جلسه 1387/11/08

بسم الله الرحمن الرحیم

اقسام جهاد - دفاع

 موضوع: جهاد

 

 بحث در نوع دوم از جهاد یعنی دفاع بود ، اگر مملکتي ، شهري ، مرکزي که بيضه ي اسلام است مورد تهاجم قرار گيرد بر مسلمان ها لازم است که دفاع کنند و آن نقطه را از زير سلطه ي دشمن خارج کنند .

 صاحب جواهر تبعاً للشرايع در صفحه ي 14 و15 جلد 21 فرموده اند : « لا يکون جهاده » اين جهاد نيست ، شاه فرد جهاد به نظر اين ها ، آن جهادي است که مسلمانان خودشان حرکت کنند براي دعوت به اسلام و دشمن را دعوت به اسلام کنند، با مراتب اگر قبول نکردند جهاد کنند . صاحب جواهراول براي تقريب کلامشان از چند نفر نقل کرده که اين جهاد نيست .

  ثمره : گفتند ثمره در ترتب احکام جهاد است و چهار حکم ذکر کرده اند : اولاً اين که در جهاد صغار و خالي کردن صحنه و جبهه حرام است پس حکم « لا يکون جهاده » اين جا نيست ، اگر کسي در مقام دفاع سنگر را خالي کند کار حرامي نکرده . دوم در آن غنايمي است که ما بعداً عرض مي کنيم ترتيب تقسيم غنايم اينجا مي آيد يا نمي آيد . سوم در مورد حکم اسيرها . چهارم کسي که در جهاد کشته شود « لا يغسل و لا يکفن » غسل نمي دهند و کفن نمي کنند با همان لباسي که در جبهه ي جنگ داشته و شهيد شده دفنش مي کنند . صاحب جواهر اول براي تقريب کلام محقق و امثال آن گفت که بله اين از مصاق روايات و عباراتي که دال بر ترتيب آثار حکم جهاد است خارج است ، چون جهاد متعارف همين جهاد اولي هست که دعوت به اسلام باشد ، ولي بعداً برگشته به قیل و قال که اين گونه نيست براي خاطر اين که ادله اي که داله است بر وجوب جهاد در قرآن و روايات شامل اين هست و ادله که شامل شد و موضوع محقق شد آن احکام آن هم هست ، يک حکم آن فرار حرام بود اينجا هم کسي که دفاع مي کند اگر سنگر را خالي و رها کند مرتکب کار حرامي شده است اما حکم غنايم و اسرا بعداً خواهد آمد . چهارم که « لا يغسل و لا يکفن » اين جا مي توانيم بگوييم ادله دال است بر براینکه مجاهدي که « قتل في المعرکه » شهيد است و « لا يغسل و لا يکفن » اينجاست . به بعضي از روايات آن اشاره کرديم که روايات در باب 14 از ابواب غسل ميّت است ، در جلد 2 رسائل 20 جلدي صفحه ي 698 .

 روايات زيادي در آن باب هست که دال اند بر اینکه شهيدي که در معرکه مرده و مسلمان ها و کساني که با او در جنگ مشارک بودند او را درک کردند که هنوز رمق داشته شهید است و اگر بردند بيرون شهید نیست بلکه باید « يغسل و يکفن » اما اگر درک کردند که ديگر رمقي ندارد و کشته شده غسل و کفن ندارد .

 در اين باب روايات زياده کرده ، حديث هفتم ، عن أبان بن تغلب بيشتر هم از اين است ، سند آن هم خوب است ، خبر این است : « قال سئلت اباعبدالله (علیه السلام): عن الذي يقتل في سبيل الله أ يغسل و يکفن و يحنّط قال يدفن کما هو في ثيابه » پرسيده از کسي که « قتل في سبيل الله أ يغسل و يکفن و يحنّط قال يدفن کما هو في ثيابه إلا أن يکون به رمق » مگر اين که همرزمانش او را درک کنند که هنوز زنده است « و إن کان به رمق ثم مات يغسل و يکفن و يحنّط و يصلّي عليه » ، خوب حالا اگر کسي را که درک کردند احتمالاً زنده است بايد ببرند بيرون غسل و کفن و حنوط کنند « و يصلّي عليه إن رسول الله (ص) صلّي علي حمزة و کفّنه لأنّه کان قد جرد » نماز که بايد خوانده شود اما پيغمبر(ص) کفن زد چرا؟ چون لباس او را برده بودند چون طوري حمزه را شهيد کردند که لباس و هيچ چيزي نداشت بايد يک چيزي به دور او می پیچیدند اما پيغمبر(ص) حمزه را : « کفّنه لأنّه کان قد جرد » براي اين که حمزه مجرد شد يعني لباس او را برده بودند و عريان بود .

