُکْمِکَ (5) وَ أَلْهِمْنَا الِانْقِیَادَ لِمَا أَوْرَدْتَ عَلَیْنَا مِنْ مَشِیَّتِکَ حَتَّی لَا نُحِبَّ تَأْخِیرَ مَا عَجَّلْتَ، وَ لَا تَعْجِیلَ مَا أَخَّرْتَ، وَ لَا نَکْرَهَ مَا أَحْبَبْتَ، وَ لَا نَتَخَیَّرَ مَا کَرِهْتَ. (6) وَ اخْتِمْ لَنَا بِالَّتِی هِیَ أَحْمَدُ عَاقِبَةً، وَ أَکْرَمُ مَصِیراً، إِنَّکَ تُفِیدُ الْکَرِیمَةَ، وَ تُعْطِی الْجَسِیمَةَ، وَ تَفْعَلُ مَا تُرِیدُ، وَ أَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ.»⁽¹⁾

خداوندا من از تو به وسیله علمت طلب خیر می کنم. پس بر محمد و آل محمد درود بفرست و هر چه خیر است برایم مقدر فرما؛ و به ما شناخت انتخاب را الهام کن؛ و آن را وسیله ای ساز که به آنچه برای ما مقدر کرده ای راضی باشیم و در برابر حکم تو تسلیم شویم. پس غبار تردید را از دل ما برطرف کن و ما را به یقینی چون یقین مخلصان مؤید فرما. و ما را در شناخت آنچه برای ما اختیار کرده ای عاجز نکن تا [مبادا از روی نادانی] تقدیر تو را حقیر شماریم و آنچه را خشنودی تو در آن است مکروه داریم و به راهی رویم که از حسن عاقبت دورتر

و به غیر عافیت نزدیک تر است.

[خداوندا] ناخشنودی ما را از قضای خود به خشنودی بدل فرما و هر یک از احکامت را که دشوار می شماریم بر ما آسان گردان. [خداوندا] انقیاد از مشیت خود را به ما الهام فرما تا تأخیر آنچه را در آن تعجیل کرده ای و تأخیر آنچه را در آن تعجیل کرده ای را دوست نداشته باشیم؛ و اکراه نداشته باشیم از آنچه تو دوست داری و اختیار نکنیم آنچه مکروه و ناخوشایند توست. بار خدایا، کار ما را به گونه ای خاتمه ده که پایانش پسندیده تر؛ و سرانجامش بهتر باشد، همانا تو رساننده ی فایده گران بها و بخشش عظیم هستی و هر چه خواهی انجام می دهی و تو به هرکاری قادر و توانایی.

توضیح: امام زین العابدین علیه السلام در قالب دعا، کیفیت استخاره را این گونه آموزش می دهد:

دوست نداشته باشیم.

و در یک کلام استخاره امام سجاد علیه السلام در صحیفه سجادیه، تماماً دعا کردن و از خدای منان خیر خواستن است؛ و هرگز در آن دستورالعمل تسبیح به دست گرفتن و دو تا دو تا شمردن و پیشگویی خیر و شرّ امور، وجود ندارد. امام سجاد علیه السلام در این دعا هرگز نفرموده: اگر خواستی استخاره کنی قرآن را بازکن و هفت ورق جلو برو و نگاه کن به سطر یازدهم که خوب و بد کار تو در آن بیان شده است. استخاره از دیدگاه امام سجاد علیه السلام همین است که می بینید - دعا کردن و از خدای قادر متعال طلب خیر کردن؛ و راضی بودن به تقدیر و مشیت او.

«عَنْه عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍعلیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام إِذَا همَّ بِأَمْرِ حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ أَوْ بَیْعٍ أَوْ شِرَاءٍ أَوْ عِتْقٍ تَطَهرَ ثُمَّ قَالَ اللَّهمَّ إِنْ کَانَ کَذَا وَ کَذَا خَیْراً لِی فِی دِینِی وَ خَیْراً لِی فِی دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی وَ عَاجِلِ أَمْرِی وَ آجِلِه فَیَسِّرْه لِی رَبِّ اعْزِمْ عَلَی رُشْدِی وَ إِنْ کَرِهتُ ذَلِکَ وَ أَبَتْه نَفْسِی».⁽¹⁾

امام باقرعلیه السلام می فرماید: وقتی پدرم علی بن حسین [امام زین العابدین (ع)] تصمیم به حج یا عمره یا خریدوفروش یا آزاد کردن برده ای داشت، وضو می گرفت و می گفت: خدایا! اگر فلان کار و فلان کار خیر است در دین و دنیا و آخرت و زمان حال و آینده من، پس آن را برایم آسان کن. پروردگار اراده کن بر رشد من و لو این که از آن اکراه داشته باشم و دلم از آن متنفر باشد.

این روایت را سید بن طاووس به طور مرسل این گونه روایت کرده:

«وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام إِذَا همَّ بِحَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ أَوْ شِرًی أَوْ بَیْعٍ تَطَهرَ وَ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ لِلِاسْتِخَارَةِ یَقْرَأُ فِیهمَا بِسُورَةِ الرَّحْمَنِ وَ سُورَةِ الْحَشْرِ فَإِذَا فَرَغَ مِنَ الرَّکْعَتَیْنِ اسْتَخَارَ مِائَتَیْ مَرَّةٍ ثُمَّ قَالَ اللَّهمَّ إِنِّی قَدْ همَمْتُ بِأَمْرٍ قَدْ عَلِمْتَه فَإِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّه شَرٌّ لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی فَاصْرِفْه عَنِّی رَبِّ اعْزِمْ لِی عَلَی رُشْدٍ وَ إِنْ کَرِهتْ أَوْ أَحَبَّتْ ذَلِکَ نَفْسِی- بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مَا شَاءَ اللَّه لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه حَسْبِیَ اللَّه وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ ثُمَّ یَمْضِی وَ یَعْزِمُ.»⁽¹⁾

روایت شده از ابی جعفر محمد بن علی علیه السلام که وقتی علی بن حسین علیه السلام تصمیم به انجام حج یا عمره یا خریدوفروش داشت وضو می گرفت و دو رکعت نماز برای استخاره می خواند و در آن سوره «الرحمن» و «حشر» می خواند و پس از نماز دویست بار استخاره می کرد سپس می فرمود: خدایا من تصمیم به انجام کاری دارم که می دانی؛ اگر می دانی که شرّ است برای دین و دنیا و آخرتم آن را از من دور کن؛ خدایا بر رشد من عزم نما چه آن را دوست داشته باشم یا نداشته باشم: «بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مَا شَاءَ اللَّه لاحول وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه حَسْبِیَ اللَّه وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ ثُمَّ یَمْضِی وَ یَعْزِمُ».

توضیح: مطلب مهمّی که از این حدیث به دست می آید این که: ممکن است رشد انسان در چیزی باشد که از آن متنفر است؛ پس نباید از خدای حکیم انتظار داشته باشد عاقبت امور را طبق دلخواه او قرار دهد بلکه باید خیر و صلاح خود را از او بخواهد و راضی باشد به رضای خدا و

مقدرات او؛ چه مطابق میل او باشد یا مخالف آن.

سؤال: چرا امام سجاد ×برای حج و عمره که رجحان و خیر بودن آن مسلّم است استخاره می کرد؟

جواب: استخاره امام سجاد علیه السلام، استخاره اصطلاحی با قرآن و تسبیح و کاغذ، برای کسب اطلاع از خیر و شرّ حج و عمره نبوده؛ بلکه استخاره مطلق به معنای دعا کردن و طلب خیر و توفیق بوده؛ و چنین دعایی، قبل از انجام هر عمل واجب و مستحب و مباحی، مطلوب است؛ و تردید و حیرت نیز در آن شرط نیست.

استخاره امام محمد باقرعلیه السلام

«... حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍعلیه السلام إِذَا أَرَدْتُ أَمْراً وَ أَرَدْتُ الِاسْتِخَارَةَ کَیْفَ أَقُولُ: فَقَالَ إِذَا أَرَدْتَ ذَلِکَ فَصُمِ الثَّلَاثَاءَ وَ الْأَرْبِعَاءَ وَ الْخَمِیسَ- ثُمَّ صَلِّ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فِی مَکَانٍ نَظِیفٍ رَکْعَتَیْنِ فَتَشَهدْ ثُمَّ قُلْ وَ أَنْتَ تَنْظُرُ إِلَی السَّمَاءِ- اللَّهمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِأَنَّکَ عَالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ أَنْتَ عَالِمُ الْغَیْبِ إِنْ کَانَ هذَا الْأَمْرُ خَیْراً (لِی) فِیمَا أَحَاطَ بِه عِلْمُکَ فَیَسِّرْه لِی وَ بَارِکْ لِی فِیه وَ افْتَحْ لِی بِه وَ إِنْ کَانَ ذَلِکَ لِی شَرّاً فِیمَا أَحَاطَ بِه عِلْمُکَ فَاصْرِفْه عَنِّی بِمَا تَعْلَمُ فَإِنَّکَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ تَقْدِرُ وَ لَا أَقْدِرُ وَ تَقْضِی وَ لَا أَقْضِی وَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ تَقُولُها مِائَةَ مَرَّةٍ».⁽¹⁾

زراره می گوید: به امام باقرعلیه السلام گفتم [وقتی] قصد کاری دارم [و] می خواهم

استخاره کنم چه بگویم؟ امام فرمود: وقتی خواستی استخاره کنی روز سه شنبه و چهارشنبه و پنج شنبه روزه بگیر؛ سپس روز جمعه در مکانی تمیز دو رکعت نماز بخوان. پس از تشهد [و سلام] درحالی که به آسمان نگاه می کنی بگو خدایا از تو که عالم غیب و شهادت و رحمان و رحیم هستی از تو می خواهم؛ اگر این کار، در آنچه علمت به آن احاطه دارد، خیر است، آن را برایم سهل و آسان و میسر کن و در آن به من برکت بده و به وسیله آن برایم گشایشی قرار ده؛ و اگر این کار شرّ است در آنچه علمت به آن احاطه دارد هر طور [صلاح] می دانی آن را از من دور کن؛ و صدبار می گویی «فَإِنَّکَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ تَقْدِرُ وَ لَا أَقْدِرُ وَ تَقْضِی وَ لَا أَقْضِی وَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوب» همانا تو می دانی و [من] نمی دانم و تو توانایی و [من] ناتوانم و تو قضاوت می کنی و [من] قادر به قضاوت نیستم و تو علام الغیوب هستی.

تذکر مهم:

در هیچ روایتی، برای استخاره کردن، به روزه گرفتن سفارش نشده؛ مگر در این روایت که برای اولین بار در اواخر قرن هفتم با سندی مخدوش و بی اعتبار توسط سیدبن طاووس روایت شده؛ درنتیجه، این حدیث، فاقد اعتبار است؛ و به استناد چنین روایتی نمی توان روزه گرفتن را جزو آداب استخاره بشمار آورد.

« عَنْه عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ قَالَ: حَدَّثَنِی مَنْ قَالَ لَه أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنِّی إِذَا أَرَدْتُ الِاسْتِخَارَةَ فِی الْأَمْرِ الْعَظِیمِ اسْتَخَرْتُ اللَّه فِی مَقْعَدٍ مِائَةَ مَرَّةٍ وَ إِنْ کَانَ شِرَاءَ رَأْسٍ أَوْ شِبْهه اسْتَخَرْتُه ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِی مَقْعَدٍ أَقُولُ اللَّهمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِأَنَّکَ عَالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ کَذَا وَ کَذَا خَیْرٌ لِی فَخِرْه لِی وَ یَسِّرْه وَ إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّه شَرٌّ لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی فَاصْرِفْه عَنِّی إِلَی مَا هوَ خَیْرٌ لِی

وَ رَضِّنِی فِی ذَلِکَ بِقَضَائِکَ فَإِنَّکَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ تَقْدِرُ وَ لَا أَقْدِرُ وَ تَقْضِی وَ لَا أَقْضِی إِنَّکَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ».⁽¹⁾

علی بن اسباط می گوید: حدیث کرد مرا کسی که [امام] ابوجعفر -محمد باقرعلیه السلام- به او فرموده: وقتی تصمیم به امر عظیمی دارم در یکجا [بی وقفه] صدبار استخاره می کنم [از خدا طلب خیر می کنم]؛ و اگر می خواهم حیوانی خریداری کنم یا کارهایی از این قبیل انجام دهم سه بار در یک مجلس استخاره می کنم و می گویم: من از تو که عالم نهان و آشکار هستی می خواهم که اگر می دانی فلان کار ، خیر است برای من، پس آن را برایم اختیار و [انجام آن را] میسر و آسان کن و اگر می دانی شرّ است برای دین و دنیا و آخرتم آن را از من دور کن و بجایش آنچه خیر من است قرار بده و مرا در آن به قضاء خود راضی کن که تو می دانی و من نمی دانم و تو قادری و من قادر نیستم و تو قاضی هستی و من نیستم همانا تو علام الغیوب هستی.

«عَنْ هارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام یَقُولُ لِیَجْعَلْ أَحَدُکُمْ مَکَانَ قَوْلِه اللَّهمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ بِعِلْمِکَ وَ أَسْتَقْدِرُکَ بِقُدْرَتِکَ اللَّهمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ بِرَحْمَتِکَ وَ أَسْتَقْدِرُکَ الْخَیْرَ بِقُدْرَتِکَ عَلَیْه وَ ذَلِکَ لِأَنَّ فِی قَوْلِکَ اللَّهمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ بِعِلْمِکَ وَ أَسْتَقْدِرُکَ بِقُدْرَتِکَ الْخَیْرَ وَ الشَّرَّ فَإِذَا اشْتَرَطْتَ فِی قَوْلِکَ کَانَ لَکَ شَرْطُکَ إِنِ اسْتُجِیبَ لَکَ وَ لَکِنْ قُلِ اللَّهمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ بِرَحْمَتِکَ وَ أَسْتَقْدِرُکَ الْخَیْرَ بِقُدْرَتِکَ عَلَیْه لِأَنَّکَ عَالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ فَأَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ آلِه کَمَا صَلَّیْتَ عَلَی إِبْرَاهیمَ وَ آلِ إِبْرَاهیمَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ اللَّهمَّ إِنْ کَانَ هذَا الْأَمْرُالَّذِی أُرِیدُه خَیْراً لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی فَیَسِّرْه لِی وَ

إِنْ کَانَ غَیْرَ ذَلِکَ فَاصْرِفْه عَنِّی وَ اصْرِفْنِی عَنْه».⁽¹⁾

مسعدة بن صدقه می گوید: از جعفر بن محمد علیه السلام شنیدم که می فرمود: باید هر یک از شما بجای [این که هنگام استخاره بگوید] «اللَّهمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ بِعِلْمِکَ وَ أَسْتَقْدِرُکَ بِقُدْرَتِکَ، بگوید اللَّهمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ بِرَحْمَتِکَ وَ أَسْتَقْدِرُکَ الْخَیْرَ بِقُدْرَتِکَ عَلَیْه.» دلیل آن، این است که وقتی می گویی «اللهم إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ بِعِلْمِکَ وَ أَسْتَقْدِرُکَ بِقُدْرَتِکَ الْخَیْرَ وَ الشَّرَّ». پس اگر شرط کردی در سخنت طبق شرطت عمل خواهد شد -اگر برایت مستجاب شود- ولکن بگو: خداوندا من به وسیله رحمتت طلب خیر می کنم و به وسیله قدرتت طلب قدرت بر انجام خیر می کنم؛ چون تو عالِمِ نهان و آشکار؛ و رحمان و رحیم هستی. پس از تو می خواهم که صلوات بفرستی بر محمد و آلش همان گونه که صلوات فرستادی بر ابراهیم و آل ابراهیم؛ همانا تو حمید و مجیدی. خدایا اگر این امری که تصمیم انجام آن را دارم خیر است برای من در دین و دنیا و آخرتم آن را برایم آسان کن و اگر غیر این است آن را از من منصرف کن و مرا از آن منصرف گردان.

استخاره امام صادق علیه السلام قبل از سفر به سوی شام

سید بن طاووس در کتاب فتح الابواب استخاره ذیل را با سند مخدوش و ضعیف و عبارتی مبهم و غامض این گونه روایت کرده است: محمد بن مسلم از امام صادق علیه السلام نقل کرده که فرمود: مأمور شدیم به خروج به سوی شام پس من [دراین باره استخاره کردم و] گفتم:

«اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ هَذَا الْوَجْهُ الَّذِی هَمَمتُ بِهِ خَیْراً لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ

عَاقِبَةِ أَمْرِی وَ لِجَمِیعِ الْمُسْلِمِینَ فَیَسِّرْهُ لِی وَ بَارِکْ لِی فِیهِ وَ إِنْ کَانَ ذَلِکَ شَرّاً لِی فَاصْرِفْهُ عَنِّی إِلَی مَا هُوَ خَیْرٌ لِی مِنْهُ فَإِنَّکَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ تَقْدِرُ وَ لَا أَقْدِرُ وَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ. أَسْتَخِیرُ اللَّهَ»⁽¹⁾-صدبار این ذکر را می گوید- سپس امام فرمود: ریگ هایی را برداشتم و آن را روی نعلم-دمپایی عربی- گذاشتم. تا آن را تمام کردم [راوی گفت به امام عرض کردم آیا این گونه] نیست که این دعا را یک بار می گوید و[پس از آن] صدبار می گوید «استخیرالله»؟ [امام] فرمود: [من هم] همین کار را کردم [صدبار استخیرالله گفتم و یک بار این دعا را خواندم. امام] فرمود: [بعد از این استخاره]، این سفر از ما برگردانده شد [این سفر تحمیلی به سوی شام از طرف حکومت لغو شد و به جای سفر به شام] با همان اسباب و لوازم و ره توشه سفر، به سوی مکه حرکت کردیم؛ و آن حضرت در ادامه فرمود [استخیر الله] را در امر عظیم و مهم، صد و یک بار و در امر کم اهمیت ده بار می گوید.⁽²⁾

توضیح: از طرف حکومت به امام صادق علیه السلام دستور داده شده به سوی شام حرکت کند آن حضرت می فرماید دعای «اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ هَذَا الْوَجْهُ الَّذِی هممت بِهِ...» را خواندم و بعد استخیر الله را صدبار تکرار کردم. راوی که محمد بن مسلم است به امام عرض می کند آیا این گونه نیست که دعا

را یک بار و استخیرالله را صد بار باید تکرار کنیم؟ [امام] فرمود: [من هم] همین کار را کردم -صد بار استخیرالله گفتم و یک بار این دعا را خواندم.

