مشخصات کتاب

نسیم منبر : 9 منبر آماده برای طلاّب و مبلّغین

محمّدصادق ملکوتی

زبان: فارسی

اشاره

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیْمِ

ای خدای پاک و بی انباز و یار *** دست گیر و جُرم ما را در گذار

هم دعا از تو، اجابت هم زتو *** ایمنی از تو، مهابت هم زتو

گر خطا گفتیم اصلاحش تو کن *** مُصلحی تو ای تو سلطان سخن

کیمیا داری که تبدیلش کن *** گرچه جوی خون بود نیلش کنی

فهرست مطالب

مقدّمه. 13

1

ویژگی های دین.. 17

اشاره 17

تعریف دین.. 18

ضرورت دین.. 18

آیا علم می تواند جای دین را بگیرد؟ 20

ویژگی های دین.. 22

1- فطری بودن. 22

فطرت در بخش اعتقادات.. 22

فطری بودن دین از نگاه قرآن. 23

فطری بودن دین از نگاه فلاسفه. 23

یک نمونه قرآنی.. 24

فطرت ادراکی و احساسی.. 25

فطر ی ودن دین از نگاه روانشناسان. 27

فطری بودن دین از نگاه جامعه شناسان. 29

یک سؤال مهم و جواب آن. 29

فطرت در بخش دستورات.. 30

2- کامل بودن. 32

راز پویایی اسلام. 34

3- آسان بودن. 34

قواعد فقهی.. 35

1- قاعده طهارت.. 35

2- قاعده حلیت.. 36

3- قاعده لاحرج. 36

4- قاعده لاضرر 37

2

عوامل موفّقیت پیامبر صلّی الله علیه وآله 39

اشاره 39

روند پیشرفت اسلام. 40

پیشرفت فرهنگی اسلام. 43

عوامل موفّقیت پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله 44

1- قرآن عظیم. 44

مبارزات دشمنان برعلیه قرآن. 44

قانون گذاران قانون شکن! 47

2- شخصیت رسول اکرم صلّی الله علیه وآله 48

3

ویژگی های امام علیه السّلام 55

اشاره 55

تعریف امامت.. 56

ویژگی های امام علیه السّلام 58

1- عصمت.. 58

دلایل عصمت امام از قرآن. 58

روایت جابر. 58

2- علم کامل. 62

مناظره امام جواد علیه السّلام با یحیی بن اکثم. 63

3- عدالت.. 65

4- اخلاق والا. 67

برخورد بزرگوارانه امام سجّاد علیه السلام 67

5- شجاعت.. 68

شجاعت بی مثال حضرت علی علیه السّلام 68

شجاعت حضرت امام حسین علیه السّلام 70

شجاعت امام زین العابدین علیه السّلام 71

4

وظایف و مسؤولیت های ما در برابر اهل بیت علیهم السّلام 75

اشاره 75

وظایف ما در برابر اهل بیت علیهم السّلام 76

1- معرفت و شناخت.. 76

ارزش حضور در مجلس عالم. 77

2- محبّت و دوستی.. 77

ارزش محبّت اهل بیت علیهم السّلام 78

تو فقیر نیستی! 80

راه محبت.. 81

3- اطاعت.. 81

أولواالأمر کیانند؟ 82

4- نُصرت و یاری.. 83

1- یاری علمی.. 83

2- یاری عملی.. 84

3- یاری مالی.. 88

برخی از احکام خمس... 88

5- تربیت اهل بیتی فرزندان. 89

5

زیارت حضرت امام حسین علیه السّلام 91

اشاره 91

فلسفه زیارت.. 92

بخش اول. 94

احادیث.. 94

بخش دوم. 97

1- اخلاص... 97

یک نمونه از اخلاص پس از عمل. 99

2- تقوا 99

درخت بهشتی و آتش... 100

رؤیای صادقانه. 101

6

انسان همانیست که میخواهد باشد 103

اشاره 103

روایت اول. 105

روایت دوم. 106

سخن چینی.. 107

حرام خواری.. 108

سرگذشت فقیهی که بدعاقبت شد. 109

حرام خواری، علت دوزخ رفتن.. 110

رباخواری.. 111

حکم جور 113

عُجب.. 114

همسایه آزاری.. 116

سعایت کردن. 117

سخن پایانی.. 118

7

پنج ستون بنای اسلام. 121

اشاره 121

برپاداشتن نماز 121

1- چرا باید نماز خواند؟ 122

2- عقوبت ترک نماز 122

3- کیفر سبک شمردن نماز 123

4- اهمّیت حضور قلب.. 124

5- طمأنینه در نماز 125

پرداخت زکات.. 126

1- حکمت زکات.. 126

2- کیفر منع زکات.. 127

روزه ماه رمضان. 127

حکمت روزه 127

حجّ خانه خدا 130

غوغای شیاطین! 131

کیفر ترک حج. 132

یهودی! یهودی! یهودی! 134

ولایت اهل بیت علیهم السّلام 135

زبانم لال اگر از رسول خدا نشنیده باشم. 136

8

پنج دستور پروردگار عالم به یکی از انبیاء 139

اشاره 139

فروخوردن خشم. 141

پنهان داشتن عمل صالح. 142

قبول نصیحت.. 143

نصیحت راهزن به غزالی.. 143

برآوردن نیاز نیازمند. 145

غیبت.. 146

9

سه خصلت پسندیده. 149

اشاره 149

کم گویی.. 150

کم خوری.. 152

راز تندرستی.. 153

کم خوابی.. 154

آداب خوابیدن. 155

حقایقی از زبان سلمان فارسی رحمة الله علیه 155

زیاد نخوابید. 157

فهرست منابع. 159

مقدّمه

قرآن کریم:

وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِّمَّن دَعَا إِلَی اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ = چه کسی خوش گفتارتر است از آن کس که دعوت به سوی خدا می کند و عمل صالح انجام می دهد و می گوید: «من از مسلمانانم»؟!⁽¹⁾

تبلیغ دین در اسلام از جایگاه بلندی برخوردار بوده و اهمّیت ویژه ای دارد. در اهمّیت تبلیغ همین بس که اوّلین مبلّغان، پیامبران بزرگ الهی بوده اند و خداوند (جلّ جلاله) در آیات متعدّدی از قرآن عظیم، پیامبربزرگوارش حضرت محمّد (صلّی الله علیه و آله) را عهده دار «بلاغ»⁽²⁾

و «بشارت و انذار»⁽³⁾

معرفی نموده است.