 خوب واما درخبر 9 از این باب گفته شده : « إلاّ أن يدرکه المسلمون و به رمق » اگر مسلمين او را درک کردند که هنوز زنده است در آن صورت بايد ببرند و وقتي مرد غسل و کفن اين ها را انجام بدهند .

 در خبر دوم قال الصدوق که پيامبر (ص) حنظله غسيل الملائکه را ، ( حنظله در جنگ احد شرکت کرد در همان شبي که فرداي آن جنگ احد واقع مي شد در آن شب ، شب زفاف اين حنظله بود آن شب زفاف ترتيب داده بود شنيد که منادي پيغمبر(ص) دارد اعلام مي کند براي شرکت در جنگ احد ، صبح خدمت پيغمبر(ص) رسيد درحالی که جُنُب بود و بالأخره در همان جنگ شهيد شد ) ، صدوق علیه الرحمه فرموده که پيغمبر (ص) فرمودند که اورا غسل ندهيد : « رأيت الملائکه بين السماء و الأرض تغسل حنظله بماء المزن في صحاف من فضه و کان يسمّي غسيل الملائکه » مزن يعني آبي که از ابر فرود مي آيد .

 خبر 4 از این باب این خبر است : « عن جعفر عن أبيه (عليهما السلام) : أن علياً لم يغسّل عمّار بن ياسر ولا هاشم بن عتبه و هو المرقال و دفنهما في ثيابهما » امیرالمومنین(ع)در جنگ صفين اين ها را غسل نداد . بحث ما چون در جهاد به عنوان دفاع است ذکر یک نکته خالی از وجه نیست ، در جهاد به عنوان دفاع عرض کردم که ، در ايران در قرن 13 هجري قمري که بوده که دفاع صورت گرفته ، در حمله ي روسيه به ايران . اولي از سال هزار و دويست و هجده قمري شروع مي شود تا سال هزار و بيست و هشت قمري که ده سال از آن طرف تجاوز و حمله ي نظامي و تسخير شهر هاي ايران از اين طرف هم، خوب مسلمان ها وظيفه ي خودشان را دانستند که اين شهرها را از چنگال دشمن خارج کنند، آن زمان مصادف بود و شاگردان بحرالعلوم و شاگردان وحيد بهبهاني، اين ها شاگردان فراوان و خيلي مبرّز داشتند، شيخ جعفر کاشف الغطاء، ملا مهدي نراقي، ملا احمد نراقي، صاحب رياض، ميرزاي قمي، اين ها سيد جواد آملي اين ها کساني هستند که در اين قرن مي زيسته اند و مواجه بودند با اين مشکل که مطرح مي کرد به اين که دشمن آمده، دشمن کافر، شهرها را مسخّر کرده و گرفته، خوب وظيفه ي خودشان مي دانستند که قيام کنند تا در سال هزار و دويست و سي، هم ميرزاي قمي از دنيا رفت و هم صاحب رياض از دنيا رفته اند، هم شيخ جعفر کاشف از دنيا رفتند در آن دفعه ي اول اين ها حيات داشته اند و اين ها مردم را تشويق مي کردند و تبليغ مي کردند اما در دومي که هزار و دويست و چهل و يک، آغاز شد در آن دومي سيد محمد مجاهد شخصاً از عتبات آمده و حضور داشتند با چهل تا از مجتهدين بزرگ که يکي از آن ها حاج احمد نراقي بود امثال اين ها، شيد محمدتقي برقاني، اين ها بوده اند اين است که در هردوي اين ها مطالب فراواني در دفاع ما داريم، حالا ما اينجا چند فتوا را از ميرزاي قمي، از جامع الشتاء، سؤال شده ايشان جواب داده تا ببينيم که چه بوده و وظيفه چه بوده و چه دستور مي داده است، جامع الشتاء در چند جلد چاپ شده، سابقاً در دو جلد بود بسيار کتاب خوبي است ميرزاي قمي احاطه ي بسيار زيادي به فقه داشته و تنها هم جواب مسائل نيست، استدلال هايي دارد ذکر اخبار که حاکي از تتبع و اطلاعات ايشان است حتي بعضي از سوالات ادبي از ايشان مي شود و جواب مي دهند، مثلاً ثار الله چه معنايي مي دهد ثار به معناي خون نيست که خون خدا، ثار اول آن ثائر الله بوده ثائر به کسي مي گويند که انتقام گيرنده ي خون است يعني کسي که انتقام خونش خداست، در اثر کثرت استعمال، يعني شده ثار الله و الا ثار الله هست، و ثائر به کسي مي گويند که انتقام خون کسي گرفته باشد، اصلاً سؤالات ادبي و فلسفي و اخلاقي در جامع الشتاء خيلي زياد است که مطالعه ي آن لازم است، بله خلاصه اين است که در چند جلد چاپ اول آن، دو جلد قطور بود، اما الآن در چند جلد اخيراً چاپ شده، در جلد اول جامع الشتات، طبع جديد، صفحه ي سيصد و هفتاد و هفت تا چهارصد و يک، از ايشان چند سؤال درباره ي دفاعي که آن روز مي بايست صورت بگيرد و مي گرفت، سؤال شده حالا از سوال و جواب معلوم مي شود که مطلب چه بوده؟ و نوشته اند که با توجه به سؤالات و جواب ها، آن روز معلوم مي شود که چه وضعي در ايران حاکم بوده اول سؤال اين است که در اين اوقات که طايفه ي منحوسه ي روسيه، به جمله ي ممالک محبوسه ي ايران و ساير بلاد مسلمانان همّت بر تسخير بلاد اسلام گماشته اند و مانع از اجراي احکام سيّده (صلي الله عليه و آله و سلم) مي باشند دفع ايشان شرعاً واجب و لازم است يا نه؟ سؤال مي کند واجب است دفن ايشان، جواب واجب است «علي أقربه الأقرب» در دفاع بايد کساني که نزديک تر هستند اول اين ها اقدام کنند و نتوانستند ديگران، نتوانستند همه ي مسلمانان، مثل الآن مردم فلسطين، خوب يک سرزميني است که کفار آن جا را اشغال کرده اند و لازم است بر ايشان که نشد همه ي مسلمانان لازم است شرکت کنند دفاع کنند و دشمن اشغالگر را از آن سرزمين بيرون کنند، بله خلاصه ايشان مي گويند بله واجب است «علي الأقرب فالأقرب» در هر طبقه الأقرب فالأقرب، اگر در بعضي از آن ها دفاع صورت بگيرد، بر کلّ آن ها واجب کفايي است، اگر احتياج به اجتماع همه هست واجب عيني است به همين ترتيب شرکت کنند و کمک کنند تا دشمن را از سرزمين اسلام بيرون کنند. دو اگر دفع روسيه حاصل نشود مگر به اتفاق جميع مسلمين، اين ها مسائلي است که امروزه ما هم با اين ها مواجه هستيم مثل اسرائيل و اين ها، افغانستان و عراق، اگر دفع روسيه حاصل نشود مگر به اتفاق جميع مسلمين، در اين صورت اجتماع همه لازم است بله، بر همه لازم است، سوم در صورتي که آن ها به قصد مال و عرض و اسر، اسر يعني اسير کردن، و قتل مسلمين و تسخير جميع بلاد اسلام آمده و جهاد و انکار با آن ها واجب شد، ثواب مجاهدين با مقاتلين در اين قتال، با ثواب مجاهدين به بين يدء الإمام تفاوت دارد يا نه؟ سؤال مي کند که ثواب اين مجاهدين با ثواب مجاهديني که بين يدء الإمام المعصوم جهاد مي کرده اند فرق دارد يا نه؟ سؤال مي کند که ثواب اين مجاهدين با مجاهديني که بين يدء الإمام المعصوم جهاد مي کرده اند فرق دارد يا نه؟ ايشان جواب مي دهد که کسي که با نيت قربت در اين دعوا کشته شود او را شهيد مي توان گفت يا نه؟ ايشان مي فرمايند جاي شکي نيست در صورتي که مقصود ايشان تغيير احکام اسلام و تبديل دين خدا و نحو و غارت مسلمين، قتال واجب است و في سبيل الله صادق است با نيت خالص هر کس شرکت کند همان ثواب را دارد، رواياتي ذکر مي کند که ما خوانده ايم در کتاب جهاد، يکي از آن ها اين است «فوق کلّ از امام صادق (علیه السلام) «فوق کلّ ذي برّ بَرّ» بر به شخص مي گويند جمع آن هم ابرار است ولي بِر به آن کار خوب مي گويند، بله «فوق کلّ ذي برّ بَر حتي يقتل في سبيل الله فإذا قتل في سبيل الله فليس فوقه برّ» اين ها روايتي است که قبلاً خوانده ايم، پس فرق بين حضور امام و غيبت امام نيز اين ثواب هست، ممکن است گفته شود قتال در زمان غيبت امام افضل از زمان حضور آن است در زماني که امام غائب است و غيبت کند افضل است چرا؟ چون در حضور امام و ظهور معجز و تأثير نفس شريف امام، در مبادرت به امتثال حصول يقين، مدخليت تمام دارد در حضور امام ببينند حرف امام را بشنوند و معجزاتي ببينند از امام هر چه ببينند از امام آن اثر بيشتر دارد، اما کساني که در زمان غيبت بخواهند باشند، اين ها مدح شان از آن ها بيشتر است که ايشان مي گويند در روايات داريم کساني که پيغمبر و امام را نديده اند به همان سفيدي و سياهي ايمان آورده اند يعني به آن چه در کتاب نوشته شده، ايمان اين ها افضل است از ايمان کساني که در حضور امام يا پيغمبر بوده اند بنابراين ايشان مي گويند که کشته شدن در اين راه ثواب همان را دارد بلکه بالاتر است بله.

