مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : قیم اخلاقیه فی فقه الامام جعفر الصادق علیه السلام (معیارهای اخلاقی در فقه امام صادق علیه السلام)/محمدجواد مغنیه ؛ مترجم علی اکبر مهدی پور

مشخصات نشر : قم: تولی، 1388.

مشخصات ظاهری : 210ص.

فروست : معیارهای اخلاقی

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : 2781201

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

قیم اخلاقیه فی فقه الامام جعفر الصادق(علیه السلام)

محمدجواد مغنیه

مترجم علی اکبر مهدی پور

فهرست مطالب

سخن ناشر 9

یادداشت مؤلف 11

دفتر اول 13

ایمان منهای اخلاق 15

حدیث اهلبیت 15

ایمان از دیدگاه اهلبیت علیهم السّلام 16

1.ایمان قلب 17

2.ایمان زبان 19

3.ایمان گوش 21

4.ایمان چشم 23

5.ایمان دست 25

6.ایمان پاها 26

پیرامون فقه اسلامی 28

احکام و فلسفه آن 28

1.احکام توقیفی 28

2.احکام عرفی 30

3.امضای شارع 30

4.احکام ویژه 31

5.قوانین طبیعی 33

احکام متغیّر 36

اسلام زیر بنای اخلاق 37

چند نمونه از احکام اخلاقی 38

اسلام و علوم روز 43

حکومت 48

شکل حکومت 51

حکومت و اجتماع 53

دفتر 2 56

ولایت معصوم 57

ولایت فقیه 58

فرمانروای امّت اسلامی 60

حدیث ثقلین 60

نمونه هائی از فقه جعفری و حنفی 64

1.قضاوت بر اساس شهادت دروغین 64

2.وصی بدون وصیّت 66

3.ارث برادر و پدربزرگ 67

4.ادّعای اجبار 67

5.ارث خنثی 68

6.مال غصبی تغییر یافته 69

7.حدّ وطی به شبهه 70

8.بریدن دست دزد 71

9.آزادی بردگان 72

10.سقوط زکات با مرگ 74

11.مال مختلط به حرام 74

12.ابو حنیفه و احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله 75

دیانت،شخصیّت و ثقافت 77

شخصیّت 77

دیانت و شخصیّت 78

ثقافت و دیانت 80

متانت رأی و سلامت تشخیص 82

نیروی تشخیص 82

جهاد برتر 84

مرزهای عقل 85

رابطه حقّ و اخلاق 86

معنای حقّ 86

اقسام حقّ 86

حقّ،زیربنای اخلاق 88

حقّ همسایه 90

مفاهیم انسانیّت در سخنان امام جعفر صادق علیه السّلام 92

پیش درآمد 92

روش تکاملی امام علیه السّلام 97

یکتائی خداوند 100

دفتر 3 103

بدعت گزار گمراه 105

زهد(پارسایی) 106

بلاغت 107

آزادی و خوشبختی 110

اصالت از آن عمل است و بس 113

عدالت و امنیّت 117

پیوند شیعه و تقوی 123

عزّت از آن اهل حق است 127

مشورت 130

علم و عمل 132

دریوزگی 134

پرهیز از رذیلتها خود فضیلت است 138

علم و عقل و نفس 143

آسایش جهانی 146

رابطه علم و خیر 151

مرد نیکو 156

چشم و گوش خود را تکذیب کن 159

حقّ اتفاق آور و باطل نفاق انگیز است 163

سبّ و لعن 166

دفتر 4 169

فرزند نیکوکار 172

شفاعت 179

شهیدان راه فضیلت 183

بیوگرافی اجمالی 191

سخن ناشر:

فقه اسلامی نمایانگر شریعت مقدس الهی و برنامه زندگی انسانها در راستای قرون و اعصار است.برای درک و عمیق قوانین فقهی لازم است حقیقت انسان،ابعاد روحی انسان، کششهای غریزی و احساسهای فطری او،دقیقا شناخته شود، ولی پژوهشگر تلاشگری که با حوصله افکار اندیشمندان و متفکران را بررسی کند به نتایج سودمند و ارزشمندی از «معیارهای اخلاقی»دست می یابد،که از فقه اسلامی استنتاج می شود و افق فکری انسان را روشن می سازد،و روش و منش انسان اثر می گذارد و او را به سوی والاترین ارزشهای اخلاقی رهنمون می شود.

یکی از این پژوهشگران تلاشگر،که در ابعاد مختلف معارف اسلامی تحقیق نموده و افق فکری انسان ها را روشن ساخته است،نویسنده پرشور اسلامی علامه«علامه شیخ محمد جواد مغنّیه»است که همه عمر با برکت خود را در راه تحقیق و تحلیل و آموزش عمیق معارف اسلامی صرف کرده است. ⁽¹⁾

و اینک یکی دیگر از آثار ارزشمند این اندیشمند بزرگ را به

جامعه اسلامی تقدیم می کنیم،که با حجم کوچک خود مطالب و حقایق فراوانی را دربر دارد،و خواننده را با بعدی تازه از ابعاد فقه اسلامی آشنا می سازد و گامی تازه به سوی شناخت انسان و ارزشهای والای این موجود ناشناخته برمی دارد.

یادداشت مؤلف:

بعد از سپاس و ستایش خداوند منان و درود بی پایان به پیشگاه رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت عصمت و طهارت،به عرض خوانندگان گرامی می رسد که از نگارنده قبلا کتابی به نام«مفاهیم انسانیّه فی کلمات الامام جعفر الصادق علیه السّلام منتشر شده و تاکنون چندین بار تجدید چاپ شده است،و اینک این کتاب را تحت عنوان:«قیم اخلاقیّة فی فقه الامام جعفر الصادق علیه السّلام»به جامعه ارزشمند اسلامی تقدیم می نماید.

هر دو کتاب در یک زمینه نگارش یافته،جز اینکه در کتاب قبلی معیارهای اخلاقی را از دیدگاه اخلاق و اجتماع مورد بررسی قرار دادیم و در این کتاب همان معیارها و ارزشها را از دیدگاه فقه غنی و پربار امام صادق علیه السّلام مورد مطالعه قرار می دهیم.

از خداوند منان می خواهیم که ما را مشمول دعای امام علیه السّلام قرار دهد که می فرماید:

(رحم اللّه عبدا أحیی أمرنا)؛

«خداوند بیامرزد بنده ای را که روش و شیوه ما را احیا کند.»

از امام علیه السّلام پرسیدند:«شیوه شما را چگونه احیا می کنند؟»

امام علیه السّلام در پاسخ فرمود:

(یتعلّم علومنا،و یعلّمها النّاس،فانّ النّاس لو علموا محاسن کلامنا لا تّبعونا؛)

«علوم ما را فراگیرد و آن را به مردم بیاموزد،که اگر مردم معارف عالیه ما را بدانند از ما پیروی می کنند.»

خواننده گرامی توجه فرمائید که ما در این مقطع حساس از زمان نیاز مبرم داریم که این حقایق والای اسلامی را از سرچشمه علوم و معارف اهلبیت فرا گرفته به تشنگان دانش و بینش بیاموزیم.

درود بی پایان به پیشگاه اهلبیت عصمت و طهارت که خداوند سبحان دوستی آنها را به دوستی خود و دشمنی آنها را به دشمنی خود مقرون ساخته است.

«محمد جواد مغنیّه»

دفتر اول

اشاره

ایمان منهای اخلاق

حدیث اهلبیت

همه احادیث امامان اهلبیت براساس مبانی اخلاقی و مکارم انسانی استوار است و هرکس مطلبی را به آنها نسبت دهد که با اصول اخلاقی و اهداف انسانی سازگار نباشد به آنها تهمت زده است.

امام صادق علیه السّلام در این رابطه می فرماید:

(انّ لکلامنا حقیقة،علیه لنورا،فما لا حقیقة له و لا نور فذلک قول الشّیطان)؛

«برای گفتار ما حقیقت و نورانیتی هست،آنچه نور و حقیقت نداشته باشد سخن شیطان است.»

آنگاه امام صادق علیه السّلام دلیل حقیقت و نورانیت احادیث وارده از امامان اهلبیت علیه السّلام را چنین بیان می فرماید:

«ما نمی گوئیم که فلانی چنین گفت و فلانی چنان،بلکه ما می گوئیم:

خداوند چنین فرمود و رسول خدا چنان فرمود.سخن من سخن پدرم می باشد،سخن پدرم سخن پدرش می باشد،سخن او سخن پدرش امام حسین است،سخن او سخن برادرش امام حسن است،سخن او سخن پدرش امیر مؤمنان است،سخن امیر مؤمنان سخن رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است،و سخن رسول خدا سخن خدای تبارک و تعالی است.»

حقیقتی که امام صادق علیه السّلام در این حدیث بیان می فرماید، تعارف نیست بلکه بیان واقعی است،و قرآن کریم نیز بر این واقعیّت در آیه تطهیر اشاره فرموده است:

(إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً) ؛

«خداوند اراده کرده است که هر نوع پلیدی را از شما اهلبیت دور سازد و شما را پاک و پاکیزه گرداند.» ⁽¹⁾

احادیث رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله نیز این حقیقت را بیان می کند،آنجا که می فرماید:

(ترکت فیکم الثّقلین:کتاب اللّه و عترتی اهل بیتی؛)

«در میان شما دو امانت گرانبهایی گذاشتم که یکی کتاب خدا و دیگری عترت و اهلبیتم می باشد.» ⁽²⁾

بررسی تاریخ درخشان اهلبیت نیز حقیقت فوق را اثبات می کند و هر پژوهشگر با انصافی را قانع می سازد که آنها معدن دانش و فضیلت،اسوه های شرف و تقوی،مشعلهای نجات و هدایت و آویزه های متین و مورد اطمینان هستند،و هر دانشمند با انصافی تاریخ زندگی آنها را بخواند خود را در برابر عظمت جد بزرگوارشان حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله احساس می کند.

ایمان از دیدگاه اهلبیت

اشاره

در کتاب اهلبیت عصمت و طهارت،ایمان به قلب اختصاص ندارد،بلکه همه اعضاء و جوارح تن آدمی را دربر می گیرد.

در این رابطه حدیث مفصّلی از امام جعفر صادق علیه السّلام روایت شده که در ضمن آن آثار و نشانه های ایمان دقیقا بیان شده و توضیح داده شده که ثمرات ایمان در همه اعضا و جوارح آشکار می شود و آثار ایمان به روشنی در آنها دیده می شود.

و اینک فرازهائی از این حدیث شریف را در ضمن پنج فصل با مختصر توضیحی می آوریم.

ما این حدیث را از کتاب شریف«اصول کافی»اثر ارزشمند «محمد بن یعقوب کلینی»محدّث جلیل القدر قرن سوم هجری و متوفّای 329 هجری،نقل می کنیم. ⁽¹⁾

1.ایمان قلب

(فرض اللّه علی القلب الایمان،و الإقرار و المعرفة بأن لا اله الاّ اللّه وحده لا شریک له،و أنّ محمّدا عبده و رسوله.؛)

«خدای تبارک و تعالی ایمان را بر دلها واجب گردانیده که درک کنند و اعتراف نمایند که جز خدای یکتا و بی همتا معبودی قابل پرستش نیست،و حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله بنده و فرستاده اوست.»

قلب مرکز تصمیم گیری و ستاد فرماندهی کشور تن است،غم و شادی،خوف و رجا،شور و نشاط و همه عواطف و احساسات در آنجا نقش می بندد.