مطلب دیگر این که امام صادق علیه السلام با هر ذکر، یک ریگ بر می داشته و روی نعلین خود می گذاشته تا با ریگ های دیگر مخلوط نشود و با شمارش آن ها، معلوم شود تعداد اذکار را کامل گفته است.

«رُوِیَ أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّه علیه السلام فَقَالَ لَه جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی رُبَّمَا رَکِبْتُ الْحَاجَةَ ثُمَّ أَنْدَمُ عَلَیْها فَقَالَ لَه أَیْنَ أَنْتَ مِنَ الِاسْتِخَارَةِ فَقَالَ الرَّجُلُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَکَیْفَ الِاسْتِخَارَةُ فَقَالَ إِذَا صَلَّیْتَ صَلَاةَ الْفَجْرِ فَقُلْ بَعْدَ أَنْ تَرْفَعَ یَدَیْکَ حِذَاءَ وَجْهکَ اللَّهمَّ إِنَّکَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ خِرْ لِی فِی جَمِیعِ مَا عَزَمْتُ بِه مِنْ أُمُورِی خِیَارَ بَرَکَةٍ وَ عَافِیَةٍ ثُمَّ یَسْجُدُ سَجْدَةً یَقُولُ فِیها مِائَةَ مَرَّةٍ أَسْتَخِیرُ اللَّه بِرَحْمَتِه أَسْتَقْدِرُ اللَّه فِی عَافِیَةٍ بِقُدْرَتِه ثُمَّ ائْتِ حَاجَتَکَ فَإِنَّها خَیْرٌ لَکَ عَلَی کُلِّ حَالٍ وَ لَا تَتَّهمْ رَبَّکَ فِیمَا تَتَصَرَّفُ فِیه.»⁽¹⁾

روایت شده، مردی پیش امام صادق علیه السلام آمد و عرض کرد فدایت شوم گاهی می شود کاری را انجام می دهم سپس از انجام دادنش پشیمان می شوم؟ حضرت فرمود: پس چرا استخاره نمی کنی؟ آن مرد گفت فدایت شوم چگونه استخاره کنم؟ آن حضرت فرمود: وقتی نماز صبح را خواندی بعدازآنکه دستانت را تا مقابل صورتت بالا آوردی بگو: خدایا تو می دانی و من نمی دانم و تو علام الغیوب هستی پس صلوات بفرست بر محمد و آل محمد و انتخاب کن در تمام کارهایی که عازم آن شدم؛ انتخاب برکت و عافیت. سپس سجده می کنی و صدبار

می گویی: «أَسْتَخِیرُ اللَّه بِرَحْمَتِه أَسْتَقْدِرُ اللَّه فِی عَافِیَةٍ بِقُدْرَتِه». ترجمه: به وسیله رحمت خدا طلب خیر می کنم همراه عافیت؛ و به وسیله قدرت خداوند طلب قدرت و توانایی می کنم. سپس برو سراغ کارت که درهرحال برایت خیر است و هر تصمیمی که پروردگارت برایت بگیرد او را متهم نکن.

«مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِه عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّه علیه السلام أَنَّه قَالَ: فِی الِاسْتِخَارَةِ أَنْ یَسْتَخِیرَ اللَّه الرَّجُلُ فِی آخِرِ سَجْدَةٍ مِنْ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ مِائَةَ مَرَّةٍ وَ مَرَّةً تَحْمَدُ اللَّه وَ تُصَلِّی عَلَی النَّبِیِّ وَ آلِه ثُمَّ تَسْتَخِیرُ اللَّه خَمْسِینَ مَرَّةً ثُمَّ تَحْمَدُ اللَّه وَ تُصَلِّی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه واله- وَ تَمِّمِ الْمِائَةَ وَ الْوَاحِدَةَ».⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام به حماد بن عثمان درباره استخاره فرمود: استخاره این است که انسان در آخرین سجده از نماز فجر صد و یک بار استخاره کند [بگوید: استخیر الله برحمته فی عافیه. نحوه استخاره در آخرین سجده نماز صبح این است که ابتدا] حمد خدا بگوید و صلوات بفرستد بر پیامبر و آلش. سپس پنجاه مرتبه استخاره می کنی [از خدا طلب خیر می کنی] سپس حمد خدا می گویی و صلوات بر پیامبر و آلش می فرستی و تمام کن صد و یک بار را [یعنی پنجاه ویک بار دیگر بگو: استخیرالله برحمته فی عافیة].

توضیح: در معنای این حدیث دو احتمال وجود دارد: احتمال اول این که در سجده آخر نماز فجر دویست و دو بار باید ذکر «استخیر الله» تکرار شود؛ به این صورت که ابتدا صد و یک مرتبه -بی وقفه و بدون صلوات و حمد و ثنا، «استخیرالله» بگوید؛ و صد و یک بار دیگر به همان روشی که آموزش می دهد بگوید؛ و احتمال دیگر آنکه امام درصدد بیان کیفیت گفتن اذکاری است که قبلاً به آن

اشاره کرده؛ درنتیجه، باید ذکر استخاره را صد و یک بار تکرار کند نه دویست و دومرتبه. به نظر این حقیر، با توجه به سایر روایات، اطمینان حاصل می شود که آن حضرت درصدد تشریح صد و یک باری است که قبلاً فرموده؛ درنتیجه، گفتن صد و یک بار ذکر «استخیر الله برحمته» کافی است.

مطلب دیگر آنکه درباره عبارت «رَکْعَتَیِ الْفَجْر» دو احتمال وجود دارد: یکی این که منظور نماز صبح است و احتمال دیگر آنکه مراد، نماز نافله صبح است. در احادیث و روایات، این کلمه هم درباره نماز صبح استعمال شده، هم درباره نماز نافله صبح.

« وَ بِإِسْنَادِه عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْقَسْرِیِ أَنَّه سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّه علیه السلام عَنِ الِاسْتِخَارَةِ فَقَالَ اسْتَخِرِ اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ فِی آخِرِ رَکْعَةٍ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ أَنْتَ سَاجِدٌ مِائَةَ مَرَّةٍ وَ مَرَّةً قَالَ قُلْتُ: کَیْفَ أَقُولُ: قَالَ تَقُولُ أَسْتَخِیرُ اللَّه بِرَحْمَتِه؛ أَسْتَخِیرُ اللَّه بِرَحْمَتِه.⁽¹⁾

محمد بن خالد قسری از امام صادق علیه السلام در باره استخاره سؤال کرد؛ آن حضرت فرمود: در آخرین رکعت از نماز شب درحالی که سجده کرده ای صد و یک بار استخاره کن. گفت چه بگویم؟ امام فرمود: می گویی: أَسْتَخِیرُ اللَّه بِرَحْمَتِه.

«وَ بِإِسْنَادِه عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الصَّلَاةِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهبٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّه علیه السلام فِی الْأَمْرِ یَطْلُبُه الطَّالِبُ مِنْ رَبِّه قَالَ یَتَصَدَّقُ فِی یَوْمِه عَلَی سِتِّینَ مِسْکِیناً کُلِّ مِسْکِینٍ صَاعاً بِصَاعِ النَّبِیِّ صلی الله علیه واله فَإِذَا کَانَ اللَّیْلُ اغْتَسَلَ فِی ثُلُثِ اللَّیْلِ الْبَاقِی وَ یَلْبَسُ أَدْنَی مَا یَلْبَسُ مَنْ یَعُولُ مِنَ الثِّیَابِ إِلَّا أَنَّ عَلَیْه فِی تِلْکَ

الثِّیَابِ إِزَاراً ثُمَّ یُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ فَإِذَا وَضَعَ جَبْهتَه فِی الرَّکْعَةِ الْأَخِیرَةِ لِلسُّجُودِ هلَّلَ اللَّه وَ عَظَّمَه وَ مَجَّدَه وَ ذَکَرَ ذُنُوبَه فَأَقَرَّ بِمَا یَعْرِفُ مِنْها مُسَمًّی ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَه فَإِذَا وَضَعَ فِی السَّجْدَةِ الثَّانِیَةِ اسْتَخَارَ اللَّه مِائَةَ مَرَّةٍ یَقُولُ اللَّهمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ- ثُمَّ یَدْعُو اللَّه بِمَا یَشَاءُ وَ یَسْأَلُه إِیَّاه کُلَّمَا سَجَدَ فَلْیُفْضِ بِرُکْبَتَیْه إِلَی الْأَرْضِ یَرْفَعُ الْإِزَارَ حَتَّی یَکْشِفَها وَ یَجْعَلُ الْإِزَارَ مِنْ خَلْفِه بَیْنَ أَلْیَیْه وَ بَاطِنِ سَاقَیْه».⁽¹⁾

زراره از امام صادق علیه السلام درباره کسی که به درگاه پروردگارش حاجتی دارد سؤال کرد [چگونه خواسته خود را از خداوند منان طلب کند]. آن حضرت در پاسخ فرمود: هنگام روز به شصت فقیر صدقه بدهد -به هر مسکین یک صاع به صاع رسول خدا - و در ثلث آخر شب غسل کند و لباس فقیرانه ای بپوشد و لازم است [بجای زیرجامه] یک لنگ بپوشد سپس دو رکعت نماز بخواند و هنگامی که پیشانی اش را در رکعت آخر برای سجده بر زمین گذاشت لا اله الا الله بگوید و خدا را به مجد و عظمت یاد کند و هر مقدار از گناهی که به یاد دارد را نام ببرد و به آن اعتراف کند سپس سر بر دارد و به سجده دوم برود و صدبار استخاره کند [از خدا حاجت خود را طلب نماید].

تذکر: در هیچ یک از احادیث و روایات، برای استخاره، به غسل کردن در ثلث آخر شب و پوشیدن لباس فقیرانه و صدقه دادن سفارش نشده؛ مگر در این روایت؛ که این هم درباره دعا کردن برای رفع گرفتاری های

عظیم است و ربطی به استخاره های اصطلاحی ندارد. بنا بر این فتوا دادن به استحباب صدقه دادن و غسل کردن و روزه گرفتن برای استخاره، فتوای بدون مستند صحیح خواهد بود.

«عَنْ مُرَازِمٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّه علیه واله إِذَا أَرَادَ أَحَدُکُمْ شَیْئاً فَلْیُصَلِّ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ لْیَحْمَدِ اللَّه وَ لْیُثْنِ عَلَیْه وَ یُصَلِّی عَلَی النَّبِیِّ وَ أَهلِ بَیْتِه وَ یَقُولُ اللَّهمَّ إِنْ کَانَ هذَا الْأَمْرُ خَیْراً لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ فَیَسِّرْه لِی وَ اقْدِرْه وَ إِنَّ کَانَ غَیْرَ ذَلِکَ فَاصْرِفْه عَنِّی- قَالَ مُرَازِمٌ فَسَأَلْتُه أَیَّ شَیْ ءٍ أَقْرَأُ فِیهمَا فَقَالَ اقْرَأْ فِیهمَا مَا شِئْتَ وَ إِنْ شِئْتَ فَاقْرَأْ فِیهمَا بِقُلْ هوَ اللَّه أَحَدٌ- وَ قُلْ یَا أَیُّها الْکَافِرُونَ».⁽¹⁾

مزارم می گوید امام صادق علیه السلام به من فرمود: وقتی یکی از شما اراده انجام کاری داشت پس باید دو رکعت نماز بخواند و حمد و ثنای الهی بگوید سپس بر پیامبر و اهل بیتش صلوات بفرستد و بگوید «اللَّهمَّ إِنْ کَانَ هذَا الْأَمْرُ خَیْراً لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ فَیَسِّرْه لِی وَ اقْدِرْه وَ إِن کَانَ غَیْرَ ذَلِکَ فَاصْرِفْه عَنِّی». ترجمه: خدایا اگر این کار خیر است برای دین و دنیای من آن را برایم آسان کن و مرا به انجام آن نیرومند گردان و اگر این طور نیست آن را از من دور کن.

مزارم می گوید: پرسیدم چه سوره ای در این نماز بخوانم؟ حضرت فرمود هر سوره ای که دلت می خواهد بخوان و اگر خواستی «قل هو الله احد و قل یا ایها الکافرون» بخوان.

«مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَیْثٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّه علیه السلام صَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ اسْتَخِرِ اللَّه فَوَ اللَّه مَا اسْتَخَارَ اللَّه مُسْلِمٌ إِلَّا خَارَ لَه الْبَتَّةَ».⁽²⁾

مرحوم کلینی با سند خود حدیثی را از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن

حضرت فرمود: دو رکعت نماز بخوان و استخاره کن [طلب خیر کن] پس به خدا قسم هیچ مسلمانی از خدا طلب خیر نکرد مگر این که قطعاً به او خیر عنایت می فرماید.

وَ مِنْه عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ رَفَعَه إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّه علیه السلام قَالَ: تَقُولُ فِی الِاسْتِخَارَةِ أَسْتَخِیرُ اللَّه وَ أَسْتَقْدِرُ اللَّه وَ أَتَوَکَّلُ عَلَی اللَّه وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه أَرَدْتُ أَمْراً فَأَسْأَلُ إِلَهی إِنْ کَانَ ذَلِکَ لَه رِضًا أَنْ یَقْضِیَ لِی حَاجَتِی وَ إِنْ کَانَ لَه سَخَطاً أَنْ یَصْرِفَنِی عَنْه وَ أَنْ یُوَفِّقَنِی لِرِضَاه.⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می فرماید: هنگام استخاره می گویی «أَسْتَخِیرُ اللَّه وَ أَسْتَقْدِرُ اللَّه وَ أَتَوَکَّلُ عَلَی اللَّه وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه »- از خدا خیر می خواهم و از خدا طلب قدرت و توانایی می کنم و بر خدا توکل می کنم و هیچ حول و قوه ای نیست مگر به [کمک] خدا. اراده انجام کاری کرده ام پس ای پروردگارم تقاضا می کنم اگر رضایتت در این کار است حاجتم برآورده کن و اگر خشم و غضبت [در این کار] است مرا از آن منصرف نموده؛ و به رضایتت موفق کن.

استخاره اسماء منسوب به امام زمان عجله الله تعالی فرجه الشریف

سید بن طاووس در کتاب فتح الابواب دعایی منسوب به امام عصرعجله الله تعالی فرجه الشریف را با سند ضعیف این گونه نقل کرده: روایت کرد محمد بن علی بن محمد در

کتاب جامعش [دعایی را] که این لفظ آن است: استخاره اسمایی که به آن عمل می شود و در نماز حاجت و غیر آن خوانده می شود؛ ابو دلف محمد بن مظفررحمه الله یادآور شد که این دعا آخرین چیزی است که

خارج شده [از ناحیه مقدسه].

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی عَزَمْتَ بِهِ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَقُلْتَ لَهَا ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ وَ بِاسْمِکَ الَّذِی عَزَمْتَ بِهِ عَلَی عَصَا مُوسَی- فَإِذا هِیَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی صَرَفْتَ بِهِ قُلُوبَ السَّحَرَةِ إِلَیْکَ حَتَّی قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِینَ وَ أَسْأَلُکَ بِالْقُدْرَةِ الَّتِی تُبْلِی بِهَا کُلَّ جَدِیدٍ وَ تُجَدِّدُ بِهَا کُلَّ بَالٍ وَ أَسْأَلُکَ بِکُلِّ حَقٍّ هُوَ لَکَ وَ بِکُلِّ حَقٍّ جَعَلْتَهُ عَلَیْکَ إِنْ کَانَ هَذَا الْأَمْرُ خَیْراً لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تُسَلِّمَ عَلَیْهِمْ تَسْلِیماً وَ تُهَیِّئَهُ لِی وَ تُسَهِّلَهُ عَلَیَّ وَ تَلْطُفَ لِی فِیهِ بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ إِنْ کَانَ شَرّاً لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تُسَلِّمَ عَلَیْهِمْ تَسْلِیماً وَ أَنْ تَصْرِفَهُ عَنِّی بِمَ شِئْتَ وَ کَیْفَ شِئْتَ وَ تُرْضِیَنِی بِقَضَائِکَ وَ تُبَارِکَ لِی فِی قَدَرِکَ حَتَّی لَا أُحِبَّ تَعْجِیلَ شَیْ ءٍ أَخَّرْتَهُ وَ لَا تَأْخِیرَ شَیْ ءٍ عَجَّلْتَهُ فَإِنَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِکَ یَا عَلِیُّ یَا عَظِیمُ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ».⁽¹⁾

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ خداوندا من از تو می خواهم به آن اسمی که به وسیله آن عزم کردی بر آسمان ها و زمین و به آن ها گفتی بیایید -چه با اختیار چه بی اختیار- گفتند آمدیم در حال اختیار؛ و به آن اسمی که عزم کردی با آن بر عصای موسی پس ناگهان جادوی ساحران را بلعید؛ و از تو می خواهم به اسمی که به وسیله آن قلب ساحران را منصرف کردی به سوی خودت تا این که گفتند ایمان آوردیم به پروردگار جهانیان، پروردگار موسی و هارون، تو خدای رب العالمین هستی و از تو می خواهم

به قدرتی که هر نویی را کهنه و فرسوده می کنی و هر کهنه و پوسیده ای را، نو می کنی و از تو می خواهم به حق هر حقی که برای توست و به هر حقی که برای خودت قرار دادی اگر این امر خیر است برای دین و دنیا و آخرتم، صلوات بفرستی برمحمد و آل محمد و بر آنان سلام برسانی سلام دادنی و [این کار را] برایم آماده و مهیا و آسان گردانی. و لطف کن به من در آن به رحمتت یا ارحم الراحمین؛ و اگر شرّ است برای دین و دنیا و آخرتم صلوات بفرستی بر محمد و آل محمد و سلام برسانی بر آن ها سلام دادنی و این که منصرف کنی آن را از من به آنچه خواستی و هرجور خواستی. و راضی ام کنی به قضایت و در تقدیرت برایم مبارک کنی تا این که دوست نداشته باشم تعجیل چیزی را که تأخیر انداخته ای و نه تأخیر چیزی را که تقدیم داشته ای پس همانا هیچ حول و قوّه ای نیست مگر به وسیله تو؛ ای بلندمرتبه و ای بزرگ و ای ذوالجلال والاکرام.