 خوب سؤال چهارم اين است که اگر رئيسي شريک بيايد و دستيت داشته باشد از بعد از خواندن اين ها جواب آقاي مجاهدي هم عرض مي کنيم که چطور بود که در آن زمان فقهاء بستيت چون نداشتند که از علت شکست اين بوده، مي گويند رئيس شرعي که بستيت داشته باشد ممکن نباشد، حالا در اين زمان، ما داريم دفاع مي کنيم اما خوب سرکرده ي ما و فرمانده ي ما که فقيه نيست جالب است اگر شخصي به اسم مجتهد جامع الشرايط، چون آن موقع گرداننده ي جهاد، به عهده ي سلطنت و فتحعلي شاه و اين ها بوده است ديگر، آن ها گرداننده بودند و اداره مي کردند حالا ايشان مي گويند که ما اگر بخواهيم با اذن مجتهد جامع الشرايط، اين کار را به عهده بگيرد چگونه است؟ شکي در جواز آن نيست اگر باعث ... يک حرفي هم دارد که کاشف الغطاء هم داشتند که بله بايد از مجتهد اجازه بگيريد نه از مجتهديني که وسواس باشند، لذا بعضي از مجتهدين در بعضي از زمان ها بودند که وسواس بوده اند جرأت اجازه ي جهاد را، نمي داده اند مي گفتند که خون ريخته مي شود و جواب آن را نمي توانيم دهيم از اين قبيل، ايشان هم مي گويند اگر مجتهد وسواس نباشد بايد اجازه بگيرند و شرکت کنند، بله خوب بالأخره مي گويند در اين زمان آيا شرط است اجازه ي مجتهد بگيرند يا شرط نيست در اين ها، اما بگيرند خوب بهتر است، ششم بر همه ي عالم مشخص است که کفره ي روسيه، دولت و مملکت و رياست دارد و لشکر کشي خيلي مجهزّ است و در قدرت ما نيست اسباب و اسلحه ي جنگ و توپ و تفنگ و علم و طبل و اين ها، آيا اين ها را از کجا فراهم کنيم؟ از زکوات که بدهکار هستيم، از وجوهات؟ مي گوييم بله، اين ها را از همان زکوات و وجوهات فراهم کنيد، اجازه مي دهد که از زکوات صف بکشند براي اين مسائل.

 آيا لازم است بر همه ي مردم که ؟؟؟ معونه ي خدا را در اين راه صرف کنند، تا قدرت مالي و امکانات دفاعي به وجود بيايد؟ مي گويند بله واجب است آن پازل معونه، خمس در هر چه که اضافه بيايد خمس در آن واجب است، خمس را مي گويد ديگر، پازل معونه که براي خمس واجب است همه راه در اين راه صرف کنند، بله خيلي خوب است آيا زکوات را مي توان در اين راه صرف کرد؟ بله مي توان صرف کرد. بعد مي گويند به کساني که استنکاح کنند هم از حضور، آن ها را بخواهيم امر به معروف و نهي از منکر کنيم، بله اين از اعظم انواع معروف است، امر به معروف و نهي از منکر اين جا بسيار بسيار لازم است.