اگر ایمان وارد قلب شود غرائز را تعدیل می کند،احساسها را

جهت می دهد،انسان را به سوی عمل سوق می دهد،و بالاخره قلبی که سرشار از ایمان باشد انسان را به سوی حق و اعمال شایسته وا می دارد و حق را در برابر انسان آن قدر جلوه می دهد که انسان عزیزانش را در راه آن تقدیم می کند و باطل را با همه زرق و برقش آن قدر پست می نماید که انسان از آن متنفّر می شود.

در مورد چنین قلبی در احادیث قدسی آمده است که خدای تبارک و تعالی می فرماید:

(ما وسعتنی ارضی و لا سمائی،و وسعنی قلب عبدی المؤمن.)؛

«من در آسمان و زمین نمی گنجم ولی در دل بنده مؤمنم می گنجم.»

به مناسبت گفتگو از ایمان دل گفتاری را از«گاندی»نقل می کنیم:

نمی تواند تو را نابود سازد،تا هنگامی که بر ایمان و اعتقاد خود استوار هستی،کسی که دین و درونت را از تو می رباید،او تو را به معنای واقعی کلمه نابود ساخته است.»

گاندی در فراز دیگری از کتاب«مذهب من»می گوید:

«خداوند در همه چیز،حتی در کفر کافران تجلی می کند.

«هدف گاندی از تعبیر فوق این است که هر کسی به خداوند ایمان دارد،حتی کسی که بت را می پرستد،در واقع می خواهد خدا را بپرستد ولی در تطبیق آن اشتباه می کند،هر کسی از روی فطرت ناخودآگاه به خدا ایمان دارد،ولی در مقام عمل یکی بت را می پرستد،دیگری انسانیت را،سومی حزب مورد علاقه اش را،چهارمی ثروت و مقام را،پنجمی هوای نفس را.

در میان معبودهای باطل هواهای نفسانی بیش از همه پیرو دارد و بیش از همه آنها در دلهای افراد زبون نفوذ دارد،از اینجاست که قرآن کریم از این معبود به صورت مشخص بحث کرده است،آنجا که می فرماید:

(أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ.)؛

«آیا دیدی آن کسی را که خواسته های نفس خود را خدای خویش اخذ کرده است». ⁽¹⁾

و چه بسیارند کسانی که از نظر اعتقاد و تئوری به خدای یکتای بی همتا معتقدند،ولی در مقام عمل چون درهم و دینار می بینند او را فراموش می کنند و نمی شناسند و در عین حال کارهای خلاف و ناشایست خود را از نظر مذهبی توجیه می کنند و به آن رنگ مذهب می زنند.

2.ایمان زبان

(فرض اللّه علی اللّسان القول و التّعبیر عن القلب بما عقد و اقرّ به)؛

«خدای منان بر زبان واجب کرده که آنچه در دل به آن معتقد است همان را به زبان آورد و ترجمان دل باشد».

زبان باید پیش از هر چیزی اعتقاد درونی خود به خدای منان را به زبان آورد،و از عقیده و توکل و تسلیم فرمان خدای یکتا بودنش پرده بردارد.

چنانکه خدای سبحان می فرماید:

(وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَی اللّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ؛

«چه کسی از جهت گفتار نیکوتر است از کسی که به سوی خداوند دعوت کند و عمل شایسته انجام دهد و بگوید که من از مسلمانان هستم.» ⁽¹⁾

یکی از شرایط اسلام،اعلام آنست،و مسلمانان اعلام اسلام را«شهادت»می نامند و شخص مسلمان باید شهادتین را به زبان جاری کند،و برای اعلام شهادتین است که این همه مسجد ساختند و گنبد و مناره ساختند و بانگ تکبیر را در اعماق فضا به صدا در آوردند.

کسی که بدون دلیل شهادتین را مخفی بدارد در زمره مسلمانان قرار نمی گیرد نه در دنیا و نه در آخرت.هدف اصلی از اعلام شهادتین این است که همه دنیا بداند که اسلام آئین توحید است و حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله بنده و فرستاده پروردگار است،او را برای رهائی بشیریت از بهره کشی استعمارگران،و نجات انسانها از کرنش در برابر بتهای چوبی و گوشتی و فلزی،فرستاده است.

او مبعوث شده که انسانیّت را به سعادت و شرف و فضیلت انسانی برساند و به جامعه بشری تفهیم کند که جز خدا کسی سرپرست و قیّم مردم نیست.

از آثار ایمان زبان است که جز حق و حقیقت نگوید،امر به معروف و نهی از منکر نماید،در اصلاح و آشتی دادن بین مردم تلاش کند،دانش و فضیلت را در جامعه منشر کند،کسی را نیازارد،دروغ نگوید،غیبت نکند،تهمت نزند،جاسوسی نکند، در مورد چیزهائی که آگاهی ندارد،بحث و جدل نکند.

افلاطون می گوید:«آدم پست و فرومایه کسی است که در مورد چیزی که به او سودی ندارد زیاد حرف بزند،و در مورد چیزی که از او نمی خواهند بازگو کند.»

رسول گرامی اسلام صلّی اللّه علیه و آله در این رابطه می فرماید:

(هل یکبّ النّاس علی مناخرهم فی النّار الاّ حصاد السنتهم.؛)

«آیا مردم را جز دست آوردهای زبانشان روی دماغشان به جهنم می افکند؟.» ⁽¹⁾

3.ایمان گوش

(فرض اللّه علی السّمع ان یتنزه عن الاستماع الی ما حرّم اللّه.)؛

«خداوند بر گوش واجب کرده که از گوش دادن به هر چیزی که خداوند حرام کرده،شدیدا پرهیز کند.»

گوش مؤمن باید همواره به بهترین گفتار توجه داشته باشد و از گوش دادن به سخنان گزاف و باطل جدا پرهیز کند.

چنانکه قرآن کریم می فرماید:

فَبَشِّرْ عِبادِ، اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ؛

«بشارت بده بندگانم را،آنان که سخن را گوش می دهند و از بهترین آن پیروی می کنند.» ⁽¹⁾

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ.؛

«مؤمنان رستگار شدند...آنان که از سخن بیهوده اعراض می کنند.» ⁽²⁾

خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ.؛

«گذشت را بگیر،و امر به معروف کن و از جاهلان روی بگردان.» ⁽³⁾

در این آیات به گوش امر شده است که از کنار جاهلان کریمانه بگذرد و سخنان گزاف بیهوده آنان را در خود جای ندهد و در پیرامون گفتارشان نیندیشد.

امام صادق علیه السّلام می فرماید:

(من قال لک:ان قلت واحدة سمعت عشرا،فقل له:ان قلت عشرا لم تسمع واحدة.)؛

«کسی که به تو می گوید:«اگر یک کلمه بگوئی ده کلمه خواهی شنید، در پاسخش بگو:اگر ده کلمه بگوئی یک کلمه نخواهی شنید.»

مرد اندیشمندی از کنار شخص فرومایه ای می گذشت، شخص فرومایه او را دشنام داد،مرد اندیشمند از او روی برتافت و قیافه ترش نکرد.ناظران به او گفتند:چرا به سخنان او اعتنا نکردی؟در پاسخ گفت:من هرگز از یک کلاغ انتظار ندارم که همانند بلبل سخنان موزون و دلنشین بگوید.

از نشانه های ایمان گوش این است که آنچه سخن ناشایست از برادر مسلمان و یا در حق برادر مسلمانش بشنود،آن را پوشیده بدارد و در میان مردم شایع نکند.

امام صادق علیه السّلام در این رابطه می فرماید:

(ادنی الکفر(ا یسمع الرّجل عن اخیه الکلمة فیحفظها علیه، یرید ان یفضحه بها.)؛

«حد اقل کفر این است که انسان از برادر مسلمانش سخنی را بشنود، آن را در حافظه اش نگهدارد،تا روزی او را با این سخن رسوا سازد.»

مراد امام علیه السّلام این است که کسی که برعلیه برادر مسلمانش سند جمع می کند و پرونده می سازد،تا او را افشاء کند به کفر از اسلام نزدیکتر است،

قرآن کریم می فرماید:

هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمانِ؛

«آنها در آن روز به کفر نزدیکتر از ایمان بودند.» ⁽¹⁾

در اینجا مراد از کفر،انکار صانع نیست،بلکه منظور معنای وسیعتر آن است.

4.ایمان چشم

(فرض اللّه علی البصر ان لا ینظر الی ما حرّم اللّه علیه.)؛

«خداوند بر چشم واجب کرده که به سوی چیزی که خداوند حرام کرده نگاه نکند.»

خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ؛

«مؤمنان را بگو که دیدگان خود را فرو بندند و دامنهای خود را پاکیزه نگهدارند.» ⁽¹⁾

«وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ؛

«زنان با ایمان را بگو دیدگان خود را فرو بندند و دامنهای خود را پاکیزه نگهدارند.» ⁽²⁾

(إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً)؛

«بی گمان گوش و چشم و قلب،هر کدام مورد پرسش قرار خواهد گرفت.» ⁽³⁾

آری نشانه ایمان دیده فرو بستن آن از محرّمات الهی است،که نگاه بذرافشانی شهوت در کشتزار دل و آغاز همه روابط نامشروع است،چنانکه«شوقی»می گوید:

نظرة فابتامة فسلام فکلام فموعد فلقاء

«نگاهی،پس لبخندی،آنگه سلامی،سپس گفتاری،آنگاه،وعده ای، وانگهی دیداری.»

در حدیث آمده است:«نگاه اول از آن تو،و نگاه دوم برعلیه توست.» ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السّلام می فرماید:

(النّظر سهم من سهام ابلیس.)؛

«نگاه،تیری از تیرهای زهراگین شیطان است.»

دیده مؤمن همواره در جهان خلقت می نگرد و آثار شگرف آفرینش را مورد مطالعه قرار می دهد و با قدرت بی پایان و حکمت بیکران خداوند منان آشنا می شود،که اگر دیده و دل نبود،از این همه دانش و تمدن و زندگی نام و نشانی نبود.

5.ایمان دست

(فرض اللّه علی الید ان لا یبطش بها فیما حرّم اللّه،و ان یبطش بها فیما امر اللّه،و فرض علیها الصّدقة و صلة الرّحم و الجهاد فی سبیل اللّه)؛

«خداوند بر دست واجب گردانیده که هرگز به سوی محرّمات الهی دراز نشود و به سوی آنچه خداوند دستور فرموده دراز بشود.

خداوند همچنین صدقه،صله رحم و جهاد در راه خدا را بر آن واجب فرموده است.»

نشانه دست با ایمان این است که به طور مداوم در چیزهائی که به سود جامعه است تلاش کند،و هرگز در چیزی که به ضرر جامعه است به کار نرود،و از گناهان به شدّت پرهیز کند.