ادعیه استخاره

امام صادق علیه السلام می فرماید: بعضی از آباء [و اجداد من وقتی می خواستند استخاره کنند] می گفتند:

« اللَّهمَّ لَکَ الْحَمْدُ وَ بِیَدِکَ الْخَیْرُ کُلُّه اللَّهمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ بِرَحْمَتِکَ-وَ أَسْتَقْدِرُکَ الْخَیْرَ بِقُدْرَتِکَ عَلَیْه لِأَنَّکَ تَقْدِرُ وَ لَا أَقْدِرُ وَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ اللَّهمَّ فَمَا کَانَ مِنْ أَمْرٍ هوَ أَقْرَبُ مِنْ طَاعَتِکَ وَ أَبْعَدُ مِنْ مَعْصِیَتِکَ وَ أَرْضَی لِنَفْسِکَ وَ أَقْضَی لِحَقِّکَ فَیَسِّرْه لِی وَ یَسِّرْنِی لَه وَ مَا کَانَ مِنْ غَیْرِ ذَلِکَ فَاصْرِفْه عَنِّی وَ اصْرِفْنِی

عَنْه فَإِنَّکَ لَطِیفٌ لِذَلِکَ وَ الْقَادِرُ عَلَیْه».⁽¹⁾

خداوندا حمد و ستایش مخصوص توست و تمام خیر در دست توست. خدایا من به وسیله رحمتت طلب خیر می کنم و به وسیله قدرتی که بر خیر داری برای آنچه خیر است طلب قدرت و توانایی می کنم. چون تو توانایی و من ناتوانم و تو می دانی و من نمی دانم و تو علام الغیوب هستی. خداوندا هر کاری که به طاعت و رضایت تو نزدیک تر و از معصیتت دورتر و در ادای حق تو بهتر است را برایم میسر و آسان کن و هر کاری غیر این است را از من منصرف و مرا از آن منصرف فرما همانا تو لطیف هستی به این امور و توانایی بر آن.

«عَنْه عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ رَفَعَه إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّه علیه السلام قَالَ: تَقُولُ فِی الِاسْتِخَارَةِ- أَسْتَخِیرُ اللَّه وَ أَسْتَقْدِرُ اللَّه وَ أَتَوَکَّلُ عَلَی اللَّه وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه أَرَدْتُ أَمْراً فَأَسْالُ إِلَهی إِنْ کَانَ ذَلِکَ لَه رِضًی أَنْ یَقْضِیَ لِی حَاجَتِی وَ إِنْ کَانَ لَه سَخَطاً أَنْ یَصْرِفَنِی عَنْه وَ أَنْ یُوَفِّقَنِی لِرِضَاه».⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی می خواهی استخاره کنی بگو: «أَسْتَخِیرُ اللَّه وَ أَسْتَقْدِرُ اللَّه وَ أَتَوَکَّلُ عَلَی اللَّه وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه »از خدا طلب خیر می کنم و از خدا طلب قدرت و توانایی [برای انجامش] می کنم و بر خدا توکل می کنم و هیچ حول و قوه ای نیست مگر به کمک خدا. [آنگاه می گویی] می خواهم کاری را انجام دهم؛ از خدایم می خواهم اگر رضایتش در این کار است حاجتم را براورده کند و اگر، خشم و غضبش در آن است مرا از آن منصرف کند و موفقم کند به آنچه رضایتش در آن است.

«... قَالَ: وَ سَمِعْتُه یَقُولُ فِی الِاسْتِخَارَةِ: «اللَّهمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِعِلْمِکَ، وَ أَسْتَخِیرُکَ بِعِزَّتِکَ، وَ أَسْأَلُکَ مِنْ فَضْلِکَ الْعَظِیمِ، وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِعَوَاقِبِ الْأُمُورِ. إِنْ کَانَ هذَا الْأَمْرُ خَیْراً لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی، فَیَسِّرْه لِی وَ بَارِکْ لِی فِیه، وَ إِنْ کَانَ شَرّاً فَاصْرِفْه عَنِّی، وَ اقْضِ لِیَ الْخَیْرَ حَیْثُ کَانَ، وَ رَضِّنِی بِه، حَتَّی لَا أُحِبَّ تَعْجِیلَ مَا أَخَّرْتَ وَ لَا تَأْخِیرَ مَا عَجَّلْتَ».⁽¹⁾

صفوان جمال می گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که هنگام استخاره می گفت: پروردگارا من به علمت از تو می خواهم و به عزتت از تو طلب خیر می کنم و از فضل عظیمت از تو تقاضا می کنم؛ درحالی که تو از همه به عاقبت کارها داناتری [و در ادامه می فرمود خداوندا] اگر این کار، خیر است در دین و دنیا و آخرتم آن را برایم آسان کن و در آن برایم برکت بده و اگر شرّ است آن را از من منصرف کن؛ و برایم خیر را مقدر کن هرچه که باشد و به آن راضی ام کن تا دوست نداشته باشم تعجیل چیزی را که تأخیر انداختی و تأخیر چیزی را که تعجیل داشتی.

مرحوم کفعمی در کتاب «مصباح» برای استخاره چند دعا نقل کرده؛ یکی از آن ادعیه، «دعای سِرّ» نام دارد که در اینجا نقل می کنیم:

[در حدیث قدسی است که خداوند متعال به حضرت محمد صلی الله علیه واله فرمود] ای محمد! هر کس قصد انجام[یکی از] دو کار را داشته و دوست دارد آن کاری که بیشتر مورد رضایتم است را برایش انتخاب نموده و او را ملزم به انجام آن کنم، پس هنگامی که قصد انجام آن کار را دارد بگوید:

«اللَّهمَّ اخْتَرْ لِی بِعِلْمِکَ وَ وَفِّقْنِی لِرِضَاکَ وَ مَحَبَّتِکَ اللَّهمَّ اخْتَرْ لِی بِقُدْرَتِکَ وَ

جَنِّبْنِی بِعِزَّتِکَ مَقْتَکَ وَ سَخَطَکَ اللَّهمَّ فَاخْتَرْ لِی فِیمَا أُرِیدُ مِنْ هذَیْنِ الْأَمْرَیْنِ [و تسمیهما] أَحَبَّهمَا إِلَیْکَ وَ أَرْضَاهمَا لَکَ وَ أَقْرَبَهمَا مِنْکَ اللَّهمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِالْقُدْرَةِ الَّتِی زَوَیْتَ بِها عِلْمَ الْأَشْیَاءِ عَنْ جَمِیعِ خَلْقِکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اغْلِبْ بَالِی وَ هوَایَ وَ سَرِیرَتِی وَ عَلَانِیَتِی بِأَخْذِکَ وَ اسْفَعْ بِنَاصِیَتِی إِلَی مَا تَرَاه لَکَ رِضًی وَ لِی صَلَاحاً فِیمَا أَسْتَخِیرُکَ حَتَّی تُلْزِمَنِی مِنْ ذَلِکَ أَمْراً أَرْضَی فِیه بِحُکْمِکَ وَ أَتَّکِلُ فِیه عَلَی فَضْلِکَ [قَضَائِکَ] وَ أَکْتَفِی [وَ اکْفِنِی] فِیه بِقُدْرَتِکَ وَ لَا تَقْلِبْنِی وَ هوَایَ لِهوَاکَ مُخَالِفٌ وَ لَا مَا أُرِیدُ لِمَا تُرِیدُ لِی مُجَانِبٌ اغْلِبْ بِقُدْرَتِکَ الَّتِی تَقْضِی بِها مَا أَحْبَبْتَ بِهوَاکَ هوَایَ وَ یَسِّرْنِی لِلْیُسْرَی الَّتِی تَرْضَی بِها عَنْ صَاحِبِها وَ لَا تَخْذُلْنِی بَعْدَ تَفْوِیضِی إِلَیْکَ أَمْرِی بِرَحْمَتِکَ الَّتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ ءٍ اللَّهمَّ أَوْقِعْ خِیَرَتَکَ فِی قَلْبِی وَ افْتَحْ قَلْبِی لِلُزُومِها یَا کَرِیمُ آمِینَ».⁽¹⁾

اگر این دعا را بخواند دیر یا زود به آنچه نفعش در آن است می رسد.⁽¹⁾

مصباح ابن باقی از امیرالمؤمنین علیه السلام برای استخاره این دعا را نقل کرده است: «ما شَاءَ اللَّهُ کَانَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ خِیَارَ مَنْ فَوَّضَ إِلَیْکَ أَمْرَهُ وَ أَسْلَمَ إِلَیْکَ نَفْسَهُ وَ اسْتَسْلَمَ إِلَیْکَ فِی أَمْرِهِ وَ خَلَا لَکَ وَجْهُهُ وَ تَوَکَّلَ عَلَیْکَ فِیمَا نَزَلَ بِهِ اللَّهُمَّ خِرْ لِی وَ لَا تَخِرْ عَلَیَّ وَ کُنْ لِی وَ لَا تَکُنْ عَلَیَّ وَ انْصُرْنِی وَ لَا تَنْصُرْ عَلَیَّ وَ أَعِنِّی وَ لَا تُعِنْ عَلَیَّ وَ أَمْکِنِّی وَ لَا تُمْکِنْ [عَلَیَ] مِنِّی وَ اهْدِنِی إِلَی الْخَیْرِ وَ لَا تُضِلَّنِی وَ أَرْضِنِی بِقَضَائِکَ وَ بَارِکْ لِی فِی قَدَرِکَ إِنَّکَ تَفْعَلُ مَا تَشَاءُ وَ تَحْکُمُ مَا تُرِیدُ وَ أَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ لِیَ الْخِیَرَةُ فِی أَمْرِی هَذَا فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ عَاقِبَةِ أَمْرِی فَسَهِّلْ لِی وَ إِنْ کَانَ غَیْرَ ذَلِکَ فَاصْرِفْهُ عَنِّی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیل».⁽²⁾

مرحوم سید بن طاووس در کتاب فتح الابواب به سند خود از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت [هنگام استخاره] می فرمود:

«اللَّهُمَّ إِنَّ خِیَرَتَکَ تُنِیلُ الرَّغَائِبَ وَ تُجْزِلُ الْمَوَاهِبَ وَ تُطَیِّبُ الْمَکَاسِبَ وَ تُغَنِّمُ الْمَطَالِبَ وَ تَهْدِی إِلَی أَحْمَدِ الْعَوَاقِبِ وَ تَقِی مِنْ مَحْذُورِ النَّوَائِبِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ فِیمَا عَقَدَ عَلَیْهِ رَأْیِی وَ قَادَنِی إِلَیْهِ هَوَایَ فَأَسْأَلُکَ یَا رَبِّ أَنْ تُسَهِّلَ لِی مِنْ ذَلِکَ مَا تَعَسَّرَ وَ أَنْ تُعَجِّلَ مِنْ ذَلِکَ مَا تَیَسَّرَ وَ أَنْ تُعْطِیَنِی یَا رَبِّ الظَّفَرَ فِیمَا اسْتَخَرْتُکَ فِیهِ وَ عَوْناً بِالْإِنْعَامِ فِیمَا دَعَوْتُکَ وَ أَنْ تَجْعَلَ یَا رَبِّ بُعْدَهُ قُرْباً وَخَوْفَهُ أَمْناً وَ مَحْذُورَهُ سِلْماً فَإِنَّکَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ تَقْدِرُ وَ لَا أَقْدِرُ وَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ اللَّهُمَّ إِنْ یَکُنْ هَذَا الْأَمْرُ خَیْراً لِی فِی عَاجِلِ الدُّنْیَا وَ آجِلِ الْآخِرَةِ فَسَهِّلْهُ لِی وَ یَسِّرْهُ عَلَیَّ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ فَاصْرِفْهُ عَنِّی وَ اقْدِرْ لِی فِیهِ الْخِیَرَةَ- إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِین».⁽¹⁾

خدایا انتخاب تو [مرا به] آرزوها و آمال و مواهب شایان می رساند و کسب ها و خواسته ها را پرفایده و به سوی نیکوترین عواقب راهنمایی می کند و از ناگواری های بیمناک بازمی دارد. خدایا من از تو طلب خیر می کنم در آنچه به نظرم رسیده؛ و خواسته ام مرا به آن راهنمایی کرده، پس پروردگارا از تو می خواهم مشکلات این کار را آسان کنی و در آسانش تعجیل فرمایی و ظفر را در آنچه از تو طلب نمودم به من عطا کنی و در دعایی که کردم یاری ام کنی و این که دورش را نزدیک و خوفش را امن کنی. پس همانا تو می دانی و من نمی دانم و می توانی و من نمی توانم و تو علام الغیوب هستی خدایا اگر این امر، خیر است در عاجل دنیا و آجل آخرت، پس آن را برایم سهل و آسان کن و اگر [این چنین نیست] آن را از من منصرف کن و خیر را برایم در آن مقدر کن؛ همانا تو بر هر کاری قادر و توانایی ای ارحم الراحمین.

استخاره ازدواج

«... وَ إِذَا أَرَدْتَ التَّزْوِیجَ فَاسْتَخِرْ وَ امْضِ ثُمَّ صَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ ارْفَعْ یَدَیْکَ وَ قُلْ اللَّهمَّ إِنِّی أُرِیدُ التَّزْوِیجَ فَسَهلْ لِی مِنَ النِّسَاءِ أَحْسَنَهنَّ خُلُقاً وَ خَلْقاً وَ أَعَفَّهنَّ فَرْجاً وَ أَحْفَظَهنَّ نَفْساً فِیَّ وَ فِی مَالِی وَ أَکْمَلَهنَّ جَمَالًا وَ أَکْثَرَهنَّ أَوْلَاداً».⁽¹⁾

چون خواستی ازدواج کنی استخاره کن و برو [برای تزویج] سپس دو رکعت نماز بخوان و دستانت را بلند کن و بگو: خداوندا من می خواهم ازدواج کنم پس برایم آسان کن تا با بهترین زنان ازنظر چهره و اخلاق و عفت دامن؛ و نگهدارنده تر از همه از من و مالم؛ و کامل تر از همه ازنظر جمال؛ و پراولادتر از همه، ازدواج کنم.

استخاره حجامت

«وَ بِإِسْنَادِه عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیه عَنْ جَدِّه عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیه عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّه صلی الله علیه واله لَا تُعَادُوا الْأَیَّامَ فَتُعَادِیَکُمْ إِذَا تبغِی [تَبَیَّغَ] الدَّمُ بِأَحَدِکُمْ فَلْیَحْتَجِمْ فِی أَیِّ الْأَیَّامِ کَانَ وَ لْیَقْرَأْ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ یَسْتَخِیرُ اللَّه تَعَالَی ثَلَاثاً وَ یُصَلِّی عَلَی النَّبِیِّ ص».⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: با ایام دشمنی نکنید که با شما دشمنی می کند؛ وقتی خون به یکی از شما غلبه کرد پس باید حجامت کند در هرروزی از روزها که بخواهد؛ پس باید [قبل از حجامت] آیة الکرسی را بخواند و سه بار استخاره کند [دعا کند و طلب خیر نماید] و سه بار بر رسول خدا صلوات بفرستد.

فصل سوم : آموزش استخاره قلبی

اشاره

در این فصل ده حدیث از کتب معتبر، درباره استخاره قلبی، تقدیم می شود. خلاصه این احادیث ازاین قرار است: کسی که قصد انجام استخاره قلبی دارد بعد از نماز واجب یا بعد از اقامه دو رکعت نماز استخاره، اذکار مخصوص را با حضور قلب و با توجه به معنای آن، قرائت می کند و در پایان به آن طرفی که قلبش بیشتر مایل است عمل می کند. برای اطلاع از جزئیات این استخاره، احادیث ذیل را با دقت ملاحظه بفرمایید.

«عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَمْرِو بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ رُبَّمَا أَرَدْتُ الْأَمْرَ یَفْرُقُ مِنِّی فَرِیقَانِ أَحَدُهُمَا یَأْمُرُنِی وَ الْآخَرُ یَنْهَانِی قَالَ فَقَالَ إِذَا کُنْتَ کَذَلِکَ فَصَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ اسْتَخِرِ اللَّهَ مِائَةَ مَرَّةٍ وَ مَرَّةً ثُمَّ انْظُرْ أَحْزَمَ الْأَمْرَیْنِ لَکَ فَافْعَلْهُ فَإِنَّ الْخِیَرَةَ فِیهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ لْتَکُنِ اسْتِخَارَتُکَ فِی عَافِیَةٍ فَإِنَّهُ رُبَّمَا خِیرَ لِلرَّجُلِ فِی

قَطْعِ یَدِهِ وَ مَوْتِ وَلَدِهِ وَ ذَهَابِ مَالِهِ».⁽¹⁾

اسحاق بن عمار می گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم: چه بسا تصمیم به [انجام] کاری دارم مردم درباره کارم به دودسته تقسیم می شوند؛ یک گروه مرا به انجام آن امر می کنند و گروه دیگر نهی می کنند [در چنین وضعی چه کنم؟] امام فرمود: وقتی در چنین موقعیتی قرار گرفتی دو رکعت نماز بخوان و صد و یک بار استخاره کن سپس نگاه کن به قلبت؛ َآن کاری را که بیشتر به آن مایل هستی انجام بده که خیر در آن است -إن شاء الله- و باید استخاره ات همراه طلب عافیت باشد؛ چون ممکن است خیر کسی در قطع شدن دست یا مرگ فرزند یا تلف شدن مالش باشد.

«وَ عَنْهُ، عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: «مَا اسْتَخَارَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَبْدٌ فِی أَمْرٍ قَطُّ مِائَةَ مَرَّةٍ، یَقِفُ عِنْدَ رَأْسِ قَبْرِ الْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَیَحْمَدَ اللَّهَ وَ یُهَلِّلَهُ وَ یُسَبِّحَهُ وَ یُمَجِّدَهُ وَ یُثْنِیَ عَلَیْهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، إِلَّا رَمَاهُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بِأَخْیَرِ الْأَمْرَیْنِ».⁽²⁾

صفوان جمال از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: هیچ بنده ای نزد قبر امام حسین علیه السلام صدبار استخاره [طلب خیر] نکرد و حمد و ثنا و تسبیح و تمجید و تهلیل خدا را آن گونه که شایسته آن است نگفت مگر آنکه خدای تبارک و تعالی [از دو امری که میان آن مردد است] بهترین آن را به دلش می اندازد.