 آيا در اين صورت که مؤمنين اموال خود را صرف مستحبات مي کنند در دفع کفره اگر صبر کنند چگونه است؟ مي گويند اين اولي است اين از همه ي مستحبات اولي تر است، صرف مال براي دفع کفّار واجب است به هيچ وجه مستحبي مزاحم آن نيست، اگر غنيمت از کفره ي روسيه به دست بيايد اين چگونه است؟ ايشان مي گويند که هر چه از کفّار به دست آورديد اين براي خودتان است کلاً، بله اين گونه است، در اين نماز غصبي و اين ها فتواي ايشان است با اين که اين سفر، يک سفر طولاني است در اين گونه سفرهاي طولاني خوب ما معتقديم که سفر کسي که، کثير السفر است يا دائم السفر است، اگر مقصد نزديک است دفعه ي اول قصد دوم و سوم به بعد تمام است، اگر مقصد دور است که چند روز بايد برود، همان سفر اول که يک روز رفت روز دوم به بعد، ايشان بيايد، آيا در ايام غيبت حکم مرابطه چگونه است؟ آن هم مي گويد بله درست است، حفظ صغور آن چه؟ آن هم مي گويد بله واجب است، افرادي که آن جا هستند صغور را هم حفظ کنند، اگر کساني که در صغور هستند نتوانستند لازم را تقويت کنيم، تا صغرها و مرزها حفظ شود، حالا اين دقت يکي هم مجاهده با اين طايفه ي منحوسه مورد تعليم و تعلم است، انداختن توپ و تفنگ و ساير عدوات حربيه، بله تعليم و تعلم جايز است مباح است، ايشان مي گويند نخير در اين زمان واجب بر همه است که بروند تعليم و تعلّم توپ و تفنگ و به کار بردن اسلحه را واجب کرده اند و بروند ياد بگيرند، نخير عزيز من، تا اينکه اين آيه ي شريفه «وَأَعِدُّواْ لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ اللّهِ وَعَدُوَّكُمْ» (انفال/60) بايد محقق شود.

 آيا بر کفار و اهل کتاب که در اين دعوا به ما کمک مي کنند آن ها جزء مؤلفة القلوب ما هستند به آن ها زکات دهيم؟ هيچ اشکالي ندارد بله.

 سؤال مي کنند که آيا فرار از اين مجادله چگونه است؟ جواب مي دهد که بر هر کس که واجب است شرکت کند فرار حرام است و فرار جايز نيست. آيا در اين صورت که خوف هجوم و غلبه ي مشرکين بر بلاد مسلمين است و جواب مدافع و مجاهد به آن ها فوري است شرکت در جنگ فوري است از اين طرف، حج هم پيش آمده آن هم واجب فوري است، اينجا مي گويد اهمّ و مهم را بسنجيم اين واجب تر است اين را مقدم بدارند شرکت در جبهه ي جنگ را بر رفتن حج مقدم بدارند، مستحبي که هيچ عتبات و عاليات و اين ها، ولي اگر اين مزاحمت شد با حج، دو تا واجب است اهمّ و مهم است و اين مهم تر است.

 آيا اگر از اهل اسلام کساني با کفار هم داستان شده، و اختياراً کمک به ايشان مي کنند آن ها کشتن شان چگونه است؟ بعضي از مسلمانان جاسوس براي کفار بودند کشتن اين ها هم جايز است و هيچ اشکالي ندارد. بعد سؤال مي کند که اگر با آن ها ما برخورد کنيم اگر مسلمان ها را آورده اند در جلو قرار داده اند تترس به اين مي گويند يعني مسلمانان تُرس قرار داده اند يعني اگر حمله کنيم بايد عده اي از مسلمان هايي از زن و بچه ها را بکشيم، مي گويد اشکالي ندارد غير از اين راهي ممکن نيست کشتن مسلمان و زن و بچه به عنوان تُرس و تترس کردن اشکال ندارد. خلاصه فضيلت ثواب جهاد را خيلي زياد ذکر کرده است و کساني که حالا مي گويند در آن شهرها ساکن هستند و تحت سيطره ي روسيه است آن جا نمي توانند احکام خدا را عمل کنند و هجرت براي آن ها واجب است؟ بله يکي از بحث هايي که خواهد آمد هجرت است که پيغمبر (صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود: «الهجرة باقية مادام الکفر باقيه» در هر شهري انسان باشد و نتواند به وظيفه اي انجام دهد در اروپا اگر هر جا باشد نتواند، واجب است هجرت کند ايشان مي گويد بله کساني که آن جا هستند بر آن ها واجب هستند «لا ؟؟؟ الهجره حتي تطلع الشمس من مغربها» آن ها تفسير مي کنند به قيامت.