دکتر الکیس کارل،زیست شناس معروف فرانسوی،در کتاب معروف«انسان موجود ناشناخته»می نویسد:

«دست کارهای شگفتی انجام می دهد،درحالی که مشغول

کاری هست،سرما و گرما و نرمی و خشن بودن اشیاء را نیز حسّ می کند،بر انجام کارهای ابزار و ادوات مختلفی قادر است، می تواند همانند چکش ضربه وارد کند،چون تبر درختان را بشکند،همانند خیش کشاورزان زمین را شخم بزند،چون هماوران دوران باستان شمشیر به دست گیرد،هواپیماهای عصر حاضر را هدایت کند،قلم موئیس هنرمندان را در دست بگیرد و تابلوئی ترسیم کند،قلم نویسندگان را در دست بگیرد و شاهکار ادبی بیافریند و یا میل بافندگی را در دست بگیرد و پوشاک ببافد...آری می تواند نسلی را نابود کند و می تواند دست نوازش بر سر بینوایان بکشد،می تواند دزدی کند و می تواند بخشش نماید،می تواند تخم بکارد و می تواند بمب بیندازد.آری دست نقش مؤثّری در چیرگی انسان بر طبیعت دارد و سهم فراوانی در پیشرفت جامعه و بالا رفتن عقل و فرهنگ بشری دارد.»

آری هنگامی که انسان یکی از قله های طبیعت را در پرتو تلاش و تجربه تسخیر نمود و یکی از قلعه های شناخت را فتح نمود،مشکلات یکی پس از دیگری حلّ می شود و پلّه های پیشرفت را می پیماید،افقهای جدیدی در برابرش باز می شود و در مسیر تکاملی خود پیش می رود.

6.ایمان پاها

(فرض اللّه المشی علی الرّجلین الی طاعته لا الی معصیته)؛

«خداوند بر پاها واجب کرده که همواره به سوی اطاعت پروردگار گام بردارد و هرگز به طرف معصیت و نافرمانی خداوند حرکت نکند.»

خدای تبارک و تعالی در قرآن کریم می فرماید:

وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ؛

«پاهای آنها به آنچه انجام داده اند گواهی می دهد.» ⁽¹⁾

با پاها روی زمین راه می رویم،در آب پا می زنیم،از کوهها و درختها بالا می رویم،ولی باید از حرکت به سوی گناه و معصیت به شدّت پرهیز کنیم.

روایت جالب و جامع امام جعفر صادق علیه السّلام که فرازهائی از آن را در شش بخش آورده ایم،بهترین تصویر و والاترین نمونه فضائل اخلاقی و صفات برجسته انسانی را برای ما ارائه می دهد،و دین را مرادف و مساوی با اخلاق عالیه انسانی معرّفی می کند و انسان را تنها در صورتی مؤمن می شناسد،که از صفات زشت کینه توزی،خودخواهی و خودمحوری پیراسته باشد و در برابر جامعه بشری احساس مسئولیّت نماید و معیارهای عقلی،عاطفی،روحی و جسمی را دقیقا رعایت کند، به طوری که هر عضوی را در مورد خود به کار ببرد،هر غریزه ای را در محدوده خود به کار بگیرد،و از حدودی که برای آن تعیین شده تجاوز نکند.این همان اسلامی است که بر رسول گرامی اسلام حضرت محمّد بن عبد اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نازل شده است،که خود می فرماید:

(انّما بعثت لاتمّم مکارم الاخلاق)؛

«جز این نیست که من برای تکمیل فضائل اخلاقی برانگیخته شدم.»

اگر جامعه اسلامی تعالیم عالیه اسلامی را براساس این حدیث و دیگر کلمات گهربار امامان اهلبیت را بیاموزند،راه حلّ صحیح و اساسی همه مشکلات زندگی را در آن خواهند یافت.

پیرامون فقه اسلامی

احکام و فلسفه آن

اشاره

در فقه اسلامی احکام و دستوراتی هست که در قرآن و سنّت به طور صریح بیان و مقرّر شده،و قواعد و اصولی می باشد که از قرآن و سنّت سرچشمه گرفته است.برای هر حکمی از احکام اسلامی انگیزه و فلسفه ای هست که به سبب آن وضع شده است،برخی از فلسفه های احکام حفظ آسایش و آرامش جامعه است،برخی از آنها حفظ توازن و تعادل در اجتماع و برخی دیگر برای جلب منفعت و یا دفع ضرر و یا درمان بیماریهای اجتماعی است،که در هر یکی از آنها مصلحت و منفعت فرد و اجتماع رعایت شده است.

احکام و مقرّرات شرع مقدّس اسلام بر چند گونه است که برخی تشریع و برخی دیگر امضای شارع است که در چند بخش به تفصیل آن می پردازیم:

1.احکام توقیفی

همه احکام و مقرّرات مربوط به عبادات از ابتکارات شارع مقدّس است و به اصطلاح«توقیفی»است یعنی موقوف به حکم

شارع است،و عرف و عقل کوچکترین حقّ مداخله در آن ندارند،زیرا قدرت تشخیص و فهم آن را ندارند که عبادت باید به چه شکل انجام بگیرد و انگیزه آن چیست؟ولی لازمست که اصل عبادت و شکل آن با عقل منافات نداشته باشد،زیرا اسلام با تمام معنای کلمه دین با عقل سازگار است و هرگز نباید حکمی از احکام با عقل منافات داشته باشد به خلاف «حنبلی ها»و«ابن تیمیّه»که«دین»را ما فوق عقل تصوّر کرده اند!! ابن تیمیّه معتقد است که عقل نباید در چیزی از امور دین مداخله کند،بلکه لازمست تمام تلاش خود را به مسائل مادّی چون زراعت،تجارت،طبّ و هندسه منحصر کند!

در اینجا عقیده ابن تیمیّه با اعتقاد باستانی بسیاری از مردان کلیسا موافق است،که موضوعات دینی را از موضوعات عقلی جدا دانسته می گویند:

«هر اقدامی برای وارد کردن عقل به حریم دین و ایمان به نابودی مسیحیّت منتهی می شود که دین را ما فوق عقل می داند!و لذا تو باید ایمان بیاوری بدون اینکه عقل و اندیشه ات را به کار اندازی!بلکه مسائل دینی و ایمانی هر قدر با عقل تضادّ داشته باشد،به همان اندازه ارزش آن بالا می رود...روی این بیان لازمست که زبان عقل را برید و راه اندیشه را فروبست،که عقل هرگز نمی تواند این حقیقت مذهبی را بپذیرد که به ما می گوید:

«یک انسان ساده و متواضع پسر خداست،و حضرت مریم باکره مادر خداست»!! ⁽¹⁾

این همان منطق وارونه است که با هیچ منطقی سازگار نیست، که همه پیامبران،مصلحان،دانشمندان و اندیشمندان مسائل دینی را با عقل و برهان اثبات می کنند و مردم را با اقامه دلیل و برهان به سوی دین و آئین دعوت می کنند.این منطق برخلاف واقع است و لازمه جدائی عقل و دین،تضادّ دین و حقیقت و واقعیّت است.

2.احکام عرفی

منظور از احکام عرفی احکامی است که از طرف شارع مقدّس بیان شده و عناوین آن از طرف عرف مشخص می شود و حکم شارع تابع عناوین عرفی است،مانند حرام بودن خیانت در معامله و روابط نامشروع،و لزوم ادای دین و عمل به پیمان.به عنوان مثال:شارع مقدّس می فرماید:خیانت حرامست،امّا اینکه چگونه معامله ای خیانت است،آن را عرف تعیین می کند.از اینجاست که در زبان فقها متداول است که می گویند:«احکام تابع عناوین است.»که این عناوین از طرف عرف تعیین می شود.

و شارع در آن مداخله نمی کند،و نیازی به دقّت عقلی و آزمایشهای علمی ندارد.

3.امضای شارع

برخی از احکام اسلام از طرف شارع مقدّس قانون گذاری و ابتکار نشده است،بلکه روابط متداول در میان مردم از طرف

شارع امضا شده است.در این موارد احکام مربوط به این روابط متداول از قبیل روابط تجارتی و تعاونی به صورت یک حکم مذهبی و قانونی تنظیم شده،تا جنبه های مختلف آن مورد توجّه قرار بگیرد و از ضمانت اجرائی قویتری برخوردار گردد.در این موارد شارع مقدّس اصلاحاتی در روابط موجود به عمل آورده و جلو مفاسد و خطرات را گرفته است،در مواردی دائره آن را وسیعتر،و در مواردی تنگتر نموده است.ولی همه این تصرّفات و تغییرات از باب راهنمائی و ارشاد به مصالح و جلوگیری از مفاسد و تباهیها است،درست همانند باب امر به معروف و نهی از منکر.

4.احکام ویژه

برخی از احکام در یک مقطع زمانی خاصّ برای محیطی خاصّ قانون گذاری شده که در زمان دیگر و برای اجتماعی دیگر الزامی نیست،مانند احکام ویژه بنی اسرائیل که به برخی از آنها در قرآن کریم اشاره شده است:

وَ عَلَی الَّذِینَ هادُوا حَرَّمْنا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُما إِلاّ ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوایا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِبَغْیِهِمْ وَ إِنّا لَصادِقُونَ؛

«بر کسانی که یهودی شدند حرام کردیم هر صاحب ناخن را و از گاو و گوسفندان حرام کردیم بر آنها پیه های آن دو را،جز آنچه بر پشت آنها

بچسبد یا در معده آنها باشد و یا به استخوانشان آمیخته باشد،این چنین مجازات کردیم آنها را در برابر ستمهایشان،که بی گمان ما راستگویانیم.» ⁽¹⁾

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ طَیِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ کَثِیراً، وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوالَ النّاسِ بِالْباطِلِ؛

«به سبب ظلم و ستم کسانی که یهودی شدند حرام کردیم بر آنها پاکیزه هائی را که بر آنها حلال بود،و به سبب بازداشتشان عدّه بسیاری را از راه خدا،و به سبب ربا گرفتنشان،که از آن نهی شده بودند،و به سبب خوردنشان اموال مردم را به ناحق.» ⁽²⁾

این حکم ویژه که در مقطع زمانی خاصّی برای بنی اسرائیل قانون گذاری شده با وضع خاصّ آنها سازگار بود که دچار بیماری خودخواهی و خودبزرگ بینی شده،خود را قوم برگزیده خداوند و یکتا آیت و نشانه آفریدگار می پنداشتند و تصّور می کردند که اگر نژاد اسرائیل نباشد برای خداوند آیتی نخواهد بود.مفهوم آن اینست که وجود خدای تبارک و تعالی با قوم یهود نوعی ارتباط دارد!،که خداوند از پندار ستمگران بسیار منزّه است. ⁽³⁾

5.قوانین طبیعی

یک سلسله احکام و مقرّراتی هست که برای زندگی انسان لازم و ضروری است،و هرگز زندگی اجتماعی انسانها در هیچ مقطعی بدون آن مقرّرات قابل تداوم نیست این مقرّرات اجتماعی را قوانین طبیعی می نامیم.قوانین طبیعی قابل نسخ نیست،زیرا نسخ این مقرّرات زور و استبداد است،این قوانین قابل جعل و قانون گذاری هم نیست،زیرا این قوانین در اجتماع موجود است،و جعل مجدّد آن تحصیل حاصل است.روی این بیان اگر در شریعت آسمانی،حکمی در مورد یکی از این قوانین آمده باشد به عنوان قانون گذاری نیست،بلکه به عنوان بیان واقعیت است.در اینجا چند نمونه از آیات و احادیث وارده به عنوان بیان واقعیت را می آوریم:

«ای مردم!بخورید از آنچه حلال و پاکیزه در روی زمین است.» ⁽¹⁾

«بخورید و دامهای خود را بچرانید.» ⁽²⁾

پر واضح است که خوردن نعمتهای حلال پروردگار،حق طبیعی انسان،و چریدن در دشت و دمن،حق طبیعی حیوان است،درست همانند حقّ حرکت و برخاستن و حق نفس کشیدن،و حق آشامیدن که کسی نمی تواند این حق را از انسان

سلب کند،یا این حق را به انسان عطا کند.آری می توان این حقوق را به خدا نسبت داد،زیرا او آفریدگار جهان است و آنچه در عالم هست او آفریده و او عطا فرموده است.