پیامبر بزرگ اسلام (صلّی الله علیه و آله) نیز این وظیفه مهم را بر عهده بهترین یاران خود قرار میداد و ورزیده ترین آنها - همچون حضرت علی (علیه السّلام)، ابوذر غفاری (رحمة الله علیه)، مصعب بن عمیر (رحمة الله علیه) و ... - را برای پیام رسانی دین به گوشه های کشور اسلامی می فرستاد.

راز اهمّیت تبلیغ، در اهتمام اسلام به سعادت انسانها خوابیده است، زیرا روشن است تبلیغ، راهنمایی مردم به دین و دستورات نجات بخش آن، و فراهم کننده سعادت افراد در دنیا و آخرت است.

مبلّغان گرامی باید بدانند وظیفه ای که بر عهده دارند، وظیفه مقدّسی است که همواره پیامبران و بزرگان عهده دار آن بوده اند و این وظیفه به همان میزان که اهمّیت و قداست دارد، مسؤولیت آن نیز سنگین است، و برای انجام دادن آن به صورت درست، به اخلاص، توانایی علمی و آشنایی با مهارتهای تبلیغی ضرورت است.

کتابی که هم اکنون مورد مطالعه خواننده قرار دارد، نتیجه تلاش نویسنده حقیر، در زمینه آماده ساختن چند منبر با موضوعات مختلفاعتقادی، اخلاقی، تاریخی و...⁽¹⁾برای طلاب و مبلّغان دینی می باشد که

کوشش شده چند منبر آماده و روان با موضوعات و مطالب مفید و دسته بندی های مناسب، تهیه و در اختیار طُلّاب گرامی و مبلّغان دینی قرار داده شود.

باشد که قدمی در راستای تبلیغ معارف اسلام بر داشته باشیم و این تلاش مختصر مورد پسند پروردگار عالم قرار گیرد!

بر خود لازم می بینم از دوستان ارجمند و اساتید گرانقدری که با پیشنهادهای ارزنده و مطالب ارزشمند خود در تکمیل این اثر با ما همکاری نمودند، صمیمانه سپاسگزاری نمایم.

روشن است که مخاطب نهایی این کتاب، عموم مردم بوده و مطالب آن، جهت ارائه به عموم، در اختیار طُلّاب و مبلّغان قرار داده می شود، بنا بر این استفاده از این کتاب، ویژه طُلّاب و مبلّغین نیست و همگان می توانند آن را مطالعه نموده و از مطالب آن بهره ببرند إن شاء الله.

و من الله التّوفیق

محمّدصادق ملکوتی

1400/4/13 ه. ش

24 ذی القعدة 1442 ه. ق

1- ویژگی های دین

اشاره

أعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم، بسم الله الرّحمن الرّحیم

الحمدلله ربّ العالمین، والصّلوة والسّلام علی سیّد الأنبیاء و خاتم المرسلین، حبیبنا و حبیب إله العالمین، أبی القاسم المصطفی محمّد، و علی آله الطّیبین، الطّاهرین المعصومین، ولاسیّما بقیّة الله فی الأرضین، أرواحنا له الفداء و أرواح العالمین.

اشاره

موضوع بحث، ویژگیهای دین است؛ میخواهم برخی از ویژگیهای مهم دین را محضر شما تقدیم کنم، تا شناخت بیشتری از دین بدست آورده و در پرتو این بحث، برخی از نگاههای نادرست مان را نسبت به دین اصلاح نماییم.امّا پیش از ورود به بحث، لازم است «دین» را تعریف نموده و قدری در مورد ضرورت آن، سخن بگوییم:

تعریف دین

«دین» در لغت به معنای اطاعت و جزاء آمده و در اصطلاح عبارت است از: باور به وجود آفریننده ای برای جهان و دستورات عملی متناسب با این باور.⁽¹⁾

ضرورت دین

همچنانکه میدانید زندگی انسان اجتماعی است و از طرفی: روشن است که زندگی در اجتماع باید در پرتو قانون باشد و بدون قانون، زندگی اجتماعی دچار هرج و مرج میشود.

حال، این قانون اگر ساخته فکر بشر باشد، چند اشکال عمده خواهد داشت:

1- انسانها براثر غریزه خودخواهی، منافع شخصی، قومی، حزبی، نژادی، و غیره را در وضع قانون دخالت داده و نمی توانند یک قانون عادلانه وضع کنند.

بارزترین نمونه قانون بشری، «اعلامیه جهانی حقوق بشر» است که پس از جنگ جهانی دوم تصویب شده و به گفته محققان: استعمار در آن، غیر قانونی شمرده نشده و حتّی تلویحًا به رسمیت شناخته شده و حق استقلال

ملّتها نادیده گرفته شده است، زیرا در آن زمان دولت های بزرگِ تصویب کننده، کشورهایی را در دنیا تحت استعمار داشته اند!

2- علم انسان ناقص است، و ممکن است که خوب را بد یا بد را خوب، نفع را ضرر و یا ضرر را نفع تلقّی کند و طبق آن قانون وضع کند.

3- انسان به نیازهای همه افراد بشر در سراسر جهان، علم ندارد و نمی تواند قانون جامعی وضع نماید.

4- قانون بشری فقط می تواند بر بیرون و عملکرد افراد نظارت کند، و نمی تواند درون را نظارت و اصلاح کند، و بدون اصلاح درون اصلاح شدن بیرون سخت یا ناممکن است.

5- گذشته از همه اینها: قانون بشری ضمانت اجرایی ندارد.

اما اگر این قانون از طرف خداوند باشد:

1- خداوند در حق بندگانش هیچ تبعیضی روا نمی دارد، و قانونش کاملًا عادلانه خواهد بود.

2- علم خداوند کامل است و خیر و شر و نفع و ضرر را کاملًا می شناسد.

3- خداوند به نیازهای همه افراد بشر در سراسر جهان عالم است و میتواند قانون جامعی وضع کند.

4- قانون خدایی می تواند بر درون ما هم نظارت کند و از طریق درون بیرون را اصلاح کند.

5- قانون الهی ضمانت اجرایی دارد و آن، وجود خداوند و پاداش و کیفر (بهشت و جهنّم) است.

پس یگانه قانونی که میتواند عادلانه، کامل، جامع، اصلاح کننده و عملی باشد، قانون الهی است و این قانون همان مجموعه ای است از باورها و دستورات که به نام دین یاد میشود.

پس ضرورت دین در زندگی روشن شد.

آیا علم می تواند جای دین را بگیرد؟

برخی از علم زدگان می کوشند علم را به عنوان جایگزین دین معرفی کنند و در این راه بسیار هیاهو دارند!