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ قَالَ: سَأَلَ الْحَسَنُ بْنُ الْجَهْمِ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام لِابْنِ أَسْبَاطٍ فَقَالَ مَا تَرَی لَهُ وَ ابْنُ أَسْبَاطٍ حَاضِرٌ وَ نَحْنُ جَمِیعاً

یَرْکَبُ الْبَرَّ أَوِ الْبَحْرَ إِلَی مِصْرَ فَأَخْبَرَهُ بِخَیْرِ طَرِیقِ الْبَرِّ فَقَالَ الْبَرُّ وَ ائْتِ الْمَسْجِدَ فِی غَیْرِ وَقْتِ صَلَاةِ الْفَرِیضَةِ فَصَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ اسْتَخِرِ اللَّهَ مِائَةَ مَرَّةٍ ثُمَّ انْظُرْ أَیُّ شَیْ ءٍ یَقَعُ فِی قَلْبِکَ فَاعْمَلْ بِهِ وَ قَالَ لَهُ الْحَسَنُ الْبَرُّ أَحَبُّ إِلَیَّ لَهُ قَالَ وَ إِلَیَّ».⁽¹⁾

مرحوم کلینی به سند خود از ابن فضال روایت کرده که گفت: حسن بن جهم از ابا الحسن [امام رضا] علیه السلام برای ابن اسباط سؤال کرد -درحالی که ما و ابن اسباط حاضر بودیم- [به امام رضا] گفت: نظرت چیست [ابن اسباط] از راه دریا به مصر برود یا از راه خشکی؟ و خبر داد که راه خشکی [خطرناک و ناامن است]. آن حضرت در پاسخ فرمود: در غیر وقت نماز واجب به مسجد بیا و دو رکعت نماز بخوان و صد بار استخاره کن [از خدا طلب خیر کن] سپس نگاه کن ببین چی در قلبت واقع می شود به آن عمل کن. در این حال حسن گفت راه خشکی به نظر من برایش بهتر است و امام فرمود: به نظر من هم بهتر است.

«عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ الْبَجَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا تَرَی آخُذُ بَرّاً أَوْ بَحْراً فَإِنَّ طَرِیقَنَا مَخُوفٌ شَدِیدُ الْخَطَرِ فَقَالَ اخْرُجْ بَرّاً وَ لَا عَلَیْکَ أَنْ تَأْتِیَ مَسْجِدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه واله وَ تُصَلِّیَ رَکْعَتَیْنِ فِی غَیْرِ وَقْتِ فَرِیضَةٍ ثُمَّ لَتَسْتَخِیرُ اللَّهَ مِائَةَ مَرَّةٍ وَ مَرَّةً ... »⁽²⁾

حدیث فوق به سند دیگر این گونه روایت شده که علی بن اسباط می گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: فدایت شوم نظر شما چیست [در سفری که در پیش دارم راه] خشکی را در پیش گیرم یا راه دریا را؟ چون راه ما ترسناک و پرخطر

است؟ حضرت فرمود: از راه خشکی برو [بعد در ادامه فرمود] چرا در غیر وقت نماز واجب به مسجد رسول خدا صلی الله علیه واله نمی آیی دو رکعت نماز بخوانی سپس صد و یک بار طلب خیر کنی ...

توضیح: آن گونه که از روایت برمی آید، حسن بن جهم [در مسجدالنبی] با امام رضا علیه السلام مشورت کرده و خطر مسیر خشکی به سوی مصر را برای آن حضرت گزارش داده و از امام نظرخواهی کرده که ابن اسباط از طریق دریا راهی مصر شود یا راه خشکی را باوجوداین خطرات در پیش گیرد. امام رضا علیه السلام نه برای ابن اسباط از غیب خبر داد که کدام یک از دو طریق امن است و کدام ناامن؛ نه دست به سوی قرآن برد تا برایش استخاره کند. بلکه به او آموزش داد تا در غیر وقت نماز به مسجد برود و استخاره قلبی کند. با توجه به این حدیث، شایسته است وقتی کسی برای استخاره کردن به علما و ائمه جمعه و جماعت مراجعه کرد، از سیره و سنت رسول خدا صلی الله علیه واله و ائمه هدی علیه السلام تخلف نکنند و بجای دراز کردن دست به سوی تسبیح و قرآن، طبق سیره امام رضا علیه السلام روش استخاره کردن را به آن ها آموزش بدهند تا خودشان استخاره کنند.

«الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْفَحَّامِ عَنِ الْمَنْصُورِیِّ عَنْ عَمِّ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام إِذَا عَرَضَتْ لِأَحَدِکُمْ حَاجَةٌ فَلْیَسْتَشِرِ اللَّهَ رَبَّهُ فَإِنْ أَشَارَ عَلَیْهِ اتَّبَعَ وَ إِنْ لَمْ یُشِرْ عَلَیْهِ تَوَقَّفَ قَالَ قُلْتُ: یَا سَیِّدِی وَ کَیْفَ أَعْلَمُ ذَلِکَ قَالَ تَسْجُدُ عَقِیبَ الْمَکْتُوبَةِ وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ خِرْ لِی مِائَةَ مَرَّةٍ ثُمَّ تَتَوَسَّلُ بِنَا وَ تُصَلِّی عَلَیْنَا وَ تَسْتَشْفِعُ بِنَا ثُمَّ تَنْظُرُ مَا یُلْهِمُکَ تَفْعَلُهُ فَهُوَ الَّذِی أَشَارَ

عَلَیْکَ بِهِ».⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی برای یکی از شما حاجتی پیش آمد کرد پس باید با پروردگارش مشورت کند پس اگر خدا رأی داد به َآن عمل کند و اگر به آن نظر موافق نداد توقف کند. راوی می گوید به امام عرض کردم: ای آقای من از کجا بفهمم خدا به آن، رأی موافق می دهد یا نظر مخالف؟ امام فرمود: بعد از نماز واجب سجده می کنی و صدبار می گویی: «اللَّهُمَّ خِرْ لِی» سپس به ما توسل می کنی و بر ما صلوات می فرستی و به وسیله ما طلب شفاعت می کنی سپس نگاه می کنی می بینی چه چیزی به قلبت الهام می کند آن را انجام می دهی پس آن [چیزی که در دلت الهام شده] همانی است که خدا به تو نظر داده است.

«عنِ الشَّیْخِ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ الْکُلَیْنِیِّ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ الْکُلَیْنِیُّ فِیمَا صَنَّفَهُ مِنْ کِتَابِ رَسَائِلِ الْأَئِمَّةِ صلی الله علیه واله فِیمَا یَخْتَصُّ بِمَوْلَانَا الْجَوَادِصلی الله علیه واله فَقَالَ وَ مِنْ کِتَابٍ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَهِمْتُ مَا ذَکَرْتَ مِنْ أَمْرِ بَنَاتِکَ وَ أَنَّکَ لَا تَجِدُ أَحَداً مِثْلَکَ فَلَا تَفَکَّرْ فِی ذَلِکَ یَرْحَمُکَ اللَّهُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه واله قَالَ إِذَا جَاءَکُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ خُلُقَهُ وَ دِینَهُ فَزَوِّجُوهُ وَ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَکُنْ فِتْنَةٌ فِی الْأَرْضِ وَ فَسادٌ کَبِیرٌ وَ فَهِمْتُ مَا اسْتَأْمَرْتَ فِیهِ مِنْ أَمْرِ ضَیْعَتَیْکَ اللَّتَیْنِ تَعَرَّضَ لَکَ السُّلْطَانُ فِیهِمَا فَاسْتَخِرِ اللَّهَ مِائَةَ مَرَّةٍ خِیَرَةً فِی عَافِیَةٍ فَإِنِ احْلَوْلَی فِی قَلْبِکَ بَعْدَ الِاسْتِخَارَةِ فَبِعْهُمَا وَ اسْتَبْدِلْ غَیْرَهُمَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ لْتَکُنِ الِاسْتِخَارَةُ بَعْدَ صَلَاتِکَ رَکْعَتَیْنِ وَ لَا تُکَلِّمْ أَحَداً بَیْنَ أَضْعَافِ الِاسْتِخَارَةِ حَتَّی تُتِمَّ مِائَةَ مَرَّةٍ».⁽²⁾

سید بن طاووس روایتی را از مرحوم کلینی در کتاب «رسائل الائمه»در

قسمتی که مربوط به امام جواد علیه السلام است نقل می کند که: یکی از نامه های آن حضرت به علی بن اسباط این است:

«بسم الله الرحمن الرحیم فهمیدم آنچه را درباره دخترانت ذکر کرده بودی و این که کسی را مثل خودت نمی یابی [که دخترانت را به آن ها شوهر بدهی] خدا رحمتت کند دراین باره فکر نکن همانا رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: وقتی کسی به سوی شما آمد که از دین و اخلاقش راضی هستید به او همسر بدهید و اگر این کار را نکنید باعث فتنه در زمین و فساد بزرگ خواهد شد؛ و فهمیدم آنچه را درباره دو زمینی که سلطان متعرض آن شده درخواست نموده بودی. پس صدبار استخاره کن [از خدا طلب خیر کن]. اگر بعد از استخاره، قلبت به فروش آن مایل بود پس آن دو [زمین] را بفروش و بجای آن چیز دیگری بخر- إن شاء الله- و باید استخاره [دعا کردن و طلب خیرت] پس از دو رکعت نماز باشد و در بین استخاره با کسی حرف نزن تا صد مرتبه استخاره و طلب خیر از خدا به پایان برسد».

«وَ فِی فِرْدَوْسِ الْأَخْبَارِ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه واله قَالَ یَا أَنَسُ إِذَا هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فَاسْتَخِرْ رَبَّکَ فِیهِ سَبْعَ مَرَّاتٍ ثُمَّ انْظُرْ إِلَی الَّذِی یَسْبِقُ إِلَی قَلْبِکَ فَإِنَّ الْخِیَرَةَ فِیهِ یَعْنِی افْعَلْ ذَلِکَ».⁽¹⁾

سید بن طاووس از کتاب فردوس الاخبار از رسول خدا صلی الله علیه واله روایت کرده که آن حضرت فرموده: ای انس وقتی تصمیم به انجام کاری داشتی -درباره َآن کار- از پروردگارت هفت بار استخاره [طلب خیر] کن سپس نگاه کن ببین چه چیزی در قلبت خطور می کند پس «خیرت» در آن است یعنی به َآنچه قلبت مایل است عمل کن.

«قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی عُمَیْرٍ وَ الْحَسَنُ بْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی

عَبْدِ اللَّهِ صلی الله علیه واله قَالَ کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ مَا اسْتَخَارَ اللَّهَ عَبْدٌ قَطُّ مِائَةَ مَرَّةٍ إِلَّا رُمِیَ بِخَیْرِ الْأَمْرَیْنِ یَقُولُ اللَّهُمَّ عَالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ إِنْ کَانَ أَمْرُ کَذَا وَ کَذَا خَیْراً لِأَمْرِ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی وَ عَاجِلِ أَمْرِی وَ آجِلِهِ فَیَسِّرْهُ لِی وَ افْتَحْ لِی بَابَهُ وَ رَضِّنِی فِیهِ بِقَضَائِکَ».⁽¹⁾

امام جعفرصادق علیه السلام از پدرش امام محمد باقر علیه السلام روایت می کند که فرمود: هیچ بنده ای صدبار استخاره نکرد مگر این که خدا یکی از دو امر موردنظرش را به [دل] او می اندازد. [درحالی که پس از صدبار استخاره] بگوید: اللَّهُمَّ عَالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ إِنْ کَانَ أَمْرُ کَذَا وَ کَذَا خَیْراً لِأَمْرِ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی وَ عَاجِلِ أَمْرِی وَ آجِلِهِ فَیَسِّرْهُ لِی وَ افْتَحْ لِی بَابَهُ وَ رَضِّنِی فِیهِ بِقَضَائِکَ. ای خدای عالم غیب و شهادت اگر فلان کار، خیر است برای دنیا و آخرت و الآن و آینده من پس آن را برایم آسان و میسر گردان و درِ آن را به رویم بگشا و مرا در آن، به قضای خود راضی گردان.

عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِیمَا رَوَاهُ فِی کِتَابِ الدَّلَائِلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلِ بْنِ الْیَسَعِ قَالَ کُنْتُ مُجَاوِراً بِمَکَّةَ فَصِرْتُ إِلَی الْمَدِینَةِ فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَ أَرَدْتُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْ کِسْوَةٍ یَکْسُونِیهَا فَلَمْ یَتَّفِقْ لِی أَنْ أَسْأَلَهُ حَتَّی وَدَّعْتُهُ وَ أَرَدْتُ الْخُرُوجَ فَقُلْتُ أَکْتُبُ إِلَیْهِ وَ أَسْأَلُهُ قَالَ وَکَتَبْتُ الْکِتَابَ وَ صِرْتُ إِلَی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه واله عَلَی أَنْ أُصَلِّیَ رَکْعَتَیْنِ وَ أَسْتَخِیرَ اللَّهَ مِائَةَ مَرَّةٍ فَإِنْ وَقَعَ فِی قَلْبِی أَنْ أَبْعَثَ إِلَیْهِ بِالْکِتَابِ وَ إِلَّا خَرَقْتُهُ قَالَ فَوَقَّعَ فِی قَلْبِی أَنْ لَا أَبْعَثَ إِلَیْهِ فَخَرَقْتُ الْکِتَابَ وَ خَرَجْتُ مِنَ الْمَدِینَةِ فَبَیْنَا أَنَا کَذَلِکَ إِذَا رَأَیْتُ رَسُولًا مَعَهُ ثِیَابٌ فِی مِنْدِیلٍ یَتَخَلَّلُ الطُّرُقَاتِ وَ یَسْأَلُ عَنْ

مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ الْقُمِّیِّ حَتَّی انْتَهَی إِلَیَّ فَقَالَ مَوْلَاکَ بَعَثَ إِلَیْکَ بِهَذَا وَ إِذَا مُلَاءَتَانِ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی فَقَضَی أَنِّی غَسَّلْتُهُ حِینَ مَاتَ وَ کَفَّنْتُهُ بِهِمَا.⁽¹⁾

عبدالله جعفر حمیری از احمد بن محمد بن عیسی از محمد بن سهل بن یسع روایت کرده که گفت مجاور مکه بودم سپس رفتم به مدینه و بر امام محمد تقی علیه السلام وارد شدم و تصمیم گرفتم از او تقاضا کنم با یک لباسی مرا بپوشاند؛ ولی فرصتی پیش نیامد؛ تا این که خداحافظی کردم و تصمیم به خروج گرفتم و گفتم برایش نامه ای می نویسم و در آن، تقاضای خود را مطرح می کنم؛ نامه را نوشتم و به مسجد رسول خدا صلی الله علیه واله رفتم تا دو رکعت نماز بخوانم و صدبار از خدا طلب خیر کنم و اگر در قلبم [موافقت] حاصل شد نامه را ارسال کنم و الّا آن را پاره کنم؛ پس از دو رکعت نماز و صدبار استخاره، به دلم الهام شد که نامه را نفرستم پس نامه را از بین بردم و از مدینه خارج شدم در بین راه بودم که ناگهان خادم و فرستاده آن حضرت را دیدم از محمد بن سهل قمی جویا می شود. تا به من رسید، دستمالی که حاوی دو قطعه پارچه بود را به من داد و گفت مولایت این را برای تو فرستاده. احمد بن محمد بن عیسی می گوید [وقتی محمد بن سهل بن یسع فوت کرد] من او را غسل دادم و به آن دو قطعه پارچه ارسالی [امام محمدتقی علیه السلام]، کفنش کردم.

«مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ عَنِ الْیَسَعِ الْقُمِّیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أُرِیدُ الشَّیْ ءَ فَأَسْتَخِیرُ اللَّهَ فِیهِ فَلَا یُوفَقُ فِیهِ الرَّأْیُ أَفْعَلُهُ أَوْ أَدَعُهُ فَقَالَ انْظُرْ إِذَا قُمْتَ إِلَی الصَّلَاةِ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ أَبْعَدُ مَا یَکُونُ مِنَ الْإِنْسَانِ إِذَا قَامَ إِلَی الصَّلَاةِ فَانْظُرْ إِلَی شَیْ ءٍ یَقَعُ فِی قَلْبِکَ فَخُذْ بِهِ وَ افْتَحِ الْمُصْحَفَ فَانْظُرْ إِلَی أَوَّلِ مَا تَرَی فِیهِ فَخُذْ بِهِ

إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی».⁽¹⁾

یسع بن عبدالله قمی می گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم من تصمیم به کاری دارم پس درباره آن استخاره می کنم [دعا می کنم و از خدا طلب خیر می کنم] ولی نظرم به انجام یا ترک آن متمایل نمی شود؟ امام فرمود: انسان وقتی به نماز می ایستد شیطان از هر زمان دیگر از او دورتر است در این حالت ببین [درباره انجام یا ترک آن عمل] چه در قلبت خطور می کند همان را انجام بده و قرآن را بازکن و نگاه کن به اولین چیزی که به چشمت می خورد انجام بده.