«برنمی دارد بردارنده ای بار گناه دیگری را.» ⁽¹⁾

«خداوند کسی را جز در آنچه به او عطا فرموده،تکلیف نمی کند.» ⁽²⁾

اکنون که در آئین عدل و حقّ تکلیف بر غیر مقدور جایز نیست برداشتن آن نیز معنی ندارد،وقتی که بازخواست شخص بی گناه به سبب جرم دیگری روا نیست،برداشتن آن نیز مفهوم ندارد، مگر از باب بیان واقعیت،توضیح مطلب،و یا اسناد شیء به علّة العلل،که آفریدگار جهان هستی و طبیعت و پدید آورنده همه سنتها و قوانین است.

«ای کسانی که ایمان آورده اید،اموال همدیگر را در میان خود به ناحق نخورید،مگر اینکه دادوستدی بار رضایت شما باشد.» ⁽³⁾

«ای کسانی که ایمان آورده اید به قراردادها عمل کنید.» ⁽⁴⁾

فقها با آیه «تِجارَةً عَنْ تَراضٍ» بر صحّت معاملات استدلال

کرده اند و با آیه «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» بر لزوم وفا به پیمان و پایبندی به معاملات استدلال نموده اند.ولی در همه قوانین مجعول بشری بدون استدلال به آیه و حدیث بر لزوم عمل به پیمان تأکید شده است،زیرا عمل به قرارداد یک وظیفه اجتماعی است که بدون آن هیچ رابطه اجتماعی قابل تداوم نیس.روی این بیان آیات فوق برای بیان واقعیت است نه تشریع احکام و امثال اینها در قرآن فراوان است.

در سنّت نیز احادیث فراوانی در مورد قوانین طبیعی وارد شده که برای بیان واقع است،از آن جمله است:

1.(علی الید ما اخذت حتّی تؤدّی)؛

«چیزی را که دستی گرفت،برعهده آنست،تا هنگامی که آن را بپردازد.»

2.(لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام)؛

«در اسلام ضرر و زیان روا نیست.»

3.(رفع القلم عن الصّبی حتّی یحتلم،و عن المجنون حتّی یفیق، و عن النّائم حتّی یستیقظ)؛

«از کودک قلم برداشته شده تا هنگامی که بالغ شود،از دیوانه قلم برداشته شده تا وقتی که عاقل گردد،و از خفته قلم برداشته شده تا موقعی که بیدار شود.»

و جز اینها،از احادیث شریفه ای که حقوق طبیعی را به صورت دستورات مذهبی و اصول شرعی بیان فرموده تا به صورت احکام شرعی درآید که بر پایه های محکم استوار باشد،

و دستهای بازیگر با آنها بازی نکند و حدّ و حریم آن معیّن باشد.

یکی از دانشمندان معاصر می گوید:وقتی که یکی از قوانین طبیعی رنگ مذهب به خود می گیرد،از قداست و احترام خاصّی برخوردار می گردد و ضمانت اجرائی پیدا می کند،همه قوانین مجعول بشری نیز آرزو می کنند که ای کاش آنها هم رنگ مذهبی داشتند و مورد احترام بودند!

احکام متغیّر

از ویژگیهای احکام طبیعی اینست که ثابت و تغییر ناپذیر است،و هرگز با گذشت زمان دستخوش تغییر نمی شود،زیرا این قوانین برای همه ملّتها در هر زمان و مکان است و به مقطع زمانی خاصّ اختصاص ندارد،زیرا فرض ما اینست که این احکام مطابق خلقت و طبیعت انسان است و قانونی که با ناموس خلقت و آئین فطرت مطابق باشد تغییرناپذیر است.و در مورد چنین قوانینی رسول گرامی اسلام فرموده است:

(حلال محمّد صلّی اللّه علیه و آله حلال الی یوم القیامة و حرام محمّد صلّی اللّه علیه و آله حرام الی یوم القیامة)؛

«حلال محمّد صلّی اللّه علیه و آله تا روز قیامت حلالست و حرام آن حضرت تا روز قیامت حرامست.»

امّا احکام متغیّر که قابل تغییر و تبدیل است،احکامی است که در رابطه با وضع خاصّ یک جامعه جعل و تشریع شده،که با تغییر یافتن آن وضع آن قانون نیز تغییر می یابد،که وجود و عدم این قانون بستگی به وجود و عدم آن وضع دارد،در این موارد

میزان و معیار در تغییر این احکام،قوانین ثابت و جاویدان شرع مقدس اسلام است که خطوط اصلی این تغییرات را تعیین می کند.

احکام متغیّر همانند نسخه دکتر است که برای بیماری با توجّه به وضع مزاجی و کیفیّت بیماری او نوشته می شود که برای بیماریهای دیگر و حتّی بیماران دیگر قابل استفاده نیست.احکام متغیّر نیز در میان اقوام و اشخاص مختلف فرق می کند.

در اینجا دو مثال برای احکام متغیّر می زنیم:

(لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّا آتاهُ اللّهُ)؛

«صاحب وسعت باید از وسعت خود انفاق کند و کسی که روزی اش تنگ شده از آنچه خداوند عطایش فرموده انفاق کند.» ⁽¹⁾

مثال دیگر حکم جهاد با مشرکان است که مسلمانان در مکّه ضعیف بودند و سازوبرگ نظامی نداشتند مأمور به جهاد نبودند، هنگامی که در مدینه قوّت یافتند به آنها اذن جهاد داده شد.

اسلام زیر بنای اخلاق

هرگز دین و دانش صحیحی بدون معیارهای اخلاقی و معنوی وجود نداشته است،دانش یک سلسله فرمولهای علمی خشک نیست که آن را در حافظه ها نگهدارند و در کتابها منعکس کنند،بلکه دانش و فرهنگ وسیله ای است که برای مصالح مردم

تلاش می کند،برای بیماران دارو می سازد،برای آسایش مردم خوراک و پوشاک می سازد و برای حلّ مشکلات مردم شب و روز تلاش می کند.

دین و آئین نیز عقیده و ایمان خالی نیست و ذکر خشک هم نیست که با دانه های تسبیح در گردش باشد.بلکه درس صدق و صفا،اخلاص و وفا،و تلاش طاقت فرسا،برای زندگی بهتر و برتر در هر دو سرا می باشد.

همه علمای اخلاق اتّفاق نظر دارند که شرع مقدس اسلام بیش از هر مکتب و آئین دیگر معیارهای اخلاقی را رعایت کرده، و در همه قواعد و احکام آن را منظور داشته است.

در اینجا چند نمونه از فقه اهلبیت را که آئینه تمام نمای اصول و فروع اسلام است می آوریم:

چند نمونه از احکام اخلاقی

مردی به خدمت امام صادق علیه السّلام شرفیاب شد و عرضه داشت:«یک نفر یهودی هزار درهم به من خیانت کرد و سوگند یاد کرد.اینکه مقداری از اموال او به دست من افتاده است،آیا می توانم آن را به جای هزار درهم خود بردارم؟»امام علیه السّلام در پاسخ فرمود:

(ان خانک فلا تخنه،و لا تدخل فیما عبته فیه،و لو لا انّک رضیت بیمینه فاحلفته لامرتک ان تأخذ ممّا تحت یدک،و لکنّک رضیت،و قد مضیت الیمین بما فیها)؛

«اگر او به تو خیانت کرده،تو در حقّ او خیانت نکن.تو مرتکب چیزی مشو،که دیگری را برای آن نکوهش می کنی.اگر نبود اینکه او را قسم دادی و به قسم او راضی شدی،به تو می گفتم از آنچه در دست توست حقّ خود را بردار،ولی تو راضی شده ای و قسم او را امضا کرده ای.»

در اینجا امام صادق علیه السّلام به دو دلیل اخلاقی،آن شخص را امر می فرماید و حقّ خودش را از یهودی استیفا نکند و معادل حقّ خویش از مال او برندارد:

دلیل اول اینکه خیانت در برابر خیانت روا نیست،اگر او کار زشتی انجام داده تو نباید به خیال مقابله به مثل،دست به کار زشت بزنی،چنانکه می فرماید:«اگر او به تو خیانت کرده تو هرگز خیانت نکن،تا مرتکب چیزی نشوی که خود آن را نکوهش می کنی.»

پیشوای پرهیزگاران در این رابطه می فرماید:

(اکبر العیب ان تعیب ما فیک مثله)؛

«بزرگترین عیبها اینست که دیگری را در مورد چیزی که خود نیز داری سرزنش کنی.» ⁽¹⁾

خیانت یکی از بزرگترین صفات رذیله است که از ستم،دوروئی، پستی و فرومایگی ریشه می گیرد و شخص خائن از زمره مسلمانان بیرون است،چنانکه در حدیث شریف آمده است:

(من غشّنا فلیس منّا)؛

«کسی که به ما خیانت کند از ما نیست.»

و در حدیثی دیگر آمده است:

(انّ اللّه آلی علی نفسه ان لا یجاوره خائن)؛

«خدای تبارک و تعالی با خود عهد کرده که هرگز شخص خیانت پیشه را به جوار قرب خود راه ندهد.»

و روشنتر از آن حدیث دیگری است که از رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله روایت شده است:

(من خان امانة فی الدّنیا و لم یردّها الی أهلها،ثمّ أدرکه الموت مات علی غیر ملّتی)؛

«کسی که در دنیا خیانت کند و حق را به صاحب حق رد نکند آنگاه مرگش فرا رسد،به غیر آئین من مرده است.» ⁽¹⁾

در اینجا ممکن است خواننده گرامی تصوّر کند که مورد بحث ما خیانت محسوب نمی شود،زیرا آن یهودی حقّ این شخص را غضب کرده و به دروغ قسم خورده است،اگر این شخص به مقدار حق خود از مال او بردارد،در واقع تقاصّ کرده و حقّ خود را استیفا نموده است و این خیانت نیست.وانگهی سوگند یاد کردن یهودی حقّ این شخص را اسقاط نمی کند و ذمّه یهودی را بریء نمی کند،بلکه سوگند صرفا برای ترک مخاصمه است و بس.

و معنای امضا کردن سوگند نیز ترک دعوی و مخاصمه است، و دیگر مدّعی حقّ اقامه دعوی ندارد،ولی حقّ به گردن منکر باقی می ماند،و لذا به او واجب است که توبه کند و حق را به صاحب حق برساند.

ازاین رو اگر صاحب حق به مقدار حقّ خود از مال او بردارد

این تقاصّ است نه خیانت.

در پاسخ باید یادآور شویم که امضای سوگند دروغ به این معناست که شخص مدّعی از ادّعای خود دست می کشد و کار منکر را به خدا وامی گذارد،و لذا همه فقها گفته اند که باید سوگند به لفظ جلاله باشد و در حدیث آمده است:

(من کان حالفا فلیحلف باللّه او یذر)؛

«هرکس بخواهد سوگند بخورد یا باید به خدا سوگند بخورد و یا از سوگند منصرف شود.»