اما آیا علم میتواند جای دین را بگیرد؟

حقیقت این است که علم نمی تواند جای دین را بگیرد، زیرا: علم به منزله چراغ است که تنها راه را روشن میکند، اما به انسان جهت نمیدهد - شما وقتی چراغ پیش پای تان روشن کنید، میتوانید با این چراغ راه مسجدرا در پیش گیرید یا راه میخانه را، و چراغ لزومًا شما را به طرف مسجد

هدایت نمی کند - و این دین است که به انسان جهت میدهد و او را به راه درست رهبری میکند.

به عبارت دیگر:

نیمی از شخصیت ما را عقل و خرد تشکیل میدهد و نیمی را غرائز و امیال، لذا ما به همان اندازه که نیاز به علم داریم، نیاز به دین داریم، که توسط علم، خرد ما تکامل یابد و توسط دین غرائز درونی ما به سوی هدف صحیحی رهبری شوند، به همین جهت است که پیامبران هم معلّم بودند و هم مربّی.⁽¹⁾

پس وجود دین در کنار علم ضروری است، زیرا دین غرایز سرکش انسان را کنترل میکند و علم مِنهای دین، نتیجه اش بیشتر از چیزی که امروز از غرب مشاهده میکنیم نخواهد بود که: با علم «بمب اتم» می سازند و آن را بر سر زنان و کودکان بی گناه می ریزند! سلاحهای پیشرفته تولید میکنند و برای فروش آن بین کشورهای اسلامی جنگ انداخته یا بر آتش جنگهای موجود میدمند...

اینها همه از برکات علمِ بدون دین است.

اما بحث امروز ما:

ویژگیهای دین

اشاره

دین دارای امتیازات مهم و ویژگی های ارزشمند زیادی است که پرداختن به همه آنها در حد یک - و حتّی چند - جلسه نیست و بنده در این جلسه، تنها سه ویژگی از ویژگی های مهم دین را محضر شما تقدیم می کنم، ولی قبل از آن باید یادآوری کنم که منظور ما از دین، دین درست و - به اصطلاح - حق است، که به باور ما اکنون منحصر در دین مقدّس اسلام است.

1- فطری بودن

اشاره

یکی از ویژگی های مهم دین، فطری بودن آن است.

فطری بودن دین به این معنی است که دین مطابق و هماهنگ با فطرت انسان است و فطرت انسان آن را می پذیرد.

فطری بودن دین در قسمت اعتقادات، توضیحی دارد و در قسمت دستورات، توضیحی دیگر.

اما در قسمت اعتقادات:

فطرت در بخش اعتقادات

فطری بودن دین در بخش اعتقادات به این معنی است که هر انسانی ذاتًا به دین معتقد بوده و از درون به وجود خداوند (جلّ جلاله) باور دارد.

می خواهم این مطلب را هم از نظر قرآن برای شما بیان کنم، هم از نظر فلاسفه، هم از دید روانشناسان و هم از نگاه جامعه شناسان.

اما از نگاه قرآن:

فطری بودن دین از نگاه قرآن

در سوره مبارکه روم آیه 30 می فرماید: فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ؛ پس روی خود را متوجّه آیین خالص پروردگار کن، این آیین، سرشت الهی است که انسانها را بر آن آفریده، دگرگونی در آفرینش الهی نیست، این است آیین استوار، ولی اکثر مردم نمی دانند.

اما از نظر فلاسفه:

فطری بودن دین از نگاه فلاسفه

فلاسفه میگویند:

اگر نوزادی را که تازه از مادر متولد شده است، از مادرش جدا نمایند و او را در یک غاری به دور از اجتماع قرار داده و در آن غار بزرگش کنند؛بطوری که هیچ سخنی از خدا و دین به گوش او نرسد، وقتی آن طفل بزرگ میشود، از درون متوجّه پروردگار بوده و وجود مقدّس او را احساس میکند.

این حس در وجود هر انسانی هست، اما بسیاری از انسانها براثر گرفتارشدن به امور دنیوی و غرق شدن در مادیات موقّتا آن را فراموش می کنند، و در حقیقت روی آن را گرد و غبار غفلت می پوشاند، اما همین انسانها نیز اگر تکانی بخورند و گرد و غبار غفلت شان فرو ریزد، دوباره خداوند را به یاد می آورند و آن حس فراموش شده شان زنده میشود. این اتفاق زمانی رخ می دهد که انسان به مشکلّی گرفتار شود و تمام راه های طبیعی را جهت حل آن مشکل برود، اما به نتیجه نرسد و در نهایت از اسباب و وسایل مادی کاملًا ناامید شود.

این حقیقتی است که شاید در زندگی مان بارها آن را تجربه کرده ایم.

تصور کنید فرزند کوچک شما که خیلی دوستش دارید، روی تخت بیمارستان قرار گرفته و داکتران جوابش کرده اند، یعنی امید شما از اسباب و وسایل ظاهری کاملًا قطع شده است، در همین جا است که پرده غفلت از روی فطرت انسان کنار می رود و احساس وجود خداوند (جلّ جلاله) در انسان زنده میشود و نور امیدی در قلب او شروع به تابیدن میکند.

یک نمونه قرآنی

بارزترین نمونه این حقیقت، داستان فرعون است. او که یک عمر با حضرت موسی (علیه السّلام) بر سر مسأله خدا دعوا کرد و هیچگاه حاضر نشد به وجود مقدّس پروردگار اقرار کند، اما وقتی در امواج کوه پیکر دریای

نیل گیر آمد، متوجّه پروردگار عالم شده و از آن وجود باعظمت کمک خواست.

قرآن این ماجرا را اینگونه بیان نموده است:

وَجَاوَزْنَا بِبَنِی إِسْرَائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْیًا وَعَدْوًا حتّی إِذَا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ⁽¹⁾

یعنی: بنی اسرائیل را از دریا عبور دادیم، و فرعون و لشکریانش از سرِ ظلم و تجاوز، به دنبال آنها رفتند، تا زمانی که غرقاب دامن او را گرفت، آنگاه گفت: ایمان آوردم که هیچ معبودی، جز کسی که بنی اسرائیل به او ایمان آورده اند، وجود ندارد و من از مسلمین هستم.

این است که فلاسفه میگویند: باور به وجود خداوند، در فطرت هر انسانی هست.