تذکر

این روایت از نظر سند و متن ایرادهای زیادی دارد که در فصل « استخاره با قرآن» مفصلاً ایرادهای سند و متن آن بررسی خواهد شد –ان شاء الله-

دو ایراد به استخاره قلبی

علامه کرمانی درباره استخاره قلبی می فرماید: این نوع استخاره برای کسانی که شهوات بر آن ها غلبه کرده و قادر بر تخلیه قلب از تمایلات نیستند، جداً مشکل است. ایشان در ادامه می نویسد:

یکی از شرایط این استخاره این است که انسان قلبش را خالی کند از تمایل به یکی از دو طرف؛ و طالب خیر باشد در دین و دنیا و ... و در پایان می فرماید: اگر [پس از انجام اعمال استخاره قلبی] چیزی به قلبش الهام نشد بداند خیرش در ندانستن خیر و شرّ آن است در آن زمان؛ پس دعا و عمل استخاره قلبی را در وقت دیگری که در آن احتمال تغییر حال است تکرار کند؛ اگر در قلبش الهام شد چه بهتر؛ وگرنه، در وقت دیگر تکرار کند تا سرانجام کشف حال شود.⁽¹⁾

علامه بحرانی می فرماید: بدان که عمده در اصابت استخاره به خیر و رسیدن استخاره کننده به هدف موردنظر، همانا جارو کردن حجره خیال از هواهای نفسانی و تطهیر چراغ قلب از خواطر شیطانی و رسیدن به مرتبه رضای ربانی است. امام صادق علیه السلام به این حقیقت اشاره کرده و فرموده «من استخار الله مرة واحدة و هو راض به خارالله له حتماً»⁽²⁾در این روایت، رسیدن به خیر مشروط شده به تحقق رضا [به قضای خداوند].⁽³⁾

فصل چهارم : آموزش استخاره مشورتی

مشورت یعنی طلب راهنمایی از دیگران برای شناخت مصلحت و مفسده یا خیر و شرّ امور.

آنچه در میان مردم شایع است این است که «استخاره بعد از استشاره است» یعنی تا زمانی که مشورت نکرده ای نوبت به استخاره نمی رسد. اگر مشورت کردی و خیر و شرّ کارت معلوم شد، دیگر حیران نیستی و موردی برای استخاره باقی نمی ماند؛ و درصورتی که بعد از استشاره همچنان حیران بودی، نوبت به استخاره می رسد؛ اما در روایاتی که در این فصل مشاهده می کنید -برعکس آنچه گفته شد- می فرماید: تا استخاره نکرده ای نباید با کسی مشورت کنی! با این بیان به نظر می رسد میان قول معروف و احادیث این باب تعارض وجود دارد.

در پاسخ می گوییم: احادیثی که در این فصل مطرح می شود نمی خواهد باب مشورت را مسدود کند؛ بلکه می خواهد بگوید هر وقت خواستی با کسی مشورت کنی قبل از آن، استخاره کن؛ یعنی به درگاه

خدای متعال دعا کن و از او بخواه خیر و صلاح تو را به زبان کسی که می خواهی با او مشورت کنی جاری کند؛ این احادیث در واقع یکی از آداب مشورت با دیگران را بیان می کند و آن این است که قبل از مشورت با بندگان خدا، استخاره کن یعنی دعا کن و از خداوند متعال درخواست کن، خیر و صلاح تو را بر زبان فردی که می خواهی با او مشورت کنی قرار دهد؛ آنگاه اقدام به مشورت کن. در این صورت خداوند منّان خیر و صلاح تو را بر زبان کسی که با او مشورت می کنی قرار خواهد داد. در این صورت می توانی بگویی «باخدا مشورت کردم».⁽¹⁾

ناگفته نماند مشورت کردن با بندگان خدا آدابی دارد که حتماً باید رعایت شود و الاّ ممکن است ضررش بیشتر از نفعش باشد. به همین خاطر در فصل بعد، آداب و شرایط مشورت را مطرح خواهیم کرد. پس از بیان این مقدمه، نظر شمارا به احادیث استخاره مشورتی جلب می کنم.

«رَوَی هَارُونُ بْنُ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا أَرَادَ أَحَدُکُمْ أَمْراً فَلَا یُشَاوِرْ فِیهِ أَحَداً مِنَ النَّاسِ حَتَّی یَبْدَأَ فَیُشَاوِرَ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ قُلْتُ وَ مَا مُشَاوَرَةُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ یَبْدَأُ فَیَسْتَخِیرُ اللَّهَ فِیهِ أَوَّلًا ثُمَّ یُشَاوِرُ فِیهِ فَإِنَّهُ إِذَا بَدَأَ بِاللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَجْرَی لَهُ الْخِیَرَةَ عَلَی لِسَانِ مَنْ یَشَاءُ مِنَ الْخَلْقِ».⁽²⁾

هارون بن خارجه از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: هر یک از شما تصمیم به انجام کاری داشته باشد با احدی از مردم مشورت نکند تا

اینکه ابتدا باخدای تبارک و تعالی مشورت کند. راوی می گوید گفتم فدایت شوم مشورت باخدای تبارک و تعالی چگونه است؟ آن حضرت فرمود: ابتدا [درباره آن کار] از خدا طلب خیر می کند سپس درباره َآن، مشورت می کند؛ چون اگر [مشورت را با طلب خیر از] خدای تبارک و تعالی شروع کند خداوند خیر او را بر زبان هریک از بندگانش که بخواهد جاری می کند.

«قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام إِذَا أَرَدْتَ أَمْراً فَلَا تُشَاوِرْ فِیهِ أَحَداً حَتَّی تُشَاوِرَ رَبَّکَ قَالَ قُلْتُ وَ کَیْفَ أُشَاوِرُ رَبِّی قَالَ تَقُولُ أَسْتَخِیرُ اللَّهَ مِائَةَ مَرَّةٍ ثُمَّ تُشَاوِرُ النَّاسَ فَإِنَّ اللَّهَ یُجْرِی لَکَ الْخِیَرَةَ عَلَی لِسَانِ مَنْ أَحَبَ».⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی اراده کردی کاری را انجام دهی با احدی مشورت نکن تا با پروردگارت مشورت کنی. راوی می گوید به آن حضرت عرض کردم: چگونه با پروردگارم مشورت کنم؟ آن حضرت فرمود: صدبار می گویی «استخیرالله» سپس با مردم مشورت می کنی پس خداوند خیر تو را در زبان هرکس که دوست داشته باشد جاری می کند.

«أَقُولُ وَ قَدْ رَوَی سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِ الدُّعَاءِ کَیْفِیَّةَ مُشَاوَرَةِ النَّاسِ فَقَالَ مَا هَذَا لَفْظُهُ حُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا أَرَادَ أَحَدُکُمْ أَنْ یَشْتَرِیَ أَوْ یَبِیعَ أَوْ یَدْخُلَ فِی أَمْرٍ فَلْیَبْدَأْ بِاللَّهِ وَ یَسْأَلْهُ قَالَ قُلْتُ فَمَا یَقُولُ قَالَ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أُرِیدُ کَذَا وَ کَذَا فَإِنْ کَانَ خَیْراً لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی وَ عَاجِلِ أَمْرِی وَ آجِلِهِ فَیَسِّرْهُ وَ إِنْ کَانَ شَرّاً لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ فَاصْرِفْهُ عَنِّی رَبِّ اعْزِمْ لِی عَلَی رُشْدِی وَ إِنْ کَرِهَتْهُ وَ

أَبَتْهُ نَفْسِی ثُمَّ یَسْتَشِیرُ عَشَرَةً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَإِنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی عَشَرَةٍ وَ لَمْ یُصِبْ إِلَّا خَمْسَةً فَلْیَسْتَشِرْ خَمْسَةً مَرَّتَیْنِ فَإِنْ لَمْ یُصِبْ إِلَّا رَجُلَیْنِ فَلْیَسْتَشِرْهُمَا خَمْسَ مَرَّاتٍ فَإِنْ لَمْ یُصِبْ إِلَّا رَجُلًا فَلْیَسْتَشِرْهُ عَشْرَ مَرَّاتٍ.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی یکی از شما تصمیم بگیرد چیزی را بخرد یا بفروشد یا داخل در امری بشود از خدا باید شروع کند و از او [راهنمایی] بخواهد. راوی می گوید به امام گفتم چه بگوید؟ امام فرمود می گوید «اللّهمّ إِنِّی أُرِیدُ کَذَا وَ کَذَا فَإِنْ کَانَ خَیْراً لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی وَ عَاجِلِ أَمْرِی وَ آجِلِهِ فَیَسِّرْهُ وَ إِنْ کَانَ شَرّاً لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ فَاصْرِفْهُ عَنِّی رَبِّ اعْزِمْ لِی عَلَی رُشْدِی وَ إِنْ کَرِهَتْهُ وَ أَبَتْهُ نَفْسِی» «خدایا من می خواهم فلان کار را انجام دهم پس اگر خیر است برای دین و دنیا و آخرت و حال و آینده ام آن را برایم میسر کن؛ و اگر شرّ است برای دین و دنیایم آن را از من دور کن. خدایا بر رشد من عزم و اراده کن و لو این که اکراه داشته باشم و نفسم حاضر به قبول آن نباشد». سپس با ده نفر از مؤمنان مشورت می کند پس اگر ده نفر نبود و به پنج نفر دسترسی داشت با آن پنج نفر دو بار مشورت کند و اگر جز دو نفر نیافت با آن ها پنج بار مشورت کند و اگر جز یک نفر نبود با او ده بار مشورت کند.

«عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ عَنْهُمْ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ وَ قَدْ سَأَلَهُ عَنِ الْأَمْرِ یَمْضِی فِیهِ وَ لَا یَجِدُ أَحَداً یُشَاوِرُهُ فَکَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ شَاوِرْ رَبَّکَ قَالَ فَقَالَ لَهُ کَیْفَ قَالَ لَهُ انْوِ الْحَاجَةَ فِی نَفْسِکَ ثُمَّ اکْتُبْ رُقْعَتَیْنِ فِی وَاحِدَةٍ لَا وَ فِی وَاحِدَةٍ نَعَمْ وَ اجْعَلْهُمَا فِی بُنْدُقَتَیْنِ مِنْ طِینٍ ثُمَّ صَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ اجْعَلْهُمَا تَحْتَ ذَیْلِکَ وَ قُلْ یَا اللَّهُ إِنِّی أُشَاوِرُکَ فِی أَمْرِی هَذَا وَ أَنْتَ خَیْرُ مُسْتَشَارٍ وَ مُشِیرٍ فَأَشِرْ عَلَیَّ بِمَا فِیهِ صَلَاحٌ وَ حُسْنُ

عَاقِبَةٍ ثُمَّ أَدْخِلْ یَدَکَ فَإِنْ کَانَ فِیهَا نَعَمْ فَافْعَلْ وَ إِنْ کَانَ فِیهَا لَا لَا تَفْعَلْ هَکَذَا شَاوِرْ رَبَّکَ».⁽¹⁾

ثقة الاسلام کلینی رحمه الله به سند خود روایتی را از یکی از امام ها نقل کرده که به یکی از اصحاب خود -که از او پرسیده در کاری که می خواهد انجام دهد و کسی را نمی یابد که با او مشورت کند تکلیفش چیست- فرموده: با پروردگارت مشورت کن. او به امام عرض می کند چگونه با پروردگارم مشورت کنم؟ امام در پاسخ می فرماید: حاجتت را در دلت در نظر بگیر؛ سپس دو قطعه کاغذ بردار و روی یک قطعه بنویس «لا» و روی کاغذ دیگری بنویس «نعم» سپس آن دو را در دو بندقه از گل⁽²⁾بگذار سپس دو رکعت نماز بخوان و آندورا زیر سجاده بگذار و بگو: خدایا من در این کارم با تو مشورت می کنم و تو بهترین مستشار و مشیر هستی پس اشاره کن به من به آنچه در آن صلاح و حسن عاقبت است سپس دستت را داخل کن [و یک برگ را بیرون بیاور] اگر در آن «نعم» [نوشته] بود انجام بده و اگر «لا»[نوشته] بود انجام نده؛ این گونه با پروردگارت مشورت کن.

توضیح:

مناسبت، این حدیث در «فصل استخاره رقاع» مجدداً تکرار و بحث های لازم درباره آن مطرح خواهد شد.

جمع بندی روایات

روایات این فصل نشانگر این حقیقت است که ازنظر دین مبین اسلام، استخاره رقیب عقل و مشورت نیست و تشریع استخاره به معنای تعطیل کردن قوای عقلانی نیست؛ همان گونه که توکل و دعا برای رزق و روزی، به مفهوم نفی تلاش و تدبیر و فعالیت اقتصادی نیست؛ بلکه انسان، هم به تفکر و خردورزی نیاز دارد و هم به امدادهای معنوی؛ استخاره نیز انسان را از مشورت بی نیاز نمی کند کما این که مشورت هم انسان را از استخاره و طلب خیر از خداوند متعال، بی نیاز نمی کند؛ بلکه این دو باید همراه هم باشد. با این بیان کسانی که فقط به استخاره اکتفا کرده و بدون مشورت اقدام به کارهای مهم می کنند، راه صواب نپیموده و کسانی که فقط به مشورت اعتماد می کنند و خود را از استخاره و دعا بی نیاز می دانند نیز به بیراهه می روند.

فصل پنجم : آداب مشورت

اشاره

خداوند متعال در سه آیه از قرآن مجید، رسول خدا صلی الله علیه واله و مؤمنان را امر به مشورت کرده؛⁽¹⁾درحالی که درباره استخاره با قرآن و تسبیح و کاغذ، هیچ آیه ای در قرآن وجود ندارد و همین واقعیت، مشخص کننده جایگاه مشورت و استخاره های اصطلاحی، در قرآن مجید است. بااین حال، جای بسی شگفتی است که توده عوام و پرچمداران تبلیغ دین مبین اسلام، در هر کار بااهمیت یا بی اهمیتی -بدون توجه به آموزه های قرآن مجید و بدون تحقیق و مشورت و گاهی برخلاف تشخیص عقل و نظر مشاورین- سرنوشت خود را در اختیار استخاره هایی قرار می دهند که در قرآن و سنت معصومین علیهم السلام و سیره مسلمین صدر اسلام جایگاهی ندارد!

مخالفت سید بن طاووس با تعقل و مشورت

سید بن طاووس عقل را مشاور و راهنمای خوبی برای شناخت مصلحت امور نمی داند؛ ایشان معتقد است اگر عقل می توانست برای بشر راهنما و مشاور شایسته ای باشد، این همه فرقه های باطل در دنیا به وجود نمی آمد. از طرفی مشاوره با دیگران را راهگشا نمی داند چون بیشتر انسان ها صفات لازم را برای رایزنی ندارند و چه بسا مشاوری که به جای راهنمایی، بیش ازپیش انسان را به دام گمراهی بی افکند. ابن طاووس معتقد است تمام صفات مشاور خوب فقط در خداوند جمع است. ازنظر او لازمه مشاوره جویی، تلاش برای به دست آوردن دل هاست و مشاوره، عامل ایجاد رابطه عاطفی میان دو فرد است و چنین کاری در برابر غیر خدا جایز نیست. پس بهترین راه، همانا مشورت با خداوند است؛ و استخاره یگانه راه مشورت باخداست.⁽¹⁾

مؤلف: آیاتی که رسول خدا صلی الله علیه واله و مؤمنان را امر به مشورت می کند؛ و احادیثی که در این فصل مطرح خواهد شد، خط بطلان روی تفکر ابن طاووس و همفکران او می کشد. برای بیان اهمیت مشورت در دین مبین اسلام، نظر شمارا به احادیث ذیل جلب می کنم.

«عَنْهُ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام فَذَکَرْنَا أَبَاهُ علیه السلام فَقَالَ کَانَ عَقْلُهُ لَا یُوَازِنُ بِهِ الْعُقُولُ وَ رُبَّمَا شَاوَرَ الْأَسْوَدَ مِنْ سُودَانِهِ فَقِیلَ لَهُ تُشَاوِرُ مِثْلَ هَذَا قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی رُبَّمَا

فَتَحَ لِسَانَهُ قَالَ فَکَانُوا رُبَّمَا أَشَارُوا عَلَیْهِ بِالشَّیْ ءِ فَیَعْمَلُ بِهِ مِنَ الضَّیْعَةِ وَ الْبُسْتَان».⁽¹⁾

حسن بن جهم می گوید: نزد امام رضا علیه السلام بودیم درحالی که از پدرش امام موسی بن جعفر علیه السلام سخن به میان آمد آن حضرت فرمود: عقل هیچ کس به پای عقل او [امام کاظم] نمی رسید درحالی که [با این عقل سرشارش] گاهی پیش می آمد که با یکی از [غلام های] سیاه پوست سودانی خودش مشورت می کرد و به آن حضرت گفته می شد آیا با چنین آدمی مشورت می کنی؟ و او در جواب می فرمود: چه بسا خداوند بر زبان او مشکلی را حل کرد؛ و چه بسا درباره باغ و بستان به آن حضرت [مشورت و] نظری می دادند و حضرت به آن عمل می کرد.

«وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: قِیلَ لِرَسُولِ اللَّهِ | مَا الْحَزْمُ قَالَ مُشَاوَرَةُ ذَوِی الرَّأْیِ وَ اتِّبَاعُهُمْ».⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمودند به رسول خدا صلی الله علیه واله گفته شد: حزم و دوراندیشی چیست؟ آن حضرت در پاسخ فرمود: مشورت کردن با آدم های صاحب رأی و تبعیت از آن ها.

«وَ عَنْهُ علیه السلام وَ فِیمَا أَوْصَی صلی الله علیه واله بِهِ عَلِیّاً علیه السلام قَال - لَا مُظَاهَرَةَ أَوْثَقُ مِنَ الْمُشَاوَرَةِ وَ لَا عَقْلَ کَالتَّدْبِیرِ... »⁽³⁾

یکی از وصیت های رسول خدا صلی الله علیه واله به علی علیه السلام این بود که فرمود: هیچ پشتیبانی مورد اعتمادتر از مشاوره نیست و هیچ عقلی مانند تدبیر و دوراندیشی نیست.

«وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله مَا مِنْ قَوْمٍ کَانَتْ لَهُمْ مَشُورَةٌ- فَحَضَرَ مَعَهُمْ مَنِ اسْمُهُ مُحَمَّدٌ أَوْ أَحْمَدُ- فَأَدْخَلُوهُ فِی مَشُورَتِهِمْ إِلَّا خِیرَ لَهُمْ».⁽¹⁾

مرحوم شیخ صدوق در کتاب صحیفة الامام الرضا به اسنادش از رسول خدا صلی الله علیه واله نقل کرده که آن حضرت فرمودند: هیچ قومی درحال مشورت نیستند درحالی که با آن ها کسی هست که نامش محمد یا احمد باشد و او را جزو مشورت کنندگان قرار دهند مگر این که خیر به آن ها داده می شود.