روی این بیان کسی که سوگند را امضا کرده کار منکر را به خدا تفویض نموده است،اگر بعدا بخواهد از مال او حقّ خود را تقاص کند معنایش اینست که از تفویض خود باز می گردد و آن پیمان شکنی آشکار است.دوّمین دلیل اخلاقی در این حدیث اینست که صاحب حق،سوگند منکر را امضا کرده و از مخاصمه خود دست کشیده است،و مادّه نزاع را از ریشه و بن برکنده است و منکر در برابر هیچ دادگاهی جز محکمه عدل الهی مسئولیّتی ندارد،اگر در اینجا به صاحب حق اجازه داده شود که پس از سوگند حق خود را از مال منکر بردارد،دیگر هیچ منازعه و مخاصمه ای پایان نمی یابد،و دادگاهها لغو می شود و سوگندها عبث می گردد.

پیشوای ششم شیعیان می فرماید:هرگاه رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله سریّه ای ⁽¹⁾را ترتیب می داد،امیرش را صدا می کرد و در کنار

خود در میان اصحاب می نشاند و می فرمود:

(سیروا باسم اللّه و فی سبیل اللّه و علی ملّة رسول اللّه،و لا تغدروا،و لا تفعلوا،و لا تقطعوا شجرة الاّ ان تضطرّوا الیها،و لا تقتلوا شیخا فانیا،و لا صبیّا و لا امرأة)؛

«به نام خدا،در راه خدا و بر سیره رسول خدا حرکت کنید،حیله نکنید،زیاده روی نکنید،درختی را قطع نکنید مگر اینکه ناگزیر شوید، پیرمردی را نکشید،کودکی را نکشید و زنی را نکشید.»

جنگ به هر حال شرّ است،زیرا نابودی و خون و مرگ و آتش است،بر غالب و مغلوب.اگر برای از بین بردن زور و قلدری، چاره ای جز توسّل به جنگ نباشد،باید براساس قوانین انسانی و اخلاقی جهاد باشد،که خون بی گناهان محفوظ بماند و بر حریم اموال و نوامیس بی گناهان هیچ تجاوزی نشود،حتّی در مورد جنایتکاران نیز بیش از آنچه مستحق هستند،مؤاخذه نشود،که خدای تبارک و تعالی می فرماید:

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلا یُجْزی إِلاّ مِثْلَها وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ؛

«هرکس کار زشتی انجام دهد کیفر داده نمی شود مگر همانند آن را و آنها مورد ستم قرار نمی گیرند.» ⁽¹⁾

فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاّ عَلَی الظّالِمِینَ؛

«اگر دست بکشند،جز بر گروه ستمکاران تجاوز و تعدّی نیست.» ⁽²⁾

در فراز بالا که امام صادق علیه السّلام از جدّ بزرگوارش صلّی اللّه علیه و آله در رابطه با جهادگران روایت نموده است،همه مکارم اخلاق یکجا گرد

آمده است،زیرا جمله«به نام خدا،در راه خدا و بر سیره رسول خدا حرکت کنید»جامع همه صفات پسندیده است که راه خدا،راه صفا و وفا،پاکی و پاکیزگی،پای بندی به مقرّرات الهی و انسانی،و دوری از خواسته های نفسانی و شیطانی است.

خاورشناسان با انصاف،همگی اعتراف کرده اند که در جنگهای اسلامی همه ضوابط انسانی و اخلاقی رعایت می شد، چنانکه«ارنست رنان»می گوید:

«هرگز هیچ قوم پیروزی همانند فاتحان عرب،با اقوام شکست خورده،با عواطف انسانی رفتار نکرده است.» ⁽¹⁾

اسلام و علوم روز

دانشهائی که زندگی جامعه بشری بدون آنها امکان پذیر نیست به حکم طبیعت و بداهت واجب و لازم است و هرگز شارع مقدّس نمی تواند از آن نهی کند،و نیازی به فرمان شارع نیست مگر از رهگذر ارشاد و امضاء،مانند پزشکی،ریاضی، بازرگانی،تکنولوژی و کشاورزی.

برخی از ساده اندیشان و یا دین فروشان گفته اند که تحصیل علم پزشکی بدعت و ضلالت است!!جای تردید نیست که این گفتار ناروا،خود بدعت است،که سخنی گزاف،و گفتاری بی اساس است.

تحصیل علم طبّ ضلالت نیست،بلکه گمراه کسی است که از روی جهالت و یا تزویر چنین سخن باطل و گمراه کننده ای را به

زبان آورده و عدّه ای را به گمراهی انداخته است.

در مسائل اختلافی ممکن است جهالت عذر باشد ولی در مسائل مسلّم و تردیدناپذیر که برای همگان روشن است دیگر برای کسی جای عذر نیست که مسائل بدیهی را هر کسی اعمّ از کودن و تیزفهم می فهمند.

اگر کسی تصوّر کند که مسائل بدیهی نیز از امور نسبی است،و ممکن است که چیزی در نزد کسی بدیهی و در نظر دیگری مخفی باشد،در پاسخ می گوئیم،آری برخی از مسائل ممکن است چنین باشد ولی لزوم تحصیل علم پزشکی در هر جامعه از آن مسائلی است که هرگز ممکن نیست برای شخص عاقلی پوشیده باشد،درست همانند لزوم خوراک برای شخص گرسنه و لزوم آب برای شخص تشنه.

برای افراد لجوج و بیماردل چند نکته را یادآور می شویم:

1.آیا ممکن است شخص عاقلی تردید داشته باشد در اینکه خدای سبحان همه امور را به وسیله علل و اسباب انجام می دهد،از خلقت انسان و حیوان و گیاه،تا آفرینش دریا و نزول باران و خوراک و پوشاک و جز آنها،از پیدایش علوم تا شناخت ادیان و ایمان،همه وهمه براساس اسباب و مسبّبات به وجود آمده است.عمل پزشکی و معالجه بیماران نیز یکی از همین پدیده های متکّی به سبب و علّت می باشد.

2.همه مذاهب اسلامی بدون استثناء اتّفاق نظر دارند که دفع ضرر از خویش واجب است،چنانکه همگی اتفاق کرده اند بر اینکه به هلاکت انداختن خویشتن حرام است،چنانکه«شهید ثانی»می فرماید:«حفظ نفس از تلف شدن واجب است و ترک

آن حرام است و حرمت آن از حرمت شرب خمر شدیدتر است.

هنگامی که انسان از ارتکاب یکی از دو حرام ناگزیر شود باید ضعیف تر را انتخاب کند و قوی تر را ترک گوید.» ⁽¹⁾

شفا یافتن بیمار به وسیله استفاده از دارو به تقدیر خدا و به فرمان خداست که خداوند،آفریدگار همه موجودات است و خاصّیتی را به هر موجودی،او عطا فرموده است،چنانکه امام صادق علیه السّلام می فرماید:

«یکی از پیامبران بیمار شد و گفت:من هرگز به دکتر نمی روم تا آنکه مرا بیمار کرده خود شفایم دهد،خداوند به او وحی فرمود:

آری شفا از منست ولی تا دارو نخورده ای من شفایت نخواهم داد.» ⁽²⁾

و در حدیثی دیگر در همین رابطه آمده است:

«کسی که معالجه مجروح را ترک کند با کسی که آن جراحت را وارد کرده شریک است.» ⁽³⁾

امام صادق علیه السّلام می فرماید:

«اهل هیچ شهری از سه تن بی نیاز نیست،که اگر این سه تن نباشد مردم آن شهر تباه می شوند،این سه تن عبارتند از:

فقیهی دانشمند و پرهیزگار

زمامداری نیکوسرشت و مطاع

پزشکی آگاه و مورد اعتماد.» ⁽⁴⁾

روایات در این زمینه بسیار فراوان و تأویل ناپذیر است.

از اینجاست که شیخ مفید رضوان اللّه علیه در شرح عقاید صدوق می فرماید:

«علم پزشکی دانشی صحیح و استوار است که از طریق وحی بدست ما رسیده و دانشمندان آن را از پیامبران آموخته اند.» ⁽¹⁾

دانشمندان اسلامی کتابهای پرارجی در طبّ اهل البیت علیهم السّلام نوشته اند که از آن جمله است:«طبّ النّبی»تألیف ابن قیّم جوزیه متوفّای 751 هجری و کتابهای طبّ الصّادق و طبّ الرضا و جز آنها،که شیخ حرّ عاملی قسمتی از احادیث آنها را در کتاب پرارج«وسائل الشّیعه»باب اطعمه و اشربه آورده است.

روی این بیان تأثیر علل طبیعی تردیدناپذیر است و تأثیر دارو و درمان در بهبودی بیماران از نظر عقل و شرع ثابت و قطعی است،امّا آیه شریفه ای که از زبان حضرت ابراهیم علیه السّلام نقل می کند که وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ؛ «چون بیمار شوم او مرا شفا می دهد.» ⁽²⁾

معنایش اینست که تأثیر دارو نیز به تقدیر حضرت احدیّت و اراده پروردگار متعال است،چنانکه امام صادق علیه السّلام می فرماید:

(انّ لکلّ داء دواء،فاذا اصاب الدّواء الدّاء بریء باذن اللّه)؛

«برای هر دردی درمانی هست،چون درمان با درد منطبق شود به فرمان خدا اثر خود را می بخشد و بهبودی حاصل می شود.»

بدین گونه می بینیم که اسلام سلامتی و تندرستی را به شدّت مورد توجّه قرار داده و رعایت موجبات سلامتی جسم و جان را توصیه فرموده است.

ولی برای شخص مضطّر به مقدار رفع اضطرار حکم تکلیفی حرام را برداشته می فرماید:

فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ؛

«هر کسی مضطّر باشد به شرط اینکه از حد نگذرد و به حقوق دیگران تجاوز نکند گناهی نیست.» ⁽¹⁾

در جائی که خدای سبحان در مقام ضرورت حکم حرام را بر می دارد،چگونه ممکن است که برای بیمار اجازه استفاده از داروهای حلال را ندهد درحالی که به آن نیاز دارد!!

امّا مسئله توکّل به خدا،آن نیز مشروط به تلاش و کوشش است،چنانکه رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله به آن اعرابی فرمود:«اعقلها و توکّل»؛«پای شتر را ببند و آنگاه به خدا توکل کن.»

برخی از تازه به دوران رسیده ها،دین را آن چنان که خود می خواهند رنگ آمیزی می کنند،و به جای اینکه افکار خود را با دین تطبیق کنند،دین را با افکار و سلیقه های خود تطبیق می کنند،تعجّب آورتر اینکه این افراد به کسانی که دین را دقیقا

تشخیص می دهند خورده می گیرند و آنها را مورد تحقیر و تکفیر قرار می دهند و کار زشت خویش را نیکو می پندارند،چنانکه قرآن کریم می فرماید:

اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً؛

«آنان که تلاششان در زندگی دنیا تباه شد و آنها خیال می کنند که کار نیکو انجام می دهند.» ⁽¹⁾

حکومت:

انسان از جسم و روح آفریده شده و نیازهای روحی و جسمی دارد،بر همه ادیان و مکتبها لازمست که پاسخگوی نیازهای جسمی و روحی انسان باشد و در میان روح و جسم انسان تعادل و توازن به وجود آورد.

ولی آئین مسیّحیت همه تلاش و دعوت خود را بر جنبه های روحی و تلاش برای جهان پس از مرگ معطوف داشته،و جنبه های جسمی و تلاشهای مربوط به اقتصاد را جز در رابطه با سیاست نادیده گرفته است.