 بيست و چهارم در صورتي که پادشاه حکم مقرر فرمايد اين زمان فتحعلي شاه را مي گويد، به نحوي که انهار، پادشاهي شرف صدور يافته که اين کتابي که بعداً ما مي گوييم روضة الصفا را مطالعه بفرماييد در آن زمان که نوشته و اين ها خيلي تملق کردند به سرنوشت و حکومت، از علما هم فراوان بدگويي کرده اند اين ها حضور علما را در صحنه مخل خودشان مي دانستند از اين جهت مي گفتند که علما حضور پيدا نکنند راست است، محمد مجاهد به آن جريان آمده است ميرزاي قمي است بعداً آمد خيلي قدرت داشت مي گويد سلطان گفته اند که علماء شرکت نکنند اگر علماء شرکت کردند اشکالي ندارد آن وقت مي گويند به اين که شرکت کنيم، بايد لباس جندي بپوشيم، لباس جندي پوشيدن براي فقيه و عالم خيلي خوب است در ميدان جنگ فقيه لباس جندي بپوشد، خيلي خوب است چون حضرت امير، ديگر بالاتر از حضرت اميرالمؤمنين لباس جندي، لباس رزم مي پوشيد، بله خوب بالأخره بيست و پنجم هر گاه اين جهاد، احتياج به امر مجتهد باشد هر کس بتواند لايق و قابل بدانند مرخص و متصدي اين کار را بکنند، ايشان در جواب مي گويند به اين که ما دستي نداريم و قدرتي نداريم، کجاست آن بسط يدي از براي حاکم شهر که خراج را و زکوات را بگيرد و تجهيز سپاه کند، کجاست آن تمکن و سلطنت و مملکت؟ آن وقت آخرش نام حلوا بر زبان بندند/ نه چون حلواستي. يعني بستيت براي فقيه مثل حلواست، شيرين است اما نام حلوا بر زبان بردن نه چون حلواستي، ما با گفتن نام حلوا دهانمان شيرين نمي شود و قدرت نداريم. خوب اين ها فتاوايي بود که با مطالعه کردن معلوم مي شود که آن زمان چه بوده و بر مسلمانان چه مي گذشته؟ حالا جواب آقاي مجاهدي که قول داديم.

 عرضم که براي واضح شدن مطلب و اين که مطلب را جريان دفاع آن روز و اين هجمه و اين ها، يکي از کتاب هايي که بايد مراجعه شود، کتاب روضة الصفاست، روضة الصفاست ده جلد و فارسي است. بحث ما در جلد نهم روضة الصفاست، از صفحه ي سيصد و نود و هشت، دويست صفحه بايد مطالعه کنيد اين چون گفتم ديروز جواب آقاي مجاهدي، اين دويست صفحه را آقاي مجاهدي مطالعه کنند تا بدانند چه بوده و چه مي گذشته، ـ حالا براي فهم مطلب بخواهيد روشن شود در اعيان الشيعه، در حالات سيد محمد مجاهد ـ صحبت هاي متفرقه ـ خوب عرض کنم اين مواردي که ما گفتيم حالا به نظر بنده در اين جا علت شکست، اولاً که ديروز آقاي مجاهد گفتند که چرا شکست خورد ايران، بعضي جواب دادند که در جنگ احد هم پيغمبر شکست خورد، اين شکست خوردن دليل باطل بودن نيست، شکست دادن دليل حق نيست، بله امام فرمودند که ما مأمور هستيم به وظيفه نه به نتيجه، ما هشت سال جنگ مي کرديم تضمين نکرديم که حتماً غالب شويد، شما بايد جنگ کنيد حالا شکست بخوريد شهيد شويد، ما به وظيفه مأمور هستيم بله، اما چند نکته بايد عرض کنم اولاً اين که اين ها تتمه ي جدا کردن دين از سياست و سياست از دين، جدا کردن روحانيت از سياست و سياست از روحانيت است، علما در سياست حالا لشکر و نظام و اين ها در دست سلطنت بود و علما چيزي نداشتند خود علما شرکت کرده بودند به عنوان يک وظيفه و الا لشکر و تجهيزات و اين ها همه در اختيار سلاطين قاجاريه بود، دوم که خيلي مهم است فقدان روحيه ي جهادي، که جهاد کار ساده اي نيست .