فطرت ادراکی و احساسی

شهیدمطهّری (رحمة الله علیه) می فرمایند:فطرت در انسان هم به صورت ادراکی موجود است و هم به صورت احساسی؛ فطرت ادراکی یعنی انسان از درون وجود خداوند (جلّ جلاله) را درک و دریافت می کند، و فطرت احساسی یعنی انسان به سوی خداوند (جلّ

جلاله) کشیده میشود؛ او را دوست دارد، می خواهد با او ارتباط برقرار کند و او را پرستش کند.⁽¹⁾

فیلسوف و عارف بزرگ، ملّاهادی سبزواری (رحمة الله علیه) در این شعر از فطرت سخن گفته است:

شورش عشق تو در هیچ سری نیست که نیست

منظر روی تو زیب نظری نیست که نیست

نیست یک مرغ دلی کش نفکندی به قفس

تیر بیداد تو تا پر به پری نیست که نیست

نه همین از غم او سینه ما صد چاک است

داغ او لاله صفت بر جگری نیست که نیست

موسی ای نیست که دعوی أنا الحق شنود

ورنه این زمزمه اندر شجری نیست که نیست چشم ما دیده خفّاش بود ورنه تو را

پرتو حسن به دیوار و دری نیست که نیست

گوش اسرارشنو نیست وگرنه اسرار⁽¹⁾

برش از عالم معنی خبری نیست که نیست.

اما از دید روانشناسان:

فطری بودن دین از نگاه روانشناسان

روانشناسان می گویند: در وجود انسان چهار حس اصیل موجود است:

1- حسّ زیبایی

هر انسانی ذاتًا زیبایی را دوست دارد، و زیبایی به خودی خود برای انسان ارزشمند است.

فلسفه وجودی خانه چیست؟ این است که انسان را از سرما، گرما، دزد، حشرات و غیره حفظ کند، اما می بینیم انسانها چقدر مصرف میکنند برای زیبایی منازل شان!

فلسفه لباس این است که انسان را بپوشاند و او را از سرما، گرما و چشم مردم محافظت نماید، اما می بینیم که مردم زیباترین لباس ها را برای خودانتخاب می کنند! این ها همه به این معنی است که انسان طبعًا زیبایی را دوست دارد.

2- حسّ نیکی

هر انسانی طبیعتًا کار نیک را دوست دارد، شما می خواهید از جاده بگذرید؛ می بینید نابینایی منتظر ایستاده، تا کَسی پیدا شود و او را از جاده عبور دهد، ممکن است شما عجله هم داشته باشید، اما دست او را می گیرید و او را از جاده می گذرانید، و از این کار تان لذت هم می برید. این به آن معنا است که انسان ذاتًا کار خیر و نیکی را دوست دارد.

3- حسّ دانایی

به این معنی که هر انسان ذاتًا دانش و دانایی را دوست دارد و هرچیزی را می خواهد بداند. سِرّ پیشرفت علوم و دانش ها در بین بشر همین حس بوده است.

گاهی اتفاق می افتد که دو نفر بین خودشان صحبت می کنند، ما با آن که میدانیم صحبتی که آن دونفر دارند، مخصوص آنها بوده و به ما ربطی ندارد، امّا در عین حال گوشهای مان را تیز میکنیم تا سخنان آنان را بشنویم! این بدان معنی است که انسان فطرتًا کنجکاو است و هرچیزی را می خواهد بداند.گذشته از اینکه برخی ها علم می آموزند، تا به مقام و مرتبه ظاهری یا مال و ثروت دنیوی برسند، علم به خودی خود نیز برای انسان مطلوبیت دارد

و می تواند برای انسان هدف باشد. به همین جهت است که برخی از افراد تا آخرین روزهای عمرشان مشغول کسب دانش و مطالعه اند.

4- حسّ مذهبی

وجود این حس به این معنی است که هر انسانی طبیعتًا وجود خداوند را حس می کند و میل به پرستش او دارد.

به همین جهت است که همه انسانها به گونه ای پرستش دارند؛ برخی از انسانها خدای واقعی را پیدا کرده و او را می پرستند، اما برخی دیگر در پیدا نمودن او اشتباه نموده و کس یا چیز دیگری را به جای او می پرستند.

اما از نگاه جامعه شناسان:

فطری بودن دین از نگاه جامعه شناسان

دانشمندان جامعه شناس و مورّخان بزرگ میگویند:

هیچ عصر و زمانی را نمی یابیم که دین و مذهب در میان بشر نبوده باشد، بلکه در هر عصر و زمان و در هر نقطه ای از دنیا شکلی از مذهب و پرستش وجود داشته است.

یک سؤال مهم و جواب آن

شاید بگویید:

ممکن است حس مذهبی در انسان، براثر عادت باشد، یعنی انسانهای گذشته به خداوند باور نموده و او را پرستیده اند و این باور و پرستش آنان، نسل به نسل به انسانهای دیگر انتقال یافته است، پس اعتقاد به خداوند برخاسته از فطرت نیست بلکه عادت است.

جواب:

عادات متغیرند، به این معنی که عادتی در زمانی هست، اما در زمان دیگر نیست، در بین مردمی هست اما در بین مردم دیگر نیست؛ شما نمی توانید یک عادتی را پیدا کنید که در همه زمانها بین همه مردم دنیا بوده باشد، اما دین و باور به وجود خداوند، در بین همه مردم دنیا در همه دوره ها بوده و دوره ای را نمی توان یافت که باور دینی در بین مردم نبوده باشد، و همچنین مردمی را نمیتوان در تاریخ پیدا کرد که پرستش در بین آنان نبوده باشد. پس دین و پرستش فطری است نه عادت.

این، مسأله فطری بودن دین در بخش اعتقادات؛ اما فطری بودن دین در بخش دستورات:

فطرت در بخش دستورات

با یک نگاهی به احکام و دستورات اسلامی، می بینیم دستورات دین مطابق با فطرت انسان بوده و مورد پذیرش فطرت او می باشد. و این البتّه یکی از معجزات اسلام و مخصوصا قرآن است که دستورات آن تا جایی که

عقل انسان درک می کند، مطابق با فطرت انسان بوده و وجدان او آن را پذیرا است.

من در اینجا چندنمونه از دستورات اسلام را ذکر میکنم؛ این دستورات را بر وجدان خود عرضه میکنیم تا ببینیم چقدر فطرت و وجدان مان آنها را قبول دارند:

1- عدالت و امانت

یکی از دستورات اسلام، رعایت عدالت و ادای امانت است؛ قرآن می فرماید:

إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا وَإِذَا حَکَمْتُم بَیْنَ النَّاسِ أَن تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا یَعِظُکُم بِهِ إِنَّ اللَّهَ کَانَ سَمِیعًا بَصِیرًا⁽¹⁾

خداوند به شما فرمان می دهد که امانتها را به صاحبانش بدهید و هنگامی که میان مردم داوری می کنید، به عدالت داوری کنید، خداوند اندرزهای خوبی به شما می دهد، خداوند، شنوا و بیناست.