در انجیل متّی آمده است:

«بنابراین به شما می گویم از بهر جان خود اندیشه مکنید که چه خورید یا چه آشامید،و نه برای بدن خود که چه بپوشید،آیا

جان از خوراک و بدن از پوشاک بهتر نیست؟مرغان هوا را نظر کنید که نه می کارند و نه می دروند و نه در انبارها ذخیره می کنند، و پدر آسمانی شما آنها را می پروراند،آیا شما از آنها به مراتب بهتر نیستید؟...

لکن اول ملکوت خدا و عدالت او را بطلبید،که این همه برای شما مزید خواهد شد،پس در اندیشه فردا مباشید.» ⁽¹⁾

در باب نهم آن آمده است: ⁽²⁾

«و خصی ها هستند که به جهت ملکوت خدا خود را خصی کرده اند،آنکه توانائی قبول دارد بپذیرد.»

پرفسور بر این مطلب پاورقی زده می نویسد:«این شیوه اخلاقی مسیحیت است که می خواهد انسان را از خودش دور کند،از خلقت و طبیعت و خلق و خوی بشری جدا کند.»

و در انجیل مرقس آمده است:

«آنچه از قیصر است به قیصر ردّ کند،و آنچه از خداست به خدا.» ⁽³⁾

و در انجیل متّی می خوانیم:

«هرکه به رخساره راست تو طپانچه زند،دیگری را نیز به سوی او بگردان،و اگر کسی بخواهد با تو دعوی کند و قبای ترا

بگیرد،عبای خود را نیز بدو واگذار.و هرگاه کسی ترا برای یک میل مجبور سازد،دو میل همراه او برو.» ⁽¹⁾

ولی کلیسا،و به تعبیر مسیحیت بسیاری از رجال کلیسا،در قرون وسطی این مطالب را بر مسیحیت و اناجیل خورده گرفتند و کلیسا را با سیاست و حکومت پیوند دادند و کلیسا را به صورت مراکز عبادی سیاسی در آوردند و آن قدر در میان کلیسا و حکومت ارتباط دادند که گوئی کلیسا یک مؤسسه دولتی است، و دولت یک گروه مذهبی است.

آنگاه بسیاری از اسقفها و کاردینالها در ردیف سرمایه داران بزرگ و مالکان عمده قرار گرفتند و ثروتهای را که در پرتو مقامات معنوی خود اندوختند از طریق ارث به فرزندان خود منتقل نمودند.

پس از پیدایش تمدن جدید در اروپا و آغاز کشمکش طولانی در میان دین و دانش،بین دین و سیاست جدائی کامل برقرار شد،و کلیسا به مسائل معنوی و جهان متافیزیک اختصاص یافت،و حکومت تنظیم مسائل سیاسی و اقتصادی را به عهده گرفت.

بسیاری از رجال کلیسا به تبشیر و میونری روی آوردند،و در زیر ماسک تبشیر،مصالح صهیونیسم و امپریالیسم جهانی را تأمین نمودند و همکاریهای رجال کلیسا با صهیونیسم جهانی آغاز شد و شعارهای تعاون مسیحی-یهودی بر سر زبانها افتاد و سرانجام کنگره جهانی کلیساها در سال 1961 میلادی در دهلی

نو هرگونه عداوت و کینه توزی با یهود را محکوم کرد و این پیمان به قطعنامه پاپ اعظم در مورد تبرئه یهود از خون حضرت مسیح انجامید و علی رغم متن صریح انجیل که دربند 26 از باب 17 انجیل متّی صریحا یهود را مسئول خون حضرت مسیح می داند،پاپ اعظم طی قطعنامه ای که در سال 1965 میلادی از واتیکان صادر کرد،یهود را از خون مسیح تبرئه نمود.و به دین سان کلیسای غربی از مسیح و مسیّحیت،و رحمت و عطوفت حضرت مسیح علیه السّلام دوری گرفت و پیوند ناگسستنی با صهیونیسم بین المللی ایجاد نمود.

بسیاری از صاحب نظران معتقدند که سبب این نزدیکی بین کلیسا و صهیونیسم،حمله وحشیانه اسرائیل به سرزمین فلسطین و جنایات ددمنشانه اسرائیل در سرزمین اشغالی قدس می باشد.

آری به پاداش جنایات فجیعی که اسرائیل در فلسطین و دیگر کشورهای اسلامی انجام داد کلیسا از تقصیر یهود چشم پوشید و عداوت دیرینه خود را فراموش کرد و دست یهود را از خون حضرت مسیح علیه السّلام شست.

شکل حکومت:

به هنگام نگارش تفسیر(الکاشف)همه آیات قرآن کریم را تفسیر کردم،از هیچ آیه ای بیان روشنی در تعیین چهارچوب حکومت و ارکان و نظام آن نیافتم و شاید علت آن تغییر و دگرگونی شکل حکومت با تحول و تکامل اوضاع اجتماعی

جهان باشد،که به این دلیل تعیین یک شکل کلّی صحیح نباشد.

آنچه در قرآن به صورت قاطع بیان شده لزوم اطاعت از امامان عادل و حرمت نافرمانی آنهاست.قرآن کریم تصریح کرده که امامان معصوم ولایت دارند و ستمگران ولایت ندارند،و پیروان و دست اندرکاران آنها را به شدت مورد تهدید قرار داده است.

بدیهی است که این مطالب ربطی به تعیین شکل حکومت و بیان مفهوم دولت ندارد.تصوّر می کنم که در سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نیز بیان روشنی در این رابطه وجود ندارد.

بیعت مردم مدینه با رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله بیانگر معنی و مفهوم حکومت از نظر اسلام نمی باشد که آن یک حادثه تاریخی براساس وضع استثنائی مسلمانان مکّه می باشد و به عنوان یک دستور العمل کلّی برای جهان اسلام نیست.

گاهی تصوّر می شود که مسئله حکومت در اسلام به مردم واگذار شده،یعنی چیزی شبیه رژیمهای دموکراسی،زیرا قرآن کریم می فرماید:

وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ؛

«امر آنها براساس مشاوره است.» ⁽¹⁾

ولی این آیه هیچ ارتباطی به بیان شکل حکومت ندارد،بلکه سیره و شیوه زندگی یک گروه خاصّ را در تعاون و همکاری و مبادله افکار و اعتماد به یکدیگر بیان می کند.

به طوری که این آیه مربوط به شکل حکومت نیست،آیه شریفه وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ؛ «در کارها با آنها مشورت کن» ⁽¹⁾نیز هیچ ارتباطی به شکل حکومت ندارد،بلکه یک دستور اخلاقی است،و به رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله امر می کند در مسائل دینی در مواردی که امری از خداوند متعال نرسیده،با مردم مشورت کند.رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله نیز در مسجد می نشست و در چنین مسائلی با یاران خود مشورت می کرد،ولی هرگز قواعدی شبیه قانون انتخابات عصر ما تعیین نفرمود که مسلمانان از آن پیروی کنند.

شیخ محمّد عبده در این رابطه می نویسد:«اگر رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله برحسب اختیارات زمان،قواعدی را برای شوری جعل می کرد، امّت اسلامی آن را یک وظیفه شرعی می پنداشتند و همواره در همه جا به کار می بستند،ولی بدون تردید چنین قواعدی وضع نکرده است.

و اگر چنین قواعدی را از طرف خودش مقرّر می فرمود به مضمون آیه شوری عمل نکرده بود.»

حکومت و اجتماع

حکومت را می توان چنین تعریف کرد:«حکومت یک نیروی مقتدری است که بر جامعه ای فرمانروائی می کند و فرمانش بر آنها نافذ است.این قدرت گاهی در یک فرد و گاهی در چند فرد

متبلور می شود.از مسئولیّتهای اساسی آن گسترش امنیّت و عدالت و حکومت قانون در سطح کشور،و تلاش فراوان برای حمایت از خاک و جان و مال مردم در برابر دشمن خارجی است.»

اگر در مورد شکل حکومت بیان صریحی در قرآن و احادیث وجود ندارد،ولی در مورد لزوم تشکیل حکومت و مسئولیّتهای حاکم مطالب فراوانی از امامام معصوم علیه السّلام به ما رسیده است که در اینجا به نقل فرازی از نهج البلاغه بسنده می کنیم:

(لا بدّ للنّاس من امیر برّ او فاجر،یعمل فی إمرته المؤمن، و یستمتع فیها الکافر،و یجمع به الفیء،و یقاتل به العدوّ،و تأمن به السّبل،و یؤخذ به للضّعیف من القویّ حتّی یستریح برّ،و یستراح من فاجر)؛

«به ناچار برای مردم امیری لازمست خواه نیکوکار و یا بدکار،تا مؤمن در حکومت او در اطاعت خدا تلاش کند،و کافر با خیالی آسوده از لذائذ دنیا برخوردار شود،به وسیله او بیت المال فراهم گردد،و به فرمان او با دشمن نبرد شود،و راهها امن گردد،و حقّ ضعیف از ستمکار گرفته شود،تا شخص نیکوکار در آسایش باشد و جامعه از شرّ بدکار در امان باشد.» ⁽¹⁾

بیان مولای متّقیان امیر مؤمنان علیه السّلام دقیقا با منطق عقل منطبق است،که برای پایان دادن به هرج ومرج داخلی،و تعیین وظیفه فرد در اجتماع،و واداشتن فرد به انجام وظیفه راهی جز این وجود ندارد.

و اگر این مطلب را ضمیمه کنیم که فقها می گویند:«مقدّمه واجب،واجب است»،نتیجه می گیریم که تشکیل حکومت بر امّت اسلامی لازم و واجبست.

در اینجا می توانیم به آیاتی از قرآن کریم استشهاد کنیم،که در آنها به تعاون و همکاری امر شده،و در مورد روابط بین المللی از جنگ و صلح و غیره گفتگو شده است:

وَ لَوْ لا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لکِنَّ اللّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعالَمِینَ؛

«اگر نبود اینکه خداوند برخی از مردم را به وسیله برخی دیگر دفع می کند،زمین تباه می شد.» ⁽¹⁾

وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها؛

«اگر به صلح تمایل کنند تو نیز به آن گرایش کن.» ⁽²⁾

وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا؛

«شما را تیره تیره و قبیله قبیله آفریدیم،تا همدیگر را بشناسید.» ⁽³⁾

لا یَنْهاکُمُ اللّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ؛

«خداوند شما را نهی نکرده از اینکه در مورد کسانی که در دین با شما نبرد نکردند و شما را از دینار خود بیرون نکردند،با نیکی رفتار کنید و با آنها عدالت کنید که خداوند عدالت پیشگان را دوست می دارد.» ⁽⁴⁾

یک بار دیگر اشاره می کنیم که تعیین شکل حکومت غیر از وظائف دولت می باشد.

دفتر 2

اشاره

ولایت معصوم

شیعه اثنا عشری معتقد است که حکومت ظاهری و معنوی از حقوق مسلّم پیشوای معصومی است که از طرف خداوند متعال بی واسطه(مانند پیامبران)و یا با واسطه(مانند امامان) تعیین و منصوب گردد.

در مورد فقیه عادل در زمان غیبت،معتقدیم که در موارد زیر ولایت دارد:

حقّ فتوی دارد.

حقّ قضاوت دارد.

حقّ تصرّف در اوقاف عمومی دارد،به شرط اینکه متولّی خاصّی از طرف واقف تعیین نشده باشد.