« و کان یقال من أعطی الاستشارة لم یمنع الصواب و من أعطی الاستخارة لم یمنع الخیرة و من أعطی التوبة لم یمنع القبول و من أعطی الشکر لم یمنع المزید».⁽²⁾

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه از امام علی علیه السلام نقل کرده که آن حضرت فرمودند: به هر کس [روحیه] مشورت کردن داده شد از [هدایت به سوی صواب و تصمیم مطابق مصلحت]، محروم نشد و به هر کس استخاره [دعا و طلب خیر کردن] داده شد از خیر ممنوع نشد و به هرکس توبه داده شد از قبول آن محروم نشد و به هرکس حالت شکر داده شد از زیادشدن نعمت محروم نشد.

«عَنْهُ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ جَدِّهِ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اسْتَشِیرُوا فِی أَمْرِکُمُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ».⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: در کارهایتان با کسانی که خداترس هستند مشورت کنید.

«عَنْهُ عَنِ الْجَامُورَانِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ

الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا یَمْنَعُ أَحَدَکُمْ إِذَا وَرَدَ عَلَیْهِ مَا لَا قِبَلَ لَهُ بِهِ أَنْ یَسْتَشِیرَ رَجُلًا عَاقِلًا لَهُ دِینٌ وَ وَرَعٌ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَمَا إِنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِکَ لَمْ یَخْذُلْهُ اللَّهُ بَلْ یَرْفَعُهُ اللَّهُ وَ رَمَاهُ بِخَیْرِ الْأُمُورِ وَ أَقْرَبِهَا إِلَی اللَّهِ».⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: چه چیز مانع می شود که وقتی یکی از شما با چیزی مواجه است که از عاقبت و سرانجام آن بی اطلاع است، با مردی عاقل و دین دار و با ورع مشورت کند؟ سپس امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی با چنین فردی مشورت کند خداوند متعال نمی گذارد خوار شود بلکه او را بالا می برد و بهترین و نزدیک ترین امور نزد خدا را به او ارائه می کند.

«عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ نُوحٍ عَنْ شُعَیْبٍ النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْمَشُورَةَ لَا تَکُونُ إِلَّا بِحُدُودِهَا فَمَنْ عَرَفَهَا بِحُدُودِهَا وَ إِلَّا کَانَتْ مَضَرَّتُهَا عَلَی الْمُسْتَشِیرِ أَکْثَرَ مِنْ مَنْفَعَتِهَا لَهُ فَأَوَّلُهَا أَنْ یَکُونَ الَّذِی یُشَاوِرُهُ عَاقِلًا وَ الثَّانِیَةُ أَنْ یَکُونَ حُرّاً مُتَدَیِّناً وَ الثَّالِثَةُ أَنْ یَکُونَ صَدِیقاً مُؤَاخِیاً وَ الرَّابِعَةُ أَنْ تُطْلِعَهُ عَلَی سِرِّکَ فَیَکُونَ عِلْمُهُ بِهِ کَعِلْمِکَ بِنَفْسِکَ ثُمَّ یَسْتُرَ ذَلِکَ وَ یَکْتُمَهُ فَإِنَّهُ إِذَا کَانَ عَاقِلًا انْتَفَعْتَ بِمَشُورَتِهِ وَ إِذَا کَانَ حُرّاً مُتَدَیِّناً جَهَدَ نَفْسَهُ فِی النَّصِیحَةِ لَکَ وَ إِذَا کَانَ صَدِیقاً مُؤَاخِیاً کَتَمَ سِرَّکَ إِذَا أَطْلَعْتَهُ عَلَی سِرِّکَ وَ إِذَا أَطْلَعْتَهُ عَلَی سِرِّکَ فَکَانَ عِلْمُهُ بِهِ کَعِلْمِکَ تَمَّتِ الْمَشُورَةُ وَ کَمَلَتِ النَّصِیحَةُ».⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند: مشورت کردن حد و حدودی دارد هر کس حدود آن

را شناخت [که شناخت] و الّا ضررش بر مستشیر بیش از نفعش خواهد بود.

اولین حدّ مشورت این است که فردی که با او مشورت می کند عاقل باشد.

دومین حدّ این است که «حُرّ»[آزاد] و متدین باشد [برده دیگران یا بی دین و بی تقوا نباشد].

سومین حدّ این که دوستی باشد که باصداقت برای شما برادری کند و در بیان آنچه خیر و صلاح است کوتاهی نکند.

چهارمین حدّ آنکه وقتی طرف مشورت را با «سِرّ» خود آشنا کردی علم او و علم تو به این سرّ، یکنواخت خواهد بود [پس باید رازنگهدار باشد و] سرّ تو را بپوشاند. و هنگامی که [مشاور] دوستی چون برادر باشد، درصورتی که او را بر اسرار زندگی ات آگاه کردی، اسرارت را می پوشاند. [دلیل این که گفتیم عاقل باشد این است که] وقتی طرف مشورت عاقل بود از مشورت با او نفع می بری و هنگامی که متدین و آزاد باشد تلاش خودش را برای خیرخواهی و راهنمایی تو، به کار خواهد برد...

تفسیر نمونه ذیل آیه 159 سوره آل عمران مطالب مفیدی را درباره اهمیت مشورت بیان کرده که بخشی از آن را تقدیم می کنم:

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه واله نقل شده که فرمود: «ما شقی عبد قط بمشورة و لا سعد باستغناء رأی».

هیچ کس با مشورت بدبخت و با استبداد رأی، خوشبخت نشده است.

در سخنان علی علیه السلام می خوانیم: «من استبد برأیه هلک و من شاور الرجال شارکها فی عقولها».⁽¹⁾

کسی که استبداد رأی داشته باشد هلاک می شود و کسی که با افراد بزرگ

مشورت کند در عقل آن ها شریک شده است.

و نیز از پیامبر صلی الله علیه واله نقل شده که فرمود: «اذا کان امرائکم خیارکم و اغنیائکم سمحائکم و امرکم شوری بینکم فظهر الارض خیر لکم من بطنها و اذا کان امرائکم شرارکم و اغنیائکم بخلائکم و لم یکن امرکم شوری بینکم فبطن الارض خیر لکم من ظهرها».

هنگامی که زمامداران شما، نیکان شما باشند و توانگران شما سخاوتمندان و کارهایتان به مشورت انجام گیرد، در این موقع روی زمین از زیر زمین برای شما بهتر است -یعنی شایسته حیات و زندگی هستید- ولی اگر زمامدارانتان، بدان و ثروتمندان، افراد بخیل باشند و در کارها مشورت نکنید در این صورت، زیر زمین از روی آن برای شما بهتر است.

با چه کسی مشورت کنیم

مسلّم است که هر کس نمی تواند طرف مشورت قرار گیرد، زیرا گاه آن ها نقاط ضعفی دارند که مشورت با آن ها مایه بدبختی و عقب افتادگی است چنانکه علی علیه السلام می فرماید: با انسان بخیل مشورت نکن زیرا تو را از فقر می ترساند و از بخشش و کمک به دیگران بازمی دارند؛ همچنین با انسان ترسو مشورت نکن؛ زیرا تو را در انجام کارهای مهم سست می کند؛ و با انسان حریص مشورت نکن که حرص و ستمگری را برای جمع آوری ثروت در نظرت می آراید.⁽¹⁾

وظیفه مشاور

همان طور که در دین مبین اسلام به مشورت کردن سفارش شده؛ به افرادی که مورد مشورت قرار می گیرند نیز سفارش شده که از هیچ گونه

خیرخواهی فروگذار نکنند و خیانت در مشورت، یکی از گناهان بزرگ محسوب می شود، حتی این حکم درباره غیرمسلمانان نیز ثابت است، یعنی اگر انسان، پیشنهاد مشورت را از غیرمسلمانی بپذیرد، حق ندارد در مشورت، نسبت به او خیانت کند و غیر ازآنچه تشخیص می دهد به او اظهار نماید در «رسالة الحقوق» از امام سجاد علی بن الحسین علیه السلام نقل شده که می فرماید:

«و حق المستشیر إن علمت له رأیا اشرت علیه و ان لم تعلم ارشدته الی من یعلم و حق المشیر علیک ان لا تتهمه فیما لا یوافقک من رأیه».

حق کسی که از تو مشورت می خواهد این است که اگر عقیده و نظری داری در اختیار او بگذاری و اگر درباره آن کار، چیزی نمی دانی، او را به کسی راهنمایی کنی که می داند؛ و اما حق کسی که مشاور تو است این است که در آنچه با تو موافق نیست او را متهم نسازی.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «إذا عزمت فاستشر».⁽²⁾

وقتی تصمیم به انجام کاری داری مشورت کن.

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: إذا أمضیت فاستخر

و هنگامی که تصمیم گرفتی کاری را انجام دهی استخاره و طلب خیر کن.⁽³⁾

بخش دوم : معرفی استخاره های بی اعتبار

اشاره

فصل اول : بررسی روایات استخاره با تسبیح و ریگ و گندم

اشاره

مقدمه: قبل از مطرح کردن احادیث استخاره با تسبیح، تذکر چند مطلب را ضروری می دانم:

افزوده اند که ذیلاً ملاحظه می فرمایید.

استخاره محمد بن محمد آوی حسینی

مرحوم شیخ حر عاملی در کتاب وسائل الشیعه از مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ در کتاب « ذکری» از عده ای از مَشَایِخِ خود از علامه از پدرش از سَّیِّدِ بْنِ طاووس از مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْآوِیِّ الْحُسَیْنِیِّ از صاحب الامر علیه السلام روایت می کند که فرمود:

« تَقْرَأُ الْفَاتِحَةَ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَ أَقَلُّهُ ثَلَاثَةٌ وَ دُونَهُ مَرَّةٌ ثُمَّ تَقْرَأُ الْقَدْرَ عَشْراً ثُمَّ تَقُولُ هَذَا الدُّعَاءَ ثَلَاثاً اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ لِعِلْمِکَ بِعَاقِبَةِ الْأُمُورِ وَ أَسْتَشِیرُکَ لِحُسْنِ ظَنِّی بِکَ فِی الْمَأْمُولِ وَ الْمَحْذُورِ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ الْأَمْرُ الْفُلَانِیُّ مِمَّا قَدْ نِیطَتْ بِالْبَرَکَةِ أَعْجَازُهُ وَ بَوَادِیهِ وَ حُفَّتْ بِالْکَرَامَةِ أَیَّامُهُ وَ لَیَالِیهِ فَخِرْ لِیَ اللَّهُمَّ فِیهِ خِیَرَةً تَرُدُّ شَمُوسَهُ ذَلُولًا وَ تَقْعَضُ أَیَّامَهُ سُرُوراً اللَّهُمَّ إِمَّا أَمْرٌ فَآتَمِرُ وَ إِمَّا نَهْیٌ فَأَنْتَهِی اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ بِرَحْمَتِکَ خِیَرَةً فِی عَافِیَةٍ- ثُمَّ تَقْبِضُ عَلَی قِطْعَةٍ مِنَ السُّبْحَةِ تُضْمِرُ حَاجَةً إِنْ کَانَ عَدَدُ الْقِطْعَةِ زَوْجاً فَهُوَ افْعَلْ وَ إِنْ کَانَ فَرْداً لَا تَفْعَلْ وَ بِالْعَکْسِ».⁽¹⁾

[استخاره کننده] حمد را ده بار می خواند یا اقلش سه بار و کمتر از آن یک بار بخواند. سپس سوره قدر را ده بار می خواند. سپس سه بار [این دعا را] می خواند: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ لِعِلْمِکَ بِعَاقِبَةِ الْأُمُورِ وَ أَسْتَشِیرُکَ لِحُسْنِ ظَنِّی بِکَ فِی الْمَأْمُولِ وَ الْمَحْذُور⁽²⁾سپس می گوید: خدایا اگر فلان کار[کار مورد نظرش را نام ببرد] از چیزهایی است که اول و آخرش دارای برکت و شب و روزش محفوف به

کرامت است، پس آن را برای من اختیار کن؛ خداوندا در آن خیری [قرار بده] که سختی هایش را به آسانی تبدیل کرده باشی و ایامش را به سرور مبدل کرده باشی خدایا یا امر کن تا اطاعت کنم یا نهی کن تا منصرف شوم. «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ بِرَحْمَتِکَ خِیَرَةً فِی عَافِیَةٍ» خدایا من به وسیله رحمتت طلب خیر می کنم در حال عافیت و سلامتی. سپس قسمتی از تسبیح را می گیرد و حاجت را در نظر می گیرد اگر عدد این بخش از تسبیح زوج بود این عمل را انجام بدهد و اگر فرد بود آن را ترک کند یا برعکس [اگر فرد بود انجام بدهد و اگر زوج بود انجام ندهد].

حضرت آیت الله سیفی مازندرانی درباره اشکال سندی این روایت می فرماید: این روایت مرسله است چون محمد بن محمد الآوی الحسینی از طبقه شانزدهم و معاصر محمد بن جعفر بن نما و سید فخّار است در حالی که پایان غیبت صغری عصر طبقه نهم است و آن، عصر محدث کلینی است و علی بن محمد سمری چهارمین نایب از نواب اربعه، از همین طبقه است و از این به بعد، از زمان غیبت کبری محسوب می شود[بنا بر این ایشان نمی تواند بدون واسطه، از راویان طبقه نهم حدیث نقل کند] و ادعای این که ایشان[در عصر غیبت کبری] به محضر امام زمان عجله الله تعالی فرجه الشریف مشرف شده و از خود صاحب الزمان عجاه الله تعالی فرجه الشریف مستقیماً روایت می کند موردتکذیب در نصوص اهل بیت علیه السلام واقع شده و خلاف ضرورت مذهب است. پس چاره ای نیست جزاین که ملتزم شویم این روایت در عصر غیبت صغرا از صاحب الامر صادرشده باشد و چاره ای نیست جز حکم به ارسال آن به خاطر فاصله شدن شش طبقه میان

«آوی حسینی» تا زمان صدور روایت.⁽¹⁾

استخاره با تسبیح و ریگ و گندم

مرحوم سید بن طاووس رحمه الله حدیثی را به روایت مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدٍ حُسَیْنِیِ این گونه نقل کرده که: امام صادق علیه السلام فرمود:

«مَنْ أَرَادَ أَنْ یَسْتَخِیرَ اللَّهَ تَعَالَی فَلْیَقْرَأِ الْحَمْدَ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ عَشْرَ مَرَّاتٍ ثُمَّ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ لِعِلْمِکَ بِعَاقِبَةِ الْأُمُورِ وَ أَسْتَشِیرُکَ لِحُسْنِ ظَنِّی بِکَ فِی الْمَأْمُولِ وَ الْمَحْذُورِ اللَّهُمَإِنْ کَانَ أَمْرِی هَذَا مِمَّا قَدْ نِیطَتْ بِالْبَرَکَةِ أَعْجَازُهُ وَ بَوَادِیهِ وَ حُفَّتْ بِالْکَرَامَةِ أَیَّامُهُ وَ لَیَالِیهِ فَخِرْ لِی بِخِیَرَةٍ تَرُدُّ شَمُوسَهُ ذَلُولًا وَ تَقْعَصُ أَیَّامَهُ سُرُوراً یَا اللَّهُ إِمَّا أَمْرٌ فَآتَمِرَ وَ إِمَّا نَهْیٌ فَأَنْتَهِیَ اللَّهُمَّ خِرْ لِی بِرَحْمَتِکَ خِیَرَةً فِی عَافِیَةٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ یَأْخُذُ کَفّاً مِنَ الْحَصَی أَوْ سُبْحَةً».⁽²⁾

هرکس بخواهد استخاره کند، باید سوره حمد را ده بار و «انا انزلناه» را ده بار بخواند و سپس می گوید: « اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ لِعِلْمِکَ بِعَاقِبَةِ الْأُمُورِ وَ أَسْتَشِیرُکَ لِحُسْنِ ظَنِّی بِکَ فِی الْمَأْمُولِ وَ الْمَحْذُور ِ» سپس می گوید: خدایا اگر فلان کار -کار خود را نام ببرد- از چیزهایی است که اول و آخرش دارای برکت و شب و روزش محفوف به کرامت است پس آن را برای من اختیار کن. خداوندا در آن خیری [قرار بده] که سختی هایش را به آسانی تبدیل کرده و ایامش را به سرور مبدل کرده باشی. خدایا! یا امر کن تا اطاعت کنم یا نهی کن تا منصرف

شوم. آنگاه سه بار می گوید: «اللَّهُمَّ خِرْ لِی بِرَحْمَتِکَ خِیَرَةً فِی عَافِیَةٍ». سپس مشتی از ریگ یا تسبیح را می گیرد؛ و در روایت دیگر است که یک بار حمد می خواند و یازده بار انا انزلناه می خواند؛ سپس دعا می کند.

حضرت آیت الله سیفی مازندرانی می فرماید: این روایت هم مثل روایت قبل به خاطر ارسال، ضعیف است بلکه از آن ضعیف تر است چون با توجه به ارسالش از امام صادق علیه السلام، افراد بیشتری از رجال سندش حذف شده است.⁽¹⁾

این روایت شبیه روایت فوق است و به نظر می رسد یک روایت است با این تفاوت که در قرائت حمد، تخفیف نداده و در پایان می فرماید: سپس یک مشت ریگ یا تسبیح را می گیرد.