2- امر به نیکی ها و نهی از زشتی ها

در جای دیگر، خداوند به کارهای شایسته دستور داده و از انجام کارهای ناشایست نهی می کند:

إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِیتَاءِ ذِی الْقُرْبَی وَیَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ⁽¹⁾خداوند به عدل و احسان فرمان می دهد و (همچنین) به بخشش به نزدیکان، و از فحشا و منکر و ستم، نهی می کند، خداوند به شما اندرز می دهد، شاید متذکّر شوید.

3- مقابله به مثل در برابر متجاوز

قرآن در ارتباط با برخورد با متجاوز، زیباترین و پذیرفتنی ترین دستور را دارد، زیرا می فرماید:

فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ⁽²⁾و هرکس به شما تجاوز کرد، همانند تجاوز وی بر او تجاوز کنید و (اما زیاده روی نکنید) از خدا بپرهیزید، و بدانید خدا با پرهیزگاران است.

2- کامل بودن

اشاره

دومین ویژگی دین، کامل بودن آن است. منظور از کامل بودن دین این است که دین در همه دوره ها پاسخ گوی همه نیازهای بشر است، و در هیچ بخشی، از پیشرفت زندگی بشر و نیازهای زمان عقب نمی ماند.

برخی ها می گویند: اسلام دین خوبی است اما این دین هزار و چهارصد سال پیش، برای مردم وحشی یا نیمه وحشی عربستان نازل شده و به درد این زمان و مردم کنونی دنیا نمی خورد!

این حرف، ناشی از عدم شناخت صحیح از دین است؛ درست است که این دین، هزار و چهارصد سال پیش و در میان مردم آن زمان نازل شده است، اما تنها برای آن مردم و آن زمان نازل نشده است؛ خداوندی که علمش نامحدود است، این دین را با درنظر گرفتن نیاز همه انسان ها از هزار و چهارصد سال پیش تا روز قیامت، برای آنها نازل نموده است. بنابراین این دین، تا قیامت پاسخ گوی نیازهای بشر است.

به عنوان نمونه، از بخش احکام اسلام به دو مورد اشاره میکنیم:

1- احکام پزشکی

در عصر پیامبر (صلّی الله علیه وآله) و معصومین (علیهم السّلام)، مسأله پزشکی و وسایل آن، در حد ابتدایی و خیلی ساده بود، و مسایل و وسایلی که امروز در دنیای پزشکی می بینیم، در آن زمان به فکر کسی هم خطورنمی کرد، اما با پیدا شدن این مسایل، احکام اسلامی آنها نیز از متون دینی پیدا شد، و امروز در اسلام احکامی به عنوان احکام پزشکی داریم.

2- احکام بانکی

در دوران نزول اسلام، مسأله ای به نام بانک و بانکداری وجود نداشت و چنین حساب پیچیده ای در فکر بشر هم خطور نکرده بود، اما با پیشرفت علم و پیدا شدن حساب پیچیده بانک و بانکداری، احکام آن نیز از متن دستورات اسلامی استخراج گردید، و برخی از فقهای بزرگوار ما کتابهای مستقلی در مورد بانک و بانکداری نوشته اند.

پس اسلام هیچ گاه از پیشرفت علم و دانش عقب نمانده و پا به پای علم و دانش ترقی و رشد میکند.

راز پویایی اسلام

سِرّ مطلب چیست که هرچه علم پیشرفت می کند، دین هم پا بپای علم پیشرفت می کند و هیچگاهی دین از علم عقب نمی ماند؟

سِرّ مطلب این است که در اسلام، قواعد و احکام کلّی ای وجود دارد، که حکم هر موضوع جدید از آن قواعد و احکام کلّی بدست می آید.

3- آسان بودن

اشاره

یکی دیگر از ویژگی های دین، آسان بودن عمل به آن است. برخی ها از دین فاصله می گیرند، زیرا فکر می کنند عمل به دین سخت است، در حالیکه اینگونه نیست و اگر کسی بخواهد به دین عمل کند، عمل کردن به آن، واقعا آسان است.

در این جا چندنمونه از قواعد فقهی را خدمت شما تقدیم می کنم تا بدانیم که به کاربستن دستورات دین چقدر آسان است:

قواعد فقهی

1- قاعده طهارت

یکی از قواعد مسلم فقهی، طهارت است، به این معنی که اسلام می گوید: تمام اشیاء در عالم پاک است جز تعداد محدودی از اشیاء که به نام نجاسات یاد می شوند و چیزی که با نجاسات برخورد کند.

اسلام می گوید: تا زمانی که به نجس بودن چیزی یقین نکرده اید، برای شما پاک است و بدون مانعی میتوانید از آن استفاده کنید.

اگر لباس شما قبلاً پاک بوده و بعداً شک کردید که آیا نجس شده یا خیر؟ پاک است و جستجو لازم نیست.

پای تان را آب کشیده اید، میخواهید با پای تر وارد خانه کسی شوید، از نظر اسلام لازم نیست از صاحب خانه بپرسید که آیا فرش شما پاک استیا نه؟ و اگر این سوال سبب اذیت صاحب خانه می شود، شاید حرام هم باشد.

همین طور در مسأله خوردنی ها و آشامیدنی ها.

2- قاعده حلیت

اسلام میگوید: هرچیزی و هرکاری برای شما حلال است تا آنکه دلیل قطعی بر حرام بودن آن بیابید.

اگر در خانه کسی مهمان می شوید، تا زمانی که به حرمت آن غذایی که پیش شما گذاشته یقین ندارید، برشما لازم و - گاهی حتّی - جایز نیست که از حلال یا حرام بودن آن بپرسید.

3- قاعده لاحرج

این قاعده می گوید: هرانسانی تا آن زمان مکلّف است که گرفتار حرج

و مشقت شدید نگردد، و اگر گرفتار مشقت می شود، حکم اسلام از او برداشته می شود و دیگر مکلّف نیست.

کسی که پیر شده و روزه گرفتن برای او حرج دارد، روزه بر او واجب نیست.کسی که مریض است و توان نمازخواندن به صورت ایستاده را ندارد، اسلام می گوید: نمازت را نشسته بخوان! نشسته هم نمیتوانی بخوانی، خوابیده بخوان...

4- قاعده لاضرر

هرانسانی در اسلام تا وقتی مکلّف است که مبتلا به ضرر نشود، اگر حکمی برای او متضمن ضرر باشد - ضرر معتنابه جانی یا مالی - او دیگر به آن حکم مکلّف نیست.

دکتر به کسی میگوید: روزه برای شما ضرر دارد، او دیگر مکلّف به گرفتن روزه نیست و اگر بگیرد نیز بیهوده است.