حقّ تصرّف در اموال شخصی که مفقود شده و دسترسی به او و یا وکیلش نیست،دارد.

حقّ تصرّف در اموال اشخاص مهجور،مانند صغیر و سفیه و دیوانه،به شرط اینکه پدر،جدّ پدری،و وصی پدری نداشته باشند دارد.

امّا در مورد امور حسبیّه،مشهور در میان فقها اینست که فقیه در امور حسبیّه نیز ولایت دارد،ولی ما معتقدیم که در امور حسبیّه همه ی مؤمنین و متدینّین ولایت دارند،اگرچه به فقیه دسترسی باشد،پس اگر جنازه ی مسلمان بی صاحب و بی سرپرست یافت شود،همه ی مؤمنین می توانند نسبت به کفن و دفن او تصمیم بگیرند.و در این موارد اذن فقیه وسیله است،نه هدف.

ولایت فقیه

ما به پیروی از بزرگان فقها و ارکان فقه و شریعت چون مرحوم شیخ انصاری در«مکاسب»و مرحوم نائینی در«منیة الطّالب» معتقدیم که ولایت فقیه به موارد پنجگانه یاد شده در بخش قبلی منحصر است،و شامل حکومت بر مردم و ولایت بر افراد بالغ و عاقل نمی باشد،اگرچه در علم و تقوی یگانه ی روزگار باشد، ولی برخی از علمای متأخّر به ولایت فقیه به معنای مصطلح امروزی معتقد شده،چنین گفته اند:

«در اینجا تعبیراتی در احادیث یافت می شود که دلالت دارد بر اینکه فقها حقّ حکومت بر مردم دارند،و می توانند همانند سلاطین و زمامداران سیاسی،بر مردم حکومت کنند،که از آن جمله است تعبیرات زیر:

(العلماء ورثة الانبیاء)؛«علما وارثان پیامبرانند.»

(العلماء امناء الرّسل)؛«دانشمندان امینان پیامبرانند.»

(علماء امّتی کانبیاء بنی اسرائیل)؛«علمای امّت من همانند پیامبران بنی اسرائیل هستند.»

(مجاری الامور بید العلماء باللّه،الأمناء علی حلاله و حرامه)؛

«اجرای امور به دست دانشمندان الهی است که امینان خدا بر حلال و حرام می باشند»،و امثال اینها از روایات بیشمار.»

ولی ما در اینجا با مرحوم شیخ انصاری هم عقیده هستیم،که می فرماید:

«پس از بررسی صدر و ذیل این احادیث انصاف ایجاب می کند که

انسان یقین پیدا کند که این احادیث در مقام بیان وظیفه ی فقها،از جهت تبلیغ احکام شرعی می باشند،و هرگز ارتباطی به اثبات جانشینی فقها از رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و امامان معصوم علیهم السّلام در ولایت و حکومت ندارند.اگر کسی بخواهد برهان اقامه کند بر اینکه اطاعت فقیه همانند اطاعت امامان علیهم السّلام واجبست،از کندن خار با دست سخت تر است».

در اینجا بر گفتار شیخ بزرگوار اضافه می کنیم که:اگر هریک از فقها حقّ حکومت و سرپرستی جامعه اسلامی را داشته باشند در هر مجتمعی شمار زمامداران به شمار فقهاء آن مجتمع متعدّد می شود،و اختلاف و نزاع آغاز می شود و مردم گروه گروه از دین خدا بیرون می روند.

مرحوم نائینی می فرماید:«در حدیث العلماء ورثة الانبیاء و امثال آن احتمال فراوان می رود بر اینکه مراد از«علما»امامان معصوم علیهم السّلام باشند».

اگر از روایات بگذریم و در حوادث پیرامون خود بنگریم از رفتار و گفتار و کردار برخی از به اصطلاح رجال مذهبی،دچار شگفت می شویم،و اینک به عنوان نمونه به نوشتاری از یک نویسنده مصری در یکی از مجلات مصر اشاره می کنیم:

در مجلّه ی«الکاتب»شماره اوت 1966 م.صفحه 102 می نویسد که یکی از مشاوران ممالک امپریالیستی در مقام خیرخواهی به استعمارگران،چنین گفت:«اعتماد استعمارگران به شخصیّتهای مذهبی در جهان سوّم فکر خامی بیش نیست، بلکه لازمست که جاسوسهای کارآزموده ای در میان صفوف

جنبشهای ملّی رخنه کنند و در ظاهر شعارهای روشنفکر مآبانه و پرشوری بدهند،و در باطن صفهای فشرده ی آنها را از داخل سست و پراکنده کنند»!!.

در شماره ی مارس 1966 همان مجلّه،مقاله مفصّلی تحت عنوان«الحلف الاسلامی»نوشته،و در آنجا با آمار و ارقام اثبات کرده که همه ی تصمیمات«الحلف الاسلامی»در روند مصالح استعمارگران و بر علیه اسلام و امّت اسلامی است.

فرمانروای امّت اسلامی

جای تردید نیست که برای انجام هر وظیفه ی مهمّ،کسی که شایسته تر و نیرومندتر است،بر دیگران تقدّم دارد؛مثلا برای فرماندهی لشکر،کسی که دلیرتر و به فنون جنگ داناتر باشد،از دیگران مقدّم تر است؛و برای قضاوت،کسی که پرهیزکارتر،و به ابعاد مسائل قضا آشناتر باشد،بر دیگران تقدّم دارد.

براساس این قاعده فطری و عقلی،ولایت و حقّ حکومت بر امّت اسلامی و فرمانروائی جهان اسلام،اختصاص به کسی دارد که از هرگونه خطا و اشتباه معصوم باشد،چنانکه احادیث فراوانی به این معنی دلالت دارد،که از آن جمله است:

حدیث ثقلین.

حدیث:مثل اهل بیت من،مثل کشتی حضرت نوح است.

حدیث:اهل بیت من،امان است برای امّت من،از اختلاف.

و دهها حدیث دیگر که پیشوائی امّت را منحصرا از آن امامان اهل بیت می داند.

پرواضح است که اگر فرمانروائی امّت اسلامی به دست پیشوای معصوم سپرده شود،پیشرفت و ترقّی و تعالی ملل اسلامی را تضمین می کند و آنها را از هرگونه ضلالت و جهالت که عامل رکود و خمود و جمود است،دور نگه می دارد.

اگر در زمانی چون زمان ما دسترسی به معصوم ممکن نباشد، باید کسی را به حکومت و سلطنت انتخاب کنند که آسایش همگانی را تأمین کند و با تمام قدرت به تأمین عدالت و امنیّت تلاش کند و مصلحت عموم را بر منافع شخصی ترجیح دهد،و نیکان را بر سر کار آورد،و شرّ بد سیرتان را از سر جامعه کوتاه نماید.و به تعبیر دیگر مقاصد عالیه دین مقدّس اسلام و اهداف مقدّسه شریعت غرّای محمّدی صلّی اللّه علیه و آله را پیاده کرده،مساوات و مواسات اسلامی را در جامعه حاکم نماید.

آنچه در اینجا در مورد زمان غیبت گفتیم،به آن اعتقاد راسخ داریم،ولی از احکام«تقریری»اسلام می دانیم نه از احکام «انشائی»،و به تعبیر دیگر توضیح چیزیست که واقع می شود،نه آنچه باید بشود.

همه مردم براساس فطرت خدادادی خود ارزش اشخاص را با اعمالشان می سنجند نه اینکه ارزش کار را با صاحبش بسنجند.

از این رهگذر اگر قهرمانی را احترام می کنند به این دلیل است که از او کارهای ارزنده و شایسته سراغ دارند.

از اینجاست که شکوه اسلام را در سیمای رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله، شکوه ادوات برقی را در چهره ی ادیسون و شکوه رسانه های گروهی را در قیافه مارکونی می بینند.لذا هرگز به معیارهای اخلاقی و معنوی و نظرات علمی و فلسفی ارزشی قائل نیستند، مگر هنگامی که مبدء و منشأ عملی شایسته قرار بگیرند،و بدون آن کسی را برای ابراز چنین نظر و اندیشه ای تجلیل و تکریم نمی کنند.

مگر نه اینست که عظمت خالق یکتا را در زیبائیهای جهان طبیعت جستجو می کنند.

و اینک فرازی از نهج البلاغه را به عنوان شاهدی گویا بر مدّعای خود می آوریم:

(و اللّه لاسلّمنّ ما سلمت امور المسلمین،و لم یکن فیها جور الاّ علی خاصّة) ⁽¹⁾

«به خدا سوگند اگر امور مسلمین و شئون زندگی آنان سالم باشد،و جز من بر کسی ستم نشود من رشته خلافت را به آنها تسلیم می کنم»

امیر مؤمنان علیه السّلام مشکلات جامعه را می بیند و از رژیم های حاکم انتقاد می کند وگرنه حقّ خویشتن سبب اعتراض او نمی باشد.باید از این جمله پیروان آن حضرت پند بگیرند و تنها وضع خویش را ملاک قرار ندهند،بلکه به جنایتها و حق کشیهائی که در جامعه واقع می شود نگاه کنند و به وظیفه ی اسلامی و انسانی خود قیام کنند.

از سخنان حکیمانه امیر مؤمنان علیه السّلام است:

(انظر الی القول لا الی القائل)؛

«به سخن بنگر،نه به سخنگوی».

و در حدیث آمده است:

(الحکمة ضالّة المؤمن،فخذ الحکمة و لو من اهل النّفاق)؛

«حکمت گمشده مؤمن است.حکمت را فراگیر،اگرچه گوینده از اهل نفاق باشد».

امیر مؤمنان علیه السّلام در خطبه معروف«شقشقیّه»می فرماید:

لو لا ما أخذ اللّه علی العلماء،أن یقارّوا علی کظّة ظالم و لا سغب مظلوم،لالقیت حبلها علی غاربها؛ ⁽¹⁾

«اگر نبود پیمانی که خداوند از علما و دانایان گرفته،که هرگز بر پرخوری ستمگر و گرسنگی مظلوم تحمّل نکنند،زمام شتر خلافت را بر کوهانش می بستم و رها می کردم».

آری اگر پذیرش خلافت یک وظیفه شرعی و انسانی نبود، امیر مؤمنان آن را نمی پذیرفت،که خلافت از دیدگاه امیر مؤمنان علیه السّلام وسیله است نه هدف.یک تکلیف الهی است نه یک موقعیّت اجتماعی.

چه تعبیر زیبا و سند گویاست کلام خداوند که می فرماید:

وَ لِکُلٍّ دَرَجاتٌ مِمّا عَمِلُوا وَ ما رَبُّکَ بِغافِلٍ عَمّا یَعْمَلُونَ؛ ⁽²⁾

«برای هرکسی درجاتی است از آنچه انجام داده است،و هرگز پروردگار تو از اعمال آنها غافل نیست».