علامة مجلسی می فرماید: این روایت، در نهایت اغلاق و اجمال است؛ و شاید منظورش قرعه ای باشد که هنگام مخاصمه انجام می شود.⁽²⁾ظاهر روایت این است که بخشی از تسبیح منظوم یا منثور را مشت کند و در دست بگیرد نه این که جزئی از تسبیح را بگیرد. اگرچه امکان حمل بر آن نیز وجود دارد؛ و احتمال دارد مراد از آن، قرعه معروفی باشد که هنگام نزاع انجام می شود.⁽³⁾

علامه مجلسی می فرماید: در مؤلفات اصحابمان دیدم که به نقل از «کتاب سعادات» روایتی را از امام صادق علیه السلام نقل کرده که فرمود:

«یَقْرَأُ الْحَمْدَ مَرَّةً وَ الْإِخْلَاصَ ثَلَاثاً وَ یُصَلِّی عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً ثُمَّ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ الْحُسَیْنِ وَ جَدِّهِ وَ أَبِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَخِیهِ وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَجْعَلَ لِیَ الْخِیَرَةَ فِی هَذِهِ السُّبْحَةِ وَ أَنْ تُرِیَنِی مَا هُوَ الْأَصْلَحُ لِی فِی الدِّینِ وَ الدُّنْیَا اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ الْأَصْلَحُ فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ عَاجِلِ أَمْرِی وَ آجِلِهِ فِعْلَ مَا أَنَا عَازِمٌ عَلَیْهِ فَأْمُرْنِی وَ إِلَّا فَانْهَنِی إِنَّکَ عَلَی کُلِ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ- ثُمَّ یُقْبَضُ قَبْضَةً مِنَ السُّبْحَةِ وَ یَعُدُّهَا وَ یَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ- إِلَی آخِرِ الْقَبْضَةِ فَإِنْ کَانَتِ الْأَخِیرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ فَهُوَ مُخَیَّرٌ بَیْنَ الْفِعْلِ وَ التَّرْکِ وَ إِنْ کَانَ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَهُوَ أَمْرٌ وَ إِنْ کَانَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَهُوَ نَهْیٌ».⁽¹⁾

یک بار حمد و سه بار اخلاص را می خوانی و پانزده بار بر محمد و آل محمد صلوات می فرستی سپس می گویی: خدایا من به حق حسین و جدش و پدرش و مادرش و ائمه از ذریّه اش از تو می خواهم بر محمد و آل محمد صلوات بفرستی و در این تسبیح، خیر مرا قرار بدهی و به من نشان بدهی آنچه بهتر است در دین و دنیایم؛ خدایا اگر انجام کاری که عازم آن هستم بهتر است در دین و دنیا و حال و آینده ام، [انجام آن را] به من امرکن؛ و الّا نهی کن؛ که تو بر هر کاری قادر و توانایی. سپس قبضه تسبیح را می گیرد و می شمارد و می گوید: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» تا به آخر برسد پس اگر آخرین دانه «سبحان الله» بود مخیر است در انجام و ترک آن؛ و اگر «الحمد لله» است پس آن امر است [و انجام بدهد] و اگر «لا اله الا الله» است نهی است.

این روایت، هم مانند روایات قبل، ازنظر سند مشکل دارد و فاقد اعتبار است.

استخاره صاحب جواهر

مرحوم صاحب جواهر می فرماید: استخاره ای وجود دارد که در زمان ما رواج دارد و چه بسا بعضی ها این استخاره را به امام رمان عجله الله تعالی فرجه الشریف نسبت می دهند. کیفیت استخاره این گونه است: پس از خواندن آیه قرآن و دعاء، قبضه ای از تسبیح را بگیرد و « هشت تاهشت تا » ردّ کند اگر [در پایان] یکی باقی بماند فی الجمله خوب است و اگر دوتا بماند فی الجمله بد است و اگر سه تا بماند میانه است و اگر چهار بماند دو نهی دارد و اگر پنج یا هفت بماند مشقت دارد یا ملامت و اگر شش بماند بسیار خوب است در اقدامش عجله کند و اگر هشت بماند چهار مرتبه نهی دارد و بسیار بد است. مرحوم صاحب جواهر پس از نقل این روایت، می نویسد: این استخاره مورد عمل اصحاب زمان من است و مدرک آن را در کتب اصحاب نیافتم ولی بسیار «معمول به» مشایخ ماست.⁽¹⁾

با بیان صادقانه مرحوم صاحب جواهرالکلام و با دقت در متن روایت، برای هر محققی قطع حاصل می شود که این استخاره از ناحیه امام معصوم علیه السلام صادر نشده و از ابداعات بعضی از عرفا یا دراویش است.

چند روایت دیگر را درباره استخاره با تسبیح از کتاب بحارالانوار نقل می کنیم که تمام آن ها به خاطر ارسال یا اضمار، ضعیف و فاقد اعتبار است.

استخاره محمد بن مکی

مُحَمَّدِ بْنِ مَکِّیٍّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ قَالَ: تَقْرَأُ إِنَّا أَنْزَلْناهُ عَشْرَ مَرَّاتٍ ثُمَّ تَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاءِ- اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ لِعِلْمِکَ بِعَاقِبَةِ الْأُمُورِ وَ أَسْتَشِیرُکَ لِحُسْنِ ظَنِّی بِکَ فِی الْمَأْمُولِ وَ الْمَحْذُورِ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ الْأَمْرُ الَّذِی عَزَمْتُ عَلَیْهِ مِمَّا قَدْ نِیطَتِ الْبَرَکَةُ بِأَعْجَازِهِ وَ بَوَادِیهِ وَ حُفَّتْ بِالْکَرَامَةِ أَیَّامُهُ وَ لَیَالِیهِ فَأَسْأَلُکَ بِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ عَلِیٍّ وَ مُحَمَّدٍ وَ جَعْفَرٍ وَ مُوسَی وَ عَلِیٍّ وَ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُجَّةِ الْقَائِمِ علیه السلام أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ وَ أَنْ تَخِیرَ لِی خِیَرَةً تَرُدُّ شَمُوسَهُ ذَلُولًا وَ تُقَیِّضَ أَیَّامَهُ سُرُوراً اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ أَمْراً فَاجْعَلْهُ فِی قَبْضَةِ الْفَرْدِ وَ إِنْ کَانَ نَهْیاً فَاجْعَلْهُ فِی قَبْضَةِ الزَّوْجِ- ثُمَّ تَقْبِضُ عَلَی السُّبْحَةِ وَ تَعْمَلُ عَلَی مَا یَخْرُجُ».⁽¹⁾

روایت شده از شیخ یوسف بن حسین که او به خط شهید سعید محمد بن مکی مشاهده کرده که گفت: ده بار «انا انزلناه» می خوانی بعد این دعا را می خوانی: خداوندا من به خاطر علمی که به عاقبت امور داری از تو طلب خیر می کنم؛ و به خاطر حسن ظنی که درباره مأمول و محذورم به تو دارم با تو مشورت می کنم خدایا اگر کاری که قصد انجام آن را دارم ابتدا و انتهای آن دارای برکت است و شب و روزش با کرامت همراه است، پس از تو می خواهم به محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و علی و محمد و جعفر و موسی و علی و محمد و علی و حسن و حجت قائم که صلوات بفرستی بر محمد و تمام آن ها [یی که نام بردم] و این که برایم خیری را انتخاب کنی که به دوراز سختی و مشکلات باشد و ایامش را به

سرور مبدل کنی. خدایا اگر [به کاری که در نظر دارم] امر می کنی [دانه های تسبیحی که در دست می گیرم را] فرد قرار بده و اگر از این کار نهی می کنی دانه های تسبیح را زوج قرار بده. سپس تسبیح را بگیر و طبق آنچه بیرون آمد عمل کن.

علامه مجلسی می فرماید: یافتم به خط شیخ جلیل محمد بن علی جباعی، جد شیخ بهایی، -قدس الله روحهما- که او از دستخط شهید محمد بن مکی طریق استخاره را این طور نقل کرده: هفت بار صلوات بر محمد و آلش [بفرست] سپس بگو: «یَا أَسْمَعَ السَّامِعِینَ وَ یَا أَبْصَرَ النَّاظِرِینَ وَ یَا أَسْرَعَ الْحَاسِبِینَ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ یَا أَحْکَمَ الْحَاکِمِینَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ» [سپس قبضه ای از تسبیح را بگیرد و ببیند] زوج [می آید یا] فرد [به آن عمل کند].

استخاره شیخ بهایی

«أَقُولُ سَمِعْتُ وَالِدِی ره یَرْوِی عَنْ شَیْخِهِ الْبَهَائِیِّ نَوَّرَ اللَّهُ ضَرِیحَهُ أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ سَمِعْنَا مُذَاکَرَةً عَنْ مَشَایِخِنَا عَنِ الْقَائِمِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فِی الِاسْتِخَارَةِ بِالسُّبْحَةِ أَنَّهُ یَأْخُذُهَا وَ یُصَلِّی عَلَی النَّبِیِّ وَ آلِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ یَقْبِضُ

عَلَی السُّبْحَةِ وَ یَعُدُّ اثْنَتَیْنِ اثْنَتَیْنِ فَإِنْ بَقِیَتْ وَاحِدَةٌ فَهُوَ افْعَلْ وَ إِنْ بَقِیَتْ اثْنَتَانِ فَهُوَ لَا تَفْعَلْ».⁽¹⁾

علامه مجلسی می فرماید از پدرم شنیدم که از استادش شیخ بهایی شنیده که فرموده: به صورت شفاهی از مشایخ خود شنیدم که استخاره با تسبیح از قائم علیه السلام را این گونه نقل کردند: سه بار بر پیامبر و آلش صلوات می فرستد و تسبیح را می گیرد و دوتا- دوتا می شمارد پس اگر یکی ماند انجام بدهد و اگر دوتا ماند انجام ندهد.

همان گونه که ملاحظه می کنید این روایت هم مانند روایات سابق، از نظر سند هیچ ارزش و اعتباری ندارد و در حدّی نیست که حتی نام حدیث ضعیف روی آن گذاشته شود.

استخاره آیت الله نجفی مرعشی

آیت الله نجفی مرعشی رحمه الله ادعا می کند در مسجد سهله امام زمان علیه السلام را ملاقات کرده ... و آن حضرت به او فرموده: ای سید با تسبیح چگونه استخاره می کنی؟ آیت الله نجفی می گوید: در پاسخ عرض کردم: «سه مرتبه صلوات می فرستم و سه مرتبه می گویم: استخیرالله برحمته خیرة فی عافیه. سپس قبضه ای از تسبیح را می گیرم و می شمارم اگر دو تا بماند بد است و اگر یکی ماند خوب است». ایشان ادعا می کند امام زمان به من فرمود: «برای این استخاره،باقی مانده ای است که به شما نرسیده است و آن این است که: هرگاه یکی ماند، فوری حکم به خوبی استخاره

نکنید و توقف کنید و دوباره بر ترک آن عمل، استخاره کنید اگر زوج آمد کشف می کند استخاره اول خوب است و اگر یکی آمد کشف می کند استخاره اول میانه است».⁽¹⁾

با توجه به آخرین توقیع حضرت حجت عجله الله تعالی فرجه الشریف ، در عصر غیبت کبری نباید از کسی ادعای تشرف پذیرفته شود. و در صورتی که صداقت مدعی تشرف ثابت شود، باید اسم ادعای او را مکاشفه گذاشت نه تشرف. مکاشفه هم مانند خواب است که اکثر موارد آن تخیلات نفسانی است نه الهام ربانی، در مکاشفه هم صدق و کذب قابل تصور است؛ در نتیجه نباید چنین تخیلاتی منبع و منشأ تشریع دین و استنباط احکام شرع قرار گیرد.

حضرت آیت الله سیفی مازندرانی در یکی از اشکال های خود به روایت محمد بن محمد آوی حسینی-روایت اول این فصل- می فرماید: «ادعای این که ایشان به محضر امام زمان عجله الله تعالی فرجه الشریف مشرف شده و از خود صاحب الزمان عجله الله تعالی فرجه الشریف مستقیماً روایت می کند موردتکذیب در نصوص اهل بیت علیهم السلام واقع شده؛ و خلاف ضرورت مذهب است».⁽²⁾

این بیان حکیمانه می تواند تکلیف روایت موردادعای آیت الله نجفی مرعشی را هم روشن کند! لطفاً با دقت ملاحظه بفرمایید.

مرحوم فاضل حکیم رحمه الله استاد بزرگ فلسفه و عرفان درباره استخاره با تسبیح فرموده: یکی از ادله قوی بر وجود صانع، مسئله استخاره است، این

چه خصوصیتی است که تسبیح می اندازیم [بخشی از تسبیح را در دست خود می گیریم و دوتا-دوتا ردّ می کنیم] اگر دو تا در آمد می گوییم خوب و اگر یکی در آمد می گوییم بد است.⁽¹⁾

با کمال ادب محضر این استاد فرزانه عرض می کنیم: استدلال شما مصادره به مطلوب است چون شما بدون تحقیق در سند روایات استخاره با تسبیح، صحت آن را امری مفروغ عنه و مُسَلّم گرفته و خبر دادن از خیر و شرّ و عاقبت امور بندگان به وسیله چنین استخاره ای را نیز؛ امری مسلّم گرفته اید؛ درنتیجه، آن را پایه و اساس استدلال اثبات وجود خدایی گرفته اید که به وسیله تسبیح؛ شمارا از پشت پرده غیب و خیر و شرّ و عاقبت امور مطلع می کند! درحالی که استخاره با تسبیح، نه مبتنی بر روایت صحیح است؛ نه خبر دادن آن از آینده و خیر و شرّ امور، قابل تأیید است؛ چنین استخاره ای فقط برای رفع حیرت و سرگردانی و دودلی مفید است و بس.

فصل دوم : بررسی روایات استخاره با کاغذ

اشاره

استخاره با کاغذ که به «استخاره ذات الرقاع» معروف است، سه نوع است:

در این فصل ابتدا روایات استخاره با دو قطعه کاغذ را مطرح می کنیم. سپس استخاره با سه رقعه را؛ و در پایان، استخاره با شش رقعه را تقدیم خواهیم کرد.

مطلب اول: استخاره با دو قطعه کاغذ

اشاره

روایات استخاره با دو قطعه کاغذ، عمدتاً همراه بندقه گل است و فقط یک روایت درباره استخاره با دو کاغذ از «حمیری» نقل شده که در آن از بندقه گل سخنی به میان نیامده است که آن هم چون درصدد بیان کیفیت استخاره نیست ظهوری در استخاره بدون بندقه گل ندارد.

مطلب دیگر آنکه روایات استخاره با دو قطعه کاغذ چه با بندقه گل و چه بدون آن، تماماً ازنظر سند، ضعیف و فاقد اعتبار است. پس از این مقدمه، نظر شما را به روایات استخاره با کاغذ جلب می کنم.

مرحوم سید بن طاووس می فرماید: در کتابی قدیمی! که در آن دعاها و روایاتی از طرق اصحاب ما بود یافتم مطلبی را که این لفظ آن است:

در دو رقعه [کاغذ] روی هر یک می نویسی: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ خیرة من الله العزیز الحکیم برای بنده اش فلانی پسر فلانی [نام خودت و پدرت را بنویس] و حاجتت را می نویسی و در آخرش می گویی! «افعل یا مولای!» و در دیگری [می نویسی] « متوقف می شوم ای مولای من»؛ و هر یک از این دو قطعه [کاغذ] را در بندقه ای از گل می گذاری و هر یک از سوره های حمد و قل اعوذ برب الفلق و [سوره] ضحی را هفت بار بر آن می خوانی. سپس بندقه ها را در ظرفی که در آن آب است می اندازی هرکدام زودتر باز شد و ایستاد[روی آب] را بگیر و به آن عمل کن؛ إن شاء الله.⁽¹⁾

مرحوم سید بن طاووس در کتاب فتح الابواب استخاره منسوب به امیرالمؤمنین علیه السلام را این گونه روایت کرده:

به خط شیخ علی بن یحیی حافظ یافتم و برای ما از او اجازه است به آنچه روایت کرده آنچه این لفظ اوست: استخاره مولانا امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام و آن این است:

هرچه را خواستی نیت کن و این استخاره را بنویس و آن را در دو رقعه بگذار و آن ها را مثل بندقه قرار بده و باید به اندازه هم باشد و آن دو را در ظرفی که آب دارد بگذار و باید بر پشت یکی از آن دو «افعل» و دیگری «لاتفعل» باشد و این نوشته آن است:

«مَا شَاءَ اللَّهُ کَانَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ خِیَارَ مَنْ فَوَّضَ إِلَیْکَ أَمْرَهُ وَ أَسْلَمَ إِلَیْکَ نَفْسَهُ وَ اسْتَسْلَمَ إِلَیْکَ فِی أَمْرِهِ وَ خَلَا لَکَ وَجْهُهُ وَ تَوَکَّلَ عَلَیْکَ فِیمَا نَزَلَ بِهِ اللَّهُمَّ خِرْ لِی وَ لَا تَخِرْ عَلَیَّ وَ کُنْ لِی وَ لَا تَکُنْ عَلَیَّ وَ انْصُرْنِی وَ لَا تَنْصُرْ عَلَیَّ وَ أَعِنِّی وَ لَا تُعِنْ عَلَیَّ وَ أَمْکِنِّی وَ لَا تُمَکِّنْ مِنِّی وَ اهْدِنِی إِلَی الْخَیْرِ وَ لَا تُضِلَّنِی وَ أَرْضِنِی بِقَضَائِکَ وَ بَارِکْ لِی فِی قَدَرِکَ إِنَّکَ تَفْعَلُ مَا تَشَاءُ وَ تَحْکُمُ مَا تُرِیدُ وَ أَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ-اللَّهُمَّ إِنْ کَانَتْ لِیَ الْخِیَرَةُ فِی أَمْرِی هَذَا فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ عَاقِبَةِ أَمْرِی فَسَهِّلْهُ لِی وَ إِنْ کَانَ غَیْرَ ذَلِکَ فَاصْرِفْهُ عَنِّی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ- إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ». پس هر یک از آن دو زودتر بالا آمد[روی آب] آن را بگیر [و عمل کن] و با آن مخالفت نکن. «إن شاء الله تعالی وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ.⁽¹⁾

فتح الأبواب، ص 264.