کسی که آب برایش ضرر دارد، نباید از آب استفاده کند و وضو بگیرد یا غسل نماید، بلکه باید از خاک استفاده نموده و تیمم کند.

با در نظرگرفتن این قواعد - و البتّه از این دست قواعد در فقه زیاد است - می فهمیم که عمل کردن به دین آسان بوده و متدین بودن برای هر کسی ممکن است.

2- عوامل موفّقیت پیامبر صلّی الله علیه وآله

اشاره

أعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم، بسم الله الرّحمن الرّحیم

الحمدلله ربّ العالمین، والصّلوة والسّلام علی سیّد الأنبیاء و خاتم المرسلین، حبیبنا و حبیب إله العالمین، أبی القاسم المصطفی محمّد، و علی آله الطّیبین، الطّاهرین المعصومین، ولاسیّما بقیّة الله فی الأرضین، أرواحنا له الفداء و أرواح العالمین.

اشاره

عفیف کندی می گوید:

در روزگار جاهلیت، وارد مکه شدم، میزبانم عباس بن عبد المطلب بود، روزی ما دو نفر در کنار کعبه بودیم، ناگهان دیدم مردی آمد در برابر کعبهایستاد، بعد پسری را دیدم که آمد در طرف راست او ایستاد؛ چیزی نگذشت زنی را دیدم که آمد و پشت سر آن دونفر قرار گرفت، دیدم که آن پسر و این زن به پیروی از آن مرد، نماز می خواندند. من تا هنوز چنین منظره ای را

ندیده بودم، حس کنجکاوی ام مرا واداشت تا موضوع را از عباس بپرسم، عباس گفت:

آن مرد محمّدبن عبدالله است که ادّعای نبّوت دارد و آن پسر، فرزند عمویش علی و زنی که پشت آن ها است، همسر محمّد خدیجه است. بعد گفت: به خدا سوگند، روی زمین کسی پیرو این آیین نیست، جز همین سه نفر.⁽¹⁾

این ماجرا در سالهای اول بعثت اتفاق افتاده است.

پیامبر بزرگوار اسلام (صلّی الله علیه وآله) سیزده سال در مکه حضور داشت، براثر موانع زیادی که برسر راه تبلیغ اسلام وجود داشت، حضرت به موفّقیتی که باید، دست نیافت، تا آنکه پیامبر (صلّی الله علیه وآله) به مدینه هجرت نمود، در مدینه کار حضرت بالا گرفت و هر روز بر تعداد مسلمانان افزوده شد.

شما روند پیشرفت اسلام و سیر صعودی آمار مسلمانان را ببینید:

روند پیشرفت اسلام

در سال دوم هجرت، جنگ بدر رخ داد، در این جنگ پیامبر اسلام با 313 نفر وارد میدان شد.

در سال سوم هجرت جنگ احد روی داد، تعداد مسلمانانی که در این جنگ شرکت نمودند، 700 نفر بود.

در سال پنجم جنگ خندق رخ داد، تعداد مسلمانان 3000 نفر بود.

در سال ششم، سفر عمره واقع شد که منجر به صلح حدیبیه گردید، در این سفر 1400 نفر پیامبر (صلّی الله علیه وآله) را همراهی می کردند.

سال هفتم عمرة القضاء انجام شد با 2000 نفر.

سال هشتم پیامبر (صلّی الله علیه وآله) با ده هزار نفر وارد مکه شد و آن را فتح کرد، پس از فتح مکه هنوز مسلمانان به مدینه برنگشته بودند که جنگ حنین رخ داد، پیامبر (صلّی الله علیه وآله) با نیروی دوازده هزار نفری رهسپار حنین گردید.

در سال نهم جنگ تبوک واقع شد، تعداد لشکریان اسلام در این جنگ 30000 نفر بود و بالاخره در سال دهم، پیامبر (صلّی الله علیه وآله) با یکصد هزار حاجی آخرین حجّ خودش (حجّة الوداع) را انجام داد.⁽¹⁾

شما ایّام اول بعثت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را در نظر بگیرید؛ که تنها پیامبر (صلّی الله علیه وآله) بود، حضرت علی (علیه السّلام) بود و حضرت خدیجه (سلام الله علیها)؛ اما پس از بیست و سه سال تعداد

مسلمانان به اندازه ای است که یکصد هزار نفر با حضرت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) حج به جا می آورند.

پس از رحلت حضرت پیامبر (صلّی الله علیه وآله) نیز اسلام همچنان در حال پیشروی بود و به گفته مورّخان: از ظهور آن، بیش از یک قرن نگذشته بود که بر نصف جهان نورافشانی میکرد.

گوستاولوبون، مورّخ مشهور فرانسوی در کتاب معروفش «تمدّن اسلام و عرب» می نویسد:

قرن اول هجرت که سپری می شد، پرچم اسلام از هند تا اقیانوس اطلس و از قفقاز تا خلیج فارس همه جا در اهتزاز بود، و اسپانیا که یکی از ممالک بزرگ اروپا بود بدست مسلمین افتاد.⁽¹⁾

در عصر هارون الرشید آنچنان قلمرو حکومت اسلام گسترش یافته بود که می گویند: هارون الرشید به ابرهای آسمان خطاب میکرد و میگفت: بروید ببارید! اما هرکجا ببارید در قلمرو حکومت من می بارید!

البتّه باید توجّه داشت که پیشرفت اسلام، منحصر در پیشرفت جغرافیایی (از نظر توسعه یافتن قلمرو حکومت اسلامی) و آماری (از نظر

بالارفتن روزافزون آمار مسلمانان) نبود، بلکه اسلام در همه عرصه ها پیشرفت داشت؛ در عرصه های سیاسی، نظامی، اقتصادی و مخصوصاً فرهنگی.

پیشرفت فرهنگی اسلام

اسلام از نظر فرهنگی پیشرفت بی مانندی داشت، بگونه ای که در کمتر از یک قرن مسلمانان تمدّنی را ساختند که به گواهی دانشمندان غیر اسلامی تمدّن کنونی غرب زاییده آن است.

با توجّه به پیشرفت بی نظیری که اسلام داشت، می توان گفت که پیامبر اسلام (صلّی الله علیه وآله) در هدف خودش موفّق ترین انسان بوده است، به همین جهت است که دانشمند آمریکایی (مایکل اچ هارت) در کتاب معروفش: «مؤثرترین صدفرد تاریخ» اسم مبارک حضرت محمّد (صلّی الله علیه وآله) را به عنوان اولین شخص تأثیرگذار جهان ذکر می کند، و پس از پیامبر (صلّی الله علیه و آله) نیوتن و سپس حضرت مسیح (علیه السّلام) را ذکر نموده است.