نمونه هائی از فقه جعفری و حنفی

1.قضاوت براساس شهادت دروغین

در کتاب«المنخول»و«فتح القدیر»که هر دو براساس فقه ابو حنیفه تألیف شده،چنین آمده است:

«در نزد ابو حنیفه قضاوتی که براساس شهادت دروغین انجام پذیرد صحیح و نافذ است،چه از نظر حکم ظاهری و چه از جهت حکم واقعی!!به عنوان مثال اگر تعدادی شاهد به دروغ شهادت دادند که فلان زن،همسر بکر است، درحالی که آن زن همسر زید است،و قاضی طبق شهادت آنها شهادت داد که او زن بکر است،این زن بر بکر حلال و بر شوهر خود حرامست،بر او جایز است که خود را در اختیار بکر قرار دهد،اگرچه خود یقین دارد که او همسر زید می باشد،و برای بکر نیز جایز است که با او درآمیزد،اگرچه می داند که او همسر زید بود»!! ⁽¹⁾

این فتوی براساس یک قاعده غلط فقهی به نام«تصویب» داده شده است.معتقدان به تصویب که به نام«مصوّبه»خوانده می شوند می گویند:«خداوند در مسائل اجتهادی حکمی ندارد، بلکه حکم خدا تابع تشخیص مجتهد است،نظر مجتهد به هر چیزی منتهی شود،حکم خدا همانست»!!.

ما تصویب را باطل می دانیم،زیرا:

خدای متعال می فرماید: إِنِ الْحُکْمُ إِلاّ لِلّهِ؛ «حکم منحصرا از آن خداست و بس». ⁽¹⁾

رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله می فرماید:

(اذا اجتهد الحاکم و أصاب فله أجران،و اذا إجتهد فاخطا فله أجر، انّما انا بشر،و انّکم لتختصمون الیّ،و عسی ان یکون بعضکم الحن بحجّته من الاخر،فاقضی له علی نحو ما اسمع،فمن قضیت له بشیء من حقّ اخیه،فانّما اقطع له قطعة من نار،فلیاخذها او یترکها)؛

«هنگامی که حاکم اجتهاد کند و واقع را درک کند برای او دو پاداش است(یکی به جهت تلاش او و دیگری به سبب درک واقع،)و اگر واقع را درک نکند و اشتباه کند،یک پاداش دارد(و آن پاداش تلاش اوست).

آگاه باشید که من یک انسان هستم،هنگامی که شما برای رفع خصومت به نزد من می آئید،ممکن است یکی از شما برای اثبات حقّ خود از دیگری قوی تر باشد،و من طبق آنچه از او می شنوم داوری بکنم.اگر من برای یکی از شما چیزی از حقّ برادر مسلمانش را بدهم،در واقع یک قطعه از آتش جهنّم را به او داده ام.این را بداند و آنگاه آن را بگیرد و یا ترک کند».

3.اگر تصویب صحیح بود احکام خدا مکرّر می شد و لازم می آمد که در هر حادثه ای به تعداد فتاوای مجتهدین،خدا حکم داشته باشد،و همه مجتهدین از نظر درک واقع یکسان بودند و دیگر جائی برای بحث و مناقشه نبود.

4.افکار و آراء فقها برداشتی از دین و احکام الهی است و

خود آن دین نیست،وگرنه می بایست همه فقها در فهم دین و درک احکام الهی از هر خطا و لغزشی مصون و معصوم باشند،و آراء فقها همانند قرآن و سنّت حجّت باشد،برای چنین تصوّری دلیلی از قرآن و سنّت نداریم. ⁽¹⁾

2.وصی بدون وصیّت

در کتاب اختلاف ابی حنیفه و ابن ابی لیلی آمده است:

«ابو حنیفه می گوید:اگر شخصی برای خود وصی تعیین کرد، و در حال حیات موصی وصی از دنیا رفت،پس موصی برای خود وصی دیگری انتخاب کرد،در اینجا این وصی از طرف هر دو،وصی خواهد بود؛یعنی هم از طرف موصی،و هم از طرف وصی درگذشته». ⁽²⁾

تردیدی نیست در اینکه وصی اوّل هرگز به وصی دوم وصیّت نکرده است،ولی طبق فتوای ابو حنیفه،وصی دوّم،هم وصی موصی و هم وصی وصی نخستین است،یعنی وصّی بدون وصیّت.

من این فتوی را خواندم و تلاش کردم که مدرکی برای این فتوی پیدا کنم ولی هرگز نتوانستم،که وصی بدون وصیّت مفهومی ندارد.نیازی به توضیح نیست که نه در مذهب جعفری

و نه در مذهب دیگری کسی چنین اعتقادی ندارد،که هیچ قاعده و اعتباری با آن مساعد نیست.

3.ارث برادر و پدربزرگ

در کتاب یاد شده آمده است که ابو حنیفه می گوید:

«اگر شخصی از دنیا برود و یک پدربزرگ(پدر پدر)و یک برادر ابوینی(برادر تنی)داشته باشد همه ثروتش به پدربزرگش می رسد و به برادرش چیزی نمی رسد» ⁽¹⁾.

ولی در مذهب جعفری برادر و پدربزرگ از نظر ارث در یک درجه هستند و مال را به طور مساوی تقسیم می کنند،که هر دو با یک واسطه با میّت مربوط می شوند،و واسطه در اینجا پدر میّت است که در حال حیات میّت درگذشته است.در اینجا برادر و پدربزرگ نسبت به واسطه(پدر میّت)فاصله مساوی دارند یکی پدر او و دیگری فرزند اوست و لذا همانند مواردی که پدر و فرزند میّت یکجا جمع شوند،هر دو در کنار هم ارث می برند.پس فتوای مزبور که همه ی مال را به پدربزرگ می دهد و برادر را محروم می کند،ستمی آشکار است.

4.ادّعای اجبار

و در کتاب مذکور آمده است که ابو حنیفه می گوید:

«اگر زنی چیزی را به شوهرش هبه کند و یا چیزی از مهریه اش را

به او ببخشد،و بعدا ادّعا کند که شوهرش او را مجبور ساخته بود و او آن را از روی اکراه و اجبار بخشیده است،بر قاضی واجبست که سخن او را ردّ کند و گوش به گواهی بیّنه اش ندهد». ⁽¹⁾

ولی فقهای مذهب جعفری معتقد هستند که در این مسئله فرقی بین همسر و دیگری نیست،و هرکس ادّعای اجبار کند به سخنش گوش می دهند،به گواهی گواهان ترتیب اثر می دهند.که هیچ فرقی بین همسر و غیر او در شرایط گواهان نیست،و لذا دلیلی نیست که در اینجا ادّعای او با یک پیش داوری مردود شناخته شود؛و بیّنه اش نادیده گرفته شود.

5.ارث خنثی

در کتاب«فتح القدیر»از ابو حنیفه نقل می کند که گفته است:

«خنثای مشکل در ارث سهم دختر می برد،و معنای خنثای مشکل اینست که کسی هم عضو تناسلی مرد و هم عضو تناسلی زن داشته باشد،و معلوم نباشد که کدامیک از این دو عضو اصلی و کدامیک زاید است» ⁽²⁾.

ولی بیشتر فقهای شیعه ی جعفری معتقدند که به خنثای مشکل،نصف میراث پسر و نصف میراث دختر داده می شود، یعنی اگر کسی از دنیا برود و دو فرزند از او بماند یکی پسر و دیگری خنثی،در اینجا یک مرتبه خنثی را پسر فرض می کنند

و 12/24 برای او منظور می کنند و یک مرتبه او را دختر فرض می کنند و 8/24 برای او منظور می کنند.آنگاه 8/12 را با هم جمع کرده تقسیم بر دو می کنند و 10/24 به او می دهند.

در اینجا این روش معقول ترین و منطقی ترین راه است،زیرا اگر به او سهم دختر بدهیم احتمال پسر بودنش در جای خود باقی است و اگر به او سهم پسر بدهیم احتمال دختر بودنش باقی می ماند.پس بهتر اینست که حدّ وسط را انتخاب کنیم.

این در مورد خنثی است که عضو تناسلی دختر و پسر را دارد، امّا در مورد کسی که یک عضو تناسلی بیش ندارد که نه شباهت به عضو تناسلی پسر دارد و نه شباهت به عضو تناسلی دختر،آیا در اینجا از نظر ارث چه باید کرد؟

صاحب«مفتاح الکرامه»می فرماید:«بیشتر علما در این مورد به خصوص،معتقدند که برخلاف خنثی در اینجا باید قرعه انداخت،و برخی از فقها بر آن ادّعای اجماع کرده اند».

ما معتقدیم که قرعه هنگامی درست است که دلیل قطعی داشته باشیم بر اینکه انسان دو رقم بیشتر نیست و آن مرد و زن است،ولی دلیل قاطعی بر این مطلب نداریم،بلکه ممکن است انسان فرد سوّمی داشته باشد که نه مرد و نه زن باشد،جز اینکه این فرد بسیار نادر الوجود باشد.در این صورت حکم چنین فرد نیز حکم خنثی(نصف پسر و نصف دختر)خواهد بود،نه قرعه.

6.مال غصبی تغییر یافته

در کتاب«فتح القدیر»از ابو حنیفه نقل می کند که:

«اگر انسان چیزی غصب کند و در آن تغییراتی بدهد که عنوانش عوض شود،مثلا گندم را غصب کند و سپس آن را آرد کند،در اینجا ملک مالک از بین می رود و این جنس مال غاصب می شود، و غاصب قیمت آن را برای مالک ضامن می شود.» ⁽¹⁾

در اینجا فقهای شیعه می گویند:هرگز ملک مالک از بین نمی رود،بلکه در ملک مالک باقی است،و غاصب موظّف است که آن را به صاحبش برگرداند.پس اگر در اثر تصرّف غاصب، ارزش آن پائین آمده باشد،بر غاصب لازمست که عوض آن را به مالک بپردازد.و اگر در اثر تصرّف غاصب ارزش مال بالا رفته باشد،چیزی از مالک طلبکار نیست،زیرا کار غاصب ارزش و احترام ندارد.

اگر کسی تخم مرغی را غصب کند و از آن جوجه درآورد جوجه از آن مالک تخم مرغ است،و برای غاصب اجرتی نیست،زیرا مالکیّت بر عین متعلّق است،و صورت آن مورد نظر نیست.ولی اگر حیوان نری را غصب کند و آن را با حیوان ماده بیامیزد،در اینجا بچّه از آن صاحب حیوان ماده است،زیرا در هر عرفی حیوان تابع مادرش می باشد،فقط به صاحب حیوان نر اجرت فحل را ضامن است.

7.حدّ وطی به شبهه

منظور از وطی به شبهه اینست که انسان زن نامحرمی را همسر

خود بپندارد،و با او بیامیزد که مفصّلا در کتاب«فقه الامام الصّادق»در این رابطه سخن گفته ایم. ⁽¹⁾

در کتاب«المنخول»می نویسد:«اگر کسی زن نامحرمی را در بستر خود بیابد و آن را همسر خود خیال کند و با او درآمیزد، ابو حنیفه حدّ زنا را واجب دانسته است». ⁽²⁾

علمای شیعه معتقدند که در اینجا حدّ نیست،زیرا رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرموده است:

(ادرؤا الحدود بالشّبهات)؛«با هر شبهه ای حدّ را دفع کنید».

ابو حامد غزالی پس از نقل فتوای ابو حنیفه به او اعتراض می کند که این عمل حرام محسوب نمی شود،زیرا انجام دهنده، آن را همسر خود تصوّر کرده است،و حدود مخصوص مواردی است که کار حرام صریح انجام گیرد،یعنی احتمال حلیّت نداشته باشد.

8.بریدن دست دزد

ابو حنیفه می گوید:«اگر دزد یک بار به دزدی خود اعتراف کند دستش بریده می شود». ⁽³⁾

ولی فقهای شیعه معتقد هستند که:اگر دزدی یک بار اعتراف کند،باید آنچه که اعتراف کرده غرامت آن را بپردازد،ولی دستش