مشورت با پروردگار

« عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ عَنْهُمْ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ وَ قَدْ سَأَلَهُ عَنِ الْأَمْرِ یَمْضِی فِیهِ وَ لَا یَجِدُ أَحَداً یُشَاوِرُهُ فَکَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ شَاوِرْ رَبَّکَ قَالَ فَقَالَ لَهُ کَیْفَ قَالَ لَهُ انْوِ الْحَاجَةَ فِی نَفْسِکَ ثُمَّ اکْتُبْ رُقْعَتَیْنِ فِی وَاحِدَةٍ لَا وَ فِی وَاحِدَةٍ نَعَمْ وَ اجْعَلْهُمَا

فِی بُنْدُقَتَیْنِ مِنْ طِینٍ ثُمَّ صَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ اجْعَلْهُمَا تَحْتَ ذَیْلِکَ وَ قُلْ یَا اللَّهُ إِنِّی أُشَاوِرُکَ فِی أَمْرِی هَذَا وَ أَنْتَ خَیْرُ مُسْتَشَارٍ وَ مُشِیرٍ فَأَشِرْ عَلَیَّ بِمَا فِیهِ صَلَاحٌ وَ حُسْنُ عَاقِبَةٍ ثُمَّ أَدْخِلْ یَدَکَ فَإِنْ کَانَ فِیهَا نَعَمْ فَافْعَلْ وَ إِنْ کَانَ فِیهَا لَا لَا تَفْعَلْ هَکَذَا شَاوِرْ رَبَّکَ».⁽¹⁾

علی بن محمد مرفوعاً از یکی از امام ها نقل کرده که به یکی از اصحاب خود که از او پرسیده از کاری که می خواهد انجام دهد و کسی را نمی یابد که با او مشورت کند تکلیفش چیست؟ فرمود: با پروردگارت مشورت کن. او به امام عرض کرد چگونه با پروردگارم مشورت کنم؟ امام فرمود: حاجتت را در دلت نیت کن سپس در دو قطعه کاغذ روی یکی بنویس «لا» و روی دیگری بنویس «نعم» سپس آندورا در دو بندقه ای از گل بگذار سپس دو رکعت نماز بخوان و آن دو را زیر سجاده بگذار و بگو: خدایا من در این کارم با تو مشورت می کنم و تو بهترین مستشار و مشیر هستی پس اشاره کن به من به آنچه در آن صلاح و حسن عاقبت است. سپس دستت را داخل کن اگر در آن «نعم» بود انجام بده و اگر «لا» بود انجام نده این گونه با پروردگارت مشورت کن.

تذکر: سند هر دو روایت به خاطر تعلیق و ارسال و مرفوعه بودن، ضعیف و فاقد اعتبار است.

استخاره مصریه

سید بن طاووس در کتاب فتح الابواب می نویسد: دیدم به خطم بر مصباح و یادم نمی آید چه کسی آن را برایم روایت کرده! و از کجا نقل کرده ام! که لفظ آن این است:

دو رقعه می نویسی: «خِیَرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ برای فلانی پسر فلانه»[نام خودت و مادرت را بنویس] و روی یکی از آن دو می نویسی «افعل» و روی دیگری «لاتفعل» و آن را در دو بندقه گل⁽¹⁾می گذاری و می اندازی در ظرفی که آب دارد سپس تطهیر می کنی -وضو می گیری- و نماز می خوانی و پس از نماز این گونه دعا می کنی:

«اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَخِیرُکَ خِیَارَ مَنْ فَوَّضَ إِلَیْکَ أَمْرَهُ وَ أَسْلَمَ إِلَیْکَ نَفْسَهُ وَ تَوَکَّلَ عَلَیْکَ فِی أَمْرِهِ وَ اسْتَسْلَمَ بِکَ فِیمَا نَزَلَ بِهِ مِنْ أَمْرِهِ اللَّهُمَّ خِرْ لِی وَ لَا تَخِرْ عَلَیَّ وَ أَعِنِّی وَ لَا تُعِنْ عَلَیَّ وَ مَکِّنِّی وَ لَا تُمَکِّنْ مِنِّی وَ اهْدِنِی لِلْخَیْرِ وَ لَا تُضِلَّنِی وَ أَرْضِنِی بِقَضَائِکَ وَ بَارِکْ لِی فِی قَدَرِکَ إِنَّکَ تَفْعَلُ مَا تَشَاءُ وَ تُعْطِی مَا تُرِیدُ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَتِ الْخِیَرَةُ لِی فِی أَمْرِی هَذَا وَ هُوَ کَذَا وَ کَذَا فَمَکِّنِّی مِنْهُ وَ أَقْدِرْنِی عَلَیْهِ وَ أْمُرْنِی بِفِعْلِهِ وَ أَوْضِحْ لِی طَرِیقَ الْهِدَایَةِ إِلَیْهِ وَ إِنْ کَانَ اللَّهُمَّ غَیْرَ ذَلِکَ فَاصْرِفْهُ عَنِّی إِلَی الَّذِی هُوَ خَیْرٌ لِی مِنْهُ فَإِنَّکَ تَقْدِرُ وَ لَا أَقْدِرُ وَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ».

سپس سجده می کنی و صدبار می گویی «أَسْتَخِیرُ اللَّهَ خِیَرَةً فِی عَافِیَةٍ» سپس سرت را از سجده برمی داری وَ بنادق را مشاهده می کنی پس هر رقعه ای از آب خارج شد به آن عمل کن إن شاء الله تعالی.⁽²⁾

فتح الأبواب، ص 265.

سید ابن طاووس می گوید: تا زمان تألیف این کتاب، درباره استخاره با دو رقعه، غیر از این، حدیث و روایتی ندیدم؛ و همان طور که روایت کردیم

[این روایت] مرسله است. همین طور روایت کرده جدم ابوجعفر طوسی در « تهذیب الاحکام» و در « مصباح کبیر» و برای این روایت سند متصلی نیافتم...⁽¹⁾

مرحوم علامه مجلسی درباره این روایت می فرماید: شاید نوشتن روی دو قطعه کاغذ، در مواردی باشد که امر، مردّد میان دو چیز باشد یا مردّد میان فعل و ترک باشد اما اگر موارد استخاره بیش از دو شِقّ بود به تعداد شقوق، رقعه، اضافه می کند و اگر رقعة « غفل» خارج شد آن را کنار می گذارد و رقعه دیگر را برمی دارد.⁽²⁾

مطلب دوم: استخاره با سه قطعه کاغذ

اشاره

در مجامیع روایی درباره استخاره با سه قطعه کاغذ، سه روایت وجود دارد که هر سه به لحاظ سند ایراد دارد.

روایت یکم: عبدالرحمن بن سیابه می گوید: به سوی مکه خارج شدم درحالی که با من کالای بسیاری بود [و بازار کاسبی] کساد شد بعضی از دوستان گفتند [مال التجاره را] به سوی یمن بفرست؛ این مطلب را با امام صادق علیه السلام در میان گذاشتم امام فرمود: بین مصر و یمن قرعه بی انداز سپس امرت را به خدا واگذار کن پس هر یک از دو شهر، نامش در قرعه بیرون آمد، کالایت را به آنجا بفرست. به امام عرض کردم چگونه قرعه بی

اندازم؟ فرمود: در یک قطعه کاغذ بنویس «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اللَّهُمَّ إِنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ عَالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ أَنْتَ الْعَالِمُ وَ أَنَا الْمُتَعَلِّمُ فَانْظُرْ فِی أَیِّ الْأَمْرَیْنِ خَیْراً لِی حَتَّی أَتَوَکَّلَ عَلَیْکَ فِیهِ وَ أَعْمَلَ بِهِ» سپس روی آن بنویس «مصر إن شاء الله» و در رقعه دیگر همین را بنویس و در پایان بنویس «یمن إن شاء الله تعالی» سپس در کاغذ دیگر همین را بنویس و در پایان بنویس «حبس شود [کالا] إن شاء الله تعالی» و به هیچ یک از این دو شهر ارسال نشود. سپس جمع کن رقعه ها را و بده به کسی که آن را از تو مخفی کند سپس دستت را داخل کن [در کیسه قرعه] و یکی از سه قطعه کاغذ را بگیر [و بیرون بیاور] هرکدام [از این سه رقعه] در دستت واقع شد توکل به خدا کن و عمل کن به آنچه در آن است إن شاء الله تعالی.⁽¹⁾

الف. ایراد به سند روایت

ایراد اول: این روایت به خاطر «عبدالرحمن بن سیابه» ایراد دارد؛چون درباره وثاقت او میان علما اختلاف است.

ایراد دوم: ابن طاووس رجال اسناد ابن نما و اسعد بن عبد القاهر به حسن بن محبوب را بیان نکرده تا وضع آن ها معلوم شود.

علامه مجلسی می فرماید: جایز است اعتماد کردن بر سند این روایت؛ نه به خاطر اثبات وثاقت رجال اسناد ابن نما و اسعد؛ بلکه به خاطر حصول وثاقت به روایاتشان به خاطر جلالتشان و به خاطر اعتماد ابن طاووس به آن ها.

ایرادی که به علامه مجلسی وارد است این که صِرف روایت کردن یک حدیث، دلیل بر پذیرش آن نیست. علاوه بر این، وقتی مشاهده می کنیم مرحوم ابن طاووس روایات استخاره «رقاع ست» را بر تمام روایات استخاره رقاع و بنادق ترجیح داده، به طور ضمنی اعراض خود را از این روایت و سایر روایات استخاره رقاع اعلام کرده است.

ب. ایراد به متن روایت

بعضی از بزرگان اشکال کرده اند که این روایت مربوط به قرعه است و ربطی به استخاره ندارد؛ و در پاسخ گفته شده: اگرچه در این روایت به لفظ استخاره یا ماده آن اشاره ای نشده، اما در آن، امر به مساهمه کرده است و کیفیت مساهمه ای که امام بیان کرده، مطابقت دارد با استخاره رقاعی که در خبر هارون بن خارجه واردشده پس اشکالی در دلالتش بر

مطلوب، نیست[ولی اشکال سندی همچنان پابرجاست].⁽¹⁾

روایت دوم: عمربن ابی مقدام از یکی از دو امام درباره مساهمه آورده که: نوشته می شود «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ عالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ- أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبادِکَ فِی ما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ أَسْأَلُکَ به حق مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُخْرِجَ لِی خَیْرَ السَّهْمَیْنِ فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ عَاقِبَةِ أَمْرِی وَ عَاجِلِهِ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ»

سپس آنچه را که می خواهی در دو رقعه بنویس و رقعه سوم غفل باشد [چیزی روی آن نوشته نشود]. سپس سهام [رقاع] را مخلوط و قاطی می کنی و هرکدام بیرون آمد به آن عمل می کنی؛ و مخالفت نکن پس هر کس مخالفت کند، آنچه خیر اوست برایش مقدر نمی شود و اگر غفل آمد کنار می اندازی -حکم خاصی ندارد- و رقعه دیگری را بیرون می آوری.⁽²⁾

این روایت هم مربوط به مساهمه و قرعه است و ربطی به استخاره ندارد.

روایت سوم: احمد بن محمد بن یحیی می گوید: یکی از دوستان ما می خواست برای تجارت به سفر برود پس گفت: به سفر نمی روم تا این که نزد جعفربن محمد بروم و به او سلام کنم و درباره کارم با او مشورت کنم و از او تقاضا کنم برایم دعا کند پس نزد آن حضرت رفت و گفت یابن رسول الله من تصمیم گرفته ام برای تجارت خارج شوم و با خود عهد کردم خارج نشوم تا شمارا ملاقات کنم و با شما مشورت کنم و تقاضای دعا نمایم. گفت حضرت به من دعا کرد و فرمود: بر تو باد به راست گویی؛ هیچ عیبی را که در مال التجاره ات هست کتمان نکن و کسی را که به احسان خود امیدوار کرده باشی مغبون نکن که غبن او [مانند] ربا است و برای مردم راضی نشو مگر آنچه را برای خود راضی می شوی و حق را بده و بگیر و نترس [از کمی روزی] و خیانت نکن پس همانا تاجر صدوق در روز قیامت با ملائکه نیکوکار و گرامی محشور می شود و از قسم پرهیز کن پس همانا «قسم دروغ» باعث گرفتار شدن صاحبش در آتش جهنم خواهد شد و هر تاجری، فاجر و بدکار است مگر آنکه حق را بدهد و بگیرد [حق کسی را نخورد و نگذارد کسی حقش را بخورد] پس وقتی قصد سفر یا حاجت مهمی کردی زیاد دعا و استخاره کن همانا پدرم از پدرش از جدش حدیثی نقل کرد که رسول خدا صلی الله علیه واله به اصحابش استخاره کردن را آموزش می داد همان گونه که سوره ای از قرآن را تعلیم می داد؛ و ما به آن عمل می کنیم؛ هنگامی که تصمیم به امری داشتیم رقعه هایی را برای استخاره برمی گیریم و هرچه خارج شد به آن عمل می کنیم چه آن را دوست داشته باشیم یا نداشته باشیم. راوی عرض کرد: ای مولای من!

به من یاد بده چگونه استخاره کنم؟ امام فرمود: هرگاه تصمیم به استخاره داشتی وضوی تمیزی می گیری و دو رکعت نماز می خوانی و در هر رکعت [سوره] حمد و صد مرتبه [سوره] «قل هو الله احد» می خوانی؛ وقتی سلام نماز را دادی دستانت را به دعا بلند کن؛ و در دعایت بگو: «یَا کَاشِفَ الْکَرْبِ وَ مُفَرِّجَ الْهَمِّ وَ مُذْهِبَ الْغَمِّ وَ مُبْتَدِئاً بِالنِّعَمِ قَبْلَ اسْتِحْقَاقِهَا یَا مَنْ یَفْزَعُ الْخَلْقُ إِلَیْهِ فِی حَوَائِجِهِمْ وَ مُهِمَّاتِهِمْ وَ أُمُورِهِمْ وَ یَتَوَکَّلُونَ عَلَیْهِ أَمَرْتَ بِالدُّعَاءِ وَ ضَمِنْتَ الْإِجَابَةَ اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ابْدَأْ بِهِمْ فِی کُلِّ أَمْرِی وَ افْرِجْ هَمِّی وَ نَفِّسْ کَرْبِی وَ أَذْهِبْ غَمِّی وَ اکْشِفْ لِی عَنِ الْأَمْرِ الَّذِی قَدِ الْتَبَسَ عَلَیَّ وَ خِرْ لِی فِی جَمِیعِ أُمُورِی خِیَرَةً فِی عَافِیَةٍ فَإِنِّی أَسْتَخِیرُکَ اللَّهُمَّ بِعِلْمِکَ وَ أَسْتَقْدِرُکَ بِقُدْرَتِکَ وَ أَسْأَلُکَ مِنْ فَضْلِکَ وَ أَلْجَأُ إِلَیْکَ فِی کُلِّ أُمُورِی وَ أَبْرَأُ مِنَ الْحَوْلِ وَ الْقُوَّةِ إِلَّا بِکَ وَ أَتَوَکَّلُ عَلَیْکَ وَ أَنْتَ حَسْبِی وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ اللَّهُمَّ فَافْتَحْ لِی أَبْوَابَ رِزْقِکَ وَ سَهِّلْهَا لِی وَ یَسِّرْ لِی جَمِیعَ أُمُورِی فَإِنَّکَ تَقْدِرُ وَ لَا أَقْدِرُ وَ تَعْلَمُ وَ لَا أَعْلَمُ وَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ اللَّهُمَّ إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ وَ تُسَمِّی مَا عَزَمْتَ عَلَیْهِ وَ أَرَدْتَهُ هُوَ خَیْرٌ لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ مَعَاشِی وَ مَعَادِی وَ عَاقِبَةِ أُمُورِی فَقَدِّرْهُ لِی وَ عَجِّلْهُ عَلَیَّ وَ سَهِّلْهُ وَ یَسِّرْهُ وَ بَارِکْ لِی فِیهِ وَ إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ غَیْرُ نَافِعٍ لِی فِی الْعَاجِلِ وَ الْآجِلِ بَلْ هُوَ شَرٌّ عَلَیَّ فَاصْرِفْهُ عَنِّی وَ اصْرِفْنِی عَنْهُ کَیْفَ شِئْتَ وَ أَنَّی شِئْتَ وَ قَدِّرْ لِیَ الْخَیْرَ حَیْثُ کَانَ وَ أَیْنَ کَانَ وَ رَضِّنِی یَا رَبِّ بِقَضَائِکَ وَ بَارِکْ لِی فِی قَدَرِکَ حَتَّی لَا أُحِبَّ تَعْجِیلَ مَا أَخَّرْتَ وَ لَا تَأْخِیرَ مَا عَجَّلْتَ- إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ وَ هُوَ عَلَیْکَ یَسِیرٌ» سپس زیاد صلوات بفرست بر محمد و آل محمد و پشت یکی از ورقه ها می نویسی «افعل» و پشت ورقه دیگر بنویس «لاتفعل»و در ورق سوم می نویسی «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ اسْتَعَنْتُ بِاللَّهِ وَ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ وَ هُوَ حَسْبِی وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ تَوَکَّلْتُ فِی جَمِیعِ أُمُورِی عَلَی اللَّهِ الْحَیِّ الَّذِی لا یَمُوتُ وَ اعْتَصَمْتُ بِذِی الْعِزَّةِ وَ الْجَبَرُوتِ وَ تَحَصَّنْتُ بِذِی الْحَوْلِ وَ الطَّوْلِ وَ الْمَلَکُوتِ- وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ».سپس پشت این ورقه را

سفید می گذاری و چیزی روی آن نمی نویسی سپس هر سه برگه را محکم می پیچی و به یک شکل و اندازه قرار می دهی و در سه بندقه [گلوله گل مانند گردو] از شمع یا گل قرار می دهی به یک اندازه و یک شکل و وزن واحد. سپس آن را به فرد موثقی می دهی و امر می کنی ذکر خدای عزوجل بگوید و صلوات بفرستد و آن را در آستین خود بگذارد و با دست راستش آن را زیر و رو می کند و یکی از آن ها را -بدون این که به آن نگاه کند و تعمّدی به فرد خاصی داشته باشد هر یک دستش بر آن واقع شود را- می گیرد و بیرون می آورد پس وقتی بیرون آورد از او می گیری درحالی که ذکر خدای عزوجل می گویی و از او طلب خیر می کنی در آنچه برایت بیرون می آید سپس آن را بازکن و بخوان و عمل کن به آنچه در پشت آن نوشته شده و اگر فرد موثقی نیافتی، رقاع را در آستین خود بگذار و آن را به هم بزن و طبق همان دستوری که داده شد عمل کن پس اگر بر پشت ورقه «افعل» بود انجام بده و برو دنبال تصمیمی که داری که اگر آن را انجام دهی خیر است برای تو -إن شاء الله تعالی- و اگر بر پشت ورقه «لاتفعل» بود بر حذر باش از این که آن را انجام دهی و مخالفت کنی که اگر مخالفت کنی به زحمت می افتی و اگر موفق به انجام آن کار هم شدی خیری در آن نخواهد بود و اگر ورقه ای که پشت آن چیزی نوشته نشده بیرون آمد تا رسیدن وقت نماز واجب صبر کن؛ سپس دو رکعت نماز به همان شکلی که توضیح دادم بخوان سپس نماز واجبت را بخوان یا این دو رکعت را بعد از نماز واجب بخوان -البته درصورتی که نماز صبح یا عصر نباشد- اما [اگر] نماز صبح بود بعدش