حال ببینیم عوامل موفّقیت بی نظیر پیامبر (صلّی الله علیه وآله) چه بوده است؟

عوامل موفّقیت پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله

اشاره

شهیدمطهّری (رحمة الله علیه) چند عامل را به عنوان عوامل موفّقیت رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) ذکر میکند⁽¹⁾:

1- قرآن عظیم

اشاره

قرآن جاذبه و کشش فوق العاده ای داشت، به گونه ای که توجّه هرشنونده ای را به خود جلب میکرد و سبب گرویدن بسیاری از افراد به اسلام می شد.

مبارزات دشمنان برعلیه قرآن

تأثیر قرآن در افراد چنان قوی بود که دشمنان اسلام قرآن را جادوی پیامبر (صلّی الله علیه وآله) می نامیدند.

روزی ابوجهل از ولید بن مغیره مخزومی که ذوق ادبی سرشاری داشت و شاعران اشعارشان را بر او عرضه می کردند، پرسید که این کلامی که«محمّد» (صلّی الله علیه و آله) می خواند چیست؟ ولید گفت: بگذارید سخنان او را بشنوم.

نزد رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) رفت و از او خواست که آیاتی از قرآن را برایش بخواند، پیامبر (صلّی الله علیه و آله) آیات اوّل از سوره «حم سجده» را بر او خواند تا رسید به آن جا که می فرماید: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ

أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ⁽¹⁾پس اگر روی برتافتند بگو شما را از صاعقه ای چون صاعقه عاد و ثمود بیم می دهم.

این کلام آنچنان بر او تأثیر گذاشت که به خانه اش رفت و نزد قریش باز نگشت، آنان فکر کردند او دین محمّد (صلّی الله علیه و آله) را پذیرفته است.

ابوجهل نزد او رفت و گفت: آیا به آیین محمّد (صلّی الله علیه و آله) گراییده ای؟ گفت: نه، اما سخنی از او شنیدم که بدن را می لرزاند! ابوجهل گفت: آیا کلامش شعر است؟ گفت: نه.

گفت: پس چیست؟ گفت: بگذار تا در باره آن بیاندیشم. فردا پیش او رفتند و گفتند: در مورد کلام محمّد (صلّی الله علیه و آله) چه می گویی؟ گفت: بگویید سحر است، چرا که دل مردم را می رباید.⁽²⁾یکی دیگر از نقشه هایی که جهت مقابله با قرآن کشیدند این بود که: «نضر بن حارث» را که از افراد هوشمند قریش بود و قسمتی از عمر خود را در حیره و عراق گذرانده بود و از اخبار شاهان ایران و دلاوران آن سرزمین اطلاعاتی داشت، برای مبارزه با قرآن برگزیدند و به او گفتند تا برسر کوچه و بازار بنشیند و با نقل سرگذشت شاهان ایران، مردم را دورخود جمع کند.

نضر بن حارث برای آن که توجّه مردم را به خود جلب نماید، می گفت:

مردم! سخنان من با گفته های «محمّد» چه فرق دارد؟ او داستان مردمی را برای شما می خواند که گرفتار قهر و خشم الهی شدند؛ اما من سرگذشت کسانی را بیان می کنم که غرق نعمت اند و سالیان درازی است که در روی زمین حکومت می کنند.

این نقشه به قدری احمقانه بود که چندروز بیشتر، ادامه پیدا نکرد و همه از شنیدن سخنان او خسته شده و از دورش پراکنده شدند.⁽³⁾

یکی دیگر از مبارزاتی که برعلیه قرآن به راه انداختند، تحریم گوش دادن به قرآن بود.

قرآن از این مبارزه منفی چنین حکایت میکند:

وَقَالَ الّذین کَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ⁽¹⁾

کافران گفتند: به این قرآن گوش فرا ندهید، و به هنگام تلاوت آن جنجال کنید، شاید پیروز شوید.

قانون گذاران قانون شکن!

همان کسانی که مردم را از شنیدن قرآن باز می داشتند و هر کس را که از این قانون، تخلف می ورزید مجرم می شمردند، پس از چندروز خودشان در شمار قانون شکنان قرار گرفتند و قانونی را که خودشان تصویب کرده بودند، شکستند.

ابو سفیان، ابو جهل و اخنس بن شریق، شبی بدون اطلاع یک دیگر از خانه های خود بیرون آمده و خود را کنار خانه پیامبر (صلّی الله علیه وآله) رساندند و هر کدام در گوشه ای پنهان شدند تا به صدای قرآن پیامبر (صلّی الله علیه وآله) - که در نماز شبش با صدای دلنشینی تلاوت میکرد - گوش بدهند.

هر سه نفر بدون اطلاع از یک دیگر تا صبح دور خانه پیامبر (صلّی الله علیه وآله) ماندند و به قرآن گوش دادند و با دمیدن سپیده صبح راه خانه های خودشان را در پیش گرفتند، اما هر سه نفر در نیمه راه به هم رسیدند و فهمیدند که همه، شب را در کنار خانه پیامبر (صلّی الله علیه وآله) بوده اند،

یک دیگر را سرزنش کردند و گفتند اگر دیگران از کار ما آگاه شوند، درباره ما چه خواهند گفت؟

شب دوم نیز همان ماجرا تکرار شد و هنگام مراجعت دوباره همدیگر را دیدند و خودشان را ملامت نمودند و تصمیم گرفتند که دیگر این کار را انجام ندهند، ولی جذبه قرآن شب سوم نیز آنان را به دور خانه پیامبر (صلّی الله علیه وآله) کشید، در بازگشت باز هم یک دیگر را ملاقات نمودند و اقرار کردند که در برابر جذبه قرآن تاب مقاومت ندارند، ولی این بار باهم پیمان بستند که برای همیشه این کار را ترک کنند.⁽¹⁾

2- شخصیت رسول اکرم صلّی الله علیه وآله

مخصوصا:

پیامبر بزرگوار اسلام (صلّی الله علیه وآله) در تمام مسائل، بهترین نوع رهبری و مدیریت را داشت، به عنوان مثال نحوه مدیریت حضرت را در فتح مکه ببینید:

پیامبر (صلّی الله علیه وآله) با ده هزار نفر تا نزدیکی مکه آمده اند اما مردم مکه هنوز از اوضاع بی خبرند! پیامبر اکرم برای آنکه مکه را بدون خونریزی فتح کند، دستور داد لشکریان او بر قله ها و کوه های اطراف مکه

بالا شده و هر فرد آتشی روشن کند تا مردم مکه متوجّه فزونی تعداد سپاه اسلام گردیده و از فکر مقاومت منصرف شوند.

نقشه پیامبر (صلّی الله علیه وآله) عملی شد و تأثیر مطلوب خودش را گذاشت، ابوسفیان چنان وحشت کرده بود که شبانه با وساطت عباس عموی پیامبر (صلّی الله علیه وآله) جهت امان گرفتن برای مردم مکه به محضر پیامبر (صلّی الله علیه وآله) رسید، پیامبر اسلام دستور داد شب او را نگهدارند و فردا بیاورند.

فردای آن شب پیامبر (صلّی الله علیه وآله) تاکتیک دیگری برای مرعوب ساختن ابوسفیان به کار برد: دستور داد او را در نقطه ای نگهدارند، تا واحدهای ارتش اسلام از جلو او رد شوند و او عظمت سپاه اسلام را ببیند.

طبق فرمان پیامبر (صلّی الله علیه و آله) او را در تنگنای درّه ای نگهداشتند و ارتش اسلام در واحدهای مختلف هزارنفری و چندصدنفری از جلو او رد شدند و هر دسته ای وقتی در برابر ابوسفیان می رسید، سه بار با صدای بلند تکبیر میگفتند. آخرین گروهی که از جلو ابوسفیان رد شد یک لشکر پنج هزار نفری بود که تا دندان مسلّح بود و سراسر بدن آنان را سازوبرگ جنگی پوشانده بود و پیامبر (صلّی الله علیه وآله) نیز در بین همین لشکر حضور داشت.

پیامبر (صلّی الله علیه وآله) به ابوسفیان دستور داد تا به مکه برگشته و از طرف او به کسانی که به محیط مسجد الحرام پناهنده شوند، یا سلاح برزمین بگذارند و بیطرفی اختیار کنند یا درِ خانه های خود را ببندند، یا به خانه ابوسفیان پناه ببرند امان دهد!

ابوسفیان نیز این پیام را به مردم مکه رساند و مکه بدون جنگ و خونریزی – جز یک مورد درگیری که منجر به کشته و متواری شدن دشمنان گردید – تسلیم پیامبر (صلّی الله علیه وآله) شد.⁽¹⁾

2- سیره اخلاقی آن حضرت؛

آن اخلاقی که قرآن از آن به عظمت یاد نموده و خطاب به پیامبر (صلّی الله علیه وآله) میفرماید: وَ إِنًّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ⁽²⁾تو ای پیامبر اخلاق بزرگ و برجسته ای داری.

باید توجه داشت که این کلام، کلام قرآن است، قرآنی که براساس حق، سخن می گوید و سر مویی از حق و حقیقت انحراف ندارد.

اکنون به نمونه ای از آن خلق عظیم گوش دهید:

مردم مکه در طول سیزده سالی که پیامبر اسلام (صلّی الله علیه وآله) در مکه حضور داشت، از هیچ گونه ستمی بر او و یارانش دریغ نورزیدند؛ و

همچنان بعد از آن که حضرت به مدینه هجرت نمود، مزاحمت های زیادی برای او (صلّی الله علیه وآله) ایجاد کرده و دردسرهای بزرگی برایش ساختند، بارها لشکر کشیدند و بهترین یاران او را کشتند، مانند عموی بزرگوارش حمزه، که اگر پیامبر اسلام (صلّی الله علیه وآله) می خواست پس از فتح مکه از مردم مکه انتقام بگیرد، تنها شهادت عموی بزرگوارش حضرت حمزه به عنوان دلیل کافی بود، اما پیامبر از آنها پرسید: نظر شما در مورد من چیست؟ گفتند: ما در مورد شما نظر نیک داریم؛ تو برادر بزرگوار و پسر عموی ما هستی!

پیامبر (صلّی الله علیه وآله) به آنان فرمود:

من نیز امروز همان جمله ای را به شما می گویم که برادرم یوسف به برادران ستمگر خود گفت: لا تثریب علیکم الیوم یغفر الله لکم و هو أرحم الرّاحمین⁽¹⁾امروز بر شما ملامتی نیست، خدا گناهان شما را می آمرزد و او ارحم الرّاحمین است.⁽²⁾

پیامبر مهر و رحمت در فتح مکه عفو عمومی اعلام نموده و فرمود:

شما مردم هموطنان بسیار بدی برایم بودید؛ رسالتم را تکذیب نمودید، مرا از شهر و دیارم راندید و از خانه ام بیرون ساختید، مرا آزردید و به این

هم راضی نشدید تا آنکه در سرزمینم - جایی که به آن پناهنده شدم - به سراغم آمدید و با من جنگیدید، ولی با این همه، شما را می بخشم؛ إذهبوا فأنتم الطلقاء؛ بروید دنبال زندگی خود که همه آزادید!⁽¹⁾

کفّار سنگدلی که در برابر شقّ القمر تسلیم نشدند، در برابر اخلاق پیامبر (صلّی الله علیه وآله) به زانو در آمدند و پس از اعلام عفو، مردم مکه - مطابق تعبیر روایت - مثل آنکه از قبرها برانگیخته میشوند، از خانه های شان خارج و در اسلام داخل می شدند، و شاید خانه ای در مکه باقی نماند که اهل آن مسلمان یا متمایل به اسلام نگردیده باشد!

به همین جهت است که در جنگ حنین که به فاصله کوتاهی پس از فتح مکه - و هنوز ارتش اسلام به مدینه برنگشته - روی داد، دوهزار جنگجو از جوانان قریش بر تعداد ارتش ده هزار نفری اسلام افزوده شد و پیامبر اسلام (صلّی الله علیه وآله) با 12000 جنگجو وارد منطقه حنین گردید.

کریم السّجایا جمیل الشّیم *** نبیّ البرایا شفیع الأمم

امام رُسُل، پیشوای سبیل *** امین خدا، مهبط جبرئیل

کلیمی که چرخ فلک طور اوست *** همه نورها پرتو نور اوست

یتیمی که ناکرده قرآن درست *** کتب خانه چند ملّت بشست

چو عزمش برآهخت شمشیر بیم *** به مُعجز میان قمر زد دو نیم

چو صیتش در افواه دنیا فتاد *** تزلزل در ایوان کسری فتاد

به لا قامت لات بشکست خُرد *** به اعزاز دین آب عُزّی ببُرد

نه از لات و عُزّی برآورد گرد *** که تورات و انجیل منسوخ کرد

چه نعت پسندیده گویم تو را؟ *** علیک السّلام ای نبیّ الوری.⁽¹⁾